lalgebra in arabu hè un ramu di a matematica chi studia l insemuli di uggetti qualsiasi annant a quale sò definite furmalamente uperazione si distingue un algebra classica da un algebra muderna a prima indicheghja essenzialmente a scienza di l equazione chi si ottenenu uguagliendu a zeru unu o più pulinomii cu una o più incognite indeterminate a u contrariu di a geometria è una scienza rilativamente recente li antichi grechi infatti traduconu ogni prublemi in linguaghju geometricu i grechi svilupponu l algebra geometrica riuscendu da risolve tutti i prublemi traducibili in equazione di secondu gradu a parte da u ix sec l arabi comincionu a cunsidera l equazione da u puntu di vista numericu truvendu a soluzione cu quelle regule furmale di calculu e quale messe inseme noi chjamemu l algebra elementaria dopu l arabi u più grande sviluppu di l algebra fu in italia indè u cinquecentu cu a scuperta di formule ginerale pè calcula e soluzione di un equazione di terzu e di quartu gradu a tal puntu chi l algebristi taliani introduconu numari imaginarii e numari cumplessi u teoremu fundamentale di l algebra dimostratu rigurosamente da c f gauss accerta chi un equazione algebrica di gradu n ha esattamente n radiche o soluzione indè u campu di i numari cumplessi a nascita di l algebra muderna pode esse ligata a e galois chi ridusse u studiu di l equazione algebriche a quellu di i gruppi di permutazione e apprufundì in un modu determinante a teoria ginerale dei gruppi l analisa hè u ramu di a matematica chì cuntene u calculu differenziale è integrale hè basata nant à u cuncettu di passaggiu à a limita u calculu cu li infinitesimi digià cunsideratu da i geometri ellenisti è da archimede fù riscupertu ind è u da u talianu bonaventura cavalieri ma i veri fondatori di l analisa muderna sò newton è leibniz ind è u xviii seculu fù applicata à a meccanica è a l astronomia ind è u xix seculu hè stata sviluppata prima da cauchy po da weierstrass è infine da dedekind jordan peano è l altri l analisa cumprende principalmente i prucedimenti di l integrazione di a derivazione di a determinazione di a derivata è di l integrale di una funzione i prublemi fundamentali da risolve ind è l ambiu di l analisa funu u calculu di l area di una superficia qualsiasi è a determinazione di a vitezza istantanea per un qualunque motu mentre chì archimede avia digià datu una risposta à u primu problemu funu leibniz è newton i primi à determinà un metodu di calculu pè risolve u secondu problemu ghjunghjendu cusì à definisce a derivata a parolla analisa hè utilizata sempre in matematica cù i significati analisa cumbinatoria studiu di i diversi riggruppamenti disposizioni cumbinazioni permutazioni chì si podenu furmà cù un numaru finitu di uggetti l analisa funziunale hè un importante gineralizazione di l analisa classica chì s occupa di u studiu di e funzione l analisa indeterminata o analisa diofantea hè u studiu di l equazione è di i sistemi à cuefficienti interi da u puntu di vista aritmeticu l analisa numerica hè u studiu di i metodi pè ottene soluzione quantitative di problemi relativi principalmente à i calculatori elettronichi lastronomia chì etimologicamente significa legge di e stelle da u grecu hè una scienza naturale chi studia l oghjetti celesti planete stelle comete nebulose galassie è i fenomeni chi accadenu fora di l atmosfera terrestre si tratta di l evoluzione a fisica a chimica a meteorolugia è i muvimenti di l oghjetti celesti è di a furmazione è di l evoluzione di l universu l astronomia hè una di e scienze e più antiche culture preistoriche ci hannu lasciatu oghjetti astronomichi cum è certi monumenti egiziani ò u situ di stonehenge civilisazioni antiche cum è i babiloniani i grechi i chinesi ò i maià hannu osservatu metodolugicamente u celu ma chjè l invenzione di u telescopiu chi ha trasformatu l astronomia in una scienza muderna c eranu diverse discipline astronomiche cum è l astrometria a navigazione celeste l astronomia d osservazione a cuncezione di calendarii è ancu l atrologia ma l astronomia d oghje sarà piuttostu sinonima d astrofisica in lu u seculu l atronomia si hè divisa tra u campu d osservazione è i campi teorichi l astronomia d osservazione prova à acquistà infurmazioni osservandu l oghjetti celesti l astronomia teorica prova à sviluppà l ordinatori è i sò mudeli analitichi pè descrive l oghjetti è i fenomeni astronomichi sti dui campi sò cumplementarii a teoria prova à spiegà l osservazioni è l osservazione prova à verificà i resulti teorichi l astronomi dilettanti hannu partecipatu à parechje scuperte impurtante è l astronomia hè una di e scienze duve i dilettanti pudenu ghjucà un rolu assai impurtante specialmente in l osservazione di fenomeni di poca durata l astronomia ùn deve micca esse confusa cù l astrologia una pseudoscienza chì sostene chè i fenomeni celesti hanu un influenza annantu à l evenimenti chì accadenu annantu à a terra ed in particolare annantu à l omu ancu sè e due discipline hanu un origine cumuna sò totalmente sfarente l astronomi hanu abbracciatu a metoda scientifica à a differenza di l astrologhi a lingua corsa hè un idioma parlatu in corsica cum è una lingua rumanica hè dirivata da u latinu appartene à u gruppu italorumanicu è à u sottugruppu tuscanu per quessa pudemu dì chì ci hè una grande sumiglianza cù u talianu tuscanu litterariu sopratuttu per e varietà cismuntiche e varietà pumuntiche taravese è sartinese ani più in cumunu cù a lingua siciliana o galluresa a lingua corsa ùn hè micca a lingua ufficiale di corsica quella hè u francese ma hè ricunnisciuta cum è lingua rigiunale è pò esse usata à scola à l università è in l amministrazione ci sò circa à locutori di u corsu in corsica in u cuntinente di francia è in sardegna secondu i ultimi dati ci sò locutori in corsica u numeru di locutori di u corsu hè in calata impurtante ssi ultimi anni è diffati a lingua corsa hè cunsiderata da l unesco cum è una lingua minacciata di sparizione liata à l aghja italurumanica incù i so assai lingue rispettivamente dialetti ancu u corsu cunnosce parechje varietà per esempiu u corsu supranu parlatu in u nordu è centru di corsica si distingue di u corsu pumuntincu in u sudu di l isula indu è accantu sse varianti ci sò altrettanti varianti è di più si pò dì u statutu di a lingua galluresa hè incerta difatti certi a cunsidereghjanu cum è una varietà di corsu per d altri hè una varietà di a lingua sarda è infini per d altri hè una lingua sputica chì hà dinù parechje dialetti cum è u sicilianu u gallurese s assumiglia à u sartinesu ma ci sò impurtante differenze di vucabulariu è di pronunzia di più a scrittura di u gallurese hà e so regule proprie è hè differente di quella di u corsu oghje ghjornu u corsu hè parlatu in diverse varianti in l isula di corsica cù l eccezzione di bunifaziu induv ellu hè parlatu da un numaru sempre scriscente di lucutori una variante ligure bunifazinca ancu in calvi un tempu cum è bunifaziu sguasgi tutta abitata da pupulazione d origine ghjinuvese si parlava una variante ligure chì pare in traccia di spegne si mentre ch in carghjese dighjà culunia d esiliati grechi prima impiantati in paomia siconda mità di u u seculu si parla un corsu ch hà assimilatu uni pochi di tarmini grechi è a lingua greca hè oramai in usu solu cù fini liturgichi fora di l isula in seguita à finomini d emigrazione è scambiu iniziati à parte da u medievu si parla una lingua chì hà assai in cumunu cù a lingua corsa in u nordu di a sardegna u gallurese parlatu in la zona di tempiu in gallura è in l isula di la maddalena particularmente sumigliante à u corsu sartinese u sassarese parlatu in sassari è in la zona di castelsardu hè cunsidaratu cum è un idioma di transizione trà corsu è sardu essendu datu ch ellu hà cose in cummunu in a struttura è in a grammatica cù u gallurese è cù u corsu pumuntincu è hà subitu forte influenze di u sardu lugudurese in u lessicu è in a prununcia soprappiù u dialettu in via d istinzione di l isula vicina di capraia in l arcipelagu tuscanu prisenta diversi punti di cuntattu cù u corsu par via di a forte vicinanza giugrafica storica è culturale frà e duie isule si stima chì u corsu sia parlatu in corsica da circa lucutori frà i abitanti di l isola puru ch elli sianu parechji frà quessi à esse di lingua materna francese dati da una ricerca di l insee di u à quelli ci hè quantunque da aghjustà e pupulazione emigrate in francia par un tutale di individui in francia è in altre nazione u numaru di i lucutori stimati pà u gallurese hè invece circa frà i circa abitanti di a gallura u corsu hè classificatu cum è una lingua autonuma in u gruppu di e lingue neulatine sottugruppu lingue italurumanze codice iso co ed hè ricunnisciutu cum è lingua righjunale di u statu francese certe varietà di u corsu supranu sò imparintate à i dialetti italiani di u gruppu tuscanu in particulare anu cunsirvatu parechje carattaristiche di i dialetti medievali difatti niccolò tommaseo cunsiderava sse varietà di corsu podarse incù una certa esagerazione lingua possente e de più italiani dialetti d italia ma e variante suttane di u corsu vene à dì u taravese è u sartinese sò più vicinu à u gallurese è a u sicilianu anu in cumunu incù ss ultime lingue un sustrattu prelatinu tavulone di cumparazione di e lingue neulatine si cunnosce circa o varietà principali di a lingua corsa è in ogni varietà ci sò piccule variazione da un paese à l altru u corsu prupiamente dettu prisenta una certa omugeneità ma u più si sottudivide in duie variante chì smezanu a corsica a linia passa appena di sopra à aiacciu trà casaglione è calcatoghju di sopra à bucugnanu è da sottu à ghisoni l elementi chì fondanu issa siparazione sò vucalichi sistema di vucale sfarente l unu cù l assenza di e atona par esempiu ciò chì cagiona e i o e a finale lissicali uni pochi di tarmini cambianu sicondu un limitu pocu difinitu nealmente funetichi u gadduresu u sassaresu è u casthiddanu sò lingue indipindente ma sò mintuvate quì à titulu di cumparazione in corsica ci sò parechji canti in lingua corsa dio vi salvi regina e madre universale per cui favor si sale al paradiso voi siete gioia e riso di tutti i sconsolati di tutti i tribolati unica speme a voi sospira e geme il nostro afflitto cuore in un mar di dolore e d amarezza maria mar di dulcezza i vostri occhji pietosi materni ed amorosi a noi volgete noi miseri accogliete nel vostro santo velo il vostro figlio in cielo a noi mostrate gradite ed ascoltate o vergine maria dolce clemente e pia gli affetti nostri voi da i nemici nostri a noi date vittoria e poi l eterna gloria in paradiso tradiziunali o ciucciarella un sai quantu t adoru le to bellezze le to cullane d oru ciucciarella inzuccherata quantu hè longa sta nuttata fà la ninna fà la nanna lu to babbu hè à la campagna so statu à l ortu sta mane di bon ora ciucciu nun c era chi era andatu à la scola tuttu era per vede à tene o màzzulu di viola fà la ninna fà la nanna lu to babbu hè à la campagna cullà ne vogliu quassù per le cullette ci sò le capre le muvre e le cervette quassù sò li trè cunigliuli corri tù s è tu ti pigli fà la ninna fà la ninna lu to babbu hè à la campagna trovu aghju un nidu nentru c era duie ove so statu à vede l acellu chi le cova era un nidu di culomba e trè volte l aghju trova o culomba cullerata cusi longa sta nuttata zifula puru e mughja o tramuntana filgu lu linu e carmingu la lana fattu t aghju lu mantellu e guarnitu la suttana lu to mantellu fatatu tutt intornu riccamatu corti hè una cumuna è una cità di u dipartimentu di a corsica suprana l abitanti di corti si chjamanu i curtinesi corti acquistò impurtenza quandu u conte vincentellu d istria in dopu avè scunfittu i ghjinuvesi pressu merusaglia fece ricustruì raffurzendula a furtezza preesistente di uxi seculu pè trè seculi fù di volta in volta guvernata da i corsi in è in o da i ghjinuvesi da à diventa capitale di a repubblica corsa di pasquale paoli che vi insediò u guvernu u tribunale a zecca è l università poi chjusa da i francesi in è riaperta solu in in venne uccupata definitivamente da i francesi a muresca o moresca ghjè un antica danza corsa di urighjine araba di carattere gruttescu in ritimu binariu o ternariu esiste principalmente ind i ruhjoni d a castagniccia l ellerata u fiumorbu u curtinese e l alta rocca l urighjini di questa danza sarìa ligata à e cruciate in quantu simulìa a lutta trà cristiani è mori infine altri studiosi ritenenu chì averìa urighjini assai più antiche è sarìa ligata à rituali cuntadini arcaichi cumu prupiziazione di u bonu raccoltu rapprisintata da a lutta contru à i spiriti maligni a muresca hè una di e danze da l urighjini assai antiche chì esistenu ancu oghje ind a forma di danza tradiziunale di alcuni rughjoni taliani celebri ad esempiu hè a muresca di contigliano paese di a sabina corti hè stata mintuvata qualchì volta in a litteratura è u cantu corsu per esempiu u lamentu di u castagnu hè statu cumpostu da antone battisti paoli dettu paoli di tagliu u lamentu hè statu publicatu in a tramuntana in u è in a muvra in u cantava lu mulinaru chì avia pienu lu mulinu u cavallu galuppava sottu à lu so carruzzinu chì per tuttu lu mio fruttu era ò corsu un gran festinu facii porte è purtelli sulaghji casce è cascioni intempiavi la to casa tù cù travi è cantilloni grazia ò corsu eppur la sai à li mio gran figliuloni ancu sin à la to cascia quandu parti à l altru mondu ti furniscu e sta sicuru o corsu ch io non cunfondu bastardu di sambucucciu almenu rifletti à fondu quandu la guerra hè finita chì sarà di tè mischinu zappa puru lu to fornu è chjodi lu to mulinu parterai per lu mondu errente senza un quattrinu ne farai lu tenistaffa è lustrarai le botte durmerai cum è i cani quandu vinerà la notte perchè vindetta dumanda l alberu di le ballotte sempre cù li stracci à collu passerai piani e muntagne camperai à erbiglie crude racolte nu le campagne perchè vindetta dumanda l alberu di le castagne la to cumpagna di strada sarà sempre mamma piera per tuttu la truverai sempre ti sarà sincera ti farà di la so scorta corsu lu portabandera è famitu cume un braccu criparai dentru à un fossu li padroni di l usine diceranu tarra addossu chì lu nostru affare hè fattu pensa bè rifletti o corsu chì ti poi sempre rimette di tutti l errori e sbagli manda li à fà le sighere à sa mansa di canagli cusì abanduneranu l usine cù li travagli è lu to caru castagnu risterà duv ellu hè natu à lampà ti lu so fruttu tantu dolce è inzuccaratu è cusì sarai ò corsu cum è nanzu invidiatu riventosa a riventòsa in dialettu venachese hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana u dialettu venachese face parte di u corsu supranu o supranacciu ancu chjamatu corsu cismuntincu hè una variante principale di a lingua corsa rispettivamente un termine per tutti i dialetti di u corsu chì sò parlati in u nordu è u centru di a corsica per questu si puderìa dì ancu corsu di u nordu è di u centru altri dinuminazioni è modi di scrive sò cismontincu cismuntanu o cismontanu corsu di cismonte corsu centru settentriunale settentrionale hè derivatu da u tuscanu è hè a varietà corsa chì stà u più vicinu à a lingua taliana riventosa poghju san petru casanova acula andrione anima nera antognasca antonaccione azima bacinu ballinu ballonchja barone biancone bocchilargu bocchineru bougie bruscu cacazzone cacciatore caìnu calabbia calamaghjone canistrò cannellu carabinu caravone casgione catellu catellone catasciu catena cavallacciu ceppu ciafone ciamara ciamarolu ciambàttulu ciavaglione cicca ciccinetti ciccone cìfera cipolla ciuppa cochju collittolu cortanu cuntentu cuntrolla crudele cuccagnone cuchjarone cumpassu cutrata culomba culombu facciandine e falcone falcu falcione fanciullina felicetu ferrione ficchettu figliu filufì flacchi francescucciu frazatu fisciulone fitrì furchetta gallò ghjallone ghjallucciu ghjamba rotta ghjustrone ghjuvanola ghjisippacciu ghjisippinellu ghjisippinu ignazolu incagna farina in ciuà ingreu innoratu intingulone jaurès lampanone leccia lenza levrinu maccarone maggiorinu malizia mancinone manicatore manicatrice manque nez maria ciò maroccu masgiolu matazzu mazzaru merezu merla mezanotte meziornu meziurnaghji i michelanu minchjali miscerolu moretta mozza mulendina murandi murellu murtellaru muscellu mùsciu muscone mustiola muvrone muzza secca negrottu ochjone omu pagliacciu paiana paisanu palatinu panchinu paracquinu parapassinu paroda pasqualone pattone pattunellu pecche pede gialli peghju penciulone pencè perucciu peterola petrò petti biancone pichjatu piantolu pichjone pichjicolli pingone pinza pinzutu pirripì pistellu pitittinellu piverellu pizzicu di cera pullò ragazzu ramosu ranchjinu rasciola ricci riccinu rossu ruzzicone sacchetta salta machja saleru sannone santachjolu sbaccuncellu sceffu schifinaghji i sciabulone scianchetta sippone sipponaghji i sticcachja stoccu stretta a u sultan tacca mò attacca morsi tàfanu talìppa tarbanu tazzone tenente terquillu torru tortulu trafescolu truittolu truppinu turriglione tuttunellu vechjettu zacchina zinzì zirighinu zurinu zugliatu natu in azilonu in a pievi d urnanu u austu paulu matteu di a fuata fù urdinatu preti in u dopu à una bedda carriera chì u purtò da u picculu siminariu d aiacciu dund eddu fù prufissori in sin à bucugnà corti in po torra aiacciu dund eddu esercitò intantu ch è preti è vicariu in fù numinatu vescu di corsica u aostu è tensi ssa funzioni sin à a so morti fù numinatu dinò prelatu di u papa leone xiii in cunnuscendu u corsu u talianu u francesu è u latinu è scrivendu in ugnuna di ssi lingui monsignori della foata hè intrutu sopratuttu in u chjirchju u più altu di i scrittori corsi par via di i so puemi scritti in a parlata di l urnanu da à è arriuniti suttu à l appillazioni di poesie giocose pupularizati à u longu di u xiximu seculu è publicati parechji volti à parta da paulu matteiu di la fuata morsi in aiacciu u ghjinnaghju paulu matteiu di la foata scrissi in corsu talianu francesu è latinu eccu un strattu di a nanna di lu bambinu salvatore viale bastia di settembre di nuvembre hè statu un scrittore puetu è magistratu corsu hè cunsideratu cum è l autore di u prima testu litterariu in lingua corsa u sirinatu di scappinu chì si trova in u cantu quartu di a dionomachia di salvatore viale hè cunsideratu cum è u prima testu di a litteratura corsa salvatore viale nasce in bastia u di settembre di u è more u di nuvembre di u hè u figliolu di maria nicolaia prelà è di paulu agustinu viale à l età di setti à dodici anni hè educatu in e ville di petrabugnu induve ellu ampara u latinu versu a fine di u cuntinueghja i so studii in roma studieghja u dirittu a lingua greca classica è a litteratura u so babbu more in u in u si ne rientra in corsica per sustene a so famiglia in u riceve u so diploma d avucatu in pisa in u cumencia à scrive u so puema a dionomachia ch ellu finisce in u participeghja dinù à a vita pulitica l d aprile di u hè elettu da l assemblea dopu à a rivolta pupulare cum è membru è sicritariu di u cumitatu superiore creatu in bastia in u ritorna à roma participeghja quallà à a vita litteraria fendu parte di l accademia tiberina lisandru colonna d istria u procuratore generale di bastia u face numinà in à a corte prevotale di bastia vultendu in bastia viale face publicà a dionommachia in livornu in u dopu esse elettu cum è ghjudice d istanza à u tribunale di bastia in u face stampà a dionommachia in parigi tandu participeghja dinù à a sucietà centrale di struzzione publica di corsica in bastia salvatore viale pò esse cunsideratu cum è un di i primi autori d un antologia di a litteratura corsa hà cuntribuitu in particulare à a redazzione di i canti popolari corsi di niccolò tommaseo è hà scrittu a so propia racolta canti popolari di corsica un antologia di a litteratura corsa di l epica chì cuntene numerosi nanni voceri sirinati è puesie di i primi autori corsi cum è guglielmu guglielmi u serenatu di scappinu in u cantu quartu di a dionomachia hè cunsideratu cum è u primu testu di a litteratura in lingua corsa antone leonardu massiani hè statu un autore in lingua corsa antone leonardu massiani hè natu in nuvella in u hà studiatu a medicina in pisa s hè stallatu dopu in u so paese di nuvella cum è medicu l opara principale di anton leonardu massiani hè stata u viaghju in ascu hè una puesia comica cumposta da terzine u viaghju in ascu hè più cunnisciutu per via di u so sottutitulu a cuccagna di bazzicone u viaghju in ascu hè statu publicatu per a prima volta in l almanacco del pescatore di chiaravalle un ghjurnale bastiacciu hè statu stampatu dopu in a rivista u fucone in u infine u viaghju in ascu fù publicatu in a rivista a muvra in u u pueta di nuvella ci conta in u viaghju in ascu u so viaghju in u paese d ascu accumpagnatu di u so sumere bazzicone l usi di l abitanti d ascu di l epica sò discritti di manera ridicula ma senza gattivezza u puema hà avutu moltu successu in niolu in balagna è in u ghjunsani anton leonardu massiani morsi in nuvella u ferraghju di u petru lucciana dettu vattelapesca hè statu un autore corsu a so produzzione litteraria hè rimarchevule in particulare per e so numerose cummediole petru lucciana hè natu in bastia u di maghju di u hè statu prufissore di talianu è di tedescu à u liceu di bastia hà scrittu puesie è opere di teatru petru lucciana publicava e so cummediole in a stampa lucale in u hà fundatu a sucietà litteraria cirnea cum ellu dice par difende a lingua corsa contru l invasione d ogni elementu stranieru petru lucciana hè mortu in bastia u di ghjennaghju di u ghjacumu santu versini hè statu un autore è pueta in lingua corsa ghjacumu santu versini hè natu in marignana u aprile di u era u figliolu di ghjuvan dumenicu versini è di livia maria antonini s hè maritatu in aiacciu u d aprile di u incù maria nunzia orsini detta clementina incun ella ebbi un figliolu ghjuvan dumenicu si rimaritò dopu u di dicembre di u in marignana incù saveria furtunata versini hà fundatu a cyrnos revue in u è ni fù u direttore durante parechji anni ghjacumu santu versini hè statu dinù u fundatore incù saveriu paoli di a rivista a cispra di marzu ùn hè statu publicatu cà un solu numeru di a rivista chì subitu dopu hè vinuta a guerra ma a cispra publicò puesie di prima trinca cum è quelle di l autore in particulare m innamoru o neve è ebbi dopu un influenza prufonda annantu à u riacquistu prumuvendu in particulare u cuncettu di soluzione pulitica à u prublemu corsu è quellu d autonomia par a corsica ghjacumu santu versini hà cullaburatu dopu à u ghjurnale aiaccinu l eveil da dicembre di u à ottobre di u u cugnome di ghjacumu santu versini era buscagliolu di prufissione hè statu stitutore in marignana hè cunsideratu cum è un pueta corsu di prima trinca com ellu a dice julian mattei trova omu in a so opera una scrittura delicata assai capace à dì u mondu cù una sensibilità ricercata cum è ind è a so puesia m innamoru ghjacumu santu versini morsi in aiacciu u dicembri di u bastia hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana a cità hè prefettura di u dipartimentu è capilocu di u circundariu è di cantoni hè u portu principale di l isula a so principale cità cummerciale e a so più grande agglumerazione urbana l abitanti di bastìa si chjamanu i bastiacci bastia hè situata à nordu levante di a corsica sottu à u capicorsu a timperatura media hè di c è ci hè ghjorni di ghjellu à l annu i venti sò frequente è assai forti e precipitazione sò abundente mm ma ci sò ghjorni assuliati à l annu nanzu à l occupazione di a corsica per i genuvesi cardu era un paisolu à i sò pedi ci era un picculu paese induve stavanu i pescadori stu picculu portu si chjamava portu cardu in u u guvernatore genuvese leonello lomellino decide a custruzzione d un castellu nant à un prumuntoriu chì supraneghja portu cardu chì si chjamerà castello della bastìa cusì nasce a citatella di bastia dui quartieri si sviluppanu terra vechja chì currisponde tandu à portu cardu oghje u vechju portu è terra nova chì currisponde oghje à a citatella prestu diventa a più impurtante è a più pupulosa cità di l isula cù u trattatu di versailles di u a corsica passa à a francia è in u bastia ùn hè micca più capitale per i francesi era troppu vicina geograficamente è culturalmente à l italia l attuale merre di bastia hè pierre savelli fonte cassini et insee insee munumenti u palazzu di i guvernatori i nobili dodeci a catedrale santa maria l oratoriu santa croce u cunventu santa chjara munumenti a cuncezziò san roccu a casa castagnola a casa cardi sansonetti san carlu u cunventu di i ghjesuiti a casa caraffa a merrìa vechja munumenti a statua di napuleò u munumentu à i morti u chjoscu à musica e case d americani casa roncaiolo accade chì bastìa fussi mintuvata in a litteratura è a cultura corsa per esempiu tradiziunale ma micca quella che vo cuniscite tutti seria statu un canzona fatta da parechje picculi pezzi in fattu ci ne era unu per ciaschi gare u mo ziu mi n ha dattu tempi fà un pezzu sannu e un pezzu mozzu ch aghju cumpletu da per me a gara di corti eccu a corti cità nustrale di sambucucciu e di pasquale u palazzu naziunale pezzu aghjuntu da me e l antica citadella pezzu aghjuntu da me orgogliu di cursighella pezzu aghjuntu da me a gara di u borgu pezzu cumplettu d origine eccu a borgu la vittoria rinfriscate la memoria qui si cuproni di gloria i miliziani cirnesi paoli contra i francesi ci voleria a pruvà di ritruvalla tutta a tarratufula pisolithus arhizus hè un tipu di funzu chì faci parti di a famiglia di i sclerodermataceae u nomu latinu arhizus veni da l epitetu arhizon chì significheghja senza radica a senza in grecu rhiza radica a tarratufula pò essa cunfusa incù pisolithus albus chì pussedi un peridium di culori biancastru è una gleba giadda virdiccia à maturità è si scontra dinò in a machja corsa a tarratufula hè un funzu abbastanza cosmupolitu si trova in auropa africa asia america cintrali bench è abbastanza raru nasci piuttostu di vaghjimu è masimu in i terri povari secchi à spessu rinosi parechji sinonimi di pisolithus albus sò a tarratufula hè un cumpunenti maghjori in i mischii di funzi chì sò apradati in u giardinaghju com è putenti stimulatori di radichi a tarratufula hè mori cumuna in corsica si trova in i loca tufosi nasci piuttostu di vaghjimu si faci usu di a tarratufula in a gastrunumia corsa si taglia à fetti fini si faci sfrighja è si metti in a frittata in corsu a tarratufula hè ancu chjamata u tarra trovulu a terratruffia o u terratrufulu u ricciu erinaceus europaeus hè un mammiferu u nomu veni da a parolla latina ericius u ricciu hè cumunu in auropa si trova dapartuttu fora di a muntagna a punta di u so capu è di u so spinu sò cuparti di spini longhi di o centimetri sò numarosi più di u restu di u corpu porta grossi pela i pedi hani cinqui cuscinetti ancu cinqui sgrinfii u pesu d un ricciu varieghja trà è grammi u ricciu mangna varma sammartini lumachi è insetti ma pò ancu mangnà animali più maiori com è l aciartula o a ranochja u ricciu hè un animali chi vivi di notti dormi tutta a ghjurnata a so vista hè debuli mà u so odoratu è a so audita sò bunissimi u so carataru hè asuciali è agressivu vivi solu fora di l epica di ripruduzzioni da maghju à luddu u ricciu femina catiddeghja da unu à setti chjuchi chì misurani da à centimetri ghjunti i primi freti si meti in letargià durmendu d uttrovi fin à marzu u ricciu hà poghi numichi parchì i so spini facini una vera armatura ma ferma quantunqua a volpi è l omini ancù i vitturi è l incendii in corsica u ricciu si trova dignalocu ma micca in altu ed hè raru di truvà lu sopra à metri in a cultura pupulari si dici suventi chì ci hè dui spezii di ricci incù dui tipi di grugnuli u grugnulu di porcu è u grugnulu di ghjacaru di fatti ùn ci hè ca una sola spezia di ricciu ci hè un solu animali ma hè esattu chì u so aspettu cambia da una staghjona à l altra di branu u ricciu hè magru è t hà un grugnulu chì pari quiddu d un ghjacaru com è quiddu chì hè annant à u ritrattu inveci di vaghjimu u ricciu hè grassu è t hà un grugnulu chì s assumiglia à quiddu d un porcu u ricciu corsu hè di culori più scuru ch è quiddu di u ricciu cuntinintali grisgiu neru in certi rigioni di corsica si manghjava u ricciu cottu annant à brusta o in tianu u ricciu hè una spezia prutetta rinatu coti hè un scrittori in lingua corsa pueta è autori di tiatru rinatu coti hè natu u dicembri in aiacciu hà cullaburatu à parechji rivisti frà i quali si pò mintuvà terra corsa u muntese le petit bastiais populu corsu kyrn a chjamata a fiara u ribombu a rivista hè statu u cufundadori è ridattori di a rivista litteraria trimisinca rigiru chì fù celebra in l anni è è carattaristica di a leva di u sittanta rinatu coti hà scrittu dinò i testi par parechji gruppi di cantu corsi com è cinqui sò a filetta è petru dieghi faci parti di locu teatrale hè dirittori avali di a cullizzioni parolli scelti in l edizioni cismonte è pumonti a lingua aduprata da rinatu coti hè a parlata taravesa quidda di u so paesi nativu pila è canali eccu unu strattu di in vindemia eccu dinò una puisia corta ricacciata da u labirintu ma ricca di sensu chì hè un simbulu putenti di a diversità hè stata scritta u uttrovi di u ed hè intitulata una scaglia a lingua aduprata da rinatu coti in i so opari hè ricchissima a variità taravesa di a lingua corsa chì hè a soia cumporta mori parolli sprissioni dirivati di u bassu latinu eccu uni pochi di ssi parolli è buccati utuli par capiscia megliu a so opara u listincu o lustincu pistacia lentiscus hè un arburettu chì faci parti di a famiglia di l anacardiaceae u listincu hè altu trè o quattru metri fiurisci da marzu à aprili u listincu com è a scopa l arbitru o a ghjinestra hè una pianta cumuna è tipica di a machja corsa parechji sinonimi di pistacia lentiscus sò l oliu hè sempri statu ottinutu in i rigioni di u mediterraniu à parta da l ugliastru eppo dopu à parta da a variità cultivata l alivu ma in i tempi si facia dinò in corsica com è in sardegna un oliu di listincu si cugliia i picculi bachi di u listincu è si mittiani in una sporta dopu à a racolta ssi bacareddi sò missi beddi sparti in un locu apartu duranti trè o quattru ghjorna à u capu di qualchì ghjornu i baghi perdini un pocu di a so acqua è diventani vizzi dopu si cacciani i vetti è i casci si caccia dinò a pula chì hè attaccata à i bachi dopu i bachi chì fermani si mettini in acqua è si facini bodda in una paghjola duranti una meza ora tandu si pò veda un dipositu niricciu annantu à i lati di a paghjola è i graneddi diventani giaddi chjari si caccia dopu a sciuma da i graneddi chì sò diventati gonfii eppo i graneddi sò sfracicati à la fini s otteni un oliu di culori verdi ssu oliu si pò cunsirvà duranti parechji anni è ancu sin à un dicenniu in u maroccu ssu oliu di listincu s usava contra i brusgiaturi o par calmà u mal di spinu in casa ssu oliu ghjuvava dinò par fà si u lumu in parechji paesi di l africa di u nordu è di l urienti l oliu di listincu era mischiatu incù a pasta d amanduli è a farina par fabbricà speziu di buttirulu in sardegna l oliu di listincu si manghjava annantu à u pani biscottu à i ghjorna d oghji incù u listincu si faci un oliu escinziali hà un azzioni annantu à a circulazione sanguigna è linfatica u lignamu di u listincu hè apprizziatu par travagli d intarsiatura grazia à u beddu culori rossu vinatu in i tempi era imprudatu par pruducia carbonu vigitali è ancu oghji hè apprizziatu par alimintà i forra à legna di i pizzarii chì a so cumbustioni parmetti di righjunghja in tempi rapiti alti tampiraturi u listincu era usatu à spessu in corsica par fà i sporti com è a murta o a vetriccia si taglia à luna nova a resina di u listincu hè ditta masticu di chio è in parechji lingui hè disignata incù u terminu di masticu di culori giaddu era usata in i tempi com è chewing gum ancu par a so azzioni benefica annantu à u cavu urali purificanti di l alitu in chio chì hè u locu di pruduzzioni di a resina d ottima qualità hè pruduttu un licori arumaticu dirivatu da a resina incù funzioni dighjistivi moltu apprizziatu u mastika a resina si pò ottena pratichendu incisioni annantu à u fustu è annantu à i rami in cori d istatina dopu si lava par eliminà l impurità è si cunserva dopu à assiccamentu in cuntinidori di legnu u listincu hè ancu chjamatu u lustincu o a lustinca u piumbonu o piumbone lavandula stoechas hè un fiori chì faci partita di a famiglia di i lamiaceae hè urighjinariu di i rigioni di u mediterraniu d africa di u nordu d india è d asia a pianta hè alta cm eccizziunalamenti finu à cm di culori grisgicciu incù un purtamentu erettu a pianta hè arumatica i fogli sò pirsistenti opposti liniari longhi cm larghi pochi millimitri à l ascella di i fogli sò insiriti ciuffa di fogli più chjuchi i fiora sò riuniti in un infiuriscenza à spiga ovatu cilindrica è appena angulosa longa cm è surmuntata da un gruppu di brattei beddi sviluppati di culori viulinu turchinu o malvu u piumbonu fiurisci da maghju à aostu i fiora ani un caliciu longu circa un mezu millimitru o appena di più a curolla hè di culori turchinu viulaceu è longa circa un mezu centimu in l ariali i più caldi a pianta entri in vegetazioni versu a fini di u vaghjimu o in pienu inguernu in quiddi più freti di branu l ebbica di fiuritura principia sicondu a ripresa vegetativa da ghjinnaghju à maghju è cuntinueghja duranti parechji mesa a pianta hè buttinata da l abbi u piumbonu hè una pianta meditarrania ma ùn hè micca prisenti in tutti i rigioni di u bacinu si trova in tutti i rigioni custieri di u mari tarraniu eccituatu in libia in egittu è in u virsanti adriaticu di a penisula taliana u piumbonu hè cumunu in corsica quand eddu brusgia sciapitteghja ed hè par quissa ch eddu hè chjamatu piumbonu hè ancu chjamatu u piubone o l arba dritta in u giardinaghju u piumbonu pò essa imprudatu par a rialisazioni d orti meditarranii in cumpusizioni misti à i quali pò cunferiscia una certa biddezza par via di a so abbundanti fiuritura è l intensità di i culori di i so infiuriscenzi u piumbonu hè un intarissanti pianta mellifera u meli monuflora ottinutu da ssa pianta differisci in tuttu da u meli di lavanda di cultura t hà un gustu più fini ed hè pocu arumaticu ssu meli monuflora hè pocu prisenti annantu à u marcatu ed hè pruduttu soprattuttu in sardegna è in l isula d elba u piumbonu pruduci un oliu essinziali chì cunteni linalolu linalil acitatu è cineolu com è altri lamiacei hà prubità antisettichi espetturanti è antispasmodichi in corsica si faciani i fumenti incù i fiora di u piumbonu par luttà contru a sinusita u fiori di spusedda papaver rhoeas o paparonu hè una pianta chì faci partita di a famiglia di i papaveraceae hè una pianta chì hè cumuna in auropa in asia è in america di u nordu si trova da u liturali sin à l altezza di metri u fiori di spusedda hè una pianta annuali varievuli è eretta furmendu una banca di graneddi di terra à longa durata di vita chì pò ghjirminà ancu quandu a terra hè disturbata in l emisferu nordu fiurisci di solitu à a fini di u branu trà maghju è uttrovi à u regnu unitu ma s è u tempu hè abbastanza caldu altri fiora appariscini à spessu à u principiu di u vaghjimu u fiori di spusedda pò ghjunghja à un altezza di circa cm i piccioli portani i fiora simplici maiureddi è beddi visibuli da à cm di diamitru incù quattru petali rossi rossi appena vizzi par u più incù una tacca nera à u so basamentu u picciolu di papaver rhoeas hè finu finu longu è pilosu i petali si cavalcheghjani appena a pianta pò pruducia sinu à fiora in staghjoni calda chì ùn durani ch è una ghjurnata u picciolu di u fiori hè di solitu ricupartu di pela rozi chì sò mantinuti à angulu quatru rispettu à a suparficia ciò chì parmetti di distingua lu di u papaver dubium in qualessu i pela sò più à spessu mantinuti vicinu à u picciolu i capsuli sò tisgi ovoidi à forma di ovu menu di dui volti più alti ch è larghi incù un stimma largu alminu quant è a capsula com è numarosi altri spezii di papaver a pianta essuda u latticiu biancu o giaddicciu quandu i tissuti sò sciappati papaver rhoeas hè cumunu è si trova in i chjosa in i prata à u cantu di i stradona o ancu à mezu à i culturi di biada u fiori di spusedda pò essa cunfusu incù dui pianti chì facini parti dinò di a famiglia di i papaveraceae papaver dubium o papaver hybridum u fiori di spusedda hè statu furmalamenti discrittu da u butanistu svidesu carl linnaeus in a so publicazioni maghjori species plantarum in u papaver com è pappa hè a parola latina par cibu o latti è rhoeas significheghja rossu in grecu u fiori du spusedda hè cumunu in corsica altri noma di u fiori di spusedda sò u paparonu u rusulacciu u baldacchinu a vedulella prunus dulcis mill d a webb l amandula hè u fruttu di l amandulu hè longa da à centimetri hè di culori verdi è u so aspettu hè viddutosu cunteni una naciola o dui l amandula di l amandulu bastardu hà un gustu amaru mentri chì l amandula di l amandulu insitutu hè più dolci l amandula si manghja com è dolci biscotti canistreddi pasta d amandula amanduli inzuccarati l oliu di l amandula indulcisci a peddi di u corpu hè ancù lassativa par purgà i bestii a corsica hè un impurtanti pruduttori d amanduli ancù i bocchi di u rodanu è l alpi di l alta pruvinzia in corsica t hà a so fiera in u mesi d aostu in aregnu a fiera di l amandulu l elefante è un mammifero che appartiene alla famiglia dellelefantidi elephantidae john edward gray campanu nurmalmente frà i è i anni ma l elefante più vechju di u quale si hà nutizia ha ragghjuntu l anni l esemplare più grossu mai truvatu fubbe tumbatu in angola in u era un masciu di kg di pesu per un altezza à a spalla di metri un metru più altu di a media di l elefante africanu tradiziunalmente a famiglia si cunsiderava custituita da duie spezie l elefante indianu o asiaticu elephas maximus è l elefante africanu loxodonta africana ricentemente hè stata idintificata una terza spezia pricidentemente cunsiderata una sottuspezia di l africana l elefante africanu di e fureste loxodonta cyclotis u periodu di di un elefante hè u più longu di tutti i mammiferi terrestri dura da à mesi a durata di l allattamentu hè trà è mesi e nascite sò à circa à anni di distanza a gestazione hè più longa per un vitellu maschile ch è per un vitellu femminile un elefante pò esse incinta finu à l età di cinquanta in a maiò parte di i casi solu un elefante hè purtatu i ghjemellaghji sò rari u ghjacaru o cane canis lupus familiaris hè un mammiferu u ghjacaru hè mintuvatu à spessu in a cultura corsa par esempiu in i pruverbii o in a sprissioni a razza di ghjacaru cursinu hè stata ricunnisciuta ufficialmenti da a sucietà canina francese scc dapoi pochi anni i so particularità altura pesu culori è qualità di u pelu so micca bè stabilizzati quantunqua mà calchi allevatori provani à sceglia i ghjacari chì s assumigliani megliu à ciò chì sariani idealementi i cursini par avà si pò prisintà li cum è ghjacari di chilò cù capu graioidu musu longu pelu cortu è bringhjatu servini generalmenti par a caccia à u cignali certi pensani chì a razza taliana cane corso saria d urigina corsa mà u so nomu veni piutostu di parchì serviani in italia per à caccia à corra u pesciucane hè un tipu di squalu di a famiglia di i carcharhinidae hè assai prisente in l oceani timperati è trupicali da metri di prufundità à a superficia ssu cagnacciu hè caratterizatu da a so forma assai lungarina è da a tinta turchina di a parte superiore di u so corpu hè a sola spezia di u generu prionace u pesciucane hà un corpu chjaru è longhe nutaghjole pettorale cum è altri assai cagnacci i pesciucani sò cuntrastati u sopra di u corpu hè turchinu scuru più chjaru annantu à i lati è u sottu hè biancu u pesciucane masciu aghjunghje generalmente da à m à maturità mentre e femine più grosse aghjunghjenu generalmente à metri à maturità i grossi esimplari ponu aghjunghje metri di longu u pesciucane hè abbastanza lungarinu è smilzu di taglia è pesa di solitu da à kilò ind è i masci è da à kilò ind è e grande femine qualchì volta una femina chì a so lunghezza varca metri pesa più di kilò u più pesu grevu mintuvatu per a spezia era di kilò u pesciucane hè dinù ectotermicu è hà unu odoratu assai sviluppatu u pesciucane si nutrisce di totani di pesci di picculi cagnacci di crustacei è in modu più eccezziunale d acelli è di cadaveri di mammiferi marini i pesciucani sò vivipari è danu nascita à quattru à chjuchi per catellata u periodu di gistazione hè cumpresa trà è mesi e femine ghjunghjenu à maturità à l età di cinque o sei anni è i masci à l età di quattru o cinque anni omu pensa ch è a parata nuzziale implicheghja u morsu da u masciu chì i campioni maturi ponu esse sessuati incù accuratezza in funzione di a prisenza o di l assenza di venice di morsu i pesciucani femini si sò adattati à u rituale rigurosu di l accupiamentu sviluppendu una pelle trè volte più spessa ch è quella di i masci i totani sò prede impurtante per i pesciucani ma u so rigimu alimintare cumprende altri invertebrati cum è a seppia è i polpi pelagichi cum è u luccapante u gamberettu u granciu un grande numeru di pesci ossacuti picculi cagnacci a carogna di i mammiferi è uni pochi di acelli marini u lardu è a carne di balena è di marsuinu sò stati prilivati in u stomacu di esemplari catturati è omu sà ch elli prilevanu u baccalà in e sciabiche i cagnacci sò stati ossirvati è documintati travagliendu inseme cum è caneghju per cuncoglie e so prede in un gruppu cuncintratu chì ne ponu faciule nutrisce si i pesciucani ponu manghjà u tonnu chì sò statu ossirvati prufittendu di u cumpurtamentu d accolta per nutrisce si opportunamente di prede chì scappanu u cumpurtamentu d accolta ossirvatu ùn hè micca statu disturbatu da differente spezie di cagnacci in i circondi chì perseguiteghjanu nurmalmente a preda cumuna u pesciucane pò nutà lestru ciò chì li permette di chjappà faciule a so preda in particulare i so denti triangulari li permettenu di chjappà faciule e prede sculisciante u pesciucane stà in tutti l oceani è mari di u mondu in e latitudine cumprese trà nordu à sudu ssu cagnacciu hè pelagicu ma pò occasiunalmente stà in a vicinanza di a cinta cuntinentale i ghjovani pesciucani sò stati qualchì volta ossirvati vicinu à e coste priferisce l acque trà c è c ma supporta bè l acque appena sopra à c si stima ch è à milioni di ssi cagnacci sò tumbati ogni annu à a seguita di a pesca a carne hè manghjareccia ma poca ricircata hè cunsumata fresca siccata fumata è salita a pelle hè imprudata per u coghju e nutaghjole per a suppa à l alettoni di cagnacciu è u fecatu per l oliu i pesciucaini sò qualchì volta ricircati cum è pesci di caccia per a so bellezza è a so lestrezza u pesciucane pizzica raramente l omu da u à u u pesciucane ùn hè statu implicatu ch è in incidenti di morsi frà i quali quattru murtali lantropologia o antrupulugia da u grecu compostu da ànthropos omu e lògos studiu hè una scenza sociale chi studieghja l omu in tutti i so aspetti ch ellu fussinu sociali e culturali o ancu fisichi hè differente da l etnologia che si occupa di u studiu di una populazione precisa invece l antropologia si occupa di u studiu in generale di a spezia umana u concettu centrale di l antropologia è quellu di cultura e a capacità universale di l esseri umani di concepisce u mondu à traversu simboli d insegnà e amparà issi simboli e di trasformà u mondu esternu e noi stessi una caratteristica chi distingue l antropologia di l altre scienze umane hè l impurtanza di i paragoni socio culturali in relazione cù i metodi antropologici utilizati in u studiu di gruppi isolati o di società l antropologia si compone tradizionalmente di parechje discipline a linguistica hè u studiu di a lingua d appressu i metodi di a scienza moderna a linguistica si sparte in queste discipline a fonologia a morfologia sintassa inseme formanu ciò chì hè tradizionalmente chjamatu a grammatica a metrica chì studieghja a struttura ritmica è u cumpunimentu di i versi a semantica a lessicografia chi comprende dinù l etimologia altre sottudiscipline sò dinù a dialettologia a sociolinguistica l etnolinguistica e a psicolinguistica i dui principali metodi usati da a linguistica sò a linguistica sincronica hè nata incù i corsi di linguistica generale da ferdinand di saussure à geneva ferdinand di saussure considera chè l oggettu di a linguistica hè di custruisce i teoremi chì si rapportanu à a lingua e di dimustrà li per saussure a lingua è un sistema strintu u so modellu di scienza hè a geometria per ghjungne à questu scopu scientificu saussure si propone di definisce di manera precisa ciò ch hè una lingua a a differenza di l altre scienze a linguistica usa com è strumentu d analisa u so oggettu propriu a cuppulata d hermann testudo hermanni in castagniccia a chjamanu a testughjine o cuperchjata d hermann hè un rettile di u generu testudo hè una testughjine di terra chì si trova in particulare in italia nu u sud di a francia in corsica in catalogna i baleari in sardegna è in cicilia si trova da u liturale sin à metri ma raramente più sopra u so culore hè neru è giallicciu a testughjine d hermann pò campà sin à anni u so pesu pò andà da à chilò una particularità u mascu hè più chjucu chè a femina a testughjine d hermann s accoppia di veranu di marzu o d aprile o à a fine di l estate di settembre o d ottobre a testughjine d hermann hè unu di i rettili più miniacciati à u liveddu europeu e pupulazioni sò assai diminuite in ispagna in italia è in francia cuntinentale in corsica è in sardegna a pupulazione si mantene più o menu in francia a testughjine d hermann hè sparita da i pirenei in ne fermanu pochei nu u var a sparizione di a testughjine d hermann hè stata causata da l incendii e presi illecite e custruzzioni smisurate nantu à u liturale è a calata di l agricultura tradiziunale a sottuspezia di testughjine d hermann chì hè prisente in corsica hè testudo hermanni hermanni si trova da vicinu à u mare sin à metri à spessu a testughjine d hermann hè ligata à i suvereti a testughjine d hermann hè minacciata di sparizione in europa in corsica a pupulazione hè più impurtante in pumonte in particulare nu u vallincu è nu e parti di portuvechju chè in cismonti si trova in piaghja à spessu vicinu à u litturale a pupulazione di testughjine d hermann in corsica si trova in parechji lochi u vallincu portu vechju è bonifaziu a piaghja a castagniccia u golfu d aiacciu in corsica a minaccia pè a pupulazione di testughjini d hermann pò vene da a calata di l agricultura è da l incendii i predatori di a testughjine d hermann adulta sò i cani i cignali è i topi trà i predatori di i giovanii ci hè dinò a volpe u ricciu u corbu a curnachja è a ghjandaghja a testughjine d hermann ghjughje à a maturità sessuale à l età di anni pè u mascu è à anni pè a femina l accuppiamentu si face durante tuttu l annu ma più suvente di veranu o à a fine di a statina l ove sò poste nu un tufone chì dopu hè cupertu di terra fin à calchì annu fà e duie sottuspezie ricunnisciute eranu classificate cum è per mutivi di priurità tassunomica attualmente sò state rinuminate in a testughjine d hermann hè prutetta da u cignali o cignale o singhjar sus scrofa hè un mammiferu chì faci parti di a famiglia di i suidae si trova in tutti i cuntinenti in auropa in asia in u nordu di l africa in america suttana è suprana u cignali stà piuttostu in i furesti è in i machji ind eddi ci sò l ochji d acqua l adultu hè longu da u capu à a coda à cm u masciu hè altu à cm inveci a femina hè appena menu alta da à cm u pesu mizanu di u cignali hè kilò ma u cignali masciu pesa da à kilò a lovia u cignali femina pesa da à kilò a coda varieghja da à cm u cignali pò campà sin à deci anni u pilamu di i ghjovani cignali i purcastri hè sainatu giaddu à u capu di cinqui o sei mesa diventa russicciu eppo finalmenti brunu u pelu hè niricciu ind è l adultu spessu è duru abbastanza longu u pelu di u cignali vechju diventa grisgiu ind è u masciu i denti di l ochji sò più longhi è sò chjamati i sanni hè raru di veda u cignali di ghjornu chì ùn esci da a i rimmissi cà à l abrugata è di notti ci vedi pocu u cignali si servi dinò di u so grugnulu par tuccà corri lestu u cignali insin à km à l ora u cignali hè unnivoru ma parti è più di u so cibu sò pianti li piacini mori i castagni i noci i fica a ghjandi ma dinò i funzi i poma è a biada ma manghja ancu i radichi i graneddi manghja ancu i varma i mignoculi l aciartuli i picculi aceddi l insetti i ranochji o i cadavari di bestii et cetara accadi à spessu chì u cignali fessi i disguasti chì u cignali ruma è vultulieghju a terra circhendu radichi o mignoculi ci sò i disguasti quandu ssi rumati sò fatti in ortu o in i loca cultivati u cignali adultu è vechju si ni stà solu ma i lovii si ni stani incù i purcastri è i ghjovani i cignalotti inveci si ni stani in picculi bandi i cignala s accuppiani quandu a lovia hè imburrita d uttrovi à ghjinnaghju ma u più suventi di nuvembri o di dicembri a gestazioni dura quindici sittimani ci hè una curpata à l annu ind è u cignali a lovia purciddeghja in un agrottu fattu di frascona nascini i purcasti da frivaghju à ghjunghju ma piuttostu da marzu à maghju i purcastri sò sainati giaddi a curpata di a lovia hè in generali di à purcastri u massimu essendu u cignali hè mori cumunu in corsica hè chjamatu singhjari in u sartinesu è à portivechju a sottuspezia di cignali prisenti in corsica hè sus scrofa sardous una sottuspezia di cignali chì hè specifica di a corsica è di a sardegna u cignali corsu t hà u grugnu è u capu menu grossi cà u cignali cumunu in auropa sò schersi in corsica i cignali di più di nuvanta kilò ci hè dinò menu purcastri à ind è u cignali corsu ci hè ancu una diffarenza genetica chì u cignali corsu t hà crumusomi com è u porcu è u cignali d asia u cignali cumunu in auropa inveci t hà crumusomi franceschi dubray a caccia di u cignali hè mori pupulari in corsica a cacciamossa o battuta si faci da l apartura da a caccia insin à a sarratura da mezu aostu à ghjinnaghju si stima chì si tomba circa cignali à l annu in i battuti u cignali hè prisenti in l isula sana ma hè più abbundanti in i machjona cà in i furesti in a costa uriintali ci hè menu cignala cà in altrò à spessu i cignali sò cruciati incù i porchi mansi difatti i sioni ancu chjamati razzoni sò abbastanza numarosi in si stimava chì ci era circa di sioni in a pupulazioni tutali cignalina in corsica franceschi dubray i sioni sò più maiori cà i cignali sò dinò menu salvatichi cà i cignali è accadi ch eddi s avvicinessini di i paesi è ch eddi andessini ancu in i ruminzulaghji par manghjà u sundgau hè a parte sudda di l alsazia trà mulhouse e a svizzera pudemu traduce sundgau per cuntea di meziornu a capitale hè altkirch abitanti u principale fiume hè l ill e a surgente hè in winkel vicinu à a svizzera e principale cità sò dannemarie hirsingue ferrette cità medievale chì avìa a so cuntea cuntea di ferrette pudemu vede in questa cità u castellu di ferrette altu di m u paesu cumporta cumune scumparte in cumunità di cumune pè prumove u turismu e l ecunumìa a cumunità di cumune di a porta d alsazia capitale dannemarie a cumunità di cumune di giura alsazianu capitale ferrette a cumunità di cumune d altkirch e u so paesu capitale altkirch a cumunità di cumune di a largue capitale seppois le bas a cumunità di cumune di hirsingue capitale hirsingue a cumunità di cumune di l ill e gersbach capitale waldighofen a cumunità di cumune di u settore d illfurth capitale illfurth a cumunità di cumune di a valle di hundsbach ùn ci hè micca capitale lindia hindi bhrat ufficialmente a republica d india bhrat gaarjya hè unu statu federale d asia meridiunale a capitale è nova delhi chjè a settima nazione più maiò geograficamente è a siconda più populata incù milliardu d abitanti hè dinò a dimucrazia a più populata in lu mondu sanu e sò limite sò l oceanu indianu à u sudu u mare arabu à l ovest è u golfu di u bengal à l este tocca u pachistan à l ovest u bhutan a repubblica populare di china è u nepal à u nord u bangladesh à l este in l oceanu indianu l india hè vicina da u sri lanka è di e maldive l isule andaman è nicobar spartenu a fruntiera maritima di a thailanda è di l isula indunesiana di sumatra in lu mare d andaman l india ha una costa di chilòmetri paese di l antica civilisazione di u valle di l indus è regione di strade cummerciale storiche u subcuntinente indianu fù sempre identificatu à a sò ricchezza cummerciale è culturale quatru religioni induismu buddismu jainismu è sicchismu ci sò nate è u zoroatrismu u ghjudaismu u cristianismu è l islam ci sò ghjunte in lu primu milleniu culunizata da u regnu unitu in lu u seculu l india diventò independente in lu dopu à una lotta marcata da a resistenza passiva cundotta da mahatma gandhi l india hè una repubblica federale costituzionale incù una demucrazia parlamentare costituita da stati è territori hè una sucietà pluralistica plurilinguistica è multietnica induve si parlanu più di lingue l ecunumia indiana tene u settimu pib mundiale dipoi e riforme di u l india hè diventata l ecunumia chi cresce u più rapidamente in lu mondu ma u paese ha sempre prublemi di puvertà illeterismu corruzzione è salute pubblica l india hè classificata cum è novu paese industrializatu è chjè unu di i quatru paesi di u bric bresile russia india china chjè unu di i sei stati chi tenenu l arma nucleare chjè une putenza regionale di l asia meridionale l india hè membra di e nazioni unite di u muvimentu di i non allineati di l organisazione mundiale di u cummerciu di u g è di u commonwealth u nome india vene da a parola sanscritta sindhu nome storicu di u fiume indus i grechi antichi chjamavanu l indiani indoi ghjente di l indus a costituzione indiana è l usu populare accettanu dinò bharat cum è nome ufficiale u nome bharat vene da u nome di u legendariu rè bharata in le scritture hindù tantu in tantu a parolla persiana hindustan hè utilizzata l aggrotti di l età di a petra à bhimbetka in lu madhya pradesh sò e prime traccie di vita umana in india u primu locu d istallazione permanente apparì anni fà è si svilupò progressivamente pè diventà a civilisazione di u valle di l indus più ò menu in fù seguitatu da u periodu vedicu chi ha vistu nasce e fundazione di l hinduismu è altri aspetti culturali di a sucietà indiana antica sinu à da assai regni è repubbliche cunisciti cum è mahajanapadas naqueru in tuttu u paese in lu terzu seculu nanzu à gc guasgi tutta l asia era unita in l imperu maurya da chandragupta maurya è prosperò sottu à u regnu di ashoka à parte di u terzu seculu a dinastia gupta regnò in lu periodu cunoscitu cum è l antica età d oru di l india hè statu un periodu di sviluppu globale scienze tecnulugia ingeneria arti lingue litteratura matematica astronomia religione filosofia dopu à l invasioni islamiche tra u u è u seculu una parta maiò di l india di u nord passò sottu à a dominazione di u sultanatu di delhi è dopu di l imperu moghul sottu à u regnu di akbar l india si sviluppò assai culturalmente economicamente in un ambiente d armunia è di tuleranza religiosa i moghul hannu sugellatu allianze strategiche incù parechji regni rajput dopu à u regnu di aurangzeb in lu l imperu moghul passò sottu à u controlu di l imperu maratha dipoi u u seculu e nazione imperialiste hannu istallatu posti di scambiu è pocu à pocu apprufitandu di diversi cunflitti hannu creatu culunie in lu guasgi tutta l india era sottu à u controlu di a un annu dopu a rivolta di parechje unità militare è diversi regni sfidò a putenza di a cumpania ma fallì cum è cunseguenza l india passò sottu à u controlu direttu di a curona britannica tra u è u u subcuntinente indianu ha sufertu e peghje caristie di a sò storia causendu a morte di millioni di parsone in u u seculu una lotta naziunale pè l indipendenza fù iniziata da u cungressu naziunale indianu è altre organisazioni pulitiche certi revoluzionari radicali hannu cundottu ribellioni armate contru à u regnu britannicu ma u caratteru principale di u muvimentu indianu pè l indipendenza fù a resistenza passiva sottu à a direzione di mahatma gandhi millioni d indiani hannu partecipatu à u muvimentu di disubidienza civile quit india andatevi da l india in sittembre l india dichjarò a guerra à l alimania è à u massimu di a siconda guerra mundiale più di millioni di suldati indiani cumbattavanu contru à e forze di l assu dopu à a siconda guerra mundiale parechje rivolte schizàronu in l armate aerian è marina è ci furonu disordini suciali à causa di diversi processi leati à a guerra u d aostu e zone maghjuritariamente musulmane fùronu partizionate ciò chi provocò a nascita di u pachistan sta partizione ha provocatu un trasferimentu di populazioni di più di milioni di parsone tra india è pachistan u costu umanu fù cunsiderèvule u di ghjennaghju l india diventò una repubblica è una nova costituzione fù adottata in lu l armata indiana liberò u territoriu di goa da e forze culuniale portughese in u tentativu di u pachistan pà invade u kashmir ha provocatu a siconda guerra di u kashmir ci hè statu una terza guerra tra india è pachistan in è a vittoria indiana ha sbucciatu à a creazione di u bangladesh dipoi a sò indipendenza l india deve fà fronte à parechje sfide cum è e viulenze religiose u casteismu viulenze tra caste u naxalismu u terrorismu è varii muvimenti regionali o separatisiti specialmente in lu kashmir è parechje regioni di u nordeste diventò una putenza nucleare in quandu ha riuscitu u sò primu testu nucleare seguitatu da cinque altri in da l anni à l india ha cundottu pulitiche d ispirazione sucialista l ecunumia era assai regulata protezionista incù diverse intraprese pubbliche e riforme di u hannu trasformatu l india in una ecunumia chi si sviluppa ad alta vitezza u sviluppu ecunomicu si face senza regulamentu è i danni suciali sò assai impurtanti u clima indianu hè assai influenzatu da l himalaya è da u desertu di u thar ciò chi conduce à mussoni l himalaya impedisce i venti fredi d asia centrale di intrà nantu à u territoriu tenendulu più caldu cà altri lochi sottu à listesse latitudine u desertu di u thar tene una funzione assai impurtante pè attirà i venti meridionali umidi chi tra ghjunghju è uttobre furniscenu l aqua di e piuvite indiane ci sò quatru tipi di clima in india tropicale umidu tropicale seccu subtropicale umidu è muntagnolu l india hè cumposta da stati è territori di l unione in i stati sò stati formati nantu à base linguistiche dipoi sta struttura hè stata guasgi incambiata cadu statu hè divisu in distritti cadu distrittu hè divisu in tehsils i stati i territori di l unione a capitale hè new delhi e e principale cità sò kolkata e mumbai a corsica in lingua etrusca hè un isula di u mare terraniu a quarta più grande dopu à sicilia sardegna è cipru hè una cullettività territuriale è una regione francese cumporta dui dipartimenti a corsica suprana b haute corse in francese in nordu è a corsica suttana a corse du sud in francese in meziornu a lingua di a populazione hè u francese poi a lingua regiunale hè u corsu a capitale amministrativa di l isula hè aiacciu ajaccio in francese aiaccio in talianu aghjacciu in dialettu aghjaccinu è questa cità hè dinù a prefettura di u dipartimentu di a corsica suttana e grande cità di u dipartimentu sò portivechju è sartè a prefettura di u dipartimentu di a corsica suprana hè a cità di bastia è a so agglumerazione hè a più grande di corsica cù e cumune di furiani u borgu lucciana biguglia è pietranera dinù a cità di bastia hè vicinu à u capicorsu e principale cità di corsica suprana sò corti è calvi a corsica teni km di superficia a principale muntagna di a corsica hè u monte cintu incù metri di altitudine u golu hè u fiume più lungu di a corsica qui hè una lista di i fiumi di corsica a sardegna o sardigna hè una isula di u mare terraniu pocu distante da a corsica è una regione taliana a storia di a còrsica hè assai antica perfinu omeru indu ludissea parla di a còrsica prova chì i greci cunnoscevanu l esistenza di l isula si tratta per umeru di u paese lestrìgune durante sei ghjorni marighjamu senza richetu u settimu ghjornu raghjunghjimu ind ù paese lestrìgune sottu u borgu di lamos l alta telèpila duva omu vede u pastore chjamà u pastore quandu l unu accasa un altru esce per risponde un omu scarangliatu guadagnarìa duie salari l unu pasculendu i boi l altru incù e pecure bianche ghjacchì i violi di u ghjornu custighjanu i violi di a notte entramu in u portu assai cunnusciutu di i marinari una doppia tippale scuscesa è senza un ritagliu si eleva à l attonzu è duie capi lungarini l unu di faccia à l altru dinanzu à l imboccu strangulanu a so bocca a mo flotta penetra e si reca finu a u fondu stumacati à rasu di stumacati pà amarrassi l unu accantu à l altru micca u mareghju in quellu bofulu micca u borru micca una grinza ignilocu a calma bianca eu solu mi fermu fora incù u mo vascellu neru sottu u capu dell imboccu mi affuna à a rocca omu ùn vedeva micca a presenza di gregie ò di umani un ci era micca inlà un fumu chì si alzava da a tarra u pib per abitante in l isule di u mediterraniuin sicondu una statistica publicata da eurostat unione europea di maghju si stabilisce di a siguente manera eccu una cumparazione incù l altre isule di u mare terraniu in l isula ci sò sette aeroporti civili è unu militaru a lingua corsa hè una lingua parlata in corsica cum è una lingua rumanica hè dirivata da u latinu appartene à u gruppu italorumanicu è à u sottugruppu tuscanu per quessa pudemu dì chì ci hè una grande sumiglianza cù u talianu tuscanu litterariu sopratuttu per e varietà cismuntiche e varietà pumuntiche taravese è sartinese ani più in cumunu cù a lingua sarda o lingua gadduresa a lingua corsa ùn hè micca a lingua ufficiale di corsica quella hè u francese ma hè ricunnisciuta cum è lingua rigiunale è pò esse usata à scola à l università è in l amministrazione ci sò circa à locutori di u corsu in corsica in u cuntinente di francia è in sardegna secondu i ultimi dati ci sò locutori in corsica u numeru di locutori di u corsu hè in calata impurtante ssi ultimi anni è diffati a lingua corsa hè cunsiderata da l unesco cum è una lingua minacciata di sparizione liata à l aghja italurumanica incù i so assai lingue rispettivamente dialetti ancu u corsu cunnosce parechje varietà indu è accantu sse varianti ci sò altrettanti varianti è di più si pò dì u statutu di a lingua galluresa hè incerta difatti certi a cunsidereghjanu cum è una varietà di corsu per d altri hè una varietà di a lingua sarda è infini per d altri hè una lingua sputica chì hà dinù parechje dialetti cum è u sicilianu u gadduresu s assumiglia à u sartinesu ma ci sò impurtante differenze di vucabulariu è di pronunzia di più a scrittura di u gadduresu hà e so regule proprie è hè differente di quella di u corsu u corsu supranu hè parlatu in u nordu è centru di corsica u bastiacciu u capicursinu u balaninu u nulincu u curtinese u venachese u buzincu u corsu suttanu pumuntincu hè parlatu in u sudu di l isula u taravesu u sartinesu u portivechjacciu l aghjaccinu u calvese u bunifazincu pulifunie è balli raprisentanu a musica corsa cume a pizzica un ballu chi esiste da luntanu antone aiello hè presidente di l università di corsica u museu dipartimentale d archeologia ghjilormu carcopino hè situatu annantu à a cumuna d aleria ci sò drentu e cullezzione d archeologia d arte riligiosu è d etnugrafia u rispunsevule di u museu hè ghjuvan claudiu ottaviani u museu si trova in u forte matra d aleria à circa kilomitri da bastia è kilomitri d aiacciu a corsica hè esposta à mori venti u ventu maestru essendu quantunqua u libecciu a biolugia biologia o biulugia chì etimologicamente vene da e parolle greche bios vita è logos scienze hè a scenza chì hà per oggettu l osservazione è a spiegazione di a vita in u carl linnaeus publicò u so libru systema naturae sistemu d u natura chì schjarì a tassonumia in u jean baptiste lamarck publicò u so libru philosophie zoologique filosufia zoolugica in u charles darwin publicò u so libru on the origin of species di l origine d e spezie chì schjarì a teuria di l evoluzione muderna trà u è u gregor mendel cunduce i so esperimenti a chimica da u grecu hè a scenza chì hà par oggettu u studiu di a cumpusizioni è di i riazzioni di a materia ùn esisti micca una fruntiera esatta trà a fisica è a chimica ma sò giniralmenti cunsidirati comu riliventi di a chimica i finomini pruvucati da i riazzioni chimichi trà i diversi custituenti di a materia è pruvuchendu una mudificazioni di i cuncatinamenti chimichi di l atomi sicondu a natura di issi cuncatinamenti issi finomini implicheghjani trà l atomi un scambiamentu o una missa in cumunu d elittroni o di forzi elittrustatichi i disciplini principali di a chimica sò a musiculugia hè una disciplina scentifica chì studieghja i finomini chì sò in rilazioni incù a musica è s intaressa in particulari à i so evuluzioni è i so rapporti incù l essaru umanu è a sucità a musiculugia hè una disciplina universitaria distinta da a musicugrafia i sottudisciplini di a musiculugia sò a disciplina s hè sviluppata in a siconda mità di u xix seculu in particulari in un cuntestu tedescu è francesu sottu à l influenza di u pusitivisimu s agisci di un cumplessu custituiti da parechji disciplini chì s accupani di i diversi aspetti di i finomini musicali in pratica i musiculogi hani aduttatu i criterii è i metudulugii dirivati da i scienzi naturali un studiu apprufunditu di i sturmenti di i populi primitivi è a so classificazioni hè statu rializatu da u musiculogu tedescu curt sachs i strumenti sò stati classificati d appressu u so corpu vibranti è a so distribuzioni giugrafica è culturali l impurtanza di a musica in a cultura pò essa didutta da u studiu di i mitulugii di i riti è di i filusufii di i diversi populi a parolla filosofia vene da u grecu anticu filos amore è sofìa sapienza è significheghja lamore di a sapienza ma a definizione di a filosofia ferma in sè stessu un prublema filosoficu esistenu dunque parechje definizione di a filosofia i filosofi dividenu a longa storia di a filosofia occidentale in filosofia antica filosofia medievale filosofia moderna è filosofia contemporanea a filosofia antica hè dominata da trè filosofi socrate platone è aristotele a filosofia medievale custituisce un impurtantu ripensamentu di tutta a tradizione classica sottu à l influenza di i trè grandi monoteisimi i nomi più importanti d issu periodu sò avicenna è averroè in u mondu islamicu mosè maimonide in u mondu ebraicu abelardu tumasgiu d aquinu è duns scotus in u mondu cristianu a filosofia moderna si stende da sin à circa i più importanti pensatori muderni funu tandu rené descartes baruch spinoza thomas hobbes john locke david hume è immanuel kant a filosofia di u xix seculu hè stata dominata da a filosofia post kantiana di l idealisimu tedescu è da filosofi idealisti cum è georg wilhelm friedrich hegel f h bradley o da filosofi cum è karl marx altri importanti pensatori d issa perioda sò stati john stuart mill ralph waldo emerson sren kierkegaard è friedrich nietzsche in a filosofia di u xx seculu i filosofi europei è americani hanu pigliatu diverse strade a filosofia analitica incù bertrand russell g e moore è ludwig wittgenstein si sviluppa soprattuttu à oxford è cambridge induve si riuniscenu ancu l empiristi logichi emigrati da a germania è da l austria per esempiu rudolf carnap è altri americani cum è w v o quine donald davidson è saul kripke o filosofi di lingua inglese per esempiu a j ayer in europa specialmente in germania è in francia u fenomenologu tedescu d origine ebraica edmund husserl è u so discepulu martin heidegger aprenu a strada prestu suvitati da jean paul sartre è altri esistenzialisti à una varietà di discipline filosofiche cum è ogni campu di studiu accademicu a filosofia si sparte in numerose sottudiscipline pare chì a filosofia cimmporti un numeru particularmente impurtantu di discipline in maiò parte à causa di u fattu ch ellu esiste una tendenza à sviluppà una filosofia di per guasi tuttu ciò chì pò esse studiatu frà mezu à e sottudiscipline di a filosofia si pò mintuvà particularmente a logica a metafisica a filosofia di a mente a filosofia di u linguaghju l epistemologia a filosofia di a scenza l etica è a filosofia pulitica chì ponu esse cunsiderate cum è sottudiscipline centrale di a filosofia a filosofia hà dinù applicazione pratiche frà quessi si pò mintuvà l etica è a filosofia politica e filosofie politiche di john locke jean jacques rousseau karl marx john stuart mill è john rawls hanu datu forma o sò state usate per ghjustificà à i guverni e à e so azzione a filosofia di l educazione merita ancu ella attenzione l educazione progressiva prumossa da john dewey hà avutu un impattu prufondu annatu à e pratiche educative di u xx seculu altre applicazione importante ma menu immediate si ponu truvà in epistemologia chì aiuta à definisce e nozione di cunniscenza di prova è di credenza ghjustificata a filosofia di a scenza discute i fundamenti di a metodologia scientifica l estetica pò aiutà à interpretà l arte ancu l ontologia sicuramente a più astratta è prima facie a menu pratica trà e branche di a filosofia hà avutu consequenze importante per a logica è l informatica in generale e varie filosofie di come la filosofia di u drittu ponu furnisce à i specialisti di i campi rispettivi una cunniscenza più prufonda di e base teoriche è concettuali di a so propria disciplina u drittu hè l inseme di e regule è di e norme contenute in e leghje formulate di manera generale chì arreguleghjanu e relazione di un gruppu organizatu di persone a regula cusì definita hè chjamata di manera tennica a norma u scopu di e regule di drittu hè a regulazione di i rapporti sociali secondu un altra definizione u drittu hè u complessu di e regule chì sò in vigore in una società organizata in a forma di unu statu elaborate da l organisimi chì secondu a so custituzione hanu u putere d appruvà e leghje è fatte rispettà obbligatoriamente per via di sanzione u drittu custituisce dunque un principiu di coesione per una società civile e principale sottudiscipline di u drittu sò larchitittura hè a scenza o suvent è certi l arti d urganizà u spaziu ind eddu vivi l essaru umanu di manera più simplici si po dì chè l archittitura cuncerna principalmenti u cuncipimentu è a custruzzioni di l immobuli è di i zoni custruiti in u etienne louis boullée chì hè l architittura forsi l aghju da difiniscia incù vitruvio com è l arti di custruiscia certamenti micca in u suvent è francescu milizia l architittura hè l arti di fabbricà in u d appressu à le corbusier l architittura hè u ghjocu sapienti di i volumi sottu à a luci in corsica esisti un tippu particulari d archittitura chì si chjama l orriu l orrii i più cunnisciuti sò l orriu di chera è l orriu di i canni in giumitria u triangulu hè un poligunu furmatu da trè anguli o vertici è da trè lati ripprisenta a figura incù u più picculu numaru di lati chì trè hè u numaru minimu di sigmenti nicissarii par dilimità una superficia chjusa u triangulu hè carattarizatu da i siguenti prubità dui trianguli sò cungruenti s eddi suddisfani alminu un di i criterii di cungruenza dui trianguli si dicini simili s eddi suddisfani alminu un di i criterii di similitudina i trianguli poni essa classificati siont è a lunghezza rilativa di i lati i trianguli poni essa classificati ancu siont è i diminsioni di u so angulu internu più ampiu sò discritti di seguitu usendu i gradi d arcu par i trianguli chì ùn sò micca rittanguli vali una generalisazioni di u tiurema di pitagora cunnisciuta in trigunumitria com è tiurema di carnot à ogni triangulu sò assuciati parechji punti ciascunu di i quali assumi un rollu chì in calchì manera u qualificheghja com è cintrali par u triangulu stessu si poni definiscia sti punti di manera cuncisa riferendu si à un triangulu di u quali dinutemu cù è i vertici è i lati opposti rispittivamenti cù è l aria d un triangulu pò essa truvata par via trigunumetrica usendu i lettari di a figura à dritta l altezza sustituiscendu quissa in a formula truvata innanzi par via giumetrica l aria d un triangulu hè dunqua ancu uguali à u mezu pruduttu di dui lati par u sinu di l angulu cumpresu par via di cunsiquenza par l idantità l aria d un qualsiasi triangulu incù i dui lati è è l angulu cumpresu hè uguali à l aria di u triangulu incù i stessi lati è ma incù l angulu cumpresu supplimintariu l aria d un parallelugramma incù dui lati aghjacenti è è angulu cumpresu hè u doppiu di quidda di u triangulu chì hà i stessi dati veni à dì par risolva u triangulu veni à dì ditarminà a misura di tutti i lati è anguli dati dui lati è l angulu cumpresu frà eddi o un latu è i dui anguli aghjacenti s usani u tiurema di i sini è u tiurema di u cusinu quist ultimu essendu megliu cunnisciutu cù u nomu di tiurema di carnot l aria di u triangulu pò essa misurata incù a formula matematica induva hè a basa è l altezza à edda rilativa parchì u triangulu hè cunsidaratu com è a mità d un parallelugramma di basa è altezza di manera altirnativa l aria di u triangulu pò essa calculata incù induva è sò i lati è u mezu perimetru formula d erone cunsidarendu un triangulu in u pianu cartesianu individuatu par via di i coppii di cuurdinati di i vertici a so aria hè datu da l esprissioni oppuri incù un esprissioni chì ùn improda micca u cuncettu di matrici un esisti micca una difinizioni unica di lecunumia parechji difinizioni poni essa mintuvati e discipline principale di l ecunumia sò i grechi funu i primi à svilupà un pinsamentu economicu platone è aristotele ma ci volse dopu aspettà fin à a rinascita pè avè e prime teorie economiche chì ùn sianu ghjustu una parte d un pinsamentu filosoficu cù i mercantilisti stu mercantilisimu hà avutu una grande influenza annant à e politiche economiche è culuniale di l imperiu spagnolu in u seculu si svilupò a prima teoria nant à u capitalisimu nascente u fisiocratisimu di quale a grande figura fù franois quesnay i fisiocrati funu i primi à pinsà l economia naziunale cume un circuitu basatu nant à a produzzione agricola adam smith professore di filosofia à l università di glasgow è chi scuntrò franois quesnay durante un viaghju in auropa hè cunsideratu cume u babbu di l economia classica fù u primu à parlà d accumulazione di capitale di crescenza economica o ancu di divisione di u travagliu ghjè unu di i teorichi di u liberalisimu adam smith hè ancu quellu chi parlò pè a prima vulta di a manu invisibile di u mercatu astri economisti classichi funu thomas robert malthus jean baptiste say è david ricardo l economisti classichi pinsavanu chì u più importante in un produttu hè u valore di scambiu è micca u valore d impiegu hè ciò ch elli criticheghjanu l economisti neo classichi cume léon walras è thomas friedmann quessi neu classichi anu svilupattu una economia matematica assai furmale cume ind a microeconomia i classichi cume i neu classichi vedenu l omu cume un homo economicus raziunale i liberali cume adam smith o ancu milton friedman pensanu chì u mercatu ghjè un sistemu naturale quessa hè criticatu da a socioeconomia kroly polnyi scrivò cusì chì l economia di mercatu discritta da i classichi hè u fruttu di decisione suciale hè pulitiche pè disincastrà u mercatu da a sucità astri autori assai importante sò john maynard keynes u fundatore di unu di i grande currenti di a macroeconomia è friedrich von hayek développer une filière vitale à l économie corse in corse matin du juin u renu in tedescu rhein in francese rhin in neerlandese rijn in rumanciu rain in inglese rhine hè incù km unu di i fiuma più longhi d auropa u so nomu diriveghja da una radica celtica ma sempri prima induaurupea chì significheghja scorra l urighjina induaurupea di u terminu trova cunferma in u grecu anticu in u quali u verbu traslitteratu rhe hà probbiu u suddettu significatu incù à u danubiu u renu furmava a maiò parti di u cunfini sittintriunali di l imperu rumanu ed hè statu finu da quiddi tempi un corsu d acqua navighevuli imprudatu par u cummerciu è u trasportu di a ropa finu à u cori di u cuntinenti a navigazioni annantu à u fiumu hè arrigulata da a cunvinzioni par a navigazioni annantu à u renu firmata à mannheim u uttrovi trà u granducatu di baden u regnu di baviera a francia u granducatu di hessen i paesi bassi è a prussia sorghji da l alpi svizzari in u canton grigioni induva i so dui principali tributarii iniziali sò chjamati renu antiriori è renu pustiriori u renu antiriori sgorga da u lavu tuma vicinu à u passu di l oberalp è attraversa i travi di u ruinaulta u renu pustiriori nasci da i ghjacciali di u gruppu di l adula annantu à u cunfini miridiunali di u grigioni incù u ticino i dui tributarii si scontrani vicinu à reichenau sempri in i grigioni unu di i rami sicundarii hè custituitu da u turrenti renu di edda chì nasci in italia da u pizzu stedda in a cumuna di piuro è hè talianu par circa km par cunfluiscia dopu in u renu pustiriori da quì u fiumu chjamatu alpenrhein renu alpinu scorri versu u nordu travirsendu coira par dopu lascià i grigioni è ghjentra in u cantonu di san ghjaddu di u quali custituisci a fruntiera uriintali incù u liechtenstein è l austria prima di ghjittà si in u lavu di custanza à l isciuta di u lavu si dirighji à punenti è dopu u saltu di i cascati di u renu ricevi l acqui di u fiumu aar chì ni aumentani a purtata di oltri a mità incù una media di metri cubi à a siconda u renu segna u cunfini trà svizzara è alimagna prima di svultà à nordu incù l ansi rheinknie vicinu à basilea varcata basilea u renu custituisci a parti miridiunali di u cunfini trà alimagna è francia scurrendu in una larga vaddi prima di entra intiriamenti in tarritoriu tedescu à rheinstetten vicinu à karlsruhe l ampia vaddi di u renu finisci à a cunfluenza incù u menu à magonza a parti frà bingen è coblenza induva u renu entri in una vaddi più stretta hè nota com è gola di u renu una furmazioni criata da l erusioni è da un sullivamentu tettonicu stu trattu di u fiumu hè notu par i casteddi mediivali è i vignali chì ricoprini l alturi circustanti in u hè statu numinatu patrimoniu di l umanità da l unesco u fiumu s allarga di novu à sudu di culonia ancu s è molti industrii si trovani longu u renu sinu da u so corsu svizzaru hè in ssu puntu a rigioni di a ruhr in a quali traversa culonia dsseldorf è duisburg chì si cuncentrani a maiò parti di eddi à duisburg si trova u più grandi portu fluviali d auropa à i ghjorna d oghji molti industrii longu u renu è i so affluenti ani chjusu o ani riduttu l emissioni di inquinanti in u corsu d acqua ancu s eddu ferma un certu gradu di inguinamentu spicialamenti à a cunfluenza incù l emscher in passatu impiigatu com è veru è probbiu canali di scolu industriali u renu à stu puntu ghjira à punenti in i paesi bassi induva incù a mosa forma un enorma delta oltripassatu u cunfinu ulandesi u renu righjunghji a so massima ampiezza ma si dividi dopu in trè rami principali l ijssel u waal è u bassu renu da quì a situazioni diventa più cumplicata in quantu u nomu renu ùn cuincidi più incù u corsu principali gran parti di l acqua di u renu scorri sempri più à punenti à traversu u waal u nieuwe waterweg è uniscendu si à a mosa l hollands diep è l haringvliet finu à sfucià in u mari di u nordu u ramu di l ijssel porta a so parti d acqua à u nordu in l ijsselmeer mentri u bassu renu scorri à punenti parallelu à u waal ad ogni modu oltri wijk bij duurstede stu corsu d acqua cambia nomu par divintà u lek è scorri à punenti par riuniscia si à u ramu principali in u nieuwe waterweg u nomu renu à parta da quì fù usatu solu par fiuma più chjughi chì scorrini versu u nordu è chì un tempu furmavani l ultimu trattu di u renu di l ebbica rumana ancu s è mantenini u nomu sti vadini ùn portani micca acqua di u renu ma sò usati par drenà i terri è i polder di i circonda da wijk bij duurstede ci sò u kromme rijn renu stortu è dopu utrecht loude rijn vechju renu chì scorri à traversu leida olanda meridiunale è in un cumplessu di chjusi induva i so acqui poni essa scaricati in u mari di u nordu affluenti da a surghjenti à a foci ponti farruviari annantu à u renu incù i stazioni più prossimi à a riva sinistra è dritta ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia taliana a francia in francese france fs hè un paese di u quale u territoriu cuntinentale hè situatu in europa occidentale hè membra di l unione europea di a zona euru e di u spaziu schengen hè dinù membra permanente di u consigliu di securità di l onu cunfina con a belgica lussemburgu germania svizzera italia monacu andorra e spagna e sò valore sò fundate nantu à a dichjarazione di dritti di l omu e di u citadinu da u puntu di vista militare hè membra di l otan e pusseda di a dissuasione nucleare a lingua uffiziale di stu paesu hè u francese ma ci sò assai lingue reghjunali per esempio l uccitanu u bascu u catalanu u corsu l alsazianu a più grande cità è a capitale hè parighji cù un numeru di milione d abitanti a francia hè cumposta di regioni le altre principali cità di a francia sono a francia hè una ripublica u capu di statu hè u presidente di a ripublica elettu pè cinque anni da tutti i citadini u potere legislativu attene a u parlamentu assemblea naziunale è senatu u diu vi salvi regina in talianu dio vi salvi regina hè l innu corsu hè statu creatu in lingua taliana in u in italia da francesco de geronimo u diu vi salvi regina provene di u salve regina chi fù scrittu in latinu in u da adhemar di monteil u diu vi salvi regina hè statu aduttatu com è innu naziunale di a corsica durante una cunsulta chì s hè tinuta in orezza u di ghjennaghju di u in ssa cunsulta a nazione corsa s hè spiccata da genua hà proclamatu a so indipendenza è s hè piazzata sottu à protezzione di a vergine maria dui cambiamenti sò stati fatti riguardu à u cantu originale disperati fù rimpiazzatu da tribulati è nemici vostri da nemici nostri eccu e parolle di linnu corsu dìo o diu vi salvi regina u prugettu rosetta custituisci una versioni muderna di a petra di rosetta u prugettu hè distinatu à parmetta a criazioni d un archiviu chi cuncerna tutti i lingui di u mondu l origini di u prugettu hè a custatazioni fatta da l unesco chi annantu i lingui chi sò parlati in a pianeta nuvanta par centu devini spariscia da qui à a fini di u seculu attualmenti certi lingui ùn sò più parlati ca pa menu di centu parsoni u prugettu rosetta cerca à riuniscia annantu u so situ par via d un accessu libaru mori infurmazioni annantu à tutti i lingui par pruvà à impidiscia issa catastrofa linguistica e culturali attualmenti u prugettu ha pussutu riuniscia infurmazioni è dati chì cuncernani più d un millaiu di lingui larchiulugia o archeologia hè una scenza umana chi ha par oggettu u studiu di i scavi è i tracci matiriali chi sò stati lasciati da l omini uggetti bastimenti siti par issu travagliu l archiulogu ha à a so disposizioni parechji mezi com è i travagli rializati annantu u tarrenu i scavi i travagli fatti in u laburatoriu c dendrucrunulugia etc e evintualmenti i testi cuntimpuranei di i vestighi studiati incù l aiutu di issi mezi l archiulogu analyzeghja u matiriali pruduttu da l omu in u scopu di diterminà i rilazioni di l omu incù u so ambienti vede anche epigrafia a corsica hè ricca di numerosi siti archiulogichi si po mintuvà particularmenti filitosa cauria u monti revincu induva si poni truvà parechji stantari e toli per i tempi piu vicini a noi aleria anziana citta romana e un logu spezialmente riccu afà hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana à l urighjini u paesu di afà era un paisolu chjucu di a cumuna di bucugnà in a cumuna di afà fubbi criata grazia à a cissioni di tarritoria di i cumuni di sarrula è carcupinu di u poghju è mezzana è di alata u primu merri di afà si chjamava carlu calvelli in carica da à carlu calvelli hè mortu à anni in u paesu hè statu pupulatu da i pastori di bucugnà a l uccasioni di i transumanzi di i pecuri hè par quistu chì i vechji famiddi di afà sò urighjinarii di bucugnà d astati tanti abitenti di afà vani in u paesu di bucugnà situata à una duzina di chilometri à l estu di aiacciu a cumuna di afà cumprendi oltri à u paesu principali i lucalità di piscia russa pastriccialè è una parti di balionu da afà sorghji u supportu gozzi una roccia alta di metri afà hà una scola elementari ci sò setti classi elementari è dui classi par a scola materna par un tutali di quasgi duicentu elevi a scola di afà fubbi inaugurata in da lionel jospin chì era à l epica ministru di l istruzzioni naziunali a mirria di afà hè stata ristaurata à a fini di l anni nuvanta nanzu à issu sorghji un munumentu à i caduti rializatu da unu scultori urighjinariu di afà natali bonardi di u quali truvami i statui in i quattru agnona di a corsica è chì hà ancu u so atelier à afà u merri di afà si chjama pasquali miniconi à u centru di u paesu si trova una chjesa chì hà quasgi centu anni in u paesu ci sò una farmacia è un centru midicali apertu anni fa si pò acceda à afà da stradi quidda di balionu è quidda di mezzavia aiacciu ajaccio in liguru ghjinuvesu o aghjacciu in dialettu aghjaccinu hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana a cità di u curallu hè u capilocu amministrativu di a corsica sana è ancu di a corsica suttana ci sò abitanti ingrentu à a cità stessa ma si sò sviluppati dinò i cumuni in lu circondu afà alata bastilicaccia appiettu par u più d altrondi hè addunita aghjacciu cù parechji artri cumuni di u rughjun par fundà a cumunità d agglumerazziun di u paese aiaccinu si faci chì circa parsoni si ne stanu in lu rughjun è cusì hè u rughjun più pupulatu di corsica cù quellu di bastia si ci trova a cullittività tarrituriali di corsica ctc induv elli seghjanu l aletti tarrituriali u sò nomi veni dà u gregu agation bonu portu pà a favurevuri pusizziun geugrafica effittivaméinti u logu duva sorghji a cità fubbi sceltu dà quarchi culuni greghi fucesi succissivaméinti sottu l uccupazziun rumana pigliò u nomi di adiacium è pò ajax cunchista prima da i vandali è pò dà i longobardi intornu à l annu milli hè stata uccupata dà i pisani è dopu passò à i ghjinuvesi sottu l aùturità di u bancu di san ghjorghju chì in custrusini una citatella furtificata cuncepita dà l architettu milanesi cristoforo de gandino è a pupuloni di centu famighji di a lunigiana trà elli i bonaparte chì ghjunsini à aghjacciu in dopu si ingrandì artantu grazia à l afflussu di abitanti pruvinenti da i zoni interni di l isura fubbi uccupata una prima vorta dà i francesi da à è ristituita à i ghjinuvesi ancu a paci di cateu cambrésis in u settesimu securu diventò un bastiuni di l indipindintisti di pasquale paoli mà in fubbi uccupata dà i francesi dopu à u trattatu di versailles in nascì u so cittatinu più illustru nabulionu bonaparte dà à fubbi parti di u regnu anglo corsu di pasquale paoli pà vurtà definittivaméinti à a francia in u merri attuali ghjè larenzu marcangeli a lingua d aiacciu hè u corsu di tipu pumuntincu a parlata aghjaccina eccu uni pochi di pruverbii chì sò tipichi d aiacciu uni pochi di toponimi d aiacciu sò a cunfina alzu di leva a madunnuccia a parata a piazzetta rzuta asprettu a spusata barbicaghja budiccioni campu di l oru castellucciu cannicciu u furcone i milelli i salini i sanguinari lurettu marinella padula pasci pecura pietralba u ricantu san ghjaseppu san ghjuvà santa lucia sant antone u scudu suartellu timizzolu u borgu u carrughju drittu u casonu u finusellu i canni u salariu u vazziu u vittulu vignola eccu uni pochi di pruverbii annantu à aiacciu a cità d aghjacciu hè stata risparmiata da a pesta a madunuccia ghjè fistighjata ugni annu nostra signora di a misericordia hà sicondu à a lighjenda aghjaccina trasfurmatu battelli turchi enemichi in petra chjamati i setti navi chì pudemu attualmenti veda alata hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana i limiti giugraffichi di a cumuna sò cumpresi trà u monti gozzi u golfu di lava punta pozzu di borgu aiacciu villanova appiettu è afà da signalà i so ettari di grandi machja è di furesti di quercii verdi a alata ci sò addivatori di pecuri è capri chì pruducenu spicialità corsi u brocciu figateddi ecc inoltri in l ultimi anni si sviloppa un sittori turisticu grazia à a vicinanza cù aiacciu situatu a m di altezza offri una vista nantu à aiacciu chì và finu à l intrata di u golfu di portu nantu à i muntagni vicini è nantu à u monti cintu a più alta muntagna di a corsica m u casteddu di a punta hè a ricustituzioni di unu di i pavigliona di u palazu di i tuileries à parighji chì brusgiò in è fubbi distruttu in jérme pozzo di borgo grandi numicu di napulionu uttensi grandi parti di i petri par custruì un casteddu in un tarritoriu di i pozu di borgu situatu nantu à i cuddini di aiacciu par mustrà a so suprimazia a ricustruzzioni di u casteddu ebbi locu da à ma u casteddu brusgiò u d austu un incendiu di a vighjitazioni di a machja si prupagò à u tettu chì purtò danni in a struttura in u cunsigliu ginarali di a corsica suttana hà dicisu l acquisizioni di u casteddu di a punta è di u so tarrenu di ettari da a famidda pozzu di borgu a riparazioni di u tettu fubbi rializata in chì metti cusì u casteddu à u riparu da antri danni duvuti à l acqua piuvana golfo magnificu cù un paesu di vacanzi situata nantu à a cumuna di alata induva in fubbini scuparti trè muneti d oru rumani u paesi dalata hè statu mintuvatu qualchì volta da i scrivani corsi par asempiu da monsignori di la fuata preti santu girendu a corsica àrburi hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana à m d altitudine u paese d àrburi si trova ind a regione di vicu i dui sorru vale à dì à mezupunente hè cumpostu di dui paisoli inghjò merculaccia è parapoghju insù duve a chjamata di poghju podium lat hauteur ma ancu s ellu hè cumpostu in duie parte ferma ch ellu ùn hè cusì tamantu di fatti sparghjendusi nantu à etari à pocu pressu u paese campa intornu à una sessantina abitanti sicond à a cronica di giovanni della grossa guidu della catena face custruisce un castellu à a fine di u xiiiesimu è u cunfideghje à u so nipote ristorucciu fundatore di a signuria di i leca una di e signurie e più maiò di u medievu issu castellu si custruisce annantu à un spaziu supranendu a valle alta di u liamone chì face parte di a tarra di i signori u nome di a signuria piglia tandu u nome di u locu leca in u dopu à trè anni di sottumissione à l uffiziu di san giorgiu raffè di leca s oppone à u pudere genuvese in cunsequenza di a so risistenza u signore hè chjappu è tombu cù vinti dui di a so ghjente ciò chì per p arrighi ghjè una urigina pussibile di u pruverbiu arburi arburi vinti dui dopu à ellu tocc à u contu ghjuvan paulu di leca à entre in cunflittu cù a banca di san giorgiu in u genuva mande in corsica una squadra tamanta di mille è cinque centu suldati armati chì varcanu in savone u primu d aprile cù a so artiglieria una bumbarda è una vintina di cavalli a issa squadra l uffiziu aghjunghje dui centu cavallieri sottu à l ordini di rinucciu della rocca cuginu traditore di u contu di leca dopu à tante lotte arrabbiate u contu si ritrove chjosu in lu so castellu di cinarca lasciatu da parechji di i so partigiani dopu à a capitulazione di a piazza di maghju ghjuvan paulu di leca si ritira in lu so castellu di leca induv ellu risisterà torna durante l istate l egemunia di ghjuvan paulu di leca s avvicinò di a so fine chì di sittembre cù a so famiglia parte in isiliu in sardegna vultarà è ripigliarà l arme contru à genuva parechje volte cum è in u quand ellu volte à u capu di trè centu suldati sardi poi in u è u ma isse rivolte saranu sanziunate da altre disfatte i castelli di foce d orto di cinarca è di leca saranu rasgiati per marcà di manera simbolica a disfatta è a ruvina di i signori di leca tandu l avvene di quelli chì funu partigiani o sottu à a prutezzione di u signore ghjuvan paulu di leca firmarà cumprumessu per un pezzu l istate di l annu marca e vindette in lu rughjone parechji paisani sò stati impiccati imprigiunati pigliati cum è ustaggi mandati in esiliu è e pieve di chiumi filosorma è sia sò viutate a pupulazione di sorru in sù hè scurriata pocu à pocu è dopu à u focu di a duminazione genuvesa u paese s hè custruitu torna i lochi brusgiati da i nemichi sò stati arburati torna invignati si ponenu l alivi è l arburi à frutti chì sò stati sradicati u locu duv ellu ci ferma e ruvine di u castellu à levante di u paese sopr à u ponte à truggia si chjama sempre u castaldu ciò chì t hà dinò a so piazza ind a storia di u paese più recente ghjè ch ellu hè statu u veculu di dui pueti corsi maiò uriginarii tramindui di issu paese anu lasciatu parechji scritti assai pupulari è cunnisciuti certi messi in canzona altri uniti in racolte altri ri publicati senza sminticassi di u pesu di certe creazione cum è a famosa tramuntana di santu casanova azilonu è àmpaza in italianu azilone ampaza hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana si cumponi di dui paesi azilonu è ampaza azilone è ampaza so paesi di u valle panicale cù dui altri paesi furciolu è zigliara chi ghjera nanzu parte di a pieve d ornanu in lu mezu taravu so separati da quatru chilometri cù una vadina a viura trà elli fussenu cunstruiti dopu chi l invasori mori destruiscenu u paese di calcinaghju ch ùn esiste più oghje quelli paesi fussenu cunstruiti dopu chi l invasori mori destruiscenu u paese di calcinaghju ch ùn esiste più oghje per avà a cumuna hè sopr a tuttu cunnisciuta parchi hè un locu importantu di u giru a corsica tour de corse automobile parte di u wrc bunifaziu in liguru bunifazincu bunifazziu in talianu è in francese bonifacio à l epica rumana marianum hè una cumuna di quasgi abitenti situata in u dipartimentu di a corsica suttana nantu à u strittu di i bucchi di bunifaziu chì a sipara da a sardigna hè a più cumuna miridiunali di a corsica u paesu hè custruitu attornu à una prufonda baia simuli à un picculu fiordu circundatu da pareti in calcari biancu à l internu di i quali fubbini ancu scavati in u tempu vani di vechji casi è magazini à l internu di u fiordu si trova u portu principalmenti turisticu da u quali partini ancu i traghetti chì cullegani rigularmenti a cità à a vicina sardigna cù santa tiresa di gaddura ot da à quali si trova à km chì sò parcorsi in un ora di traghettu u locu induva sorghji avali a cità di bunifaziu era dighjà abitatu anni fà data sughjirita da u ritruvamentu di riperti in una sàpara longu i so alti scudderi in seguitu à l internu di a baia l insidiamentu fù uccupatu da mircanti grechi è militari rumani dopu à iddi a cità fù à longu in manu di i pirati di u mari meditarraniu a tradizioni afferma chì u nomi vensi attribuitu solamenti in seguitu grazia à bunifaziu ii di tuscana chì in rifundò quici un paesu à difesa da l incursioni di i saraceni par dui seculi ristò sottu u cuntrollu di a ripublica marinara di pisa finu à quandu passò sottu u cuntrollu di a ripublica di ghjenuva un antucula conta chì i ghjinuvesi intronu in a cità apprufittindu di un matrimoniu è di u statu di briachezza di a pupulazioni grazia à a so pusizioni strategica sia da u puntu di vista giugrafficu pussibilità di cuntrollu nantu à i bocchi di bunifaziu sia da quiddu tupugrafficu a cità vechja hè edificata nantu à l alti scudderi à piccu nantu à u mari è hè accissibuli solu da l internu di u fiordu i ghjinuvesi a fecini divena una furtezza impurtanti trà l assalti maiò si pò ricurdà quiddu purtatu da u rè d aragona in duratu cinqui mesi duranti u quali vensi custruita una scala longu a pareti di a scuddera pà cunsenta l appruvigiunamentu di l acqua chjamata scalinata di u rè d aragona un seculu dopu a cità di bunifaziu fubbi u tiatru di un novu assaltu sta volta da parti di i francesi è di i turchi i quali riescini à massacrà a pupulazioni ancu aiutati da un epidemia di pesta chì dilagò in cità propiu in quiddi anni a cità fubbi cunquistata grazia à l ingannu di un emissariu ghjinuvesu u quali pirmisi chì a guarnigioni riturnessi sottu u duminiu di ghjenuva ghjenuva però a deti à a francia cù u trattatu di versaglia di in napulionu quandu era dinò un ghjovanu ufficiali cumandò pà qualchì mesi a guarnigioni di u forti ghjunghjendu à i ghjorna nostri bunifaziu divensi un locu di rifughju di ricircati in fuga da i costi sardi oghji hè inveci una vivaci citatina turistica ricca di storia à bunifaziu si cunserva l usu di una varietà di a lingua ligura bunifazinca un dialettu ghjinuvesu arcaicu chì currispondi à a parlata impurtata da i culoni à a fini di u xiiiimu seculu u dialettu bunifazin malgradu i nutevuli influssi corsi si ricunnosci cum è liguru par a prisenza di i principali tratti distintivi di sta lingua a basi di a parlata pari chì pruveni da i varietà dialittali parlati in particulari in a riviera di punenti oghji u bunifazincu hè in nettu rigressu in l usu ughjincu ancu s è ci sò qualchi iniziativi par u so mantinimentu è a so rivitalizazioni trà sti iniziativi c hè quidda prumossa in particulari da l associu culturali di ghi di scé ghjuvan carlu orsucci carbuccia hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana paisolu di a muntagna di u celavu muntuosu e cupartu di macchj e di furesti di lecci postu a l umbarcia un mancani micca l occhj e i funtani ci si so ancu beddi castagnicci e ind i parti bassi quarci e suari di bedda vinuta u puntu u piu altu hè u monti cacchjonu chi t a in circa metri ci si so dino curiusità giologichi com a una vena di petri rossi fiammanti chi ani datu u nomi di certi monti u monti rossu a piscia rossa u cigliu rossu ecc a vaddi e i muntagni di carbuccia so sempri stati abitati da i tempi i piu antichi u locu hè muntuosu e ci so macchjoni e furesti di lecci majori ghjargali occhj e acqua in quantità monti e scogli cu aggrotti da piattassi ci si so trovi parecchj segni di a prisenza di l omu petri alzati furtezzi antichi muraglii e muraglioni chi formani casteddi ind i punti i piu rinculati di a cummuna a certitudina hè chi ci so stati parecchj lochi di vita spicialmenti a l ità di u ramu u piu anticu cultura di bonnanaro ind i lochi detti capu retu a bocca i capiteddi a pitraghja ecc carbuccia hè di corsica u locu u piu sittentriunali dund e sta cultura s hè sparta cummuna ind a l alta rocca e u taravu hè prisenta propriu sin a carbuccia ma un si ni trovani micca tistimunianzi piu a u nordu a u mediuèvu u paesi eddu stessu hè statu cumminciatu versu l annu middi a u locu dettu u pulacciu ma prima éra postu ind un locu dettu u marchesu stu primu paesi hè statu distruttu durenti i guerri feudali tra i signori piracci di a sterpa di i salaschi di u paesi di i peri e i signori di u marchesu parvia di rivalita pà i pussessi di i tarreni e dino parchi sti famiglii pritindiani tutt a dui a a signuria di u celavu e a u titulu di contu dopu a battaglii firoci quiddi di u marchesu so stati quasgi sterpi ma a figliola di u vecchju signori chjamata bianca di u marchesu fu salvata da u conti arrighu u bel misseri e ebbi di u so salvatori un figliolu bastardu chi fu chjamatu paulu o polu e sopranummata da i piracci pulacciu fu eddu stessu chi dopu a morti di u contu arrighu a a bocca a i croci di bastirgaccia dilascio u paesi arruinatu di u marchesu e feci una torra a u locu chi si chjama avà u pulacciu fu cui a prima casa di carbuccia e ci si hè trovu u so stemma chi hè sempri quiddu di sta famiglia polu dettu pulacciu a avutu parecchj figlioli sopr a tuttu tre masci pulacciu dettu u sicondu parchi purtava u nomi di u so babbu marconi dettu carbuccia parchi era u nomi di a so tarra e stifanacciu dettu pifaneddu e i tre fratteddi so a l urigini di i vecchj famiglii di u paesi dopu anni e anni di difficultà pa u so campà sempri in bisbiglia cu i piracci e dino cu l auccianesi i pulacci si furticherini annant a rocca di capu retu u casteddu preistoricu altieru chi predumineghja a vaddi di carbuccia e camperini cui parecchj tempi ci si so stati guerri e assalti cu i corsi i so vicini e dino cu invasori stranieri ghjnuvesi i crudeli turchi di barbaria e po cu i francesi ma l annati passendu so rifalati in paesi e ci si so sempri l eredi anc avà di sti tre famiglii ind i vecchj casi di u paesi hani scrittu a storia di u paesi d m polacci e po pierre cosson eccu parechji pruverbii chì cuncernani u paesi di carbuccia pigliendu in contu ch eddu hè di tradizioni chì i pruverbii annantu i paesi o i cità ùn sò micca uggettivi in generali ma piuttostu schirzanti è dinò è ancu e anche une parola di monsignore paulu matteiu della foata poeta corsu e vescu d ajacciu circa lu l autore di un librettu di versi in lingua italiana dice a u vescu mgre della foata leghje i versi una stondetta e risponde paulu giudicelli carghjesi o carghjese in grecu hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana in a cumuna esistenu ancora parechji famiddi di urighjini greca in u famiddi grechi urighjinarii di itilo in u sudu di u pilupunnesu in a zona di a pinisula di mani pà fughja a duminazioni turca sbarconu in corsica avendu uttinutu da a ripublica di ghjenuva u pirmessu di trasfirisciasi i grechi ebbini in cuncissioni grandi tarreni chì ùn erani micca abitati in a zona di paomia in a zona interna di sangonu è ci custitusini una prima culonia accolti di manera ustili da a pupulazioni lucali i fughjiti fubbini à più ripresi attaccati duranti i rivolti antighjinuvesi di è di truvandu rifughju in a piazzaforti di aiacciu in u quici esisti ancora una cappedda di ritu grecu à parta da si trasfirisini infini sottu à a prutizzioni francesa à carghjesi u paesu fubbi ancora attaccatu da i corsi in duranti a rivuluzioni è a pupulazioni ebbi à fughja dinò à aiacciu ridotti di un terzu di l effettivi i carghjisini pobbini riturnà à i so casi solamenti quattru anni dopu oghji u dialettu neugrecu di carghjese hè cumpletamente spentu l ultimi fasi di questa parlata fubbini usservati da u linguistu o parlangèli chì in parla di un numaru assai limitatu di individui distribuiti in dui nuclei familiari dinò capaci di praticalla u spenghjimentu di u dialettu neuellenicu ùn hà impiditu u mantinimentu di i casati urighjinari di un certu numaru di prestiti lissicali passati à u dialettu corsu lucali chì si affirmò dopu è soprattuttu di l usi liturgici grecu catolichi in una di i dui chjesi di l abitatu quisti mimorii custituiscenu oghji u principali elementu di spicificità culturali di a cumunità carghjisana nicholas da carghjesi o più pricisamenti da revinda inizia un sintieru escursiunisticu par u monti cintu dipoi franois garidacci carghjaca hè una cumuna di corsica u paesu si trova in a rigioni di tallà à punenti di l alta rocca l abitanti di u paesu si chjamani carghjacanesi a cumuna di carghjaca hè situata in alta rocca custituisci una di i dodici cumuni di u cantonu di tallà è scupamè natu da u raggruppamentu in u di i cantoni di santa lucia di tallà è di sarra di scupamè i cumuni i più prossimi sò laretu di tallà à km zirubia à km è auddè à km carghjaca si trova à circa minuti di prupià è sartè i dui cumuni i più impurtanti in u circondu u tarritoriu cumunali si sparghji annantu à una superficia di ettari annantu à a sponda dritta di u chjuvonu o scupamè affluenti di u rizzanesi carattarizatu da un paisaghju graniticu monda intaddatu da a vadina chì si stringhji in vola è da una agglumerazioni principali impiantata à circa metri d altitudina custudiscia dinò l impronta di i culturi di frutteti disposti in masgeri chì custituini da u seculu xix à u lindumani di a prima guerra mundiali una di l attività principali di l abitanti di ssa cumuna à u nordu di a cumuna u culminu chjamatu punta di u carboniu varca di pocu i middi metri d altitudina u paisolu di zizzi ùn conta più ch è una sola casa abitata di tantu in tantu carghjaca inquant è lucalità dipindia à u medievu di a signuria di a rocca è di a circuscrizzioni ecclesiastica o pievi di tallà hè minziunata da monsignori giustiniani vescu di u nebbiu in a so opara dialoguo nominato corsica parsu in u frà i sedici loca abitati di tallà cuntendu abitanti in u carghjaca cunnosci dopu da u seculu xix à u lindumani di a prima guerra mundiali un espansioni dimugrafica à tempu à un sviluppu ecunomicu liatu in particulari à u sviluppu di l addevu è di l oleicultura a cumuna cuntaia in u corsu di ssu periodu setti mulina à oliu i casona di u paesu tistimuniighjani oghji di ssa vitalità ecunomica passata in tutali abitanti sò ricinsati in u in u in è in u a pupulazioni ùn cissarà dopu di calà par tuccà u so zoddu u più bassu in u incù abitanti siont è a lighjenda u paisolu di zizzi tinaria u so nomu di u ghjinerali zizzoli chì à u mumentu di una battaglia ci avaria intanatu un tisoru in a notti di u à u di sittembri di u u paesu hà subitu un terramutu di magnitudina annantu à a scala di richter casalabriva hè un paesi corsu è una cumuna di corsica in l attuali dipartimentu di a corsica suttana u paesi di casalabriva hè attravirsatu da a u stradonu rn hè situatu à u km da pitretu è bicchisgià à km d ulmetu è à km da suddacarò à u medievu u paesi di casalabriva dipindia di a signuria d istria è di a pievi di vaddi d istria à l ebbica muderna furmava una di i dodici cumunità di a pievi d istria chì divintò in cantonu di u taravu po cantonu di pitretu è bicchisgià à parta da u in seguitu à a leghji di u di aprili di u chì valida un scambiu di terra incù a cumuna d ulmetu i nuveddi limiti di a cumuna sò fissati u nomu di u paesi veni di casa di l abrei chì significheghja a casa di i ghjudei segnu di a prisenza storica di cumunità ghjudei in corsica difatti à u principiu di u medievu numarosi ghjudei parsiguitati in ispagna sottu à u regnu di sabedda a cattolica ani immigratu in corsica furciolu hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana furciolu hè u paesucciu chì si trova in pumonte in corsica circundatu trà i paesi di ziddara azilonu àmpaza è livesi a cummuna face chm u paese di furciolu hè situatu à metri d altitudine hè luntanu di a mare è à l umbria furciolu hè una cummuna di u parcu naturale di corsica furciolu hè à circa chm d aiacciu inde u taravu in furciolu ci hè e più vechje case di corsica furciolu face parte di e commune chì custituisce dapoi u cantone di santa maria sichè in i tempi chjamatu u cantone d urnanu furciolu hè statu fundatu in parruchja à u principiu di u xviisimu seculu à u medievu u paese era sotta l autorità di i signori bozzi a so anzianità hè stabilitu pà munsignore giustiniani vescu di u nebbiu in ancu pà e date sculpiti nantu i lintelli di e vechje case l abitatu s hè sviluppatu in prima attonzu di e case di e cappizone è sopratuttu à a longua di a strada u paese pussede setti carrughji a ghjesgia paruchjale attuale san petru di furciolu hè statu fatta nant a e base di una cappella antica dedicatu à a santa maria chì a cunstruzione era fatta à u medievu hè citatu in u raportu di una visita apustolica assignatu à u munsignore mascardi datatu di a ghjesgia paruchjale era allora san petru di panicali chì oghje ci ne ferma solu qualche ruvine à u principiu a cappella santa maria hè un idifiziu mudestu fattu sulamente d una parte sanza finestre è campanile cumporta un maestru altare affiancata di diu altarella laterale pà san bartulumeu è san roccu ghjè a u princupiu di u xviisimu seculu ch ella diventa ghjesgia paruchjale san petru in effetu l antica ghjesgia piuvana fù pianu pianu tralasciata a cappella piazzata a u rangu di e ghjesgie paruchjale fù rinovata una cappella laterala pà u rusariu hè custruttu dopu pà dà à l edifiziu una forma di croce latina una altra cappella dedicata à san roccu hè alzata mentre u xviisimu seculu ma a u xixsimu seculu l edifiziu hè in ariacciaè in un cantieru di ristorazione hè datu a u maestru di muraglia paoli antonu pagatu pà u ministeru di e culte stu cantieru sarà compiu in à a fine di u xixsimu seculu sarà alzatu un campanile in petra zuccata dutatu di trè campane in a seconde parte di u xxsimu seculu a ghjesgia sarà risturata è intratenutu riffezione di u tettu pittura vitrata scalderia scambiamentu di mubigliaru muru scalcinatu certi abbisugnendu a sottuscrizzione di i parughjani a ghjesgia paruchjala san petru hà u patrimoniu di qualche stanze famose chì sò sempre adupratu pà i cirimonie religiose u calice d oreficeria di bedda fattura di u mezu di u xixsimu seculu duie tavulone d altare pitture d autore scunnisciutu è datati a pocu pressu di xviisimu seculu e tendine di ghjesgia riprisintendu a passione è a risurezzione di u cristu dui pianeti arracamati unu rossu l altru neru è datendu di u xixsimu seculu a statua di san roccu statua di prucessione policruma datendu di a fine di u xixsimu seculu fattu pà u fattore di e statue lavighju mighele una pergamu à pridica in legnu datendu forse di a fine di u xixsimu seculu è ind u ci ritruvemu una mudella analoga inde a ghjesgia di auddè eccu uni pochi di pruverbii annantu à furciolu frassetu hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana facia parti di l antica pievi d urnanu com è campu quasquara santa maria è sichè azilonu ampaza u nomu frassetu veni prubabilmenti da u frassu chì hè abundanti annantu à a cumuna u nomu di u paesi essendu statu furmatu com è quiddu d ulmetu o d alzetu i poghji di u paesi sò a vaddi a cuddetta casamattonu chì in i tempi era calabrà casanova u piazzili busgiulacciu riccineddu a vignaccia u nomu cuddetta veni da u fattu chì ssu poghju hè annantu à una cuddicciola si cumponi di dui currintini in i tempi era u poghju u più pupulatu ci sò parechji casi antichi in a cuddetta a casa di i maestri a casa di i lavichi in a casa di i maestri ci hè a carciara sottu si poni veda i branchetti parechji archeri è daretu ci hè sempri l acquaghjolu annantu à a casa di i lavichi ci hè zuccatu lf ciò chì significheghja lavicu fecit a feci lavicu in ci hè dinò u so forru in a cuddetta hè statu custruitu in è da sottu ci hè a so funtana a funtana di l arbaghju casamattonu si trova faccia à a cuddetta da quand è u stradonu ssu poghju hè statu chjamatu cusì parchì hè statu u prima poghju di u paesi ind eddu ci hè statu una casa incù i mattona una casa à mattonu ma in i tempi u poghju si chjamava calabrà ci hè sempri una rangata di casi custruiti da u xviimu à u xiximu seculu u piazzili hè un poghju anticu di u paesi i casi i più vechji essendu da a fini di u seculu xvi annantu à u sopraporta d un vechju muru si vedi a ihs m f r ihs vol dì iesus hominum salvator è m f r significheghja maestru fecit aedificare u maestru di muru feci edificà in u piazzili ci era dino in i tempi una casa incu una petra induva ci era zuccatu sient è petru paulu peretti a leccia di mal cunsigliu era situata à una trintina di metri di a funtana di centuliri ssa leccia era in u piazzili ma hè stata tagliata in era una leccia maiori ind eddi s erani riuniti quiddi chì ani dicisu di brusgià u casteddu di campu in i casati più cumuni in u frassetu sò antona casanova franceschi giuliani lanfranchi leonardi mariani miliani murzi pierlovisi pietrini sanviti stefani susini tramini vincenti altri casati urighjinarii d altri paesi sò bartoli buresi canavaggio ceccaldi coti ferracci geronimi lovichi mondoloni nivaggioni picchetti quilichini quilici tomi ci hè mori acqua in frassetu è difatti si poni veda bon parechji funtani u merri attuali hè paulu antona a lingua parlata in frassetu faci parti di a variità taravesa di a lingua corsa i verbi ani trè formi di cunghjugazioni principali à a iscia verbu essa verbu avè cunghjugazioni in à verbu amà cunghjugazioni in a verbu veda cunghjugazioni in iscia o ì verbu finiscia o finì eccu uni pochi di sopranomi frassitani eccu dinò i nomi cumuni in frassetu uni pochi di tuponimi frassitani sò eccu una manata di pruverbii frassitani frassetu hè mintuvatu qualchì volta in a cultura è a litteratura corsa par asempiu guagnu hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana guagnu si trova a m d altitudine a l este ci sò muntagne di più di m è listessu à u nordu guagnu si trova dinò ind è ciò chì si po chjamà u rughjone di i lavi chì ùn so cà une pocche d ore di marchja di u paese ninu crena l oriente l onda u clima hè secu l aria pura è d invernu a neve hè assai prisente menu ch in li tempi d istate u sole hè caldu assai a strada chì ghjunghje in guagnu pianta quà si pensa chì guagnu vene sicuramente di a parolla gualdagnu sprissione chì sprimava un cuntratu trà un pruprietariu d animali è un pastore cio chì hè di sicuru ghjè chì u nostru paese fù pà a maiò parte un locu di pastore è di purcaghji è chì u nome di guagnu si trova nant à e carte di u emu seculu guagnu fù creatu versu u mezzu di u quindecesimu seculu innanzu chì genuva cedessi a corsica à l uffiziu di san ghjorghju una banca ricca è putenta ch invadisce l isula i guagnesi impauriti fughjenu i so lochi pà stalassi in a valle di u cruzzinu guagnesi è pastricciulesi sò cum è babbi è figlioli accade chì guagnu fussi mintuvatu in a litteratura è a cultura corsa per esempiu marignana hè una cummuna di u dipartimentu di a corsica suttana hè appesu u paese à a muntagna à un altura media di metri hè postu à circa chilometri da aiacciu ind un cantone chjamatu ufficialmente dui sevi ma u rughjone vene suvente chjamatu pumonte da i so propii abitanti puru chì u nome pumonte possa insignà a corsica suttana sana si trovanu dui paisoli annant à i listessi tarreni cumunali chidazzu à chilometri da marignana è revinda luntanu circa chilometri è chì suprania à carghjese ci hè circa abitanti d invernu chjamati i marignanesi a pupulazione cresce di solitu in fin di sittimana ma masimu durante e vacanze durante i mesi istatini sì pò alzà a pupulazione à parsone mentre uni pochi di ghjorni ma si mantene piuttostu intorn à abitanti di regula u santu patrone di u paese hè san ghjacumu è a festa patrunale accade a prima duminicata dopu u di lugliu ghjornu di a san ghjacumu ci hè dui caffè un ustaria è una buttighella induv ellu si pò truvà calchì roba da manghjà è a stampa più sparta hè u paese di versini dumenicantone marignana aiacciu dettu maistrale ch hà cullaburatu à u ghjurnale a muvra di petru rocca hè dinò quellu di u scrittore è pueta ghjacumu santu versini marignana aiacciu fundadore incù saveriu paoli di a rivista a cispra è stututore di prufissione ci hè ancu natu coppolani savieru marignana mauritania cunquistadore pacificu di a mauritania è dopu u so amministratore si cunnosce poche cose à prupositu di u stabulimentu di a ghjente in marignana ma hè cunsidaratu u paese cum è un locu di trasforu di i pastori niulinchi trà a piaghja è a muntagna magaru si saranu prima stallati in chidazzu innanzu di cullà appena insù ver di marignana massoni martinu hè u merri attuale di marignana dipoi l alizzione di u succede à versini salvadore ch hè statu merri da u fin à u otta hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana tocca u mare è u situ di portu cunnisciutu in lu mondu sanu hè postu annant à i so tarreni cumunali ci stanu à pocu pressu abitanti parmanenti portu inclusu u paese storicu hè à una altura di circa metri à circa chilometri da u mare otta hè una cumuna di u liturale di a corsica suttana era situata prima ind a vechja pieve di sia diventata più tardi sevinfora in l anticu diocesi di saone è a vechja ghjurisdizione di vicu a cumuna di otta era lucalizata ind a vechja pieve di sia diventata tardi poi più siasalogna sevinfora pieve in l anticu diocesi di saone ind a vechja giurisdizione di vicu durante i seculi a pieve di sevinfora pieve hà fattu parte di un feudu duminatu da i signori di leca da cui u campu si distendìa di u sudu di calvi finu à u nordu di pruprià i signori di leca si sò rivultati contru à u duminiu ghjinuvese durante un periudu dettu guerre di i cinarchesi ma funu vinti è massacrati di tuttu questu territoriu i guvernatori ghjinuvesi ùn avìanu lasciatu à i signori di leca chì a pieve di vicu è u niolu accade chì otta fussi mintuvatu in a litteratura è a cultura corsa per esempiu in i pruverbii prupià o prubià o ancu pruprià hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana prupià hè una cumuna di corsica suttana impustata in u golfu di u valincu si trova à chilometri di sartè sottiprifittura di a corsica suttana è à chilometri d ulmetu capilocu di a pievi prupià era un paisolu di a cumuna di fuzzà a parta si di u sottu à a munarchia di luddu si custruisci una prima calata di metri in scoddu longu a custruzzioni chì si finisci in u hè accumpagnata di a rializazzioni di u stradonu chì rilega aiacciu è prupià a l ebica uni pochi di casi circondani a dugana è u paesi cumencia à crescia in u prupià duventa una parrocchja prupià hè duvintatu una cumuna in u a prima casa cumuna era in u carrughju di i greghi u prima merri gustaviu casanova d aracciani era natu in sartè u so primu aghjuntu era l ulmisgianu ghjancosimu pianelli i cunsiglieri erani ghjaseppu martinetti ghjansantu ottaviani ghjanbattista peretti ghjantumasgiu pietri tumasgiu rutali francescu santoni ghjaseppu è paulu tomasi in u a cumuna cuntaia abitanti sicondu u ricensu di l amministrazioni in u a cumuna di tivulaghju hè intigrata à quidda di prupià pà furmà una cumuna sola gustaviu casanova d aracciani antonu leonetti ghjaseppu tomasi antonu leonetti tumasgiu rutali antonu leonetti francescu casabianca ghjaseppu fieschi ghjaseppu bucchini paulu tafani francescu begliomini paris peron carulu bartoli paulu leonetti dumenicu lovichi ghjacumu de peretti dumenicu lovichi lisandru bartoli carulu cavalli francescu sorba amadeu brancaleoni emiliu mocchi paulumaria bartoli sartene et le valinco crdp de corse géographie de la corse adolphe joanne hachette sartè hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana hè a sottu prifittura di u dipartimentu a cità incù kilometri quatrati hè l ottesima cumuna di francia è a prima di corsica pa a so stesa in a so populazioni era di abitanti a cità fù custruita annantu à un pitraghju sopra u golfu di u vallincu par scappà à parechji invasioni barbari sartè hè situata à kilomitri di prupià a rigioni hè travirsata par u rizzanesu chì fala da u monti alcudina a tarra hè ricca di duminii viticuli fiumiciculu l alti casi di granitu siparati da stretti pitrosi è liati da l una à l altra incù picculi volti li dani un aspettu siveru a cità hè chjamata a più corsa di i cità corsi sartè hè dinò un locu di tradizioni riligiosi ancù i cunfraterni cunventu di san damianu è a cirimonia di u catenacciu par u venaressantu un omu capuchjutu è incatinatu faci u camminu di croci di ghjesù hè una cirimonia chì attira monda parsoni in a cità s hè ancu criatu un centru pulifonicu di musica corsa si po ascultà u gruppu di u coru di l omini è ghjuvan paulu poletti chì sò attori impurtanti di u riacquistu in i primi annati di u seculu xvi i quartieri di u pitraghju è di manichedda a vechja cità funi cinti di rampali par parà l invasioni di i barbari in u midievu sartè era u feudu di i putenti signori di a rocca erani affidati à a republica di genuva dopu a cità cascò sottu a duminazioni di qualchì famidda putenti chjamata sgiò si vedi à issa epica lotti arrabbiati par a pulitica a cità hè marcata dinò par a numicizia trà dui famiddi di sgiò in tandu sartè fù insanguinata un trattatu di paci fù firmatu in dicembri incù un generali di nabulionu ci hè parichji siti archiulogichi annantu à a cumuna di sartè in particulari sartè hè un locu induv è l omini preistorichi ci ani lasciatu monda stantari è stazzoni u più chì si ni trova hè in paddaghju è in filitosa rigioni di sartè a cità t hà u so museu preistoricu riccu di i testimonii passati si vedi u ponti di spin à cavaddu chì hè unu di u più beddi ponti di corsica difatti hè d urighjina pisana è micca ghjinuvesa annantu à a cumuna ci sò parichji turri ghjinuvesi a turra di roccapina a turra di tizzà a turra di senetosa accadi chì sartè fussi mintuvatu in a litteratura è a cultura corsa par asempiu in i pruverbii o in a canzona sartè di diana di l alba beddanova hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana hè abitata beddanova da l antichità più landana è ancu da a preistoria posta ch elli ci so parechji tafoni ascunditoghji sottu à i scogli ci avarianu campatu i celtiberi i cartaginesi è i rumani u paesi anticu di u ixu seculu vichjoni si saria chjamatu à u principiu ve ghione nomi d urighjini celtibera abitazioni di l omu u nomi di locu campudunicu saria una sfurmazioni di campu punicu chì ramintaria l uccupazioni cartaginesa u nomi d una culletta a punta d aquiloni pudaria avè cum è urighjini un campu rumanu u campu di l aculi aquilae à u xixu seculu è in l anni funu trovi dicini di pezzi d oru rumani in a sponda di u golfu di lava nantu à beddanova u famosu tisoru di lava à parta si da u ixu seculu vichjoni cum è tuttu u golfu di lava è u liturali corsu in ginirali patì l assalti di i mori una parti di l abitanti di vhcjoni è campudunicu funu purtati cum è schiavi i casi eranu arruvinati è qulli chì firmavanu andedinu à stà in la sarra di lisa metri sopra à u paesi d oghji a stretta trà dui muri chì da u mari par l anzianu paesi di vichjoni ghjugni à u campanili di beddanova si chjama a stretta di i mori issa strada duv elli passavanu i invasori mori hè rifatta oghji è signalata pà a spassighjata à pedi à u xivu seculu sicondu a lighjenda guidati da a vediva d un signori di lisa chjamata bianca maria quilli chì s eranu stabuliti in lisa fecinu à beddanova in tornu à una surghjenti a murgana chì hè a funtana di u paesi oghji villa nova si vedi nantu à i carti di corsica da u beddanova è u paisolu di san fideli eranu una parti di a strada di i cappelli da santu antoni in aiacciu finu àl uratoriu di a bocca à san bastianu passendu pà u binadettu cumuna d alata finu à u xviu seculu pà a stretta di i mori cuntinueghjanu l assalti sarracini è saranu stati distrutti parechji volti beddanoda è i so paisoli hè mintuvata beddanova in lu dialogo nominato corsica di monsignore agostino giustiniani si tratta di una discrizzioni di a corsica scritta da u vescu di u nebbiu è et quand ellu ni hè à discriva a pievi d aiacciu dopu à quilla d appiettu dici cusì dopu veni a pievi d aiacciu duv elli sò prima villanova sopra à portu pruvenzali è po i paesi di linare poggio petra pozzo di borgo à trè miglie da ajaccio l aghia di giovanni montichi et in fini quillu d alataancu ellu à trè miglie da ajaccio s assumiglia issa discrizzioni à u rigistru di i taglii di u for di i divisioni di beddanova chì ùn sò mintuvati latta fochi pozzo di borgo fochi lagia di zoani fochi li montici fochi le case soprane fochi pietra fochi lo poggio d ajaccio fochi villanova fochi par beddanova si tratta di un abitatu à paisoli chì una parti à l epica hè disbitata par via di l assalti turchi nantu à issu puntu a pupulazioni di a cappella di santo felle san fideli a prudutta una richiesda davanti à l uffiziu di san ghjorghju in lu a municipalità ghjinuvesa d aiacciu faci fà a torra di pagliaghjolu ditta di capu di fenu è quilla di lava à pocu à pocu si stabulisci a paci ghjinuvesa i biddanuvacci i biancamaria in beddanova è i scaglioli i casasoprana in san fideli curanu i so bandi di capri i so orti i so alivi è i so campi di granu si trovanu à dicini l aghji da tribbià in a cumuna veninu à campà cun elli pastori di bicugnanu martinetti marcaggi mufraggi giacomoni di vaddi di mizana vincileoni casile è di bastelica capigriggi lozzi chiozza a ghjesgia di a cappella di santi feli san fideli si pò veda in un ducumentu di u fattu da indicà à u guvernu ghjinuvesi quali elli sò i prupiitarii è u valori di i tarri ch ella cuntava d acquistà a sirinissima da stabuliscia si i culoni grechi u prughjetti piantedi quì finu à u beddanova è i paisoli dipindianu d aiacciu è d alata in lu cù ettari è abitanti formanu una cumuna da sè cumposta cù i paisoli di beddanova saliccia vichjoni san fideli aghja d antunettu u poghju è i scaglioli oghji i paisoli di vichjoni è aghja d antunettu sò bioti è i so casi arruvinati cù a prima guerra mundiali u paesi perdi gran parti di i so forzi nomi scritti nantu à u munimentu à i morti dopu u parechji lascianu u paesi par andà in cuntinenti o in i culunii francesi in lu hè uccupatu u paesi da i taliani chì stanu in beddanova capu di fenu è lava si sviluppa un gruppu di risistenti vinarà à l appiattu dui volti u sottumarinu casabianca in li marini di u paesi una volta par sbarcà ci l armi à siconda volta in la nuttata da u à u di sittembri di u quattru ghjorni nanzi à l insurrizzioni di a risistenza corsa par purtà in algeri à arthur giovoni capu di a risistenza ci sò li biddanuvacci chì participeghjanu à issi uparazioni dopu u cuntinueghja à spupulà si beddanova a ghjenti andendu à spessu in aiacciu in lu sarranu a scola à parta si da l anni cù un paisolu novu à a marina i costi di beddanova è cù i ritorni di paisani à a ritirata o stanchi di a vita citatina ci hè un certu rinnovu pà a cumuna oghji ci stanu guasi abitanti à l annata è una millaia d istatina sò stati rifatti a ghjesgia è u campanili si sò aparti stradi pà i spassighjati à pedi l alberghi campagnoli è una casa di l ospiti una ustaria cù una cucina corsa tradiziunali d alta qualità hè dinò un locu d animazioni cumuna campagnola dà i prudutti bunissimi fatti da i pastori di u paesi beddanova chì voli pruteghja i so siti u so ambienti u so tarritoriu agriculu è u so liturali hè u pulmoni verdi di u circondu d aiacciu paesi corsu cù un carattaru forti entri in lu xxiu seculu scigliendu una qualità di vita strasurdinaria è aprendu si à pocu à pocu à l agroturisimu aleria hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana aleria hè situata in u centru maiore di a parte centrale di a costa urientale di l isula si trova circa à metà strada trà bastia è portivechju in una zona di pianura à a foce di u fiume tavignanu secondu di a corsica in u a c i coloni grechi focei fundonu quì un emporiu cù lu nome di alalia in grecu anticu a parte da u a c dopu à a cunquista di a lidia è di a ionia da parte di ciru u grande l emporiu fù incrementatu da a ghjunta di i focei profughi da à cità ionica siguendu erodotu a cità vene subitu in cuntrastu cù l etruschi è i cartaghjinesi chì si cunfederonu per attaccà la a guerra si cumpiì cù à battaglia di alalia avvenuta trà u a c è u a c in l acque di a cità è duve a flotta focea cù e so pentecontere frunteghjaronu una flotta di dimensione doppie in a battaglia navale i focei riuscinu à respinghje i nemichi subendu però grave perdite quaranta di e so navi eranu distrutte e rimanente danneghjate in i rostri ùn eranu micca utilizabile per à guerra l esitu di a guerra li cunvinse à abbandunà a cità per dirighje si versu l italia meridiunale duve fundonu elea da ssu mumentu à corsica passò sottu u cuntrollu cartaghjinese è etruscu in u a c durante à prima guerra punica vene uccupata da i rumani è cambiò u nome in aleria sottu augustu diventa capilocu di l isula ghjugnendu à avè circa abitanti u cristianesimu arrivò intornu à u d c vi fu martirizata santa devota patrona di u principatu di monacu versu u iiiu seculu l uccupazione vandala fù l iniziu di u decadimentu di aleria finch è i saraceni ùn la distrussenu cumpletamente u colpu di grazia arrivò cù l impadulamentu di u portu è a ghjunta di a malaria chì custrinse l abitanti à migrà versu l internu intornu à u aleria fu assughjettata à a repubblica marinara di pisa finch è ùn divente ghjenuvese dopu à a scunfitta pisana à a meloria in u in u i ghjenuvesi custruirunu u forte di mantra à presidiu di a foce di u tavignanu è ci mandarunu abitanti di u locu in u fù u scrittore francese prosper mérimée à scopre i resti di l antica cità in u cuminciònu i primi scavi veri è propri u d aostu una decina di omi cù l aiutu di u duttore naziunalista di corti edmond simeoni entronu è occuponu a casa colonica depeille di un viticultore di aleria di urighjine pedi neru suspettatu d esse mischjatu in unu scandalu finanziariu u capu di l azione reghjunalista corsa arc fece cunnosce e raghjoni di l uccupazione u cumunicatu di l indipendentisti di u aostu in francese u crs compagnie républicaine de sécurité è gendarmi circundarunu l edificiu cù l appoghju di blindati è di elicotteri fermandu in attesa di riceve l ordine d assale la venneri aostu fù dumandatu à l uccupanti di a casa colonica depeille d arrende si ma dopu à una sparatoria chì fece due morti trà i gendarmi è un feritu grave trà li manifestanti fora da à casa colonica venne datu l ordine ghjunsenu novi rinforzi cù l elicotteri è a folla pruvò di furzà i blocchi di a pulizia cantandu l innu corsu è incindandu i resti di a casa colonica è di e cantine cunfinanti per tutta a notte bastia fù teatru di feroci scontri trà manifestanti indipendentisti è gendarmi l arc si dissolse u aostu è questu pruvocò novi scontri à bastia chì si cunclusenu cù un mortu è parechji feriti trà i giandarmi mandati da a francia cuntinentale u dramma di aleria purtò à a luce u prublema di a ghjestione di e finanze è di a pulitica lucale è purtò à un boicuttaghju di i vini corsi si parla di questu mumentu di a storia corsa come i tre minuti chì sveglionu a corsica fendu ne risorghje u naziunalismu u museu dipartimentale d archeologia ghjilormu carcopino stà in forte di matra uni pochi d ogetti esposti accade chì aleria fussi mintuvata in a litteratura è a cultura corsa per esempiu in i pruverbii calvi hè una cumuna è una cità di u dipartimentu di a corsica suprana a lingua ch elli parlanu i calvesi hè una forma di corsu nata da l imbulichimi di u latinu u tuscanu u genuvese è e varie parlate di a vicina balagna l oratoriu sant antone abbate hè a cappella di a cunfraternita s è a cunfraternita sant antone abbate hè nata versi a midità di u xivmu seculu a so casazza hè stata fatta à l entre di u xvimu seculu oghje cum è nanzu l oratoriu chì hè sempre cunsacratu hè adupratu da i cunfratelli di sant antone pà e so ceremonie è e so riunione uffizi di i morti messe festa patrunale uffiziu di e tenebre simana santa ecc sicura chì cum è parechje ghjesge a cunfraternita vole apre e so porte à e manifestazione culturale quelli chì entranu inde l oratoriu di calvi saranu maravigliati da i trè affreschi fatti inde l anni è da un tritticu chì raprisente una crucifissione è a beata nunziata un cristu in croce di a fine di u xviimu seculu sempre adupratu oghje pà e prucissiò di a simana santa una statua di sant antone abbate xvmu s è un antra di u listessu santu fatta in da toni casalonga ci vole à sapè chì a cunfraternita sant antone di calvi hè una di e più attive è dinamiche di corsica un travagliu maiò nant à a tradizione hè statu fattu da vint anni in quà pà fà rinvivisce i canti l usi u lessicu l uffizi è e prucissiò a cunfraternita hè dinò assai impignata inde a sparghjera di a liturgia in lingua nustrale è à u missale rumanu in lingua corsa chì hà da esce da quì à pocu ci anu participatu assai i cunfratelli di sant antone di calvi calvi hè stata mintuvata qualchì volta in a litteratura è u cantu corsu per esempiu ò un cerde mai una penna calvese a casalta hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana ind a pieve d ampugnani si chjama a casalta perchè in lu mediuevu u paese ùn era micca piazziatu in istu locu u paese era più inghjò accant à a chjesa procatedrale di santa maria oghje sta chjesa hè in ruvina i muri chì ne restanu mostranu ch ella era una chjesa rumanica pisana dop à u mediuevu l abitanti hanu cuminciatu à custruce e so case più insù accant à una casa torra chì ghjà esistia issa casa torra si chjamava a casa alta in tutta a valle di u fiumaltu à l epica di u mediuevu ci hè statu listessu fenomenu di ricustruzzione di i paesi più insù dicenu chì a causa ne fubbe l incursione di i sarracini o forse l aumentu di a pressione di a malaria a casanova di venacu prununciatu a gasanòa di vènagu in dialettu venachese hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana u dialettu venachese face parte di u corsu supranu o supranacciu ancu chjamatu corsu cismuntincu hè una variante principale di a lingua corsa rispettivamente un termine per tutti i dialetti di u corsu chì sò parlati in u nordu è u centru di a corsica per questu si puderìa dì ancu corsu di u nordu è di u centru altri dinuminazioni è modi di scrive sò cismontincu cismuntanu o cismontanu corsu di cismonte corsu centru settentriunale settentrionale hè derivatu da u tuscanu è hè a varietà corsa chì stà u più vicinu à a lingua taliana castifau hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana castifau hè l unu di i trè paesi di l anziana pieve di caccia cù ascu e moltifau fin à pocu castifau ghjera a capitale di a pieve u cunventu san francescu di caccia chì si vede ghjunghjendu in castifau hè statu erettu à parte di u in listessu tempu chì quellu di u listessu nomu di bastia hè diventatu à u filu di l anni un locu storicu impurtantissimu pasquale paoli hà tenutu a famosa cunsulta di caccia chì hà lampatu e fundazione di a costituzione di a corsica independenta ma u paese chì ghjera sempre statu un paese favurabule à u babbu di a patria l hà accoltu più d una volta è une poche di i ragguagli di l isula di corsica u ghjurnale ufficiale di a corsica indipendente sò stati fatti in castifau in u un missiunariu san leonardo di porto maurizio ghjunse in castifau è ci fù una grande manifestazione indè u cunventu di caccia in u l ultimi partisgiani di paoli attaconu u cunventu è ne caccionu i suldati francesi lozzi hè un paese di corsica è una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana l abitanti si chjamanu i luzzinchi u paese hè cumpostu da tre paisoli lozzi l acquale acqualacci e u poghju pughjulani u paese hè arrampicatu à u pede di u monte cintu altitudine metri indu e valle di niolu a cumuna hè travarcata da u fiume ercu chi piglia nascita indu u lagu di u monte cintu puntu culminante di a corsica metri u paese attuale sarebbe statu fundatu circa l annate dopu chi e valle di u niolu fussinu arruinate da i suldati genovesi u nome di lozzi hè dighjà menziunatu nant à a mappa di a corsica annata indu a galleria delle carte al vaticanu roma luzzinchi magna schinchi acqualacci magna stracci u merru attuale hè ghjuvan felice acquaviva autunumistu lucciana hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana l abitanti di lucciana si chjamanu i luccianinchi cumuna di a costa orientale di a corsica à chilometri di bastia si spanna trà a muntagna e a marana in bordu di u mari tirrenianu lucciana accoglie dinù l aeroportu internaziunale di bastia poretta a cità rumana di mariana a l antichità mariana hè stata una cità di primu piannu fundata da u generale mariu in prima gc dipendia di a capitale aleria alalia fundata da i grechi di focea per i catholichi ghjè nantu à issu locu à u vsimu secculu chi hè statu fundatu u diocesu di mariana unu di i primi di corsica chi fù creatu dirrettamente cu u pappa urbano ii chi a cuncessu a lu vescu di pisa in la vicaria de la corsica in passarà a lu vescu di genuva a cattedrala di santa maria assunta detta a canonica ci hè fundata à u xiimu secculu u merre attuale hè ghjiseppu galletti dinù cunsigliere tarrituriale à l assemblea di corsica moltifau hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana capu cummunale di u cantone di castifau merusaglia si trova a chilometri a punente nordu punente di merusaglia sta a metri a u nordu di a sbuccata di e valle di l ascu dettu dinò u stranciacone chi franca a cummuna da levante a punente a limita nordu levante hè u tartaghjine chi righjunghje l ascu restanu pastori capraghji e pecuraghji che facenu casgii é furmaglii uni pochi cuntadini alevanu vaccine pè u macellu un apicultore face u mele ci sò dinò maestri è inprese di travagli pubblichi st ultimi anni u turismu s hè svillupatu spelunche di u petralbellu cano kayak nant a l ascu via ferrata di a manicella m ponti genuvesi è rumani u paese di e cuppulate a a limita di a communa si trovanu e ruvine di u cunventu di caccia chi fu distruttu in rifattu in è torna arruvinatu a a rivoluzione francesa indè stu cunventu hè stalbata a prima cunsulta naziunale corsa in induvé sò stati cuncipiti i principi di a prima costitizione corsa in più di una posta c hè una scola è un cullegiu pubblicu alevi a cummuna ha cresciutu di abitanti tra è ciò hè muratu hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana hè u capilocu di u cantone di l altu nebbiu muratu si trova incù parechji paesi chì forma un mezzu chjerchju guardendu a piana di à conca d oru a sapè rutali muratu rapale pieve soriu di tenda san gavinu di tenda è santu petru di tenda solu muratu gira u dossu à u mare a so pupulazione hè di più di l inguernu u massimu di a so pupulazione hè stata fatta in incù abitenti hè situatu à km di bastia a muratu si ponu truvà parechji cummerci è servizi farmacia spezieria scola medicu posta bar risturante panatteria artisgiani muratore eletricità piumberia capraghji è pastore u locu di castagne hè impurtante si pò fà farina chì si chjama avà ma dopu a criazione di u cuventu di san ghjuvà un quartieru s hè fatt accantu stu quartieru si chjama u mucale l abitenti di muratu sò chjamati muratinchi ò pulentoni perchè hè l una di a più famosa pulenta di corsica che no truvemu in paese mà pulentoni pò avè un altru sensu i vicini rutali rapale chjamenu i muratinchi pulentoni perchè so longhi a riasgisce si dice in paese in muratu anc u prete addisperatu e tracce di civilisazione ricollanu à a fine di u neoliticu puvemu truvà trè stantari ghjuvanninellu di loretu dettu cortinchi signore di u nebbiu s installa a u castellu di petra à l aretta anticu paesolu sopr à u panculu di campucassu cuntrolla castelli in nebbiu hè cunisciutu pè avè custruì a prima citadella di calvi a fiera di san michele serà sempre festata l ottu di maghju dipoi u xii seculu data di a criazione di a chjesa perchè era u tribunale di ghjuvanninellu in pasquale paoli s installa à muratu tempu di l indipendenza di a corsica u cuventu diventa u so q g achille murati e u nipote di paoli barbaggi l accoglianu e stampanu a munetta di paoli a zecca fabbricherà a munetta naziunale l ottu denari de billon un bulleghju di ramu melange de cuivre soldi di billon e sopratuttu e soldi in argentu a zecca serà smuntata e traspurtata in ottobre da i mulateri d orezza in viaghji a corti detta la frappe de corte accade chì muratu fussi mintuvatu in a litteratura è a cultura corsa per esempiu pigna hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana pigna hè un paese di balagna cunstruitù annant un sprone scugliosu à metri d altitudine sott à una muntagna u monte sant anghulu culminante à metri in contrabassu di l attuale strada d a sola via purtante hè e lucalità vicine di curbara è d aregnu pigna si trova inde un stuciu di paesi di bellezza sott à sant antonino è hè atturniatu d aregnu parte interna è di curbara parte mare ellu dumineghja algaiola nantà u litturale ch ellu distante hè à chm a municipalita hè membra di a cumunita di e cummune di u bacinu di vita di l isula rossa u paese hè statu fattu dà consalvo romano in l annata in u consalvo tenente di u conte savelli custruì a so torra è li dà u nome di pigna nome di u so quartiere natale di roma romano hà avutu dui figlioli chì dopu à a so morte si sò sparti trà elli i fatti paterni l unu campava indè a casa paterna a torra l altru indè una casa vicina sin à u xviie seculu isse duie famigli campavanu indè l upplenza malgratu qualchè persecuzione datti da i genoesi mà in u una rivalità trà isse duie famiglie hà da fà chì una parsonna di a siconda famiglia tumbò una parsonna di a prima famiglia pè issu uccisione elli devenu soffre di a parte di u guvernametu genovesi a cunfiscazione di i soi fatti elli ottenu in fina e scuzze contu a pertida di i so fatti biens di issa famiglia fallenu i consalvi cù u primu purtatore d issu nome piétro giovanni u paese di pigna n avia piu chi abitenti in alora chi oghje conte abitenti pigna hè un locu di turismu in estate ci hè festivoce chì fà vene piu di personne ci sò dinò cuncerti à l udituriumu in inguernu ci sò atelli di cantu ò di musicà pè tutti categurie d età ci hè tutta l annata artigiani puttieri scatta musicale chì facenu a rinumata di u paese ci hè dà nota principalamente l attività artisgianale di u paese stessu è un agricultura d alevatori indè a piaghja di pigna lista di i merri successifi marzu marzu bibiane consalvi manca mrg marzu marzu joséphine martelli manca mrg accade chì pigna fussi mintulatu inde a litteratura è a cultura corsa per esempiu u poghju di vènacu hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana u dialettu venachese face parte di u corsu supranu o supranacciu ancu chjamatu corsu cismuntincu hè una variante principale di a lingua corsa rispettivamente un termine per tutti i dialetti di u corsu chì sò parlati in u nordu è u centru di a corsica per questu si puderìa dì ancu corsu di u nordu è di u centru altri dinuminazioni è modi di scrive sò cismontincu cismuntanu o cismontanu corsu di cismonte corsu centru settentriunale settentrionale hè derivatu da u tuscanu è hè a varietà corsa chì stà u più vicinu à a lingua taliana santu petru di venacu santo pietro di venaco in talianu prununciatu san pédru di vènagu in dialettu venachese hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana santu petru hè una cumuna di u venachese facce parte di u cantone di venacu facce parte di u territoriu di vita di u centru di corsica ind u p n r c u paese di san petru di venacu hè situatu annantà l antica pieve di venacu chjamata venicium da i romani versu ind a pieve di venacu c eranu quasi abitanti chi vivianu inseme ind i questi lochi serraghju lugu campuveghju a maistrachja a riventosa poghju l abitanti si chjamanu i sanpedracci o simbroi grecu u dialettu venachese face parte di u corsu supranu o supranacciu ancu chjamatu corsu cismuntincu hè una variante principale di a lingua corsa rispettivamente un termine per tutti i dialetti di u corsu chì sò parlati in u nordu è u centru di a corsica per questu si puderìa dì ancu corsu di u nordu è di u centru altri dinuminazioni è modi di scrive sò cismontincu cismuntanu o cismontanu corsu di cismonte corsu centru settentriunale settentrionale hè derivatu da u tuscanu è hè a varietà corsa chì stà u più vicinu à a lingua taliana u blasone di san petru di venacu rapprisenta a stazzona hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana carta di a castagniccia è di a pieve d orezza induve si trovi stazzona stazzona picculu paese di castagniccia ind è a pieve d orezza era a l epica cunnisciutu sopratuttu cum è un locu d accoltu per a ghjente chi venia ind è a surghjente d orezza pè accurassi a un mumentu datu c eranu trè usterie quella di a famiglia alitti quella di i casanova è quella di i villa c eranu ancu risturente butteghe sicuru una scola è fattu impurtante un prete ind è a ghjesia chi ghj era sempre aperta a stu mumentu c eranu centinaie è centinaie di ghjente in stu paese a una mezz uretta di i fulelli quaranta cinque minute à pocu prezu di ponte leccia stazzona è i stazzuninchi si trovanu ind è un ribassu cù u paese di carchetu insù a surghjente d orezza sottu è u paese di piedicroce di sopra s d seguita dopu u serraghju ò solamente vènacu in dialettu venachese hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suprana in a pieve di vènacu u serraghju hè u capilocu d issa pieve uni pochi di cugnomuli venachesi sò agliastru agnellone l americanu ancinu antone pombu pomu antunachjinu baccalà bachjichja balisgiu ballinu banolu barramina bassola batarchjoni bazaine biancherinu biancone bilancinu biiececu buchjichja bullore bunaghjone busgiacca cacasecca cacatu cacherone cafone cagna cagnone caifassu caìnu caitòculu calavechja calzerone canibal caninu cannatu cannettu capichjone capigrisgiu capilone capineru capu a sella cappone caranchjone cardellina casgiolu casgione casittanu castagnu castagnone castana cavaglieru cavichjolu cazzochju cennerella chjerchjone chjocculone chjudinu chjichjinu chjirbellu chjirghettu chjiricassu chouchou ciaccone ciacchettu ciafone ciaffu ciambasta ciànfara cianfarina ciapperone cicerone cimoscu citatinu ciuccetta ciucciola ciuccione ciucciu coga cogljneru collilongu colliminutu conzaga cornachja créova cruchjone cucchettu cuccu cudrè culiferru culombu currighjolu cuscrittu cuttura debbo dicutena faccibellu fantulinu ferrinacciu figliulone fiscu foscu frambaglia frisgione frisgiulone froce fumicone furchetta furmosu galoppa gambad oru gambetta ghjadru ghjambalesta ghjarchjettu grassone grisgione imbìttolu l imbuffata joie joli kruger lazerinu lentichja lucchettu mabella macinellu maccò macmahon maccus magettu maghjera magone malizia mannacciu mannella maranghellu marìa camè maroccu maiòccica marin marmittò artin di donne masginu masgiolu masippaghj matalò mazzone mémeu e merresse merlatu mezanca michelettu midaglione mininone moca mocciu montreuil moru mosca mozzu murandinu murone muscatu musulinu muzzolu nasinu nasone nassa u neru n est ce pas nighinu nù orsachjolu paccicè paccitella paghjulella pagliaccia paglietta paisanellu palmentu pampagljnu pappaìna pappusgella pastasciuta pascioscia patattola peccabotta penciulella pecurone pendiculella pépéléllé pernod perperia pesciagatta pesciucane petrupistellu petru u boia piantolu piccè pichjarinu pichjone pichjichjina pichjichju pichjichjola pichjicolu picione piduchjina pignattone pilachja pilinu pilunellu pinnerolu pinnutu pinnone piottulu pippinu pirone piscetta piscinetta piscittone pisticciolu pititu pitittolu pillicciu prefettu ziu pretone pucetta pughjettu pullastrone puntura puppulone purrinu ragone rampu rappettu rattu rè zia rossa rossu u rùssiu rustaghja rumba runzinu sannellu san piuvì sarrachina sbarbatu sbuchjaserpu scannatopu scherpachjina schigneri sciacciatu scialbata siamborru sciamporò sciassore sciccone scilenziu sciora serratrecina senzapaura sergente serpellu soleil spinzunellu stacchetta tamburu tappinu tardivu tassu terragnola tietieur i topi tristanu tupì tumasginu tupachjolu turbinu turricciurossu tutturu vevu zampone zampu zighinu zimbrata zinzinu zorzò zuccone zuzu raccolti da e tuffelli in lu muntese di nuvembri dicembri u dialettu venachese face parte di u corsu supranu o supranacciu ancu chjamatu corsu cismuntincu hè una variante principale di a lingua corsa rispettivamente un termine per tutti i dialetti di u corsu chì sò parlati in u nordu è u centru di a corsica per questu si puderìa dì ancu corsu di u nordu è di u centru altri dinuminazioni è modi di scrive sò cismontincu cismuntanu o cismontanu corsu di cismonte corsu centru settentriunale settentrionale hè derivatu da u tuscanu è hè a varietà corsa chì stà u più vicinu à a lingua taliana eccu uni pochi di pruverbii è spressione annantu à venacu cuccuruzzu hè un situ archiulogicu di corsica hè situatu annantu à a cumuna di livia si trova annantu à u pianu di livia un locu ind iddi si trovani parichji siti archiulogichi è preistorichi u casteddu di cuccuruzzu è statu idantificatu à l ebbica muderna da l archiolocu roger grosjean in l annati u casteddu hè statu classatu com è munimentu storicu in uni pochi di travagli di prisirvazioni sò stati intrapresi in in u locu ind iddu ci hè mori licci u casteddu hè furmatu da cantona di granitu chì t ani un diamitru di parichji metri ssi cantona facini parti di a custruzzioni l intrata maestra hè custituita di dui cantona frà i quali ci hè una stetta chì parmetti l accessu à u casteddu i mura sò alti à metri a superficia drintu à u casteddu hè di circa metri quatrati in a custruzzioni ci hè una turra alta metri incù un diamitru di metri ssa torra hè custituita da una pezza maestra un curridori è una pezza sicundaria si pò pinsà chì ssa turra t avia un pianu di più l accupazioni principali di u casteddu di cuccuruzzu pò essa datata à l ità di bronzu ma ci hè stata a friquenza in u situ à u niuliticu finali insin à l ità di farru accantu à u casteddu di cuccuruzzu ci hè dinò u situ archiulogicu di capula i delfini sò odontoceti mammiferi aquatici imparintati incù e balene è e focene u nome di delfinu si riferisce in particulare à l appartenenza à a famiglia di i delfinidi delfini oceanici o di i platanistidi delfini d aqua dolce ma di e volte issu nome hè utilizatu per riferì si di manera specifica à parechje spezie chì sò più cunnisciute com è u tursiope è u delfinu cumunu i delfini hanu un corpu affusulatu particularmente adattatu per nutà di manera veloce a testa contene un organu specificu è voluminosu utilizatu per l ecolocazione in molte spezie e mandibule sò elongate è formanu un beccu distintivu per certe specie com è u tursiope a bocca face una curva cù una spressione simile à un sorrisu permanente in molte spezie i denti ponu esse moltu numerosi finu à u cerbellu di u delfinu hè largu è possede una corteccia molta strutturata a colorazione di basa consiste in gradazione di grisgiu cù u latu ventrale biancu spessu combinatu incù linie è tacche incù tonalità differenti i delfini sò predatori è caccigheghjanu e so prede incù velocità a dentitura hè adattata à l animali chì caccigheghjanu spezie incù molti denti sò associati incù una dieta prevalentemente di pesci invece becchi più corti è denti menu numerosi sò associati incù a caccia di i cefalopodi uni pochi di delfini catturanu ancu i crustacei u castagnu cumunu castanea sativa hè un arburi à frundame cadenti di a famiglia di i fagacee pruduce frutti e castagne quandu i castagni sò numerosi in un certu locu si tratta di una castagneta u nome castagnu vene da u latinu castanea ellu stessu derivatu da u grecu kastanon ssu nome feria riferimentu à kastanon una cità di tessaglia rinumata in antichità per a qualità di e castagne ch omu ci racuglìa castanea era l anzianu nome di a leccia prima di designà u castagnu sativus significheghja cultivatu in latinu u castagnu hè statu cugnumatu arburu à pane per via di e qualità nutritive di i so frutti u castagnu hè un arburu maistosu à cima larga è à crescita rapida pò misurà à m di altu è metri di diamitru hà una grande lungevità chì pò ancu varcà u millenniu a curteccia ghjovana hè liscia è di culore brunu verdicciu po diventa bruna scura incù u ritidome chì si spacca longitudinalmente e so grande casce cadente verde lucichente sò di forma lungarina è acuta anu i bordi in denti di sega è un picciolu cortu sò disposte in spirale è ponu misurà sinu à cm di longu annantu à à cm di largu sò ricche in tannini stu arburu monoicu à crescita sympodiale fiurisce da mezu ghjugnu sin à a mezu lugliu i fiori essendu tramule cilindrichei di culore giallu pallidu e tramule masci dritte mentre a fiuritura è disposte à u basamentu di i rami appariscenu i primi è sparghjenu tandu un forte odore di mele e tramule femine invece si riuniscenu per trè è sò disposti più in cima u ghicciu verde è zimbrunutu ingutuppa i frutti è dissuade certi predatori di attaccà si à e castagne currisponde à una trasfurmazione di e brattee à l internu di u ghicciu si trovanu e castagne di solitu da à chì sò à u sensu butanicu i frutti secchi di tipu achenii ingutuppati da una pillicula astringente è da un tegumentu si coglienu e castagne à parte si da u mese d uttrove l area d origine di u castagnu si situeghja annantu à i rilievi innacquati di u nordu di a mare terraniu à u sudu di i balcani in particulare in grecia in italia in corsica in u sudestu di a francia ma dinù à u nordupunente di a penisula iberica nordu di a spagna à u sudu di u mare neru in turchia po ver di u livante in u caucasiu in georgia armenia azerbaidjan è cetera a so aria di distribuzione hè stata assai stesa da l omu in europa meridiunale è soprattuttu in europa occidentale ver di u nordu insin à scozia è dinù lucalmente in africa suprana u legnu di castagnu ùn hè micca un legnu duru in cuntrariu à certe idee sparte e so pruprietà meccaniche ne facenu un legnu tenneru frà l arburi frunduti europei currenti bench è ellu sia abbastanza densu frà e so principale carte maestre hè un legnu faciule à travaglià è à spaffà è u so legnu di core hè assai riccu in tannini più riccu ch è a leccia ciò chì ne face un legnu durevule di più hà una crescita rapida incausendu un spissore assai debule di l albicciu è un rindimentu assai bonu di u legnu di core chì occupa guasi tutta a larghezza di u picciolu hè cusì messu à cuntributu per multiplici usi in l artigianatu a custruzzione è l agricultura dapoi i seculi in europa i so principali usi sò u fruttu di u castagnu a castagna hè imprudatu dapoi l antichità per a produzzione di farina castagnina da l altra parte a destinazione di i frutti di bona qualità destinati à u cunsumu direttu cuncintrati di vaghjimu è à a produzzione industriale di cunfitture è marroni ghjacciati hè dinù assai sparta l usu di frutti cum è cibu per l animali cum è i porchi occorre dinù a curteccia è u legnu castagninu sò particularmente ricchi in tannini à l incirca è ponu esse imprudati per a so estrazione in italia ssu usu era particularmente interessante in i prima dicennii di u xxe seculu quandu l industria naziunale di u tanninu usava assai u legnu di castagnu ma dopu u hà persu di a so impurtanza per causa di a cuntrazzione di ssu sittore è di l usu di i rumenzuli di legnu cum è materia prima canta u populu corsu hè un gruppu di musica corsu creatu in issu gruppu fundatu da ghjuvan paulu poletti è natale luciani hè cù i muvrini à l origine di u riaquistu di i canti in lingua corsa à pàrtesi da l anni e canzone sò riprese di canti tradiziunnali paghjelle lamenti è dinò creazione di u gruppu qualchì volta cù un missaghju pulìticu testimuniendu di u so impegnu regionalistu è po naziunalista specialmente in l anni è ma sempre cù l ambizione di salvà di difende è di prumove e valore di a lingua è a cultura corsa petru guelfucci hà dinò participatu à u gruppu nanzu di cantà solu listessu cà ghjuvan marìa pesce fundatore di u gruppu i chjami aghjalesi o ancu ghjuvan francescu bernardini i muvrini in quantu à ghjuvan paulu poletti chì hà scrittu assai testi pà u gruppu raghjunghje u coru di l omi di sartè laluetu arburescente aloe arborescens hè una pianta chì face parte di a famiglia di e liliaceae hè originariu di l africa australe hè cultivatu à fini orticoli è medicinali per u più à u giappone u nome genericu aloe vene da a parola latina aloe è da u grecu termini chì pudianu designà l aloe vera l epitetu genericu arborescens vene da u latinu è significheghja arburescente chì hà l apparenza di un arburu l aluetu arburescente hè cultivatu in i giardini di a cumpagnia olandese di l indie orientale à u capu à parte si da almenu hè impurtatu à amsterdam da u prufissore commelinin u è à u giappone à u xviiu seculu philip miller u botanistu di u giardinu butanicu di chelsea à londra publicheghja in u in u so celebru dizziunariu di l ortulanu a prima descrizzione butanica di a pianta sottu à u nome d aloe arborescens a famiglia di l aloacee hè criata in u da u botanistu tedescu august batsch sottu à u nome dalooideae ma ùn hè micca bè accittata da a cumunità di i botanisti è casca in disusu mentre centu uttanti anni ùn hè ch è in u ch è cronquist a rimette à l onore a famiglia di i xantorroeacee creata in u da u naturalistu belgicu du mortier per e piante monocutiledone di u generu xanthorrhoea d australia hè allargata da a classifica apg iii per inchjude i generi in tempi di una volta piazzati in e famiglie asphodelaceae induve fubbe dinù classificata aloe arborescens sicondu the plant list i sinonimi di aloe arborescens sò l aluetu arburescente hè un arburettu chì pò aghjunghje à m di altezza incù e casce persistente u picciolu sulitariu o ramificatu pò aghjunghje un diamitru di cm à u basamentu incù e foglie morte persistente e casce sessile sò disposte in rusette dense à l estremità di i piccioli u lembu hè lungarinu si ristringhje rigularmente da u basamentu à l arice è misura da à cm di longu annantu à cm di largu à u basamentu l infiuriscenza di cm hè eretta di regula simplicia qualchì volta incù un ramu l aluetu arburescente hè prisente naturalmente in a parte sudestu di l africa australe hè indigenu in a rigione ragruppendu l africa di u sudu u botswana u malawi u mozambicu è u zimbabwe pussede a distribuzione a più stesa in u generu aloe benchì l aluetu arburescente s adatta à numerosi tipi d ambienti u so ambiente naturale si trova generalmente in e rigione muntose cresce annantu à e scugliere muntose qualchì volta in toppe dense in e pratuline di muntagna frà i scogli in e fureste poche dense è e fureste custiere l aluetu arburescente hè statu impurtatu in numerosu paesi trupicali sottutrupicali o timperati caldi per e so qualità orticole è e so virtù medicinale hè diventatu invasivu à u portugallu fubbe introduttu à u giappone à u xviiu seculu induve ellu s hè naturalizatu annantu à e coste di u punente è di u sudu hè prubabilmente ssu paese chì hè u più produttore impurtante ma solu per u mercatu internu in italia a so cultura cummerciale hè destinata à a cosmetica è à l erburisteria a cultura hà principiatu in china è in israele polygonatum multiflorum è una pianta che fa parte della famiglia delle liliaceae e una pianta erbacea perenne e dotato di un rizoma orizzontale nodoso per le cicatrici circolari lasciate dai fusti degli anni precedenti dal rizoma diparte un fusto alto fino a cm arcuato alla cima le foglie sono inserite nella parte superiore del fusto alterne e rivolte verso l alto hanno forma ovale da giovani hanno la superficie pieghettata longitudinalmente i fiori bianchi e soffusi di verde all estremit stanno in gruppi di inseriti su un unico peduncolo i frutti sono bacche nere bluastre il sigillo di salomone appare in primavera dapprima sotto forma di germoglio senza mostrare le foglie ancora arrotolate attorno al tenero stelo e può essere confuso con quello del luppolo humulus lupulus l con tragiche conseguenze in quanto la pianta contiene veleni mortali gli stessi del mughetto e della digitale pericolo ancora maggiore possono rappresentare le bacche che con il loro aspetto invitante potrebbero essere ingerite dai bambini a muvra ovis gmelini musimon hè un animali chì faci partita di a famiglia di i bovidae tutti i muvri chì si trovani in auropa uccidentali sò di sterpa corsa o sarda a muvra hè un animali emblematicu di a corsica u masciu si chjama u muvronu a femina si chjama a muvra i chjuchi sò u muvreddu è a muvredda u masciu ghjovanu hè l arghjetu a muvra corsa hè più chjuca cà l altri muvri d auropa da a centimetri pesa da à chilò par a muvra femina è da à chilò par u muvronu u corpu hè cortu ma eliganti a coda hè corta corta u muvronu hà i corra inturchjulati da à centimetri a muvra t hà i corra fini è pochi incurvati coprani à mità di i muvri femini u pilamu hè brunu scuru ma più chjaru d istati masciu è femina sò facciati è portani tremindù una tacca bianca carattaristica di a razza annantu à a sedda i sterchi s assumigliani à quiddi di i capri salvatichi u vaghjimu hè a staghjoni di l amori si vedi tandu lotti viulenti trà i masci di radu murtali u muvronu t hà un carrataru suciali d inguernu ancu a nivi u gruppu di muvri impiaghja di branu i femini catiddighjani d un solu chjucu par annu d istati i muvri coddani in alta muntagna a muvra hè vegetariana l arba muvredda armeria multiceps custituisci l escinziali di a so alimentazioni i muvri t hani pochi numichi l acula a vulpi u ghjacaru a muvra hè prutettu da ovis gmelini musimon hè a sottuspezia particulari di muvra chì hè prisenti in corsica a muvra hè una parti maiò di u patrimoniu naturali è culturali di l isula in corsica i muvri si trovani in trè loca bavedda u monti cintu è lonca lindisoni stani da à metri in i scodda oghji a pupulazioni in corsica hè stimata à animali a muvra hè mintuvata à spissu in a tupunimia corsa muvrella a punta muvrareccia a littiratura o litteratura hè un cumplessu di scritti sia in prosa sia in versi chì sò assuciati à una lingua specifica o à un periudu storicu culturali chì t hani un valori artisticu o esteticu à spessu incù a parolla littiratura si difinisci un complessu d opari chì trattani un sughjettu particulari cusì si pò parlà di littiratura scentifica littiratura riligiosa littiratura militanti littiratura musicale littiratura erotica ecc u carattaru distintivu chì ci parmetti di parlà di una littiratura latina taliana americana inglesa spagnola ecc hè a lingua u primu testu stampatu in lingua corsa hè u serinatu di scappinu opera sana hè a dionomachia scritta in talianu da salvatore viale in serpens a sarpe o a sarpi hè una di e custellazione moderne hè una di e custellazione discritte da ptolemea serpens hè particulare trà e custellazione moderne perchè hè certe volte spiccata in duie parti serpens caput u capu di a sarpe à punente è serpens cauda a coda di a sarpe à livente da mezu à isse duie parti si trova a custellazione d ophiuchus e stelle situate in u capu cumprendenu è serpentis e stelle situate in a coda cumprendenu è serpentis serpens hè a sarpe chì hè chjappa da ophiuchus quellu chì tene a sarpe per via di quessa serpens hè associatu di manera stretta incù ophiuchus i signali sò una di e custellazione moderne ghjè una custellazione assai famosa è visibile in u mondu sanu hè assai faciule à ricunnosce u nome orione riferisce à u cacciadore di a mitulogia greca in i signali si trova u famosu asterismu chjamatu cinta d orione trè stelle allineate è assai luccicante à l intornu di ste quatru stelle à distanza guasgi iguale ci sò quatru stelle chi rapresentanu u cuntornu di u caccadore sottu à a cinta ci hè una chjuca linea di trè stelle quella di u mezzu un hè micca una stella ma a nebulosa di orione chjamata a spada di orione nantu à e rappresentazioni artistiche certe volte orione tene un lione in a sò manu orion si vede assai bè in lu celu d inguernu in estate hè in lu celu di ghjornu dunque invisibile i signali sò ancu chjamati l ordinati dizz u muntese dice u pruverbiu chì passatu sant andria capula cioccia è pialaghini passatu natali capula cioccia è signali a riberbula o riverbula hè un strumentu musicale tipicu di a musica folclorica issu strumentu hè statu in usu in parechji paesi in particulari in europa meridiunale in asia in indunesia è in melanesia in sicilia in particulare a riberbula si chjama marranzanu di fatti a riberbula hè antica antica è hè cunsiderata cum è unu di i sturmenti più antichi di u mondu si cumpone di un arcu metallicu curvu è rigidu guasi cumpletamente chjusu è di diamitru variabile tra è centimetri di una linguetta metallica fina azziunata incu u ditu vicinu à a bocca chì serve da cascia sunora a riberbula hè unu di i strumenti musicali di corsica in i tempi a riberbula era fabbricata da i stazzunaghji a riberbula era pupulare è usata in tutta a corsica in particulare da i mulatteri è da i pastori era l usu di fabbricà dinù una scatula per pruteghje la ssa scatula era fatta di scopa si vindia anche in l annu à i tempi d oghje a riberbula hè fabricata di manera industriale a riberbula hè ancu chjamata in corsu riebula rivergula o riberbera ottobre o uttrovi hè u dicesimu mese di l annu sicondu u calindariu gregurianu è u sicondu mese di u vaghjimu in l emisferu boreale è di u veranu in l emisferu australe conta ghjorni è si culloca in a siconda mità di un annu civile u nome deriveghja da u latinu october perchè era l ottesimu mese di u calindariu rumanu chì principiava incù u mese di marzu l imperatore commodo uparò una riforma sicondu a quale u mese assumia un di i so tituli invictus ma dopu à a so morte a riforma fù abbandunata in u calindariu persianu ottobre currispundia à u mese di mehr finu à u è eppo à quellu di aban in u calindariu rivuluziunariu francese uttrove currispundia à dui mesi à vindemiaiu finu à u uttrove è dopu à brumariu u mesi d ottobre hè mintuvatu in uni pochi di pruverbii corsi per esempiu nuvembre puru novembre o nuvembri in crsu nustrale scrittu nuembri in gallurese nubembri in sassarese hè l undicèsimu mese di l annu sicondu u calindariu gregurianu é u terzu é ùltimu mese di u vaghjimu in l emisferu boreale di u veranu in l emisferu australe conta ghjorni é si culloca in a siconda mità di l annu civile in stu mese si ricòrdanu i defunti u prima di nuvembre infatti occorre a sulennità di i santi é u ghjornu siguente a cummemurazione di i defunti u nuvembre hè ancu chjamatu sant andria sàssari gallura o li santi dinù gallura u nome pruvene da u latinu novem novi perchè era u nuvèsimu mese di u calindariu rumanu chì principiava incù u mese di marzu u mese di nuvembre hè mintuvatu in uni pochi di pruverbii corsi par esempiu dicembre o dicembri hè u dodicesimu è ultimu mese di l annu sicondu u calindariu gregurianu conta ghjorni è si culloca in a siconda mità d un annu civile era u dicesimu mese di u calindariu rumanu u nome pruvene da quì chì principiava incù u mese di marzu a ghjesgia cristiana cilibreghja a natività di ghjesù u dicembre mentre ghjorni prima l dicembre occorre a sulennità di l immaculata cuncezzione u dicembre o dicembre principia l inguernu in a parte boreale mentre in a parte australe principia l istate u dicembre si festighjeghja santu stefanu è u ghjornu dopu a natività u dicembre si festighjeghja san silvestru ultimu ghjornu di l annu u mese di dicembre hè mintuvatu in uni pochi di pruverbii corsi per esempiu ss articulu pruvene in parte da l articulu currispundente di a wikipedia in talianu litalia officialmente a repubblica italiana republica taliana hè unu statu di l europa meridiunale cunfina à l uvestu cù a francia à u nordu cù a svizzera è l austria è à l estu cù a sluvenia in u sò territoriu ci sò dui stati indipendenti san marinu è a cità di u vaticanu hè dinù taliana a cumuna di campione d italia in svizzera a capitale hè roma l italia muderna hè unu statu dapoi u è una republica dapoi u u territoriu hè furmatu da u versante sudu di l alpi da a pianura padana è veneta da a penisula taliana prutesa in u mare terraniu da dui isule principali sicilia è sardegna è da altre isule minori i taliani adupranu qualchì nome per chjamà a sò patria la penisola a penisula per antonomasia lo stivale u stivale per a sò forma speciale è il belpaese u bellu paese per a bellezza è a varietà di i paisagi è di l opere artistiche l abitanti sò à pocu pressu milioni cù una densità di abitanti per km l arricata di l italia à a civilisazione di l occidente hè immensa l imperu rumanu è u rinascimentu ne sò esempii oghje l italia hè una democrazia soda hè a sesta putenza ecunomica in u mondu è participeghja attivamente à e relazioni internaziunali difatti hè membru fundadore di l unione europea di a nato di u cunsigliu di l europa è di l unione europea occidentale aderisce à e nazioni unite in u biennu ne hè membru di u cunsigliu di sicurezza è face parte di u g l etimulogia di u nome siconda una tesi deriva da u grecu itals che significa toru come forma impuculisca di l umbru vitlu vitellu tale etimulogia di urighjine greca significa terra di u vitellu d un puntu di vista amministrativu a republica taliana hè divisa in regioni regioni e regione sò divise in pruvincie province chì sò è e pruvincie sò divise in cumune comuni chì sò lista di e regione taliane incù u nome di u capilocu a sicilia o cicilia ipa sicìlia in sicilianu siillja in arbresh in grecu ufficialamenti regione siciliana hè una rigioni taliana autonoma à statutu spiciali di abitanti u capilocu essendu palermu u territoriu di a rigioni hè custituitu guasi cumplittamenti da l isula umonima a più isula maiori di l italia è di u mediterraniu è ancu a isula più stesa in u mondu a parti rimanenti hè custituita da l arcipelaghi di l isuli eolii di l egadi è di l isuli pelagii è da l isuli di l isula d ustica è pantellaria hè a rigioni più stesa di italia è u so tarritoriu hè ripartitu in cumuni chi sò custituiti in novi pruvinci hè l unica rigioni taliana à cumpurtà dui cità frà i deci più pupulati d italia palermu è catania hè bagnata à u nordu da u mar tirrenu à punenti da u canali di sicilia à u sudu da u mari di sicilia à livanti da u mari ioniu è à nordu livanti da u strettu di missina chì a sipara da a calabria i più antichi tracci umani in l isula ricoddani à u a c circa duranti l era protustorica si sò sviluppati i culturi ditti di thapsos di castelluccio di stentinello populi pruvinenti da u cuntinenti talianu o da u mediterraniu ci si stalletini dopu trà eddi i sicani i siciliani è l elimi l viii seculu a c vedi a sicilia culunizata da i fenici è da i grechi è in i anni successivi divintà campu di battaglia di i guerri grecu punichi è rumanu punichi l isula fù cusì cunquistata da i rumani è fù parti di l imperu finu à a so caduta in u v seculu d c a sicilia fù cusì terra di cunquista è duranti l altu medievu cunquistata da i vandali da l ostrogoti da i bizantini da l arabi è da i nurmani sottu quist ultimi nascì u regnu di sicilia chì durò da u à u chì fù suburdinatu dopu à l aragunesu à u sacru rumanu imperu è infini à i burboni sottu i quali si trasfurmò in regnu di i dui sicilii a sicilia fù unita à u regnu d italia in u incù un referendu in seguitu à a spidizioni di i milla vidata da ghjaseppu garibaldi duranti u risurgimentu in u a sicilia custituita in rigioni autonoma à statutu spiciali hà di novu un parlamentu probbiu sempri prima di a nascita di a ripublica taliana a sicilia hè a più isula grandi di u mari tarraniu s affaccia à u nordu annantu à u mar tirrenu à nordu livanti hè divisa da a penisula da u strettu di missina ed hè bagnata à livanti da u mari ioniu à sudu punenti hè divisa da l africa da u canali di sicilia l isula hà una forma chì ricorda apprussimativamenti quidda d un triangulu incù i trè siguenti vertici capu peloro inoltri rapprisenta l estremità uriintali di a rigioni l isuli di strombolicchio pantellaria è lampedusa inveci rapprisentani rispittivamenti l estremità sittintriunali uccidintali è miridiunali a sicilia apparteni à a placca siciliana iblea chì faci parti di a placca africana eccituatu a parti nordu uriintali chì apparteni à a placca euruasiatica u muvimentu di a placca africana chì par subduzioni s immerghji sottu à quidda euruasiatica hà ditarminatu a criazioni di i rilievi muntosi di a rigioni è ancu a prisenza di friquenti attività sismichi tantu d urigini tettonica ch è vulcanica trà è milioni d anni duranti u messinianu ultima fasa di u periodu miocenu u mediterraniu firmò isulatu da l uceanu atlanticu prubabilamenti par via d una crescita di l attività tettonica quissa purtò à a crisa di salinità u mari tarraniu cuminciò à svapurà più lestru è a cuncintrazioni di u sali aumintò carbunati è sulfati funi dipusitati in grandi quantità annantu à i fundali è n hè firmatu sempri traccia in i minieri di sali gemma è di ghjessu chì si poni truvà sempri in i pruvinci d agrigentu caltanissetta è enna un finominu giulogicu particulari hè u vulcanesimu sidimintariu chì si scontra in i siti di i macalubi d aragona in a pruvincia d agrigentu è di i maccalubi di terrapelata à caltanissetta stu raru finominu rendi l aria vicina torbida di culori bianchicciu è pupulata da una seria di vulcaneddi di fanga alti circa un metru u finominu hè liatu à a prisenza di tarreni arzillosi pocu cunsistenti intercalati da liveddi d acqua salmastra chì stani sopra à boddi di gasu metanu sottupostu à una certa prissioni u gasu à traversu i discuntinuità di u terrenu affiora in suparficia trascinendu incun eddu sedimenti arzillosi è acqua chì danu locu à un conu di fanga chì a so summità hè tuttu à fattu simuli à un crateru vulcanicu u finominu assumi un caratteru splusivu incù spulsioni di materiali arzillosu mischiatu incèu gasu è acqua chi zirla à una certa altezza par via di a so pusizioni a rigioni è l isuli circustanti sò tocchi da un intensa attività vulcanica i vulcani più impurtanti sò etna strombuli è vulcanu ani a singularità d appartena à trè tipulugii diffarenti eruzioni di lavi basaltichi altirnendu incù periodi di calma par u prima eruzioni cuntinui è funtani di lava par u sicondu chì i so carattaristichi sò stati presi com è mudeddu tipulogicu da i scentifichi di u sittori chì ani criatu u terminu tipu strumbulianu par disignà l attività similari di i vulcani terrestri infini di tipu splusivu o plinianu par u terzu carattarizatu da longhi periodi d apparenti calma è eruzioni viulenti infini si ricorda l attività eruttiva chì in u seculu xix in l ariali di u canali di sicilia oghji dinuminata bancu di graham hà inghjinaratu a nascita di l effimera isula ferdinandea a sicilia hè una rigioni cumplittamenti insulari hè custituita più ch è da un isula principali da un insemu d arcipelaghi è d isuli minori chì formani circa di tutta a superficia rigiunali circa km annantu à km tutali cumpresa l isula di sicilia ci sò isuli abitati abitanti in i soli isuli minori i principali gruppi d isuli di u grandi arcipelagu di a sicilia sò l eolii l egadi è i pelagii l isuli di u stagnonu è l isuli ciclopi inveci custituiscini dui picculi arcipelaghi rispittivamenti à punenti è à livanti di l isula siciliana di fronti à i costi di marsala in u trapanesu è di aci casteddu in u catanesu ustica è pantillaria in u mar tirrenu è in u canali di sicilia formani dui cumuni distinti di i pruvinci di palermu è trapani i centri storichi di siracusa è augusta in u siracusanu sò situati annantu à dui isuli culligati à a terraferma a sicilia hè una rigione per u più cullinare per u di u territoriu mentre per u hè muntosa è per u ristante hè para a pianura più grande hè quella di catania u rilievu hè variu è mentre in a sicilia orientale si pò ricunnosce in l appinninu sicilianu a cuntinuazione di l appinninu calabru a sicilia cintrale è occidentale ospiteghjanu parechji massicci isulati si trova in e madonie a siconda vetta più alta di l isula u pizzu carbunara metri à u centru di a sicilia ci sò i monti erei annantu à i quali si trova à metri d altezza a cità d enna mentre in a fascia sudu orientale trà a pruvincia ragusana è quella siracusana si trovanu i monti iblei di i quali a cima più alta u monte lauro ghjunghje à un altezza di m à punente sorghjenu altri monti d altezza variabile com è i sicani di i quali a cima più alta hè u monte cammarata metri è i monti chì circondanu a conca d oru a pianura induve affacciata annantu à u mare si stende palermu a cità chì hè u capilocu di ssa rigione à livante cumparisce visibule da u strettu di missina è ancu da a cima calabresa di l aspromonte a cima annivata di l etna altu metri incù e so frequente eruzione l etna hà cupertu u territoriu di u circondu di a so lava nera cuntrariamente à ciò chì si pudaria pinsà però a piana vicina di catania ùn hè micca d origine vulcanica bensì d origine alluviunale essendu stata criata da i l alluvioni traspurtati in i seculi da i fiumi dittaino gornalunga è simeto i fiuma siciliani sò tutti di purtata è estinsioni limitata quiddi di l appinninu à u nordu sò chjamati fiumare è ani una natura di turrenti chi d istati sò guasi sempri secchi l unichi corsi d acqua chì t ani diminsioni impurtanti sò l imera miridiunali u più longu di l isula è u simeto quiddu incù u bacinu idrugraficu u più ampiu sfocianu in u mari ioniu u simeto l alcantara l agrò u ciane è l anapo in u mari tirrenu l imera sittintriunali è u torto mentri in u canali di sicilia u platani l imera miridiunali o salso è u belice par ciò chì riguarda i lava naturali eccituatu u lavu di pergusa è quiddu mezu artificiali di u lavu biviere di lentini a sicilia ni hè guasi priva u lavu di pergusa d urighjini paleuvulcanica hè celebru par l antichissimi miti è lighjendi chì u cuncernani è par a fauna è par a flora chì u circonda tuttu intornu ad eddu corri un autudromu chì era in i tempi sediu d un gran premiu di formula u lavu hè oramai à risicu d assiccamentu chì ùn hà micca immissarii par via di u custanti prilivamentu d acqua par usu civili a custruzzioni di dighi hà criatu grandi lava artificiali com è u lavu di l ancipa è u lavu pozzillo u più maiò di l isula da mintuvà sò dinò u lavu aranciu u lavu di piana di l albanesi è u lavu d ogliastro viditi puri cucina siciliana benvinuti annant à u purtoni informatica di wikipedia truvareti nant à ssa pagina ligami è articuli in raportu incù l informatica quandu si parla d informatica si pensa spessu à un ordinatori inveci l informatica esisti dipò parechji tempi hè soprattuttu un mettudu tecnicu pà migliurà u calculu sò vinuti dopu i mettudi di manipulazioni di dati senza calculi è a ricerca di l intelligenza artificiali un sistemu di sfruttamentu hè un prugrammu di chì un ordinatoru hà bisognu pè funzionà senza sistemu di sfruttamentu un ordinatoru ùn pò micca funzionà sò numerosi sistemi di sfruttamentu u più celebre hè windows di microsoft ma sò dinò altri sistemi cum è macos o linux chì ponu marchjà sopr à ordinatori ricenti una lingua di prugrammazione hè un codice chì conta à l ordinatore ciò chì deve fà lista di e lingue di prugrammazione maiò larte o art in u so significatu più ampiu cumprende ogni attività umana esercitata individualmente o cullittivamenti chì cunduce à forme criativi d esprissione estetica basate annantu à mezi tecnichi abilità innate è norme cumpurtamentale derivante da u studiu è da a sperienza in a so accizione oghjinca l arte hè strittamente cunnessu à a capacità di trasmette emuzione è missaghji sugettivi eppuri ùn esiste micca un unicu linguaghju artisticu è neppuru un unicu codice d interpretazione in u so significatu più sublimu l arte hè l esprissione estetica di l intiriurità umana rifletta l upinione di l artistu in u duminiu suciale murale culturale eticu o riligiosu di u so periodu storicu parechji filosufi è autori di semantica invece sustenenu ch ellu esiste un linguaghju ughjittivu chì aldilà di l ebbiche è di i stili duvaria essa cudificatu par pudè esse capitu da tutti ancu s è i sforzi par dimustrà st affirmazione sò stati insin ad avà infruttuosi l arte pò esse cunsideratu ancu una prufissione d antica tradizione svolta in l ussirvanza di parechji canoni cudificati in u tempu in stu sensu e prufissione artigianale quelli vene à dì chì afferiscenu à l artisgianatu discendenu à spessu da u medievu quandu si svilupponu attività spicializate è ch è l arte è mistieri funi riuniti in e curpurazione ogni arte avia una propria tradizione chì i so cuncetti fundamintali erani cuntenuti in a regula di l arte à a quale ogni artiere duvia cunfurmà si analizendu a storia di u cuncettu d arte si vede chì in u corsu di u tempu subisce una trasfurmazione graduale ma radicale antichità sanscritu are urdinà latinu ars grecu significava dunque a capacità di fà calchì ughjettu a capacità cunsistia in a cunniscenza di e regule per via di e quale era pussibule di pruduce un ughjettu l arte inchjudia cusì ciò ch è oghje chjamemu artisgianatu è dinù una parte di e scenze astrunumia storia inoltre i grechi ùn si sirvianu micca di termini com è musica architittura arti visivi per disignà una disciplina artistica sti termini ùn esistianu micca oppuru aviani un significatu diffarente da quellu attuale si sirvianu invece di cuncetti di minore estinsione com è per esempiu mimica cummedia tragedia cuncetti chì oghje sò inclusi in u duminiu di u teatru sempre siguendu l asempiu da u cuncettu d arte ni firmava fora a puisia chì sicondu elli era priva di e carattaristiche tipiche di l arte innanzi tuttu da u mumentu ch ella era per u più recitata è cantata ùn era micca una pruduzzione materiale è dunque ùn si basava micca annantu à regule specifiche ma annantu à l invinzione individuale in sicondu locu a puisia era vista com è irraziunale capace d incantà d affascinà è di siduce i menti era quantunque cumpresa in u campu di u sapè a puisia infine si cridia inspirata da e muse è per quessa era cunsiderata superiore in u periodu ellinisticu principionu e prime classificazione è l arti funu divisi in cumuni è liberali sicondu ch elli dumandavanu un sforzu fisicu o intillettuale in u medievu si cuminciò à rivalutà l arti cumuni chì sò chjamati tandu miccanichi ma cuntinuarani à avè un rollu subalternu rispettu à l arti liberali da l arti miccanichi funu esclusi parechji di quelli chì no oghje chjamemu belli arti com è a pittura è a scultura l arti liberali è miccanichi erani stati ridutti à u numaru di setti è frà quelli chì dumandavanu u sforzu fisicu s includeranu sultantu l arti chì migliuravanu a vita di l omu chì u nutriscìanu u paravanu da l intemperie vale à dì quelli arti di i quali u puntu particulari era l utilità quant è a piacivulezza si cunnoscinu di st arti miccanichi mediivali dui elenchi di rifirimentu quelli di ugu di san vittore è rodolfo di longo campu a puisia ùn rientra ancora in u duminiu cuncettuale di l arte sin ad avà indicatu in quantu u pueta era cunsideratu un prufeta chì cumpunia i versi inspiratu da u diu o da e muse in l antica grecia ùn esistia micca tandu a regula in e cumpusizione puetiche almenu per quantu riguarda u cuntenutu à furnisce u cuntributu essenziale affinch è a puisia fussi cunsiderata un arte fù bernardu segni chì in u tradusse in vulgare a puetica di aristotele opera in a quale u stagirita dighjà includia a puisia trà l altri arti a cundizione suciale di l artisti chì migliurò nutevulamente in u corsu di u rinascimentu cuntribuì à siparà li da i scentifichi è da l artigiani in u baumgarten inventò u termine estetica imprudendu lu per a prima volta in a so tesa di laurea in u pubblicò un assaghju intitulatu sthetica charles batteux in u definisce in u so libru i belli arti ridutti à un unicu principiu u sistemu di i belli arti disignendu cinqui arti in sensu propriu a pittura a scultura a puisia a musica a danza à i quali assuciava dui arti cunnessi l eluquenza è l architittura chì u so carattaru cumunu risidia in l imitazione di a rialità per u fine di creà ughjetti belli da a fine di u xviii seculu cumincetinu e prime crise di u cuncettu di bellu è d arte nascinu nove forme d esprissione com è a futugrafia l architittura industriale l ughjettistica par a casa è bisugnava fà li rientrà in u cuncettu d arte per ssu mutivu in u xx seculu s hè abbandunata l idea di una difinizione unnicumprensiva d arte è d opera d arte u termine arte diventa un cuncettu apertu in u quale tutte e pussibule difinizione di l arte cunfluiscenu u xx seculu si face portaboce di a crescita intimista purtata dopu da i pinsadori di u seculu pricidente ma rinnova e nicissità più interiore di l artistu è si face portaboce di l innuvazione tecnica di a quale i novi matiriali u farru è l elementi prefabbricati sò l elementi fundamintali a nova architittura deve essa u segnu di u rinnovu culturale è suciale è per quessa si prucede à un umugeneità di i carattari di a nova custruzzione architettonica si stabilisce un carattaru novu un stile mudernu à l internu di u mudernisimu interagiscenu i currenti artistichi chì in e pricidente dui dicennie intarpriteghjanu è affiancanu u sforzu prugressivu di a civiltà industriale quandu à l entusiasmu par u prugressu industriale suvita a cuscenza di a trasfurmazioni chì opereghja in e strutture di a vita è di a sucità intornu à u à l internu di u mudernisimu si formanu l avanguardie artistiche incù l obiettivu di mutà e mudalità è e finalità di l arte una suddivisione pussibule di l arti bench è ùn l inchjude micca tutti hè quella di i novi arti cuncipita à l origine in u da u pueta talianu ricciotto canudo fù ampliata incù l ultimi dui boce da u criticu francesu claude beylie in u un antra pussibule suddivisione di l arti basata annantu à i sensi umani hè a siguente l opere d arte in u sensu fisicu matiriale chì diriveghjanu da parechje catigurie artistiche pudarianu esse raggruppate di manera diffarente sicondu a so staticità o evuluzione rilativa in u tempu per esempiu ss articulu pruvene in parte o in tutalità da l articulu currispundente di a wikipedia in talianu u strettu di messina chjamatu in antichità strettu di scilla è cariddi strettu di scilla è fretum siculum in l epica tarda medievale è muderna fanale di messina cullega u mare tirrenu incù u mare ioniu è siparendu e duie cità di messina è reggio incù l arie urbane rispettive divide a sicilia da a calabria dunque da l italia peninsulare è da u cuntinente talianu in a parte a più stretta à u nordu hè largu circa km è hè cumpresu trà e cuurdinate u strettu di messina riguardu à l aspettu morfulogicu pò esse ripprisintatu com è un imbutu incù a parte menu ampia versu u nordu à pettu à a linea chi và da capu peloro sicilia à torra cavallu calabria versu u sudu invece st imbutu s apre à pocu à pocu finu à capu di l armi calabria a limita sittentriunale hè faciule da identificà mentre quella meridiunale pò avè un significatu geugraficu per esempiu a carta nautica n di l istitutu idrugraficu di a marina i i m si ferma pocu prima di punta pellaro in calabria o idrologicu quest ultimu pò esse cunsideratu a linia ideale chì cunghjunghje capu taormina sicilia incù capu d armi calabria com è aria idrologica ancu u cunfine sittentriunale hè bellu più ampiu ch è quellu geugraficu è cumprende l aria di u mare tirrenu cumpresa trà capu milazzo l arcu di l isule eolie è e coste di u golfu di gioia in calabria riguardu à u prufilu sottumarinu di u strettu pò esse paragunatu à un monte di u quale a vetta a più alta hè a sella longa a linea chì cunghjunghje ganzirri à punta pezzu in u mare tirrenu infatti u fondu marinu cala pianamente finu à righjunghje i m in l aria di milazzo per truvà a batimetrica di i m si deve oltripassà l isula di strombuli in a parte meridiunala mare ioniu invece a pendita hè assai rapida è à pochi chilomitri da a sella hè pussibule di rigistrà a prufundezza di m trà e cità di messina è reggio oltripassà largamente i m pocu più in u sudu punta pellaro per righjunghje i m à u centru di a linea ideale chì cunghjunghje capu taormina à capu d armi l ampiezza a più minore metri in u puntu u più strettu si scontra longu a linea chì cunghjunghje ganzirri à punta pezzu chì currisponde à u livellu di u fondu à una sella sottumarina induv elle si scontranu e prufundità m più minore in questu trattu i fundali marini fig prisentanu un solcu medianu irregulare incù una prufundezza massima di m chì divide una zona occidentale in prussimità di ganzirri caratterizata da prufonde incisione da quella orientale di punta pezzu più prufonda è para hè caratteristica di u sittore sittentriunale di u strettu l ampia valle di scilla incù una parte più prufonda è ripida circa m a valle cumencia dopu à diventà più para è à esse menu inclinata versu u mare tirrenu induv ella piglia u nome di bacinu di palmi e parete laterale di a valle prufonde collanu bruscamente cunferendu à a sezzione trasversale una forma à u un ampia è irregulare dipressione menu incisa valle di messina avendu anch ella una sezzione à u si scontra in a parte meridiunale a prufundità superiore à i m a valle di messina si stringhje diventendu più prufonda è dendu origine à un canyon sottumarinu ripidu canyon di messina senza dubbitu u strettu di messina truvendu si longu una di e principali line migratorie di u mare terraniu hè un puntu fundamentale di transitu per a migrazione di numerose spezie per sicuru e più cunnisciute è impurtante da un puntu di vista ecunomicu è ambientale sò i grandi pesci pelagichi vene à dì u tonnu rossu thunnus thynnus thunnus alalunga sarda sarda tetrapturus belone è u pesciu spada xiphias gladius e caratteristiche idrodinamiche è a ricchezza di u strettu ditermineghjanu u transitu in acque superficiale di sti pesci chì ponu esse catturati incù e barche spiciale chjamate feluche o passerelle attive solu in sta parte di u mare terraniu inoltre solu in u strettu eppuru s ellu hè incù parechji attrazzi hè pussibule à catturà u tonnu durente l annu sanu è di tutte e classe d età da e forme ghjuvanile à l organismi adulti perchè saria prisente una pupulazione chì periudicamente si move trà i dui mari limitrofi u mare tirrenu è u mare ioniu un antra peculiarità di u strettu di messina hè a prisenza d una varia è numerosa fauna batipelagica cumunamente chjamata ancu fauna abissale chì traspurtata in superficia da u currente pruvinente da sudu pò esse catturata faciule sempre in cundizione vitale in i punti di turbulenza maiore vortici o scale di marea o truvata in e spiaghje longu a ribba in particulare cundizione meteo marine esempii classichi da minziunà sò chauliodus sloani pesciu vipara argyropelecus hemigymnus pesciu accetta o accetta d argentu è myctophum punctatum pesciu diavule a luna hè u satellitu naturali di a terra si dispiazza intornu à a nostra pianeta à una distanza chì varieghja trà è milla chilomitri a luna hè stata visitata da l omini par via di u programma apollo i primi omini à sbarcà ci funi neil armstrong è buzz aldrin u lugliu di u a luna chì ùn pussedi micca atmosfera prisenta sempri u stessu latu à a terra u so periodu di rivoluzioni hè uguali à u so periodu di rutazioni a luna hè mintuvata à spessu in a cultura corsa par asempiu in i pruverbii o in i sprissioni marcu tùllio cicerone in latinu marcus tullius cicero prununciatu markus tulljus iero sicondu a prununcia tradiziunali di u latinu in grecu anticu kikérn arpino ghjinnaghju à c formia dicembre a c hè statu un avvucatu puliticanti scrittori filosofu è uratori rumanu membru di un asgiata famiglia di l ordini equestru ciciaronu fù una di i figuri più impurtanti di tutta l antichità rumana a so vastissima pruduzzioni litteraria chì và da l orazioni pulitichi à i scritti di filusufia è ritorica in più d offra un priziosu ritrattu di a sucità rumana in l ultimi anni di a ripublica firmeti com è un asempiu par tutti l autori di u i seculu a c tantu da pudè essa cunsidarata u mudeddu di a litteratura latina classica à traversu l opara di ciciaronu grandi ammiratori di a cultura greca i rumani potini ancu acquistà una migliori cunniscenza di a filusufia trà i so cuntributi maiò à a cultura latina ci fù senza dubbitu a criazioni di un lessicu filusoficu latinu ciciaronu s impignò infatti à truvà u vucabulu in latinu par tutti i tarmini spicifichi di u linguaghju filusoficu grecu trà l opari fundamintali par a cumprinsioni di u mondu latinu si cullocani inveci i lettari epistulae in modu specificu quiddi à l amicu titu pomponio atticu chì offrini numarusissimi riflessioni annantu à ogni avvinimentu parmittendu di capiscia ciò ch eddi erani i linii pulitichi riali di l aristucrazia rumana ciciaronu accupò par molti anni ancu un rollu d impurtanza maiò in u mondu di a pulitica dopu à avè salvatu a ripublica da u tentativu suvversivu di lucio sergio catilina è avè cusì ottinutu l appiddativu di pater patriae patri di a patria ricuprì un rollu di primissima impurtanza à l internu di a fazzioni di loptimates fù infatti ciciaronu chì in l anni di i guerri civili difesi curaghjusamenti finu à a morti una ripublica ghjunta ormai à l ultimu rispiru è distinata à trasfurmà si in u principatus augusteu marcu tulliu ciciaronu nascì u ghjinnaghju di u a c in a lucalità ponti olmu oghji in u tarritoriu di sora ma à l ebbica in u municipiu di arpinum antica cità di cuddina fundata da i volsci chilomitri à sudu livanti di roma l arpinati aviani dighjà ricivutu a civitas sine suffraghju in u iv seculu a c è i pieni dritti di cittatinanza in u a c in seguitu a cità avia ottinutu ancu u status di municipium a lingua latina ci era dighjà in usu da longu tempu à arpino eppuri era diffusu ancu l insignamentu di a lingua greca chì l elita sinaturiali rumana priferia spessu à quidda latina ricunniscendu ni a grandi raffinatezza è pricisioni l assimilazioni da parti di i rumani di i cumunità italichi in i circondi di roma avvinuta trà u ii è u i seculu a c resi pussibuli u futuru di ciciaronu com è scrittori omu di statu è uratori ciciaronu appartinia à a classa equestra a piccula nubiltà lucali è ancu s eddu era parenti alluntanatu incù caio mario u capimaestru di i populares duranti a guerra civili contru i optimates di lucio cornelio silla ùn avia alcunu liamu incù l uligarchia sinaturiali rumana era dunqua un homo novus a famiglia era cumposta da u babbu marcu tullio ciciaronu u vechju omu cultu ma d urighjina scunnisciuta da a mamma elvia di nobili famiglia è da u frateddu quintu u cugnomu cicero era u sopranomu di un so antinatu abbastanza cunnisciutu chì avia un escriscenza carnosa nantu à u nasu prisumibilamenti una varruca chì ricurdava in a forma un ceciu cicer ciceris hè u terminu latinu par ceciu quandu marcu prisintò par a prima volta a so candidatura à un ufficiu pubblicu parechji amichi li cunsiglietini l usu di u so cugnomu ma eddu risposi ch eddu l avaria fattu s eddu era divintatu più cunnisciutu ch è quiddu di i scauri è di i catuli ciciaronu si svilò subitu un ziteddu dutatu di straurdinaria intellighjenza distinguendu si trà i so cuetanii à scola è accumulendu fama è onori u babbu augurendu par i figlioli una brillanti carriera ghjuridica è pulitica i cundussi à roma induva marcu fù intruduttu in u chjerchju di i migliori uratori di u so tempu prutittori di a so famiglia luciu licinio crasso è marcu antonio una particulari influenza ebbi u prima annantu à ciciaronu par u quali firmeti sempri un mudeddu d uratori è d omu di statu à roma ciciaronu poti ancu furmà si in a ghjurisprudenza grazia à a vida di quintu mucio scevola eminenti ghjuristu trà i cumpagni di ciciaronu ci erani gaio mariu u ghjovanu servio sulpicio rufo distinatu à divintà un celebru avvucatu un di i pochi chì ciciaronu cunsidarò supiriori à sè stessu è titu pomponio chì presi dopu u cugnomu di atticu dopu à una longa pirmanenza à atena è chì divintò amicu intimu di ciciaronu in una lettara infatti li scrissi sè par me com è un sicondu frateddu un alter ego à u quali possu dì ogni cosa in stu periodu ciciaronu s avvicinò ancu à a puisia impignendu si in a traduzioni d omeru è di i finomini di arato chì influinzàni più tardi i georgichi di virghjiliu particularamenti attrattu da a filusufia à a quali avaria datu grandi cuntributi trà i quali a criazioni di u prima vucabulariu filusoficu in lingua latina in u a c incuntrò incù l amicu titu pumponiu atticu u filosofu epicureu fedro in visita à roma i dui ni funi affascinati ma solu atticu firmeti par tutta a vita siguaci di a duttrina epicurea in a c cunnobbi u maestru di ritorica apollonio molone chì istruì pochi anni dopu ancu gaio ghjuliu cesare è l accademicu filone di larissa chì asercitò un influenza prufonda annant ed eddu quiddi era infatti à capu di l accademia chì platonu avia fundatu à atena circa trè centu anni prima è ciciaronu grazia à a so influenza assimilò a filusufia platonica puri righjittendu par asempiu a tiuria di l idei ghjunghjendu spessu à difiniscia platonu com è u so diu pocu tempu dopu ciciaronu scuntrò à diodoto espunenti di u stuicisimu u stuicisimu era dighjà statu introduttu innanzi à roma ind eddu avia ricivutu un largu cunsensu grazia à l enfasi posta nantu à u cuntrollu di l emuzioni è nantu à a forza di vulintà chì spusava l ideali rumani ciciaronu ùn aduttò micca cumplittamenti l austera filusufia stoica ma preferì un stuicisimu mudificatu diodoto divintò dopu un prutettu di ciciaronu da u quali fù uspitatu finu à a morti u filosofu dimustrendu a so piena aduzzioni di u stuicisimu cuntinuò à insignà ancu dopu a perdita di a vista u sognu di zitiddina di ciciaronu era quiddu di essa sempri u migliori è eccella annantu à l altri in linia incù l ideali omerichi ciciaronu disidarava dignitas è auctoritas simbulizati da a toga pretesta è da a verga di i littori ci era un solu modu par ottena li parcorra i gradini di u cursus honorum in a c eppuri ciciaronu era troppu ghjovanu par imprudà qualsiasi carica di u cursus honorum ma micca par acquistà a spirienza priliminari in guerra chì una carriera pulitica dumandava trà a c è a c ciciaronu sirvì sottu gneo pompeo strabone è luciu cornelio silla duranti i campagni di a guerra suciali bench è eddu ùn avissi alcuna attrazzioni par a vita militara era prima di tuttu un intillettuali infatti molti anni dopu scrissi à u so amicu atticu chì raccugliava statui marmorei par i villi di ciciaronu parchì mi spedisci una statua di marti a sa chì eiu socu un pacifistu l intrata di ciciaronu in a carriera d avvucatu avviniti ufficialamenti in a c incù a so prima orazioni pubblica a pro quinctio par una causa in a quali ebbi com è avvirsariu u più celebru uratori di u tempu quintu ortensio ortalo ma u so veru principiu in l oratoria à carattaru puliticu alminu sicondu i tistimunianzi scritti à no dispunibili succesi incù a pro roscio amerino assà ciambastrata è enfatica chì cunserva moltu aspettu sculasticu in u stilu esuberanti quì ciciaronu difesi incù successu un figliolu inghjustamenti accusatu di parricidiu dimustrendu grandi curaghju in u fattu d assuma ni a difesa u parricidiu era cunsidaratu trà i peghju crimini è i veri culpevuli di l umicidiu erani sustinuti da u libertu di silla crisogono s è silla avia vulsutu saria statu troppu faciuli à eliminà à ciciaronu probbiu à a so prima apparizioni in i tribunali ciciaronu divisi i so argumintazioni in trè parti in a prima difesi roscio è tantò di pruvà chì ùn era micca statu eddu à cummetta l assassiniu in a siconda attaccò quiddi chì aviani rialmenti cummissu u criminu trà i quali ci era ancu un parenti di u stessu roscio è dimustrò ch è l assassiniu favuria più quiddi ch è roscio in a terza attaccò dirittamenti crisogono affirmendu chì u babbu di roscio era statu assassinatu par ottena i so tarreni à un prezzu cunvinienti una volta missi in vendita par via di sti argumintazioni roscio fù assoltu par sfughja una prubabili vindetta di silla trà è a c ciciaronu si cullucò accumpagnatu da u frateddu quintu da u cucinu luciu è prubabilamenti ancu da l amicu servio sulpicio rufo in grecia è in asia minori particularamenti significativa fù a so pirmanenza à atena quì incuntrò dinò l amicu atticu chì fughjitu da un italia scunvolta da i guerri s era rifughjatu in grecia quiddu era divintatu dopu citatinu unurariu d atena è poti prisintà à ciciaronu parechji trà i più impurtanti parsunalità atinesi di l ebbica in atena inoltri ciciaronu visitò quiddi chì erani i loca sacri di a filusufia à cumincià da l accademia di platonu di a quali era tandu u dirighjenti antiocu di ascalona di quist ultimu ciciaronu ammirò a faciulità di parola senza puri cundivida ni l idei filusofichi beddi diffarenti di quiddi di filone di u quali era un ammiratori cunvintu dopu à un brevi sughjornu à rodi induva counnobbi u stoicu posidoniu ciciaronu turrò in grecia induva fù principiatu à i misteri eleusini chì l imprissiunàni moltu è induva poti visità l oraculu di delfi quì dumandò à a pizia in chì modu avaria pussutu righjunghja a gloria è edda li risposi chì divaria suvità u so istintu è micca i sughjirimenti ch eddu ricivia de inventione circa ac de oratore ac brutus ac orator ac de re publica ac ac de legibus ac circa paradoxa stoicorum ac hortensius ac academica ac tusculanae disputationes ac de natura deorum ac de fato ac de divinatione ac cato maior de senectute ac laelius de amicitia ac de officiis ac de finibus bonorum et malorum ad familiares ad atticum ad quintum fratrem ad marcum brutum juvenilia de consulatu suo marius de temporibus suis consolatio ac laus catonis ac un opera geografica è una di curiosità admiranda cicerone hè mintuvatu in una spressione corsa avè sasciatu à ciciaronu vol dì esse struitu u lavu à crena hè un lavu di corsica hè situatu in a parti suda di u monte ritondu u lavu à crena si trova à un altezza di metri annantu à a cumuna d ortu sopra u paese di a soccia a superficia di u lavu hè ettari a prufondezza massima hè metri u lavu hè cutratu trè o quattru mesi l annu ci hè una furesta di largi intornu à u lavu l acqua di u lavu hè acita ph ci sò dui itinerarii per andà in u lavu à crena u più cunnisciutu è u più cortu essendu quellu di a soccia a partenza si face da u paese di a soccia par andà in a soccia si piglia u stradone dipartimentale d dapoi vicu dapoi aiacciu si piglia u stadone dipartimentale d eppo u u stadone dipartimentale d à parte da saone si parte versu u lavu da a cima di u paese di a soccia si suvitanu i pannelli è si pò garà à u parcheghju à a fine di u stradone ind edda ci hè una grande croce si suvita dopu u stradellu chì và versu u lavu ssu stradellu righjunghje dopu quelle chì vene d ortu si cuntinueghja è si sbocca in una furesta di pini larici in a pineta ci hè una funtana chì ni esce un acqua fresca fresca dopu si sbocca in u lavu per andà è vultà ci vole una ora è mezu hè un stradellu senza difficultà si pò dinù ghjunghje in u lavu à crena da u paese d ortu hè più longu circa trè ore per andà è vultà ma hè più bellu à u capu di circa una ora è quartu ci si sbocca in u stradellu chì parte da a soccia accade à spessu ch ellu ci fussi una legenda assuciata incù un lavu di corsica difatti ci hè una legenda chì face referenza à u lavu di ninu u lavu di u cintu è u grande lavu d oru ci hè dinò una legenda assuciatu incù u lavu à crena siont è ssa legenda u diavule vulia fà si un piattatoghju è avaria datu una martillata trimente saria cusì ch ellu saria natu u lavu à crena u lavu hà una forma guasi ronda è siont è un antra legenda saria a ghjumenta di u diavule chì avaria erpiatu annantu à una cota di u fiume vicinu saria cusì chì u lavu hà una forma chì s assumiglia à quella di l unghjola di un cavallu u lavu di melu hè un lavu di corsica hè situatu à una altura di metri a so prufondezza massima hè metri in a vicinanza ci hè dinù u lavu di capitellu metri a so superficia hè ettari hè cutratu o mesi per annu hè in u lavu di melu ch ella nasce a restonica u lavu di melu hè u più friquentatu è u più visitatu di i lavi di corsica d istate ci sò visitadori u lavu di melu hè situatu annantu à a cumuna di corti com è u lavu di capitellu un lavu di ninu u lavu di goria è u lavu di u rinosu da corti si esce in a dirizzione di a restonica annantu à u stradone dipartimentale d si và sin à i pacciali di e gruttelle si suvita dopu durante un ora u stradellu chì và à u la vu di melu si ghjugne prima à l anziani pacciali di melu si varca dopu una vadina eppò si ghjugne à un alziccia dopu ci hè un bivviu è dui itinerarii sò pussibuli per andà sin à u lavu per u prima itinerairu si ghjugne à u lavu dopu à esse passatu per un locu induv ellu ci hè dui scale metalliche incù u secondu itinerairu si varca a restonica u brocciu hè una spicialità di a gastrunumia corsa u brocciu hè classatu com è appellazioni d origini cuntrullata aoc dapoi un dicretu di u ghjugnu u brocciu si pò fà incù u latti di pecura o di capra u brocciu di pecura hè più grassu ca quiddu di capra ùn si pò micca cunsidarà lu cum è un casgiu parchì risulta solu di a coagulazione à caldu di u seru allora chì u casgiu hè dighjà coagulatu cum è a ricotta taliana u brocciu hè fabricatu incù un mischiu di seru uttanta par centu è di puricciu vinti par centu si scalda prima u seru insin à una temperatura di circa cinquanta gradi dopu si salisci u seru è s aghjusta tandu u puricciu si alza tandu a tempratura par ghjugna fin à sittanta cinqui gradi u focu devi survigliatu ch eddu ùn sii micca troppu forti tandu u brocciu si forma à pocu à pocu è si caccia par metta lu in i casgiaghji dopu si lascia ghjilà u brocciu si pò mangnà dopu à circa trè ori u brocciu frescu hè prisintatu in a casgiaghja a pruduzzione di u brocciu si face da nuvembre à ghjugnu parechji spicialità di a gastrunumia corsa sò fatti incù u brocciu par esempiu a pulenda hè una spicialità di a gastrunumia corsa ghjè una pasta di culore marrone fatta d acqua è di farina castagnina di regula si manghja incu u furmagliu frescu ò u brocciu a pulenda si manghja dinù a spessu cu u figatellu ò e coste purcine fà bolle l acqua mette una cuchjarina di sale lampà a farina castagnina stacciata è girà cu u pulendaghju mentre una mez ora focu accesu quand ella si stacca di a pignatta è ch ella scambia appena di culore hè pronta si ringira allora a pignatta nant à un stracciu per fà falà a pulenda si mette appena di farina nantu prima di ringirà la è dopu avè la ringirata per ch ella un s appichessi micca à u stracciu u boziu hè u nome di una pieve di corsica à u medievu facia parte di a diòcesi d aleria u territoriu di l antica pieve di boziu currisponde oghje à i paesi di u mercòriu currisponde à e cumune di santa lucia è u castellà duvia esse una pieve differente di u boziu à l altu medievu segondu à geneviève moracchini mazel nant à l antica strada trà sermanu è u castellà si trova u locu chjamatu u collu à boziu ciò chì face pensà ch ella era a cunfine trà e duie pieve pieve povera u boziu hà vistu e duie rivuluzioni maiò parte da ind è ella in sambucucciu d alandu piglia u capu di a rivolta contr à i signori in u una rivolta parte da bustanicu contr à a racolta di l impositu genuvese dettu di i dui seini i genuvesi sò messi fora da u paese u campanile batte a ciccona è pocu à pocu d altri paesi sò tocchi da a rivolta chì sbuccerà nant à a guerra d indipendenza di a corsica a chjesa pievana hè stata cumplettamente distrutta ùn ferma guasi più nunda si ponu vede qualchì petra si truvava à u locu chjamatu u collu di a pieve in sermanu purtava i nomi di san ghjuvanni è san chirgu si trova à minuti di marchja di u paese geneviève moracchini mazel sta chjesa à i seculi ix o x in u a descrizzione fatta da munsignore mascardi ci dice chì sta chjesa ci hè sempre si ponu vede i muri ma hè abbandunata è hè in traccia di falassine oghje si pò vede à qualchì metru di l antica chjesa un picculu oratoriu recente fattu à u seculu xx da lesiu giacobbi chì rammenta a presenza di a chjesa pievana geneviève moracchini mazel spiega chì e petre di l antica chjesa pievana sò state riutilizate per custruisce una chjesa nova quella di a nunziata chì si trova in paese di sermanu si pò vede nant à sta chjesa un soprusciu chì rapresenta dui animali forse cervi chì beienu in un calice scrive c est un linteau dont le pourtour est souligné par une sorte de bordure irrégulière exécutée maladroitement les motifs sont déjà peu identifiables par eux mmes et de surcrot des traces de crépissage empchent d en saisir tous les détails a gauche deux quadrupèdes au museau fin et aux pattes graciles sont affrontés de part et d autre d un calice où ils s abreuvent bien que l on ne voit pas de ramures et de bois sur leurs ttes il s agit vraisemblablement de cervidés c est là le vieux thème des cerfs s abreuvant à la source de la vie thème qui remonte aux ges paléochrétiens a droite un animal nous parat quasi impossible à décrire il semble avoir un bec de canard une queue d écureuil et se détourner de la scène précédemment citée u boziu hè a pieve induve a tradizione di u cantu è di a paghjella si sò mantenuti di manera assai forte u paese di sermanu hè statu u locu simbòlicu di u riacquistu quandu in l anni i futuri cantadori di u gruppu canta u populu corsu anu racoltu parechji canti tradiziunali arresgistrati dipoi a cappelluccia santi niculaiu situata sott à u paese tene a particularità d avè bellissime pitture à l affrescu di u xvu seculu accade chì u boziu fussi citatu in a litteratura è a cultura corsa per esempiu brandu hè u nome d un antica pieve di corsica facia parte di u vescuvatu di mariana u territoriu di a pieve di brandu currisponde à quellu di a cumuna attuale di brandu è forse quellu di petracurbara a chjesa pievana chjamata dinù pieve o chjesa matrice di brandu era a chjesa di santa maria di e neve situata nant à a cumuna di brandu d appressu à geneviève moracchini mazel a custruzzione di sta chjesa s hè fatta in parechji tempi un primu edifiziu hè statu fattu à a fine di u seculu ix o à principiu di u seculu x à u seculu xiv a nave hè stata ingrandata u campanile hè più recente ci sò parechje petre chì turnate à esse impieghate in a muratura lista di e pieve di corsica diòcesi di mariana a pieve di caccia hè u nome d un anziana pieve di u centru di corsica chì facia parte di u vescuvatu di mariana u territoriu di l antica pieve di caccia currisponde à u territoriu di e cumune attuale di a chjesa pievana di caccia saria forse a chjesa di santu petru in canavaghja in u so libru les eglises romanes de corse geneviève moracchini mazel spiega chì stu locu s hè persu ma u locu chjamatu pieve hè firmatu si pò vede nant à e carte di l ign ci si ghjunghje dop à minuti di marchja à partesi da u ponte rossu una casetta vicina di stu locu pare esse fatta cun belle petre chì venianu di sta chjesa si pò vede dinù un soprusciu geneviève moracchini mazel face ricullà sta custruzzione à a fine di u xu seculu geneviève moracchini mazel les églises romanes de corse klincksieck cnrs lista di e pieve di corsica a pieve di lota era una pieve di corsica à u medievu chì facìa parte di u vescuvatu di mariana u territoriu di l antica pieve di lota currisponde à e cumune attuale di a chjesa pievana o pieve era dedicata à san ghjuvanni battista vicina di u paese di santa maria face parte oghje di i bastimenti di u cunventu di san ghjacintu disgraziatamente e religiose di u cunventu anu trasfurmatu sta chjesa in bastimentu pè u so stabilimentu l asside hè stata distrutta i muri sò stati cullati g moracchini mazel data sta chjesa di a segonda medità di seculu ix lista di e pieve di corsica diòcesi di mariana a pieve d orezza era una pieve di castagniccia in corsica situata in u diquà da i monti chì incù u capicorsu equivalia à l attuale dipartimentu di cismonte l orezza facia parte di a diòcesi d aleria orezza si scrivia oresa in genuvese era una pieve chì cuntava circa abitanti versu u era una di e pieve chì cumponenu a castagniccia rigione di a castagneta chì copre l anziane pieve d orezza alisgiani vallerustie ampugnani rustinu casaccuni è parte da e pieve circunvicine orezza si situava trà e pieve di u territoriu di a pieve d orezza currisponde oghje à u territoriu di e quatordeci cumune di versu a pieve d oreza cuntava circa abitanti cuntava frà i lochi abitati a campana a ponticaghja u fussatu u bulianache u quella u pughjolu nucariu acqua fredola u zuccarellu l erbaghju u petricaghju u verallese campu rotundu campu donicu siliura u pigiale u pè d orezza pozolu a casalta pianuforte u pedelaciore a fontana u duchelagie u satoghju patrimoniu pastorechia stazzone e piazzole u ghjilardagie e francolachie u pastinu ostu e pichjaraghje casabona marmuriu u pogile casinegri u gallicu a casanova a penra bona a parata u poghju u pè di petru tramica u poghje rapaghju granaghjole l olmu carpinetu pusatoghju brostecu l incolla carchetu u surbellu u castellu u pè d albertinu e maistragie in u l arcivescu daibertus vescu di pisa hè numinatu da u papa urbanu ii capu di e diocese corse nebbiu mariana accia savone aiacciu è aleria in u genuva ottene da u papa innucente ii e diocese di nebbiu mariana è accia pisa cunsirvendu savone aiacciu è aleria dopu à a battaglia navale di meloria chì vede a disfatta di i pisani genuva s impatrunisce di a corsica annantu à e carte di corsica editate à u principiu di u seculu xviii a scrittura era genuvese orezza si scrivia oresa annantu à quella di u cartugrafu è editore seuter editata a prima volta in u omu leghje chì ssa rigione chjamata diquà da i monti era occupata da u populu di i licmini licnini è si truvava in a diocese d accia sturicamente orezza era a pieve a più ricca è a più pupulata di corsica à u seculu xvi orezza si truvava in a pruvincia di bastia in a cumpetenza di a so ghjuridizione civile à u seculu xvi l organisazione ghjudiziaria in corsica cumprendia u sindicatu una sorta di tribunale supremu à funzione diverse quellu di u diquà da i monti era cumpostu da sindachi dui genuvesi è in più sei membri corsi eletti à raghjone di dui per terziere a so cumpitenza si stendia à e ghjuridizione di bastia corti è aleria à u principiu di u seculu xviii a pieve d orezza cumprendia i seguenti lochi abitati francescu maria accinelli in a storia di a corsica vista da un genuvese di u seculu xviii trascrizzione d un manuscrittu di genuva adecec cervioni è l assuciazione franciscorsa bastia annantu à a carta di l isola di corsica di dumenicu policardi orezza si situeghja in a pruvincia d accia a pieve d orezza diventa in u u cantone di pedicroce in u u cantone di pedicroce era cumpostu incù e cumune di brusticu campana carchetu carpinetu monacia d orezza nucariu parata piazzole pedicroce pedipartinu pede orezza rapaghju stazzona valle d orezza è verdèse in u aduniscerà incù l anzianu cantone di valle di alisgiani per furmà u nuvellu cantone di orezza alesani à u seculu xvi orezza rilivava di l auturità di u vescu d aleria in residenza in cervione a pieve d orezza si situeghja in a diocese d aleria bastia aleria aiacciu nebbiu savone per causa d insicurezza annantu à a costa induve i barbareschi effittuavanu frequente razzie u vescu d aleria stava in cervione induve a chjesa san teramu hè stata una cattidrale da à sia sin à a rivoluzione francese a chjesa pievana o pievania d orezza era dedicata à santu petru è santu paulu è situata in pedicroce d appressu à g moracchini mazel ùn ferma più nunda di l antica chjesa chì hè stata distrutta è ricustruita nant à u locu di a chjesa attuale di pedicroce a chjesa muderna hè datata di u è classificata munimentu storicu in u chì hè stata aggrandita è mudificata rustinu hè u nome d un anziana pieve di corsica à u medievu hà fattu parte di u vescuvatu d aleria è dinù di quellu d accia u territoriu di l antica pieve di rustinu currisponde à e cumune attuale di a chjesa pievana di u rustinu era a chjesa di santa maria di riscamone situata nant à a cumuna di e valle di rustinu à cantu di a chjesa pievana santa maria si ponu vede e vistighe di dui battisteri u più anticu hè d epica paleocristiana l altru san ghjuvanni battista hè rumanicu è di forma uttugunale si ponu vede e ruvine di dui battisteri in riscamone u primu si truvava à cantu à a prima basilica paleocristiana custruita à a fine di u seculu iv o u principiu di u seculu v si pò sempre vede a piscina battismale in forma di croce greca saria statu custruitu in a prima metà di u seculu xii u so pianu hè di forma ottogonale per disgrazia hà suffertu assai per via d un terramotu si ponu sempre vede parechji decori cum è nant à dui tìmpani nant à l unu si pò vede un serpu nant à un altru si ricunnoscenu à adamu è eva annie arnoux gabrielli eglises romanes de corse le guide albiana diòcesi d accia diòcesi di mariana lista di e pieve di corsica sorru in sù hè u nome d un anziana pieve di corsica facia parte di u vescuvatu di sagone a bocca di sorru separa sorru in sù da a pieve di vicu chjamata dinù sorru in ghjò u territoriu di a pieve di sorru in sù currisponde à e cumune attuale di d appressu à geneviève moracchini mazel a chjesa pievana saria stata quella di san simeone à u pighjolu ùn ferma più tracce di l antica chjesa chì s hè persa a chjesa paruchjale di u pighjolu hè dedicata à san simeone forse serà stata custruita nant à u situ di l antica lista di e pieve di corsica verde hè u nome d un anziana pieve di corsica à u medievu facia parte di a diòcesi d aleria i paesi di a pieve di verde eranu ci hè un dubbitu in quant à a chjesa pievana di verde in u geneviève moracchini mazel scrive chì a chjesa pievane deve esse quella di san paulu in linguizzetta sta chjesa arruvinata è trasfurmata in casa si trova in piaghja u nome di locu vicinu di a pieve cunferma chì san paulu purtava u tìtulu di chjesa pievana era digià arruvinata à a fine di u xviu seculu ma a scuperta d un battisteru vicinu à a chjesa di santa maria sempre in piaghja face pensà à mma moracchini mazel chì duvia esse questa a chjesa pievana sta chjesa hè dinù chjamata santa maria di bravone o santa maria di bercaghju ci sò dui stabilimenti una chjesa è un battisteru chì sarianu stati custruiti à u seculu iv scrive moracchini mazel nous retiendrons d abord que cette piévanie n a pas été reconstituée au moyen ge et que la plebania de bravone a d tre confondue avec celle d opinu moyenne vallée de la bravone opinu demeura plebania au moyen ge donc nous pensons qu après tant de malheurs la population résidant sur les ports de bravone qui furent si importants durant l antiquité et qui paraissent s tre déjà ensablés étaient montés dans la vallée dès le début de l occupation musulmane u golu hè un fiume di a corsica nordu orientale u più longu di l isula incù più di km di percorsu chì si svolghje tuttu in u territoriu di u cismonte u golu nasce da e pendite di u paglia orba à circa metri d altitudine è mantinendu per guasi tuttu u tracciatu una direzzione privalente nordu punente sudu livante sfocia dopu in u mar tirrenu vicinu à u stagnu di biguglia in i circondi di l aeruportu di bastia puretta ùn traversa micca impurtanti centri abitati in i circondi di calacuccia alimenteghja un lavu artificiale i so affluenti principali sò l ascu è a casaluna u golu hè un corsu d acqua abbastanza breve ma riccu d acqua incù una purtata media di metri cubi à a siconda in volpaghjola ma incù fluttuazione staghjunale assai impurtante u fiume hà datu u nome à l anzianu dipartimentu di u golu criatu in u è suppressu in u incù a custituzione di u dipartimentu unicu di a corsica u dipartimentu di cismonte criatu in u hà listesse limite geugrafiche ch è u pricidente dipartimentu di u golu l affluenti di u golu sò accade chì u golu fussi citatu in a cultura corsa per esempiu u tavignanu hè un fiume di a corsica centru orientale u sicondu di l isula dopu à u golu tantu per via di a lunghezza ch è per via di a purtata media u so percorsu di circa km si svoglie tuttu in cismonte nasce da u lavu di ninu u sicondu lavu di corsica per dimensione chì n hè l emissariu à circa metri d altitudine scorre à l iniziu in direzzione nordu livante finu à a cità di corti induv ellu riceve l acque di u so affluente a restonica dopu à corti u corsu di u fiume compie una diviazione principiendu à scorre in direzzione sudu livante in i circondi di venacu riceve u so principale affluente u vechju dopu à avè travirsatu una valle assai incasciata e cusiddette gole di u tavignanu sfocia in u mare tirrenu à u nordu d aleria u tavignanu conta una sittantina d affluenti frà i quali u rizzanesu o rizzanese hè un fiumu di corsica hè longu kilomitri a so surghjenti si trova in u massicciu di l alcudina à un altura di metri vicinu à a furesta di bavedda u rizzanesu si lampa finalmenti in u golfu di u vallincu annantu à u rizzanesu ci si trova u famosu ponti di spin à cavaddu ci si trovani parechji spezii rari è prutetti di fauna è di flora in i circondi di u rizzanesu ci hè dinò una lighjenda chì si rapporta à u rizzanesu a lighjenda di a fata di u lavu di u rizzanesu u rizzanesu hè citatu in a canzona u frati è a sora di svegliu d isula u travu hè un fiumu di corsica chì nasci in alcudina annantu à u tarritoriu di a cumuna di zicavu a lunghezza di u so corsu d acqua hè km a so surghjenti hè situata à punenti di u monti alcudina m vicinu à a bocca di chiralba à metri d altitudina annantu à a cumuna di zicavu si lampa finalmenti in u mar tirrenu trà i dui cumuni di vintisari è u sulaghju i fiumi custieri vicinanti sò à u nordu l abatescu è à u sudu a sulinzara u travu attraversa cinqui cumuni zicavu cuzzà chisa vintisari u sulaghju u travu conta fiumiceddi chì sò i so affluenti u paglia orba hè un monte di corsica a so altitudine hè metri u paglia orba hà un culore russicciu o malvu hè cunsideratu aspessu cum è a più bella muntagna di corsica a righjina di i monti corsi hè statu chjamatu dinù u cervinu corsu u paglia orba hè un pocu isulatu incù u so vicinu u capu tafunatu m è u so tafone x m u significatu di u nome corsu hè incertu appostu chì orba significheghja incurvata ma dinù ceca si ghjunghje in u paglia orba per u niolu si parte da u rifugiu di ciottulu à i mori ma a cullata hè un pocu risicosa da a punta ci hè una vista meravigliosa annantu tutte e punte di l isula è u mare in particulare da u paglia orba ci hè una vista splendida annantu a punta minuta metri u monte cintu metri è u golfu di portu u monte padru si sente ancu u padre hè una vetta muntosa di u massicciu di u monte cintu in corsica s inalza à metri d altitudine duminendu e valle di l ascu in caccia è di a tartaghjine in ghjunsani situatu annantu à un contraforte di a catena cintrale à cavallu annantu à e cumune d ascu è d olmi è cappella custituisce u culmine di ghjunsani è u più alta vetta in a sponda sinistra di a valle d ascu u monte padru s inalza trà a valle di a tartaghjine è a valle di u fiume ascu spicchendu ghjunsani di a valle d ascu culminendu à metri d altitudine hè u u più puntu altu d una piccula serra muntosa custituita da a cima di a stattoghja u capu à a sellula è u monte padru fendu fronte à u virsante nordu di u massicciu di u monte cintu culmine di a corsica incù i so metri parechji cunsidereghjanu u monte padru cum è a vetta di a balagna hè difatti a vetta di a regione di ghjunsani vetta emblematica di u nordupunente di l isula hè visibile dapoi a cala di calvi u massicciu di u cintu ma ancu dapoi a costa occidentale di capicorsu o da e muntagne di u centru di l isula u monte ritondu per indettu e punte di frecce di l età di a petra sò state ritruvate à a superficia di a terra annantu à u monte padru e punte di frecce sò classificate in duie grande categurie certe di forma lungarina cum è in l isule situate trà l italia è a corsica sò di tipu talianu d altri più triangulari incù e dinticature più pronunciate è incù u picciolu megliu propurziunatu sò di forma francese omu ne trova simile in e tole di e causses di a lozère è di l hérault sò punte di frecce di ssu tipu chì sò state scuperte annantu à u monte padru ma ancu in di i lochi abbastanza prossimi annantu à u piccu del santu vicinu à palasca sopra à ochjatana è vicinu à a bocca di a battaglia annantu à u territoriu attuale di piogiula hè abbastanza difficiulmente accessibile tanta dapoi a valle d ascu ch è dapoi u virsante tartaghjine u panorama in a punt hè eccezziunale abbraccia u litturale di lisula parte assai di a balagna frà altru u situ di sant antuninu l agriate a valle di l ostriconi e creste di a castagniccia e penne rosse vicinissime l inseme di a valle d ascu è a guasi tutalità di e vette di a catena cintrale sin à u monte ritondu passendu in particulare da u monte grossu u paglia orba u monte cintu è u monte cardu senza sminticà capicorsu una scatula à lettere hè prisenta bè bè in a vetta per quellu chì vole marcà u so passaghju u stagnu di chjurlinu o stagnu di biguglia hè una laguna liturania di a corsica chì hè situata à u sudu di bastia pocu luntanu da l aeruportu di puretta un curdone lituraniu rinosu a sipara da u mare tirrenu u stagnu di chjurlinu hè u più vastu stagnu di l isula hè situatu à kilomitri da bastia si stende annantu à una superficia di ettari km incù una lunghezza di km da nordu à sudu è una larghezza massima di km occupa a maiò parti di a piana di a marana è un curdone lituraniu largu menu di un chilomitru a sipara mare tirrenu da u sudu à u nordu vicinu à u lavu si trovanu i cumuni di lucciana borgu biguglia è furiani induve un breve strettu cullega u stagnu à u mare u bassu virsante di u stagnu si trova in una zona di scisti è inundazioni antichi riceve l acque di u bevincu chì sfocia in u stagnu l urigine di u stagnu hè da fà ricullà à l inundazione ricente di u golu escludendu l isula san damianu chì hà a so urigine in inundazione antiche è u lidu di a marana cumplittamente di rene ricente a laguna hà dui zone di prutizzione natura una zona di prutizzione spiciale è un situ d impurtanza cumunitaria a vasta estinsione ni face un aria di vasta impurtanza eculogica di u mare terraniu par via di a fauna è a flora acquatica è dinù per l acelli chì ci stanu u stagnu di chjurlinu hè dunque un situ eccezziunale per a ricchezza di a fauna è di a flora in u mediterraniu si pò mintuvà per esempiu a presenza di a cuppulata d hermann testudo hermanni u stagnu di chjurlinu hè una di e reserve naturale di corsica ci vole à mintuvà a ricchezza biologica di u stagnu cuncernendu piante fanerogame è invirtibrati è pesci com è a carpa di corsica sta fauna acquatica permette à un grande numeru d acelli di nidificà di vive è di riproduce si nantu à u situ e rive di u stagnu sò di grande impurtanza eculogica i rose chì si poni truvà di u genaru kosteletzkya kosteltzkya pentacarpos si trovani inoltre ontani è tamaricci sta flora molta cumuna in corsica hè moltu più rara in auropa è in u mare tarraniu u lidu di a marana hà dinù zone di spiaghje è di dune induve cresce a lavanda di mare endemica limonium strictisimum sicondu una carta antica si pò vede trè isule à mezu à u stagnu di chjurlinu ss articulu pruvene in parte da l articulu currispundente di a wikipedia in talianu a torra di a parata hè una torra di corsica hè situata annantu à a cumuna d aiacciu u prubitariu era prima u ministeru di a guerra ma a so prubità fù trasferrita dopu à a cità d aiacciu dopu à un urdinanza di u rè di francia louis philippe di l ottu marzu a forma di a torra hè ronda hè alta metri è u so diamitru misura metri a torra di a parata hè una di i più torri cunnisciuti di l isula postu ch hè vicinu à aiacciu è l isuli sanguinari un locu mori friquintatu da i turisti è chì ci si pò ghjugna faciuli hè un fattu stranu ch eddi ci fussini dui torri cusì vicini una in cima di a punta di a parata è quidd altra annantu à l isulottu di mezu mari ma ùn sò micca stati custruiti à listessa ebbica postu chì quidda di l isulottu di mezu mari hè stata eretta in circa quandu quidda di a punta di a parata hè stata custruita più dopu in a torra hè situata à kilomitri di u centru d aiacciu da aiacciu si piglia a dirizzioni di l isuli sanguinari annantu à u stradonu dipartimentali d si ghjugni in a punta di a parata si cuntinueghja drittu è si codda pà u stradeddu cù i so ricciati è i scalinati in diurita nera è si ghjugni insin à a torra in cima in deci minuti da a torra ci hè una vista magnifica annantu à l isuli sanguinari è u golfu d aiacciu u spittaculu annantu à l isuli sanguinari hè splendidu à u tramontu di u soli a torra di a parata hè stata custruita da dumenicu d urnanu è girolamo da levante in era chjamata tandu a torra di a sanguinara di terra in cuntrastu incù a torra di a sanguinara di mari ancu chjamata a torra castellucciu custruita annantu à l isula mezu mari a torra di capu di muru hè una torra ghjenuvesa di corsica facia parti di u sistemu di torri urganizati par a difesa di a corsica è custruiti in seguitu à a dumanda di a populazioni par pruteghja l isula da i pirati quandu ci era u priculu i turrighjani avvirtiani l abitanti à sonu di culombu o intacchendu u focu in a parti più subrana di a torra da a torra di capu di muru si vedini a torra di a castagna a torra di capu neru a torra di a parata è a torra di castidducciu a torra di capu di muru hè situata annantu à a cumuna di coti è chjavari u prubitariu è a cullettività tarrituriali di corsica hè scritta com è munimentu storicu dapoi u a torra di capu di fenu hè stata custruita da u à u l architettu era britio tramallo a torra hè tonda circundata di piumbatoghji in a parti supiriori hè alta quindici metri hè cumposta com è a maiò parti di i torri ghjinuvesi di corsica di dui piani è di una tarrazza u prima pianu cumporta un cistarra chì ghjov da racoglia l acqui piuvani u sicondu pianu hè u spaziu chì era risirvatu à i vardiani di a torra ci hè infini una scala interna chì parmetti di righjunghja a tarrazza di a torra circundata da numarosi piumbatoghji partendu da aiacciu si và versu purtichju è si piglia i stradona n d è d par andà in acqua doria à l uscita di u paesi si piglia a dirizzioni di capu di muru à quandu compia a strada ci voli à andà à pedi si suvita dopu u stradeddu insin à a torra da a torra si vedini i golfi d aiacciu è di u vallincu a torra di capu neru hè una torra di corsica facia parti di u sistemu di torri urganizati par a difesa di a corsica è custruiti in seguitu à a dumanda di a populazioni par pruteghja l isula da i pirati quandu ci era u priculu i turrighjani avvirtiani l abitanti à sonu di culombu o intacchendu u focu in a parti più subrana di a torra a torra di capu neru hè situata annantu à a cumuna di coti è chjavari a torra hè tonda circundata di una rangata di piumbatoghji in a parti subrana da a torra si vedini i golfi d aiacciu è di u vallincu a torra d elbu hè una torra di corsica chì face parte d un inseme di torre di u dispusitivu di difesa messu in piazza da i genuvesi trà u è u chì à quell epica tutte e coste di l isula eranu abbuttate da i barbareschi in particulare quelli di u litturale di corsica di punente hè situata annantu à a cumuna d osani in i tempi a torra d elbu era chjamata torra d imbutu ssa torra è quella vicinante a torra di gargalu si trovanu isulate da l abitazione ci vole à sapè ch è i genuvesi avianu fattu evacuà tutte e pupulazione dapoi calvi sin à aiacciu eccetuatu qualchì rara piazza furtificata cum è girulata è portu o portu di sia a torra d elbu chì dumineghja a marina eponima à livante di a penisula di scandula si trova in u fondu di a cala d elbu hè situata fora di a riserva naturale di scandula ma in u situ dettu scandula di u cunsirvatoriu di u litturale à cavallu annantu à e cumune d osani è galeria l edificazione di ssi torre avia principiatu versu a mità di u seculu xvi à i conti di e cumunità è pieve è servianu à l agguattadori per signalà per via di fochi l approcciu di i battelli di a flotta ottumana a forma di a torra hè ronda l accessu à a torra d elbu si face da u tracone di canalette si termineghja à a piccula spiaghja di a marina d elbu da induve parte un picculu stradellu di circa metri a torra d erbalunga hè una torra di corsica si trova annantu à a cumuna di brandu a torra d erbalunga hè situata à l estremità d un picculu pinzu davanti à a marina d erbalunga hè stata edificata à u seculu xvi à tempi antichi vene à dì à i seculi xvi xii è xviii a torra dipendia di l abitanti di e cumune di a cumunità di brandu cum è a torra di lavasina o a torra di sagru à u nordu durenti a guerra trà genuva è a francia da à ci eranu à spessu e battaglie in i circondi d erbalunga i signori d erbalunga eranu favurevuli à genua invece quelli di brandu eranu in favore di a francia hè accadutu cusì chì a torra ricevissi cannunate tirate da e truppe francese è turche chì anu dannificatu tandu a torra d erbalunga chì era tenuta à l epica da alessandro gentile a torra d erbalunga hè classata cum è munimentu storicu hè scritta à l inventariu di i munimenti storichi dipoi u ghjennaghju di u hè a cullettività territuriale di corsica chì s accapa di a gestione di a torra d erbalunga dopu à u trasferrimentu chì hè statu fattu da u dicretu di u di nuvembre a torra di a giraglia hè una torra genuvese di corsica situata annantu à l isulottu di a giraglia annantu à a cumuna d ersa l isulottu di a giraglia hè longu metri è largu metri hè situatu à kilomitri di e coste di u capicorsu a torra si trova in a punta di l isula davanti à u fanale una torra genuvese ci fubbe architettata à u seculu xvi da un torra à a giraglia hè listata frà e torre litturale à custruisce da genuva per difende a corsica a decisione di custruzzione hè finalmente pigliata in da u signore capicursinu don cristofaro tagliacarne è u guvernadore genuvese stefanu passano incù l accordu di a pupulazione u uttrove di u l accordu di custruzzione hè validatu da l offiziu di custruzzione di e torre incù lugliu di u cum è data iniziale di cumpiimentu privistu i travagli smarranu sottu à a direzzione di l architettu dumenicu pelo eppuru i prublemi lugistichi ligati à u fattu di custruisce annantu à unu isulottu ritardanu u cantieru in una lettera di u lugliu di u don tagliacarne informa u nuvellu guvernadore genuvese cattaneo di marini di e difficultà di trasportu di u nutrimentu è di u materiale da bastia à a giraglia affinch è riclamà di i cumporti supplementarii ma u guvernadore addirizza à u senatu di genuva una lettera designendu bartolomeo di sarzana cum è futuru capu di u torra malgradu i prublemi d appruvvisiunamentu a siconda volta di l edifiziu hè ultimata u nuvembre di u è a torra hè guasi compia u dicembre u surintendant don tagliacarne manda l avvisu di fine di travagli à u guvernadore à a fine dicembre di u hà spesu tandu lire per a custruzzione somma chì li hè rimbursata in seguitu à a so assignazione di l agenti di u tisoru u frivaghju di u u prilevamentu d un drittu d armeghju deve permette di recouvrer ssi soldi da u seculu xvi à u seculu xviii a guarnigione di a torra hè cumposta d un capu di trè suldati chì almenu unu hè bumbardieru è d un omu incaricatu di u ravitaillement è di u trasportu in barca sin à a corsica u persunale hè capicursinu o bastiacciu parechji capi s imponenu in dinastia cum è i di urbanis à parte di u a torra hè un edifiziu in petra di forma quatrata chì cumporta parechji piani a torra hè oghje pruprietà di u cunsirvatoriu di u litturale in bonu statu di cunsirvazione annantu à trè livelli cum è tutte e torre genuvese litturale a torra hè incimata d una terrazza circundata di merli è fianchighjata d una guardiola a torra di l isuledda o torra di l isulella hè una torra di corsica hè ancu chjamata a torra di i setti navi apposta ch edda hè situata accantu à a punta di i setti navi a torra hè stata custruita in a torra hè situata annantu à a cumuna di pitrusedda u prubitariu di u situ hè a cumuna di pitrusedda par andà ci à parta d aiacciu ci voli à piglià u stradonu naziunali n in dirizzioni di purtichju ghjuntu à l altezza di pisciatedda ci voli à piglià à dritta versu purtichju dopu passatu purticchju ci voli à andà à dritta versu l isuledda ci voli à piglià dinò à manca par andà versu a torra di l isuledda si ghjugni dopu davanti à una stretta cuddendu à pedi pa issa stretta si ghjugni à a torra in deci minuti a torra di l isuledda hè scritta annantu à l invintariu di i munumenti storichi dipoi u aostu a torra di nonza hè una torra di corsica inde l annu nunza si rallegia à pasquale paoli mentre a guerra contra a francia nunza era un locu strategicu di l armata paolina ind u capicorsu u paese fu bombardatu da u mare mentre a ghjurnata sana di u d aostu pè asicurà a marchja di e tre colonne d infanteria di u generale francese grandmaison i suldati francesi funu prigiunati e troppe corse à u nordu i u paese ma u commandante corsu ghjacumu casella firmava ind a torra gridendu cumandi è incu un sistemu di curdelle ligate à i fucili pè tirà da parechji loci in stessu tempu facia credè à i francesi à una forta resistenza solu accitava a redizzione cu l onori militari è u dirittu di portà l arme cu ellu à l atre troppe paoliste a legenda dice chi videndu casella sorte solu di a torra cu e crochje grandmaison dimandava induv era a troppa è chi u vechju suldatu rispondia eccu a troppa so eiu fu cundottu cu l onore ind u nebbiu accant à paoli da grandmaison stessu a turra di roccapina o torra di roccapina hè una turra di corsica di u seculu xvii hè una turra ghjinuvesa situata annantu à a cumuna di sartè à un altezza di metri faci parti d un insemu di turri di u dispusitivu di difesa missu in piazza da i ghjinuvesi trà u è u chì à quidd ebbica tutti i costi di l isula erani abbuttati da i barbareschi in particulari quiddi di u litturali di a corsica di punenti accantu à a turra ci si trova un munimentu naturali di corsica u lionu di roccapina da a turra ci hè a vista annantu a piaghja d arbaghju annantu à l omu di cagna annantu à i monachi è annantu à a turra d ulmetu l edificazioni di a turra di roccapina fù prugittata in un ducumentu di chì discrivi u prugramma di l ultima fitta di custruzzioni di i turri di u litturali quidda di roccapina hè stata custruita in circa da giovanni de cauro chì custruì dinò a turra di sinetosa a turra era vardata da un capu è dui suldati pagati da u tinenti di sartè ma a turra ùn fù più vardata à u principiu di u seculu xviii ssa turra circulari s inalza annantu à trè liveddi tradiziunali basamentu cecu pianu partusgiatu incù una porta è tarrazza i piumbatoghji di a curona sò rimpiazzati da di i brittischi à l internu a pezza di u prima pianu hè cuparta d una cupula unu pozzu fala in a cistarra annantu à a tarrazza a varghjola di scali hè sparita ci sò parichji archeri ma a volta hè aparta à u liveddu di u sicondu pianu a turra di roccapina hè classata com è munimentu storicu dipoi annantu à u stradonu d aiacciu à sartè si pidda a strada chì và in roccapina insin à à piaghja à quandu ghjuntu à a piaghja ci hè un grossu chjapponu da quì ci hè un stradeddu chì codda insinamenti à a turra in circa una meza ora a torra di savona hè una torra di corsica hè situata annantu à a cumuna di vicu ssa torra d agguattu litturali hè situata à punenti di a cala di savona a torra ùn hè micca in bonu statu di cunsirvazioni chì hè in parti arruvinata hè classata com è munimentu storicu a torra ghjenuvesa di savona hè stata custruita à u principiu di u seculu xvii à listessa epica ch è i torri d omigna orchinu carghjesi è capu rossu faci parti di l insemu di torri custruiti à l ebbica longu i costi di corsica da i ghjenuvesi chì a corsica era tandu sottu à a so duminazioni par pruteghja l abitanti da l incursioni di i pirati barbareschi chì abbuttavani tandu i casi è i paesi è rapìani la ghjenti u aprili a torra di sagona chì strapiomba a cala di savona vardata da i ghjinuvesi par pruteghja u trasportu di legnu di a furesta d aitona hè attaccata da i corsi dopu à un prima faddimentu ssa mossa hè incurunata di successu calchì ghjornu dopu u a maghju un gruppu di navi di guerra inglesi attacca i trè navi francesi posti in u fondu di a cala di sagona l artigliaria hè stallata annantu à a piattaforma suprana di a torra è una battaria hè custruita à u so pedi dopu menu di dui ori di cumbattu i spararii inglesi hani raghjoni di a risistenza francesa a torra hà subitu calchì disguastu par via di ssa battaglia l isuli ciarbicali o isule cerbicale sò un arcipelagu di corsica sò situati in u mar tirrenu in u pumonti di a corsica annantu à u tarritoriu di a cumuna di portivechju à a larga di a punta ciarbicali facini parti dapoi di a riserva lli bucchi di bonifaziu situati trà è metri da a costa si cumponini da u nordu à u sudu di ci s aghjunghjini dinò dui isulotti rucciosi più alluntanati tutti sò di piccula tadda ma a più maiò piana hè lunga metri è pochi alti rispittivamenti è metri par furana piana è pitricaghjosa metri par maestru maria l isuli granitichi sò cuparti à una machja abbastanza pagna chì pò aghjunghja à metri d altezza annantu à l isuli di piana è furana l isula di maestru maria si prisenta cù un tarrenu rinosu cupartu à pianti arbacei è à pancrazii par prisirvà a ricchezza di a fauna aviaria è sottumarina hè stata criata in u a riserva naturali di l isuli ciarbicali hè l uffiziu di l ambienti di corsica chì hè incaricatu di a so gistioni lisuli lavezzi sò un arcipelagu di corsica fattu d isulotti è di scoddi granitichi hè situatu à chilomitri à u sudestu di bonifaziu l arcipelagu di i lavezzi d una superficia emersa di circa ettari è d un altitudina massima di metri hè situatu in i bucchi di bonifaziu hè unu di i posti i più priculosu di u mari tarraniu par a navigazioni par via di i scoddi chì sò numarosi in un strittonu di poca larghezza parcorsa da forti currenti venti putenti è friquenti marighjati l arcipelagu cumprendi da u nordu à u sudu i siguenti isulotti sò stati scuparti in l isuli lavezzi i tracci umani datendu di l ebbica preistorica in particulari parichji sapari ricuddendu à u niuliticu i vistighi d un portu rumanu è d una cappedda di u seculu vii sò stati dinò ritruvati l isuli lavezzi funi in u u tiatru di u naufraghju di a fregata a sémillante quiddu fù unu di i più grevi in perditi umani in a storia di a marina francesa quandu a fregata chittò u portu di tulò u frivaghju di u ci era à bordu marinari è suldati in partenza par a guerra di crimea hè in i circondi di i bucchi di bonifaziu ch è a navi di guerra fù piddata in una timpesta trimenti sciappata annantu à unu scoddu affundò in a notti di u à u frivaghju tuttu l equipaghju ma dinò tutti i fantaccini perìni in ssa tragedia solu corpi funi vultati annantu à i costi da i currenti l affundati riposani in dui cimiterii marini di l isula lavezzu un altari l hè dinò didicatu u austu di u à trè ori di mattina in u trattu di mari chì sipara l isula di cavaddu da l isula lavezzu vittoriu emanuele di savoia si rendi prutagunistu d una tragedia u principi suttu l effettu di l alcollu hè annantu à u yacht di u miliardariu nicky pende hà in manu una carabina winchester m par a caccia à l elefanti incù baddi in u carcadori par spavintà à pende vittoriu emanuele spara dui colpi in a dirizzioni di u miliardariu daretu à poca distanza in a cabina d una barca ancurata stà durmindu dirk geerd hamer studianti tedescu di anni fiddolu di ryke geerd hamer medicu è tiolugu tedescu fundatori di a nova medicina germanica unu di i colpa sparati tocca u ghjovanu à una coscia dopu à avè trapassatu a fiancata di a barca è u ghjuvanottu si ni murarà dopu à una agunia di ghjorna mentri u mesi di dicembri succissivu a battaglia legali trà i dui famiddi finisci in u a curti francesa assolvi vittoriu emanuele da l accusi d umicidiu è d omissione di succorsu ma u cundanna à sei mesa attimpati par portu abusivu d arma da focu l isuli lavezzi sò stati istituiti in riserva naturali à parta di u dapoi facini parti di a riserva naturali di i bucchi di bonifaziu è sarani intigrati in u futuru parcu marinu internaziunali corsu sardu eppuri l isula cavaddu chì hè abitata hè sempri firmata fora di l ariali di riserva l isula di cavaddu o isula di cavallu hè un isula di l arcipelagu di i lavezzi in corsica d una superficia di ettari hè a più grandi isula di l arcipelagu è a sola abitata l isula di cavaddu faci parti di l arcipelagu di l isuli lavezzi in i bucchi di bonifaziu u strittonu trà a corsica è a sardegna hè situata à km di a costa à livanti di u capu spironu è di u portu di piantaredda annantu à u tarritoriu di a cumuna di bonifaziu hè l ariali d abitazioni u più suttanu di corsica à u paleuliticu à l ebbica di l ultima ghjaciazioni u liveddu di u mari era infiriori di m riguardu à u liveddu attuali l isuli cavaddu lavezzu è ratinu erani tandu emersi è furmaiani unu passaghju à siccu trà a corsica è a sardegna à u niuliticu ssi trè isuli furmaiani sempri un isula sola distanti di a costa d una cintunara di metri hè prubabili ch è ssu locu fussi statu d una grandi impurtanza par a circulazioni trà corsica è sardegna mentri a preistoria i sapari datendu di l ebbica preistorica sò stati scuparti annantu à l isula di cavaddu ss isula è ancu l isulottu aghjacenti di san bainzu fù sfruttata da i rumani intornu di u seculu ii sinu à u seculu xix i tistimunianzi raportani ch è i tracci di ssu sfruttamentu erani sempri parfittamenti visibuli in ottimu statu di cunsirvazioni ma a ripiddata pruvisoria di l estrazioni di granitu in u par edificà u fanali di i lavezzi caghjunò a distruzzioni di a maiò parti di i vistighi rumani di ssi vistighi sola una culonna di petra firmò intatta è fù traspurtata in bonifaziu di nuvembri par ghjuvà da munimentu cummemurativu à i ghjorna d oghji i tracci di taddera in a rocca sò sempri apparenti annantu à l isulottu di san bainzu u situ di l anziana cava hè iscrittu dapoi à u titulu di i munimenti storichi dopu à a partenza di i rumani l isula fù abbandunata sinu à u data à a quali un pastori vinì à stà ci solu incù a so mandria dapoi u lussuosi risidenzi sicundarii si ci sò custruiti à tempu cù un picculu aerudromu unu portu è una cala a furtuna o a nuturietà di parichji prubitarii di villi annantu à l isula ani cuntribuitu à dà à cavaddu u so sopranomu d isula di i miliardarii eppuri a custruzzioni d abitazioni novi hè bluccata dipoi parichji anni da l auturità à a seguita di prublemi di sanificazioni è si poni truvà unu pocu dignalocu annantu à l isula i cantieri à l abbandonu si trova annantu à a piaghja calchì magazenu calchì risturanti è un albergu a maiò parti di l isula hè custituita di prubità privati una navicedda rigulari parmetti di righjunghja à cavaddu dapoi l imbarcatoghju di piantaredda in circa minuti l isula di cavaddu è l isulottu di san bainzu ùn sò micca stati resi à a cumuna di bonifaziu in u ssa parti di l arcipelagu hè dunqua esclusa di a riserva naturali di l isuli lavezzi è di a riserva naturali di i bucchi di bonifaziu i vitturi ùn essendu micca auturizati annantu à l isula ùn ci si trova ch è picculi veiculi elettrichi simili à i vitturini di golfu o bicicletti a stantara di buccentone hè una stantara di corsica hè situata annantu à a cumuna di pieve a so discrizzione scentifica hè stata fatta per a prima volta in u hè stata truvata in a direzzione di a bocca di tenda à un altezza di metri annantu à ssa cumuna di pieve ci so dui altre stantare quella di murellu è quelle di murtola avale sse trè stantare si trovanu inseme in paese davantu à a chjesa l aspettu generale di a stantara di buccentone hè quellu di e stantare di u nebbiu difatti a stantara di buccentone s assumglia à quella di capu castincu u visu hà una forma ovale è impurtanta annantu à a stantara u visu ùn si vedi più tantu ma si ponu distingue i sopracigli u nasu è u bavellu u frati è a sora o u frate è a sora sò un paghju di stantari di corsica sò stati discritti pà a prima volta da mérimée in si trovani accantu u stradonu naziunali n trà prupià è sartè in ghjumenta russa à chilomitri da sartè sicondu mérimée u locu era chjamata i stantari à l ebbica ci hè dinò una lighjenda assuciata incù u frati è a sora a lighjenda di u frati è a sora dici a lighjenda chì u frati è a sora erani un omu è una donna chì s erani ingaghjati prima in a rilighjoni ma hè successu chì a sora è stata sidutta da u frati è ch iddi sò scappati insemu tandu sient è a lighjenda sò stati puniti da u distinu è sò stati pitrificati hè cussì chì sò firmati stantari u frati è a sora sò dui stantari chì sò stati discritti da prosperu mérimée in i so noti d un viaghju in corsica publicatu in in a sizioni intitulata stantari di u rizzanesu mérimée discrivi a so visita di u frati è a sora dui altri stantari ma ritti si vedini à circa una lega di sartè annantu à a riva manca di u rizzanesu è à u cantu di a strada di prupià u locu si chjama i stantari i dui cantona sò inchjinati unu versu quidd altru u più maiori altu trè metri hè un pocu più largu in fondu cà in testa a quali par appuntu m hè parsa sciappata par via di un accidenti hè à pocu pressu quatratu u latu misurendu circa m quidd altra stantara grossa listessa un dipassa micca m sò alluntanati da m trà i dui cantona ritti ci n hè un terzu chì hè guasi più maiori cà i dui pricidenti ma sdragatu in terra pò ancu essa un frammentu di una di i dui stantari u frati è a sora sò mintuvati calchì volta in a cultura corsa par asempiu in a canzona u frati è a sora di svegliu d isula parechji gruppi sò stati creati à partesi di l anni e u riacquistu st attori culturali sò dinù militanti attempu culturali ma dinù pulitichi i primi sò canta u populu corsu i chjami aghjalesi ecc in l anni unepochi di bastiacci creanu un gruppu l arcusgi chì cerca à purtà un messaghju di speranza à tutti i populi chì cunnoscenu listessa situazione che quella di a corsica a cantu a sti gruppi s hè svillupata a ricerca musicale nant u cantu nustrale se ha cuntribuitu a u riacquistu ghjera menu pulitizata a a seguita uni pochi gruppi di stu muvimentu lista di gruppi corsi l arcusgi hè un gruppu di cantu in lingua corsa u gruppu l arcusgi hè natu in l annu da qualch amichi passiunati di cantu anu sceltu u nome l arcusgi in memoria di l arme ch avìanu e milizie di pasquale paoli per difende a nazione corsa dapoi a so creazione l arcusgi militeghja per difende a lingua è a cultura corsa è dinò i diritti di tutti i populi chì lottanu per a so emancipazione l arcusgi si difinisce da par ellu cum è un gruppu puliticu culturale parechji cantadori è musicanti sò stati à fiancu à l arcusgi certi menu d un mese è d altri assai di più tempu l arcusgi hà principiatu cù una ghitarra è cinque cantadori oghje per u giru musicanti è cantadori circanu à purtà u missaghju in tutti lochi di a corsica è d altrò in li paisoli cum in cità giru in paese bascu da u a u di ghjunghju behobie hasparren donibane garazi giru isulanu d altre serate so in ballù è aspettemu e cunfirmazione i chjami aghjalesi hè un gruppu di cantu di corsica u gruppu hè statu creatu in u da parechji liceani i chjami aghjalesi gruppu di musica corsa hè statu creatu in u da liceani è studienti chì stavanu tutti à l epica in lu quartieru san ghjiseppu in bastia u nome di u gruppu l hà datu u sgiò antoine amadei u prufessore di storia è giugrafia in san ghjisè cullegiu di i sgaiuffi bastiacci a funetica di u nome di u gruppu hè tjami adjalzi face rifarenza à u travagliu di tribbiere d operate è di u granu in l aghje à u pricipiu c era alain nicoli oghje smaritu mai pesce saveriu luciani camellu albertini patriziu croce petru fondacci tonì pesce è francescu pesce esce di maghju u so primu dischettu nant à u solcu di a storia dans le sillon de l histoire testimuneghja d una vuluntà forte da sti giovani cantadori di perpetuà a memoria di e tradizione isulane è participà cusì à u riacquistu culturale principiatu in l annate settanta in corsica da intellettuali è militanti culturali à partesi da l annate u gruppu s impone cume u porta bandiera di e rivendicazione identiarie corse porta d altronde u messagiu di a corsica al di là di l isule in l europa sana in face digià a sperienza di creazione di a so casa d edizione è di pruduzzione casa aperta cù l arregistramentu di u dischettu u mio cantu realizatu in sardegna natu di a vuluntà di sparghje u scambiu culturale in lu mareterraniu laretu di tallà hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana uni pochi di tupunimi di laretu sò a bucca d arghja vecchja a caraminuticcia a chjusa a filicaghja di u frassu a foci a funtana d arghja vecchja a funtana di a murcigona a funtana di a piuvanaccia a funtana di i purcileddi a funtana di l ochji biancu a funtana di santonu a funtana di zilavu a matalena a punta di càrruli a punta di u zibbu a teghja liscia a teghja niedda a tighjaccia a tighjaccia suprana a tighjaccia suttana a vadina di l ochji biancu a vadina di sarchjatu a vigna suttana a vignola arbaghjolu arghja di preti arghja vecchja caldi cinnaronu coddipianu ghjacumoni ghjuvan filici i chjuseddi i chjustreddi i funtaneddi i ghjerbi i peda russi i piancona i sappareddi i vittriccioli l arbitronu l ochji di i chjuseddi l ochji di scrìzzula l ortu di i fichi l ortu di i prugni l ortu di sarchjatu l ortu di u fossu pacciaredda piccionu santonu sarchjatu u bughjonu u canali u canali metti in fiumu u chjosu di mezu u frassu supranu u frassu suttanu u furconu carraghju u lavu di i chjustreddi u lavu di u mònacu u maratu u pianu di levu u ponti di piumbatu u rizzanesu u taddu di a razza u vangonu ulmàghjina zippè accadi chì laretu fussi mintuvatu in a litteratura è a culture corsa par asempiu lucca hè una cumuna è una cità taliana capilocu di a pruvincia omonima in toscana antraccoli aquileia arancio arliano arsina balbano cappella carignano castagnori castiglioncello cerasomma chiatri ciciana deccio di brancoli fagnano farneta gattaiola gignano di brancoli maggiano massa pisana mastiano meati monte san quirico montuolo mutigliano mugnano nave nozzano nozzano san pietro nozzano vecchia ombreglio di brancoli palmata piaggione piazza di brancoli piazzano picciorana pieve di brancoli pieve santo stefano ponte a moriano ponte del giglio ponte san pietro pontetetto saltocchio san cassiano a vico san cassano di moriano san concordio di moriano san donato san filippo san gemegnano san giusto di brancoli san lorenzo a vaccoli san lorenzo di moriano san macario in monte san macario in piano san michele di moriano san michele in escheto san pancazio san pietro a vico san quirico in moriano san vito sant alessio sant angelo in campo sant ilario di brancoli santa maria a colle santa maria del giudice santissima annunziata santo stefano di moriano sesto di moriano sorbano del giudice sorbano del vescovo stabbiano tempagnano di lunata torre torre alla maddalena torre alta tramonte tramonte di brancoli vallebuia vecoli vicopelago vinchiana borgo a mozzano camaiore capannori massarosa pescaglia san giuliano terme pi vecchiano pi isse parolle chì cuncernanu lucca eranu sprezzante tempi fà perchè i lucchesi venianu in corsica à travaglià à a ghjurnata in seguita per estensione funu rapurtate à u cuntinente sanu l italia venera o venere hè a siconda pianeta di u sistemu sulariu in ordini di distanza da u soli incù un orbita guasi circulari chì a porta à compia una rivuluzioni in ghjorni terrestri piglia u nomu di a dea rumana di l amori è di a biddezza è u so simbulu astrunomicu hè a ripprisintazioni stilizata di a mani di venera chì teni un spichju unicode hè l ughjettu naturali più luminosu in u celi nutturnu dopu a luna incù una magnitudina apparenti di è par ssu mutivu hè cunnisciuta dipoi l antichità venera righjunghji a so massima brillantezza pocu prima di l alba o pocu dopu u tramontu è par sta raghjoni hè spessu stata chjamatu da populi antichi a stedda matttutina o a stedda visparina finu à quandu pitagora idantificò in venera u rispunsevuli di i dui apparizioni quidda di a matina è quidda di a sera classificatu com è un pianeta terrestra calchì volti hè difinita com è a pianeta coppiu di a terra postu ch è i dui astri sò assà simili par quantu riguarda diminsioni è massa eppuri hè statu dimustratu chì par altri aspetti hè piuttostu diffarenti da a noscia pianeta a so atmusfera hè custituita principalamenti da anidridi carbonica è hè moltu più densa di quidda terrestra incù una prissioni in superficia uguali à atmusferi a dinsità è a cumpusizioni di l atmusfera creani un impunenti effettu serra nantu à a so superficia chì ni faci a pianeta più calda di u sistemu sulariu venera hè circundata da un spessu stratu di nivuli altamenti riflittenti cumposti principalamenti di acitu sulfuricu chì impidiscini a visioni in luci visibuli di a superficia da u spaziu a pianeta ùn hè micca dutata di satelliti o aneddi è hà un campu magneticu debuli rispettu à quiddu terrestru apposta ch è a pianeta si trova vicinu à u soli pò essa vista di solitu sultantu par pochi ori è in a vicinanza di u soli duranti u ghjornu a luminusità sularia a rendi difficiulamenti visibuli hè inveci molta luccicanti subitu dopu u tramontu nantu à l orizonti à punenti oppuri pocu prima di l alba lucifaru versu livanti di manera cumpatibuli incù a so pusizioni hà l aspettu di una stedda lucentissima di culori giaddu biancastru bedda più luccicanti ch è qualsiasi altra stedda in u firmamentu l ussirvazioni à u telescopiu hè migliori quandu ùn hè micca cumplittamenti immersa in l oscurità ma piuttostu in i luci di a trabucinata o in pienu ghjornu chì u cuntrastu cù u fondu celi hè minori tandu è accunsenti una migliori parcizzioni di i picculi dittagli è di l umbratura di l atmusfera inoltri a pianeta in quiddi casi hè più alta nantu à l orizonti è a stabilità di l imaghjini hè più impurtanti chì hè menu disturbata da u riverbaru di l atmusfera terrestra particularamenti utuli in l ussirvazioni telescopica di venera hè l usu di filtri culurati par selezziunà a luci à diversi lunghezzi d onda o di filtri neutri è pularizadori par uttimizà a quantità di luci in l ussirvazioni crepusculari parmittendu di metta in evidenza maghjuramenti i carattaristichi tenui di l atmusfera di vènera l orbita di a pianeta hè interna rispettu à quidda di a terra è dunqua a vidimu mova si altirnativamenti à livanti è à punenti di u soli a so elungazioni a distanza angulari trà un pianeta è u soli pò varià trà un valori massimu à punenti è un valori massimu à livanti è pò ghjunghja finu à i variazioni di a so elungazioni massima sò duvuti più à a variazioni di a distanza trà terra è soli ch è à a forma di l orbita di venera è quandu l elungazioni hè ampia venera pò firmà visibuli duranti parechji ori periudicamenti venera passa davanti o daretu à u soli intrendu cusì in cunghjunzioni quandu u passaghju avveni daretu ni risulta una cunghjunzioni supiriori mentri quand eddu avveni davanti si otteni una cunghjunzioni infiriori è a faccia alluminata di a pianeta ùn hè micca visibuli da a terra in nissunu mumentu di u ghjornu u diamitru apparenti di venera duranti una cunghjunzioni infiriori hè di circa sicondi d arcu l eclittica nantu à l orizonti hè u fattori più impurtanti par a visibilità di venera in l emisferu buriali l inclinazioni hè massima dopu à u tramontu in u periodu di l equinoziu di branu oppuri prima di l alba in u periodu di l equinoziu di vaghjimu hè impurtanti ancu l angulu furmatu da a so orbita è l eclittica infatti venera pò avvicinà si à a terra finu à è righjunghja un inclinazioni di circa nantu à l eclittica avendu un forti effettu nantu à a so visibilità à parti u soli a luna è incù difficultà ghjovi cfr venera hè l unicu corpu cilestu chì hè visibuli à ochji nudu ancu di ghjornu sii puri à cundizioni chì a so elungazioni da u soli ùn sii micca troppu chjuca è ch è u celi sii abbastanza chjaru cunnisciuta prubabilamenti dighjà in a preistoria venera fù ussirvata dopu da tutti i culturi antichi com è i babilunesi chì a chjamàni itar in onori di a dea di l amori di l erutisimu è di a guerra in a mitulugia babilunesa egiziani grechi è rumani distinguiani inveci l apparizioni mattutini è serali in dui corpi distinti chjamendu la stedda di a mattina o stedda di a sera è par quissa era chjamata lucifaru quandu apparia prima di l alba è vesparu quandu apparia à punenti à u calà di u soli par via di u so splindori in molti culturi trà i quali quidda maya venera ripprisintava una divinità è era l astru più studiatu in i so muvimenti in celi fù galileo galilei u prima chì studiò venera ussirvendu la incù u so cannuchjali riiscì à ussirvà i fasi è à custattà chì quiddi erani simili à quiddi di a luna dimustrendu a currittezza di a tiuria eliucentrica pridita calchì dicenniu prima da l astrunomu polaccu niccolò copernicu chì sustinia chì venera era posta trà a terra è u soli è vuglìa intornu à quist ultimu à maiò sustegnu di a tiuria ci era ancu l ussirvazioni di galileo di u diamitru apparenti di venera duranti i so diversi fasi sicondu a so distanza da a terra eppuri par ùn essa micca accusatu d eresia da l inquisizioni par cuntradiscia a tiuria tulemaica galileo cuprì a so scuparta in una frasa criptica in latinu mater amorum aemulatur cinthyae figuras chì voli dì a mamma di l amori venera imita i formi di cinzia a luna in edmund halley sughjirì di misurà a distanza terra soli incù ussirvazioni pruvinendu da parechji loca di a terra in particulari in l uccasioni di i transiti di venera parechji spidizioni succissivi in varii loca di u mondu parmittini di misurà a parallassi di u soli in sicondi d arcu i transiti storichi di venera funi particularamenti impurtanti di ssu puntu di vista difatti unu di quissi in parmissi à l astrunomu russiu mikhail lomonosov di fà l iputesa di a prisenza di un atmusfera annantu à venera u stratu spessu di nivuli è l alta luminusità di a pianeta funi in passatu un ostacolu seriu par circà d individuà u so periodu di rutazioni incù i strumenti dispunibili à quiddu tempu cassini è francescu bianchini ussirvàni venera è mentri u prima iputizò un periodu di ori bianchini tiurizò un periodu di ghjorni eppuri william herschel s accorsi chì a pianeta era cuparta da un spessu stratu di nivuli è u periodu di rutazioni firmeti un enimma ancu s è in u xviii seculu molti astrunomi pinsavani ch eddu era di ori cunfurmendu si à a tiuria pricidenti di cassini ghjuvanni schiaparelli fù u prima chì iputizò un periodu diffarenti tiurizendu ch è com è mercuriu ancu venera era in rutazioni sincrona bluccata da u soli schiapparelli infatti cunclusi i so studii l aostu scrivendu addiu bedda afrudita ormai a to rutazioni ùnsarà più un sicretu in w adams è t dunham par via d ussirvazioni spettruscopichi in l infrarossu scuprarani linii di assurbimentu di u carboniu chì permisero di fà l iputesa chì l anidridi carbonica era priduminanti in l atmusfera di venera in duranti una cunghjunzioni fù ussirvatu u periodu di rutazioni di venera incù u radiutelescopiu di goldstone in california ancu s è solu in u fù cunfirmata difinitivamenti a so rutazioni ritrugrada intantu in u mariner avia raghjuntu incù successu a pianeta inviendu i primi dati annantu à tampiratura supirficiali è a cumpusizioni atmusferica di venera venera hè chjamata à spessu a stedda diana o stella diana ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu u monti rinosu o monte renosu hè un monte di corsica a so altitudine hè metri hè u culmine di un massicciu frà a bocca di vizzavona m è a bocca di verde m in stu massicciu ci sò parechji lavi u nomu rinosu veni da u fattu ch è u monti hè fattu di rena da u rinosu si vedi u lavu di bastani m u monti d oru m u monti ritondu m u monti cintu m u paglia orba m è l alcudina m u di dicembri di u l avviò boeing f belz di a cumpagnia air nautic chì traspurtava ghjucadori masci è femini di u club di basket di bastia più i so membri d equipaghju pichjò annantu à a pareta sudu di u monta rinosu à metri d altezza sopra à ghisò era un pocu più di ori i cundizioni atmusferichi essendu assà gattivi i culonni di succorsu ùn parvensini à aghjunghja u relittu ch è dui ghjorna più tardi u di dicembri di u ùn ci era nisciunu sopravviventi tutti i corpi ùn funi micca idantificti una stela in mimoriu di i spariti si trova in u cimiteriu di bastia è un antra à u stiriori di a ghjesgia di ghisò ssa sciagura feci una vittima supplemintaria un ligiunariu di a squatra di succorsu chì feci una caduta murtali quand eddu si cullucava annantu à u locu di l impattu annantu à a pareta rucciosa pratu hè una cumuna è una cità taliana capilocu di a pruvincia omonima in toscana borgonuovo cafaggio canneto capezzana carteano casale castelnuovo cerreto chiesanuova coiano figline filettole fontanelle galcetello galceti galciana gonfienti grignano i ciliani i lecci il cantiere il guado il pino il soccorso iolo la castellina la conca la dogaia la macine la pietà la querce le badie le caserane le fonti le fornaci maliseti mazzone mezzana narnali paperino pizzidimonte reggiana san giorgio a colonica san giusto san paolo santa cristina a pimonte santa lucia santa maria a colonica sant andrea sant ippolito tavola tobbiana vergaio viaccia villa fiorita agliana pt calenzano fi campi bisenzio fi carmignano montemurlo poggio a caiano quarrata pt vaiano arezzu hè una cumuna è una cità taliana capilocu di a pruvincia omonima in toscana agazzi antria badia san veriano bagnaia bagnoro battifolle campoluci campriano ceciliano chiani chiassa superiore cincelli frassineto gaville giovi gragnone il matto indicatore la pace le poggiola meliciano misciano molinelli molin nuovo monte sopra rondine montione mugliano olmo ottavo palazzo del pero patrignone pieve a ranco poggio ciliegio policiano pomaio ponte a chiani ponte alla chiassa pieve a quarto pieve santo stefano ponte buriano poti pratantico puglia policiano quarata rigutino ripa di olmo rondine ruscello sant anastasio san firenze san giuliano san leo san marco vill alba san polo santa firmina santa maria alla rassinata sant andrea a pigli san zeno sargiano staggiano stoppe d arca torrino tregozzano venere vitiano anghiari capolona castiglion fibocchi castiglion fiorentino città di castello pg civitella in val di chiana cortona laterina marciano della chiana monte san savino monte santa maria tiberina pg monterchi subbiano u sciroccu o sciloccu hè un ventu caldu chì veni da u sahara soffia da l africa di u nordu versu u sudu di u mari tarraniu è in particulari versu a corsica è a sardegna u sciroccu t hà u nomu di jugo in croazia è ghibli in libia u nomu sciroccu veni da a parola araba shoruq chì significheghja u ventu di l estu u sciroccu soffia più à spessu di branu è di vaghjimu righjunghjendu un massimu in i mesa di marzu è nuvembri nasci da massi d aria trupicali caldi è asciuti strascinati versu u nordu da arii di bassa prissioni in muvimentu versu livanti sopra u mari tarraniu l aria calda è secca si mischia incù quidda umita di u muvimentu ciclonicu prisenti nantu à u mari è u muvimentu in sensu urariu spinghji sta massa d aria nantu versu i costi di i rigioni di u sudu di l auropa u sciroccu secca l aria è alza a polvara annantu à i costi di u nordafrica pruvucheghja timpesti nantu à u mari tarraniu è tempu fretu è umitu nantu à l auropa u ventu soffia par un tempu varievuli da una meza ghjurnata à parechji ghjorna molti parsoni attribuiscini à ssu ventu effetti negativi nantu à a saluta è nantu à l umori par via di u caldu umitu è di a polvara purtata da i costi di l africa è di a crescita di a tampiratura in auropa a polvara pò incausà danni à i dispusitivi miccanichi l umidità chì si dipusiteghja à u tarrenu rendi inoltri moltu sculiscianti u mantu stradali u sciroccu hè ancu chjamatu in corsica u ventu sardu soffia da u sudu o da u sudu livanti u sciroccu si porta à spessu in corsica una pulvariccia russiccia chì veni da u sahara cusì faci un dipositu di culori rossu in terra o annantu à i vitturi ci stà in barcilona un centru di predizioni di pulvariccia chì parmetti di priveda l evuluzioni di a pulvariccia atmusferica criata da u sciroccu è d uttena i misuri par ogni ghjornu una stazioni di ssu centru hè situata in a punta di u capicorsu in ersa u sciroccu hè mintuvatu in uni pochi di pruverbii corsi è ancu in a ghjastema sciroccu hè dinò una canzona di i chjami aghjalesi in u so dischettu i vinti cinque baroni u libecciu hè un ventu chì soffia annantu à l italia a corsica è u meziornu di a francia u nomu libecciu sient è i linguisti saria derivatu da a parolla araba lebeg u libecciu hè u ventu maestru di a corsica soffia in a corsica sana ma hè più cumunu in u nordu di a corsica cà in a parti suttana in ginirali soffia da u mezupunenti in a parti suttana di a corsica è u più suventi da u punenti in balagna o in u capicorsu u libecciu hè un ventu chì hè asciuttu d istatina ma umitu d inguernu u libecciu porta l acqua annantu à a parti uccidintali di a corsica u maistrali dinò soffia da u punenti in corsica ma u maistrali inghjenna una calata di i temperaturi è spanna u celi inveci u libecciu porta un tempu dolci accadi chì u libecciu fussi citatu in a littaratura è a cultura corsa par esempiu evisa hè una cumuna di u dipartimentu di a corsica suttana postu à circa metri d altura hè cunsidaratu un ghjuvellu par via di a so situazione favurita puntu di partenza di u cunnisciutu è prizzatu andatu di a spilunca hè situatu à chilometri da u golfu di portu è da e calanche di piana vale à dì da u mare à l inghjò di a celebre furesta d aitone chì si stende annant à i so tarreni cumunali è ìnduv elle si trovanu numarose vasche à chilometri da a bocca di verghju a bocca stradale più alta di corsica è dinò vicin à i monti più alti di a corsica frà quelli a paglia orba è u capu tafunatu si trova in lu camminu d un di i mare è monti è micca luntanu da u gr a cumuna tocca u dipartimentu di a corsica suprana hè carattirizata da i numarosi castagni è castagneti chì intondanu u paese à paru à marignana è cristinacce è si face chì u rughjone hè à volte chjamatu a piccula castagniccia la journée du marron hè dinò urganizata ogni annata di nuvembre prunus dulcis mill d a webb hè un arburu di a famidda di i rosaceae chi cumprendi i rusulaghji i parsichi i chjarasgi natu in u nordu di l africa è di l asia uccidentali ghjunghji in auropa à u midievu hè un arburu chjucu misura circa metri vivi da à anni i so ràdichi sò putenti è t hani pochi ramificazioni l amandulu bastardu si vedi in piaghja i so amanduli sò sempri àmari l amandulu insitutu hè listessu mà i so frutti sò più dolci temi u fritu è hà bisognu di lumu di soli è d aria sicca par quissa a corsica è a costa meditarrania sò siti parfetti par a so cultura li cunveni bè una tarra povara pitrosa sicca o ancù salita è calcària i so fogli sò ovali lunghi i fiori sò parechji ma solamenti una sopra trè darà un fruttu sò bianchi o rosulini è sbucciani da marzu à aprili l amandulu hè u prima arburu fruttevulu à fiurisci à a fini di l inguernu u muscu di i so fiori svighja l abbi adurmintati i frutti da à centimetri di longu sò d aspettu viddutosi di culori verdi è cuntenini una naciola o dui a medda epica par piantà l amandulu hè da a fini di nuvembri à i primi ghjorna di dicembri un amandulu cumincia à dà i frutti versu a so terza annata un locu piantatu à amanduli hè un amanduletu u legnu di l amandulu piaci monda à i bancalari l amandulu hè u simbulu di a virghjinità cun i so fiori bianchi chi vestini l arburu com è una spusata in corsica l amandulu t hà a so fiera d aostu in aregnu a fiera di l amandulu samperu corsu o sampieru corsu hè un parsunaghju celebru di corsica fiddolu di capraghju è purcaghju hè natu u di maghju in bastelica in u poghju di duminicacci ghjuvanottu diventa cunduttieru si missi tandu à u sirviziu di ghjuvanni di medici in firenza è dopu à u sirviziu di i rè di francia francescu u prima è arrigu ii u corsu scumbatti ancù curaghju è lotta accantu bayard diventa culuneddu di l infantaria corsa in samperu corsu rientra in corsica è spusa a so cucinedda ghjuvannina chjamata dopu vannina d urnanu ricca è più ghjovana di anni i genuvesi si misfidani d issu vecchju suldatu u facini ancu imprighjunà libaratu da u rè francesu arrigu ii vedi a so casa di bastelica strisciata da i genuvesi era un offesa murtali samperu corsu circò à vindicà si d eddi duranti tutta a so vita par fà a guerra contra a republica genuvesa s adunisci ancu à u rè di francia è à i turchi in a cunquista di l isula hè dicisa i suldati francesi a marina turca è samperu corsu sbarcani in bastia in a corsica diventa una pussissioni francesa in viscuvatu ma dui anni dopu à u trattatu di cateau cambresis a francia dà torna a corsica à i genuvesi samperu hè numinatu imbasciadori straudinariu in turchia par u rè di francia lascia a so sposa è i so ziteddi in marsiglia ma vannina sola è influinzata par una spia genuvesa vindi tutta a robba di u so maritu è si ne va à genuva samperu corsu faci tumbà a so moglia culpevuli sicondu eddu di tradimentu l uccidiu faci scandalu à a corti di francia eppuru u vechju lionu cuntinuighja a so vindetta contra i genuvesi da marsiglia incuraghjisci a rivolta generali è in sbarca ancu suldati in u vallincu pà libara a so tarra i genuvesi so sfatti è a guerra divasta l isula samperu cunduci a lotta ma i frateddi di vannina volini vindicà a morti di a suredda in samperu corsu morsi di un colpu d archibusgia annantu à u spinu avia anni samperu corsu hè statu mintuvatu à spessu in a a litteratura corsa par asempiu a cuppulata di mari o cuppulata di mare caretta caretta hè un rettili chì faci partita di a famiglia di i cheloniidae hè a spezia di cuppulata marina chì hè a più cumuna u pesu di a cuppulata di mari pò ghjugna sin à centu chilò i siti i più impurtanti pa a cuppulata di mari in u maritarraniu sò situati in grecia in turchia in cicilia in calabria in tunisia o in libia di i volti a cuppulata di mari pò essa cunfusa incù un antra cuppulata marina a cuppulata di kemp dermochelys kempii chì friquenta u golfu di u messicu ma chì hè prisenta di manera eccezziunali in u maritarraniu esistini dui sottospezii di caretta caretta a cuppulata di mari hè a cuppulata marina a più ossirvata in corsica l ossirvazioni sò più cumuni duranti i mesi più caldi da ghjugnu à aostu a cuppulata di mari si vedi più suventi annantu à a costa uriintali in particulari versi l isuli cerbicali a rigioni di portivechju in u sittori situatu trà favona è aleria o ancu à u liveddu di bastia è di u capicorsu a cuppulata hè prutetta da l albitru o arbitru arbutus unedo hè un arburettu o un picculu arburu chì faci parti di a famiglia di l ericaceae l àlbitru pò ghjugna à un altezza di o metri t hà i foglii ovali è lungarini di x centimetri u so culori hè verdi scuru u fiori di l albitru si chjama a bruma i fiori di l albitru sò riuniti è a so corolla hè bianca giaddiccia o ancu rosulina u fruttu di l arbitru hè u bagu u so culori hè rossu à l ebbica di a maturità è a forma hè sferica di circa cm l albitru fiurisci d uttrovi o di nuvembri l albitru hè cumunu è tuttu à fattu tipicu di a machja mediterrania hè nativu di i paesi di l auropa miridiunali ma è moltu diffusu anch è in california si trova dinò annantu à a costa atlantica sin à l irlanda l albitru hè cumunu in corsica parechji toponimi facini minzioni di l albitru par asempiu a bocca albitrina vicinu à sartè u stagnu d arbitru arbitru vicinu à i monachi incù u bagu si faci tradiziunalementi l acquavita si faci dinò a cunfittura di baghi par quissa si coglini i baghi rossi rossi beddi maturi si lavani è si asciuvani dopu i baghi si lagani à mogliu in un cunconu incù u zuccaru kilò di zuccaru par un kilò di baghi in polvara duranti alminu dodici ori u lindumani s aghjusta un bichjirinu d acqua dopu si faci cocia tuttu durenti dui ori à focu dolci di quandu in quandu si caccia a sciuma l albitru hè mintuvatu à spessu in a litteratura è a cultura corsa par esempiu a tarantedda o tarantella euproctus montanus hè un anfibiu chì faci parti di a famiglia di i salamandridae hè un animale endemicu di a corsica a peddi di a tarantedda hè appena granulosa a testa hè stretta è sciacciata incù i ghjanduli parotoidi chjuchi ma evidenti i parti supiriori sò bruni virdicci o grisgicci di solitu incù i strisci bughji è à spessu incù una striscia media russiccia calchì volta ancu intarrotta u culori di u corpu và di u brunu à u grisgiu pallidu senza tacchi i masci ani un schincu dilatatu tarminendu si incù un spronu hà una lunghezza tutali da à cm mentri u periudu di ripruduzioni di branu u tritonu corsu hè acquaticu è attivu ghjornu è notti entri in invirnazioni invirnali è à spessu ancu in invirnazioni d istatina di corta durata in i dui casi annantu à a terra u rapportu sissuali hà locu incù i corpi in cuntattu strettu u masciu ingutuppendu a femina incù a coda u graneddu hè intraduttu dirittamenti in a cloaca di a femina par mezu di i sprona prisenti annantu à i zampi da daretu di u masciu a femina faci tandu aderiscia insin à ova di solitu da à sottu à l acqua in i sbaccaturi o sottu à i petri piani a tarantedda un pussedi micca pulmona rispira par via di a peddi è di a bocca a tarantedda mangna insetti varmi a tarantedda pupuleghja guasgi a corsica sana in particulari à l altitudini di muntagna sinu à metri massimu metri più raramenti ancu à l altitudini più bassi mentri a staghjoni di ripruduzioni passa u tempu in picculi stesi turbulenti di corsu d acqua freta è pulita com è i fiumiceddi di muntagna induva l acqua hè pura è linda ma dinò in i fussetti è annantu à i spondi di picculi lavi è stagni annantu à a terra ferma a parsona u trova à spessu sottu à i petri è i scogli a tarantedda si trova guasi guasi dignalocu in corsica fora podarsi di a rigioni di bonifaziu a so prisenza hè stata mintuvata ancu à u liveddu di u mari in particulari versu galeria esistini solamenti dui altri spezii chì facini parti di u genaru euproctus ssi dui spezii sò ancu eddi endemichi euproctus platycephalus a tarantedda sarda hè endemica di a sardegna è euproctus asper a tarantedda di i pirenei hè endemica di i pirenei altri noma corsi di a tarantedda sò u vechju u vichjottu u vichjettu a buciartula acquaghjola a nocca helleborus hè un genaru di pianta chì faci partita di a famiglia di i ranunculaceae si cumponi di spezii di pianti u genaru helleborus hè in maiò parti nativu di u punenti di l auropa britannia spagna è portugallu di a rigioni di u maritarraniu è di l auropa cintrali turchia si pò mintuvà dinò una spezia atipica helleborus thibetanus à l uvestu di a china un antra spezia atipica helleborus vesicarius si trova in una piccula rigioni trà a turchia è a siria u fiori di a nocca t hà cinqui pitali esisti in corsica una spezia particulari di nocca a nocca di corsica helleborus argutifolius era classata innanzi com è helleborus lividus subsp corsicus or helleborus corsicus parechji spezii di pianti facini partita di u genaru helleborus a volpe o volpi o ancu vulpi vulpes vulpes linnaeus ancu chjamata volpe cumuna hè una spezia di mammiferu chì face partita di a famiglia di i canidae a volpe hè codilonga a coda pò misurà sin à cm u culore di l animale hè russicciu ma varieghja secondu e spezie è e staghjone u pesu di a volpe varieghja trà è kilò a volpe hè cumuna in a maiò parte di l europa u più suvente si trova in e fureste muntagnole o in e pinete piaghjinche altre spezie di volpe sò esiste in corsica una sottu spezia di volpe diffarente di a volpe cumuna vulpes vulpes ichnusae issa sottuspezia di volpe hè endemica di a corsica è di a sardegna a volpe hè mintuvata à spessu in i pruverbii è in e buccate corse per esempiu u cervu di corsica cervus elaphus corsicanus hè un mammiferu chì faci parti di a famiglia di i cervidae u cervu di corsica hè una sottuspezia di cervu cervus elaphus u nomu veni da u fattu ch eddu hè statu ussirvatu pa a prima volta in corsica ma cervus elaphus corsicanus hè una spezia endemica di a corsica è di a sardegna difatti u cervu di corsica era sparitu di corsica à a fini di u sissanta in sardegna ùn ni firmava più ca centu a spezia era minacciata d estinzioni ma in u sittanta a pupulazioni di sardegna ghjugnia à cerva avali u risicu d estinzioni s hè alluntanatu chì ci sò circa cerva in sardegna è u cervu hè statu riintroduttu in corsica u cervu masciu di corsica pesa circa kilò u cervu femina a ronca pesa circa kilò i nasciti si pruducini da maghju à lugliu u cervu pò campà sin à anni ci sò uni pochi di diffarenzi trà u cervu di corsica è di sardegna è u cervu cumunu d auropa uccidintali cervus elaphus u cervu di corsica hè più chjucu i so ghjambi sò più corti u so pelu dinò hè appena più scuru è l incurratura di cervus elaphus corsicanus hè menu sviluppata è impurtanta ca quidda di u cervu cumunu cervus elaphus cervus elaphus corsicanus era sparitu di corsica versu à fini di u sissanta l ultimu animali hè statu tombu in pinia accantu à ghisunaccia u cervu di corsica hè statu riintroduttu in da u parcu naturali rigiunali di corsica in associu incù a rigioni sarda i prima cervi sò stati lintati in in a rigioni di quenza corse du sud in a vaddi di l asinau in cervi sò stati lintati annantu à a cumuna di chisa u cervu di corsica mangna a lamaghja a scopa l arbitru u listincu i frondi è a ghjandi di a leccia è ancu i castagni a pupulazioni corsa hè stimata oghji à circa cervi in corsica u cervu ùn pò micca essa cunfusu incù un antru animali parchì hè u solu riprisintanti di a famiglia di i cervidae uni pochi di toponimi sò tistimonii di a prisenza anziana di u cervu in corsica par asempiu u paesi di cervioni attualmenti u risicu d estinzioni di a spezia s hè alluntanatu in sardegna induva ci sò più di cerva a maiò parti di i cerva sò arrighjunati in a sardegna miridiunali in sulcis guasi esemplari frà mezu à i quali in a riserva di monti arcosu è in i territori contigui di i furesti duminiali di gutturu mannu monte nieddu è is cannoneris in sarrabus più di esemplari in monti di l iglesienti è di l arburesi guasi esemplari frà i quali in arburesi è quissi altri in u monti linas è in u monti lerno u cervu hè mintuvatu qualchi volta in a cultura è a litteratura corsa par esempiu u cervu di corsica hè statu scrittu in annantu à a lista rossa di i spezii minacciati di l iucn in italia u cervu di corsica hè scrittu dinò annantu à u righjistru di i spezii particularmenti prutetti à u liveddu naziunali art l è rigiunali art l r u milvu o filanciu milvus milvus hè un aceddu chì faci parti di a famiglia di l accipitridae hè un tipu d aceddu chì hè cumunu in auropa u dimurfismu sissuali hè guasi inesistenti ind è u milvu ma a femina hè appena più chjara cà u masciu par taglia masciu cm femina cm è apartura alari masciu cm femina cm supareghja u milvu brunu incù u quali à spessu si cunfondi u so piumaghju hè moltu più chjaru cà quiddu di u milvu brunu da u quali si distingui par a coda russiccia caratteristica è assà furcata s eddu hè ussirvatu in bulu si distingui par via di u so culori russicciu è di a tacca bianchiccia annantu à u latu infiriori di i penni remiganti primarii hè un animali chì a so coda mori larga li parmetti d arià più faciuli u capu di u milvu hè grisgiu u milvu pò campà sin à anni hè longu à cm u pesu di u milvu masciu varieghja trà è grammi è quiddu di a femina varieghja trà è grammi u milvu mangna topa aciartuli ruspa ranochji è mignoculi s accoppia à a fini di marzu o à u principiu d aprili u milvu si cunnosci da u buzaiu chì u milvu hè codisfurcatu inveci u buzaiu t hà a coda ronda sò cunnisciuti dui sottuspezii di milvu in corsica ci si trova a più impurtanta pupulazioni di milvi d auropa ma hè più piaghjincu cà muntagnolu ed hè raru d ussirvà lu sopra à metri u milvu hè più cumunu in pumonti ca in cismonti fraquenta piuttostu i rigioni piaghjinchi è a machja bassa par quissa ùn si scontra micca in i furesti di l interiori di l isula nè menu in i machjona a più impurtanta pupulazioni di milvi in corsica stà in balagna par via di a prisenza di u cunigliulu a pupulazioni di milvi in corsica pò essa stimata à coppii arrighjunati u milvu hè calatu mori in italia dipoi u principiu di u xximu seculu hè ancu sparitu da certi rigioni d italia in ùn ci firmava più ca circa coppii in tuscana in particulari ind eddu era cumunu hè sparitu in u sittanta furtunatamenti ci hè statu un programmu di riintruduzzioni di u milvu in tuscana elaburatu da l associu di l amichi di u parcu naturali di corsica hè privistu cusì di prilivà uni pochi di puilacona in corsica è in svizzara è di purtà li in tuscana cinqui piulacona di corsica sò stati turrati à introducia in tuscana in u milvu hè prutettu da ss articulu pruveni in parti da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu a spagna spagnolu espaa o u regnu di spagna hè un paesu di u quale u territoriu cuntinentale hè situatu in europa occidentale hè membra di l unione europea di a zona euro è di u spaziu schengen da u puntu di vista militare hè membra di l otan a lingua uffiziale di stu paesu hè u spagnolu ma si parla navvarroaragonese catalanu galizianu asturianullionesa è bascu dinò l occitanicu hè parlatu in u nordu di a catalunia a più grande cità è a capitale hè madridi cù un numeru di milioni d abitanti a spagna hè cumposta di regione autonome u nomu latinu di a spagna hispania hè prubabilmente una parolla semetica perchè u nomu feniciu di a regione hè spania a beddula o bellula mustela nivalis hè un animali chì faci partita di a famiglia di i mustelidae a beddula pò campà sin à anni a so coda hè longa da à cm pesa da à grammi u masciu di a beddula hè più maiò ca a femina a beddula s accoppia trà marzu è aostu i predatori di a beddula sò i ghjatti salvatichi a volpi u malaceddu o u ciocciu u falcu è a currachja a beddula si nutrisci d insetti d anfibii di topa o tupanchjini d ova è d aceddi a beddula hè prisenti in corsica hè u solu animali in corsica chì faci partita di a famiglia di i mustelidae saturnu hè a sesta pianeta di u sistemu sulariu per ordine di distanza à u sole è a siconda dopu à ghjove tantu per via di a so taglia ch è per via di a so massa saturnu hè una pianeta gigante à listessu titulu ch è ghjove uranu è nettuniu è più precisamente una gigante gasosa di tipu ghjove di un diamitru di circa novi volte è mezu quellu di a terra hè per u più cumposta d idrogenu è d eliu a so massa vale volte quella di a terra è u so vulumu volte quellu di a nostra pianeta u so periodu di rivoluzione hè di circa anni era à u perieliu u di lugliu è à l afeliu u di aprile saturnu hà un spampillime bellu più debule ch è quellu di l altre pianete osservevule à ochju nudu a so magnitudine apparente pò aghjunghje à u mumentu di l oppusizione un massimu di mentre chì u so diamitru apparente varieghja da à siconde d arcu è chì a so distanza à a terra varieghja da à miliardi di chilomitri saturnu pussede un sistemu d anelli cumposti per u più di particule di ghjacciu è di polvara saturnu pussede numerosi satelliti frà i quali cinquanta trè sò stati cunfirmati è numinati titanu hè u più satellitu miò di saturnu è a siconda più luna maiò di u sistemu sulariu dopu à ganimedu intornu à ghjove titanu hè più maiò ch è a pianeta mercuriu è hè a sola luna di u sistemu sulariu à pussede un atmusfera significativa essendu a più landana di e pianete di u sistemu sulariu osservevule à ochju nudu in u celu nutturnu da a terra saturnu hè cunnisciutu dapoi a preistoria saturnu hà a forma di un sfiroidu sciacciatu a pianeta hè sciacciata à i poli è imbuffata à l equatore i so diamitri equatoriali è pularii differiscenu di circa km per u prima è di km per u sicondu vene à dì un diamitru mediu volumetricu di km cunsequenza di a so rapida rutazione annantu à ella stessa è di una cumpusizione interna fluidissima l altre gigante gazose di u sistemu sulariu ghjove uranu è nettuniu sò dinù sciacciate ma di manera menu marcata saturnu hè a siconda pianeta a più massiccia di u sistemu sulariu volte menu ch è ghjove ma volte più ch è nettuniu è volte più ch è uranu paragunatu à a terra saturnu hè volte più massicciu u so diamitru essendu circa volte più maiò ch è quellu di a terra u so vulumu hè volte superiore saturnu hè a sola pianeta di u sistemu sulariu chì a so massa volumica media hè inferiore à quella di l acqua g cm cubi quessa vene à dì chì s è omu truvava un oceanu abbastanza grande per cuntene saturnu quellu gallighjeria salvu chì a so cuesione ùn seria micca mantenuta chì hè gasosa ssu cifru piatta enorme disparità in a ripartizione di a massa à l internu di a pianeta s è a so atmusfera per u più cumposta d idrogenu u gasu u più lebbiu hè menu densa ch è l acqua u so nucleu invece hè bellu più densu l alta atmusfera di saturnu hè custituita à d idrogenu è à d eliu in termini di molecule di gasu d idrogenu è d eliu in termini d atomi e tracce di metanu ch d etanu ch d ammoniacu nh di acetilenu ch è di fosfina ph sò dinù state trove i nivuli i più in altitudine sò cumposti di cristalli d ammoniacu mentre chì i nivuli più bassi parenu esse custituiti sia di hidrosulfuru d ammoniu nhsh sia d acqua ho rispettu à l abbundanza di l elementi di u sole l atmusfera di saturnu hè più povara in eliu a quantità d elementi più grevi ch è l eliu ùn hè ancora cunnisciuta incù accuratezza ma omu suppone chì e so prupurzione currispondenu à l abbundanze iniziale à u mumentu di a furmazione di u sistemu sulariu a massa tutale di ssi elementi hè stimata à à volte quella di a terra una frazzione significativa essendu situata in a rigione di u nucleu di saturnu a struttura interna di saturnu seria simile à quella di ghjove incù un nucleu rucciosu di silicati è di ferru circundatu di un stratu d idrogenu metallicu po d idrogenu liquidu è infine d idrogenu gasosu e tracce di ghjacci diversi serianu dinù prisenti e transizione trà ssi differenti strati serianu prugrissive è a pianeta ùn cumpurteria micca una vera superficia a rigione di u nucleu pussederia trà è volte a massa di a terra saturnu hà una timperatura interna assai alta aghjunghjendu prubabilmente kelvin in u nucleu è sgaghja cum è ghjove più energia ch ellu ne riceve u sole a forza parte di ssa energia pruvene di un effettu di cumprissione gravitaziunale meccanismu di kelvin helmholtz ma ss effettu ùn basta micca solu à spiigà a produzzione termica benchì saturnu sia cumpostu per u più d idrogenu è d eliu i gasi ùn ripprisentanu chì una debule parte di a so massa chì l idrogenu diventa liquidu quandu a densità varca g cm ssa fruntiera hè aghjunta annantu à una sfera chì currisponde à di a massa di saturnu avvicinendu si di u core di a pianeta a densità cuntinueghja di cresce sin à trasfurmà l idrogenu in metallu u nucleu rucciosu hè paragunevule à quellu di a terra eccittuatu ch ellu hè più densu in u a massa di ssu nucleu hè stata stimata trà è volte a massa di a terra da una squadra d astrunomi francesi ssu estimu hè statu effittuatu à parte si da u campu gravitaziunale è di i mudelli geufisichi di e pianete gasose di più omu stima chì u diamitru di u nucleu hè di km ssu nucleu hè circundatu di un mantellu zeppu d idrogenu liquidu po à misura chì omu si scarta u centru d eliu liquidu saturatu in idrogenu nanzu chì l idrogenu è l eliu diventanu gasosi annantu à circa km saturnu bench è calmu in apparenza pussede un clima viulente à u polu sudu di a pianeta si trova un uraganu chì a so taglia hè superiore à quella di i stati uniti incù vicinu à km di largu differentemente à a grande machja rossa di ghjove stu uraganu pussede un ochju chì u rende prossimu da l uragani terranei a velucità di u ventu annantu à saturnu pò aghjunghje chilomitri per ora un valore superiore à quelle rilivate annantu à ghjove ma minima ch è annantu à nettuniu a cumpusizione di i nivuli di saturnu varieghja incù l altitudine in e rigione e più alte induve e timperature evolueghjanu trà è k è a prissione trà è bari i nivuli sò cumposti di ghjacciu di ammoniacu trà è bari si trova u ghjacciu d acqua à e timperature di à k ssi nivuli s intreccianu à i nivuli di ghjacciu d idrosulfuri di ammonium à parte da bari quest ultimi si mantenenu sin à bari l ultima stratu cuntene e gocce d ammoniaca ammoniacu in soluzione acquosa per e prissione da à bari trà è k di manera simile à ghjove l atmusfera di saturnu hè organizata in fasce parallele ancu s è sse fasce sò menu visibile è più larghe vicinu à l equatore difatti u sistemu nivulosu di saturnu ùn fubbe ossirvatu per a prima volta ch è à u mumentu di e missione voyager dapoi i telescopii terranei anu fattu abbastanza prugressi per pudè suvità l atmusfera saturniana è e caratteristiche currente ind è ghjove cum è i timpurali ovali à longa durata di vita sò statu ritruvate ind è saturnu in u u telescopiu spaziale hubble hà ossirvatu un enormu nivulu biancu vicinu à l equatore di saturnu chì ùn era micca prisente à u mumentu di u passaghju di e sonde voyager in u un antru timpurale di taglia più mudesta hè statu ossirvatu u nivulu di hè un esempiu di grande machja bianca un finominu saturnianu effemeru chì si riproduce circa ogni anni vene à dì circa ogni annu saturnianu e grande machje bianche sò state ossirvate in u è s è a periudicità si mantene un antra timpesta duveria produce si ver di u in l imaghjine trasmesse da a sonda cassini l atmusfera di l emisferu nordu apparisce turchina di modu simile à quella d uraniu ssu culore hè prubabilmente cagiunatu da a diffusione rayleigh l imageria infrarossa hà mustratu ch è saturnu pussede un vortice pulariu caldu u solu finominu di ssu tipu cunnisciutu in u sistemu sulariu un sistemu ondulatoriu esagunale esiste intornu à u polu nordu ver di di latitudine hè statu rimarcata per a prima volta à u mumentu di u passaghju di e sonde voyager i bordi di l esagunu misuranu circa km a struttura voglie annantu à ella stessa incù un periodu di ore u sistemu ùn si sposta micca in longitudine cum è l altre strutture nivulose di l atmusfera visibile a so origine ùn hè micca cunnisciuta a maiò parte di l astrunomi parenu pinsà ch ellu si tratta quì di un inseme d onde staziunarie frà l altre teurie puderia agisce si di un tipu scunnisciutu d aurora pularia da u à u a sonda cassini hà dinù pussutu ossirvà a furmazione u sviluppu è a fine di viulenti timpurali i timpurali di saturnu sò particularmente longhi un timpurale si sparghjì di nuvembre di u à lugliu di u di listessa manera un timpurale assai viulente principiò di ghjinnaghju di u è durò più di mesi sò i più longhi timpurali ossirvati insin à quà in u sistemu sulariu ponu stende si annantu à più di km di diamitru intornu à a rigione chjamata via di e timpeste situata à à u sudu di l equatore e scariche elettriche pruvucate da i timpurali di saturnu emettenu l onde radiu deci milla volte più forte ch è quelle di i timpurali terranei a magnetosfera di saturnu hè una cavità criata in u ventu sulariu da u campu magneticu di a pianeta scuperta in u da a sonda pioneer a magnetosfera di saturnu hè a siconda più vasta in senu à u sistemu sulariu dopu à quella di ghjove a magnetopausa fruntiera trà a magnetosfera di saturnu è u ventu sulariu si trova à circa vinti volte u raghju di saturnu dapoi u centru di a pianeta mentre chì a coda magnetica si stende daretu annantu à parechje centinare di volte u raghju di a pianeta a magnetosfera di saturnu hè empiuta à plasma originariu di a pianeta è di i so satelliti in particulare encelade chì sbiocca sin à kilò di vapore d acqua da i so geyser à u polu sudu u campu magneticu si carca cusì di kilò d ioni per siconda ssu plasma si culloca da l interiore di u campu ver di a magnetocoda l interazzione di a magnetosfera è di i venti sularii crea l aurore pularie annantu à i poli di a pianeta in u campu di u visibile di l infrarossu è di l ultraviolettu à l internu di a magnetosfera si trova una cinta di radiazione chì cuntene e particule d energia chì ponu aghjunghje a dicina di megaelettronivolti sse particule anu tandu una forte influenza annantu à a superficia di e lune ghjacciate di saturnu saturnu ingenereghja un campu magneticu bipulare è simetricu di gauss t à l equatore ciò chì hè appena più debule ch è u campu magneticu terraneu u raghju di a magnetosfera hè volte più maiò chì quellu di saturnu vene à dì km siont è voyager l origine di ssa magnetosfera hè prubabilmente l effettu dinamu di i currenti d idrogenu metallicu liquidu hè a magnetosfera chì rispinghje e particule di i venti sularii u campu magneticu di saturnu hè più debule ch è quellu di ghjove è a so magnetosfera hè più chjuca l atmusfera di saturnu subiscendu una rutazione differenziale parechji sistemi sò stati definiti incù i periodi di rutazione propii un casu simile à quellu di ghjove quest ultimu sistemu misuratu à u mumentu di u passaghju di e sonde vohager era quellu generalmente imprudatu per parlà di a rutazione di a pianeta eppuru à u mumentu di u so approcciu di saturnu in u a sonda cassini misurò chì u periodu di rutazione radiu era appena cresciutu aghjunghjendu ore min s s a causa esatta di u cambiamentu ùn hè micca cunnisciuta di marzu hè statu annunciatu chì a rutazione di l emissione radiu ùn rende micca contu di a rutazione di a pianeta ma hè cagiunata da i muvimenti di cunvezzione di u discu di plasma circundendu saturnu i quali sò indipindenti di a rutazione e variazione di periodu puderianu esse cagiunate da i geyser di a luna encelade u vapore d acqua emessu in orbita saturniana s incaricheria elettricamente è piseria annantu à u campu magneticu di a pianeta ralentiscendu a so rutazione rispettu à quella di saturnu s è ssu puntu hè virificatu omu ùn cunnosce nessunu metudu affidevule per diterminà u periodu di rutazione reale di u nucleu di saturnu essendu data a so distanza à u sole saturnu hè una pianeta assai freta in superficia a so timperatura massima hè di k c a so timperatura media aghjunghje k c è a so timperatura minima hè di circa k c l anelli di saturnu sò l anelli planitarii i più impurtanti di u sistemu sulariu bench elli parenu cuntinui visti dapoi a terra sò difatti custituiti da innumerevule particule di ghjacciu à di ghjacciu d acqua pura sient è l analise spettruscopiche è di polvara chì a so taglia varieghja da uni pochi di micrometri à une poche di centinare di metri anu ognunu un orbita differente l anelli formanu un discu chì u so diamitru hè largu km l anelli principali si stendenu da à km cumpurtendu parechje divisione di larghezze varie chì u so spissore si stende da à metri differentemente à quelli di altre gigante gasose sò estremamente lucichente albedu da à sottu à i nivuli carulu giovoni era un autori corsu carulu giovoni nascì in zonza u aostu a so famiglia era urighjinaria d azilonu a so zitiddina si passò in u paesi di guargualè carulu giovoni hè statu spiziali in marseglia hà cullaburatu à u lariciu una rivista bislingua era cunnisciutu dinò cù u nomu di carulu giovoni da bozi hà cuminciatu in à publicà in l annu corsu una traduzioni in virsetti di i bucolichi di virghjiliu a virsioni finali ùn sarà stampata ch è in a qualità di ss opara di traduzzioni hè stata ludata da a critica tantu corsa ch è francesa incù dumenicu antonu versini dittu maistrali hà fundatu l effemeru ghjurnali le réveil corse in hà criatu dinò a rivista bislingua u lariciu chì fù publicata insin è carulu giovoni fù dinò l autori di parechji canzoni corsi di prima trinca a canzona di a vadina o ninni nanna chì hè stata cantata da marta angelici è intarpritata da u gruppu cantu di cirnu in u o ancu lamentu corsu intarpritatu da tino rossi carulu giovoni morsi in aiacciu in l arba barona o erba barona thymus herba barona hè una pianta chì faci partita di a famiglia di i lamiaceae hè una pianta endemica di a corsica di a sardegna è di mallorca i foglii di l arba barona sò opposti t hani un culori verdi scuru è a so lunghezza hè mm l arba barona fiurisci da maghju à aostu i fiori sò rusulini larba barona hè prisenti in corsica hè cumuna è abundanti da à metri in corsica ci sò sui sottuspezii d arba barona l arba barona hè mintuvata à spessu in a litteratura corsa par asempiu o in a nanna dlu bambinu di monsignori di la fuata mentha suaveolens insularis u mintrastu o a mintrastella mentha suaveolens insularis hè una pianta chì faci partita di a famiglia di i lamiaceae u mintrastu hè cumunu in parechji isuli di u maritarraniu com è a sardegna a sicilia è a corsica si trova in i loca umiti par asempiu accantu à i vadini u mintrastu hè altu sin à cm u mintrastu fiurisci da ghjugnu à sittembri un sinonimu di mentha suaveolens insularis hè mentha rotundifolia subsp insularis u mintrastu hè cumunu in corsica u mintrastu hè mintuvatu qualchì volta in a litteratura è in u cantu corsu par asempiu lislanda islandese sland hè un paese isulanu nurdincu situatu in l atlanticu nordu incù una pupulazioni di abitanti è una superficia di km quatrati ciò chì ni faci u paesi u menu pupulatu d auropa a capitala è a più grandi cità hè reykjavk reykjavik è i so circondi in u mezupunenti di u paesi accoglini più di i dui terzi di a pupulazioni l islanda hè vulcanicamenti è giulugicamenti attiva l internu di u paesi hè custituitu di un altupianu carattarizatu da campi di rena è di lava muntagni è ghjacciai è numarosi vadini ghjaciarii si lampani in u mari à traversu i bassi terri l islanda hè riscaldata da u gulf stream ed hà un clima timparatu malgradu una latitudina alta ghjustu à u stiriori di u chjerchju articu a so alta latitudina è a so influenza marina facini ch è l istatini fermani freschi a maiò parti di l isuli di l arcipelagu avendu un clima pulariu siont è l anzianu manuscrittu landnmabk a culunisazioni di l islanda hà cuminciatu in u dopu à g c quandu u capu nurvegesu inglfr arnarson hè divintatu u prima culonu pirmanenti di l isula in cori di i seculi siguenti i nurvegesi è in una minima misura l altri scandinavi ani emigratu in islanda appurtendu incun eddi i schiavi o i servi d urighjini gaelica siont è l anzianu manuscrittu landnmabk a culunisazioni di l islanda hà cuminciatu in u dopu à g c quandu u capu nurvegesu inglfr arnarson hè divintatu u prima culonu pirmanenti di l isula in cori di i seculi siguenti i nurvegesi è in una minima misura l altri scandinavi ani emigratu in islanda appurtendu incun eddi i schiavi o i servi d urighjini gaelica l isula hè stata guvirnata com è una cumunità indipindenti sottu à l althing una di i più anziani assemblei lighjislativi di u mondu dopu à un periudu di ribugli civili l islanda hà accedutu à a duminanza nurvegesa à u seculu xiii u stabilimentu di l unioni di kalmar in hà riunitu i riami di nurvegia di u danimarca è di svezia l islanda hà dunqua suvitatu l intigrazioni di a nurvegia in ss unioni passendu sottu à a duminazioni danesa dopu à a sicissioni di a svezia da l unioni in u bench è u riamu danesu aghji intraduttu u luteranesimu incù forza in u l islanda hè firmata un tarritoriu mezu culuniali alluntanatu in qualessu l istituzioni è l infrastrutturi danesi lucicavani da a so assenza in seguitu à a rivuluzioni francesa è i guerri nabulionichi a lotta par l indipendenza di l islanda hà pigliatu forma ed hà culminatu incù l indipendenza in u è u fundamentu di una ripublica in u bench è u so parlamentu althing sii statu suspesu da u à u a ripublica isulana hà avutu u meritu di mantena u più parlamentu anzianu di u mondu sinu à u xxu seculu l islanda s hè largamenti appughjata annantu à a pesca è l agricultura di sustintamentu l industrialisazioni di a pesca è l aiutu di u pianu marshall dopu à a siconda guerra mundiali ani arricatu a prusperità è l islanda hè divintata una di i più nazioni ricchi è i più sviluppati di u mondu in u hè divintata membru di u spaziu ecunomicu auropeu ciò chì hà parmissu di diversificà di più l ecunumia in i sittori tali a finanza a biutecnulugia è l industria manufatturiera l islanda hà un ecunumia di marcatu incù una fiscalità abbastanza debuli paragunata à altri paesi di l ocde è ancu u tassulu di sindicalisazioni u più altu à u mondu disponi di un sistemu di prutizzioni suciali nurdinca chì offri i curi di saluta univirsali è un insignamentu supiriori à i so citatini l islanda hè bedda classificata in termini di stabilità ecunomica dimucratica è suciali è ancu d ugualità piazzendu si à i ghjorna d oghji à u terzu rangu mundiali par a ricchezza media par adultu in u hè stata classificata sestu paesi u più sviluppatu à u mondu da l indiziu di sviluppu umanu di i nazioni uniti è si classificheghja prima siont è l indiziu mundiali di a paci global peace index l islanda funziuneghja guasgi intiriamenti grazia à l energii rinnuvevuli duramenti toccu da a crisa finanziaria mundiali l insemu di u sistemu bancariu di u paesi hà cunnisciutu un faddimentu d uttrovi caghjunendu una gravi diprissioni i ribugli pulitichi impurtanti u cunflittu icesave è l instaurazioni di cuntrolli di i capitali certi banchieri sò stati imprighjunati dapoi tandu l ecunumia hà cunnisciutu una ripresa significativa in grandi parti grazia à u sviluppu di u turisimu a cultura islandesa hè fundata annantu à l eredità scandinava di a nazioni a maiò parti di l islandesi sò i discindenti di culoni nurdinchi è gaelichi l islandesu una lingua germanica di u nordu fala da u vechju norse uccidentali ed hè strittamenti liatu à u faruesu u patrimoniu culturali di u paesi cumprendi a cucina islandesa tradiziunali a litteratura islandesa è i saga medievali l islanda hà a più pupulazioni chjuca di tutti i membri di l otan ed hè u solu paesi senza armata pirmanenti incù i vardii appena armati i saghi di l islandesi dicini ch è un nurvegesu chjamatu naddodd o naddador hè statu u prima norseman à ghjunghja in islanda è à u seculu ix l hà chjamata snland o terra di nevi parchì ci era a nevi dopu à naddodd u svidesu garar svavarsson ci hè ghjuntu è l isula hè tandu statu chjamata gararshlmur ciò chì significheghja l isula di garar po vensi un vichingu chjamatu flki vilgerarson a so figliola s annigò par istrada po u so bistiamu morsi di fami i saghi contani ch è u flki piuttostu scuraghjitu hè cuddatu annantu à una muntagna ed hà vistu un fiordu arnarfjrur pienu à iceberg ciò chì l hà purtatu à dà à l isula u so nuveddu nomu attuali l idea ch è i culoni vichinghi d islanda ani sceltu ssu nomu par scuraghjiscia a culunisazioni eccessiva di a so isula virdicanti hè un mitu siont è landnmabk è slendingabk i frati cunnisciuti sottu à u nomu di papar ani campatu in islanda innanzi à a ghjunta di i culoni scandinavi prubabilamenti membri di una missioni ibernu scuzzesa i scavi archiulogichi ricenti ani svilatu i ruvini di una capanna à hafnir annantu à a penisula di reykjanes a datazioni à u carboniu indicheghja ch è edda hè stata abbandunata trà è in u l archiuloghi ani scupartu una longa casa à stvarfjrur chì hè statu datata da l espluratori vichingu svidesu garar svavarsson hè statu u prima à cunturnà l islanda in u è à stabiliscia ch eddu si trattava di un isula ci hè statu mentri l invernu ed hà custruitu una casa in hsavk garar hè partitu l istati dopu ma unu di i so omini nttfari hà dicisu di firmà ci incù dui schiavi nttfari si stallò in ciò ch eddu hè avà cunnisciutu sottu à u nomu di nttfaravk ed eddu è i so schiavi divintàni i primi risidenti pirmanenti di l islanda u capu nurvegesu inglfr arnarson hà custruitu a so prubità in l attuali reykjavk in u inglfr hè statu suvitatu da numarosi altri culoni emigrati par u più scandinavi è i so schiavi frà i quali mori erani irlandesi o scuzzesi in u a maiò parti i terri cultiveuli di l isula erani stata rivindicati l althing un assemblea lighjislativa è ghjudiziaria hè statu criata par rigulamintà u commonwealth islandesu a mancanza di terri cultiveuli hà dinò datu un impulsu à a culunisazioni di u gruinlandia à parta da u u periudu di ssi primi impiantazioni hà cuincidutu incù u periudu caldu di u medievu induva i tampiraturi erani simili à quiddi di u principiu di u xxu seculu à quidda ebbica circa di l islanda era cuparta à furesti contru à à i ghjorna d oghji u cristianesimu hè statu aduttatu par cunsensu versu bench è u paganisimu scandinavu aghji parsistutu frà certi sigmenti di a pupulazioni mentri uni pochi di anni u commonwealth islandesu hà duratu sinu à u xiiiu seculu quandu u sistemu puliticu cuncipitu da i primi culoni s hè svilatu incapaci di fà fronti à u puteri criscenti di i capi islandesi i lotti interni è i ribugli civili di l ebbica di i sturlungs ani cunduttu à a signatura di l anziana cunvinzioni in u chì hà missu fini à u commonwealth ed hà fattu passà l islanda sottu à a curona nurvegesa a pussidimentu di l islanda hè passata da u riamu di nurvegia à l unioni kalmar in u quandu i riami di nurvegia di u danimarca è di svezia sò stati uniti dopu à u dissulvimentu di l unioni in u hè firmata una dipindenza nurvegesa fendu parti di u danimarca nurvegia i terri sterili l eruzioni vulcanichi a disfuristazioni è un clima spiitatu ani resu a vita difficiuli in una sucità induva u sustintamentu dipindia guasgi intiriamenti di l agricultura a pesta nera hà toccu l islanda à dui volti prima in u eppo dopu in u a prima epidemia avendu tombu à di a pupulazioni è a siconda à versu a mità di u xviu seculu in u quatru di a riforma prutistanti u rè cristianu iii di u danimarca hà cuminciatu à impona u luteranesimu à tutti i so sughjetti jn arason l ultimu vescu cattolicu di hlar fù scapatu in u à tempu à dui di i so figlioli u paesi hè dopu divintatu ufficialmenti luterianu è u luteranesimu hè dapoi firmatu a riligioni duminanti à i xviiu è xviiiu seculi u danimarca hà impostu siveri ristrizzioni cummirciali à l islanda i sciaguri naturali in particulari l eruzioni vulcanichi è i malatii ani cuntribuitu à a calata di a pupulazioni i pirati di parechji paesi frà i quali a costa di barbaria ani fattu l incursioni in i culonii custieri islandesi è ani toltu la ghjenti par turrà li in schiavitù una grandi epidemia di varghjolu à u u seculu hà tombu à l incirca un terzu di a pupulazioni in u u vulcanu laki hè intrutu in eruzioni incù l effetti divastadori in l anni chì ani suvitatu l eruzioni cunnisciuta sottu à u nomu di mist hardships in islandesu muharindin più di a mità di u bistiamu di u paesi si n hè mortu à l incirca un quartu di a pupulazioni si n hè mortu di fami à u mumentu di a caristia chì hà suvitatu in u in seguitu à i guerri nabulionichi u danimarca nurvegia hè divisu in dui riami distinti da u trattatu di kiel ma l islanda ferma una dipindenza danesa tuttu à longu à u xixu seculu u clima di u paesi hà cuntinuatu à raffrità si ciò chì hà incausatu un emigrazioni massiccia versu u nuveddu mondu in particulari versu a rigioni di gimli à u manitoba à u canada ch è a parsona chjamava calchì volta a nova islanda circa parsoni ani emigratu annantu à una pupulazioni tutali di abitanti una cuscenza naziunali hè nata in a prima mità di u xixu seculu ispirata da l idei rumantichi è naziunalisti di l auropa cuntinintali un muvimentu d indipendenza islandesu hà pigliatu forma in l anni sottu à a dirizzioni di jn sigursson annantu à u basamentu di u naziunalisimu islandesu nascenti ispiratu da u fjlnismenn è altri intillettuali islandesi furmati à u danimarca in u u danimarca hà accurdatu à l islanda una custituzioni è un rigimu internu limitatu hè statu allargata in u è hannes hafstein hè statu u prima ministru islandesu di u cabinettu danesu l attu d unioni danesu islandesu un accordu incù u danimarca firmatu u ima dicembri è valevuli par anni hà ricunnisciutu l islanda com è un statu pienamenti suvranu è indipindenti in un unioni parsunali incù u danimarca u guvernu islandesu hà stabilitu un ambasciata à copenhagen ed hà chertu à u danimarca di accupà si in nomu soiu di certi quistioni di difesa è d affari stranieri sottu à riserva di cunsultazioni incù l althing l ambasciati danesi in u mondu sanu inarburavani dui stemmi è dui banderi quiddi di u riamu di u danimarca è quiddi di u riamu d islanda a situazioni ghjuridica di l islanda hè divintata paragunevuli à quidda di i paesi appartinendu à u commonwealth di i nazioni com è u canada chì a so suvrana hè a righjina elizabeth ii mentri a siconda guerra mundiali l islanda s hè cunghjunta à u danimarca par affirmà a so neutralità dopu à l accupazioni tedesca di u danimarca u di aprili l althing hà rimpiazzatu u rè da un righjenti ed hà dichjaratu ch è u guvernu islandesu pigliaria u cuntrollu di a so difesa probbia è di i so affari stranieri un mesi più tardi i forzi armati britannichi ani lanciatu l uparazioni fork l invasioni è l accupazioni di u paesi viulendu cusì a neutralità islandesa in u u guvernu islandesu amicu di a grandi brittagna hà invitatu i stati uniti tandu neutri à piglià in carica a so difesa affinch è a grandi brittagna possi apradà i so truppi in altrò u di dicembri l attu d unioni danesu islandesu hè scadutu dopu à anni à parta da u di maghju l islandesi ani vutatu à u mumentu di un plebiscitu di quattru ghjorna annantu à l oppurtunità di dà fini finu à l unioni parsunali incù u danimarca di abuliscia a munarchia è di stabiliscia una ripublica l islanda hè ufficialmenti divintata una ripublica u di ghjugnu incù sveinn bjrnsson com è prima presidenti in u i forzi di difesa americani alliati ani chittatu l islanda a nazioni hè ufficialmenti divintata membru di l otan u di marzu par mezu à contruversii è summossi interni u di maghju un accordu di difesa hè stata firmatu incù i stati uniti i truppi americani sò vultati in islanda sottu à u nomu di forza di difesa islandesa è ci sò firmati mentri a durata sana di a guerra freta i stati uniti ani ritiratu i so ultimi forzi u di sittembri l islanda hà pruspiratu mentri a siconda guerra mundiali u dopuguerra hè statu suvitatu subitu subitu da una crescita ecunomica sustanziali tirata da l industrialisazioni di l industria di a pesca è u prugramma di u pianu marshall americanu grazia à u quali l islandesi ani ricivutu u più grandi aiutu par abitanti di tutti i paesi auropei dullari i paesi bassi scimpiati da a guerra ghjungnendu in siconda pusizioni incù dullari l anni sò stati marcati da a guerra di u boccalà parechji liti incù u regnu unitu cuncirnendu l estinsioni di i limiti di pesca di l islanda à nmi km à a larga di i costi l islanda hà accoltu un vertici à reykjavk in u trà u presidenti americanu ronald reagan è u prima ministru suvieticu mikhal gorbatchev in u corsu di u quali ani pigliatu i misuri impurtanti à u scopu di u disarmamentu nucleari uni pochi di anni più tardi l islanda hè divintata u prima paesi à ricunnoscia l indipendenza di l estunia di a lettunia è di a lituania à u mumentu di a so siparazioni da l urss tuttu à longu à l anni u paesi hà allargatu u so rollu internaziunali ed hà sviluppatu una pulitica stranieri uriintata versu i causi umanitarii è u mantinimentu di a paci in ssu scopu l islanda hà furnitu aiutu è spirtizia à diversi intarventi dirighjiti da l otan in bosnia à u kosovo è in iraccu l islanda hà righjuntu u spaziu ecunomicu auropeu in u dopu chì l ecunumia fussi stata mori diversificata è liberalizata i rilazioni ecunomichi internaziunali si sò dinò intinsificati dopu à quandu i banchi islandesi dirigulamintati di pocu ani cuminciatu à aumintà à l ingrossu u so debitu stiriori cuntribuiscendu à una crescita di di u rivinutu naziunali rozu di l islanda trà è da u à u dopu à a privatisazioni di u sittori bancariu sottu à u guvernu di dav oddsson l islanda s hè uriintata versu un ecunumia basata annantu à i sirvizii bancarii d invistimentu è finanziarii internaziunali hè prestu divintata unu di i paesi i più prusperi u mondu ma hè statu duramenti tuccata da una crisa finanziaria maghjori ssa crisa hà inghjinnatu a più grandi migrazioni d islanda dapoi incù un emigrazioni netta di parsoni in u l ecunumia islandesa s hè stabilita sottu à u guvernu di jhanna sigurardttir ed hà cunnisciutu una crescita di in u partitu di l indipendenza di centru hè statu ricunduttu à u puteri in cualizioni incù u partitu prugressistu à u mumentu di l alizzioni di l anni dopu l islanda hà cunnisciutu un sviluppu di u turisimu u paesi essendu divintatu una distinazioni di vacanzi pupulari in u u prima ministru sigmundur david gunnlaugsson hà dimissiunatu dopu à essa statu implicatu in u scandalu di i carti di u panama l alizzioni anticipati di ani sfuciatu à a furmazioni di un guvernu di cualizioni di dritta cumpostu di u partitu di l indipendenza di u partitu di a riforma è d avvena radiosu ssu guvernu hè cascatu quandu avvena migliori hà chittatu a cualizioni par causa di un scandalu implichendu a lettara di sustegnu di u babbu di bjarni benediktsson tandu prima ministru à un dilinquenti sissuali di ziteddi l alizzioni anticipati d uttrovi ani purtatu à u puteri una nuvedda cualizioni cumposta di u partitu di l indipendenza di u partitu prugressistu è di u muvimentu di manca dirighjita da katrn jakobsdttir l islanda hè à a cunghjunzioni di l uceani atlanticu nordu è articu l isula principali hè situata sana sana à u sudu di u chjerchju articu chì passa da a piccula isula islandesa di grmsey à a larga di a costa nordu di l isula principali u paesi si situeghja trà i latitudini è nordu è i longitudini è punenti l islanda hè più prossima da l auropa cuntinintali ch è di l america subrana cuntinintali bench è edda fussi a più prossima da u gruinlandia km mezu un isula d america di u nordu l islanda hè di solitu inchjusa in l auropa par i mutivi giugrafichi storichi pulitichi culturali linguistichi è pratichi giulugicamenti l isula cumprendi i parti di i dui placchi cuntinintali i più terri prossimi in auropa sò l isuli faroe km l isula jan mayen km i shetland è l ebridi stiriori circa km è u cuntinenti scuzzesu è l urcadi circa km a più parti prossima da l auropa cuntinintali hè a nurvegia cuntinintali à circa km quandu inveci l america subrana cuntinintali hè à km à l estremità nordu di u labrador l islanda hè a a più grandi isula di u mondu è a siconda più grandi isula d auropa dopu à a grandi brittagna l isula d irlanda hè a terza l isula principali hà una superficia di km quatrati ma a superficia tutali di u paesi hè di km quatrati frà iquali di tundra una trintina d isuli minori si trovani in islanda frà i quali l isuli grmsey è vestmannaeyjar pocu pupulati i lavi è i ghjacciai coprini di a so suparficia frà i quali solu sò cuparti à vegetazioni i più grandi lavi sò a cistarra di risvatn km quatrati è quiddu di ingvallavatn km quatrati l altri lavi impurtanti sò quiddi di lagarfljt è di mvatn jkulsrln hè u più lavu fondu incù metri giulugicamenti l islanda faci parti di a dursali meza atlantica una dursali longu à a quali a crosta uceanica si sparghji è forma una nuvedda crosta uceanica ssa parti di a dursali meza oceanica hè situata sopra à un pinnacciulu manteddicu ciò chì faci ch è l islanda hè sottuaeria sopra à a suparficia di u mari a dursali marca a fruntiera trà i placchi eurasiana è nordamericana è l islanda hè statu criata da rifting è accrizioni da u vulcanisimu longu à a dursali numarosi fiordi puntighjeghjani u litturali islandesu longu di km induv eddi si trovani dinò a maiò parti di i culonii l internu di l isula i highlands d islanda hè una cumbinazioni freta è inabitevuli di rena di muntagni è di campi di lava i principali cità sò a capitala reykjavk è ancu i cità piriferichi di kpavogur hafnarfjrur è garabr à prussimità di reykjanesbr induv eddu si trova l aeruportu internaziunali è a cità d akureyri in u nordu di l islanda l isula di grmsey annantu à u chjerchju articu cunteni a più abitazioni sittentriunali di l islanda quandu inveci kolbeinsey cunteni u più puntu sittentriunali di l islanda l islanda pussedi trè parchi naziunali u paesi hè cunsidaratu com è un paesi assà efficenti infatti di prutizzioni di l ambienti apposta chì eddu hè statu classificatu u in l indiziu di pristazioni ambiintali di l università di yale in u terra giulugicamenti ghjovana l islanda hè a sprissioni suparficiali di l altupianu islandesu una grandi pruvincia ignea chì s hè furmata in seguitu à u vulcanisimu di u puntu caldu di l islanda è longu à a dursali meza atlantica quist ultima attravirsendu la di parti in parti quissa significheghja ch è l isula hè assà attiva giulugicamenti incù numarosi vulcani frà i quali l hekla l eldgj u herubrei è l eldfell l eruzioni vulcanica di laki in u hà pruvucatu una caristia chì hà tombu vicinu à un quartu di a pupulazioni di l isula ed hà fattu appariscia i nivuli di polvara è di nebbia annantu à a maiò parti di l auropa è ancu certi parti di l asia è di l africa mentri parechji mesa ed hà affittatu u clima in altri rigioni l islanda pussedi numarosi geyser frà i quali u geysir da induva a parola inglesa hè dirivata è u celebru strokkur chì entri in eruzioni ogni minuti dopu à una fasa d inattività u geysir hà ricuminciatu à entra in eruzioni dopu à una seria di terramuti in u dipoi tandu geysir hè divintatu più zittu è ùn entri micca à spessu in eruzioni grazia à a dispunibilità generalizata di l energia giutermica è à u sfruttamentu di numarosi vadini è pisci d acqua par l idroelettricità a maiò parti di l abitanti ani accessu à l acqua calda u scaldamentu è l elittricità à bassu prezzu l isula hè par u più cumposta di basaltu una lava à debuli tinori in silicia assuciata à un vulcanisimu effusivu com eddu hè successu dinò à hawaii l islanda eppuri pussedi una varietà di tipi vulcanichi frà i quali bon parechji pruducini i lavi più evuluati tali a riulita è l andesita l islanda conta i cintunari di vulcani incù circa sistemi vulcanichi attivi surtsey una di i più ghjovani isuli di u mondu faci parti di l islanda battizata siont è surtr s hè inalzata sopra à l uceanu à u mumentu di una vigata d eruzioni vulcanichi trà u di nuvembri è u di ghjugnu soli i scentifichi chì facini i ricerchi annantu à a crescita di a vita nuvedda sò auturizati à visità l isula u di marzu un vulcanu à eyjafjallajkull in u sudu di l islanda hè intrutu in eruzioni par a prima volta dapoi furzendu parsoni à fughja i so casi altri eruzioni u di aprili ani furzatu i cintunari di parsoni à abbandunà i so casi u nivulu di cennari vulcanichi chì ni hà risultatu hà caghjunatu una pirturbazioni maghjori di i viaghji aerii in auropa un antra grandi eruzioni s hè prudutta u di maghju si trattava tandu di u vulcanu grmsvtn situatu sottu à u ghjacciu spessu di u più grandi ghjacciaiu d auropa u vatnajkull u grmsvtn hè unu di i più vulcani attivi d islanda è ss eruzioni hè stata mori più putenti ch è quidda di l eyjafjallajkull in u incù i cennari è a lava prugittati à km in l atmusfera criendu un grossu nivulu a più altitudina alta par l islanda hè indicata com è essendu di metri à hvannadalshnkur u clima di a costa islandesa hè sottarticu u currenti caldu di l atlanticu nordu assicureghja i tampiraturi annuali di solitu più alti ch è in a maiò parti di i posti di latitudina simili in u mondu frà i rigioni di u mondu chì ani un clima simili si trova l isuli aleutini a penisula di l alaska è a terra di focu bench è ssi rigioni fussini più prossimi da l equatori malgradu a so prussimità incù l articu i costi di l isula fermani libari di ghjacciu mentri l invernu l incursioni ghjaciarii sò rari l ultima avendu avutu locu annantu à a costa nordu in u u clima varieghja trà i diffarenti parti di l isula in generali a costa sudu hè più calda più umita è più vintosa ch è u nordu l alti terri cintrali sò a più parti freta di u paesi i rigioni interni bassi di u nordu sò i più aridi i caduti di nevi d invernu sò più friquenti in u nordu ch è in u sudu a più tampiratura di l aria alta arrighjistrata era di c f u di ghjugnu à u teigarhorn annantu à a costa sudestu a più tampiratura bassa hè stata di c f u di ghjinnaghju à grmsstair è mrudalur in i fondi di u nordestu i provi maestri di tampiratura par reykjavk sò di c f u di lugliu è di c f u di ghjinnaghju fitugiugraficamenti l islanda apparteni à a pruvincia artica di a rigioni circumbureali in senu à u riamu bureali circa i trè quarti di l isula sò spruvisti di vegetazioni a vegetazioni hè par u più custituita di pratulini chì sò rigularamenti pasciuti da u bistiamu u più arburi cumunu in islanda hè u vitullu di u nordu betula pubescens chì furmava in tempi di una volta i furesti annantu à parti assà di l islanda è ancu i tremuli populus tremula i rowans sorbus aucuparia i ghjinepari cumuni juniperus communis è altri arburi più chjuchi par u più salici quandu l isula hè stata culunizata par a prima volta era largamenti buscosa incù circa di i terri cuparti à arburi à a fini di u xiiu seculu ari u savviu a discrivia in l slendingabk com è buscosa da a muntagna à u cantu di u mari u stabilimentu umanu pirmanenti hà disturbatu assà l ecusistema isulatu di terri vulcanichi smilzi è a diversità limitata di i spezii i furesti sò stati mori sfruttati in u corsu di i seculi par u legnu di scaldamentu è u legnu d opara a disfuristazioni u pighjuramentu di u clima mentri a piccula ità ghjaciaria è u soprapasciali da i muntona impurtati da i culoni ani addistratu una perdita di u stratu cultivevuli dannifica datu l erusioni oghji numarosi sfruttamenti agriculi sò stati abbandunati i trè quarti di i km quatrati di l islanda sò tocchi da l erusioni di i terri km quatrati sufficintamenti gravi par renda a terra impussibuli da cultivà soli uni pochi di picculi pupulamenti di vitulli esistini oghji in i riservi isulati a piantazioni di nuveddi furesti hà fattu crescia u numaru d arburi ma u risultatu ùn hè micca paragunevuli à quiddu di i furesti d urighjini u più grandi arburi d islanda hè un ghjaddicu rossu picea abies di sitka piantatu in u à kirkjubjarklaustur hè statu misuratu à metri in u u solu mammiferu terraniu indigenu à a ghjunta di l omu era a volpi artica chì era ghjuntu annantu à l isula à a fini di u periudu ghjaciariu marchjendu annantu à u mari cutratu in schersi uccasioni i topi pinnuti sò stati traspurtati annantu à l isula incù i venti ma ùn sò micca stati capaci di ripraducia ci si l orsi pularii venini uccasiunalamenti da a gruinlandia ma ùn sò ch è visitadori è ùn esisti micca una pupulazioni islandesi ùn ci hè micca rettili o anfibii indigeni o vivi in libartà annantu à l isula l animali d islanda cumprendini u muntonu islandesu u bistiamu i puddastri i capri u ribustu cavaddu islandesu è u ghjacaru di pastori islandesu tutti discindenti d animali impurtati da l auropei i mammiferi salvatichi cumprendini a volpi artica u visonu i tupanchjini i topa i cunigliuli è i renni l orsi pularii visiteghjani uccasiunalamenti l isula viaghjendu annantu à l iceberg in pruvinienza di a gruinlandia di ghjugnu dui orsi pularii sò ghjunti listessu mesi i mammiferi marini cumprendini u viteddu marinu grisgiu halichoerus grypus è u viteddu marinu cumunu phoca vitulina numarosi spezii di pesci campani in l acqui uceanichi circundendu l islanda è l industria di a pesca ripprisenta una parti impurtanti di l ecunumia islandesa apposta ch edda ripprisenta circa a mità di l espurtazioni tutali di u paesi l aceddi in particulari l aceddi di mari custituiscini una parti impurtanti di a vita animali in islanda i frati fratercula arctica i skuas è i niculini nichjani annantu à i so scuglieri a caccia cummirciali à a balena hè praticata di modu intarmittenti com è a caccia scentifica à a balena l ussirvazioni di i baleni hè divintata una parti impurtanti di l ecunumia islandesa dapoi u circa spezii d insetti sò cunnisciuti in islanda hè pocu rispettu à altri paesi più di un milionu di spezii sò stati discritti in u mondu l islanda hè par u più esenti di zinzali l islanda hà un sistemu multipartitu da manca à dritta dopu à l alizzioni parlamintari di i principali partiti sò u partitu di l indipendenza sjlfstisflokkurinn u muvimentu di manca vinstrihreyfingin grnt frambo è u partitu prugressistu framsknarflokkurinn ssi trè partiti formani l attuali cualizioni guvirnativa in senu à u cabinettu dirighjitu da katrn jakobsdttir manca l altri partiti pulitichi avendu i sedii à l althing parlamentu sò l allianza suciali dimucratica samfylkingin u partitu di u centru miflokkurinn i pirati d islanda u partitu di u populu flokkur flksins è u partitu di a riforma vireisn l islanda hè statu u prima paesi in u mondu à avè un partitu puliticu furmatu è dirighjitu intiriamenti da i donni cunnisciuta sottu à u nomu di lista di i donni o allianza di i donni kvennalistinn hè stata fundata in u par prumova i bisogni pulitichi ecunomichi è suciali di i donni dopu à avè participatu à i so primi alizzioni parlamintari a lista di i donni hà cuntribuitu à fà crescia a prupurzioni di donni parlamintari di s hè dissolta in u aduniscendu si ufficialmenti l annu dopu incù l allianza suciali dimucratica bench è circa a mità di i so membri aghjini piuttostu righjuntu u muvimentu di manca verdi hà lasciatu un influenza durevuli annantu à a pulitica islandesa ogni grandi partitu hà una quota di di donni è in u vicinu à un terzu di i membri di u parlamentu erani donni contru à una media mundiali di dopu à l alizzioni di u di i membri di u parlamentu sò donni in u l islanda era classificata a par a sulidità di i so istituzioni dimucratichi è a par a trasparenza di u so guvernu u paesi hà un liveddu altu di participazioni civica incù di participazioni à l ultimi alizzioni contru à una media di par l ocde eppuri solu di l islandesi dicini ch eddi ani cunfidenza in i so istituzioni pulitichi ciò chì hè appena menu ch è a media di di l ocde è assà prubabilamenti una cunsiquenza di i scandali pulitichi chì ani suvitatu a crisa finanziaria islandesa l islanda hè una dimucrazia riprisintativa è una ripublica parlamintari u parlamentu mudernu alingi in inglesu althing hè statu fundatu in u com è organu cunsultativu vicinu à u munarcu danesu hè statu largamenti cunsidaratu com è un ristabilimentu di l assemblea fundata in u mentri u periudu di u commonwealth è eppuri timpurariamenti suspesa da u à u conta à i ghjorna d oghji membri eletti par un periudu massimu di quattru anni u capu di u guvernu hè u prima ministru chì incù u cabinettu hè rispunsevuli di u guvernu esecutivu u presidenti inveci hè elettu à u suffraghju univirsali par un mandatu di quattru anni senza limitazioni di durata l alizzioni di u presidenti di l althing è di i cunsigli municipali lucali ani tutti locu siparatamenti ogni quattru anni u presidenti di l islanda hè un capu di statu par u più cirimuniali è faci uffiziu di diplumaticu ma pò uppona u so vetu à i leghji vutati da u parlamentu è sottumetta li à un referendum naziunali u presidenti attuali hè guni th jhannesson u cabinettu hè numinatu da u presidenti dopu à un alizzioni generali à l althing eppuri a nomina hè di solitu niguziata da i capipartiti pulitichi chì dicidini trà eddi dopu à discussioni chì partiti poni furmà u cabinettu è comu scumparta i so sedii pattu è cundizioni chì eddu benefizieghji di un sustegnu maghjuritariu à l althing ùn hè ch è quandu i capipartiti ùn sò micca in gradu di parvena à una cunclusioni da par eddi in un cumportu raghjunevuli ch è u presidenti eserciteghja ssu puteri è numineghja parsunalamenti u cabinettu quissa ùn s hè micca produtta dapoi u fundamentu di a ripublica in u ma in u u righjenti sveinn bjrnsson chì era statu stallatu à ssu postu da l althing in u hà numinatu un guvernu non parlamintari u righjenti avia à tutti fini utuli u postu di presidenti è sveinn avia da divintà u prima presidenti di u paesi in u i guverni islandesi sò sempri stati guverni di cualizioni incù dui partiti o più chì nisciunu partitu puliticu ùn hà mai ottinutu a maiuranza di i sedii à l althing mentri tutta u periudu ripublicanu in u l islandesi ani elettu vigds finnbogadttir à a presidenza a prima donna capu di statu dirittamenti eletta à u mondu hà pigliatu a so ritirata in u in u l islanda hè divintata u prima paesi à avè un capu di guvernu apartamenti gay quandu jhanna sigurardttir hè divintata prima ministra u piobu o piobbu o piopu populus hè un tipu d arburu chì faci partita di a famiglia di i salicaceae u nomu latinu di u piobbu populus significheghja populu in latinu parchì i piobi erani piantati da i rumani in i loca publichi u genaru populus cumprendi spezii di i rigioni temperati è fretti di l emisferu nordu u legnu di u piobu hè biancu lighjeru tennaru abbastanza resistenti hè faciuli da incuddà da tigna è da pigna inveci hè difficiuli da sigà u genaru populus hè divisu in cinqui sizioni esistini in corsica parechji spezii di piobu u piobbu o piopu è un tuponimu assai in l usanza corsa per esempiu u nome di i paese di piubetta o piubbeta signifighegjja logu alberatu di piopi ci o parechje fiume o vadelli di i piobbi per veru u piopu isulanu e cummunu pare esse a tremula a ferula ferula communis hè una spezia di pianta chì faci parti di a famiglia di l apiaceae hè prisenti da u cantu di u mari insin à metri si scontra à spessu à u cantu di i stradona o in i loca ind eddu ci hè statu in incendiu hè una pianta chì teni i casci i foglii sò simplici è triangulari a ferula hè alta à metri fiurisci da aprili à ghjugnu a ferula s assumiglia à parechji pianti com è a ferula t hà una radica mori longa è soda ed hè difficiuli à scalzà hè una pianta tossica vilanosa à tempi antichi a ferula era usata da i stitutori o da i parenti par pichjà annantu à i diti o i mani di i sculari è di i ziteddi a ferula cumuna hè prisenti in corsica si trova in piaghja ma esisti dinò in i circondi di bonifaziu un antra spezia di ferula a ferula d arrigoni a ferula hè ancu chjamata a ferla in u fiumorbu o a vezza in balagna a ferula hè periculosa è vilanosa pà u bistiamu chì faci scuncià i pecuri o i vacchi è ancu i cavaddi è i porchi i pò ancu fà more u principiu attivu hè a ferulosida ch impedisce u sangue di coagulà si po curà cù a vitamina k in certi casi par quissa i pastori tagliani a ferula o a sradicheghjani in i pascuri hè à a fini di l istatina chì a ferula hè più tossica quandu edda secca è tandu ci hè u risicu chì i bestii a manghjessini u legnu di a ferula era usatu à spessu u legnu di a ferula quand eddu hè seccu diventa duru duru ma ferma lebbiu ssu legnu era adupratu par esempiu una volta smizatu par arrutà i forbici i culteddi o i rasoghji in pasqua era di tradizioni d usà a ferula secca par trascinà u focu sacru u focu era biniditu da u preti in piazza di ghjesgia è dopu à a cirimonia ognunu si purtava u focu sacru in casa soia par via di a ferula accesa a sbarabattula firulaghja papilio hospiton hè una sbarabattula endemica di a corsica è a sardegna hè una spezia d impurtanza mundiali ed hè prutettu da a cunvinzioni internaziunali di washington pa i spezii di fauna è di flora minacciati di sparizioni a sbarabattula firulaghja hè assuciata à spessu incù a ferula apposta chì u brugu si nutrisci di ferula pà u più ma dinò d altri pianti com è a ruta o a pastinaccia a sbarabattula firulaghja s assumiglia mori à un antra spezia di sbarabattula a sbarabattula finuchjaghja ma quidda hè assuciata incù u finochju a ferula hè ancu chjamata in corsu a ferla o a finochja per via di a sumiglianza incù u finochju a cardalina o cardellina carduelis carduelis hè un aceddu chì faci partita di a famiglia di i fringillidae a cardalina campa sin à anni si piaci in i loca ind eddu ci hè u cardu chì li piaci à manghjà ni u fiori u so nomu in corsu veni da quì l adultu hè facciatu rossu biancu è neru u spinu hè brunu a coda hè nera l ali sò neri incù una striscia giadda ci hè pocu dismurfisimu sissuali ed hè difficiuli di fà a diffarenza trà u masciu è a femina ma ci hè più mori culori ind è u masciu a cardalina adulta hè longa cm è pesa da à grammi l aparatura alara hè circa cm a cardalina t hà dinò u bizzicu pinzutu è a coda furcata a cardalina campa circa dodici anni si piaci in i loca cultivati ma toccu u vaghjimu cerca piuttostu i canti di i stradona si trova a cardalina in l auropa ma dinò in tuttu l ariali di u mari tarraniu in u mediu urienti ma dinò in asia a cardalina hè ancu stata introdutta in parechji paesi com è l australia a nuvella zelanda è u brasili a cardalina hè cumuna è prisenti tuttu l annu in corsica ci hè in corsica una spezia endemica di cardalina chì u so nomu scentificu hè carduelis carduelis tsuchii ssa spezia di cardalina hà un bizzicu più finu hè endemica di a corsica di a sardegna di a cicilia è di l isula d elba quand è l inguernu s avvicina d uttrovi o di nuvembri certi cardalini chì sò arrighjunati si fermani in corsica inveci d altri cardalini si tramutani in africa di u nordu i in ispagna a cardalina hè mintuvata à spessu in a cultura è u cantu corsu par asempiu a codizennula motacilla alba hè un aceddu chì faci partita di a famiglia di i motacillidae misura trà è cm pesa circa grammi a codizennula hè codilonga a codizènnula nichja in a miò parti di l auropa è di l asia è ancu in certi parti di l africa di u nordu a codizènnula hè insittivora è mangna sopratuttu moschi musculini furmiculi è zinzali cumprendi i siguenti sottuspezii a codizennula hè cumuna è prisenti tuttu l annu in corsica a codizennula hè ancu chjamata in corsu a codizingula a codibattula a coditremula a codipennula a codizennula hè stata mintuvata calchì volta in a litteratura è u cantu corsu par asempiu a cappelluccia o cappidduccia hè un acellu chì face parte di a famiglia di i paridae a cappelluccia hè longa circa cm incù un apertura alare di cm prisenta un piumaghju virdicciu annantu à u spinu incù coda è ale grisgiu turchinicce u capu è a gola sò di culore neru luccicu incù i buccelli bianchi u pettu giallu hè attravirsatu longitudinalmente da una striscia nera verticale da a gola à l addome chì ind è i masci hè appena più larga a cappelluccia si scontra in europa è in u nordu di l africa a cappelluccia face dui cuvate da à ove l annu d aprile è di maghju è po di ghjugnu o di lugliu l ove di a cappelluccia sò lisce d aspettu biancu cun piccule tacche rosse sò cuvate da e femmine durente circa ghjorni u so cantu hè variu è meludiosu audibile da mezu ghjinnaghju à ghjugnu si cumpone per u più da sillabe ripetute ùn hè micca raru ch è a cappelluccia imiti l altri acelli in u so cantu a cappelluccia hè cumuna è presente tuttu l annu in corsica u nome di a cappelluccia vene da u fattu chì in capu pare ch ella appii un cappellu hè ancu chjamata a scappelluccetta a scappelluccia o a ciattola capiniella per ùn fà micca cunfusione cù a cappellina basta à pensà chì a cappellina hè capiturchina a capelluccia hè ancu chjamata a scherzicabugna o a scherzabugna e torre di corsica o torre genuvese di corsica sò stati custruite dopu à a dumanda di a populazione per pruteghje l isula da i pirati e torre eranu un sistema di difesa di a populazione corsa quandu ci era un periculu i torreghjani avvertianu a populazione à sonu di culombu o accindendu un focu à u pianu supranu di a torra cusì e torre chì eranu piazzate accantu pudianu dinù privene quell altre cusì in una ora o duie a corsica sana era prevenuta ci era parechji piani in e torre cumportavanu dinù l archere à u pianu superiore ci era una rangata di piumbatoghji ci eranu e scale per passà da un livellu à l altru di a torra a maiò parte di e torre genuvesi sò ronde ma una parte sò quatrate a custruzzione di e torre genuvese di corsica hà cuminciatu à u xviesimu seculu quandu à pupulazione di l isula hà dumandatu à genuva una prutezzione contra à i pirati è l invasori chì vinianu da u mare in u a custruzzione di nuvanta torre annantu à u litturale di a corsica hè dicisa i travaglia cumincionu sottu a direzzione di sebastiano doria è pietro filippo grimaldi podio à u principiu du i xviiiesimu seculu si pudia cuntà torre annantu à u litturale di corsica attualmente fermanu torre parechje sò sfundate ma uni pochi sò bè cunservate bon parechje sò classate cum è munimenti storichi a puesia ghjè l arte d usà per trasmette un messaghju propriu u significatu semanticu di e parolle quante u sonu è u ritimu chì queste impremenu à e frase a puesia si pò per questu paragunà à a musica in quantu ella riesce à trasmette emuzione di manera più evucative è putente ch ella à face a prosa una puesia ùn hà un significatu necessariamentu compiu cume a prosa ò megliu u significatu è solu una parte di a cumunicazione chì si face quandu omu leghje ò stà à sente una puesia l altra parte ùn hè verbale ma emutiva postu chì a lingua in a puesia hà issa doppia funzione di vettore quantu di u significatu chè di u sonu di cuntinutu quantu infurmativu chè emutivu a sintassa è l ortugraffia possonu patisce di variazione s ellu hè utile à e fine di a cumunicazione cumplessiva a questi duie aspetti di a puesia si ne aghjunghje un terzu quandu una puesia invece d esse letta direttamente hè ascultata cù u so linguaghju curpurale è u so modu di leghje u lettore interpreta u testu dendu lu inevitabilmente una nova dimensione teatrale issu fenomenu apparentatu cù a musica vene sfruttatu in i lieder tedeschi puesie cantate issu intimu mischiu di significatu è di sonu rende estremamente difficiule di traduce una puesia in altre lingue perchè u sonu è u ritimu uriginali sò irremediabilmente persi è devinu esse sostittuiti à una addattazione in a lingua nova chè in generale hè sola una approssimazione di l uriginale a puppusgiula o a puppusgia upupa epops hè un aceddu chì faci parti di a famiglia di l upupidae a puppùsgiula hè longa cm incù un apartura alaria di cm l impiumatura hè carrataristica bruna moltu chjara in a parti subrana è incù una striscia orizuntali biancu nera in a parti suttana u capu hè pruvistu di un ciuffu erettili di piumi u bizzicu essendu abbastanza longu cm è appena incurvatu in ghjò i patti sò corti ma forti a puppusgiula pesa g pò campà insin à anni da marzu à ghjugnu a femina pone a cova ova biancu virdicci par circa ghjorna in un ciottulu dopu o sittimani i piulacona chettani u nidu ci poni ancu essa dui cuvati l annu ci hè pocu dismurfisimu sissuali ind è a puppusgiula è u masciu è a femina sò guasi listessi a puppusgiula si nutrisci di larvi d invertebrati d insetti maiori di mignoculi di molluschi o di ragni a puppusgiula è diffusa in l auropa centru meridiunali sana in asia è in africa sittintriunali migra versu i tropichi in inguirnata i sottuspezii di upupa epops sò innanzi a puppusgiula hè classificata in l ordini di i coraciiformi ma a classifica più ricenti di sibley monroe l hà integrata in l ordini novu di l upupiformi a puppusgiula hè prisenti in corsica hè ancu chjamata in corsu a puppusgia a pappusgia u s o nomu veni da u so gridu pupupù pupù hè un aceddu cumunu ma ghjugniticciu a puppusgiula affacca in corsica à parta da u mesi di marzu ma à spessu i puppusgiuli ghjugnini in corsica in i trè primi sittimani d aprili accadi dinò calchì volta chì a puppusgiula passessi l annata sana in l isula ma hè raru a puppusgiula stà un pocu dignalocu in corsica da u litturali insin à un altezza di metri si scontra più suventi accantu à u litturali è priferisci a machja bassa i prata è s infatta ancu vicinu à i paesi è i paisoli difatti a puppusgiula si vedi più pocu in a machja alta è spessa accadi chì a puppusgiula fussi mintuvata in a cultura corsa par asempiu in i sprissioni u milvu neru milvus migrans hè un aceddu chì faci partita di a famiglia di l accipitridae a coda di u milvu neru hè furcata ma menu ca quidda di u milvu pesa trà è grammi u ò campà sin à l ità di anni u piumamu è moltu scuru è i punti di l ali sò neri da marzu à uttrovi u milvu neru si pò scuntrà in guasi tutta l auropa priferisci i loca aparti d inguernu u milvu neru stà in l africa sottusahariana a nutritura di u milvu neru si cumponi di pesci morti d acidduchji di picculi mammiferi d anfibii di rettili d insetti esistini parechji sottuspezzii di milvus migrans u milvu neru hè prutettu da a merula turchina o u merulu turchinu monticola solitarius hè un acellu chì face parte di a famiglia di i muscicapidae a merula turchina hè l acellu naziunale di malta a merula turchina misura da à cm è pesa da à grammi u masciu hà unu piumaghju turchinu grisgicciu fora di l ale è a coda chì sò più scure a femina è u piugone sò marrone frisgiati più chjaru sottu à u corpu u bizzicu di a merula turchina hè longu è fine u cantu di u masciu hè chjaru è meludiosu s assumiglia ma più forte à quellu di a merula cumuna onnivoru si ciba per u più d insetti è d altri invertebrti è ancu di baghe è di frutti u nidu si trova in un ciottulu rucciosu a femina face o ovi ch ella cova mentre circa duie simane ci hè qualchì volta duie cuvate per istate a merula turchina stà in e muntagne e culline è u cantu di u mare in e cavità rucciose in e custruzzione abbandunate è altre ruvine a merula turchina hè prisente in corsica è più abundante in u capicorsu hè abbastanza cumuna da u litturali insin à l altitudine di metri ùn si trova micca in i lochi cultivati nemmenu in i machjoni è in e fureste ma frequenta piuttostu i lochi pitricosi a merula turchina hè ripprisintata da cinque sottuspezie a merula turchina hè u titulu d una puesia di santu casta hè una cunfraternità cristiana dissidente nata in carbini in alta rocca in principiu di u seculu xiii in corsica è dura sin à mezu di stu listessu seculu i ghjuvannali predicanu a nonviulenza è eranu sot à direzione di u fratellu ghjuvanni martini serrebenu usciti da i fraticelli di toscana a duttrina riligiosa e suciale tene nant a puvertà è u datu di soiu i ghjuvannali eranu cuntrarii a a ierarchia chjesale dicendu ch ella era à l oppostu di u missaghju di ghjesù dicìanu di più chì un ci vulìa micca avè affare soie è chì tutt a roba divìa esse cummuna s impunìanu penitenza è altre murtificazione predicavanu umilità simplicità rispettu rinuncendu à u matrimoniu nutrìscenu a so numata di straviziosu è un rimore dice ch elli furnicheghjanu e sera di sàbatu si sò sopr à tuttu sviluppati in u libecciu di a tarra di i sgiò sì ne sò dunque fattu nemichi quand ùn anu micca pagatu l imposizione di tributi in u vescu d aleria scumunicheghja ssi eretichi è à a fine di l annu dumandanu è ottènenu a sciolta di a scumunicazione dumandendu a l arcivescuvu di pisa eranu contr a ierarchìa chjesale a so spiritualità u so sensu suciale è riligiosu s hè spartutu à a corsica sana sana mà in un pocu prima à a so morte signoremeiu raimondu vescuvu d aleria s indirizza a papa innocentu vi è li parla di ghjuvannali li dice ch elli sò rètichi è chi ùn rispetanu micca l autorità viscuvile innocentu vi cufidente in lu sò raprisentente i scumunicheghja dinò u sò successore urbanu v mantene a scumunicazione è manda un legatu in corsica stu legatu puntificale chi t a lu sustegnu di i sgiò lucali fà una cruciata santa militaria in u rughjone di carbini è in a piaghja urientale in nome di a chjesa di sin à in carbini ghisoni è d altri paesi stirparanu ghjuvannali donne è zitelli a listessu livellu ca l omi certi vulendu tene a sò cuscienza cascaranu l arme in manu l ultimi ghjuvannali saranu brusgiati in ghisoni in pedìzzolu a i monti kyrie eleison è cristie eleison in circa l annu l ultimi ghjuvannali sò ammazati vicinu à u conventu san francescu di i piazzali in alisgiani u gruppu canta u populu corsu a scrittu è cantatu ghjuvannali nant u dischettu rinvivisce accade chì i ghuivannali fussini citati in a cultura corsa par asempiu in a ghjastema dumenicu leca dettu circinellu o circineddu hè natu in lu in guagnu o in ortu è mortu in lu un si sà tantu cose nant à circinellu s ellu n è chi a studiatu in genoa è po in roma durante a revoluzione corsa vultatu in a so pieva di vicu diventa prete di guagnu è si mette à u serviziu di pasquale paoli a so storia cumencia in ponte novu nant à l altare di a so ghjesgia ghjura di mai spone l arme aspittendu chi a patria sìa occupata è cù l omi ch ellu infiarava si rende in vivariu à truvà à abatucci è li dumanda d attaccà i francesi a partenza di u generale u porta in a pieva soia induva cù parenti è amichi dà forza à a resistenza i so fatti ruvinati ricercatu contra soldi rispinghje e dumande di marbeuf à quale avarìa rispostu un pudè micca ghjurà fideltà à a francia senza perghjurà parchì avìa dighjà ghjuratu nant à i vanghjeli di stà fedu à a patria visticatu si stalla in lu fium orbu induva un ghjornu di hè rintracciatu mortu drent à una sàpara d ania cù u so stilettu è u so crucifissu in manu natu in lopigna in lu è mortu in balogna in lu incantatu da u banditismu ghjè un guidu di spada in lu chi u feriscie à a bocca d un colpu di fucile sociu cù j b torre cumencia a parcittà è diventa un briacò in lu drent un usterìa in paomia tomba u mere di rennu chi avìa figlioli di veranu manda una lettera à un ghjurnale nant à chenne insulta spada mà un si passarà nula in aostu mette a parcittori l usteriaghji di guagnu i bagni dopu vannu ellu torre è unu di i sò nipoti à parcittà u stabilimente termale mà u direttore rifiuta di pagà è caviglioli à da mette a paùra generale tirendu nant à facciata di u palazzu è à tombatu un aiaccinu l affare di guagnu assai parlata in a stampa forza a direzzione di statu a fà qualcosa contra caviglioli u di nuvembre caviglioli è i sò amichi si ritrovanu in balogna è facenu festaccia i giandarmi collanu è ghjunghjendu in balogna una fucilata cumencia giandarmi morenu sò feriti mà u banditu hè murendu ugo colonna o ugo della colonna hè un persunaghju fundamentale in a storia di corsica saria un principe rumanu fundadore sicondu e corniche è a tradizione isulana di a dinastia di i suvrani è conti di corsica è ancu un eroi di a ricunquista di l isula contra i sarracini è i mori in a data hè incerta ugo colonna saria statu inviatu in l isula da u pappa stefanu iii saria statu dice a ligenda u figliolu d un pappa un tinente di colonna ganallone di maganza saria sbarcatu vicinu à u stagnu di palu in u fiumorbu dopu à avè liberatu a corsica da i mori colonna avaria spartutu a corsica trà i so dui figlioli biancu chì avaria avutu u cismonte è cinarcu chì avaria avutu u pumonte fù cusì chì cinarcu saria statu u prima di a sterpa di i cinarchesi quell omu storicu legendariu hè mintuvatu drent a crònica di ghjuvanni della grossa ugo colonna avarìa dirighjatu a rinconquista di l isula contra i sarracini in lu seculu ix è sarià dunque u denzanu cù e famiglie romane suciate savelli è nasica di tutta nobilità di l isula ruvinata cù raghjone da l istoriani pusitivisti di lu seculu xix l epopea d ugo colonna presenta quantunque un interessu maiore pà l istoriani di u principiu di u seculu xxi ghjè dighjà un palinsestu una òpara ripitturata da u cronicatore nant à e testimunianze anteriore testimunianze che nò puvemu fà esce dopu apre una porta nant a l universu pulìticu è culturale di ghjuvanni della grossa è nant e cundizzione di a scritura crònica è appartene dunque à a storia di u seculu xv appartene finalmente à a storia di e raprisentazione muderne è cuntempuràneu per via di a sparghjera considerevule di stu nomu in a sucietà corsa di poi a fine di esimu cumu marca di nubilità colonna avaria custruitu u castellu di capraia annantu à a cumuna di casaglione ugo colonna saria mortu à roma in u arrigo bel messere saria statu unu di i so discendenti u nome colonna vinaria da trajanu in roma a grande cità d origine di ugo colonna difatti una colonna hè rippresentata annantu à stemma di a famiglia colonna in corsica a casata colonna ùn affaca micca nanzi u seculu xi in a famiglia colonna ci hè trè pappi una quarantina di cardinali vicarii parechji generali di l armata di nabulione è ancu parechji parsunaghji impurtanti di a storia di spagna è di francia parechje famiglie scendarianu da ugo colonna i colonna d ornano è i colonna d istria dui casate chi si scontranu in corsica versu u persunaghju di ugo colonna hè mintuvatu in a cronaca di ghjuvanni della grossa un autore anzianu chì avaria mintuvatu à ugo colonna hè l abbate albinus flaccus alcuin unu di i maestri incaricati di a struzzione di carulu magnu ma in a so storia di corsica chì fù pubblicata in u prete galletti hà cuntestatu l esistenza di ugo colonna parechji autori muderni neganu l esistenza propria di ugo colonna a cispra hè una rivista litteraria cursista in lingua corsa hè stata fundata da saveriu paoli è ghjacumu santu versini in lu cunsiderata ancu s è ùn ci hè statu cà un numaru cumu una publicazione emblemàtica di u riacquistu litterariu cuminciatu è chi si svilupparà qualch anni più tardi cù a muvra è l annu corsu l intròitu d a cispra intestatu autonomia ò degenerazione di l individualisimu corsu firmatu da paoli è oghje sempre impressiunante par a durezza di e parolle in drentu à u sicondu intròitu in corsu omu retene spessu a frasa a corzica un n è mic un dipartimentu francese è una nazione vinta ch hà da rinasce scrittu cumu l originale mà à so longa storia pianta à u principiu di a prima guerra mundiale si pò dinù parlà di lorenzo vero pueta d essezione chi hà scritu in a cispra era un amicu di u famosu pueta francese leconte de lisle omeru dante hanu più fattu pà e so patrie cà tutti i guerrieri italiani è grechi racine è corneille hanu più fattu pà l unità francese cà tutta a sterpa di capet a lingua hè ancu più mamma cà figliola di a razza benchì sse duie cose siinu naturalemente unite perchè a razza corsa a più bella sottu à l ochju di u sole ùn averia micca a so litteratura duve sò i nostri pueta duva hè u nostru mistrale attinzione sì no lascemu more a nostra lingua a nostra razza murarà cun ella a cispra si prupone di creà in corsica un felibrige una pleiade di pueta di scrivani d artisti corsi di nome d ispirazione di fatti a puesia di ghjacumu santu versini dedicata à u so missiavu a puesia celebre di ghjacumu santu versini un altra puesia celebre di ghjacumu santu versini natu in san martinu di letia in lu è mortu in lu listessu locu in lu cofundatore cù ghjacumu santu versini di a celebra tantu ch efimeru rivista cursista a cispra in lu ferma oghje cunnisciuta sta rivista pulitica è literaria per via di u so motu famosu a corsica ùn hè micca un dipartimentu francese hè una nazione vinta chì hà da rinasce per i so respunsevuli a literatura era un arnese da fà l unità di a patria corsa anu più fattu racine è corneille per l unità francese chè tutta a sterpa di capet durante a prima guerra mundiale hè fattu prigiuneru da i tedeschi in prigiò hà scrittu a parte a più importante di i so testi dialettali chì compie i versi di u so racoltu pomes villageois è quelli ch ellu avia publicatu in la so rivista sottu à u nome di solitudes natu in mortu in unu di nomi maiori di a storia di l isula ghjuvanni della grossa a mostru u a parte eminente chi sambucucciu s appittò durante l anni seguenti e rivolte populare di mà ghjè petru cirneu chi hà datu murusaglia cume u locu di l assemblea chi l a elettu à capu di e rivolte quellu a discritu dinò a bataglia chi l à oppostu a mutari d alesani induva u capumachja di i populare avìa stallatu u sò campu d altronde avemu qualchi ducumenti attistava di a sò presenza a capu di e rivolte ordunque in lu stava a cant a guvernore cù altri membri di u cunsigliu di corsica unu di i sò discendente sicondu omu a purtà stu nome s appittava a carica di vicariu di u populu in lu dopu à a disfatta à a battaglia di u borgu a francia utilizò a coruzzione affinchè di sottumette i naziunali lavighju xv hà spesu assai soldi pà staccà parechji capimachji di a causa naziunale malgradu e tentative d assassiniu contr à paoli ma fù in lu duminiu militariu chì i più impurtanti scambiamenti funu operati u corpu espedizziunariu francese dispunìa d un nuvellu cumandante u conte di vaux è d un efettivu di suladati cù u sustegnu d una grossa artigliera i francesi anu fattu a scelta di passà in forza sopra u golu in ponte novu è di cullà in corti pà strughje u guvernu corsu l armata naziunale pà contu soiu dispunìa d appena di più di suldati ma quasgi micca artigliera ghjè dunque in u duminiu lugìsticu è di u mudellu di guerra chì si vole utilizà dopu à avè messu in piazza e truppe d arcambal à a so dritta è quella di marbeuf di l altra parte à di maghju di vaux lampa suldati à mezu è cù una serìa d uperazione fatte u di maghju piglianu muratu è san niculau strughjendu e difese di u nebbiu marbeuf ripiglia u borgu è franca u golu u di maghju i corsi perdenu custera u lindumane san petru è lentu passanu à a putenza francese è di vaux stalla u sò campu in quell ultimu paese pà contu soiu l armata naziunale dispone di suladati drent à i quali ci eranu mercenarii prussiani è svizzeri in ponte novu sottu a direzzione di gentili affinchè di taglià a strada à i francesi mà i corsi vulìanu ripiglà u vantaghju pasquale paoli cuntava di caccià i nemichi di lentu attachendu u paese in direzzione sfarente cù una fruntale è duie da i canti l di maghju petru colle dirighje l attaca principale di i corsi versu tenda è lentu ghjunghjendu à scuzzulà seriu l armata reale ma una cuntrattacca francese oblicava i naziunali à rinculà versu ponte novu induva cù a cunfusione si facenu tirà à dossu da i prussiani chi divìanu difende u ponte ghjuvanni nicoli hè natu in san gavinu di carbini in è mortu in bastia in dopu stughje à a scola nurmale d aiacciu è una mubilisazione corta in ghjuvanni nicoli diventa prufissore in corsica prima d esse mandatu à u mali in pigliatu da u sò mistiere riccu d idee respublicane è laiche inamuratu di a tarra africana quellu direttore di scola à da vìa vìa di i sò cunttati cù a sucietà nera s interugà nant à culunisazione nò pà criticà u principiu hè sicuru chi a respublica hà u duvere di civilizà ordunque dipoi prupone invanu à a sò ierarchìa un prughjetu di riforma puntendu essenzialmente à integrà e nutizie suciò etnològicu di e sfarente sterpe di l africa occidentale francese è piglia puttualmente a difesa di gruppi di nativi vìttime di u sistema culuniale in volta in corsica l annu seguente s affica à a sfio scrive drentu parechji ghjurnali insulari parlendu di i sfarenti prublemi culturali cummu l insegnamentu di u u corsu è di a storia insulare à a scola in u respublicanu di manca palisa e smorfie irredentiste di u guvernu fascistu mubilisatu in resu à a vita civile in oppostu a u guvernu di vichy dicendu ch ellu era autoritariu è contrarespublicanu ghjuvanni nicoli s affica a u fronte naziunale à a fine di l annu a direzione cumunista trova in ellu un quadru cù idee revoluzionarie chi dopu ch ellu s hè afficatu partitu cumunistu clandestinu ottene durante a responzabilità dipartimentale di l armamentu di u f n preparendu una lotta armata u ghjungnu hè arestatu pà l ovra in aiacciu hè ghjudicatu è cundanatu à a morte hè esecutatu in bastia u d aostu a santa di niolu hè un pilegrinaghju celebratu ogni annu in casamàcciuli chi accoglie assai ghjente occorre l di sittembre u ghjornu di a festa patrunale di u paese a vergine hè venerata da una folla numerosa di pilegrini casamacciuli hè un locu di pilegrinagiu anzianu ogni annu l di sittembre ci si cilibreghja a natività di a vergine tutti l anni e centinare di pilegrini ci si rendenu per rende omagiu à a santa di u niolu ssa cilibrazione hè ligata in particulare à a statua di a vergine cunsirvata in a chjesa di u paese a santa di u niolu l origine di a santa di u niolu hè assuciata à u traslocu d una stàtula di nostra donna di a stella a ligenda dice chì un capitanu di marina napulitanu in core di timpesta implurò a vergine maria di mandà li un segnu affinch è u so battellu ùn affundessi micca in l onde à a fine di a so prighera una schjarita permessi di salvà i marinari à usu ringraziamentu u capitanu di a nave cumprò una statua di a vergine à napuli è a rimisse dopu à i corsi chì fubbenu incaricati di traspurtà la i mònachi cù i pastori avianu decisu di tramutà a stàtula in niolu i paesi si disputavanu l onore d avè a stàtula u prete guardianu di u cunventu a misse annantu à una mula i mònachi è i fideli suvitavanu à un tiru di fucile cullendu u chjassu di l impiaghjera pàssanu u ciòttulu à i mori à metri d altezza è francanu u golu pà ghjunghje in casamàcciuli à u passaghju di a statua i paesi circonu à fà lu piantà ind è elli u solu paese chì ùn marcò nissuna invidia fubbe casamacciuli hè dopu un periculosu viaghju à traversu e gole chì u sumere s arristò in casamacciuli annantu à u campu di fiera davanti a piazza di a piccula capella chi tene sempre oghje u nome di campu di a santa niente ùn pote dicide lu à parte è a statua si firmò in paese a cilibrazione di l di sittembre tene una particularità a messa compie incù una prucissione purtata da a cunfraterna di u paese chì porta a statua annantu à u campu di fiera a prucissione hè suvitata da una cirimonia specifica a granitula ci vole d altronde à rimarcà chì tradiziunalmente a statua di a vergine ùn ci participeghja micca i so purtadori chittendu a prucissione tandu bench ella accade certe annate chì a cunfraterna a ci integresse i membri di a cunfraterna avanzanu in una linia chì si abbuglia annantu à ella stessa in spirale po ghjunta à u centru si svoglie cumplittamente a prucissione riparte dopu daretu a statua di a vergine per riturnà à u so puntu di partenza a chjesa di u paese dopu à a messa cantata a cunfraternità si mette in ordine di prucessione in direzzione di u chjosu di fiera a granitula u nome di issa prucessione s avvinghje à forma di spirale sin à u mumentu chi a stàtula di a vergine ghjunghjissi u sò centru simbòlicu a prucessione pianta è si svoglie a l imbarciu per vultà à a ghjesgia di u tempu chi u palagrinaghju si faccìa nant à piazza di u cunventu di a selva una fiera era fatta u lindumane ùn si pò staccà a santa di u niolu da a fiera di a santa a fiera di u niolu hè a fiera di u niolu chì si tene ogni annu mentre parechji ghjorni inchjudendu u di sittembre quellu ghjornu è mentre parechji ghjorni a tradiziunale fiera à u bestiame di l ultimu seculu s hè trasfurmata da longu in una fiera di l artigianatu accumpagnata da attività culturale varie tradiziunalmente ci si sentenu canti polifonichi paghjelle è ci si impruviseghja in e baracche custruite per l occasione u cantu di a madonna hè intunatu mentre a granitula l archera hè una apartura in a facciata in petra d un casteddu o d una torra di difesa par pudè tirà par asempiu d archibusgia è ussirvà fora issa apartura t hà a forma d una sfetta o d un tafonu quatratu issu tipu d apartura hà cuminciatu à vede si ma raramenti in i bastimenti furtificati di u xiiesimu seculu eppò hè divintatu moltu più cumunu in u xiiiesimu seculu l archera pò essa ussirvata in i torri di difesa di corsica com è a casa di samperu corsu in vicu annantu à a cumuna si santa maria è sichè hè suventi assuciata à un piumbatoghju eraclitu natu in efesu ac ac hè unu di i più importanti filosofi presocratichi di a grecia antica di eraclitu di efesu avemu puchissime infurmazione cuncernendu a so vita è di a so opera filosofica ci fermanu solu uni pochi di frammenti per quessa u so pensà hè particularmente difficile à capisce ed è statu interpretatu in diversi modi eraclitu inoltre era digià in a so epica in certi rispetti cripticu per esempiu aristotele di u quale si pò pensà ch ellu avia lettu integralmente l opera di eraclitu u definisce com è eraclitu u scuru a duttrina di l unità di i cuntrarii hè forse l aspettu più originale di u pensà filosoficu eracliteu a leghje sicreta di u mondu risede in u rapportu di interdipendenza di dui concetti opposti chì lottanu trà elli ma in u stessu tempu sò una manifestazione di l unità è facenu parte d una stessa totalità a culostra hè a sustanza liquida emessa da e puppule durante l ultimi mesi di gravidenza è in i primi ghjorni dopu à u partu hè un liquidu giallicciu quant è densu è viscosu durante a gravidenza hè emessu in picculissima quantità a composizione di a culostra faciliteghja u neunatu in u so passaghju da l alimentazione placentare à quella intestinale in paragonu incù u latte hà un contenutu maggiore di proteine è di vitamine soprattuttu a a a b è a c mentre a culostra hà un contenutu più minore di zuccheri è di grassi contene anche certe sustanze chì permettenu di inizià a digestione di e proteine di i grassi è di i zuccheri in a culostra sò presenti anche l anticorpi chì sò transmesse da a mamma à u figliolu contribuendu cusì à a protezzione di u neunatu a quantità produtta hè variabile da à cc dopu à i primi dui ghjorni a culostra si trasforma gradualmente in latte a culostra hè stata mintuvata qualchì volta in a litteratura corsa per esempiu a petra battifocu hè una roccia sedimentaria cumposta guasi esclusivamente di silicia hè una varietà di quarzu minerale assai dura in generale a petra battifocu hè grisgia scura turchina nera o ancu bruna scura sta roccia si forma in dui modi a petra battifocu tende à cuncentrà si in strati estremamente compatte è guasi inattacchevule da l agenti atmusferichi hè ssa specifichità chì incù una certa abbundanza è a so durezza ne anu fattu u materiale essenziale di e prime industrie litiche e petre battifocu travagliate sò una tistimunianza fundamentale di i primi insidiamenti umani e tecniche lavurative imprudate per creà le permessenu d individuà parechji periodi di a preistoria l usu cuntinuò dopu finu à un epica abbastanza recente in u seculu xvii eranu sempre aduprate in particulare ind i populi di l americhe chì fabricavanu cultelli incù a lama di stu materiale chì era usatu ancu per fà e punte di e frezze eppuru hè necessariu di distingue a petra battifocu travagliata da e so sgherze naturale chjamate eolite a petra battifocu in quantu petra fucaghja hè stata fundamentale ancu per u funziunamentu di l acciarini manuali in europa è in u bacinu di u mare terraniu almenu dapoi l ità altumedievale è da u seculu xvii à u seculu xix ancu per fà scintillà i meccanismi accenditivi di l arme da focu finu à l avventu di l arme à percussione a petra battifocu hè mintuvata in u dizziunariu corsu francese di matteiu ceccaldi cù l acciarinu ci vole a petra battifocu è l esca a battaglia di u borgu occorse da l ottu uttrove à u uttrove di u è oppunì e truppe reale francese à l armate di a ripublica corsa cummandate da pasquale paoli l affruntamentu si terminò per una vittoria di i corsi dopu à esse sbarcati in san fiurenzu u aostu di u è occupatu prestu u capicorsu incù unu principiu di cunquista à l avantaghju di e truppe francese i naziunali ripiglianu l ostilità è forzanu i francesi à evacuà a casinca ma quelli eppuru cunservanu una posta avanzata in borgu d uttrove pasquale paoli à a testa di omini intraprende di ripiglià u borgu induve i francesi in aspittera di rinforzi s eranu messi à u riparu l ordine fubbe datu à tutti l omini di marchjà annantu à u borgu l armata corsa si cumpunia di corpi l altre truppe dispunibile fubbenu disposte più in daretu da u latu francese u cumbattimentu principiò l uttrove di u in a matina è durò deci ore quandu u marchese di chauvelin imparò a sorte chì aspittava i so cumpatriotti mandò thomas auguste le roy de grandmaison versu u borgu marbeuf è chauvelin escinu da bastia incù omini per dirighje siversu u locu di a battaglia ludre è i so omini messi à u riparu in a cità di borgu aspittavanu l assaltu paoli azzizzò l ardore di e so truppe incù ssa frasa cusì borgu chì avia vistu in u a scunfitta di u corpu spediziunariu francese dumandatu da i genuvesi visse dinù a nazione corsa triunfà i francesi lascionu annantu à u terrenu morti à tempu cù feriti i omini di u culunellu di ludre è quest ultimu sò fattu prigiuneri novi cannoni frà i quali trè di bronzu unu murtaiu fucili è munizione fubbenu ricuperati da i corsi fubbe cusì u bilanciu di a battaglia u riame di francia fubbe surpresu di ssa scunfitta è u rè luigi xv pinsò ancu à lascià a corsica in pace ma u duca di choiseul cuscente di u ridiculu in quale si lamperia a francia s è ella abbandunava a lotta organizò una siconda spedizione cummandata da u conte de vaux chì battì i corsi in ponte novu a paracquella macrolepiota procera hè un tipu di fungu chì face parte di a famiglia di l agaricaceae u cappellu hè largu u so diamitru variendu da à cm à l iniziu u cappellu hè sferuidale ind è a paracquella ghjovana dopu u cappellu diventa mezu ellitticu eppo hè finalmente pianu à maturità ind è a paracquella adulta u pede hè bùfulu è fibrosu hè longu sin à cm parechji sinonimi di macrolepiota procera sò a paracquella hè un fungu manghjarecciu u pede hè appena più duru sopratuttu ind è u fungu adultu è si caccia d abitudine uni pochi di funghi chì s assumiglianu à a paracquella sò ma sò tutti manghjarecci a paracquella hè assai cumuna in corsica hè ancu chjamata u paracquellu in corti dizz u muntese a cappusgiula a cappelllina o u cappellu di mortu u nome corsu paracquella vene da u fatu ch è ssu fungu pare un picculu paracqua u scupinu hydnum repandum hè un tipu di fungu chì faci parte di a famiglia di l hydnaceae si scontra à spessu in e liccete in e faiete o in i pinete u pede hè maiore cilindricu è bianchicciu hè largu da à cm u cappellu hè largu da à cm u sottu di u cappellu hè cupertu à ache hè per via di quessa chì ssu tipu di fungu hè chjamatu fungu ricciu in parechje lingue è in particulare in inglese ci hè una spezia di fungu chì s assumiglia assai à u scupinu è chì hè cunsiderata certe volte cum è una varietà di scupinu u scupinu russicciu ma u scupinu russicciu hydnum rufescens hè russicciu o arancinu a so forma hè più regulare più tonda hè dinù più chjucu più mollu un sinonimu di hydnum repandum hè dentinum repandum accade qualchì volta ch è u scupinu fussi cunfusu incù a ghjalletta chì anu u culore chì s assumiglia ma in cunfrontu di a ghjalletta u scupinu hà l ache sottu u cappellu u scupinu hè un fungu manghjarecciu hè appena amaru quand ellu hè vechju è ci vole à fà lu coce bè u scupinu hè cumunu in corsica u nome corsu vene da u fattu chì ssu fungu si trova à spessu vicinu à a scopa ma si scontra dinò à spessu à mezu à e leccie altri nomi corsi di u scupinu sò u scupignu u scupaghjolu a torra hè una pezza di u ghjocu di scacchi si pò move orizontalmente o verticalmente a torra ùn pò micca saltà annantu à quell altre pezze ogni campu pussede due torre à l iniziu di a partita a torra hè piazzata annantu à e cantarelle a è h per i bianchi è a è h per i neri u valore di a torra hè cinque punti o pioni due torre inseme sò cunsiderate appena più putenti chè a regina valore un muvimentu particulare di a torra chì si effettueghja incù u rè si chjama arruccamentu maiore o minore issu muvimentu particulare serve per mette u rè in una pusizione più sicura più laterale cupertu da pioni è affiancatu da una torra in pusizione più centrale a torra di seneca hè una torra di corsica hè situata annantu à a cumuna di luri sopra à a bocca di santa lucia hè stata custruita à u xvesimu seculu da a famiglia da mare seneca u filosofu è puliticante rumanu ci saria statu durante u so esiliu in corsica da u à u l esiliu di seneca finì quandu agrippina a moglia di l imperatore claudiu riescì à ottene u so ritornu da l esiliu è u scelsi com è tutore di u so figlolu di prima lettu u futuru imperatore nerone ma issa passata di u sughjornu di seneca in a torra ferma incerta è più probabilmente seneca serà statu in mariana o in aleria u pruprietariu di a torra hè a cumuna di luri u voceru o vociaru face parte di i canti funebri corsi hè un cantu prufanu hè un tipu specificu di lamentu chì hè cantatu da una donna in presenza di a persona morta chì si trova annantu à a tola o u lettu a donna chì canta hè a voceratrice u voceru caratterizeghja a manera di i corsi pà pienghje i morti u vòceru hè fundatu nant à zerga a tristezza è u dolu l usu di u voceru in corsica hè statu mintuvatu da petru cirneu di felce d alesani in u in u so de rebus corsicis sicondu petru cirneu l usu vinia da i rumani ma si facia tandu in a chjesa thiers i canti populari corsi di salvatore viale cumportanu bon parechji voceri uni pochi di voceri celebri sò in certi casi quandu u mortu hà persa a vita di manera viulente essendu statu assassinatu u voceru finisce incù una chjama à a vindetta per esempiu in u voceru di maria felice di calacuccia è in voceru per caninu ma in certi voceri u mortu hè statu tombu per accidente da un animale cum è in u voceru di una talavese in u sartinese u fattu di cantà u voceru hè chjamatu l abaddatera u fattu di cantà a baddata eccu uni pochi di voceri celebri parte è più sò mintuvati in viale è tommaseo a necromanzia da u grecu nekromanta cumpostu di nekrs mortu è mantea divinazione hè un ghjènaru di divinazione induva u praticatore cerca à chjamà u spìritu di i morti pà ch elli permetteni di cunnosce avvinamenti futuri ò pà acquistà putteri màgichi quellu chi pràtica a necromanzia ghjè un negramante si vede quì chè u prefissu a muttatu di l orìgine greca nekros in negru neru in latinu facendu capisce chì a necromanzia appartene à l arte màgicu neru si po che a necromanzìa sia in rilazione cù u shamanisimu chi chjama i spìriti cummu i fantasmi è l antinati u storianu strabone rapporta chea necromanzìa era a forma a più impurtante di i persianniè dinò in i populi di caldea particularmente ind i sabeani ò aduratore di e stelle d etrurìa è di babilonìa a morra hè un ghjochu di strategìa nanzu era cunnisciutu dapertuttu è avà ùn si ghjoca ch è in corsica in sardegna in parechje rigione d italia è in u suttanacciu francese hè statu inventatu in l antichità l origine di u nome hè di u talianu dialetticu morra chì vole dì ritardu u ghjocu hè d induvinà a somma di i numeri chì sò mustrati incù i diti da i ghjucadori i dui ghjucadori tendenu à tempu u bracciu mustrendu u pugnu oppuru stindendu un numeru di diti à scelta mentre elli gridanu guasi à vulè intimurisce l avversariu un numeru da à a morra generalmente in lingua lucale à spessu incù sprissione moltu colurite chì varieghjanu da un paese à l altru accade dinù à spessu ch è u nome di u numeru fussi mudificatu per rende lu monusillabicu u ghjucadore chì induvineghja a somma cunquista u puntu è in u casu di ghjocu à squatre mantene a manu è duverà cumbatte incù l altru ghjucadore di a squatra cuncurrente è cusì via s è tremindui i ghjucadori induvineghjanu a somma u ghjocu cuntinueghja è nissunu guadagna u puntu u ghjocu finisce quand ellu si righjunghje u tutale dicisu à l iniziu si pò ghjucà unu contr à unu a forma di basa di u ghjocu oppuru dui contr à dui vale à dì quattru ghjucadori divisi in squatre induve e squatre sò poste à l accasu a cumpetizione à squatre hè quella più diffusa è ancu quella induve u fattore furtuna hè missu da parte è hè rimpiazzatu da l abilità è a strategia a morra murra in sardegna more o mora in friuli mrre in molise mora in trentino è in u veronese mourra in valle d aosta è in pruvenza mura in bergamasco murra in calabria hè un ghjocu antichissimu com è rapportanu numerose storie cunnisciute e prime nutizie chì s anu di u ghjocu di a morra ricollanu à l anticu egittu in una tomba d un altu dignitariu di corte di a xxv dinastia si vede chjaramente u defuntu intentu à stende u bracciu incù un numeru contrappostu à un antru ghjucadore parechji seculi dopu in una pittura vasculare greca apparisce chjaramente u ghjocu trà elena è paride incù e mane prutese in l attu tipicu di u ghjocu di a morra hè puru à l epica latina chì s anu e più chjare manifestazione ancu scritte cicerone in un scrittu do soiu ci dice ch è dignus est quicum in tenebris mices vene à dì hè persona degna quella incù a quale si pò ghjucà à a morra in u bughju in latinu a morra era designata incù a parolla micatio da u verbu micare chì in un sensu stesu era micare digites vene à dì stende i diti in u ghjocu in l epiche pusteriore ci fubbenu diverse tistimunianze ancu figurative di u ghjocu di a morra numerosi pittori anu ripprisintatu ghjucadori di morra durente e differente fase di u ghjocu si ghjoca cù e mane duie parsone si mettenu di punta l una à l altra hè facenu un numeru di diti cù una mane è dicenu mughjendu varietà corsa a somma di i diti di a mane di i dui ghjucatori in a varietà corsa u ghjucatore mughja per dì i numeri è insulta à listessu tempu quell altru ghjucatore tuttu què in lingua corsa lalchimia hè un arte esotericu chì vene di l antichità di tutti i lochi di a tarra è si sparchje sin à l auropa quandu sò ghjunti i testi arabi i scritti alchimisti fanu l usu di un simbulisimu speciale distintu a piattà u sensu a l altre parsonne u nome vene di l arabu al kimiya o al khimiya o quantità si ritrovanu pratiche alchimiste in tutte e civilisazione anziane occidentale orientale indiane è chinese u scopu di lalchimìa hè a studia di a materia è a trasfurmazione di quessa unu di i scopi hè l òpera maiò ci vole à dì l elaborazione di a petra filosofale chì permette a trasmutazione di i mittali vili piombu stagnu in mittali nòbili oru arghjentu un altru scopu maiò di l alchimìa hè a ricerca di a panacea medicìna universale ò a prulongazione di a vita cù un elisiru di longa vita a pràtica di l alchimìa è e teurìa di a materia sò qualchivolte accumpagnate di speculazione filosòfiche mìstiche ò spirituale l origine di l alchimia si perde n i tempi d i tempi è pare ghjunghje di cuasgi tutti i cuntinenti l alchimia pare piglià una parte di più in più inpurtante in revoluzione neulitica quandu l omu vulendu capisce è avè u cuntrollu di a natura vede quessa qui sottu una forma metafòrica pà pude trasmettesi i sicretti cumu l usu di creature legendarie cumposte di parechje partite d animali sfarenti par esempiu e chimere pà raprisentà l elementi fundamentali pà a fabricazione di l atrazzi è di l arme pà avè u vantaghju drentu e battaglie ind a china àntinca l alchimia ci hè di sicura a u iv seculu nanz à u cristu a ricerca di rimedii d immurtalità hè u progetu maiò di l èpica u primu imperatore di a dinastìa qin organizeghja una spedizzione nant a l isula legendaria di penglai vidaremu chi quellu racontu hè cuasgi listessu a d altri par esempiu quellu di l argonoti in india e pràtiche shivàiche è tàntriche seguenu dinò i principii alchimisti shiva principiu attivu di u zolfanu feconda akti principiu di u mercuriu pà dà à u discèpulu u corpu di diamente fùlmine diventatu in auropa a petra filosofale a l oriente mediu a babilona maiò cunnosce dinò l alchimia l iranu ànticu cunnosce dighjà l omu primurdiale è u sò sbrenbamentu in egipta anzianna si trova dighjà l uroboros simbolu di u principiu primu di l alchimia solve e coagula e dinò u principiu di a prima tappa a dissoluzionne ricunnisciuta dà tutti l alchimisti cummu l allegorìa di u sbrembamentu vede fulcanelli quì quellu d osiris chi a mitulugìa greca ripigliarà cummu u sbrembamentu di dionysos zagreus a scola di lisandrìa prubabilmente u centru u più sviluppatu di tutta l antichità avutu dinò i sò maestri a pinsà in alchimia zozimu sinesius olimpiodore in auropa sò i cèltichi chi pratìcanu l alchimia a u xii seculu disfatta di e cruciate i testi arabi chi cunnòscenu dighjà una teulugìa è una metafìsica assai sviluppata avicennu averroesse maimonidu collanu in auropa passendu pà a spagna è a turchia aristotele incunnisciutu sin a quì in auropa diventa l ideologìa principale di a filosofia scolàstica midievale cù tuttu u materiale alchimista pà micca esse ghjudicatu cummu unu erèticu nascenu storie arturu i cavaglieri di a tavula ronda chi parlanu tuttu di u graalu ghjè a ssu mumentu chi ghjunghje u scrittu di a tavula smirallina fundamentale pà l alchimisti di u midievu chè a ghjente attribuisce a hermes mà chi hè in fattu a fine d un trattu u livru sicretu di a creazione è tènnica di a natura scrittu sottu u regnu di u chaliffu ma mun in l alchimia cummencia à aluntanassi di a ghjesgia a riforma si pripara è e duttrine teosofiche nascenu l illuminismu si sviluppa u discorsu scambia è piglia parechje significazione teosòfiche mettafìsiche è fìsiche l alchimia hè accusatu d eresìa è diventa una duttrina sicreta ghjè a st èpica chi apparisce un onda di scritti a più impurtanta di tutt a storia uccidantale mà dinò u più scurru l autori i più impurtanti sò flamel de loris romanu di a rosula ripley isaac l ollandese paracelsiu è tutti quanti a st èpica a capitale di l alchimia hè praga è tutti i sapienti si stallanu cullà u mari tarraniu o mare terraniu hè un mari intercuntinintali situatu trà auropa africa è asia a so superficia apprussimativa hè di ed hà un sviluppu massimu longu i paralleli di circa a lunghezza tutali di i so costi hè di km a prufundità media essendu di circa m mentri quidda massima hè di m vicinu à i costi di u pelupunnesu a salinità media ammonta da à a pupulazioni prisenti in i stati bagnati da i so acqui ammonta à circa milioni di parsoni sicondu a sturiugrafia hè tradiziunalamenti cunsidaratu à tempu cù u prossimu urienti è à u mediu urienti com è a culla di a civiltà uccidintali à parta da u mondu anticu ci sfocia u fiumu più longu di u mondu u nilu u mari tarraniu hè culligatu à punenti à l uceanu atlanticu à traversu u strettu di gibilterra à livanti à traversu u mari di marmara par via di i dardaneddi è u bosforu hè culligatu à u mari neru u mari di marmara hè à spessu cunsidaratu parti di u mari tarraniu mentri u mari neru hè in generali cunsidaratu un mari distintu u canali di suez à sudu livanti cullega u mari tarraniu à u mari rossu i marei sò assà limitati par via di u schersu culligamentu incù l uceanu chì limiteghja a massa d acqua tutali cuncirnata da u finominu i tampiraturi di u meditarraniu ani estremi cumpresi frà i c è i c in generali s oscilla frà i c c in i mesa invirnali finu à i c c in i mesa estivi sicondu i zoni à l azzioni di u mari meditarraniu com è cistarra termica hè in bona parti divutu u clima meditarraniu carattarizatu generalamenti da inguerni umiti è istati caldi è secchi i culturi carattaristichi di a rigioni sò alivu uva agrumi è lecci suvarini file olive niche jpg thumb putinziali distribuzioni d alivi in u bacinu di u meditarraniu indicatori biulogicu di u bacinu di u meditarraniu oteros u terminu meditarraniu diriveghja da a parola latina mediterraneus chì significheghja à mezu à i terri u mari meditarraniu à traversu a storia di l umanità hè statu cunnisciutu incù parechji noma l antichi rumani u chjamavani par asempiu mari nostrum veni à dì u nosciu mari è infatti a cunquista rumana tuccò tutti i rigioni affacciati annantu à u meditarraniu a dinuminazioni in arabu à u biir à u abya à u mutawassi veni à dì mari biancu di mezu hà inspiratu a dizioni turca di akdeniz mari biancu in l altri lingui di u mondu di solitu si hà sia un prestitu da u latinu o da lingui niulatini par asempiu inglesa mediterranean sea sia più spessu un calcu da u sensu di mari mediu à mezu à i terri par asempiu tedescu mittelmeer ebraicu hayam hatikhon u mari di mezu berberu ilel agrakal mari trà terri giappunesa chichkai mari à mezu à i terri albanesa deti mesdhe u mari à mezu à i terri vera è probbiu ponti trà tarritorii a rigioni di u mari tarraniu hè cunsidarata com è a culla di parechji trà i più antichi civiltà di a pianeta è ancu u tiatru principali di a storia è di a cultura di a civiltà uccidintali l agricultura à tempu cù l addivamentu si diffusi annantu à i so costi intornu à u a c più dopu in a so parti uriintali una più accintuata dinamicità culturali purtò à a nascita d arii urbani carattarizati da floridi attività artisgianali è da un certu dinamisimu in i cummerci grazia à l azzioni mediatrici di i critesi da l isula di creta centru di a civiltà minoica micenia trà u iii è u ii millenniu a c si svilupponi intensi flussi cummirciali chì cuncirnàni i costi anatolichi a grecia l egittu i costi di u libanu di l italia miridiunali di a sicilia è di a sardegna cuntribuendu à intinsificà i rapporti culturali trà i numarosi populi custieri dopu à a crisa di u a c quandu u sistemu intreiu di i cummerci fù sconvoltu da l invasioni distruttivi di i populi di u mari caghjunendu l affundamentu di l imperu ittitu è di a civiltà micenia i mutamenti pulitichi successivi criàni in a zona siru palistinesa i cundizioni par u sviluppu di i centri fenici è a nascita di a statu ebraicu abili navigatori è altrettantu abili in i cummerci i fenici nomu grecu par riferiscia si à i cananei navigàni in longu è in largu par tuttu u meditarraniu spurtendu i prudutti di u so floridu artisgianatu in i centri è porti cummirciali dendu impulsu à a criazioni di cità custieri com è cartaghjina in u vii seculu longu i stradi cummirciali trà urienti è uccidenti à i fenici s affiancàni i grechi chì impiantàni culonii in u bacinu ionicu in u mari tirrenu in u mari egeiu finu à u mari neru a custanti crescita di novi insidiamenti criàni forti tinsioni frà i populi custieri par via di a cuncurrenza in i marcati è l espansioni greca in uccidenti fù bluccata in u a c da l allianza trà etruschi è cartaghjinesi in a battaglia di u mari sardu in u seculu dopu i grechi funi prutagunisti in l epicu scontru chì in u a c l opposi à i miri di sersi in a battaglia di salamina salvendu i so terri da l accupazioni pirsiana i nascenti putenzi di roma è cartaghjina svaccaghjàni di novu u meditarraniu è longhi guerri si cunclusini incù a cunsacrazioni di a putenza rumana è a distruzzioni di i punichi da tandu u meditarraniu divintò par i rumani u mari nostrum è annantu à tuttu u so bacinu si irradiò a civiltà è a putenza di a roma ripublicana è imperiali dopu à a caduta di l imperu rumanu d uccidenti è a stagnazioni di i cummerci in u bacinu uccidintali in l imperu rumanu d urienti i bizantini mantensini intensi i traffichi marittimi finch è in u vii è in u viii seculu l espansioni islamica scambiò di novu l intreiu bacinu oltripassendu u strettu di gibilterra è ghjunghjendu finu à a spagna incù a so civiltà i ripublichi marinari d amalfi vinezia pisa è ghjenuva l intaressi cummirciali in urienti erani minacciati da i pirati saraceni s opposini efficaciamenti à st espansioni ma sii i cuntrasti incù i marinarii aragunesi in aspra cuncurrenza annantu à i stradi versu livanti sii a caduta di bisanziu in u purtàni à u diclinu di i traffichi meditarranii diclinu chì s accintuò sempri di più dopu à u incù a scuparta di l america è chì mancu a vittoria in a battaglia di lepanto in u riiscì à firmà ghjunghjendu in u seculu xvii à a drastica riduzioni di a putenza navali viniziana in u setticentu i dibulezzi di l imperu ottumanu favuritini i scopi espansiunisti di l inglesi in u bacinu uccidintali di l austriachi versu l adriaticu è di i russii in u bacinu uriintali in u seculu xix duranti i guerri nabulionichi francia è gran britagna si scuntràni viulintamenti in u meditarraniu cumbattendu una guerra chì vidi l inglesi privalè è assicurà si cusì u duminiu incuntrastatu di i mari sempri in l ottucentu a custruzzioni di u canali di suez resi pussibuli u culligamentu di u mari tarraniu à l uceanu indianu è custituì un avvinimentu di grandi impurtanza par i cummerci marittimi chì s evitava in ssa menra a circunnavigazioni di l africa par righjunghja via mari i ricchi marcati asiatichi riguardu à a tupugrafia di u fundali u mari tarraniu hè divisu in dui parti principali u mari tarraniu uccidintali cumprendi dui bacini principali quiddu algerianu pruvinzali è u bacinu tirrenicu u prima accupa un aria più o menu triangulari chì cumprendi u mari d alborn u mari di i baliari u canali di sardegna u mari di sardegna u mari di corsica è u mari liguru hà una superficia di circa è una prufundezza massima di circa in parechji zoni custieri tipicamenti à i foci di l ebru è di u rodanu a piattaforma cuntinintali righjunghji ancu i km di larghezza incù un massimu di km vicinu à u golfu di u lionu a larghezza minima occorri inveci trà ghjenuva è tulone induva u fundali hè carattarizatu da ampii è prufondi canyon l isuli di maiorca è minorca ani una piattaforma cumunu mentri ibiza hè siparata da un bracciu di mari prufondu m à u centru di u bacinu si trova a piana abissali di i baliari prufonda da i à i metri u bacinu tirrenicu hè a parti più prufonda di u mari tarraniu uccidintali è righjunghji infatti i m di prufundità fossa di u tirrenu u fundali hè carattarizatu da a prisenza di numarosi dursali è di rilievi di tipu vulcanicu ci sò muntagni sottumarini chì in parechji casi coddani insin à m com è u monti marsili è u monti vavilov pochi è di mudesti diminsioni sò i piani abissali frà li quali si trovani a piana di corsica a piana d orosei a piana d olbia a piana abissali tirrenica è u rialzu plinianu u bacinu hè praticamenti chjusu hè missu in cumunicazioni incù i bacini aghjacenti da pochi stretti passaghji à u nordu un canali prufondu circa m u metti in cumunicazioni incù u mari liguru u strettu di bonifaziu micca prufondu più di i m u metti in cumunicazioni incù u bacinu algerianu à tempu cù u prufondu canali di sardegna carattarizatu da a prisenza di a fossa algerianu tirrenica metti in cumunicazioni i dui bacini à sudu di a sardegna u canali di sicilia incù un fundali bassu è carattarizatu da a prisenza di banchi chì poni riducia a prufundezza à pochi dicini di metri u metti in cumunicazioni incù u meditarraniu uriintali facini parti di u meditarraniu uriintali u bacinu di u mari adriaticu u mari ioniu u mari egeiu u mari libicu è u bacinu di u mari di livanti l adriaticu hà una superficia di circa è una prufundezza massima di da un puntu di vista murfulogicu pò essa divisu in trè arii a parti sittintriunali cumplittamenti duminata da u delta di u pocu hè un lentu declivu in u quali a prufundezza ùn supareghja micca i a parti cintrali trà ancona è u gargano hè carattarizata da a prisenza d una diprissioni ditta fossa di u mediu adriaticu a zona miridiunali hà una piattaforma cuntinintali chì si ristringhji in currispundenza di a puglia finu à circa frà a puglia è l albania si trova a piana adriatica incù una prufundezza media di circa è a massima di da quì a prufundezza ricodda à circa in currispundenza di u canali d otranto chì sipara u mari adriaticu da u mari ioniu u mari ioniu si stendi annantu à una superficia di circa da i costi di a libia è di a tunisia fina à l albania grecia è à l italia miridiunali righjunghji una massima prufundità in a fossa calypso ditta ancu fossa ellenica à u largu di a costa miridiunali di u peluponnesu in u mari ioniu si trova a più stesa piana abissali di u mari tarraniu u mari egeiu hà una superficia di circa è conta più di isuli u cullega à u mari ioniu u golfu di corintu è numarosi canali prufondi frà i è i frà l isuli di rodi è creta righjunghji a so massima prufundità in currispundenza di a fossa di creta chì si stendi da u golfu di argolide à rodi u mari libicu si stendi da a costa sudu di creta fina à i spondi di a libia u mari di livanti hè a parti più uriintali d u mari tarraniu ed hà una superficia di circa hè dilimitatu à punenti da a linia chì cunghjunghji capu ra s à u hilal in libia incù l isula di gavdos vicinu à creta a piattaforma cuntinintali hè assà stesa sii vicinu à u delta di u nilu sii in u golfu di iskenderun a massima prufundezza hè di in currispundenza di a fossa di pliniu u clima di gran parti di i paesa chì s affacciani annantu à u bacinu di u meditarraniu hè carattarizatu da istati caldi è asciutti incù piuviusità cuncintrata in u periodu vaghjimali è inguirnali sti carattaristichi climatichi sò riscuntrati ancu in altri parti di a pianeta è pricisamenti in a california centru miridiunali in australia uccidintali in sudafrica è in a parti centru sittintriunali di u cili l influenza di i currenti marini ni custituisci unu di i fattori fundamintali chì quiddi carrieghjani acqui incu una tampiratura più alta rispettu à a latitudina inoltri a vicinanza di u tropicu parmetti in i periodi estivi a pirmanenza di massi d aria calda è asciutta com è in i climi sub trupicali di seguitu hè ripurtatu un graficu chì discrivi a tampiratura di u meditarraniu sicondu parechji cità marittimi chì ci s affacciani u piemonte piemont in piemontese hè una regione italiana ha statu una nazione è unu statu indipendente a festa naziunale hè u di lugliu battaglia di l assietta finu à u marzu quandu hè diventatu una regione amministrativa à statutu ordinariu di a republica taliana u so capilocu hè torinu u piemonte hè a seconda regione più grande di l italia incù una superficia di km hà abitanti u piemonte cunfina à punente incù a francia regione pruvenza alpi costa azzura è ronu alpi a nordu uvestu incù a valle d aosta a nòrdu incù a sguizzera cantone vallese è ticinu à livente incù a lombardia à sudu estu pè un picculu pezzu incù l emilia è romagna à u meziornu incù a liguria hè bagnata per u pò per u tanaru per u ticinu per u sesia per a dora riparia per à dora bàltea è per altri fiumi più chjuchi u di a superficia di a regione hè fatta da culline u da monti è u sò pianure i monti principali sò nant à l alpi monte rosa grande paradisu passanu i metri u monte visu ùn arriva pè metri e culline sò nant u canavese à nordu uvestu è langhe è u roero a sudu uvestu u monferratu à u meziornu ci sò dinù sfarenti lavi alpini u più impurtante è pìu grande hè u lagu maggiore chì cù u ticinu marca a fruntiera incù a lombardia u clima di u piemonte hè cuntinentale u piemonte hè una regione incù tradizione industriale a fabrica pìù impurtante hè fiat impurtante hè dinù l agricultura risu granone granu grande impurtanza à a cultivazione di a vigna nant e culline di e langhe di u roero di u monferratu è di l altu novarese pè a produzione di vinu a sardegna ancu sardigna in sassaresu sardhigna in gadduresu saldigna in sardu sardinia sardigna sardingia o dinù sardìnnia hè a siconda più grande isula di u mediterraniu occidentale dopu a sicilia è dananzu a corsica di a quale hè distante di solu kilometri per una superficia di km a so demugrafia era in di abitanti sia una densità di circa abitanti km l isula hè sopratuttu cumposta di culline è di pianure u monte u più altu punta la marmora pedras carpìdas in sardu culmina à m in u massicciu di u gennargentu ghjè una pruvincia taliana à statutu speciale a so denuminazione esatta essendu regione autonoma di a sardegna fora di u talianu chì hè a lingua ufficiale sò parlate assai lingue rumanze in parechje varietà lucale si distingue principalamente in varietà diffusu in tutta a medità suttana di l isula hè u più adupratu di i dialetti sardi hè cunnisciutu cum è essendu u più nuvattivu è u più omogeneu diffusu in u nordu hè più vicinu da u latinu hà lasciatu un impurtanta tradizione literaria è puetica ciò chì li vale d esse à spessu cunsideratu cum è u più prestigiosu a riferenza u nuorese bench è fendu parte di e parlate logudorese hè detta a più arcaica di e parlate sarde hè stata un elemente centrale per cuncepì un mudellu di lingua sarda cumunu limba sarda comuna sperimentalamente adupratu in per a scrittura di ducumenti à caratteri di coufficialità cù u talianu u gadduresu è u sassaresu assai vicini dà u sartinesu sò cunsiderati cume varietà di a lingua corsa si parla certe volte di corsu gallurese o di diasistema corsu sardu u vucabulariu gadduresu essendu cumpostu à di corsu sartinese è à di sardu logudorese parlatu à l ingiru di a cità d algheru detta a piccula barcelona parlatu in u circondu di a cumuna di carloforte dettu u pàize u paese in tabarchinu pater noster qui est in caelis sanctificetur nomen tuum adveniat regnum tuum fiat voluntas tua sicut in caelo et in terra panem nostrum cottidianum da nobis hodie et dimitte nobis dedita nostra sicut nos dimittimus debitoribus nostris et ne nos inducas in temptationem sed libera nos a malo amen padre nostro che sei nei cieli sia santificato il tuo nome venga il tuo regno sia fatta la tua volontà come in cielo così in terra dacci oggi il nostro pane quotidiano rimetti a noi i nostri debiti come noi li rimettiamo ai nostri debitori e non ci indurre in tentazione ma liberaci dal male amen babbu nostu ki ses in is celus santificau siat su nòmini tuu bengat a nosu su reinu tuu fatta siat sa voluntadi tua comenti in su celu aici in sa terra su pani nostu de dogna di donanosidd oi e perdonanosì is peccaus nostus comenti nosaturus perdonaus is depidoris nostus no nosi lessis arrui in sa tentatzione ma lìberanosì de su mali amen babbu nostru ki istas in sos kelos santificadu siat su nòmene tou benzat a nois su regnu tou e fatta siat sa voluntade tua comente in su kelu gai in sa terra su pane nostru de dogni die dànnolu oe perdona a nois sos peccados nostros comente nois perdonamus sos inimigos nostros e non nos lesses ruer in tentatzione ma lìberanos dae su male amen babbu nostru ki istas in sos chelos santificau siat su lùmene tuo benzat a nois su regnu tuo fatta siat sa voluntade tua comente in su kelu gai in sa terra dàe nos oje su pane nostru cotidianu perdona a nois sos peccados nostros comente nois los perdonamus e non nos lesses rugher in tentassione ma lìberanos dae su male amen patre nostru chì sì in celu ch ellu sia santificatu u to nome ch ellu venghi u to regnu ch ella sia fatta a to vulintà in terra cum è in celu dacci oghjeghjornu u nostru pane cutidianu è rimettici i nostri debbiti cum è nò i rimettimu à i nostri debbitori ùn ci induce micca in tentazione ma francaci da u male amè è cusì sia patri nosciu chì sè in celu ch eddu sighi santificatu u to nomu ch eddu venghi u to regnu ch edda sighi fatta a to vulintà in tarra com è in celu dacci oghjighjornu u nosciu pani cutidianu è rimettici i nosci debbiti com è nò i rimittimu à i nosci dibbitori ùn ci inducia micca in tintazioni ma francaci da u mali amè è cusì sighi notre père qui es aux cieux que ton nom soit sanctifié que ton règne vienne que ta volonté soit faite sur la terre comme au ciel donne nous aujourd hui notre pain de ce jour pardonne nous nos offenses comme nous pardonnons aussi à ceux qui nous ont offensés et ne nous soumets pas à la tentation mais délivre nous du mal amen longa di km è larga di km si trova à km di a penisula taliana è a km di a tunisia hè custituita per a maiò parte di culline è di qualchì pianura a sola piaghja veramente rimarchevule ghjè quella di urigina fluviale di u campidanu i dui fiumi principali sò u tirsu km è a flumendosa km invece hè alluntanata solamente di km di e bocche di bunifaziu di un puntu di vista geulogicu a corsica è a sardegna formanu un microcuntinente chì deriva in un pezzu sanicciu si parla tandu di bloccu corsu sardu vede u situ di u ccsti di corsica u casteddu di tappa o castellu di tappa hè un situ archiulogicu situatu annantu à a cumuna di porti vechju u casteddu di tappa hè un situ preistoricu di u neuliticu hè situatu trà sotta è porti vechju hè l archiulogu roger grosjean chì hà fattu i primi ricerchi annantu à u casteddu di tappa u munimentu sarìa statu custruitu versu à fini di u sicondu milleniu nanzu à cristu u situ cumprendi un munimentu principali di forma ronda chì pudarìa essa una torra u diamitru d issa torra hè di metri u casteddu d appressu l archiuloghi era un picculu paesi à l ebbica ind edda vivìa una cumunità l attività di issa cumunità era a pesca è a caccia ma dinò l agricultura a stuttura di u munimentu faci pinsà ch iddu era piuttostu par l inguernu in cuntrastu incù un situ com è cuccuruzzu chì era piuttostu par l istatina u brasile portughese brasil hè un paese situatu in america meridiunale a capitale hè brasilia è e principale cità sò so paulo è rio de janeiro u brasile teni comuni abitanti in u mondu è teni km di superficia in u mondu u brasile cunfina à u nordu cù a colombia u venezuela a guyana u suriname è a guyana francese territoriu di a francia à l estu cù l oceanu atlanticu à u sudu cù l uruguay è à punente incù l argentina u paraguay a bolivia è u perù u brasile hè statu scupertu in u da u navigatore portughese pedro lvares cabral prima era abitatu da circa o milioni d amerindi hè unu statu independente dapoi u u brasile hà stati è un distrettu federale duve si trova a capitale brasilia u paese hè un grande esportatore di soia minerale di ferru polpa cellulosa mais manzo carne di pollo farina di soia zuccheru caffè tabaccu cotone suchju d aranciu calzature aerei vitture pezzi di veiculi oru etanolu ferru semi finitu frà altri prudutti u brasile hè u più grande pruduttore mundiale di canna da zucchero soia caffè aranciu guaran aa è noce di brasile hè unu di i primi pruduttori di mais papaia tabaccu ananas banana cotone fasgioli noce di coccu anguria è limonu hè unu di i primi pruduttori mundiali di cacao anacardiu avucatu mandarina cachi mango guava risu sorgu è tomate è hè unu di i primi pruduttori mundiali di uva mela melone arachidi fichi pesche cipolle oliu di palma è gomma naturale u paese produce ancu grande quantità di patate carota fragole yerba mate granu trà altri una parte di a produzzione hè esportata è una altra parte và versu u mercatu domesticu in a pruduzzione di proteine animali u brasile hè oghje unu di i più grandi paesi di u mondu in u paese era u più grande esportatore mundiale di carne di pollo era ancu u sicondu più grande pruduttore di carne bovina u terzu più grande pruduttore mundiale di latte u quartu più grande pruduttore mundiale di carne di maiale è u settimu più grande pruduttore d ove in u mondu in u settore minerariu u brasile si distingue in l estrazione di minerale di ferru induve hè u secondu esportatore mundiale rame oru bauxite unu di i più grandi produttori in u mondu manganese unu di i più grandi produttori in u mondu u stagnu unu di i più grandi pruduttori in u mondu u niobiu cuncentra u di e riserve cunnisciute da u mondu è u nickel in termini di pietre preziose u brasile hè u più grande pruduttore mundiale di ametista topazi agata è unu di i principali pruduttori di turmalina smeraldo acquamarina è granatu in l industria alimentaria in u brasile era u secondu più grande esportatore di alimenti trasfurmati in u mondu in u u paese era u u più grande pruduttori di pulpa in u mondu è l ottu pruduttori di carta in l industria di calzature in u u brasile si classificava in u quartu postu trà i pruduttori mundiali in u paese era l ottu produtore di veiculi è u u produttore di acciaio in u mondu in l industria chimica di u brasile era l ottava in u mondu ancu se era trà i più grandi pruduttori mundiali in u l industria tessile brasiliana hè assai pocu integrata à u cummerciu mundiale u brasile hè u decimu cunsumadore di energia in u mondu cù una grande parte di a so energia venuta da fonti rinnovabili in particulare idroelettricità è etanolu a diga itaipu hè a più grande centrale idroelettrica di u mondu per generazione d energia è u paese hà altre grandi piante cum è belo monte è tucuru a prima vittura cù un mutore à etanolu hè stata prodotta in u è u primu mutore d aviò chì funziona cù l etanolu in u in generazione elettrica tutale in u u brasile hà righjuntu megawatt di capacità installata più di u da fonti rinnuvevuli a maiurità impianti idroelettrici u brasile hè unu di i più grandi pruduttori di energia idroelettrica in u mondu a piazza in u a settembre secondu ons a capacità installata totale di energia eolica era gw cun fattore di capacità media di mentre i fattori di capacità di produzzione eolica media mundiale sò ci sò e zone in u nordu di u brasile specialmente in u statu di bahia induve alcuni parchi eolici registranu cun fattori di capacità media di più di u fattore di capacità media in a regione nordeste hè di in costa è di in l internu in l energia eolica riprisentava u di l energia generata in u paese in hè statu stimatu chì u paese avia un potenziale di generazione di energia eolica stimatu intornu à gw questu solu in terra abbastanza energia per risponde à trè volte a dumanda attuale di u paese u brasile hè unu di i più grandi pruduttori di energia eolica in u mondu a piazza in cù di a pruduzzione mundiale da settembre secondu ons a capacità installata totale di fotovoltaicu solare era gw cun fattore di capacità media di alcuni di i stati brasiliani più irradiati sò minas gerais bahia è gois in l energia solare riprisenta di l energia generata in u paese scoperte recenti di oliu in u stratu pre sale anu apertu a porta per un grande aumentu di a produzzione d oliu l agenzie governamentali rispunsevuli di a pulitica energetica sò u ministeru di e miniere è l energia u cunsigliu naziunale per a politica energetica l agenzia naziunale di u petroliu u gas naturale è i biocarburanti è l agenzia naziunale di l elettricità à u principiu di u in a pruduzzione di petroliu è di gas naturale u paese superava i milioni di barili di petroliu equivalenti à ghjornu per a prima volta in ghjennaghju di questu annu milioni di barili di petroliu per ghjornu è milioni di metri cubi di gas naturale sò stati estratti u trasportu in brasile hè praticatu in modu autostrada u più sviluppatu in a regione ci hè ancu una infrastruttura sustanziale di porti è aeroporti u settore ferrovia è fiume ancu s ellu hà un putenziale hè generalmente trattatu in modu secundariu u brasile hà più di milioni di chilometri di strade di i quali km sò pavimentati è circa km autostrada e duie autostrade più impurtanti di u paese sò br è br u brasile hè u paese latinoamericanu cù u più grande numeru di autostrade impiantate pavimentate è duplicate a causa di a cordillera di l andi u fiume amazonu è a furesta amazzonica ci sò sempre state difficultà à mette in opera strade transcontinentali o bioceaniche praticamente l unica strada chì esistia era quella chì culligava u brasile cù buenos aires l argentina è dopu cù santiago in cile tuttavia in l ultimi anni cù i sforzi cumuni di i paesi novi rotte anu cuminciatu à emergere cum è u brasile u perù autostrada interoceanica è una nova autostrada trà u brasile u paraguay u nordu di l argentina è u nordu di u cile corridore bioceanicu queste strade facilitanu l esportazione da i porti di u pacificu à i paesi asiatichi ci hè più di aeroporti in brasile u paese hà u sicondu più grande numeru di aeroporti in u mondu daretu solu à i stati uniti l aeroportu di sao paulo guarulhos situatu in a regione metropolitana di sao paulo hè u più grande è u più trafficatu di u paese l aeroportu cullega sao paulo cù guasi tutte e cità maiò u mondu u brasile hà aeroporti internaziunali cum è rio de janeiro brasilia belo horizonte porto alegre florianpolis cuiab salvador recife fortaleza belém e manaus frà altri i aeroporti più trafficati in sud america in sò stati so paulo guarulhos brasile bogot colombia so paulo congonhas brasile santiago cile lima perù brasilia brasile rio di janeiro brasile buenos aires aeroparque argentina buenos aires ezeiza argentina è minas gerais brasile in relazione à porti u brasile hà alcuni di i porti più trafficati in sudamerica cume portu di santos portu di rio de janeiro portu di paranagu portu di itaja portu di rio grande è portu di suape i porti i più attivi in sudamerica sò portu di santos brasile portu di baha de cartagena colombia callao perù guayaquil ecuador buenos aires argentina san antonio cile buenaventura colombia itaja brasile valparaso cile montevideo uruguay paranagu brasile rio grande brasile so francisco do sul brasile manaus brasile è coronel cile a rete brasiliana ferrovia hà una estensione di circa chilometri fondamentalmente hè adupratu per u trasportu di minerali trà i principali rotte navigabili brasiliani si spiccanu dui corsu d acqua paran tieté chì hà una lunghezza di km in u fiume paran è km in u fiume tiet drenendu a produzzione agricula da i stati di mato grosso mato grosso do sul gois è una parte di rondnia tocantins è minas gerais è corsu d acqua solimes amazonas hà duie sezzioni solimes chì va da tabatinga à manaus cù circa km è amazonas chì si estende da manaus à belém cù km quasi tuttu u trasportu di passageri da a pianura amazzonica si face per sta via navigabile è praticamente tuttu u trasportu di merchenzie chì và versu i principali centri regiunali di belém è manaus in brasile stu trasportu hè sempre inutilizatu e sezzioni più impurtanti di e vie navigabili interne da un puntu di vista ecunomicu si trovanu in u sudeste è u sudu di u paese u so usu cumpletu dipende sempre da a custruzzione di serrature di i grandi lavori di dragamentu è principalmente da i porti chì permettenu l integrazione intermodale a ciuvodda canina o cipolla canina pancratium illyricum hè una pianta chì faci parti di a famiglia di l amaryllidaceae hè endemica di a corsica di a sardegna è di capraia a ciuvodda canina hè alta da à cm u fustu hè longu fiurisci di maghju o di ghjugnu i so fiora sò bianchi è maiori parechji sinonimi di pancratium illyricum sò a ciuvodda canina hè endemica di a corsica di a sardegna è di capraia a ciuvodda canina hè cumuna in corsica ci si trova dignalocu da à metri si pò ussirvà in a machja aparta in i prata o ancu in i muchjeti à spessu si trova accantu à l acqua a ciuvodda canina hè ancu chjamata in corsu a civolla canina a cipolla canina a civodda canina a ciudda canina lanonima sequestra hè u nome generale designendu i risponsèvuli di parechji fatti delittuosi in sardinia à partesi di l anni sin à pochi anni fà di règula un hè micca un organisazione maffiosa propia mà un gruppu di parsonne specializate in u rapimentu in talianu sequestro mà suvettavanu quantunque u còdice barbaricino ssù tippu d organisazione hè statu assai attivu in sardinia in l anni eranu chjamate anonima sarda ss organisazione eranu sperte in u rapimentu è a dumanda di riscattu orgosolo hè u paese di parechje membri di ss organisazione salvatore contini chì a participatu a u rapimentu è à a l esecuzzione di guidu orsoni era un membre d una anonima sequestra un ci hè mai statu un organisazione vera è propia a una maffia cume a camorra napuletana ò a cosa nostra siciliana anu un organisazione prestabilita messa in piazza a l occasione un si pò micca fà lei trà di elle un ci hè dunque nisunnu rittu ò testimunianze pà entre sò bande isulate chì si formanu di volta in volta in sfarenti paesi ò rughjoni chì s organiseghjanu pà i listessi misfatti qualchivolte di a listessa manera ciò chì cumplicheghja l affare dighjà cumplicata un hà micca cuntatti cù l altre organisazione cume a cosa nostra è a stidda siciliane a camorra napuletana ò a ndrangheta di calàbria opereghjanu in l italia sana è ancu puru fora di e fruntiere cume pà u rapimentu di guidu orsoni in corsica u lionu di roccapina o lione di roccapina hè un munimentu naturali di corsica hè situatu in u situ di roccapina annantu à a cumuna di sartè u lionu di roccapina hè custituitu da parechji chjappona chì t ani a forma di un lionu accantu à u lionu ci si trova a torra di roccapina ci hè una lighjenda assuciata à u situ di u lionu di roccapina sicondu ssa lighjenda ci era un signori rinumatu par a so grandi bravezza chì campava quì par via di u so curaghju i so numichi barbareschi l aiani cugnumatu u lionu di roccapina ma accaditi chì un ghjornu ch eddu era mossu à caccia scuntrò una donna di una grandi biddezza è ni fubbi subitu amurosu persu ma era impussibuli par u signori di spusà la tandu eddu à l addisperu ni chjamò à a morti è subitu subitu fù pitrificatu sopra à locu è ebbi a sumiglianza di un lionu accadi chì u lionu di roccapina fussi mintuvatu in a cultura è in a litteratura corsa par indittu in ssu strattu di a canzona tradiziunali u lionu di roccapina u ponti di spin à cavaddu o ponte di spin à cavallu hè un ponti di corsica annantu à u rizzanesu hè situatu in alta rocca trà prupià è sartè hè longu metri è largu metri hè unu di i più ponti cunnisciuti di corsica u ponti hè à spissu cunsidaratu com è un ponti ghjinuvesi ma difatti hè statu custruitu da i pisani duranti u seculu xiii u ponti hè classatu com è munimentu storicu dapoi u nomu faci rifarenza à a forma arcata di u ponti chì s assumidda à quidda di un spinu di cavaddu u ponti hè eccezziunali par via di a so arcata chì s inalza à metri supra à u liveddu di l acqua di u rizzanesi u ponti hè statu rimissu in istatu duranti u xviiiesimu è u xixesimu seculu u ponti hà resistutu à a fiumara di di u rizzanesu è di u fiumiciculu u ponti hè statu custruitu à u seculu xiii ùn hè micca un ponti ghjenuvesi chì difatti hè pisanu u ponti saria statu edificatu da l architettu masciu maternatu urighjinariu di u cuntinenti talianu chì stava in surbuddà è avaria custruitu dinò u campanili di carbini da prupià si pidda u stradonu naziunali n in dirizzioni di sartè dopu si pidda à manca u stradonu dipartimentali d in dirizzioni di santa lucia di tallà u ponti si trova à trè kilomitri da a cansa i paesi bassi neerlandese nederland sò un paese di u quale u territoriu cuntinentale hè situatu in europa occidentale hè membra di l unione europea di a zona euro e di u spaziu schengen da u puntu di vista militare hè membra di l organizazione di u trattatu di l atlanticu di u nordu a lingua uffiziale di stu paesu hè u neerlandese a più grande cità è a capitale hè amsterdam trà u è u u rè di i paesi bassi fù luigi bonaparte un fratellu di napoleone in u unu di trattati maiò di l unione europea hè statu signatu in maastricht a superficia di l olandia hè km in chì km nantu a terra u regnu hè cumpostu di un territoriu in l europa è un territoriu caraibu di a superficia di paesi bassi europeani hè sottu u livellu di u mare a chjaccula o taccula pyrrhocorax graculus hè un aceddu chì faci partita di a famiglia di i corvidae hè nera nera è bizzichigiadda pesa trà è grammi trà u masciu è a femina un ci hè micca dismurfisimu sissuali a chjaccula vivi in auropa in asia è in africa di u nordu a chjaccula pò campà sin à anni hè un aceddu onnivoru manga insetti baga graneddi ova ecc esistini très sottuspezii di chjacculi a chjaccula hè prisenti in corsica a chjaccula hè ancu chjamata a taccula accadi chì a chjaccula fussi citata in a litteratura corsa par asempiu in un pezzu di petra nera d anghjulu canarelli sò statu tant anni in quiddu vangonu aghju vistu i muvri falà da a muvrariccia è a calanca vechja i corba i tacculi è i coppii d aculi andà da puntaghjola punta alta punta longa a cappellina cyanistes caeruleus hè un acellu chì face parte di a famiglia di i paridae a cappellina hè longa circa cm è pesa intornu à i gr u piumaghju hè moltu vivace prisintendu per i dui sessi una culurazione turchina cobaltu annantu à u tupezzu annantu à l ale è annantu à a coda hè virdiccia annantu à u spinu cù una maschera bianca in faccia attravirsata da una linia nera à l altezza di l ochji è u pettu hè giallu zolfaru hà un bizzicu neru fattu à punta è zampe corte è rubuste grisgiu turchine i ghjovani sò moltu più gialli ch è l esimplari adulti è anu un caratteru assai ghjucarinu u periudu di l accuppiamentu principia di frivaghju a cappellina nidificheghja in qualsiasi cavità di l arburi ceppi muri o in i nidi artificiali u stessu nidu hè imprudatu annu dopu à annu hè prutettu di manera custante durente a cova hè rializatu imprudendu murzu lana peli è piume i piuconi sò curati da i dui parenti per ghjorni l ove di solitu da à sò diposte trà aprile è maghju è cuvate per circa ghjorni l ove anu un chjaroppulu biancu frisgiulatu di punti scuri a cappellina hè diffusa da l europa occidentale finu à l asia occidentale è asia sittentriunale vive per u più in i boschi cullinari ma hè ancu un friquentadore assiduu di fruttete è orti induv ellu hè pussibule à ammirà la in e so acrobazie trà i rami à a ricerca di cibu u cantu hè moltu elaburatu è pò esse intesu tuttu l annu ma si sente per u più in u periudu da frivaghju à ghjugnu varieghja trà un vivace teerrrr tee tee tee à un churr di spiritu rimpruverante s elle sò disturbate mentre sò in u nidu e cappelline emettenu un zifulu simile à quellu di i serpi è ponu circà di saltà in u tentativu d intimurisce l aggressore a cappellina hè cumuna in corsica ci so dinò altri nomi corsi per a cappellina chì facenu referenza à u fattu chì li piace di tantu in tantu à stuzzicà i bugni a scurzicabugnu a scurzicagna a stuzzicagna o a scherzicabugna in u taravu a cappellina hè u titulu d una canzone per i zitelli creata da cristofanu limongi u ciocciu otus scops hè un aceddu chì faci parti di a famiglia di i strigidae hè u più chjucu frà i strigidi aurupei dopu à a civetta nannara righjunghji appena i diminsioni di a merula u ciocciu hè longu cm l apartura di l ali hè cm a coda hè longa cm u bizzicu hè longu mm u ciocciu pesa g l imprissioni di i prupurzioni è di i diminsioni di sta spezia dipendi assà da a pusizioni di i curnetti minusculi facini simbrà u ciocciu chjucu chjattu è incù una testa maiori in stu modu pudaria ancu essa cunfusu incù a civetta incù l arechji pilosi pienamenti rialzati è micca sempri evidenti u ciocciu pari inveci magru incù a testa chjuca è più grandi chì ciò ch eddu hè in veru rispettu à a civetta hè più allungatu ed hà u capu più chjucu è più appiattitu u ciocciu hà un piumaghju pichjulatu di brunu grisgicciu chì và da u grisgiu à u marronu castagnu sottu l ali incù parechji tacchi bianchi evidenti annantu à u dossu u so purtamentu hè assà eleganti l ochji ani un iridi di culori arancinu chì tendi à u giaddu in a parti infiriori di u corpu si trovani dinò strisci neri beddi visibuli stu rapaci vivi di solitu sulitariu calchì volta in picculi gruppi u ciocciu hè un aceddu attivu soprattuttu di notti incù un prufilu d attività di dui fasi u puntu principali di a so attività righjunghji u culminu prima di mezanotti trà mezanotti è dui ori hè attivata par u più una fasa di pausa à u tramontu o pocu dopu u ciocciu compii a so fasa di pausa è à i primi luci di l alba si ritira in u so rifughju è trascorri la ghjurnata di solitu senza particulari muvimentu friquenti pause di pulizia intarrompini ssu periodu di riposu sò stati ussirvati ancu puri raramenti veri è probbii bagni di soli o di rena u cantu di u ciocciu ùn si pò cunfonda hè un dj o chjù micca particularamenti forti un pocu nasali è guasi sempri monusillabicu guasi com è s eddu era una sonda chì à spessu hè ripitutu duranti l ori incù un intarvallu chì và da dui à sicondi calchì volta a nota principali hè priceduta d un sonu iniziali tantu ch è l appeddu sembra bisillabicu apposta ch è u ciocciu movi u capu duranti u cantu hè difficiuli da lucalizà riguardu à i so richjami l attività di cantu cumencia pocu dopu à u tramontu è finisci à l alba dopu à mezanotti l attività di richjamu diminuisci chjaramenti par una o dui ori i femini è i masci cantani à spessu in duettu a femina chjama incù una intunazioni un pocu più alta è un pocu menu rigularamenti ch è u masciu i ciocci suvitani un matrimoniu staghjunali monugamu ancu in casu di perdita prumaticcia di u cumpagnu un antru accuppiamentu avveni solu raramenti l aceddi sò dighjà maturi sissualmenti à l ità di deci mesa apposta ch eddi nidificheghjani in i sapari i ciocci covani soprattuttu in i tafona di l arburi uccasiunalamenti aprodani ancu cavità di scogli è edifizii a cuvata di u ciocciu chì hè cumposta da trè o cinqui ova hè diposta solu da a femina a femina i cova par ghjorna è dopu à a sbucciata i piulacona escini fora dopu à circa ghjorna è sò curati in generali da i dui genitori dighjà à ghjorna sò capaci di caccià in modu autunomu i predi ma sò curati da i genitori par dinò ghjorna i masci è i femini aprodani ancu duranti a cura di a prughjinitura solu piuttostu raramenti listessu arburi par dorma è u cuntattu curporeu in a fasa di calma ùn hè micca statu ussirvatu fora di a staghjoni di l accuppiamenti duranti u periodu di cova è di nutrimentu hè soprattuttu u masciu chì surveglia u locu di cuvata i piulacona riposani par u più stretti l uni à l altri annantu à un ramu in i circonda di u fustu u ciocciu hè soprattuttu un cacciadori d insetti ma si nutrisci ancu di mignoculi trà i predi ci sò solu aceddi minori è ruspi solu raramenti u ciocciu caccighjeghja i topa è altri picculi mammiferi a preda hè lucalizata da una pusizioni bassa è sbattuta dopu in terra solu raramenti caccighjeghja u ciocciu duranti u bulu o da terra ma ùn si sà sempri micca incù chì tecnica di caccia eddu attacca l aceddi a tecnica di cattura di i picculi aceddi si basa annantu à u magnitisimu par u più l ochji incù u quali l aceddu stendu in fermu induci picculi aceddi à avvicinà si d eddu u ciocciu hè prisenti è cumunu in corsica u ciocciu hè mintuvatu u vespaghju o vispaghju merops apiaster hè un acellu chì face parte di a famiglia di i meropidae si riproduce in u sudu di l europa è in certe parte di l africa di u nordu è di l asia occidentale hè assai migratore è inguerna in africa trupicale ssa spezia si scontra di veranu à u nordu di a so area di ripartizione incù una riproduzione occasiunale in u nordupunente di l europa ssa spezia hè un acellu lungarinu incù culori ricchi u so sopra hè brunu è giallu e so ale sò verde è u so bizzicu neru pò aghjunghje una lunghezza da à cm cumpresu e duie penne cintrale lungarine di a coda i sessi sò simili a femina hà tindenza à avè e piume più verde ch è durate annantu à e spalle u piumaghju non riproduttivu hè assai più ternu incù un spinu turchinu verde è senza piume cintrale di a coda u ghjovanu si assumiglia à un adultu non riproduttore ma incù menu variazione in u culore di e pennee l adulti cumencianu à mutà di ghjugnu o lugliu è termineghjanu u prucessu d aostu o di sittembre un antra muta hà locu d inguernu in africa per dà nascita à un piumaghju di riproduzione u vespaghju hè statu officialmente discrittu da u naturalistu svedese carl linnaeus in u in a dicesima edizione di u so systema naturae sottu à u so nome binumiale attuale merops apiaster u nome di generu merops hè un termine grecu anzianu chì significheghja vespaghju è apiaster hè un termine latinu chì pruvene da a parola latina apis apa i vespaghji nichjanu in modu bandarecciu annantu à e sponde rinose di priferenza vicinu à e sponde di e vadine di solitu à u principiu di u mese di maghju scavanu un tunellu abbastanza longu in u quale facenu cinque à ottu ovi bianchi sferichi ver di u principiu di u mese di ghjugnu u masciu è a femina s occupanu di l ovi ch elli covanu mentre à l incirca trè simane si nutriscenu è s appullanu dinù in cumunu mentre a parata nuzziale u masciu dà grossi ogetti à a femina mentre ch ellu manghja ellu stessu i picculi ogetti a maiò parte i masci sò monogami ma accade ch è elli sianu bigami u so brionu tipicu hè un prrììì o prruup distintivu dolce è liquidu u vespaghju hè cumunu in corsica d inguernu move versu u sudu di u sahara l altore barbutu o altori barbutu gypaetus barbatus hè un acellu chì face parte di a famiglia di l accipitridae ci hè pocu dismurfisimu sessuale è a femina hè appena più maiore ch è u masciu pesa da à kilò hè longu un metru a coda misura cm l altore barbutu campa da à anni a so apertura alare hè metri u so nome vene da u fattu chì e piume situate da una parte è di l altra di u bizzicu li facenu una spezia di barba hè ochjigiallu ma i so ochji sò chirchjati di rossu l altore barbutu pò campà sin à quaranta anni ind è l altore barbutu u periodu di a riproduzzione hè abbastanza longu apposta ch elle dura sin à dece mesi u piulacone hè cuvatu dui mesi è allevatu quattru mesi in u nidu ùn pò nasce ch un piulacone per coppiu l annu è per via di quessa a pupulazione s accresce pocu u rughjone di l altore barbutu hè largu à kilomitri difatti l altore barbutu scansa i boschi è e fureste è prifesrisce e chiappunicce è i lochi aperti per riproduce si cerca i tafoni è i ciottuli ind ellu pò fà u so nidu si nutrisce per u più di l ossi ch ellu trova annantu à i cadaveri di pecure muntone muvre o capre ùn hè micca un acellu di prede ma accade qualchì volta ch ellu manghjessi picculi rettili topi o topuragni vivi l altore barbutu sarebbe respunsevule di a morte di u pueta grecu eschilu in l annu nanzi à cristu l acellu averia lasciatu cascà in terra una cuppulata per rompe ni l osse l altore barbutu averia credutu chì u capu scafulatu d eschilu fusse una petra a cuppulata saria cascata annantu à u capu d eschilu chì murì tandu subitamente l altore barbutu si trova dinù in asia in africa in europa di l estu in francia in i pirenei è in l alpi esiste in africa un antra spezia d altore barbutu l altore barbutu d africa gypaetus barbatus meridionalis chì hè appena più chjucu l altore hè prisente in corsica a pupulazione isulana seria di altori barbuti frà i quali coppii ma a pupulazione di corsica ripprasenta un di l effettivu mundiale in l isule apposta chì l altore barburu ùn si trova ch è in due isule a corsica è a creta seguin torre ssa situazione hè incausata da u fattu chì l altore barbutu hà bisogna d un rughjone impurtantu per pudè campà largu o kilomitri è per via di cunsiquenza ùn pò micca campà in e piccule isule inoltre a pupulazione di corsica ripprasenta di a pupulazione tutale à u livellu europeu seguin torre l altore barbutu si trova per u più in i circondi di u cintu a pupulazione d altore barbutu di corsica hè minacciata è in priculu u risicu di sparizone hè cunsideratu da i spicialisti cum è abbastanza altu i difficultà per a populazione corsa d altore barbutu venenu da u fattu chì ci hè più pochi animali morti capre pecure ch è innanzi ancu a populazione di muvre ùn basta micca à muvre in u circondu di u cintu è à in u circondu di e forche di bavella inoltre a superficia di l isula essendu di circa kilomitri quatrati è u rughjone di l altore barbutu essendu di km quatrati ùn pò stà in l isula più di parechji decine di coppii l altore barbutu hè una spezia minacciata di sparizione à u livellu mundiale ferma sempre abbastanza cumunu in asia o in africa ma hè in priculu in europa di fatti hè diventatu rarissimu in certi lochi in europa è hè dunque prutettu da a cunvinzione internaziunale di washington cites di chì interdisce u cummerciu di e spezie di fauna è di flora minacciate di sparizione lisula di cipru grecu turcu kbrs hè una isula di u mare mediterraniu a so superficia hè di km è u so culmine misura m in ci campavanu abitanti a densità di a populazione di st isula hè dunque di abitanti km l isula è occupata per circa i dui terzi di a so superficia da a republica di cipru chì dapoi u a maghju di u face parte di l unione europea a so capitale hè nicosia u restu di u territoriu in a zona settentriunale di l isula è occupatu da a republica turca di cipru nordu trnc chì hè stata autoproclamata dopu à l interventu militare turcu di u face parte de jure di l unione auropea ma in veru a parte nordu di l isula ùn ne face micca parte postu ch ella hè occupata da i turchi difatti l isula hè divisa tra trè paesi a populazione di cipru hè milla abitanti è a densità hè di circa ab km u grecu hè parlatu soprattuttu in u meziornu di l isula mentre u turcu hè adupratu in u nordu in realità ssa divisione hè a cunsequenza di l interventu militare turcu di cipru di u chèi hà incausatu l espulsione di i grechiciprioti di u nordu versu a parte sudu di l isula storicamente quantunque a variante cipriota di u grecu era parlata da circa di a populazione ed era ampiamente distribuita in l isula sana a parte restante di a populazione è di lingua materna turca difatti ancu l inglese hè ampiamente usatu in cipru hè in usu ancu in cipru un dialettu arabu di tipu siripalestinese in via di estinzione parlatu da a comunità maronita di kormakiti chì hè a cunsequenza di a stallazione di cristiani maroniti libanesi in u seculu xii à i ghjorni d oghje i grechi di religione ortudossa rappresentanu più di di a populazione di l isula un pocu più di abitanti l altre minuranze sò custituite da i turchi di a populazione di religione musulmana cullucati per la maiò parte in l areale di l isula chì hè sottu u controllu di a turchia si pò mintuvà dinù una piccula minuranza armena cattolica è maronita a republica di cipru hè di tipu presidenziale u presidente hé elettu à u suffragiu universale è ferma in carica durante cinque anni u parlamentu comprende deputati eletti ogni anni à u suffragiu universale cipru hè divisa in sei distretti a capitale cipriota nicosia hè a cità principale vive una realtà simile à quella di l isula sana hè difatti divisa in dui parte quella di prevalenza greca à u meziornu è quella di prevalenza turca à nurdivu a capitale hè u principale centru induve e più grande imprese anu a so sede cum è a banca naziunale cipriota è qualchì industria di media impurtanza ci si trovanu inoltre parechji edifici culturali cume u museu naziunale è u teatru altre cità impurtante sò limassol a seconda cità per populazione dopu à a capitale è u principale portu di a costa meridiunale è dinù bellu centru turistichibalneare è pafo antica cità portuale à l estremità occidentale di cipru chì u nome mudernu hè kouklia signalata per a presenza di un santuariu dedicatu ad afrodite cità oghje ufficialmente scritta à u patrimoniu di l umanità inoltre ùn ci vole micca à smenticà larnaca cità di a costa sud orientale malta ufficialamenti ripublica di malta in maltesu repubblika ta malta in inglesu republic of malta hè un statu insulari di l auropa miridiunali membru di l unioni aurupea hè un arcipelagu situatu in u mari tarraniu in u canali di malta à da a cicilia à km da a tunisia è à km da a libia incù un estinsioni di hè un di i più stati chjuchi è dinsamenti pupulati à u mondu a so capitali hè a valletta è a cità più abitata hè birkirkara l isula principali hè carattarizata da un grandi numaru di cità chì incù a capitali formani una cunurbazioni di abitanti u paesi hà dui lingui ufficiali u maltesu è l inglesu u talianu lingua ufficiali finu à u hè moltu diffusu parlatu currettamenti da più di u di i maltesi è in modu elemintari da u insignatu in tutti i scoli di malta è diffusu in u duminiu cummirciali turisticu è sculasticu duranti u corsu di a storia a pusizioni giugrafica di malta hà datu grandi impurtanza à l arcipelagu subiscendu l influenza in altirnanza di fenici grechi cartaghjinesi rumani arabi nurmani aragunesi cavalieri di malta francesi è inglesi malta hè internaziunalmenti cunnisciuta com è lucalità turistica par u svagu è soprattuttu par a cultura essendu datu chì in u paesi si trovani trè siti dichjarati da l unesco patrimoniu di l umanità chì sò a cità a valetta l ipogeu di hal saflieni è i tempia megalitichi l intrata in l unioni aurupea hè avvinuta u maghju è da u ghjinnaghju faci parti di l euruzona malta hè inoltri membru di u commonwealth i grechi a chjamàni melit è l arabi malita fù cusì chjamata da i grechi par a so quantità d abbi autuctoni chì pruduciani in abbundanza meli hè u terminu grecu chì significheghja meli sicondu un altra iputesa a parola malta pudaria inveci dirivà da l antica parola di a lingua fenicia malit chì littiralamenti significheghja muntagna altri sò di l upinioni inveci chì l isula fù cusì chjamata in anori di a ninfa melite una di i naiadi figlia di nereo è di doride ancu s è ùn si ni vedi micca u liamu logicu si susteni ancu chì u tuponimu possi dirivà da l ebraicu maleti chì u so significatu hè rifughju ricovaru asiliu cosa pussibuli vista a pusizioni giugrafica di l isula ma aldilà di u suspettu chì ci si trovi di fronti à una pura è simplicia paraetimulugia essendu datu ch eddu manca qualsiasi ducumentu in prupositu chì sustenghi l iputesa ùn hè micca pocu significativu u fattu chì l antichi rumani assunsini u nomu grecu par riferiscia si à l isula chjamendu la anch eddi melita malta hè un arcipelagu in u cori di u mari tarraniu solu i trè isuli maiori vali à dì malta gozu è cominu sò abitati u tarritoriu di malta emerghji da a piattaforma cuntinintali sottumarina ciciliana chì faci parti di a placca africana a purzioni summitali hè custituita da rocci sidimintarii in a parti uccidintali è miridiunali di l isula di malta i costi sò alti è accidintati i scuglieri di dingli s innalzani à più di m nantu à u liveddu di u mari in a parti uriintali è sittintriunali a costa hè accessibili si aprini ampii spiaghji rinosi o rucciosi è numarosi sò l inziccaturi solchi vaddivi simili à ras a livanti i baii più ampii è prufondi sò quiddi di mellieà saint paul si saint julian si marsamxetti è grand harbour trà sti ultimi dui siparati da u prumuntoriu di ebel xiberrasi sorghji u portu di a valletta à u sudu ci hè a baia di marsaxlokk u solu hè rucciosu ancu s è cultivatu grazia à u sistemu di i tarrazzamenti incù muretti à l asseccu itan tas sejjie u rilievu custituitu da altipiani calcarii hè pocu elevatu ta dmejrek ed hè carattarizatu da furmazioni d urighjina carsica com è campi carrighjati caverni è sapari trà sti ultimi i più cunnisciuti in l isula di malta sò a sapara turchina u gar dalam caverna oscura in a quali funi scuparti resti di spezii chì ricoddani à anni faci è oramai estinti com è elefanti è ippopotami nannari è in l isula di gozu a sapara di calipsu ùn ci sò micca lava è fiuma pirmanenti ancu s è in i circonda di i paesi rurali di san martin mtaleb è biirija malta è in wied lunzjata gozo scorrini i corsi d acqua tuttu l annu l isuli minori chì facini parti di l arcipelagu sò disabitati è sò u clima maltesu hè di tipu meditarraniu subtrupicali kppen climate classification csa incù inguerni moltu umiti è piuviosi è istatini caldi è secchi mitigati da u vintisgiolu marinu in prussimità di a costa in malta sò rari i grandi uscillazioni di tampiratura a tampiratura media annua hè di trà i più alti in auropa trà tutti i capitali auropei a valletta hà l inguerni più umiti incù massimi attistati à c è minimi chì guasi mai falani sottu i c a tampiratura minima mai righjistrata fù di c in u è a tampiratura più elevata fù di c righjistrata in u i pricipitazioni medii annui ùn righjunghjini micca i rindendu l appruvvisiunamentu idricu un prublemu par l isuli i pricipitazioni nivosi sò nulli eccituatu calchì finominu senza accumulu in in è in a tampiratura media annua di u mari hè di chì oscilla da i c di ghjinnaghju à i c di u mesi d aostu malta godi di ori di soli à l annu rindendu l arcipelagu un di i loca più assuliati d auropa a pupulazioni in hà raghjuntu i abitanti eppuri l esiguità di u tarritoriu hè tali chì a dinsità dimugrafica hè di più di abitanti par km una di i più alti d auropa i maltesi formani a maiò parti di a pupulazioni incù u ma sò prisenti parechji minuranzi di i quali a più maiori hè quidda inglesa i maltesi sò par a maiò parti cattolichi è l influenza di a ghjesgia hè forti l eutanasia è l abortu sò pruibiti par quantu riguarda u divorziu inveci da uttrovi hè intruta in vigori a leghji chì u cunsidareghja lecitu dopu à u referendum consultivu di u maghju in u quali u di i maltesi si hè prununciatu favurevulamenti à l intruduzioni di u divorziu u cattulicesimu hè a riligioni di statu ma hè quantunqua lasciata a libartà di cultu si stima chì a pupulazioni sii cattolica à u fendu ni una di i nazioni à più alta parcentuali di cattolichi di u mondu ci sò più di ghjesgi à malta gozo è comino a ghjesgia paruchjali hè u centru architittonicu è giugraficu di ogni cità è paesi maltesu spittaculari sò i tipichi festi in onori di u santu patronu carattarizati da cuncerti musicali prucissioni riligiosi fochi pirutecnichi è altri malta hè una sedia apustolica l atti di l apostuli contani comu san paulu duranti u viaghju chì da creta u purtava à roma naufragò à l isula di melite prubabilamenti in i circonda di san pawl u biiar in u d c da u à u aprili si hè ricatu in visita apustolica à malta papa benedetto xvi u quali hà cilibratu a santa messa in u piazzali di i granai floriana in uccasioni di u annivirsariu di u naufraghju di san paulu trà l altri riligioni di malta si righjistreghja particularamenti una prisenza significativa di a cumunità ahmadiyya incù a sedia principali à ta xbiex suvitata da a cumunità ebraica incù a sedia principali à birkirkara inoltri u talianu hè insignatu in tutti i scoli di malta u prima approdu di l essari umani nantu à l isula ricodda prubabilamenti à u mumentu immediatamenti succissivu à l estinzioni di l ippopotami nannari è di l elefanti nannari tracci di insidiamenti di u niuliticu anticu a c sò stati ritruvati tantu in arii aparti ch è à l internu di sapari com è gar dalam sti primi allucamenti erani custituiti da culoni pruvinenti da a cicilia cunsidarendu l analugii di u matiriali ceramicu ritruvatu quici ceramica impressa ghar dalam incù quiddu di listessa ebbica di stentinello paesi vicinu à siracusa i culoni cunsirvàni i rapporti incù a cicilia cuntinuendu à fabbricà ceramica impressa di u stili di stentinello è principiendu solu à u terminu di sta fasa a c un mudestu sviluppu tipulogicu lucali ancu a ceramica di skorba a c paesi vicinu à mgarr s assumiglia moltu à quidda ritruvata in cicilia è dimostra chì sò stati cuntinui i rapporti trà malta è a suredda maiori sta fasa hè carattarizata da i primi evidenzi d attività rituali di i quali u picculu tempiu di skorba pò essa cunsidaratu u pricursori di i custruzzioni megalitichi succissivi à parta da u a c si assisti à un espansioni di i tempia megalitichi prima frà tutti à ggantija nantu à l isuletta di gozo altri impunenti strutturi sò prisenti à hagar qim mnajdra ta hagrat tarxien à quistu periodu timpurali a c si leia un intarissanti carattaristica archiulogica scuparta in parechji lucalità di l isula è cunsistenti in scanalaturi uniformi è equidistanti tr è eddi chì sò chjamati cart ruts o cart racks a più nutevuli hè quidda cunnisciuta cù u nomu di clapham junction prubabilamenti i solchi pudariani essa stati incausati da u cuntinuu passaghju di i roti di i carruleddi affittati à u trasportu di a petra chì à longu andà finitini par vastà u tennaru calcariu di u quali hè custituita l isula u populu di i tempia sparì intornu à a c si pensa à causa di una gravi epidemia l isuli maltesi firmetini cusì spupulati par calchì cintunara d anni finu à quandu l arrivu di un novu flussu migratoriu intrudussi in l isula una nova cultura quidda di i custruttori di i dolmen in a maiò parti di i casi si tratta di picculi camari incù a cupartura custituita da una grandi lastra posta sopra petri virticali chì poni essa attribuiti à una pupulazioni di u bronzu anticu a c diffarenti da quidda chì avia edificatu i pricidenti tempia megalitichi ancu una volta si sarà trattatu di ghjenti pruvinenti da a cicilia par a sumiglianza di i dolmen maltesi incù analoghi strutturi da pocu ritruvati ancu in l isula più grandi di u meditarraniu i fenici culunizàni malta solu intornu à a c imprudendu la com è avampostu par a so espansioni è i so cummerci in u mari tarraniu in seguitu in a c fù accupata da i grechi chì a chjamàni melita in a c finì sottu u cuntrollu di cartaghjina è dopu sottu u duminiu rumanu a c in l annu d c l isula fù visitata da san paulu chì si dici ch eddu avaria attraccatu in a zona chì oghji porta u nomu di st paul bay nomu urighjinariu golfu di san paulu dopu un periodu di duminiu bizantinu duratu da u iv à u ix seculu duranti u quali subì u saccheghju da parti di i vandali l isula fù cunquistata da l arabi in l arabi chì in generali tularàni a parti cristiana di a pupulazioni introdussini a cultivazioni di a limeia è di u cutonu custruitini un sistemu d irrigazioni è in particulari a lingua araba chì a maiò parti di a pupulazioni aduttò com è lingua materna a so influenza in u maltesu mudernu hè faciulamenti custattevuli nunustanti a prisenza di paroli d urighjina latina è di u salteriu latinu a duminazioni araba durò par circa dui seculi da à u periodu di duminazioni araba finì in quandu l isula fù cunquistata da i nurmani pruvinenti da u regnu di cicilia in seguitu i hohenstaufen svevi l angioini è l aragunesi si succidettini in u duminiu di l isula funi signori di malta i conti di modica manfredi iii chjaramonti à a fini di u trè centu è bernardu cabrera in i primi dicennii di u quattrucentu a nubiltà maltesa fù istituita in st ultimu periodu circa tituli nubiliari rimanini sempri chì u più vechju hè u barunatu di djar u bniet and bucana in infatti malta fù cuncessa in affittu perennu da u regnu di sicilia à i cavalieri uspitalieri u prezzu simbolicu di l affittu cunsistia in a furnitura annuali di un falcu di caccia ammaistratu eppuri u vicirè di sicilia mantiniti u titulu unurificu di conti di malta sti cavalieri un ordini munasticu militaru cunnisciutu com è cavalieri di malta resistiti à l assediu di malta in da parti di i turchi ma dopu st assediu i cavalieri dicisini di furtificà l isula è par a cuncizzioni si affidàni à l architettu militaru evangelista menga mentri i furtificazioni di a cità di a valletta funi opara di francescu laparelli ultiriori furtificazioni funi custruiti à parta da quandu u gran maestru antonio manoel de vilhena ni affidò a cuncizzioni à ghjaseppu merenda u duminiu di i cavalieri finì quandu malta fù cunquistata da nabulionu chì si priparava à parta in egittu par principià a so campagna in nabulionu auturizatu innanzi da u dirittoriu à accupà malta scigliti un portu sicuru par rifurniscia i so navi è dopu u rifiutu da parti di u guvernu lucali ch è più di quattru navi francesi attracchessini à ssu scopu in u portu grandi sbarcò cù a so probbia armata u grandi maestru di i cavalieri uspitalieri ferdinand von hompesch zu bolheim capitulò dopu un solu ghjornu di cumbattimenti intornu à a valletta i cavalieri funi pocu dicisi in u cunducimentu di a difesa ùn pudendu micca par via di u so statutu piglià l armi contr è altri cristiani è ancu parchì circa di i soi annantu à erani francesi è nabulionu si stabilì par pochi ghjorni annantu à l isula sacchighjendu i bè di l ordini è instaurendu un amministrazioni ad eddu fideli infini partì à a volta di l egittu lascendu una guarnigioni nantu à u postu sottu u cummandu di u generali vaubois l occupanti francesi erani impupulari soprattuttu par a so avvirsioni à a riligioni è i maltesi si rivultoni custringhjendu i francesi à ritirà si in i so furtificazioni a gran britagna è u regnu di sicilia mandàni munizioni è aiuti à i ribeddi incù à a royal navy chì istituì l imbargu di l isula fendu chì in i francesi si rinditini l isula divintò dopu un pussidimentu inglesu nonustanti i rimustranzi di i borbone chì erani rè di sicilia è rè di napuli chì rivindicàni a suvranità nantu à l isula in u malta divintò parti di l imperu britannicu è fù imprudata com è basa di scambiu è com è quartieri generali par a flotta soprattuttu par via di a so pusizioni giugrafica à mità strada trà gibilterra è l istmu di suez nantu à a strada par l indii uriintali dopu a guerra suvitata da un brevi periodu d instabilità pulitica malta ottensi l indipindenza da a gran britagna u sittembri divintendu membru di u commonwealth in a custituzioni mantensi u munarcu britannicu com è probbiu capu di u statu incù u titulu di righjina di malta rèina ta malta incù un guvarnadori chì ditinia i puteri esecutivi u dicembri divintò una ripublica incù u prisidenti à capu di u statu u marzu ebbi terminu ancu l accordu di difesa militara rinnuvatu l ultima volta in trà a ripublica è u regnu unitu da tandu a difesa di malta in l imprubabili casu di attaccu hè garantita da i forzi armati maltesi è da a ripublica taliana l marzu un referendum appruvò incù u di i cunsensi l adesioni à l unioni aurupea malta hè u più picculu statu di l unioni aurupea in tarmini di diminsioni di ghjinnaghju hà aduttatu l euru com è muneta naziunali eccu i tappi dighjà parcorsi di u prucessu d intigrazioni malta hè una ripublica parlamintari fundata nantu à a dimucrazia rapprisintativa u quali sistemu parlamintari è di amministrazioni publica hè cuncipitu nantu à a basa di u sistemu westminster a camara di i diputati assamblea lighjislativa monucamarali cumposta da membri cunnisciuta com è kamra tad diputati hè eletta à u suffraghju univirsali par via di votu singulu trasfiribili ogni anni pò essa sciolta prima di a scadenza di a lighjislatura solu da u prisidenti annantu à u cunsigliu di u prima ministru s è u partitu chì hà a maiuranza di i voti ùn otteni micca a maiuranza assuluta di i sedii ricevi sedii supplimintarii attribuiti à i migliori pirdenti u partitu chì cunquista a maiuranza forma u guvernu sicondu a custituzioni maltesa u prisidenti numineghja u prima ministru chì hè in generali u leader di u partitu chì forma u cabinettu u prisidenti di a ripublica hè elettu ogni anni da a camara di i diputati a magistratura hè indipindenti sicondu u mudeddu anglusassonu dapoi a riforma di u ghjugnu malta hè stata suddivisa in cunsigli lucali in maltesu kunsilli lokali gruppati in trè rigioni dimugraficamenti l isula si prisenta divisa trà un unicu grandi agglumeratu urbanu in a zona custiera uriintali è una zona più disabitata in a parti interna è uccidintali in rialità nonustanti a limitata pupulazioni l urdinamentu amministrativu ferma suddivisu in cità i più nutevuli sò a valletta fundata in hè a capitali di malta bench edda aghji solu abitanti hà u titulu di cità umilissima sta cità pò essa chjamata simpliciamenti valletta o ancu u belt a cità a nova capitali barocca di malta cunsidarata patrimoniu unesco hè u centru nivralgicu di l attività cummirciali è amministrativi di l isula a cità furtezza nasci nantu à a roccia di a penisula di u monti sceberras à piccu annantu à u mari incù dui prufondi porti naturali marsamxett è grand harbour u nomu u devi à u gran maestru di l ordini di san ghjuvanni jean parisot de la valette medina cunnisciuta ancu com è cità silinziosa fù l antica capitali si tratta d un furtinu incèu i mura arabi è incèu l architittura mediivali chì cumporta palazzi in stili baroccu oghji ci stani solu parsoni par u più nobili è ecclesiastichi hà u titulu di cità nutevuli infatti pò essa chjamata ancu simpliciamenti nutevuli o l imdina kottonera hè in rialità l unioni di trè cità tliet ibliet vitturiosa ancu ditta birgu abitanti cospicua ancu ditta bormla abitanti senglea ancu ditta invicta o isla abitanti tutti è trè si poni visità via mari annantu à picculi barchetti luzzi è dghajsa birkirkara incù abitanti hè a cità più pupulosa di malta da rabat situata accantu à medina hè pussibuli à ghjentra in i catacombi di san paulu sliema zona di u shopping victoria è a citatedda à gozo ancu quissi sò asempii di custruzzioni mediivali i risorzi maiori di malta sò u calcariu una pusizioni giugrafica favurevuli è una forza travagliu moltu pruduttiva malta pruduci circa u di i so probbii bisogni hà risorzi idrichi d acqua potabili limitati è nisciuna fonti di energia domestica l ecunumia dipendi di i scambii incù l estaru da u sittori manifatturieri in particulari tessili è elettronicu è da u turisimu st ultimu hè aumintatu in manera trimenda in l anni è hà purtatu à a custruzzioni di numarosi strutturi turistichi nantu à l isula i forzi armati maltesi ani a struttura è i diminsioni di una piccula brigata interforzi incù un cummandu cintrali à u quali facini capu trè righjimenti di a cumpunenti terrestra un air wing è u maritime squadron par un periodu piuttostu brevi malta hà avutu ancu u trasportu farruviariu è tranviariu dismessi u prima in u è u sicondu in u a circulazioni stradali hè à sinistra com è in u regnu unitu i carattaristichi autobus di malta sò stati sustituiti da autobus muderni è fermani in usu annantu à sirvizii turistichi micca di linia l aeruportu internaziunali di malta iata mla icao lmml hè l unicu aeruportu di l arcipelagu maltesu è servi par quissa tuttu u paesi truvendu si in u tarritoriu di luqa hè calchì volta chjamatu aeruportu di luqa o ancu aeruportu di a valletta datu chì hè distanti solu km da a capitali a valletta i culligamenti marittimi sò uparati da a cumpagnia taliana grimaldi lines è da a cumpagnia maltesa virtu ferries limited chì cullega à u portu di pozzallo in cicilia i trasporti trà gozo è malta sò assicurati da a gozo channel company limited chì furnisci un sirviziu di traghetti trà i dui isuli mentri da l eliportu di gozo sò attivi buli charter in elicottaru ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu l ungheria hè un paese situatu in europa a capitale di stu paese hè budapest l ungheria hè stata culpita assai forte da a crisi financiaria di u a so muneta hè u forint i settori i più dinamichi di l economia ungherese sò a farmacologia ma ancu a raffinatura di petroliu è a banca i servizii informatichi cunnoscenu una grande crescenza dapoi qualch anni u presidente di l ungheria hè pl schmidt di u fidesz ma ùn hà ch è pocu putere u primu ministru ancu di u fidesz alleanza di i giuvani democrati hè viktor orbn l ungheria hè una ripublica parlamentaria monocamerale l elezzione di u anu datu una vittoria senza lambariu à u partitu di centru dirrita fidesz di viktor orbn è i so aliati democrati cristiani di u kdnp cù più di di i sedi in u parlamentu pudenu mudificà soli a costituzione è scegliè u presidente di a ripublica difatti anu digià cambiatu a costituzione pè diminuisce u numaru di sedi in u parlamentu u partitu maiò di l opposizione parlamentaria hè u partitu socialistu cù di i sedi seguitati da u partitu di strema diritta jobbik sedi è u partitu ecologistu lmp ungheria sedi è un indipendente u kdnp hè ancu un partitu chi ha u so gruppu in u parlamentu ma infatti hè un partitu chi seguita sempre e posizione di u fidesz appena cumu u nouveau centre è l ump in francia pécs hè stata eletta capitale di a cultura pè l annu a spannata era una rivista litteraria in lingua corsa hà publicatu bon parechji numari à parta da frivaghju malgradu i cundizioni difficiuli di finanzamentu u scopu di a rivista era di prumova u parlà pumuntincu a dirittrici di a publicazioni era matalena rotily forcioli u capu redattori era ghjacumu biancarelli trà i participanti à a rivista si pò mintuvà ghjuvanni ambrogi paulu bungelmi marcu ceccarelli rinatu coti petru foata ghjaseppu paganelli iviu pajanacci l autori di a spannata mettini l accentu annantu à u fattu ch è u corsu hè una lingua pulinomica ricca di parechji varietà ed infatti a divisa di a rivista era diversità faci ricchezza i primi numari di a spannata annantu u situ web di matina latina a murta o morta o ancu mortula myrtus communis hè un arburettu o un picculu arburu chì faci partita di a famiglia di i myrtaceae hè tipica di a machja bassa mediterranea hè prisenti in turchia à u maroccu in sicilia in corsica è in sardegna a murta fiurisci d istatina i so fiori sò bianchi i frutti sò graneddi di culori neru o turchinu scuru maturani da nuvembri à ghjinnaghju i fogli sò opposti è di culori verdi scuru esistini dinò parechji varietà cultivati di murta com è myrtus communis variegata a murta hè cumuna in corsica u legnu di murta hè usatu da i piscadori par fabricà i nassi pa a pesca si faci dinò in corsica l oliu escinziali di murta issu oliu essinziali hà un culori specificu verdi chjaru mal cunciliu hè un castagnu maiò chi si trova in u paese di carchetu annatu à a cumuna di carchetu è brusticu hè assai cunnisciutu parchì si contanu assai folle nant à iss alburu ghjè par quessa ch ellu hè diventattu un munumentu misteriosu ùnicu cù a sò forma strana ci hè cumm una sàpara in u piantonu quessu quì hè stortu è e branche vannu da par tuttu hè un alburu di legenda chì hè una spirazione per i pueti si conta chì in u sò tafone s arritruvavanu i mazzeri un cunciliu d induva l origine mal cunciliu cunciliu malèficu è dinò chi sott à e sò branche ci era u cunciliu di e figliole di a morte è ci ne sò d altre oghje un omu vole taglià mal cunciliu parchì dice ch ellu hè u sò pussessu mà un alburu tantu carricattu di storie folle è legende un sarrebbe micca megliu di tene lu è di registralu in u patrimoniu naturale di corsica attualemente un inventariu di l arburi rimarchevuli di corsica hè statu fattu da l uffiziu di l ambiente di corsica chì cumprende mal cunciliu pasquale paoli o pasquali paoli hè natu u aprile di u in merusaglia era u figliolu di ghjacintu paoli pasquale cunnosce u so primu esiliu à anni in napoli per via di a disfatta di u so babbu contru à i ghjenuvesi fece alti studii in napoli storia antica parla u corsu a so lingua materna u latinu u talianu l inglese è u francese entre in l armata per amparà un mistieru militare ma in u dopu l assassiniu da i ghjenuvesi di ghjuvan petru gaffori capu generale di a nazione corsa hè chjamatu da u so fratellu clemente paoli per esse elettu novu capu generale di a nazione u di lugliu in a cunsulta di sant antone di casabianca pasquale paoli hà fattu di a corsica una nazione mudella bella demucraziata incù a so custituzione propria sta custituzione hà guvernatu a corsica durante anni i ghjenuvesi chì s aspettanu à esse pocu à pocu lampati fora di corsica vendenu in sicretu l isula à a francia u di maghju in corti u capu generale è i diputati di a cunsulta dichjaranu a nazione corsa in guerra contra à a francia d ogni paese di tutta l isula i patriotti armati correnu per a difesa di a so terra ma contru à una armata francesa numerosa è putente l armata corsa hè disfatta u maghju in ponte novu u capu naziunale s imbarca per livornu è dopu per londra induve starà in esiliu per anni dopu a rivoluzione francesa in pasquale paoli rientra in parigi incù l accunsentu di l assemblea custituante è volta in corsica elettu direttore di corsica ma dopu a morte di u rè di francia in pasquale paoli ùn approva micca l eccessi di a rivuluzione francese è u regimu di u terrore u aprile a cunvenzione accusendu paoli d agisce contra a rivuluzione li caccia u cummandu di l isula è dichjara ch ellu fussi arrestatu paoli ricusa l ordine in a cunsulta in corti u di maghju i diputati pruclamanu pasquale paoli babbu di a patria a rivolta diventa generale in l isula un omu sustene i francesi contra pasquale paoli si chjama napulione buonaparte a francia dichjara paoli tradittore di a patria u di ghjugnu a corsica si stacca da a francia è offre a suvranità di a corsica à ghjorghju iii u rè d inguilterra ma u populu ùn hè micca d accordu ancu l azzione di u guvernu britannicu pasquale paoli per evità una guerra civile in corsica hè custrettu in à imbarcà si per londra suvitatu da l inglesi u d uttobre tandu l armata francese rioccupa l isula senza resistenza a corsica diventa un dipartimentu francese scuraghjitu pasquale paoli si ne stà in londra induve more novi anni più tardi simu italiani per nascita e sentimenti ma prima di tutto ci sentiamo italiani per lingua costumi e tradizioni e l italiani tutti sò fratelli e solidali davant a storia e davant a dio cume còrsi un vulemu esse nè servi nè ribelli e cume italiani avemu i dirittu di trattà d uguale a uguale cun l altri italiani o un saremu nulla o vinceremu cun l onure o succumberemu l armi in manu a nostra guerra di liberazione è santa e ghiusta cume santu e ghiustu è u nome di dio e qui in li nostri monti spunterà per l italia u sole di a libertà pasquale paoli dopu esse arrivatu in napoli in lu rinucciu di la rocca o rinucciu della rocca hè una persunalità storica di a corsica rinucciu di la rocca hè natu in vicinu à ulmetu facia parti di a famiglia di i cinarchesi ed era u figliolu di ghjudici di la rocca hà fundatu in u cunventu di san francescu in ulmetu rinucciu hà sustinutu prima genuva è l uffiziu di san ghjorghju ma dopu s hè rivultatu ed hà fattu quattru guerri contr à genuva a prima in a siconda in a terza in è finalmenti a quarta in chì fù a più corta rinucciu hà vintu i trè primi guerri ma hà persu l ultima genuva feci u starminiu di a so famiglia è di i so prubità rinucciu di la rocca murì assassinatu l aprili in arbiddari a vera chjesa di ghjesù hè una chjesa independente chì hè stata stabulita à beijing in china in u a chjesa aderisce à a duttrina in u nome di ghjesù cum è a chjesa unita pentecostale internaziunale è l assemblea apustolica di a fede in cristu ghjesù hè stata una di e trè chjese non ufficiale esistente prima di l avventu di u cumunismu in china in u è osserva u riposu di u sabatu biblicu u shabbat a chjesa pridicheghja l insignamenti di u vangelu à tutti e nazione prima di a siconda vinuta di ghjesù in u hè stata istituita à los angeles l assemblea internaziunale di a vera chjesa di ghjesù u spiritu santu riceve u spiritu santu pruvatu da u fattu di parlà in lingue hè a garanzia di a nostra eredità di u regnu di i celi u battezimu u battezimu incù l acqua hè u sacramentu per a remissione di i piccati per a rigenerazione u battezimu deve avvene in acqua currente è naturale com è u fiume u mare o a fonte u battista chì dighjà hà ricivutu u battezimu di l acqua è u spiritu santu conduce u battezimu à nome di u signore ghjesù cristu è a persona chì riceve u battezimu deve esse cumplittamente immersa in acqua incù a testa inchjinata è a faccia à l inghjò u lavamentu di i pedi u sacramentu di u lavamentu di i pedi permette di sparte una parte incù u signore ghjesù inoltre serve per ricurdà custantamente d avè l amore a santità l umiltà u perdone è u sirviziu ogni persona chì t hà ricivutu u battezimu di l acqua deve fà lavà i so pedi à nome di ghjesù cristu lavà si mutualmente i pedi pò esse praticatu ogni volta ch ellu hè apprupriatu a santa cumunione a santa cumunione hè u sacramentu per cummimurà a morte di u signore ghjesù cristu ci permette d esse parte di u corpu è di u sangue di u nostru signore è d esse in cumunione incù ellu in modu chì pudemu avè a vita eterna è esse risuscitati l ultimu ghjornu stu sacramentu duverà tene si u più à spessu pussibile si duverà usà solu un pane azimu è u suchju di l uva u sabatu u sabatu settimu ghjornu di a sittimana hè un ghjornu santu benedettu è santificatu da diu deve esse ossirvatu in a grazia di u signore per cummimurà a criazione è a salvezza di diu incù a spiranza di u riposu eternu in a vita à vene più tardi in l anni sò stati aghjunti altri punti à ste cinque duttrine principale ghjunghjendu à a definizione di e deci cridenze di basa di a vera chjesa di u ghjesù un hooligan hè un omu chi sustene una squadra di pallò cù viulenza minendu i sustenitori di l altra squadra l hooliganisimu hè sopra tuttu sviluppatu in ingliterra hooligan un hè a sola categorìa di sustenitori chi fanu l usu di a viulenza ci sò l ultras l hools i barra bravas l origine di a parolla serebbe u cugnome d un sbarazzinu irlandese di a capitale inglesa patrick hooligan oghje l hooligans anu purtatu a cultura casuals i storiani inglesi anu bè stughjatu u fattu è u libru the roots of football hooliganism di u triò eric dunning patrick murphy è john williams parla assai di u sughjettu è hè diventatu impurtante assai attivu nanz à prima verra mundiale lhooligan sò quasgi invisivule in u trà duie verre mà riappariscenu dopu a u sicondu cunflittu mundiale diventa tra attivu in l anni è incuntrullèvule in l anni in u principiu di l anni l hooliganisimu scambia un poccu quandu a pulìtica entre in a mente di lhooligan i partiti di diritta strema andavanu à arrulà i baraconi in i pub mà ghjè un paradossu parchì a mente di lhooligan hè di più anarchista chè fascista in lu ci hè u dramu di u heysel è ghjè u principiu di i prublema pà lhooligan è inpeghjuriscenu in cù a tragedìa di l hillsborough chi a da permette di fà una pulìtica di sicurezza pà luttà contra ssi sustenitori inzirmiti for dì l ingliterra l hooliganisimu hè assai sviluppatu in i paesi germanichi è in auropa di l este l allimagna a belgica è i paesi bassi dipò l anni sò tocchi da un onda d hooliganisimu cù l apparizione di lhools a polonia l ungheria a serbia a grecia a turchia sò dinò paesi chi anu ssu prublemu di sucietà l argentina cù i barra bravas chi sumenanu u spaventu in i stadii trà i gruppi i più viulenti d auropa ci sò i head hunters di chelsea linter city firm di west ham u s c f di feyenoord un pub parolla d origine irlandesa chi vene di a spressione public house hè un loccu induva si riunnisce a ghjente chi si trova in numaru impurtante in ingliterra paese gallu scossa è l irlanda mà sè spurtatu in altri paesi ssu loccu face partita piena in a sucietà è ghjè un usu d andà a u pub pà beie una bierra cù i sò amichi l ale bierra a fermantazione alta hè pruduta a partesi di l antichità è cù a ghjunta di i rumani chi custruiscenu e vie appariscenu l ustarie chi servìanu u loghju è a bierra à i viaghjatori dopu a pruduzione di a bierra si sviluppa è si specialisa ciò chi permette a spanzione di i primi pub una spanzione tantu forte chi in u rè deve fà una lege chi interdisce d avè più d un pub pà paesi in a causa di a difficultà a truvà un pub in cità u rè ricardu ii damanda l ubligazione pà tutti i pub di mette un insegna davanti a spanzione culuniale di u regnu unitu si face cù i pub è si trovanu assai pub in l anziane culunìe inglese i pub sò sopra tuttu lochi pà arritruvassi trà amichi in giru a una bierra pà parlà ò fà a festa i pub sò dinò qg di l hooligan chì nanzu a e partite beienu assais bierre pà esse prontu a l azzuffu contra sustenitori di l altra squadra u corbu corvus corax hè un aceddu chì faci partita di a famiglia di i corvidae hè neru neru è ancu u bizzicu hè scuru pesa sin à kg par una lunghezza di circa cm l apartura di l ali và da à metri l adulti formani coppii stabuli chì si riproducini da frivaghju à maghju a femina sponi da à ova l annu tutti in una cuvata u corbu hè difficiuli da avvicinà ma pò essa ussirvatu in picculi bandi o in coppiu in i loca salvatichi o in i furesti u corbu hè prisenti in corsica u corbu hè mintuvatu à spessu in a cultura è in a litteratura corsa par asempiu a civetta athene noctua hè un aceddu nutturnu chì faci partita di a famiglia di i strigidae a civetta hè longa circa cm hà un apartura alari di cm è un pesu chì varieghja da à pocu più di grammi hà formi tozzi u capu largu è sciacciatu senza i tipichi ciuffi auricolari di u gufu cumunu ochji giaddi è zampi longhi parzialamenti rivistiti di seti a parti supiriori hè grisgiu brunu machjata di biancu mentri in quidda infiriori hè privalenti u biancu machjatu di brunu a civetta si trova in tuttu l emisferu nordu in auropa asia è africa di u nordu in corsica è in sardegna hè un aceddu chì hè prisenti hè diffusu dinò in guasi tutta a penisula taliana fora di nantu à l alpi i so ambienti priferiti sò in i vicinanzi di l abitati civili induva ci hè prisenza umana in ariali cuddinari scansa i zoni oltri i m di altitudina postu ch è a nevi limiteghja furtamenti i so fonti di cibu aceddu nutturnu par antunumasia a civetta in rialità pò essa attiva ancu in u tardu dopu meziornu è di prima matina ma hè moltu vigilenti ancu in u restu di a ghjurnata i civetti ani un ampiu repertoriu vucali u masciu emetti un malinconicu hu u ou ripetutu à intarvalli variabili dopu à sicondi calchì volta parò i civette emettini versi striduli è fastidiosi com è autudifesa a civetta hè carnivora com è tutti i strigiformi hè capaci à ingodda i predi intreii si ciba di picculi vertebrati è di grossi insetti nidificheghja trà marzu è ghjugnu a femina poni ova bianchi in picculi cavità trà i rocci in l arburi in i mura di vechji edifizii in tani abbandunati di mammiferi di media taglia è dopu i cova par circa sittimani in quiddu periodu hè aiutata da u masciu in a caccia dopu à un mesi o pocu più i piulacona lasciani u nidu ma sò cumplittamenti indipindenti solu à mesa di vita si cunnosci sottuspezii di civetta a civetta hè prisenti in corsica ma piuttostu schersa mastrorilli accadi chì a civetta fussi mintuvata in a litteratura è u cantu corsu par asempiu stanislau konarski in polaccu stanisaw konarski u nome reale hieronim franciszek konarski natu u settembre à arczyce mortu agostu in varsavia polonia era un pedagogu polaccu un riformatore educativu un scrittore politicu un poeta un drammaturgu un monacu di piari scolopi è u precursore principale di l illuminismu in polonia konarski studiò in u collegium nazarenum à roma induve diventò un insegnante di retorica fece dopu un viaghju à traversu a francia a germania è l austria per rinfurzà a so educazione in u riturnò in polonia è cominciò un travagliu annantu à una edizione nova di a leghje polacca volumina legum à parte da u konarski insegnò à u collegium resoviense in rzeszw è in u fundò u collegium nobilium una scola d elite di varsovia per i figli di a nobiltà minore szlachta dopu riformò l educazione di piari in polonia conformemente à u so programma educativu ordinationes visitationis apostolicae e so riforme diventonu un puntu importante in a lotta di u xviii seculu per modernizà u sistema educativu polaccu à l iniziu konarski fù associatu politicamente incù u rè stanislau leszczynski più tardi incù a famiglia di czartoryski ed u rè stanislau augustu poniatowski participendu à i famosi pranzi di giovedì stanislau augustu poniatowski volse chì una medaglia fusse creata in l onore di konarski incù u so ritrattu è a scrizzione latina sapere auso in a cultura d u pallò casuals hè un muvimentu natu in l anni chi hè statu adupratu da cuasgi tutti i sustenitori inzirmiti cummu l hooligan l hools hè l ultra di cuntrariu a l idee generale u casual hè una parsona chi hà una cultivatu cù un centru d interessu pà u pallò a mùsica è a vistatura fan di soul muderna in l anni è è scopre u primu u hip hop dipò què casuals diventa hooligan hè quelli quì portanu u casual wear in i stadii i casuals di l anni diventanu l hooligans di u seculu xxi a cultura d i casuals hè nata in l anni quandu l hooligan vultavanu da u cuntinentu cù vestimenti taliani ò francesi di marche care spessu eranu stati furati in i magazeni quandu l hooligan s azzufavanu cù l altri sustenitori è cù i pulizieri a u principiu assai hooligan è membri d hooligan firm fatte pà purtà vestimenti surtivi cari pà passà inoservatu da e forze di l ordine è sanza culori di a squadra pà micca esse ricunisciutu da i nemichi quandu c era assais pulizieri quelli circavanu i skinhead cù e doc martens mà un purtavanu l ochji nantu i casuals e marche di più purtate da i casuals in l anni sò fila stone island fiorucci pepe benetton sergio tacchini ralph lauren a cultura casuals era a sò apòghjeu in a fine di l anni è assai gruppi di mùsica dicìanu che a viulenza era sparita di ssa cultura a gaddura o gallura gaddùra in gadduresu caddùra in sardu hè una rigioni storica è giugrafica di a sardegna cumprendi a parti nordu uriintali di l isula da u fiumu coghinas chì a dilimiteghja à punenti passendu dopu par u massicciu di u limbara chì ni dilimiteghja a parti miridiunali finu à u massicciu di u monti nieddu à sudestu in a cumuna di san tiadoru u tarritoriu gadduresu inchjudi ancu a rinumata costa smiralda annantu à a cumuna di arzachena nantu à a costa uriintali i centri principali sò olbia tempiu pausania arzachena a matalena u tarritoriu hè oghji cumpresu in a nova pruvincia di olbia è tempiu di a quali custituisci a parti cintrali è più impurtanti è in parti limitata in a pruvincia di sassari mentri innanzi era cumpresu privalintamenti in a pruvincia di sassari è in minima parti in a quidda di nuoru u significatu di u tuponimu gaddura chì apparisci in i primi tistimunianzi scritti incù a forma di gallul è gallula pudaria essa culligatu incù u terminu ebraicu galil o incù u terminu feniciu gallal paesi d altura iputesa chì pari cunfirmata da a natura privalintamenti muntosa monti puntaccia monti abbalata di u tarritoriu gadduresu in particulari s edda hè paragunata à quidda para o cuddinari di logudoru vicinu ricca di rocca granitica sculpita da u ventu da a piova è da u mari sopratuttu nantu à i costi sculturi naturali di formi bizzarri com è quidda di l orsu in i circonda di palau cunfiriscini à a gaddura un aspettu assà uriginali moltu simili à quiddu di u sudu di a corsica è chì lascia spaziu solu versu u nordu à fertili pianuri a vegetazioni spuntania di a costa hè furmata da machja meditarrania listincu muchju arbitru murta è cetara l internu inveci hà un aspettu diffarenti più riparatu da i venti hè carattarizatu da impunenti affiuramenti granitichi è boschi di quarci è suvari chì u so travagliu custituisci una di i principali attività produttivi a gaddura storica cumprendi cumuni frà i quali in a pruvincia di olbia tempiu è in a pruvincia di sassari olbia tempiu pausania arzachena a matalena calangianus luras aggius bortigiadas santa tiresa gaddura logusantu palau aglientu trinità d agultu è vignola telti golfu aranci badesi viddalba ss sant antoniu di gaddura loiri portu san paulu san tiadoru è budoni l omu mudernu hè ghjuntu in sardegna circa anni fà parcurrendu u bloccu sardu corsu dopu à avè travirsatu u strettu di mari chì si cunghjunghji à l arcipelagu tuscanu hè par quissa moltu prubabili a so prisenza ancu in gaddura a più antica prisenza accirtata di l omu in gaddura ricodda à u niuliticu incù a comparsa di a ceramica cardiali à aglientu in a lucalità lu littaroni è à cala corsara in l isula di spargi hè stata truvata una grandi quantità di ceramica è d ussidiana pruvinenti da u monti arci quissa indicheghja una volta di più a gaddura com è passaghju ubligatu di l oru biancu è neru in l antichità in i fasi succissivi di u niuliticu u tarritoriu gadduresu si distingui par a prisenza di a cultura di arzachena in l eneuliticu sò schersi l attistazioni di a cultura di monti claru di abealzu filigosa è di u cultura di u vasu campaniformu à forma di campana generalamenti diffusi in l isula i stradi da è par a sardegna erani beddi cunnisciuti è i so risorzi richjamavani una massiccia affluenza di ghjenti è d idei l attuali gaddura hè stata pupulata da ghjenti còrsi finu da l antichità prerumana in ebbica nuragica a gaddura hà custituitu una testa di ponti par a diffusioni di a cultura nuragica in u sudu di a corsica è si pò mintuvà in particulari a diffusioni è tipicità di a tipulugia à curridori imparintata incù i tipulugii turriani di a vicina corsica è di quidda mista curridori tholos à spessu mischiati par via di l intigrazioni trà strutturi architittonichi è rocchi circustanti dopu à a cunquista di a sardegna da parti di i rumani a c a cità di fundazioni punica di olbia assumi una nutevuli impurtanza essendu u portu maghjuramenti vicinu à a penisula culligatu à caralis è turris lybissonis dopu u dicadimentu d olbia dopu à l incursioni di i vandali da u a sedia di u viscuvatu fù cullucata prubabilamenti in u stessu tarritoriu à phausiana par iniziativa di u papa grigoriu magnu dopu sustituita in u periodu ghjudicali da quidda di civita in u medievu da a mità di u ix seculu a gaddura custituisci un di i quattru ghjudicati o regni autunomi in i quali era divisa l isula i stradi chì tuccavani a sardegna ricumincioni à essa friquintati in occasioni di a crisa di u predominiu di i flotti arabi i risorzi di l isula ripresini à richjamà marcanti è navigatori pruvinenti soprattuttu da a liguria è da a tuscana u ghjudicatu cumprindia l attuali rigioni storichi di a gaddura di i barunii è parti di u nuoresu incù capitali civita ribattizata terranova da i pisani in u tardu periodu ghjudicali infatti in seguitu à l aiutu pisanu datu à i sardi contru i provi di invasioni araba di mujhid à u mir versu l iniziu di u seculu x l ingerenzi pisani annantu à l isula si sariani fatti sempri più forti u stessu ghjudicatu di gaddura saristi passatu intigralamenti sottu u cuntrollu di pisa incù a morti in u di l ultimu ghjudici nino visconti in in una epistula chì u papa grigoriu vii indirizza à i ghjudici sardi par invità li à a sottumissioni à a ghjesgia di roma cumparisci par a prima volta a dinuminazioni gaddura in u rifirimentu costantinus gallurensis in ducumenti successivi cumparisciarà ancu in i formi gallul gallulu gallula è dopu gaddura ci vurrà inveci à aspittà una carta pisana di a mità di u xiii seculu par veda mintuvatu u terminu galorj in i circonda di l attuali punta nera à palau annantu à una carta giugrafica in periodu tardu medievali è aragunesu à l abbandonu di civita chì diventa terranoa è à u spupulamentu di i costi oppressi da l incursioni pirateschi arabi currispondi un sviluppu maiò di i zoni interni è di a cità di tempiu sò ducumintati cullucamenti trà u cinquicentu è u setticentu di famigli corsi in u tarritoriu chì sicondu parechji tiurii sariani rispunsevuli di a nascita di a lingua gadduresu infatti si pensa chì prima di sti flussi migratori duranti u periodu di u ghjudicatu di gaddura era parlatu u sardu luguduresu chì sopravvivi à i ghjorna d oghji in parechji centri trà i quali olbia luras golfu aranci budoni è padru ricuddà à a discindenza corsa di i nativi gadduresi hè pussibuli solu par via di analisi storichi di i casati in u a sedia di u viscuvatu fù trasfirita da olbia à tempiu chì in u stessu periodu era stata elevata à u rangu di cità è di capilocu di pruvincia da u à u è da u à u incù a fini di l ottucentu è u xx seculu incù u migliuramentu di i culligamenti si hè invertita a tindenza insidiativa à favori di a fascia custiera è di a cità di olbia chì hà ancu benefiziatu di a nascenti costa smiralda incù arzachena santa tiresa è san tiadoru a gaddura prisenta u più elevatu rindimentu par omu di a sardegna in gaddura si parlani escinzialamenti dui lingui u gadduresu un diasistemu di corsu suttanu è di sardu di u vucabulariu è u sardu luguduresu in a variità sittintriunali chì hà quantunqua assimilatu parti di u lessicu corsu è gadduresu adattendu lu à a struttura di a lingua sarda in tarmini di distribuzioni giugrafica u gadduresu urighjinariu di l alta gaddura hè parlatu in guasi tutta a gaddura da viddalba à a fascia sittintriunali di budoni mentri u luguduresu chì finu à u era diffusu in tutta a gaddura è in a quali lingua erani ridatti i ducumenti di i guverni ghjudicali hè sempri diffusu calchì volta olbia luras parti di l ariali di golfu aranci padru budoni miridiunali in a matalena più prubbiamenti si parla lisulanu una varianti prossima à u corsu sartinesu cossu suttaninu in aggius si parla un gadduresu particulari chì hà assuntu influenzi sassaresi in a prununcia mentri bortigiadas hè à i ghorna d oghji galluresofunu ma finu à mità di u seculu scorsu u so idioma era un luguduresu furtamenti currottu da u gadduresu l elementu custruttivu chì carattarizeghja l architittura gadduresa hè u granitu incù stu matiriali difatti erani custruiti i stazzi ma ancu i ghjesgi è i palazzi citatini a pruvincia di olbia tempiu pruìncia di tarranà tèmpiu in gadduresu provìntzia de terranòa tèmpiu in sardu hè una pruvincia taliana di a sardegna affacciata à nordu nantu à i bocchi di bonifaziu un strettu canali ch a sipara da a corsica è à livanti annantu à u mari tirrenu cunfina conta glubalamenti cumuni incù una pupulazioni di abitanti u di a pupulazioni sarda è si stendi par km u di u tarritoriu sardu u tarritoriu pruvinciali cumprendi a rigioni storica di a gaddura eccittuatu i cumuni di viddalba è erula chì sò firmati in pruvincia di sassari inclusa a costa nordu uriintali di a sardegna trà a quali a costa smeralda l arcipelagu di a maddalena sò inoltri cumpresi in a pruvincia a parti sittintriunali di a rigioni storica di u montacutu una piccula parti di i baronii è u virsanti uriintali di u lavu di u coghinas di u tarritoriu pruvinciali facini parti sistemi lucali di u travagliu sicondu a classificazioni uparata da l istat nantu à a basa di u censimentu di l annu in u tarritoriu di a pruvincia sò stati inoltri dilimitati un unioni di cumuni è una cumunità montana in seguitu à a di u è succissivi intigrazioni hè stata effittuata una nova ripartizioni di u tarritoriu di a rigioni autunoma di a sardegna chì hà purtatu u numaru di i pruvinci da quattru à ottu i mudifichi ani assuntu piena uparatività à parta da maghju quandu si sò svolti l alizzioni par rinnuvà tutti i cunsigli pruvinciali a pruvincia di olbia tempiu hè una pruvincia nova custituita da appartenini à a pruvincia di olbia tempiu i siguenti cumuni ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia taliana olbia ipa terranòa in sardu tarranà in gadduresu hè una cumuna taliana di abitanti capilocu incù tempiu pausania di a pruvincia di olbia è tempiu in sardegna ni risulta ch edda hè in a quarta cumuna di a sardegna par numaru di abitanti dopu cagliari sassari è quartu sant elena olbia hè stata l antica capitali di u ghjudicatu di gaddura è u prima sediu viscuvali di a gaddura diocesi di civita ampurias sinu à a cità una di i principali di a sardegna hè una rialità industriali è cummirciali in piena espansioni hà cunnisciutu in l ultimi dicennii un impurtantu aumentu dimugraficu è un sviluppu assà rapitu di a so ecunumia incù u numaru di l abitanti duppiatu trà l anni è attualmenti si ni conta circa in u erani ricca di insidiamenti turistichi molti cunnisciuti trà i quali portu rutondu è portisco hè dutata di infrastrutturi chì ni facini un polu turisticu moltu impurtanti par l isula intreia olbia hè u mutori ecunomicu di a pruvincia è un di i più impurtanti di a rigioni à parta da u nucleu storicu di u corsu umberto i a cità incù u nutevuli incrementu dimugraficu di l anni sissanta si hè nutevulamenti espansa in ogni dirizzioni i prublemi di viabilità sò stati cuntrastati incù a criazioni di una circunvaddazioni di un tuneddu situatu sottu l ariali di u portu vechju è di numarosi ghjiratoghji à l internu è fora di u centru urbanu a cità di olbia s affaccia annantu à l umonimu golfu è si stendi in a pianura circustanti chì piglia anch edda u nomu da a cità dilimitata da una catena muntosa u tarritoriu cumunali incù una superficia di km si poni à u postu trà i cumuni taliani par estinsioni a cità hè carattarizata da un clima meditarraniu incù inguerni dolci cuntinintali è istati caldi è asciutti i pricipitazioni si cuncentrani soprattuttu in i mesa invirnali è vaghjimali frammenti di ceramica ritruvati à portu rutondu è una carattaristica statuetta feminiccia rapprisintanti a dea matri truvata in santa mariedda facini ricuddà à u niuliticu mediu a c i primi tistimunianzi di l omu in tarritoriu olbiensi più dopu duranti u periodu eniuliticu incù ocra rossa funi raffigurati in i pareti di a sapara di u papa annantu à l isula di tavulara figuri umani schematizati chì ricoddani à u a c mentri ricodda à l ità di u bronzu anticu a c a tomba di i ghjiganti chì si trova à annantu à monti de s abe ma à parta da a media ità di u bronzu à tempu cù a diffusioni in tuttu l isula di l uriginali civiltà nuragica ancu in u tarritoriu di olbia si scontrani insidiamenti nuragichi chì à misura sò sempri più numarosi sò più di quiddi attualmenti cunnisciuti è vani da i nuraga monutorri à i paesa à i pozzi sacri à i sipulturi megalitichi trà sti munumenti i più impurtanti sò u nuragu riu mulinu à cabu abbas u nuragu putzolu in l umonima lucalità dittu ancu lu naracu u paesi nuragicu belveghile annantu à u prulungamentu di u stradonu nordu in dirizzioni arzachena u nuragu mannazzu o mannacciu nantu à a statali in lucalità maltana u nuragu siana o zucchitta in i vicinanzi di a stazioni farruviaria di enas u nuragu sà prescione è siana annantu à un altura chì dumineghja a piana di olbia ci s accedi da a strada vicinali di aratena u pozzu sacru di sà testa chì ricodda à u periodu cumpresu trà l viii è u vi seculu a c strada par golfu aranci a tomba di ghjiganti di annantu à monti è s abe sipultura megalitica cullittiva urighjinaria di l ità di u bronzu anticu a c ma rimanighjati in periodu nuragicu chì li manca a stela cintrali longu a strada di loiri da u vii seculu a c fù prubabilamenti friquintatu par un brevi periodu da i grechi sicondu a tradizioni greca citata da diodoru strabone è pausania è pricidintamenti ancu da i fenici ma cuntrariamenti à quant è pò lascià suppona l urighjina di u so nomu olbia dirivaria da u grecu olbiòs felici i primi tracci di un veru insidiamentu urbanu datevuli trà u v è u iv seculu a c sariani sicondu l ultimi ritruvamenti da attribuiscia à i punichi i cartaghjinesi a cinsini di mura è di torri edifichendu in a parti più alta un acropuli incù un tempiu didicatu à melqart a cità punica accupava un aria cumpresa tandu trà via asproni è piazza matteotti è parti di l antichi mura sò sempri visibuli in via torino in i scavi archiulogichi effittuati d aprili hè emersu parti di l abitatu punicu in a cintralissima via righjina elena di lugliu in via nanni era statu ripurtatu à a luci parti di u vechju insidiamentu di ebbica punica è rumana imprudatu da u iv à u i seculu a c dopu à quiddu periodu in u a c in l acqui cumpresi trà u golfu è a corsica una flotta di sissanta navi focesi di a culonia di alalia si scuntroni incù una flotta di navi etruschi è punichi cualizati si par sbarrà a strada à a pinitrazioni greca in u mari tirrenu u viulentu scontru cunnisciutu com è a battaglia di u mari sardu o battaglia di alalia hè ritinutu da molti a prima grandi battaglia navali in i mari di l uccidenti trà i munumenti di stu periodu si poni ricurdà i resti di i mura punichi in via torinu è in via acquidottu sti ultimi essendu visibuli à traversu dui piramidi di vetru in a piazzetta di un cumplessu risidenziali è i resti di un isulatu punicu in via nanni è di l acquidottu rumanu i seculu a muvra hè un ghjurnale autonomistu fundatu in lu da petru rocca diventa in lu l òrganu di stampa di u partitu corsu d azzione chì diventa u partitu corsu autonomistu in lu sin à a siconda guerra mundiale in lu in giru à i fratelli rocca petru è matteu si scontra principalmente ghjacintu yvia croce orsini d ampugnani u giòvanu marcu angeli è un tempu u pueta maistrale tratava d omi maturi chì escenu di a burghese minore intellettuale spessu talianufili puliticamente cunservatori è ancu riazziunarii è attaccati à una visione sclusivamente ètnica di a nazione finanzatu un tempu di lu sin à lu da l industriale aiaccinu francescu coty u ghjurnale benefizieghja à poc à pocu di u sustegnu di l irredentisti taliani e duttrine sviluppate dentru à a muvra chì si dicianu cursiste s urganizavanu in giru a punti principali vincinteddu d istria o vincentellu d istria hè un parsunaghju celebru di a storia di corsica hè natu in u è mortu u d aprile di u in ghjenuva hà purtatu i tituli di conte di corsica è di vicerè di corsica oppostu à a republica di ghjenuva hè statu u capimachja di u partitu aragunese in l isula nemicu storicu di i ghjenuvesi hà finitu per esse statu chjappu è impiccatu in ghjenuva nant à a piazza di u palazzu ducale di a cità lìgure i cinarchesi eranu una sterpa impurtante di signori corsi à u medievu escenu da u castellu di cinarca oghje nant à a cumuna di casaglione d appressu à a cronaca di ghjuvanni di a grossa sarianu isciuti da un conte venutu da roma chjamatu ugo colonna e famiglie da leca da la rocca d istria da bozzi d urnanu da litalà è da bisè sò i discendenti di i cinarchesi a parolla da insegna un castellu vincentellu hè u figliolu di ghilfucciu d istria dettu ghjudice signore d istria a so mamma una surella d arrigu di a rocca u so ziu era arrigu di la rocca un grande signore corsu chì hà passatu a so ghjuventù in a corte d aragone arrigu finisce per esse elettu conte di corsica versu u cun l appoghju di l aragone ci vole à dì chì apoi u u papa hà datu i territorii di a corsica è di a sardegna à u rè d aragone ma pocu à pocu un altra grande putenza s impone in u mediterraniu hè a republica di ghjenuva i ghjenuvesi volenu impatruniscesi di a corsica è s opponeranu à l aragone in u morre arrigu di la rocca u capimachja di u partitu aragunese in corsica oppostu à ghjenuva un altru cinarchese piglia a seguita d arrigu hè vincentellu d istria in u riesce à cunquistà l isula cun l aiutu di u rè aragunese martinu u primu hè numinatu vicerè ma u so autoritarismu è a crescita di l impositi rivultoni a pupulazioni in tutta a corsica vincentellu fughje in barcelona per circà l aiutu di u rè d aragone ciò ch ellu riesce à fà è volta in corsica qualchì mese più tardi vincentellu hè elettu conte di corsica in u cun l aiutu di un altru rè aragunese alfonsu v principia allora a guerra contr à i ghjenuvesi in u vincentellu piglia a citatella di calvi vincentellu è u rè d aragone cercanu allora di piglià a cità di bunifaziu tenuta da ghjenuva l assediu dura ottu mesi ma i bunifazinchi resistenu vincentellu riesce à piglià dinù u castellu di biguglia locu di putere ghjenuvese in corsica face custruisce a citatella di corti ma pocu à pocu u populu entre torna in rivolta contr à vincentellu chì face cresce l impositi li tocca à scappà è serà traditu da i soii i ghjenuvesi u facenu prigiuneru è serà cundannatu à morte fù scapatu u d aprile di u davant à u palazzu ducale di ghjenuva u capponu o cappone scorpaena scrofa hè un pesciu di mari chì faci parti di a famiglia di i scorpaenidae u capponu hè u più grossu pesciu di u genaru scorpaena a culurazioni varieghja da u rossa scuru à u rusulinu pallidu è t hà i tacchi di culori scuru annantu à u so corpu hà i spini vilanosi è pò aghjunghja un pesu massimu di circa chilugrammi pò aghjunghja una lunghezza massima di centimi po ma misura generalamenti circa cm po accerta tito de caraffa chì avemu vistu piglià in erbalunga un capponu chì misurava centimi è pisava circa sei chilò u capponu t hà spini dursali raghji moddi dursali spini anali è raghji moddi t hà à spessu una tacca bughja annantu à i so spini dursali zimbrunuti trà a a è l a spina hà dinò longhi tentaculi sopraurbitarii ssa spezia si trova in u mari tarraniu si scontra dinò in l uceanu atlanticu uriintali intornu à l isuli britannichi induva eddu hè raru à u sudu di u senegalu di l isuli canarii è di u capu verdi u capponu hè dimersali è campa in i mezi marini è salmastri incù fondi rucciosi rinosi o fangosi à i prufundità da à metri di ghjornu si ni stà in i tani è in i sapari di notti esci par caccighjà a ci dici tito de caraffa chì ssu pesciu stà i pratulini d arba marina i rocchi abbastanza fondi è ancu i rinona à curaddu di u largu in i prufundità variendu trà cinqui è vinti bracci unità di misura ssa spezia hè un pesciu sedintariu sulitariu è micca migradori hè pridatori è si ciba d altri pesci è ancu di crustacei è di mulluschi u capponu hè cunsidaratu unu di i pesci i più fini hè un ingridienti tradiziunali di l aziminu hè dinò apradatu à spessu in a cucina giappunesa u capponu hè assà cumunu in corsica ernest hemingway lugliu oak park vicinu à chicago lugliu ketchum idaho era un scrittori americanu hà presu parti à a prima guerra mundiali annantu à u fronti talianu hà cuminciatu in u incù u rumanzu the sun also rises publicatu in italia incù u titulu fiesta u rumanzu a farewell to arms in italia cum è addio alle armi in corsu addiu à l armi publicatu in li hà resu una fama mundiali più tardi hemingway hà scrittu u rumanzu to have and have not avè è micca avè in u rumanzu for whom the bell tolls par quali sona a campana chì discrivi a guerra civili in spagna istu rumanzu hè divintatu ricunnisciutu com è un caputravagliu in u hemingway hà ricivutu u premiu di nobel par u racontu the old man and the sea l omu vechju è u mari l aragna trachinus draco o aragna cumuna hè un pesciu di mare chì face parte di a famiglia di i trachinidae l aragna hè largamente sparta longu à a costa atlantica orientale da a nurvegia à u maroccu passendu per u mare terraniu u mare egeu è u mare neru hè statu dimustratu ch è l aragna si scontra à e prufundità andendu da l acque poche prufonde sinu à metri induve ella stà per u più in e terre fangose o rinose l aragna hè soprattuttu cunnisciuta per e so spine vilenose chì ponu incausà i ferite grave à l umani da pugniture accidentale per causa di sse spine è di u so vilenu putente hè classificata cum è unu di i più pesci vilenosi di u mare terraniu l aragna hè un pesciu lungarinu è sciacciatu annantu à u latu incù l ochji dritti è una bocca superiore nettamente inclinata ver di l altu a mansella inferiore hè più longa ch è a mansella superiore a testa hè cumpatta para è abbastanza grande è l ochji sò guasi posti sopra u bordu superiore di l ochju hà duie o trè piccule spine davanti à ogni ochju e cinque à sette nutaghjole zimbrunute di a so prima nutaghjola dursale è e spine di ognuna di e fuciale anu in a so basa e ghjandule da vilenu annantu à a faccia dursale l aragna hè culurata in brunu verdicciu incù un numeru varievule di marche scure annantu à a faccia superiore di a testa u fiancu hè tintu di un brunu giallastru incù e fasce discuntinue turchinu vivu è giallu chì correnu di traversu ver di l avanti di u pesciu di più e fasce nere sbieche ponu esse truvate annantu à u latu horst mller qualificheghja ssu mudellu di sumigliante à quellu di u tigru e dimensione corpurale di l aragna sò discritte assai differentamente da parechji autori è parenu dissumiglià sicondu a lucalisazione geugrafica induve u studiu hè statu fattu in u livante di u mare neru a distribuzione di a lunghezza di i pesci adulti varieghja da cm à cm massimu per e femine è di cm à cm per i masci u pesu varieghja da g à g per e femine è da g à g per i masci quandu a più grande femina rigistrata in u livante di u mare neru misurava cm di longu i risultati di altri studii parenu indicà ch è l aragna hà una taglia assai più stesa ch è quella ossirvata in ssu studiu annantu à a costa di l algarve à u sudu di u portugallu a più grande femina truvata da santos è al avia una lunghezza massima tutale di cm ma omu hà dinù ossirvatu in u mare neru i campioni chì varcanu a più grande femina truvata da ak gen in u a più grande femina truvata da ak è al in u mare neru avia una lunghezza massima tutale di cm per ak gen pare evidenti ch è un grande numeru di fattori differenti cuntribuiscenu à a varietà di a taglia di l aragna cum è a timperatura a salinità u nutrimentu quantità qualità è taglia u sessu u mumentu di l annu è a maturità l apparechju vilenosu di l aragna si cumpone di una spina annantu à ogni operculu è da u cinque à ottu spine dursale e spine di l operculu sò diretti ver di a coda è sò appena piigate à l inghjò e spine opercularie emergenu da u bordu superiore di l operculu è sò culligate à l operculu da un terzu di a so lunghezza tutale l altri dui terzi di a so lunghezza sò liberi longu à l operculu a lunghezza tutale di e spine opercularie hè di circa mm u filu di u spinu stessu hè ricupertu di una guaina tegumentaria s è ssa guaina si rompe sottu à l effettu di a forza appiicata à u filu di u spinu permette à u vilenu di scappà da e cellule glandularie di u vilenu è di passà da una prufonda scanalatura longu à a culonna è in a ferita cagiunata da u dardu ognuna di e spine dursale hè ricuperta di una cascia tegumentaria individuale e spine anu lunghezze differente è sò dunque disposte in curva di listessa manera e spine ossirvate da russel emery avianu e lunghezze minime di mm è quelle massime di mm eranu abbastanza eterogene in a so apparenza à u livellu microscopicu e spine dursale sò tutte appena appena incurvate ver di a coda di u pesciu l aragna hè cumuna in u mare di corsica a leccia o liccia quercus ilex hè un arburu chì faci parti di a famiglia di i fagaceae hè alta sin à metri a leccia hè un arburi chì teni i casci u fustu hè abbastanza cortu a leccia hè un arburi cascilargu è à frundamu parsistenti incù u picciolu raramenti drittu simpliciu o divisu in u basamentu di un altezza chì pò aghjunghja da à metri pò piglià l apparenza di un machjonu si eddu cresci in un ambienti rucciosu hà un assà longa durata di vita chì pò invichjà parechji seculi ma a so crescita hè assà lenta a curteccia hè liscia è grisgia in a so ghjuvantù incù u tempu diventa dura è bughja guasgi niriccia finamenti cripacciulata in picculi placchi parsistenti di forma guasgi quatrata i ghjovani rami di l annu sò grisgi ma dopu pocu tempu divintani tisgi è virdicci l ochji sò chjuchi è attunduliti i fiora sò unisessuali a pianta hè monoica i fiora masci sò accolti in tramuli pindenti cilindrichi i fiora femini sò à forma di spica cumposta di fiora i tramuli maschili misurani cm di longu è sò purtati à u basamentu di i rami di l annu a fiuritura hà locu à a fini di u branu da aprili à ghjugnu i frutti di a leccia sò ghjandi purtati soli o in gruppi di à annantu à un picciolu di circa à mm di longu eccizziunalamenti ancu mm i diminsioni varieghjani da à cm di lunghezza da à cm di diamitru sò brunu scuru à maturità incù i strisci più evidenti à l arici di ogni ghjandi hè prisenti un mucronu ribustu i ghjandi sò ricuparti annantu à un terzuu o a mità di a so lunghezza da un domu munitu di scagli distinti à l estremità libari maturani in l annu stessu di a so fiuritura di vaghjimu u sistemu di radichi hè ribustu si sviluppa da i prima anni di vita è pò pinitrà annantu à parechji metri in a terra ni risulta una grandi risistenza à a sicchina a pianta và circà l acqua in prufundità ma dinò i prublemi di traspiantazioni ch è ssa spezia supporta mali i radichi latirali poni dinòessa assà forti è emettini à spessu i cacciaturi u legnu hà una certa purusità u cori di u legnu hè di culori russicciu è l albicciu hè di culori chjaru hè un legnu duru cumpattu è grevu sughjettu à l imbarcu difficiuli à travaglià hè par u più apradatu par u focu è par a pruduzzioni di carbonu di legnu u legnu di a leccia hè unu di i più tannichi cunnisciuti i tannini sò prudutti chimichi amari di culori bughju quandu un chjodu di farru hè ficcatu in u legnu di leccia tagliatu di frescu dopu à uni pochi di ori si pò rimarcà una piccula tacca turchina circundendu u chjodu stu aneddu hè un cambiamentu di u legnu duvutu à a riazzioni di i tannini incù u farru ed hè un finominu tipicu di ssu arburi è altri pianti tannichi esistini dui sottuspezii di lecci a leccia hè mori cumuna in corsica a suvara quercus suber hè un arburi chì faci parti di a famiglia di i fagaceae hè altu sin à metri ma a so altezza media si situeghja trà è metri u fustu hè cortu a suvara hè assuciata à spessu incù a leccia o u pinu marinu hè urighjinariu d africa di u nordu a suvara pò ghjugna sin à l ità di anni i fogli sò chjuchi longhi da à cm una stesa di suvari hè una suvariccia ci sò quattru paesi chì riprisentani di a suvariccia mundiali u portugallu a spagna l algeria è u maroccu a superficia di a suvariccia mundiali hè di millioni d ettari a pruduzzioni mundiali di suvaru hè di tonni u portugallu ni pruduci a suvara hè cumuna in corsica a suvara hè ancu chjamata a leccia suvarina ci sò ettari di suvari in corsica adam bernard mickiewicz zaosie di dicembre costantinopoli novembre hè consideratu u più poeta illustre polaccu adam mickiewicz hè natu u di dicembre à zaosie vicinu à nowogrdek l anticu gran ducatu di lituania da una famiglia di anticu lignaghju ma arruvinata a so furmazione culturale di tipu classicu hè stata cumplittata à l università di vilnius da u à u da u à u esercitò l attività di prufessore à kowno dopu esse si interessatu à i filosofi francesi illuministi com è voltaire prestu cuminciò à passionà si à i capulavori di i grandi scrittori rumantichi schiller è byron à vilnius si affiliò à una sucietà secreta cunnisciuta incù u nome di filomati è filareti fortemente criticu per rapportu à u paternu abbracciu russiu annantu à u regnu polaccu in u fù arrestatu da a pulizia russia incù altri acculiti di a setta fù imprighjunatu qualchì mese è ùn vultò mai più in i so terre visse quindi à odessa mosca è san petruburgu stringhjendu ligami incù numerosi scrittori russii frà i quali alexandr pushkin com è pueta cuminciò à raccoglie i primi successi incù l opara ballady i romanse ballate è rumanze di u chì apre l età rumantica in a letteratura polacca u prefaziu di l opara hè una fotografia annantu à a litteratura di l europa occidentale durante u so esiliu mickiewicz hà scrittu frà altru konrad wallenrod un puema filosoficu chì hà ispiratu a ghjuvantù polacca in a lotta contru l oppressione in issa opara un maestru lituanu di l ordine teutonicu dimolisce e so attività in u mickiewicz si trova in crimea è publicheghja a so opara erotica sonety krymskie sonetti di crimea hè stata ispirata da u panorama di a steppa a so anima è a so mente sò sempre più assorbite da i so sentimenti naziunalisti ma l opara a più importante par i polacchi hè pan tadeusz signori taddeo un poema di libri chjamatu epopeia naziunali adam mickiewicz hà ancu fattu traduzione in polaccu d opare di autori taliani francesco petrarca è dante alighieri lemuzione pò definì si com è una sequenza di cambiamenti di statu chì interviene in cinque sistemi organichi cognitivu neurofisiologicu moture motivazionali consigliu in modu interdipendente è sincronizzatu in risposta à a valutazione di a partinenza di unu stimolu esternu o internu rispettu à un interesse centrali par l organismo la definizione di ogni entità psiculogica rappresenta abitualmente di i difficultà di dimensione ed u concettu di emuzione hè lontanu da fà eccezione à a regola un problema particulare in a questione di a definizione di l emuzione viene par u fattu chì spessu i enunciatu si riferisconu solamente à un aspettu di l emuzione infatti u concettu di emuzione hè utilizzatu in modu differente da seconda chì hè consideratu in riferimentu à l aspettu stimolu à l esparienza parsonali à una fase di un processu à una variabili intermedia o à una risposta un altru problema chì nuoce à i progressi versu una migliuri precisione in a definizione di l emuzione riguarda a lingua par a quali a si esprime infatti a lingua di ogni è a lingua scientifica non riguardanu i stessi obiettivi inoltre attualmente i progressi scientifichi in istu setture non offronu di migliuri terminologia alcuni autori tuttavia hannu fattu osservà chì pò esse proficuo non ave definizioni troppu rigorose di l emuzione tenutu contu di a fase di sviluppu di istu setture infatti una definizione precisa avrebbe par conseguenza di alzare frontiere frà i fenomeni si prenderebbe cusì u rischiu di esclude dall analisi di i aspetti chì potrebbero ancora rivelà si essenziali à a cumprensione di l insieme di u processu a corrente evoluzionista in psiculogia di l emuzioni hà a so origine in i lavori di charles darwin è di a publicazione di u so libru the expression of the emotions in man and animals in darwin va à discriverli com è innate universali è cumunicative l emuzioni sò un eredità di i nostri antenati conviene allora chiede si parché è com è si sò sviluppate progressivamente com è u richiamu orians è heerwagen à l epoca di i cacciatori racoglitori i omini dovevanu muove si costantemente par trovà di chì cosa nutrì si questi spostamenti li confrontavanu à i fenomeni inattesi cambiamenti climatichi predatori è cusì via chiedendu una risposta adattativa pronta conformemente à tobby è cosmides l emuzioni vannu dunque à sviluppà si com è risposta à differenti insiemi di situazioni ricorrenti à ciò si pò aghjunghje u primu principiu di darwin par spiegà com è una reazione à l iniziu volontaria va col passà di i ghjenerazioni divintà innatu è riflessu un altra particularità di l emuzioni hè a so espressione facciali è vocali in un libru dedicatu à darwin ekman i ricerche presentate chì riguardanu i espressioni facciali confermanu a so ipotesi annatu à a loru utilità cumunicativa ekman dirà ancu chì l espressione facciali hè u parnu di a cumunicazione frà omini rimé è scherer infatti sape lira annatu à u visu facilita i nostre relazioni sociali d altra parte un interpretazione erronea di una mimica facciali pò farci adottà un cumportamentu non adeguatu à a situazione par esempiu da i scimmie quandu un maschiu dominante caccia un altru maschiu è chì istu ultimu fa una boccaccia espressione di paura u maschiu dominante smetterà di cacciarlu à u contrariu se u maschiu chì domina fa a stessa boccaccia si attende chì u maschiu subordinatu venga à baciarlu in istu sensu l espressione facciali parmette di informà l autru di i nostre intenzioni ma ancu di u cumportamentu chì si attende da lui infine l ultimu principiu di darwin va à stabilì u legame frà emuzione è sistema nervosi purtroppu resterà soltantu moltu discrittivu in issu argomentu è bisognerà attende a teoria di u fisiologu walter canon in i anni par rimette u sistema nervosu à u centru di l emuzioni canon u zafranu corsu crocus corsicus hè un fiori chì faci partita di a famiglia di l iridaceae hè una spezia endemica di a corsica è di a sardegna u zafranu corsu hè altu da à cm fiurisci da frivaghju à aostu i fiori sò viuletti u zafranu corsu si scontra dignalocu à parta da metri insin à metri u zafranu si scontra à spessu in i loca ind eddu ci hè dinò crocus minimus ma u zafranu corsu hè più cumunu in i pineti è in i scupicci un sinonimu di crocus corsicus hè crocus insularis herb u zafranu corsu hè cumunu in corsica santu casanova azzana lugliu livornu dicembre fù un scrittore in lingua corsa unu di i babbi di a literatura corsa muderna santu casanova nascì u di lugliu di u in azzana da una famiglia da riventosa e d arburi santu casanova cuminciò à scrive in talianu è si staccanu l opare meraviglioso testamento di francesco morto in cargese il maggio in lu contrasto curioso fra un guagnese e un chiglianese in lu è la morte e i funerali di spanetto in lu in soprapiù fundò in u u prima ghjurnale in lingua corsa a tramuntanella fresca è zitella divinterà in u a tramuntana u titulu longu essendu a tramuntana fresca è sana un sittimanale sataricu in lingua corsa chì averà assai successu è chì serà publicatu sin à u a rivista tratta di tutti i sughjetti ecunomichi suciali scentificichi literarii pulitichi fin à a so morte santu casanova hè statu u dirittore di a tramuntana in chì avarà pruvatu à fissà l ortograffia di u corsu firmava l articuli è i testi cù unu di i pseudonimi ziu santu u monacu u piligrinu u gobbu u paisanu ind è sta rivista sò stati publicati tutti i vinturi autori in lingua corsa frà quelli petru rocca dopu guerra cuntinuò di prumove a lingua corsa per via di l associu a lingua corsa chì fù fundata in u publicò dinù in bastia in u una raccolta di raconti è testi in prosa intitulata primavera corsa è una raccolta di puesie di prima trinca fiori di cirnu in u hè statu suspittatu è ancu accusatu d esse irridintistu à a fine di a so vita santu casanova morse in livornu in u ma e so cennere funu cullucate in u so paese d arburi in u u palazzu di samperu hè una casa forti di corsica si trova in u paisolu di vicu annantu à a cumuna di santa maria è sichè u palazzu hè statu custruitu di ghjugnu era u lughjamentu furtifivatu di samperu corsu è di vannina d urnanu annantu à a facciata di u palazzu si pò veda una impurtanta archera virticali u bustu di marmaru biancu chì si trova in una nichja hè un donu di u principi ghjirolmu bonaparte in u palazzu di samperu hè statu sfattu da i ghjinuvesi in u palazzu era situatu à centu metri di l antica cappedda di san bastianu a vicara arum italicum hè un tipu di pianta chì face parte di a famiglia di l araceae tutta a pianta hè velenosa e foglie sò larghe è maiore fiurisce d aprile o di maghju i frutti sò granelli chi sò riuniti in una spiga i frutti sò bianchi à l iniziu dopu gialli eppo finalmente rossi rossi a vicara hè cumuna in corsica hè ancu chjamata l aluviu in u sartinese hè chjamata a ghjadducula chì s assumiglia tutta à u collu è u bizzicu d un ghjallu per via di quessa piace moltu à i zitelli per ghjucà a vicara si scalza faciule si laca siccà è di tantu uin tantu si pò dà à l animali e ghjalline o i porchi esiste dinù in corsica un antra spezia endemica daraceae arum pictum a sambula o sammula allium triquetrum hè un tipu di pianta chì face parte di a famiglia di e liliaceae hè un fiore di l area mediterranea ma hè stata introdutta per esempiu in brittania o in inghilterra a sàmbula hè alta da à cm i fiori sò bianchi sò longhi à mm fiuriscenu d aprile à ghjugnu i fiori sò ermafruditi avendu à tempu organi maschili è feminili u bulbu hà un diamitru sin à mm e sambule hanu un odore d aglia e sambule si scontranu da à metri si piacenu piuttostu in i lochi adumbrati è in a terra umida e sambule cuntenenu sulfussidi allicina allistatina disulfuru di diallile sicondu certi studii e sambule averianu pruprietà antinfiammatorie a sambula hè cumuna in corsica hè ancu chjamata agliu salvaticu o purriolu u nome agliu salvaticu si riferisce à l odore d aglia di e sambule è à u fattu ch è i picculi bulbi ponu esse manghjate in insalata sò raccolti piuttostu à u principiu di l estate e sambule s usanu dinù in a suppa è si ni pò ancu fà frittate in i tempi e sambule eranu vindute annantu à i marcati conrad accade chì a sambula fussi citata in a litteratura è a cultura corsa per esempiu roma hè a capitale d italia è dinù u capilocu di u laziu è di a pruvincia di roma incù i so abitanti è una superficia di km ghjè u cumunu più appupulatu e più estesu d italia incù più di milioni di visitadori ogni annu roma hè a terza città in auropa e l uttava in u mondu per u numaru di turisti inde i tempi di l imperu rumanu era a più grande cità d auropa u vaticanu induve stà u papa è chi hè u statu indipendente u più chjucu di u mondu hè in roma albano laziale anguillara sabazia ardea campagnano di roma castel gandolfo castel san pietro romano ciampino colonna fiumicino fonte nuova formello frascati gallicano nel lazio grottaferrata guidonia montecelio marino mentana monte porzio catone monte compatri monterotondo palestrina poli pomezia riano sacrofano san gregorio da sassola tivoli trevignano romano zagarolo è a cità di u vaticanu u zafranu minutu crocus minimus hè un fiori chì faci parti di a famiglia di l iridaceae hè una spezia endemica di a corsica di a sardegna è di l isula capraia u zafranu minutu hè altu à cm hè più chjucu cà u zafranu corsu u diamitru di i fiori varieghja trà è mm fiurisci da ghjinnaghju à aprili i fiori sò viuletti u zafranu minutu si scontra à spessu in i loca ind eddu ci hè dinò u zafranu corsu ma u zafranu minutu hè menu cumunu cà u zafranu corsu in i pineti è in i scupicci u zafranu minutu hè cumunu in corsica ma hè più raru in cismonti cà in pumonti a lighjenda di u scuntumatu o legenda di u scuntumatu hè una lighjenda di corsica issa lighjenda hè urighjinaria di u paesi di tassu ci era in tassu in un locu chì si chjama u scuntumatu un chjapponu ind eddu ci era dui croci tracciati issu chjapponu di u scuntumatu hè statu distruttu quand eddu hè statu custruitu u stradonu da ghjuvicaccia à vutera una lighjenda ci dici l urighjina di issu chjapponu issa lighjenda s assumiglia mori à quidda di a spusata si dici cusì chì una figliola di vutera chì avia sempri campatu incù a so mamma s aia da marità incù un ghjuvanottu di sampolu a mamma era vediva è povara ma par u so matrimoniu a figliola s aia pigliatu guasi tuttu ciò chì ci era in casa a mamma era ferma incù guasi nudda in a so casa quandu a figliola era partita incù u so spusatu a mamma era tristissima ma subitamenti vedi affaccà a figliola chì si ni volta in casa tandu pensa a mamma a me figliola t avarà avutu u rimorsu è veni à basgià mi ma ùn era micca quissa a spiigazioni chì a figliola dissi tandu à a mamma voltu chì mi so sminticata di piglià a consula di a meda l aghju da piglià la è a figliola riparti tandu incù a consula di a meda par raghjugna u so spusatu è i dui spusati fecini strada à cavaddu annantu à a strada da vutera à sampolu ma à quandu ghjunti i spusati in u scunsumatu a mamma dissi in colara ch è tù ti tronchi u coddu in u scunsumatu ci fù tandu un rimori trimenti è di i dui spusati un firmò più ca un chjapponu incù dui croci annantu microsoft windows hè un sistema operativu chi esista dapoi hè u più u sistema impiegatu in inglese windows significa finestri d infatti in windows i prugrammi funziunanu tutti in finestre chi sò zone di u screnu dedicati da u sistema a i prugrammi primu windows un era un sistema operativu ma solu un gui graphical user interface di ms dos l anzianu sistema operativu di microsoft a prima versione di windows era windows in a prima versione di windows chi un era un gui era windows nt windows windows windows x windows nt windows windows windows windows me windows xp windows vista java hè un linguagiu di prugrammazione urientatu ogettu derivatu di u linguagiu c e inderatamente di u langagiu c hè creatu da sun microsystems u linguagiu inizialmente si chjamava oak u nome fu scambiatu in java a causa di un problemu di copyright java fu prisentatu a u sunworld di dopu l achjappu di sun microsystems da a cumpania oracle java hè diventatu a prupretà di st ultima un esempiu facile di un prugrammu in java a funzione main hè la primera funzione chjamava quandu u prugrammu hè eseguitu class helloworld public static void main string args system out println hello world abstract else instanceof strictfp while boolean false assert jdk enum jdk interface super byte null break extends native switch char true case final new synchronized double catch finally package this float class for private throw int const un impiegatu goto un impiegatu protected throws long continue if public transient short default implements return try void do import static volatile a scopa erica arborea hè un arburettu chì faci parti di a famiglia di l ericaceae si trova in i paesi situati à l intornu di u mari terraniu a scopa hè alta sin à metri i fogli sò verdi scuru a scopa fiurisci da marzu à maghju i fiori di a scopa sò bianchi sò chjucareddi è mori numarosi a scopa hè ancu chjamata a scopa maschili in cuntrastu incù a scopa feminiccia a tama di a scopa hè usata par fabricà i pippi a scopa hè cumuna in corsica com è a ghjinestra o l arbitru a scopa hè tipica di a machja corsa a scopa hè mintuvata à spessu in a cultura è in a litteratura corsa par asempiu u sporting club bastia cumunimenti abbreviate a sc bastia o scb è una squadra di pallò corsu di a cità di bastia fundata in u da hans ruesch dui tituli leca in francia ligue un coupe de france un cup intertoto un titulu di scacchi national un barabattule di pietà è na participazzioni a lu finale di cup uefa su sei de la culture più successu è accanusciutu cchiù assai di u pallò corsa a squadra ghjoca in sfarente tappe di a cità di i so criazioni finu à u quannu fu lu primu stadiu armand cesari stadiu dr luciani da a so inaugurazzioni a squadra hè dapoi ghjennaghju di u sott à a presidenza di pierre marie geronimi a prima squadra guidatu da franois ciccolini evolving in ligue di u prigiuneru esiste dipoi u è hè statu creatu da un svizzeru a pocu à pocu a squadra bastiaccia hà da piglià a suprana nantu à l altre squadre isulane cullatu in prima divisione francese in u u scb hà da scrive e più belle pagine di a so storia in l anni ghjunghje in finale di cuppa di francia contr à marseglia è perde à in u l annu dopu ghjoca a cuppa d auropa eliminazione contr à l atlético madrid à u primu giru ma u sporting étoile club de bastia si face scopre da l auropa sanna quand ellu riesce à andà in finale di a cuppa di l uefa innù a stagione innù u so picculu stadiu di furiani i turchini riescenu à eliminà u sporting di lisbona newcastle torinu iena è i grasshoppers di zurigu in finale serà battutu da u psv eindhoven cunduttu da u grande claude papi s hè fattu cunnosce è hà surpresu l auropa sana di u ballò cù u so ghjocu spetaculare è generosu u secb vince a cuppa di francia in u battendu à saint étienne anghjula potentini hè una canterina di poghju d oletta chì canta a corsica d eri è d oghje tra tradizione è passione pè u so primu discu ch ella ha fattu sola a lettera d amore anghjula ha sceltu di cantà e più belle canzone tradiziunale parla d amore amore di a so terra tant amata l amore di i soi è di u cantu ab eternu anghjula ha sceltu d arrigistrà i canti chi li piacenu u più truvemu canti tradiziunali cume a lettera d amore chì ghjè un cantu anzianu scrittu da una donna ha sceltu dinò di ripiglià dimmi perchè una creazione assai anziana di i fratelli vincenti è beata funtanella scritta da ghjuliu bernardini u tempu chì passa da ghjuvan petru ristori hè più mudernu ancu se u so stilu hè tradiziunale a creazione caccara filipina hè un bellu umagiu à a so mammone chi l ha allevata anghjula ha sceltu di travaglià cù trè musicanti classichi un viulunistu un cuntrebassistu è un pianistu chi sona u marimba è u melodica a lettera d amore hè di sicuru un opera chi hà da piace à tutti quelli chi so innamurati di e belle voce isulane ghjuvan petru lucciardi hè statu un scrivanu è pueta corsu ghjuvan petru lucciardi hè natu in santu petru di tenda nebbiu lu di dicembre di lu a so mamma si chjamava laura maria querci è u so babbu carlone lucciardi ghjera una vechja famiglia d agricultori vigni è alivetti anton bastianu lucciardi era u so arcibabbone è ghjera un pueta assai cunnisciutu prete biasgiu ùn era micca un prete ma vulìa diventà prete quand ellu era ghjovanu ghjè per quessa ch era chjamatu cusì hè mortu in lu quandu ghjuvan petru lucciardi nasce sente parlà di u so arcibabbone è li si pare di cunnosce lu tene dui fratelli è trè surelle maiò ghjuvan petru lucciardi hè u terzu figliolu hè andatu in aiacciu à fà a scola nurmale à anni face parte di a prima generazione di i maestri di a terza republica ghjè unu di i primi à circà cù i mezi di nanzu à insegnà u corsu ghjè statu maestru in parechji lochi s hè maritatu è hà avutu trè figloli carlu petru ghjuvanni è bastianu perde u so figliolu carlu u di dicembre di u à l età di anni di a malatia di a tisia à parte di què un scrive ch è in corsu era una manera di sprime i so sintimi hà scrittu in a rivista a tramuntana hà scrittu dinù parechji testi unu d elli canti corsi pare impurtante chì hà un interessu socio linguisticu literariu ma dinù storicu pè a lingua corsa ghjuvan petru lucciardi hè mortu in parigi u d aostu di u kazimierz kuratowski varsavia di frivaghju di ghjugnu hè statu unu di i maiò matematichi polacchi kuratowski hè statu da u prufessore di matematica à u politechnika lwowska politecnicu di lviv in polonia è da u à l università di varsavia in u hè diventatu membru di a polska akademia umiejtnoci laccademia polacca di l insignamentu è in u di l accademia polacca di e scenze da u à u hè statu direttore di l istitutu di matematica d issa accademia è par tanti anni hè statu ancu presidente di l international mathematics society è di a sucetà matematica polacca kazimiertz kuratowski hè statu un di i frequentatori di u celebre kawiarnia szkocka caffè scuzzese induve i matematichi di a formidevule scola polacca di i primi decennii di u xx seculu eranu avvezzi à scuntrà si per confrontà i so idee a ricerca di kuratowski hè statu centrata principalmente annantu à u studiu di e strutture metriche è topologiche astratte frà i so numerosi contribuzione à la matematica si pò mintuvà i pristaticci sò i primi ghjorna di u mesi d aprili fora di u prima aprili in generali i pristaticci sò u dui è u trè aprili accadi à spessu chì u tempu fussi gattivu issi ghjorna quì è par dà una spiigazioni à issu gattivu tempu ci hè a fola di i pristaticci issa fola hè una dialogu trà u mesi di marzu è un picuraghju chì si littigani è u mesi d aprili in certi varizazioni di a fola u pastori si vantava è schirzava à marzu dicendu ch eddu era passatu senza fà li danni è ch eddu aia tinuti tutti i so agneddi in altri varianti u pastori rimpruvareghja à marzu d avè li pigliatu par via di u gattivu tempu è di i timpuralati guasgi tutti i so agneddi si sà bè chì marzu t hà setti barretti u tempu era impurtantissimu à l ebica par quiddi chì t aviani a ropa sienti à fola di i pristaticci i pristaticci sò dui ghjorna chì sò stati pristati da aprili à marzu ma u prima aprili ùn faci micca parti di i pristaticci quissa hè bedda chjara in certi variazioni di a fola com è quidda urighjinaria da laretu ed hè par quissa chi u tempu hè gattivu tandu ci hè parechji variazioni da un paesi à l altru in u dialogu trà marzu è u picuraghju par asempiu in frassetu si dici si dici in bonifaziu stefan banach cracuvia marzu leopoli aostu hè statu un matematicu polaccu un di l animatori di a scola matematica di leopoli in a polonia trà i dui guerri era par u più un autudidattu in matematica è u so geniu fù scupartu à l accasu da hugo steinhaus era figliolu di stefan greczek è katarzyna banach chì l abbanduneghja à pochi ghjorni da a nascita cresci incù a minnana materna in u paesi di ostrowsko à una cinquantina di chilomitri da cracuvia à parta da friquenta un liceiu di cracuvia induv eddu stringhji amicizia incù un antru futuru prufissori di matematica witold wilkosz incun eddu si passiuneghja in modu piuttostu esclusivu par i prublemi di a matematica ùn pinsendu micca à a pussibilità di una carriera in sta disciplina in si scrivi à a facultà di ingegniria di l università tecnica di leopoli una cità chì era tandu parti di l imperu austru ungaricu duvendu si mantena à i studii incù lizioni privati riesci à suparà incù fatica l asamina parziali rilativu à u prima bienniu in u duranti a guerra inabili à u sirviziu militaru à causa di a dibulezza di un ochji travaglia à a custruzzioni di stradi è suvita lizioni di matematica à l università di cracovia cunniscendu forsi à stanisaw zaremba in succedi un episodiu cruciali par a so vita è par u sviluppu di a matematica in polonia hugo steinhaus spassiendu in cracuvia in i circonda di un parcu senti prununcià i paroli misura di lebesgue è faci cunniscenza di dui ghjovani matematichi stefan banach è ottu nikodym incun eddi faci amicizia è dicidini di fundà una sucità matematica sarà a sucità matematica di cracuvia nata in u è divintarà in u a sucità matematica polacca in cullaburazioni incù steinhaus banach scrivi i primi travagli di matematica subitu d altu liveddu in u diventa assistenti di lomnicki à l università tecnica di leopoli è incun eddu otteni puri senza laurea una qualifica matematica incù a tesa di dutturatu uparazioni nantu à l insemi astratti è i so applicazioni à l equazioni intigrali travagliu chì molti cunsidareghjani com è assuciatu à a nascita di l analisi funziunali in u vicinu à l università jan kazimierz di leopoli otteni l abilitazioni à l insignamentu di a matematica incù una tesa nantu à a tiuria di a misura è incù un dicretu di u capu di u statu hè numinatu prufissori straurdinariu di matematica in u diventa prufissori universitariu è finu à u pò didicà si à a ricerca matematica incù impurtanti risultati hè tandu un periodu di sviluppu di a scola matematica di leopoli banach è steinhaus fondani in u è dopu dirighjini l impurtanti piriodicu studia mathematica in u banach è steinhaus da leopoli è knaster kazimierz kuratowski stefan mazurkiewicz è waclaw sierpinski da varsavia lanciani a cullizzioni mathematical monographs u prima vulumu di a cullizzioni hè a théorie des opérations linéaires di banach traduzioni di u di a tiuria operacji liniowych scritta in u trà l opari di banach quidda hè cunsidarata a più influenti à u cumenciu di a sicondu guerra mundiali banach hè prisidenti di a sucità matematica polacca leopoli hè accupata da i truppi suvietichi è ferma finu à u in un rigimu di accupazioni militara nonustanti quissa à banach membru currispundenti di l accademia di i scenzi di a rss di l ucraina è in ottimi rapporti incù parechji matematichi di l unioni suvietica in particulari incù sobolev è aleksandrov l hè cunsintitu di mantena a catedra è di fà ricerca in u par leopoli principia una brutali accupazioni di a germania nazista banach riesci à sopravviva stantendu a so vita alimantendu si incù u probbiu sangui di i pidochji imprudati par una ricerca nantu à a frebba tifoidi cundutta da rudolf weigl in quidd anni a so saluta declina è chjappa un cancaru à i pulmoni in u i suvietichi catturani leopoli à i tedeschi è l incurpureghjani in l unioni suvietica banach mori prima di pudè essa rimpatriatu in polonia è hè sipoltu à u cimiteriu lyakivs kyj banach hè cunsidaratu com è u fundatori di l analisi funziunali avendu sviluppatu i risultati pricidenti sopra l equazioni intigrali di vito volterra erik ivar fredholm è david hilbert deti ancu impurtanti cuntributi à a tiuria di i spazii vitturiali tupulogichi à a tiuria di a misura à a tiuria di l insemi è à a tiuria di i polinomi ortugunali ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu a castagna hè u fruttu di u castagnu ci sò parechje varietà di castagne a tricciuta l insitina a pitrina a nucella a castagna bastarda hè a castagna salvatica micca insitata ci so parecchje varietà di castagne a campanese l insitina a lamosa ecc omu dice frutti sferenti a castagna hè usata di manera tradiziunale in a gastrunumia corsa e castagne si manghjanu arrrustite o bullite o ancu secche sò e castagne bianche incù a farina castagnina si face a pulenta e fritelle castagnine a tagliarina a castagna hè mintuvata à spessu in a litteratura è u cantu corsu per esempiu u caracutellu ruscus aculeatus hè un arburettu chì face parte di a famiglia di i ruscaceae u caracutellu hè ancu chjamatu u pugnitopu hè altu da à cm nasce in i lochi freschi à l inverciu u caracutellu tene e casce e casce sò dure è punzicute e so fiore sò verdicce u fruttu hè un bagu rossu rossu u nome corsu vene da u fattu chì u caracutellu s assumiglia à u caracutu ma hè più chjucu u caracutellu hè ancu cultivatu cum è pianta d urnamentu in particulare pendente e feste di natale u caracutellu hè cumunu in corsica s usava u caracutellu per pruteghje a roba cum è u casgiu o a roba purcina è impidisce i topi d avvicinà si per quessa s usava dinò a raza difatti u caracutellu hè ancu chjamatu u pugnitopu o u tancu tupinu in u sartinesu u pomu di sodoma solanum linnaeanum hè una pianta o un arburettu chì face parte di a famiglia di e solanaceae hè altu sin à trè metri i frutti sò prima gialli eppò dopu rossi è finalmente neri sò velenosi i sinonimi di solanum linnaeanum sò solanum sodomaeum o solanum sodomeum u pomu di sodoma hè originariu d africa ma si trova in tutte e rigione di u mediterraniu fiurisce da maghju à settembre si trova à spessu à u cantu di u mare o di e strade u pomu di sodoma hè cumunu in corsica bench ellu ùn fussi micca originariu di corsica u cardu marinu eryngium maritimum hè un tipu di pianta chì face parte di a famiglia di l apiaceae si trova in e regione maritime d europa in u litturale di u mare atlanticu di u mare mediterraniu è ancu di u mare di u nordu u più suvente accantu à e piaghje è ancu in a rena u cardu marinu hè altu da à cm i fiori bianchi o turchini sò chjuchi u cardu marinu fiurisce da ghjugnu à sittembre hè una pianta spinosa e so casce sò dure à u seculu xvi in inghilterra u cardu marinu era cunsideratu cum è un afrudisiacu putente u cardu marinu hè cumunu in corsica u nome corsu vene da u fattu chì ssa pianta s assumiglia à un cardu l erba bicchina o arba bicchina hypericum hircinum hè un tipu di pianta chì face parte di a famiglia di l hypericaceae hè uriginaria d africa d europa è d asia l erba bicchina stà in i lochi freschi è umbrosi i fiori sò gialli fiurisce da maghju à aostu l erba bicchina hè cumuna in corsica u nome corsu vene da u fattu chì ssa pianta hà un odore chì s assumiglia à quellu di u beccu hè ancu chjamata a bicchinella u fiori sanghjuvanninu l erba sanghjuvannina o u pericu in corsica si ni fecia una tisana in i tempi per luttà contru à à pena di corpu ci conta dinù arnestu papi ch in san ghjuvanni era per appuntu u mumentu di coglie l erbe salutifere l albaru o alberu populus alba hè un arburu chì faci partita di a famiglia di i salicaceae u nomu corsu albaru veni da a parola latina albus chì significheghja biancu di fatti u fustu di l àlbaru hè biancu l albaru hè dunqua un piobu biancu hè urighjinariu di u mediterraniu è di l africa di u nordu si scontra in generali vicinu à i fiumi o i vadini ci hè una varietà cultivata chì hè avà cumuna in america una stesa d albari hè una albariccia u fustu di l albaru hè altu finu à metri incù un ampia chjoma attundulita trà i numarosi spezii è variità di piobbi quista hè a più sana è lungiva ancu s eddu righjunghji raramenti una cintunara d anni d ità eppuri esistini provi ducumintati di parechji individui in fonti storichi chì ani vissutu eccizziunalamenti più di anni a so curteccia grisgiu chjaru simili à quidda di u piobbu ferma par longu tempu liscia è puntighjata da picculi linticeddi subarosi à forma di rombu invichjendu diventa più scura è sulcata lungitudinalamenti da a basa di l arburi è prugrissivamenti diventa ruvida è mori scura i fogli sustinuti da un picciolu longu finu à centimetri ani una forma uvali o attundulita ma calchì volta irregularamenti lubata centimetri a pagina fugliari supiriori hè luccicanti di culori verdi scuru mentri quidda infiriori com è i buttaturi ghjovani hè ricuparta da una fitta lanughjina bianchiccia da a quali pruveni u nomu cumunu di a pianta i casci sò longhi à cm l albaru fiurisci da marzu à aprili com è tutti l altri salicaceae l albaru hè una pianta dioica incù i fiori unisessuali riuniti in amenti chì spuntani prima di i fogli stu tipu d infiuriscenza à amentu hè cumunu in i spezii arburei à impullinazioni anemofila l amenti maschili sò cilindrichi quiddi feminicci inveci sò corti incù fiori asciddanti annantu à una brattea pilosa ancu a dispersioni di i semi cuntinuti in capsuli hè affidata à u ventu grazia à a prisenza annantu à quiddi di filamenti pilosi chì u so insemu hè dittu pappu u pappu essendu custituitu di finissima cellulosa pruvucheghja suventi fastidiu à l ochji è u nasu incù spessu riazzioni allergichi l albaru hè prisenti in corsica ma hè raru hè assuciatu à spessu incù u saliciu l albaru si scontra par asempiu vicinu à u stagnu di biguglia à u stagnu di tanchiccia in l agriati in a furesta di u spidali o in campu di l oru in aiacciu ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu u cunventu d orezza hè un munimentu situatu annantu à a cumuna di pedicroce in l anziana pieve d orezza hè dinù un locu famosu in a storia di corsica u cunventu hè statu custruitu in circa u cunventu hà avutu una impurtanza storica chì ci si sò tenute parechje consulte impurtante i delegati di a terra di u cumunu ci si sò riuniti à l iniziativa di sambucucciu d alandu è hanu dicisu di luttà contr à i genuvesi chì s eranu impatruniti di a corsica pasquale paoli averia scrittu in u cunventu e consulte chì priparavanu a prima custituzione di a corsica in u una cunsulata hà proclamatu l independenza di l isula in u nabulione bonaparte ci averia scontru pasquale paoli infine à l epica di a rivuluzione francese u cunventu hè statu abandunatu durante a guerra di u cunventu hè statu trasfurmatu da i tedeschi in u dipositu di munizione fermanu avà e ruvine di u cunventu a pecita o pichita dittrichia viscosa hè un fiore chì face parte di a famiglia di l asteraceae a pecita fiurisce d istate sin à u principiu di u vaghjimu hè alta sin à cm u so fiore hè giallu e so casce sò piciose a radica hè forte è longa sin à cm a pecita pò esse cunfusa incù dittrichia graveolens ma e foglie di e duie spezie ùn sò micca listesse l ariale d origine di a pecita hè custituitu da e rigione custiere di u mare terraniu ma per a so rusticità è capacità d adattamentu si sparghje à spessu versu l internu è s hè naturalizata ancu in altre rigione di l europa è in u nordu di l america in italia hè cumunissima in tutti e rigione di a penisula è di l isule mentre hè menu frequente in u nordu a pecita hè assai cumuna in corsica si vede à spessu à u cantu di i stradoni o in i chjosi parechji sinonimi di sodittrichya viscosa ci conta paulu simonpoli ch è a pecita era imprudata in i tempi per mette i fichi sopra è fà li siccà inoltre a pecita entria à tempu cù l alloru è u finochju in a cumposizione di u brodu chì si fecia per mette l uva passa à mogliu prima di fà la siccà dinù u ghjuncu spartium junceum hè un arburettu chì faci partita di a famiglia di i fabaceae si trova in i paesi è i rigioni situati intornu à u mari mediterraniu u ghjuncu è un arbustu à i fiora giaddi giaddi i so rami à spessu senza fogli sò piigatoghji è fermani verdi una bedda parti di l annu po diventani grisgi incù i strisci verdi i fogli sò alternati è lungarini longhi da à cm è larghi millimitri cascani prestu ma ani poca impurtanza par ssa pianta chì parti assà di a futosintesi si pruduci in i ghjovani buttaturi verdi chì cunservani l acqua strategia di clima asciuttu à a fini di u branu i rami sò cuparti à numarosi fiora giaddi da à centimi di diamitru in fini d istatina i graneddi neri di i vaini longhi insin à centimi ghjungnini à maturità s aprini à spessu di modu sunoru incù un rimori asciuttu è sparghjini i so graneddi di tondu à a pianta mamma par prupagà ni i sumenti u ghjuncu hè una pianta rusticana chì pò varcà dui metri è chì supporta tantu i grandi sicchini ch è i grandi freti u ghjuncu hè una spezia nativa di l ariali mediterraniu u sudu di l auropa à l africa di u nordu è à u mediu urienti hè endemica in a maiò parti di u bacinu mediterraniu cresci in i zoni assuliati da à metri d altitudina prifirisci i terri aridi è rinosi pò dinò vegetà annantu à i tarreni arzillosi pattu è cundizioni ch eddi ùn fussini micca subranati da l umidità è l acqua stagnanti u ghjuncu hè mori cumunu in corsica accadi chì u ghjuncu fussi mintuvatu in a tupunimia corsa par asempiu ghjunchetu ghjuncheta ghjunchiccia u ghjuncu servi com è a murta par fabbricà i nassi pà a pesca u ghjuncu hè coltu di ghjugnu o di lugliu parchì tandu si scalza faciuli ci dici paulu simonpoli ch è u ghjuncu era adupratu per fà e casgiaghje una volta tagliatl i ghjunchi eranu siccati a u sole i primi ghjorni dopu à l ombra in la carcera dopu o semane eranu messi à bolle in l acqua o ind u seru taravu dopu eranu accantati in un locu sicuru apuleiu madaura hè statu un scrittori filosofu è alchimista latinu di a scola platonica apuleiu nascì in madaura una piccula cità rumana in africa uccidintali in circa ac feci i so primi studii grammaticali è retorichi in cartaghjina ind eddu fù dinò iniziatu à u cultu d esculapiu quà poti amparà a puisia a giumitria a musica eppo soprattuttu a filusufia ad atena a vita d apuleiu fù carattarizzata da un grandi amori par i viaghji cunfarinzieri di prima trinca è curiosu d ogni scenza filusufia o cultu apuleiu fisseti dopu a so dimora in cartaghjina ind eddu steti fin à à a so morti carcu di gloria par via di molti libri scritti è par i statui eretti in u sò anori apuleiu scrissi multissimu di tuttu in versi è in prosa in grecu è in latinu ancu s è moltu hè statu persu di i carmina amatoria ci fermani epigrammi cunsirvati in apologia di i ludicra ancu menu di lhymi in aesculapium è di a so pruduzzioni in grecu ùn ci hè firmatu nudda i metamorfosi sò a so opara maestra di fatti hè l unicu rumanzu latinu chì hè parvinutu sputicu sin à i nosci ghjorna arzachena hè una cumuna taliana di abitanti di a pruvincia di sassari in sardegna situata in a parti nordu uriintali di a sardegna in a rigioni storica di a gaddura hè faciulamenti raghjunghjibuli parcurrendu l ultimu trattu di l uriintali sarda s s chì cunghjunghji olbia à palau hè inoltri prisenti una circunvaddazioni longa circa km raccordu urbanu di arzachena chì parmetti di righjunghja a cità passendu da l esternu chì cullega l intrata di i dui parti di arzachena unu in dirizzioni olbia è l altra in dirizzioni palau ovviendu cusì u trafficu moltu intensu soprattuttu in u periodu estivu u tarritoriu cumunali di arzachena incù una superficia di circa km cumprendi km di costa ricca di baii inziccaturi è spiaghji di i quali faci parti ancu u famosu cumplessu di a costa smeralda natu in u par opara di u principi ismailita karim aga khan iv a costa alterna zoni bassi è rinosi à anfrattuusità scogli granitichi di varii culori è zoni umiti particularamenti intarissanti da un puntu di vista naturalisticu com è i stagni di saloni posti à u terminu di u longu fiordu dinuminatu golfu di arzachena l urighjina di un tuponimu com è arzachena ardali bargasola libisonis scandariu sindia siniscola tiana si riferisci à i tuponimi di l asia minori locu da u quali s iputizeghja ch eddi poni essa ghjunti in ebbichi antichissimi ghjenti in cerca di novi terri un altra affascinanti iputesa dà à u tuponimu arseguen un urighjina greca vistu ch è ghjà in l odissea fù mintuvata a cità di com è capilocu di u populu di i lestrigoni i quali avariani abitatu sta purzioni di l isula in ogni casu a più antica ducumintazioni di u tuponimu di arzachena in a forma arsaghene ricodda à u in a carta d infeudazioni cuncessa da alfonso iv di aragona à ramboldo de corbaria a zona in periodu rumanu era nota cù u nomu di turibulum par via di a grandi roccia à forma di funzu chì subraneghja l attuali cità è cunsistia in dui centri vicini turibulum maior è turibulum minor mantensi una grandi impurtanza par tuttu u periodu ghjudicali tant hè ch è cù u nomu di arseguen custituiscìa u capilocu di a curatoria di unale ma dopu a caduta di u ghjudicatu di gaddura è l iniziu di a duminazioni spagnola andò lintamenti spupulendu si à causa di i friquenti incursioni saracini è murtali pistilenzi in a siconda mità di u cinquicentu a zona era praticamenti disabitata l attuali cità chì poghja annantu à una cuddina granitica fù edificata à parta da u par vulintà di u rè di sardegna carlo emanueli iii u quali vista l incuntrollabilità di a zona nonustanti l inviu di forzi militari ritenne ch è l unica cosa da fà si fussi l inviu di preta chì cunvivendu incù i pastori l avariani muralizati par via di a pratica di una vita civili è cristiana fù cusì ch è trà u è a piccula ghjesgia campestra intitulata à santa maria d arzaghena vinì fù nutevulamenti ampliata è cambiò nomu divintendu santa maria maiori maiò è intornu à edda u paesi si sviluppò nutevulamenti tantu ch è in annu di a furmazioni di u cumitatu pro autunumia cuntava dighjà abitanti in dopu anni di duri lotti ottensi l autunumia da tempiu pausania è da tandu cunnisciti un cuntinuu sviluppu urbanisticu è dimugraficu ultiriuramenti amplificatu in l anni sissanta da u boom turisticu di a costa smeralda u nuvembri hè stata ughjettu di una viulenta fiumara divuta à u passaghju in a sardegna nordu uriintali di u ciclone cleopatra chì hà incausatu in a sola arzachena a morti di i cumpunenti di una famiglia brasiliana à causa di l inundazioni di a cantina in a quali eddi viviani in arzachena sò prisenti quattru ghjesgi di i quali dui sò intitulati à santa maria di a nevi una à santa lucia è una à san petru a ghjesgia più antica intitulata à santa maria di a nevi santa maria magiori sorghji in u cori di u centru storicu in piazza risorgimento è ricodda almenu in a so struttura di basa à u in u è in u subì nutevuli trasfurmazioni è solu in u righjunsi l aspettu oghjincu a so architittura hè quidda classica di i ghjesgi urbani gadduresi u pruspettu principali si tarmineghja cù u prufilu di u timpanu à arcu ribassatu incù campati difiniti da archi à tuttu sestu mentri annantu à u latu drittu s innalza a torra campanaria à canna quatrata in u presbiteriu hè cunsirvatu un raffinatu altari di legnu è un intagliu chì rapprisenta a verghjina cù u bambinu chì si pò fà ricuddà à l ebbica di allargamentu di a ghjesgia in l altra ghjesgia di umonima intitulazioni sorghji pocu distanti di ricenti custruzzioni chì hè stata tarminata in di diminsioni impunenti hè rializata in cimentu armatu è rivistita incù blocchi di granitu à vista ci si cilibreghja a festa a siconda dumenica di sittembri a ghjesgia intitulata à santa lucia ricodda anch edda à u xviii seculu è sorghji inarpicata annantu à una cuddina chì subraneghja a cità è da induva si godi un panorama trimendu a so pianta à trè navati hà un sviluppu di tipu basilica un tipu di architittura diffusa in i ghjesgi rurali gadduresi ci si cilibreghja a festa u dicembri a ghjesgia intitulata à san petru chì sorghji in l umonima è cintrali via fù ricustruita dopu à essa stata abbattuta in u ma prubabilamenti ghjà in u seculu xviii era una piccula ghjesgia campestra è stata riaparta à u cultu in dopu un prufondu restauru è à u so internu hè cunsirvata una statua pulicroma di san petru chì stà pasendu in catedra di u xviii seculu in u tarritoriu di arzachena sò prisenti inoltri numarosi ghjesgi campestri carattarizati da un architittura spartana è da una dignitosa puvartà in l ammubulamentu prisentani tipicamenti una pianta rittangulari incù archi à tuttu sestu sustinuti da contrafforti sicondu a tradizioni lucali l intitulazioni di ssi ghjesgi porta u nomu di u santu ma a casata di u prubitariu di u tarrenu in u quali hè stata custruita in i circonda sò prisenti numarosi munumenti di u periodu prinuragicu è nuragicu chjara tistimunianza ch edda era vitali in sta zona quidda cultura a cultura di i cherchji di arzachena fini di l iv iniziu di u iii millenniu a c tipica è uriginali di stu locu si carattarizeghja rispettu à a cuntimpuranea cultura di ozieri par nutevuli diffarenzi architittonichi ussirvevuli in a custruzzioni di i necrupoli annantu à a strada statali in dirizzioni d olbia à a periferia di u centru statu un carteddu turisticu indicheghja a prisenza di u nuracu albucciu u nuracu edificatu à ridossu di un massicciu graniticu hè un asemplari di tipu mistu pocu distanti da u nuracu hè stata ricintamenti purtata à a luci una tomba di i ghjiganti priva di a grandi stela monulitica è in a quali sò stati ritruvati drentu muneti è incisioni punichi prova evidenti ch è a tomba fù imprudata ancu in ebbica succissiva à quidda nuragica pocu distanti da u nuracu albucciu un antru impurtanti situ archiulogicu hè rapprisintatu da u cumplessu nuragicu di malchittu in u quali spicca par intaressu u timpiettu umonimu datevuli trà u xvi è u xiv seculu a c bronzu mediu di struttura rittangulara prisenta un absidi meza circulara induva hè sempri prisenti un banconu par i doni à i divinità di punta à l intrata si trova u temenos una spezia di sagratu annantu à u quali i piligrini sustavani in l attesa di entra in u tempiu par assista à i cirimonii riligiosi prusiguendu da arzachena nantu à a s s par calangianus dopu km si ghjunghji in a lucalità i lolghi induva in cima à una cuddina dumineghja l umonima tomba di i ghjiganti custruzzioni nuragica datevuli intornu à u a c è in ottimu statu di cunsirvazioni a struttura hè custituita da l esedra è a stela quist ultima essendu carattarizata da dui lastri di granitu soprapposti un architittura ardita par quiddi tempi pocu distanti si trova un antru impurtanti situ nuragicu a necrupola di i muri impurtantissima è tistimunianza di a cultura di i cherchji di arzachena l architittura hè moltu simplicia ma unica i sipolcri di forma circulara sò edificati un accantu à l altru è intornu picculi casetti in petra racoglini prubabilamenti l offriti di i parenti à i so defunti à ghjudicà da i numarosi ughjetti di valori ritruvati in l aria i defunti sipolti à i muri diviani essa parsunaghji impurtanti o appartinenti à una classa di spiccu prubabilamenti di i pastori cavalieri guerrieri di valori o marinari a tomba di i ghjiganti di coddu vechju situata in l umonima lucalità in i circonda di arzachena hè u più grandi di u so genaru è righjunghji cù a so stela granitica un altezza di metri a so custruzzioni hè avvinuta in almenu dui periodi distinti a camara funeraria ricuddaria à u bronzu anticu a c mentri l esedra fù rializata più dopu prubabilamenti in u bronzu mediu a c à l internu di a tomba è in a vicinanza sò stati ritruvati ughjetti di pregiu com è cuddani vasi cuppetti frissoghji è dicurazioni varii cunsirvati è visibuli in u museiu g à sanna di sassari a tomba di giganti di coddu vechju faci parti di u paesi di u nuracu a prisgiona chì si trova à soli metri siguendu a strada chì da a tomba cuntinueghja versu a cuddina di punta d acu a cumuna di arzachena hà un tarritoriu particularamenti vastu dopu à olbia hè u più stesu di a pruvincia chì inchjudi in intreiu a famosa costa smeralda quissa faci di a cumuna smiraldina a prima in sardegna par numaru di ghjunghjenzi è prisenzi turistichi u di i prisenzi rigiunali in u parzialamenti cuntrastatu solu da algheru i lucalità custieri chì si succedini longu a costa di u tarritoriu cumunali sò portu cervu baja sardinia è cannigione l offrita turistica hè varievuli si và da u lussuusissimu portu cervu à u centru turisticu di pristigiu ma più à a purtata di tutti baja sardinia finu à cannigione lucalità marina di pregiu dutata di tutti i sirvizii necissarii à u turistu è di spiaghji biddissimi ma sicuramenti menu cunnisciuta è più abburdevuli ch è i primi dui a zona custiera cumunali hè particularamenti attrazzata da u puntu di vista turisticu ricittivu oltri milla posti lettu in alberghi è strutturi cumplimintarii ricca di alberghi agriturisimi beddi casi risturanti discutechi è porti turistichi in a cumuna smiraldina sò prisenti novi alberghi à steddi sei di i quali essendu in portu cervu numarosi steddi è parechji bench è micca numarusissimi steddi in u tarritoriu sò prisenti quattru porti turistichi di i quali trè sò attrazzati portu cervu poltu quatu è cannigione più u picculu molu di cala bitta baja sardinia in i circonda di cannigione u riu san ghjuvanni sfocia in u golfu di arzachena criendu una di i principali zoni umiti di a sardegna sittintriunali i stagni di saloni in i quali trovani u so ambienti ideali varii aceddi palustri com è l egretta l eronu cinnarinu i fulaghi i ghjaddineddi d acqua è u rarissimu poddu sultanu ricunnuscibuli da u so piumaghju turchinu è i so longhi zampi rossi di quandu in quandu sceglini sti acqui ancu i fenicotteri rosa u poddu sultanu in particulari hè un aceddu di a famiglia di i rallidi misura circa cm di piumaghju turchinu purpuru cù u bizzicu è zampi rossi incù lunghissimi dita incù i quali s arrampicheghja faciuli trà i folti è aggruvigliati cannicci ind eddu custruisci u so nidu è si nascondi duranti a notti difficiulamenti s alluntana da i cannicci ma quandu quissa accadi principalamenti prima è dopu u tramontu hè in cerca di molluschi è pianti acquatichi a so dieta principali u poddu sultanu hè una spezia rara ed hè prutetta in italia dipoi spustendu si versu l internu u paisaghju hè dissiminatu di stazzi i vechji abitazioni gadduresi chì finu à anni fà ani rapprisintatu u punteddu di a vita paisana parfittamenti insiriti in u paisaghju custituitu da i boschi di alivi è quarci oghji sò ristrutturati par usu abitativu o ricunvirtiti à fini di turisimu rurali l idioma parlatu hè quiddu gadduresu un diasistemu escinzialamenti corsu è dunqua di ceppu tuscanu moltu simili à quiddu parlatu in a rigioni di sartè in u sudu di a corsica ma incù parechji influssi derivanti da u substratu loguduresu chì era parlatu anticidentamenti duranti u periodu ghjudicali u dialettu attuali diffusu in tutta a gaddura hè u risultatu di u ripupulamentu di u tarritoriu à opara di pastori corsi è di i so famiglii à parta da u finu à mità di l in i centri di olbia budoni monti padru golfu aranci è luras puri essendu sturicamenti di lingua loguduresa hè parlatu ancu u gadduresu hà u so sediu à arzachena a cunsulta par a difesa di sta lingua a cunsulta intercumunali di u gadduresu in l ultimi anni à seguitu di impurtanti afflussi di ghjenti non gadduresufoni è in particulari in i zoni custieri à maiori cuncintrazioni turistica si pò nutà una tindenza maiò à l usu di u talianu nonustanti trà ghjuvanotti u gadduresu sii sempri a lingua maiuramenti imprudata in a cumunicazioni cunfidinziali apartu pochi anni fà u museiu etnugraficu è mineralogicu hè situatu in u centru urbanu è uspiteghja numarosi minirali è fussili cumprati da a cumuna uspiteghja dinò un centru di ducumintazioni tarrituriali di a scenza di a terra è di l omu l ogetti allucati in u museiu sò circa trà minirali è fussili a cucina arzachenesa com è tutta quidda gadduresa hè carattarizata da piatti moltu simplici liati escinzialamenti à a vita paisana ultimamenti riscuparti è ricircati arzachena hè una di i cumuni maiori pruduttori di varmintinu di gaddura docg un vinu biancu prigiatu carattaristicu di u nordu di a sardegna di u quali u vignali urighjinariu di u portugallu fù introduttu da i liguri in corsica da induva si diffusi dopu in gaddura u vinu di culori giaddu pagliarinu incù lighjeri riflessi virdicci hà un sapori diddicatu è lighjiramenti amarognulu è hè pruduttu in diversi appiddazioni frà i quali varmintinu di gaddura biancu seccu è varmintinu di gaddura supiriori quist ultima pruduzzioni cirtamenti di qualità supiriori righjunghji un gradu alcolicu di circa a pruduzzioni hè ammissa solu in i cumuni di a pruvincia di olbia tempiu è di sassari ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia taliana u patellu o pateddu daphne gnidium hè un arburettu chì face parte di a famiglia di e thymelaeaceae carattarizata da i rami assai eretti circa un metru è mezu d altezza da un fugliame densu è da picculi fiori bianchi u patellu hè una pianta chì cresce soprattuttu in a machja meditarrania hè alta sin à dui metri hè abbastanza cumuna in e rigione di u mediterraniu u fiore di u patellu hè biancu face dinù i granelli rossi hè nota par u forte cuntinutu di vilenu in i so baghi è per a sustanza urticante prisente in e radiche u patellu hè cumunu in corsica hè ancu chjamatu u luppatellu a radica di u patellu hè tossica è era usata in i tempi per a pesca in fiume a radica era pistata è u vilenu era lampatu in i fiumicelli o i pozzi per piscà e trutte u patellu era ancu adupratu per avvilinà i topi è i volpi per tumbà i topi si facia prima una tisana incù a radica di u patellu s aghjustava dopu una manata di farina castagnina è i topi chì manghjavanu quella farina muriani e fronde di u patellu eranu usate dinù per alluntanà e mosche è disinfittà u vischju viscum album hè un arburettu chì face parte di a famiglia di e viscaceae u vischju si trova in mori lochi l africa di u nordu l europa l asia minore l estremu oriente l indochina in europa hè una pianta tradiziunale di e feste di natale è di capudannu i frutti di u vischju sò picculi baghi bianchi incù un diamitru da ottu à dece mm i fiori sò gialli u vischju botta annantu à l arburi cum è a leccia u quarciu o u pinu u vischju hè cumunu in corsica hè ancu chjamatu u viscu u suprafrasca in u sartinesu o a biondulella l erba fratesca o arba fratesca portulaca oleracea hè una pianta chì face parte di a famiglia di e plantaginaceae u fiore di l erba fratesca hè giallu fiurisce da ghjugnu à nuvembre a pianta hè ermafrodita d istate i fiurarelli gialle fiuriscenu chì ùn s aprenu ch è quandu u sole lucicheghja è si chjudenu dopu a notte suvitate da numerosi granelli hà e casce è i piccioli carnuti cusì carnate ch è elle si assumiglianu à una pianta grassa i fiori sò ricercate da l ape chì racoglienu una bona quantità di nettare è d amacu l erba fratesca hè una pianta erbacea annuale racolta perchè ella hè manghjareccia è cuntene assai omega è vitamine a è c prubabilmente d origine asiatica in medicina egizziana era imprudata cum è erba medicinale chì ella era cultivata mentre u medievu in i paesi arabi è u bacinu mediterraniu soprattuttu in ispagna in arabia saudita emirati arabi è yemen parechje varietà biulogiche di erba fratesca di a sottuspezia sativa sò cultivate in l emirati arabi uniti a varietà cultivata hè dispunibile in numerosi magazeni di ligumi per esse usata in insalata in e rigione di u sudu di l italia l erba fratesca racolta in i giardini à u statu selvaticu era vinduta da i tragulini in l anni u nome derba fratesca vene da u fattu chì i frati cappuccini passavanu di casa in casa per rimetta la à la ghjente in cambiu di un offerta racolta à u statu spuntaneu o calchì volta cultivata fù cunsumata da tempi rimoti com è erba arumatica in i rughjoni meditirranei e foglie crude è e rame carnose è da u sapore acidulu si cunsumeghjanu in insalate à e quale cunfiriscenu un supiriore murdente sò imprudate per priparà minestre sapurite è rinfriscante è si ponu cunsirvà sottu acetu entrinu ancu com è ingridienti di frittate è ripieni l erba fratesca hè cumuna in corsica si trova à spessu in ortu a raza smilax aspera hè una pianta chì face parte di a famiglia di e smilacaceae hè ancu chjamata u razu o u razzu in u sartinese hè longa sin à metri fiurisce d aostu à uttrove i frutti i a raza sò bagarelli rossi sò maturi da nuvembre à dicembre a raza hè diffusa in u messicu in l isule canarie in africa centrale in asia centrale è in e regione di l area mediterranea si scontra da u livellu di u mare sin à metri a radica di a raza cuntene numerosi principi attivi frà i quali si pò mintuvà a smilacina a salsasapunina l acidu salsasapinicu a raza hè cumuna in corsica si trova à spessu in a machja hè ancu chjamata a tìrria a flora di sardegna hè dirivata da un sustratu cumunu mediterraniu ma hè carattarizata da mori spicificità ed endemisimu quissa hè duvuta à un adattamentu cuntinuu d issa flora à certi cundizioni climatichi particulari à l insularità è à a storia giulogica di l isula di fatti a flora attuali hè carattarizata da spezii chì in u cenuzoicu milioni d anni fà si sò diffusi custituendu furesti primigenii di tassi lecci è caracuti spezii mesufili adattati à u clima caldu umitu dipendenti da u pianu equaturiali passendu pa u sudu di l auropa circa milioni d anni fà a sardegna appartinia à a placca corsu sarda calabra chì staccata si da a placca auropea à pocu pressu à u liveddu di a pruvenza attuali subì tandu una rutazioni di gradi migrendu km più à u sudu in u mari mediterraniu in u miucenu prima ch è issu prucessu si fussi cumplittatu a sardegna divia essa cuparta à furesti impunenti com è ducumintatu da i resti fossili di furesta pitrificata ussirvati vicinu à u lavu omodeu è a perfugas dopu l isulamentu fù intarrottu brevimenti da finomini liati à a chjusura di u strettu di gibilterra milioni d anni fà è à i glaciazioni l ultimu massimu glaciali intarvensi circa anni fà favurendu u sviluppu di evuluzioni autottoni di spezii ed interi biucinosi par via di cunsiquenza a sardegna hè oghji carattarizata da endemisimi tipicamenti sardi altri essendu cundivisi incù a vicina corsica o ancu incù corsica è baleari altri ancora tipichi di areali più ristretti di u bacinu di u mari mediterraniu soprattuttu uccidintali spezii naturalizati a castagniccia hè una rigione di corsica situata in u nordestu di l isula assai anziana culmineghja à u monte san petrone metri a castagniccia hè una rigione senza facciata marittima situata annantu à a sponda orientale di a corsica appiccata à i rilievi verdicanti di u san petrone è di e caldane hè custituita da i medie è alte valle di u fiumaltu è di l alisgiani è conta trè regione minore l ampugnani l orezza è l alisgiani à u nordu è à u punente e regione minore vicinante di u casaccuni di u rustinu è di u vallerustie situate in u bacinu virsante di u golu sò qualchì volta dinù inglubate in a castagniccia formanu d altronde incù l ampugnani è l orezza e cinque pieve ragruppate cusì chì anu sempre intrattenutu relazione assai strette è anu ghjucatu unu rollu fundamentale in a storia di a corsica à u seculu xviii ancu s è omu ùn cunnosce micca l origine esatta di ssa dinuminazione a castagniccia hè spiccata da u mar tirrenu da cinque regione minore chjamate pieve di marina o ancu castagniccia marittima chì assicureghjanu una sputica cuntinuità à u livellu di u paisaghju sin à a piana da u nordu à u sudu a casinca a tavagna u moriani u campuloru è u verde à u sudu di a castagniccia à u pede di l altru virsante di e caldane si trovanu trè regione minore cuperte da machja è di castagni in masgere annantu à e valle di a bravona è di u tavignanu u boziu a strinse è u gaghju a castagniccia hè cumposta di i territorii di trè regione minore per unu tutale di cumune sse regione minore sò da u nordu à u sudu a castagniccia hè una rigione muntagnosa situata à un altitudine media di metri in u diquà da i monti è in a parte matticciosa di a corsica per oppusizione à u dilà da i monti o pumonte è a corsica granitica in u prulungamentu di a catena matticciosa di u capicorsu ssu massicciu hè unu bloccu di matticci lustrati edificatu à u terziariu à u mumentu di l inalzamentu di l alpe annantu à unu zocculu ercinianu di a fine di l epica primaria u so culmine hè u san petrone metri in tempi d una volta chjamatu a muntagna d accia custituisce a linia di spartera di l acque di i fiumi golu à punente è à u nordu è tavignanu à u sudu i più longhi di l isula e so limite à livante sò a piaghja orientale è u mar tirrenu dutata da una terra fertila è riccu in corti d acqua a castagniccia hè una rigione assai verde è assai buscosa chì cuntrasta incù e rigione più povari è più aridi di corsica a castagniccia hè una rigione inchjuvata accessibile per via di strade assai atturchjate imprudendu à spessu foce di muntagne l accessi principali si facenu dapoi castagniccia hè dinù u nome di unu di l ondici territorii di vita di u pnrc l inseme di e cumune di a rigione ci anu aderitu e cumune vicinante di porri in casinca peru è casevechje in tavagna pianellu zuani moita è matra tutt è quattru in a strinse cumplettanu l effettivu di e cumune di u territoriu di vita dettu castagniccia a rigione tene u so nome da u castagnu arburu onniprisente in a rigione assai buscosa è ricchissimu in acqua a castagniccia bench è muntagnosa è difficiule d accessu hà cunnisciutu a densità di pupulazione rurale a più forte di corsica à u seculu xix e so ricchezze è a so qualità anu attrattu numerose famiglie a so econumia era basata annantu à a cultura di a castagna chì salvò bon parechji corsi di a caristia in un isula assai povara l abitanti di a castagniccia sò chjamati i castagnicciaii a muntagna d accia chì si situava in a pieve di ampugnani duminava a rigione à u nordu di a so vetta si trovanu e ruvine d una chjesa assai anziana chjamata san petru d accia dopu à avè scunfitti i mori chì s eranu ritirati annantu à u monte d accia è avè li sottumessi incù l appoghju di l altri veschi di l isula u conte biancu colonna ottense di fà di u monte d accia u titulu d unu viscuvatu sottumessu à l arcivescuvatu di genuva è chèi cumprendia trè pieve orezza ampugnani è rustinu stu viscuvatu fubbe chjamatu viscuvatu d accia ci architetta a chjesa santa petru à u locu dettu san petruculu vene à dì u picculu san petru per oppusizione à u san petrone in a so bolla di u di marzu di u u papa innucente ii istituisce u sediu viscuvale d accia cujus sedem constituimus è aghjunghje chì u nuvella diocese serà furmata da duie pieve una staccata da a diocese d aleria ampugnani l altra da a diocese di mariana rustinu sient è gams chì cita parechji veschi nicolaus in u riccobonus in u henricus in u forse chì i veschi d accia ùn avianu sin à u ch è unu titulu senza ghjuridizione u so nome s impone à parte da u seculu xvii a rigione piantata di castagni si caratterizeghja da e so alte culline à i virsanti operti d immense castagnete invece chì annantu à e creste strinti annantu à elli stessi i picculi paesi parenu di surviglià le currisponde à una parte di l anzianu paese cortinco u castagnu cugnumatu l arburu à pane prisente in corsica dapoi u neuliticu hè statu assai sviluppatu da i genuvesi à parte di u seculu xiv un ordinanza di obbligava ogni campagnolu à piantà quattru arburi fruttivi à l annu in u a castagna ripprisintava di e culture addistrendu una certa prusperità è un forte cuncintramentu di pupulazione a castagniccia fubbe unu di i principali fuculaghji di rivolta à l epica di a guerra d indipendenza era tandu una rigione assai pupulata culla di persunaghji celebri cum è pasquale paoli a castagniccia rivendicheghja un identità particularmente forte à u principiu di u seculu xxi u sfundamentu demugraficu principiatu versu hà addistratu a custituzione d unu quasi desertu umanu a pruvincia di sassari hè una di l ottu pruvincii di sardegna a cità di sassari capitala di ssa pruvincia hè d urighjini nuragica hè a più cità impurtanti situata in a parti nordupunenti di l isula cumprendi à u nordu a pianura di a nurra u prumuntoriu di stintino è l isula di l asinara chì chjudini u golfu d asinara à u sudu si pò rimarcà una vasta vigata di muntagni è l altupiani d urighjini vulcanica di u logudoru in cità parichji munimenti sò degni d attinzioni a cattidrali di stili goticu è baroccu spagnolu a ghjesia santa catalina gotica incù influenzi di a rinascita u centru di a cità hè a vasta piazza d italia induva l abitanti si scontrani par a so tradiziunali spassiata da quà a parsona pò falà longu à u famosu corsu vittorio emmanuele à traversu à i picculi carrughji di a vechja cità oltri sassari si trova à algheru anziana cità catalana attualmenti grandi centru turisticu chì ni ci voli à ramintà l attività di pesca è l attività agricula di i so circonda fertili più à livanti sempri in bordu di mari si drizza castelsardu chì a so vechja cità medievali hè bedda cunsirvata u maghju di u cumuni di a pruvincia di sassari ni sò stati staccati dopu à l alizzioni pruvinciali par custituiscia l escinziali di a pruvincia d olbia è tempiu di pocu criata in a rigioni storica di a gaddura u riticeddu sintineddi o riticellu sintinelle hè un riticeddu di medichi ghjiniralisti libarali di a tutalità di i medichi ghjiniralisti libarali in francia mitrupulitana benivulenti è vuluntarii spartuti à nantu à u tarrittoriu mitrupulitanu francesu i medichi membri sò ditti medichi sintineddi issu riticeddu criatu in nuvembri da u prufissori alain jacques valleron hè animatu da l unité mixte de recherche en santé inserm université pierre et marie curie u so scoppu hè di surviglià indicatori di saluta issu sistema naziunali di surviglianza parmetti di racoglia d analizà di priveda è di ridistribuiscia in tempu riali i dati ipidimiulogichi isciuti da l attività di i medichi ghjiniralisti libarali hè intigratu à u dispusitivu di surviglianza missu in piazza da l institut de veille sanitaire invs avvisu favurevuli di a cnil n i malatii suvitati currispondini à indicatori infizziosi è à indicatori non infizziosi pà a grippa a gastro entérite è a varicedda issa surviglianza parmetti di priveda d avvedasi è di privena di l affaccata d ipidimii naziunali o righjunali i dati chì ùn sò micca numinativii sò trasmissi par via d internet da i medichi sintineddi è facini crescia una basa di dati sistema d infurmazioni ghjiugraffichi un bulittinu sittimanali sentiwebhebdo hè stampatu tutti i marti à nantu à u purtonu di u riticeddu sintineddi è trasmissu par via di mail à più di abbunati è à i medià naziunali maiò un bilanciu annuali hè dinò stampatu incù tutti i dati è missu in ligna à nantu à u situ internet in a sizzioni documentation bilans annuels u riticeddu sintineddi hè un centru chì cullabureghja incù l urganisazioni mundiali di a saluta oms pà a surviglianza ilittronica di i malatii infizziosi i dati isciuti da u riticeddu sintineddi parmettini d ilaburà inchiesti ipidimiulogichi puntuali sò rializati incù i medichi sintineddi sò fatti in u rispettu di i boni pratichi ipidimiulogichi stampati da l associu di l ipidimiulugisti di lingua francesa adelf t ani tutti un numaru d ordini nuttatu in un prutucolu scrittu facini l ughjettu d un rapportu finali di studdii sò sottumissi à prucidurii d auditu internu pà assicurà a so qualità è ani ricivutu un avvisu favurevuli di a cnil n i risultati di iss inchiesti sò missi in ligna à nantu à u situ di u riticeddu sintineddi in a sizzioni documentation enqute ponctuelles a lucerna epinephelus marginatus hè un pesciu di mare chì face parte di a famiglia di i serranidae a lucerna pò campà sin à anni diventa masciu versu l età da à anni a lucerna si nutrisce di molluschi di crustacei è d altri pesci a lucerna hà risicatu à sparisce da e coste di u nordu di u mare mediterraniu chì hè stata vittima di i fattu ch ella hè una prede faciule per a caccia sottumarina a lucerna diventa magaru più cumuna dipoi parechji anni per via di a prutezzione incausata da l interdizzione di a caccia sottumarina di a lucerna a lucerna hè prisente in corsica hè ancu chjamata a cernia esistenu dinù in corsica quattru altri spezie di lucerna a caccia sottumarina di a lucerna in corsica hè interditta da l arristatu di u decembre sin à a prutezzione cuncerna cinqui spezie epinephelus marginatus epinephelus costae epinephelus caninus polyprion americanus è mycteroperca rubra anassimandru di miletu in grecu anticu ac versu ac hè un filosofu grecu presocraticu hà succidutu à tales com è maestru di a scola milesiana è hè avutu anassimenu è pitagoru frà i so allevi anassimandru hè cunsidaratu com è u prima filosofu à avè nutatu i so travagli par iscrittu solu un frammentu hè statu cunsirvatu ma cuncerna a filusufia l astronomia a fisica a giumitria è ancu a giugrafia u crateriu lunariu anassimandru fù numinatu in l anori di u filosofu anassimandru era u figliolu di praxiadès hè natu in miletu duranti a terza annata di a esima ulimpiata ac sionti apollodoru d atene t avia sissanta quattri anni in a siconda annata di a esima ulimpiata ac è morsi pocu dopu in i so discorsi temistiu mintuveghja chì anassimandru saria statu u prima di i grechi cunnisciuti à publicà un opara scritta annantu à a natura i so documenti sariani dunqua stati frà i primi scritti grechi publicati in prosa à l ebbica di platone a so filusufia era stata sminticata è i frammenti chì ci fermani avali si trovani ind è aristotele o tiufrastu in i viti duttrini è sintenzi di i filosofi illustri di diogene larce hè mintuvatu un fattu ridiculu chì cuncerna anassimandru avendu amparatu chì i ziteddi u biffavani quand eddu cantava avaria rispostu tandu chì li ci vulia à amparà à cantà megliu par i ziteddi anassimandru fù u prima à cuncipiscia un mudeddu miccanicu di l universu à l urighjina dopu a siparazioni di u caldu è di u fretu una sfera di focu s hè furmata chì hà inturniatu a terra com è a scorza d un arburu issa sfera di focu s hè sdrisgiuta dopu par furmà u restu di l universu di listessa taglia ch è a terra u soli era dunqua u focu chì si vidia à traversu un tafonu annantu à a rota a più luntana è una eclizza currispundia à a sarratura d issu tafonu in a so opara filusofica de a divinazioni i ciciaronu conta chì anassimandru avaria cunsigliatu à l abitanti di lacedemona d abandunà a so cità è i so casi par passà a nuttata in campagna incù i so armi parchì un terramutu si priparava a cità s hè sfundata dopu da veru l alpana pandion haliaetus hè un acellu chì face parte di a famiglia di l accipitridae hè l unica spezia chì face parte di u generu pandion si stima chì ci hè circa copii d alpane in europa l alpana hè alta cm hè più maiore ch è u buzaiu pò campà sin à anni a so apertura alare varighja da m à m pesa da à kilò e so nare si ponu chjude ciò chì permette à l alpana si stà mori sottu à l acqua per piscà i diti sò putenti è e sgrinfie sò longhe u sopra di l alpana hè niricciu invece u sottu hè biancu ssu cuntrastu hè caratteristicu di ssu acellu l alpana face ogni annu da mezu aprile à u principiu di maghju una cuvata di trè ovi in generale l ovu hè cuvatu da à ghjorni u piulacone stà in i nidu da à simane per u più l alpana si nutrisce di pesci ma accade ch ella manghjessi ranochje accillucci di mare o d acqua o picculi mammiferi cum è a bellula u nidu di l alpana hè fattu di branche hè custruitu annantu à qualchì pinzu qualchì arburu maiore o qualchì scogliu accade andu ma raramente ch ellu fussi custruitu in terra quandu ùn ci hè micca predatori l alpana hè cumuna in asia in africa in america centrale è in nord america è in europa a maiò parte di l alpane d europa passa l inguernata in africa è ghjunghje dopu in europa à l eccezzione di l alpane di u mediterraniu è nutamente di l alpane chì sò arrighjunate in corsica l alapna ùn teme micca di travirsà i grandi diserti l alpana hè prisente in corsica hè ancu chjamata l alpaghja dipoi sempre ci hè statu dui tipi di pupulazione d alpane in corsica thibault prima une pupulazione arrighjunata cullucata sopratuttu annantu à a facciata marittima uccidentale di l isula sicondu una pupulazione d alpane ghjunghjitticce ghjunta in migrazione d aprile à sittembre è chì pò passà l inguernu annantu à i stagni di corsica ùn firmava più ch è quattru coppii arrighjunati versu in a riserva di scandula ma sicondu e testimunianze l alpane arrighjunate in corsica stavanu dinù innanzi in u capicorsu è in u sudestu di l isula da à ci era à coppii in corsica posti annantu à kilomitri di coste in ci eranu coppi è l alpana s era arrighjunata dinù in u so rughjone anticu di u capicorsu ma ci n hè avà circa a maiò parte essendu in a riserva naturale di scandola l alpana hè cunsiderata cum è rara in l unione europea è hè prutetta da u muchju biancu cistus monspeliensis hè un arburettu chì face parte di a famiglia di e cistaceae hè uriginariu di e regione di u mare mediterraniu hè altu da à cm fiurisce d aprile à ghjugnu u fiore di u muchju biancu hè biancu biancu u calice hè cumpostu da cinque sepali liberi e casce sò strette è piciose u so culore hè verde scuru u muchju biancu hè cumunu in corsica hè tipicu dinù di a machja corsa accade chì u muchju biancu fussi mintuvatu in a toponimia corsa per esempiu muchju biancu a punta di muchju biancu esistini parechji variazioni di a lighjenda assuciata incù a torra di capiteddu eccu a lighjenda chì si conta in frassetu a torra di capiteddu era in littica incù aiaccini è bastelicacci ognunu dicia chì a torra era a soia aiaccini sò ghjunti incù i cateni par lià la è bastilicacci ùn sapiani comu fà sò vinuti in frassetu à truvà un certu sfratatu sfratatu era maliziosu è l hà cunsigliatu cusì tandu i bastilicacci sò falati in capiteddu è ani liatu a torra incù i funi c erani dunqua aiaccini chì tiravani incù i cateni è bastilicacci chì tiravani incù i funi ma a funi hè laccia è à misura ch eddi tiravani i funi stinzavani è bastilicacci rinculavani tandu videndu quissa è di paura chì a torra si ni caschessi aiaccini si sò missi à briunà fù cusì chì a torra di capiteddu hè diventata bastilicaccia michiel de swaen in francese michel de swaen hè un persunaghju importante di a littiratura fiamminga hè natu in dunkerque in corsu desuetu duncherca u di ghjennaghju di lu hè mortu u maghju di lu michiel de swaen era un grande riprisentante di a cultura nederlandese in francia michiel de swaen hè u figliolu di pieter de swaen è catharina sint légier era un chirurgu è scrittore era un zitellu di ottu anni quandu a so cità hé occupata da l armata francese u francesu hé a lingua uffiziale di dunkerque dapoi lu ma michiel de swaen hà scrittu tutta a sò vita in a lingua olandese u settencentu hè un seculu importante per a storia di i paesi bassi i fatti importante d istu seculu chì sò avvenutu in i paesi bassi avìani una influenza grande nant à a vita di michiel de swaen aiani da sparta i cumuni da frassetu à bastelica ci vulia dunqua à fà u limitu trà i dui cumuni allora si sò riuniti è ani dicisu di fà cusì un bastilicacciu aia da vena in frassetu è un frassitanu aia da andà in bastelica ani dicisu di parta à a prima cantata di u ghjaddu quand eddi si scuntrariani saria quì u limitu trà i dui cumuni in frassetu ci era una vechja chì aia intesu ciò chì si priparava in a nuttata a vechja hè andata è hà lampatu l acqua calda annantu à u ghjaddu chì s hè missu subitu à cantà à ssu mumentu i frassitani sò partiti à u riscontru di quiddi di bastelica à rombu di marchjà i frassitani si sò trovi beddu luntanu in i prugnoli à u fiumu di u broncu era sempri notti è si sò arristati i frassitani ani aspittatu ch eddi ghjugnini da bastelica in bastelica sò partiti quand eddu facia ghjornu quand eddi sò ghjunti in u broncu ani avutu cusì u limitu di i cumuni san michele di muratu o san micheli di muratu hè una chjesa di corsica hè una chjesa rumanica di u seculu xiii hè una di i più belle è i più famose chjese di corsica hè situata annantu a cumuna di muratu à circa un kilomitru di u centru di u paese hè stata custruita à l epica pisana in circa a chjesa hè classata cum è munimentu storicu dipoi u ssa chjesa hè una tistimunianza di u talentu di i maestri muradori è zuccadori di l epica a chjesa di san michele di muratu hè stata discritta da prosperu mérimée in e so note d un viaghju in corsica a cunsidereghja cum è a più bella di corsica anassagora in grecu clazomene ac lampsaco ac circa hè statu un filosofu grecu diogene laerziu in a so opera vite di i filosofi ii dice ch è anassagora era u figliolu di egesibulu o eubulu è dinù u discepulu di anassimene di miletu u so cugnome era spiritu perchè anassagora sustenia ch è u spiritu era a causa prima di l universu si sà dinù ch ellu hà fattu parechji viaghji in egittu è cusì hà pussutu accresce e so cunniscenze ma à la purfine fù cundannatu à morte da i so numichi r via di a so tiuria cosmica ùn cunsiderava micca l astri cum è dii ma cum è simplice masse di a so opera sulla natura ùn fermanu ch è frammenti u scoddu hè una rivista misinca corsa d infurmazioni è di cultura hè stata creata in u so scopu hè di sparghja è mantena l usu di a lingua corsa parti è più di l articuli sò scritti in u parlà sartinesu taravesu o bonifazincu a rivista cunteni testi in lingua corsa stratti raconti stodii ridiculi puisii è picculi articuli cuncirnendu l usi a gastrunumia corsa a fauna è a flora si tratta dinò di a vita ughjinca di riflissioni è di cummenti annantu à l attualità a dirittrici di a publicazioni hè ghjacumina branca participeghjani à a ridazzioni maria claudia branca marcu ceccarelli guidu cucchi micheli giudicelli ghjaseppu melani natali valli austinu tozzi u pugilatu tailandese o muay thai hè unu sport putente di cumbattimentu arte marziale chì fubbi sviluppatu in thailandia hè cunnusciutu ancu cum è l arte di tutti i membri perché e mani i pedi i goviti è i ghjinochji sò tutti moltu usati ancu s è l alti calci à a testa ponu sembrà più impressiunevule in a cumpetizione i sparti di quessu sport asseriscenu chì i calci bassi low kicks i goviti è i ghjinochji sò più devastanti per i cumbattenti durante a cumpetizione u partecipante face a cerimonia longa è u rituale prima di a lotta sò per raghjone religiose è ancu servinu cum è un allungamentu è cum è una preparazione l allenamentu per u pugilatu tailandese hè famosu per a so intensità è rigore u so fine hè d indurisce l ottu arme anatomiche cusì chì essendu culpitu da u schincu di u pugile tailandese hè spessu paragunatu à esse culpitu da un bastone di baseball i pugili thailandesi calcianu incù u schincu invece di u pede u pugilatu tailandese hà influenzatu moltu u sviluppu di u kick boxing chì hè statu successivamente creatu in u giappone in auropa è in america di u nord guasgi tutti i muvimenti in u pugilatu tailandese usanu u corpu interu mentre ghjirendu l anca à ogni calciu è ogni pugnu di cunsiguenza l attacche è e difese in u pugilatu tailandesi sò più lente ma più putente per esempiu di quelli di u pugilatu o di u karate u latti o latte hè u liquitu chì hè pruduttu da i ghjanduli mammarii da i femmini di i mammiferi u latti servi par nutriscia i chjuchi duranti i primi fasi di a so vita dapoi l antichità l essaru umanu consumma u latti di pecura di vacca è ancu di capra ssi tipi di latti di urigina animali sò chjamati à sustituiscia si à u latti maternu u latti hè un emulsioni di materii grassi è d acqua chì cunteni zucchari pruteini sustanzi azutati non pruteichi sali minerali vitamini è numarosi enzimi quandu si parla di latti in generali si intendi quiddu vaccinu ma quiddu di ogni animali t hà a so compusizioni propria accadi chì u latti fussi mintuvatu in a cultur corsa par esempiu in i sprissioni shalom hè una parolla ebraica chì significheghja pace cum è in corsu pò riguardà tantu a pace frà dui parte ch è una pace interiore calma o a tranquilità di un individuu hè ancu usata cum è formula di salutu equivalente à salutu à bonghjornu o à à vede ci a radica linguistica di shalom pò esse legata incù le shalem chì significheghja cumplettà retribuisce pagà cumpensà per quessa si pò dì chì hè più chì l assenza di cunflittu o a disapparizione di l ostilità ma u shalom significheghja ancu un ritornu à l equilibriu à a ghjustizia è à l uguaglianza integrale generalmente s usa a parolla shalom cum è a forma abreviata di a frasa shalom aleichem litteralmente a pace hè incù tecu chì pò esse traduttu cum è bonghjornu una salutazione anthony perkins d aprile new york new york sua di settembre los angeles california sua hè statu un attore americanu chì hà ancu travagliatu in francia hè diventatu famosu soprattuttu pè a parte di norman bates in u filmu psycho psicosi di alfred hitchcock hà ghjucatu un assassinu psicopaticu tantu cunvincente ch è ssa interpretazione hè cunsiderata cum è unu di i migliori rendimenti in a storia di u filmu u rollu hà incollatu à ellu è hà spèssu limitatu l ufferta pè altri rolli torna oghje u nome di anthony perkins si lega inseparabilmente cun u nome di norman bates ma e soie altre interpretazioni ùn sò micca menu impressionanti nè quelle prima nè quelle dopu à psycho ghjà in u perkins hè statu nominatu pè un oscar pè u megliu attore secundariu in u filmu friendly persuasion a lege di u signore in u hà ricevutu u premiu di interpretazione maschile di u festivale di cannes pè goodbye again tenite caru brahms l annu dopu perkins hà avutu un rollu principale in le procès u prucessu di orson welles rock hudson à l origine roy harold scherer jr più tardi roy fitzgerald di nuvembre winnetka illinois usa d ottobre los angeles california usa hè statu un attore americanu hà ghjucatu molti rolli cumedianti è di carattere per esempiu in giant gigante pillow talk cunfidenze nantu à u guanciale lover come back un pisgiamà per dui è seconds secondi pè u drama giant hà ricevutu in u una numinazione di un oscar cum è u megliu attore in un rollu principale rock hudson hè statu unu di i più pupulari attori di u so tempu è un amicu intimu di doris day a bocca hè l apartura ind eddu entri in u so corpu u cibu d un essaru umanu o d un animali ssu organu hè situatu nurmalamenti à u liveddu di a testa ma i planari sò un eccezzioni parchì a so bocca si situeghja à mezu à u so ventri esistini parechji animali com è i cistodi chì ùn ani mancu bocca chì vivini drentu u sistemu dighjistivu d un ospiti è improntani dunqua a so bocca ind è molti animali a bocca pussedi i denti par mastaccià l alimenti a bocca umana cumprendi i denti è a lingua si cumponi di denti duranti a zitiddina eppò à l ità adulta a bocca hè citata à spessu in a cultura è a litteratura corsa par asempiu in i pruverbii o in a sprissioni fà si purtà in bocca u bando kick boxing hè a forma modernizata è sportiva di u lethwei hè soprannominata pugilatu birmanu à quattru armi in europa natu in america di u nordu à l iniziu di l annati stu tipu di scherma di i pedi è di i pugni inguantati in un ring hà datu nascita in i stati uniti d america in l anni à varie forme di full contact è di kick boxing esistenu in cumpetizione dui forme di cumbattimentu u bando kick boxing controllatu light contact induve i tecniche sò trattenute parfettamente è u bando kick boxing di pienu contattu induve i colpi sò portati à piena putenza distinati à i sparti adulti secondu l età ed u livellu tecnicu i regule è e condizione di cumpetizioni sò variabile in particulare i tecniche auturisate è pruibite a durata di cumbattimentu u tipu di superficie di cumbattimentu tappetu o ring u portamentu de certe protezione cascu plastrone petturina gambali pantufole ecc u friuli è venezia ghjulia hè una regione italiana in friulanu fril vignesie julie u nome deriveghja da u latinu forum iulii u capilocu amministrativu hè trieste com è in corsica ancu in friuli ci sò dui dipartimenti u friuli prupiamente dettu induv ellu si parla u friulanu in tutte e so varianti è a venezia giulia induv ellu si parlanu dialetti veneti u capilocu culturale di u friuli hè dunque udine mentre quellu di a venezia giulia hè trieste in friuli si trovanu ancu duie altre minuranze quella slovena à l estu è quella tedesca à u nordu a regione cumprende quattru province pordenone udine gorizia è trieste a suciulugia hè a scenza chì studia e strutture e regule è i prucessi suciali chì uniscenu è staccanu e persone micca viste cum è individui ma cum è cumpunenti di associ gruppi è istituzione un altra definizione più sculara pò esse a suciulugia ghjè u studiu di a vita suciale di omi gruppi è sucetà cum è scienza hà u prugettu di spiegà i cumpurtamenti umani à partesi da l analisa di e rilazione trà e persone qualsiasi brevi cuntatti o prucessi suciali glubali a parolla suciulugia hè stata criata da auguste comte u filosofu francese discipulu di saint simon in hè menziunata cusì nè u dizziunariu di u cnrs d altrò pè esse di punta di a ricerca un articulu recente di u cnrs di jacques guilhaumou hà scupertu chì a parolla suciulugia fu in fattu criata da l omu puliticu francese emmanuel joseph sieyès anni prim di a comte in una rete suciale social network in inglese ghjè un gruppu di persone liati da diversi ligami suciali l analisa di e rete suciale hè una disciplina di a suciulugia chi studia i ligami suciali cu un furmalismu matematicu fundatu nantu a teuria de i grafi a versione di internet di e rete suciale hè una di e forme e più evuluate di cumunicazione in reta è hè ancu una prova di viulà a regula di i chi pone a limita di una reta suciale à circa membri stu numaru raprisenta secondu e studie di l antrupulugia a dimensione massima di un paese ecopaese u prublemu di molyneux hè una sperienza di pinsamentu assuciata à a filusufia empirica chì hè stata discritta da u scentificu è puliticanti irlandesu william molyneux in risposta à à un strattu di lan essay concerning human understanding di john locke publicatu in francesu à u principiu di l annu espostu in una lettara inviata à u filosofu inglesu u lugliu di listessu annu ssu prublemu poni a quistioni di sapè s è una parsona ceca dipoi a so nascita chì t avaria ritruvata a vista di colpu pudaria distingua nienti cà fighjulendu li dui ogetti ch edda ricunniscia innanzi tucchendu li par via di i so formi diffarenti u prima essendu cubicu è quissu altru sfericu malgradu u fattu chì i dui currispundanti cuncluditini ch è l exi cecu ùn pudaria micca distingua u cubu da a sferula ch eddu avia tuccata innanzi quand eddu era cecu u prublemu hà fattu nascia un impurtantu dibattimentu chì hà cuncirnatu frà altri george berkeley gottfried wilhelm von leibniz voltaire denis diderot è ancu parechji grandi pinsadori europei di l ebbica ssu prublemu ùn n hà micca cissatu d intarissà dopu à a prima sperimintazioni effettiva rializata in veru da u chirurgu è anatumistu william cheselden annantu à una parsona uparata da a cataratta in a quistioni hè ancu avà l ogettu d invistigazioni nienti cà par a storia di a filusufia u prublemu di molyneux essendu u più chì hà suscitatu riflissioni ind è i filosofi di a parcizzioni u kick boxing giappunisi hè chjamatu in inglese oriental kick boxing pà varunque u termini kick boxing sarebbe statu invintatu in giappone in l anni da esparti di karate chì hannu bisognu di cunfruntà si incù cuntattu tutali in u un praticanti di kick boxing di l epuca hè lu di lingue urientali u birmanu maung gyi allievu di esparti di bando in birmania è ancu di u grandi espartu di karate gogen yamaguchi dettu u gattu maung gyi cumbatte in giappone sottumente differenti nomi è face cunnisce u pugilatu birmanu lethwei in occasione di i turnei di kick boxing giappunese pà altri u kick boxing giappunesi sarebbe statu invintatu dopu i giochi olimpici di da l organisatori di cumbattimenti osamu noguchi pà disignà una versione giappunese di u muay thai u pugilatu tailandese quissu in viaghju di studiu in i paesii di u sud est asiaticu si ispirò à ciò chì vedeva annantu à i ring tailandesii pocu durata dopu grazie à l entusiasmu di kenji kurosaki adeptu di kyokushinkai forma di karate chì auturisa i cuntatti nasceva u kick boxing giappunesi un pugilatu induve u regulamentu parmetteva di culpisce à calci di pugnu di ghjinochjiu è di ovitu parmettu di varunque pruiezioni di judo noguchi cerca un nomu americanu pà ista nova disciplina facile di ricurdà e poi fù u successu immediatu di u kick boxing dopu ave creatu u so solu stili di cumbattimentu kenji kurosaki realizzò un celebri campu di allenamentu in u u mejiro gym di tokiu quissu ultimu deviendre u pionner di u kick boxing di l anni ebbe pà alunnii di i praticanti rinuminati cum è akio fujihira toshio tabata yoshiji soeno u francesi patrick brizon l olandesi jan plas celebri allenatori olandese è u brillanti toshio fujiwara leghjenda di u kick boxing giapponese incù vittorie duranti i primi anni i kick pugili giappunesii vinivanu direttamente da u kyokushinkai a forma di kick boxing più mediatica di u mondu hè quella praticata in occassione di u turneu famosu di u k chì riunisce i migliuri cumbattenti di a pianeta hè kazuyoshi ishii fondatori di unu stili di karate chì hà invintatu in particulare iste norme di kick boxing chjamate k rules o oriental rules hè statu decrecatu in giappone di esparti di karate lalbania in albanese shqipria ghjè un statu d europa ind i balchani a capitala di stu paese hè tirana cunfina à u nordu uvestu incù u montenegru à u nordu estu incù u kosovu à livente incù a macedonia è à u meziornu incù a grecia l albania hè una ripùblica parlamentare l attuale primu ministru hè sali berisha dipoi u u presidente di a ripùblica essendu invece bamir topi dipoi u a lingua ufficiale di u paese hè l albanese l albanesi scendenu da l illyriani un populu indo auropeanu l albania hè una ripùblica l albania hè unu di i paesi i più povari d auropa per via di u cascu communistu l isulamentu hà avutu assai cunsequenze nant u pianu economicu u so pib hè di milliardi di dollari in ciò chì ne face u u paese più o menu u livellu di u senegal u pib per abitante hè di u paese cunnosce un disimpiegu di l inflazione era di in lu ma fù ridutta à in lu l agricultura riprisente un quartu di u produttu internu bruttu hè u transfarimentu di rivenuti ma a crescita di u paese hè una di e più forte d auropa essendu circa u turisimu hè avale unu di i settori i più dinamichi di l econumia albanesa u settore di l energia hè ancu prumessu à una crescenza maiò dopu a scuperta di grande riserve di petrollu hè di gasu a muneta officiale hè u lek l albania face partita di l organisazione mondiale di u cummerciu omc l albania hè un paese assai omogeneu etnicamente cù di populazione albanese u paese cunnosce una grande emigrazione l albanesi si dividenu in dui gruppi a lattaredda o lattarella reichardia picroides hè una pianta chì faci parti di a famiglia di l asteraceae hè cumuna in u mediterraniu a lattaredda hè alta à cm fiurisci d aprili à sittembri i so fiori sò giaddi si scontra da u cantu di u mari insin à metri eccu a discrizzioni ch eddu ni faci paulu simonpoli cresce in li lochi scarsi è secchi li piace u sole si trova finu à m à u bordu di e strade in le ripe in li muri in li petricaghji u nomu di u genaru reichardia hè statu datu in anori di u medicu naturalistu di francfort j j reichard quandu inveci u nomu di a spezia picroides pruveni da dui paroli da u genaru butanicu picris l è da a parola greca eidos apparenza è significheghja apparenza di tipu picris u nomu di u genaru picris diriveghja da una parola greca pikros chì u so sensu hè amaru è faci rifirimentu à u gustu agru di a pianta u nomu binuminali scentificu di ssa pianta hè stata à l iniziu scorzonera picroides prupostu da carl von linné biolugu è scrittori svidesu cunsidaratu com è u babbu di a classifica scentifica muderna di l urganisimi vivi in a publicazioni species plantaru di è parfiziunatu più tardi in u nomu attuali da u fisicu è butanistu tedescu albrecht wilhelm roth in a publicazioni bot abh beobacht di parechji sinonimi di reichardia picroides sò a lattaredda hè sempri stata imprudata in corsica in a suppa è in l insalati a ci dici paulu simonpoli a lattaredda hè cumuna in corsica si scontra à spessu à u cantu di i stradona hè ancu chjamata u lattarepulu u lattarellu o u nattarellu marcu biancarelli di portivechju hè natu in hè unu scrivanu in lingua corsa a so prima racolta di puisii in viaghju vivaldia hè stata publicata in u à tempu cù u so travaddu narrativu hà dinò travaddatu com è dramaturgu pueta è scrivanu di canzoni molti di i so publicazioni sò stati tradutti in francesu in u è in u hè statu primiatu incù u premiu litterariu premiu finzione di ouessant di a litteratura isulana in u hà scrittu a so terza racolta di raconti stremu miridianu chì hà ricivutu u premiu scelta di i littori di corsica u calciu bassu hè cunnisciutu sottu u so nome inglese low kick hè una tecnica di ghjamba usata in u pugilatu birmanu boxes pieds poings u kick boxing è u muay thai è in varunque arti marziali chì consistenu in culpisce un colpu incù u schincu o un calciu in u membru bassu di l avversariu a coscia o a ghjamba secondu u regulamentu sportivu pò esse purtatu à l esternu ed à l internu di u membru bassu in a lotta di pienu contattu ancu chjamata k o system permette di indebulisce a stabilità di un avversariu par svantaghjà lu temporaneamente in materia di culpisce in i gambe varii calci coesistenu circulari roundhouse kick semicirculari semi circular kick balansati calciu incù gamba ritta stick kick calciu incruciatu crescent kick calciu discendenti axe kick diretti di tipu penetranti calciu frontali front kick o calciu laterali side kick calciu circulari da l internu hook kick calciu discendenti hammer kick ecc in kick boxing americanu o giappunese ssu tipu di calciu ùn pò esse ch è circulari o semicirculari secondu u regulamentu progressive fighting system pfs hè un sistema di cumbattimentu creatu da paul vunak è basatu annantu à u jeet kune do u pfs hè cunsideratu un sistema tantu efficace in cumbattimenti da strada incù l impurtanza data à i testate ghjinuchjiate ovitate è à u trapping quisse tecniche furmanu a base di quellu chì hè u rat program u sistema di cumbattimentu insignatu à e forze speciali americane sviluppatu propriu con l aiutu di vunak vunak hà sempre sustenutu chì u jkd ùn insigna tecniche superiori ma sviluppa un cumbattimentu efficace è attributi superiori ùn ci sò tecniche superiori in l arte marziale ma metodi di allenamentu superiori sempre standu à ciò chì sustene vunak e tecniche di jkd sò prese da altre arte marziale l obiettivu hè quellu di usà una tecnica pà u più breve tempu pussibule finché a purtata o a situazione ùn cambia richedendu un altra tecnica pussibulmente di un altra arte marziale quessu vale ancu pà i tecniche ideate propriu da vunak cum è u straight blast tiratu in avanzamentu rapidu à travolghje l avversariu è e tecniche di headbutt da usà solu è esclusivamente quandu a situazione u permette caratteristica particulare di u pfs hè ancu l usu di prutezione pesante durante l allenamenti pà quelli chì sò definiti crash test ovveru di e prove di aggressione à pienu cuntattu i so signor istruttori sò pedro l rodriguez martial zapata chris moran lawrence garcia jose perich paul vunak pittsburgh ottobre in attività hè un artista marziale famosu pà esse u creatore di u pfs progressive fighting system à l età di anni cumincia à interessà si à l arti marziali à anni si allena duramente in u taekwondo ricevendu a cintura nera à anni in l anni siguenti si esercita in parechje discipline frà quali kempo diversi stili di kung fu è escrima finu à arrivà à u jeet kune do jkd di lee jun fan sottu a guida di u più famosu allevu propriu di si fu lee dan inosanto in riceve u gradu di senior full instructor da si fu inosanto è cumincia à insignà a so versione di jkd sottu u nome di pfs u latinu nome nativu latne ipa la tine hè una lingua anziana di u gruppu indo europeanu di u sottu gruppu italicu ghjè una lingua detta morta a u principiu u latinu era parlatu solu in i circondi di a cità di roma cità chì era a capitala di l imperiu rumanu a cunquista prima di l italia è dopu di u mediterraniu sanu prupagò a lingua inde l europa sana dopu a caduta di l imperiu romanu in u latinu divense a basa di assai lingue chjamate e lingue neolatine cume u talianu u francese u corsu u rumenu l occitanicu o ancu u portughese etc u latinu firma impiegatu pè l administrazione di a chjesa catolica ghjè ancu sempre a lingua ufficiala di u statu di a cità di u vaticanu primu articulu di a dichjarazione universale di i diritti di l omu predicata da ghjesù cristu u cristianisimu hè una religione uscita di u ghjudaisimu u so nome vene di a parolla greca khristos chi vole dì messia o messaggeru u cristianisimu cume religione organizata fù fundatu da l apostuli di ghjesù cristu u messia è figliu di diu ci sò cridenze cumune trà u cristianisimu è u ghjudaisimu cum è a cridenza ind un diu unicu l ebrei è i cristiani anu u stessu libru santu a bibbia ma i cristiani anu agghjuntu à l anticu testamentu lu novu testamentu u cristianisimu hè a religione chì conta u più grande numaru di fideli più di milliardi u cristianisimu hè divisu trà chjese principale ma ci sò altre denuminazione u nome gesù cristu hè statu datu à gesù in ebreo josua di nazarete cunsideratu cume lu messia a parulla cristu vene da u grecu khristos chi traduce a pocu pressu u nome lingua ebrea ebreu mashia h o untu da u signore u fundamentu di a fede cristiana hè u misteru di a resurezione di lu cristu figliu unicu mandatu da diu per salva l omu u credo in latinu creu hè a professione di fede di a magioranza di i cristiani ci n hè due versioni principali u credo hè a sintesa o compediu di a fede cristiana u simbolu di sant atanasiu hè più ampiu unu di i misteri di a fede cristiana hè chì diu hè unicu ma listessu hè triplice hè cumpostu da a vita di gesù cristu hè trattanu in i vangeli in u novu testamentu cf anticu testamentu u novu testamentu hè per i cristiani a fila di i libri canonici chì trattanu di a vita terrana di gesù cristu di a so predicazione di a so morte è resurezione è dinù di i primi tempi di a chjesa u cristianismu sopratuttu u catolicismu e a religione di a magioranza di i corsi hannu un canticu naziunalu u diu vi salve regina a preghera tene una piazza importante ind a liturgia cristiana è ancu ind è a pratica parsunale di ssa religione per i catolici e dui preghere è più importante sò u pater noster e l avè maria ci sò dui spezii di pianti chì sò cunnisciuti in corsica com è larba di l ascinzioni o erba di l ascensione u nomu scentificu sedum veni da a parola latina sedere seda chì discrivi u fattu chì l arba di l ascinzioni sedi à spessu à mezu à i petri ssi dui spezii di pianti sò cumuni in corsica hè di tradizioni d andà à coglia li u ghjornu di l ascinzioni a matina si coglini prima ch eddu si pisessi u soli incù a so radica dopu l arba di l ascinzioni si mettini in casa appiccata à capu in ghjò a pianta campa senza nè terra nè acqua si ridrizza è fiurisci in san ghjuvanni u ghjugnu sicondu a tradizioni s è l arba di l ascinzioni si ridrizza è fiurisci in una casa l annata sarà bona hè gattivu inveci s è a pianta ùn fiurisci micca l arba di l ascinzioni si cunserva cusì insin à sant anna u lugliu fernando antnio nogueira pessoa lisbona ghjugnu nuvembre hè statu un pueta purtughese chì riflette l influenza di a tradizioni classica è simbulismu francese a so poesia move da u saudusismu à una preoccupazioni in aumentu cù a cuscenza è sensazioni hè famosu per avere scrittu sottu nomi diversi ciascuna di quisse persone hà a so propria biugrafia presunta caratteristiche fisiche rapportu à i altri voce puetica è pruspettiva è in parte riflette l incredulità di pessoa in l idea di una persunalità integrata fra i cullezioni di pessoa chì includenu puemi in inglese sò sunetti sonnets puemi inglesi english poems è mensagem a bibbia da u grecu bybla o bibla chì significheghja i libra hè u libru sacru di l ebrei e di a riligioni cristiana a bibbia cristiana cuntene l anticu testamentu è u novu testamentu a bibbia hè designata dinò sottu i termini di sacri scritturi scrittura parola di diu l ebrei a chjamenu torah hè un testu furmatu di diffarenti libri chì sò stati scritti in parechji periudi di tempu è in diffarenti lochi cusi dicenu i filologisti ma sempre cù l inspirazione di diu dicenu l ebrei è i cristiani l ebrei fundanu u ghjudaisimu nant à a religione abrahamica chi fiuriscera dopu in a leghje mosaica a torah e scritture prufettiche e neviim è l astre scritture dette ketuvim ste scritture sò designate cù l acronimu tanakh chì u testu hè a bibbia vede novu testamentu e anticu testamentu cume la si sà da i tempi antichi a bibbia hè un testu furmatu di diffarenti libri chì sò stati o sarrebenu scritti in parechji periudi di tempu è in diffarenti lochi in a tradizioni cristiana i rè magi o rè maghi sò parechji magi chì sicondu u vangelu di matteiu giunsini da l orienti a ghjerusalemma par adurà u bambinu u rè di i ghjudei chì era appena natu i magi viniani da a persia è funi i primi parsunaghi riligiosi ad adurà ghjesù u vangelu di matteiu hè l unicu testu biblicu chì discrivi st episodiu sicondu u racontu evangelicu i magi à u so arrivu in ghjerusalemma fecini visita prima à erodu u rè di a ghjudea chirendu ind eddu era u rè chì era appena natu chì aviani vistu nascia a so stedda u strattu di matteiu ùn priciseghja micca inveci u numaru di rè magi ma sicondu a tradizioni erani trè ssa tradizioni hè basata annantu à u fattu chì ci erani trè doni l oru l incensu è a mirra ma u testu uriginali mintuveghja solu parechji magi da l orienti i so nomi erani gasparu melchioru è baltazaru magi hè a traslitterazioni di u tarmini grecu magos plurali si tratta di un titulu riferitu specificamenti à i re sacirdoti di u zoroastrisimu tipichi di l ultimu periodu di l imperu persianu ind è erodutu a parola magoi era assuciata à i parsunaghji di l aristucrazia di a media è in particulari à i sacirdoti astronomi di a riligioni zoroastriana ancu s è u sustantivu maschili magi hè statu usatu parechji volti in riferimentu à una donna par asempiu in l antulugia palatina è in luciano di samosata l appartinenza à a classa di i magi era risirvata à i masci adulti l antichi magi erani persiani a stedda chì attraversa u celi ch è a lighjenda è l icunugrafia indicani com è a stedda di betelemma hè riprisintata à spessu com è una cometa dutata di coda in u racontu evangelicu a stedda ùn hè micca l unicu segnu à idantificà a piccula cità di betelemma i stati uniti d america in cortu i stati uniti ò i sua in inglese united states of america united states usa us sò un statu d america settentriunale annant à l oceanu atlanticu è l oceanu pacificu hè ancu à spessu chjamatu america ma st usu hè scurettu perchè l america hè un cuntinente è micca solu un paese a capitale hè washington dc a presenza umana a più antica hè stata custatata anni fà è si truvava in alaska ci sò state parechje civilisazione chì si sò sviluppate è chì sò sparite prima di a vinuta di i primi auropei cume i anasazis o i mound builders ma quandu ghjunghjenu i coloni in america ssa terra ùn hè per u tantu biota ci si trovanu assai amerindiani u cuntinente americanu è statu scupertu da cristoferu corombo un navigatore ghjenuvese chì avia campatu in corsica in u u paese u più anzianu si chjama saint augustine fundata in florida fundatu da i spagnoli dopu venenu l inglesi in virginia è in ciò chi diventerà a nova ingliterra ghjè in st ultimu chì ghjunghjenu i patri pelegrini pilgrim fathers di religione protestante ma micca anglicana invece a ghjente di u sudu di e colonie sò anglicani quandu ind u nordu si custruisce una sucetà ugualitaria u mudellu suciale di u sudu hè quellu di u gentleman farmer è hè dunque di più aristocraticu un episodu interessante di st epica hè a fundazione di a pennsylvania da i quakers plymouth è fundata in da l inglesi è a nova amsterdam chì diventerà dopu new york hè custruita da l olandesi in u a cunquista di sti territorii novi ùn si fecenu micca senza viulenze trà i culoni è l amerindiani chì morenu ancu di malatia à pocu à pocu si stalla in i sua un ambiu di razzisimu contr à l indiani ma ancu è sopratuttu contr à i neri chì sò purtati d africa in batelli pè diventà servi a schjavitù hè assai disseminatu ind u sudu cume in virginia duve s impieghanu i schjavi chì servanu di manu d opera à bon mercatu ind i campi di cutone è di tabaccu in u ci campanu millione d abitanti a più grande cità hè tandu philadelphia incù abitanti i sua pruclamonu a so indipendenza u ghjuliu dopu parechji anni di tensione incù a grande britannia anzituttu à prupositu di a pulitica fiscale ben intesu l inglesi ùn l accetanu micca fù tandu u principiu di una guerra chì durara fin à lu a dichjarazione d indipendenza di i stati uniti hè firmata famosa pè avè pè a prima volta ind a storia parlatu di i diritti inalienabili di l omu dicendu l armata britanica hè più numarosa è megliu armata cà l armata americana cumposta sopratuttu di milizie i primi tempi di u conflittu sò dunque assai difficile pè l insuretti ma u rapportu di forza scambia quandu la fayette vene à aiutà e truppe di george washington in fine di contu e truppe britanniche sò disfatte è hè signatu u trattatu di parigi chì ricunnosce a suverenità di l anziane culonie stu novu paese deve avale inventà istituzione nove pè rimpiazzà l administrazione culuniale ma ci hè un cuntrastu trà dui gruppi d omi politichi i stati uniti sò una federazione di stati washington dc a capitala ùn face parte di nissunu statu è ci vole ancu à mintuvà chì porto rico è parechje isule di u pacificu facenu parte di i sua i stati uniti sò a prima putenza economica di u mondu facenu parte di u g è di u g è ancu di l ocde è di l alena zona di libaru scambiu di america di u nordu a maioria di e grande imprese multinazionale anu u so sede suciale in i stati uniti pepsico microsoft ecc e più zone dinamiche sò situate à a fruntera cù u messicu a silicon valley è di manera generale u litturale punente è ancu u littorale este cù a piazza finanzaria di wall street o l industria aerospaziale in florida cape canaveral malgradu quessa ghjè di i stati uniti chì hè partita a crisi economica di cù a crisi di i subprimes in u settore immobiliare chì s hè sparsa dopu à u restu di u settore finanzariu cù a bancarotta di lehman brothers di settembre di u è à l economia reale l economia di i stati uniti hè ancu indebulita da un tassu di debite assai impurtante bryan guy adams di nuvembre kingston ontario canadà hè un musicante di rock canadianu hè diventatu famosu per via di canzone cum è straight from the heart cuts like a knife heaven o summer of in u hà guadagnatu un grammy pè a ballata everything i do i do it for you inoltre hè statu nominatu durante a so carriera trè volte pè un oscar pè canzone di filmu bryan adams hè cantadore canzuneru è sona soprattuttu di chitarra eletrica d acustica è bassu ma ancu di pianuforte si distingue pè a so voce roga è u so ghjocu di bassu a lingua galiziana in galizianu galego lingua galega hè una lingua rumanica chì si parla in u nordupunente di a spagna soprattuttu in a provincia di galizia ma ancu in u punente di e province vicine di l asturia è a castiglia è len in galizia hè una lingua ufficiale accantu à u spagnolu hè moltu strettu apparentata cù u portughese chì hè risultatu da ella e duie lingue anu a stessa orìgine u dettu galizianu portughese questu hè riconnoscèvule particularmente in a grammàtica è u lèssicu ma a pronunzia galiziana s assumiglia più à quella spagnola u galizianu hè parlatu da circa à milioni di locutori ci sò trè dialetti principali galizianu di centru di livante è di punente frà sse trè lingue iberurumaniche ci sò assai sumiglianze è incù cunnuscendu solu una di quesse nurmalmente si pò cumunicà senza grande prublema incù un locutore di l altra lingua omu si pò fà capì a lingua galiziana si situeghja si pò dì trà u spagnolu è u portughese spessu i galiziani cunnoscenu tremindù variante da sprime si una più portughese è una più spagnola ma qualchì volta si pò truvà parolle è espressione chì sò tipicamente galiziane esistenu ancu alcuni falsi amichi putenziali eccu qui qualchì esempiu u sciuppuleddu o sciuppulellu saponaria officinalis hè una pianta chì faci parti di a famiglia di l caryophyllaceae u fustu erettu è tisgiu hè altu da à cm i fiora sò longhi è uvali sò simplici o doppii è ani cinqui petali u so culori hè biancu o rusulinu sò appena prufumati i fiora s aprini a sera u sciuppuleddu fiurisci da ghjugnu à sittembri i casci sò lisci opposti è longhi à cm incù trè o cinqui narvaturi paralleli è senza picciolu u sciuppuleddu si trova da l auropa fin à a siberia in asia uccidintali ed è stata introdutta ancu in america a sissualità di a pianta hè ermafrodita u sciuppuleddu hè assà cumunu in corsica parechji sinonimi di saponaria officinalis sò u sciuppuleddu cunteni a sapunina una sustanza tossica hè cuntinuta in i radichi quand eddi sò siccati è nittati i radichi di u sciuppuleddu poni serva par fabricà una polvara chì s usa com è savonu u sciuppuleddu hè ancu chjamatu u savonu l arba savonu a sapunella a savunetta o ancu l arba à savunetta chì ssa pianta era usata com è savonu o ancu comu lisciva era imprudata par lavà si i mani sdrufinendu i fiora incù un pocu d acqua o ancu par lavà i panni dopu à avè la fatta bodda in acqua a lingua portughese ancu lingua portoghese purtughese o purtughesa in portughese portugus hè una lingua rumanica chì si parla in u brasile u portugallu è qualchi paese è locu di l africa è di l asia hà circa milioni di locutori accantu u francese hè a seconda più grande rispettivamente a seconda più impurtante lingua rumanica u portughese hè parlatu di più ghjente cum è lingua materna ch è u francese u francese hà più locutori secondi a lingua portughese hè risultata da a lingua galiziana o detta più precisamente da u galizianu portughese in ssi paesi è regioni u portughese hè lingua materna è ufficiale in ssi paesi u portughese hè lingua ufficiale è guasi una seconda lingua materna in ssu paesu rispettivamente ssa regione u portughese hè lingua ufficiale è lingua materna pè a magiurità di a pupulazione in ssi paesi è regioni u portughese hè lingua ufficiale ma micca o solu raramente lingua materna in sse regioni u portughese hè lingua materna pè a magiurità di a pupulazione ma micca lingua ufficiale in stu paesu u portughese hè lingua di scola in sse regioni u portughese hè una lingua parlata di una moltu piccula minurità michael j fox pseudonimu di michael andrew fox o à l accortu michael a fox natu u di ghjugnu in edmonton alberta hè un attore di cinemà è televisione canadianu statunitense hè diventatu famosu soprattuttu per i so rolli di cumedianti in diversi filmi è serie per esempiu in a trilugia back to the future o in family ties ma ch è fox hè ancu un bon attore di caratteru l hà pruvatu in i drami bright lights big city è casualties of war questi dui sò stati i so rolli più straurdinarii ma forse puru i so più boni fox chì sà dapoi u ch ellu hà a malatia di parkinson hè fundadore di a michael j fox foundation for parkinson s research in a televisione michael j fox hà ghjucatu durante a so carriera dui caratteri di sitcom chì sò estremamente pupulari alex p keaton in family ties da u à u è mike flaherty in spin city da u à u ancu u so rollu di u duttore kevin casey in dui episodii di a seria scrubs in u fù rimarchevule michael j fox hà ricevutu dodeci numinazione per un emmy è nove numinazione per un golden globe hà pudutu guadagnà cinque emmy è quattru golden globe l emmy di u fox l hà guadagnatu pè u so rollu di u dwight in a seria rescue me michael j fox hà scrittu trè libri in u l autobiugrafia lucky man in u always looking up the adventures of an incurable optimist è nove anni fà a funny thing happened on the way to the future twists and turns and lessons learned luniversità da u latinu universitas atis hè un istituzione chì hà per fine l educazione superiore è à a ricerca l università dà gradi accademici è tituli prufessiunali à l iniziu l università si eranu furmate secondu u mudellu di e curpurazione artigianale insignavanu tandu i sette arti liberali trivium è quadrivium da quella prima divisione e divisione attuale frà discipline letterarie è scentifiche sò venute un università pò esse divisa in parechje cità universitarie campus ognuna essendu in un locu differente in ogni cità universitaria ci sò parechje facultà è scole universitarie date principalmente à l educazione è ancu laburatorii dipartamenti è istituti di ricerca in ogni facultà unu o parechji corsi universitarii sò insignati nirvana hè statu un gruppu musicale rock rispittivamente di grunge statunitense da u à u fundatu da kurt donald cobain in quellu tempu attorna à a batteria è krist anthony novoselic à a chitarra assai à mumenti hanu cambiatu i so strumenti cobain hà cantatu è hà sunatu di chitarra eletrica è d acustica novoselic hà sunatu di bassu eletricu è d acusticu u gruppu hà avutu durente a so carriera molti batteristi aaron burckhard dale crover chad channing per esempiu ma hè diventatu celebre in tuttu u mondu per via di l albumu nevermind di u cù david eric grohl à a batteria a capinera sylvia atricapilla hè un aceddu chì faci parti di a famiglia di i sylvidae u so nomu venu da u fattu cà u so capu hè neru di fatti solu u capu di u masciu di a capinera hè neru u sopra di u capu di a femina di a capinera hè brunu o russicciu par u più u piumamu hè grisgiu i piulacona s assumigliani prima à a femina a capinera hè longa cm pesa da à grammi pò campà sin à setti anni a capinera mangna frutti è baghi è ancu bruga moschi è altri insetti u nidu hè custruitu in arbusti bassi è ci sò diposti da à ova sò stati discritti i siguenti sottuspezii di capinera a capinera hè cumuna in corsica a variità prisenti in l isula hè sylvia atricapilla pauluccii chì si trova dinò in sardegna l isuli baleari a tunisia l italia è a sicilia a capinera hè stata mintuvata calchì volta in a litteratura è u cantu corsu par asempiu u topu mascaratu eliomys quercinus hè un tipu di mammiferu chì faci parti di a famiglia di i gliridae u nomu topu mascaratu veni da u fattu chì ssu animali t hà spezia di mascara in faccia in fatti hè una striscia di peli neri chì parti da u muccichili veni intornu à l ochji è forma dinò una tacca daretu à l arechji u topu mascaratu pò essa cunfusu incù a ghjira parchì l usservazioni di ssi dui spezii si faci à spessu di notti o à a trabucinata ma u topu mascaratu hè appena più chjucu ca a ghjira è u so culori hè più scuru l arechji dinò di u topu mascaratu sò beddi più maiori u topu mascaratu hè cumunu in corsica a pasqua pifania hè una festa cristiana chì cilibreghja a prisintazioni di ghjesù à i trè rè magi si teni u ghjinnaghju pifania hè una parola d urighjina greca epiphaneia chì significheghja manifistazioni da u verbu phain manifistà si ssa festa cilibreghja a visita à ghjesù fatta da i rè magi baltazaru melchioru et gasparu in certi paesi a cilibrazioni liturgica di a festa hè attimpata à a dumenica par parmetta à la ghjenti d andà à a messa di cilibrazionni in francia par asempiu ssa festa hè cilibrata a siconda dumenica dopu à natali in ispagna a cilibrazioni di a pasqua pifania hè impurtantissima hè una festa di famiglia ancu più ch è natali a festa cilibreghja u battezimu di cristu in u ghjurdanu in certi paesi di tradizioni bizantina una croci hè tirata in un fiumu o in mari et i ghjuvanotti a devini truvà in acqua fresca è vultà la cù lu termine lingue rumanze ancu scrittu romanze ò lingue rumaniche romaniche o neolatine neulatine ci si riferighja à quelle lingue chì sò derivate da lu latinu volgare à seguitu di l espansione di l imperu rumanu tali varietà linguistiche venneru dunque cumencialmente definite comu volgare ossia populare in lu sensu etimolughjcu di lu termine da vulgus populu in latinu la parola volgare ùn va dunque intesa comu dispreghjativa ma semplicemente comu riferimentu à la lingua vernacolare quella cioè impiegata in la so forma prevalentemente orale in la vita qotidiana in distinzione à quella di la tradizione letteraria è officiale di lu statu rumanu lu termine rumanzu deriveghja da l avverbiu latinu rumanice riferitu à lu parlà vernacolu rumanice loqui rispettu à lu parlà in latinu latine loqui da rumanice deriveghja la forma francese rumanz da cui l italianu rumanzu ste parlate formanu quellu chì in dialettolughja vene chjamatu cuntinuum rumanzu vedi cuntinuum dialettale l area in cui si sò sviluppate è sò ancora parlate in le so versioni cuntemporanee tali lingue vene chjamata romània è currisponde in linea di massima à la parte europeana uccidentale di l imperu rumanu esclusa la britannia cù l aghjiunta di lu territoriu currispondente à la dacia è di altre isole linguistiche neolatine minori diffuse in li balcani lingue rumanze balcaniche in lu nordafrica l invasione araba viii secolu ha cancellatu ogni vulgare latinu chì vi si era sviluppatu mentre la persistenza di l imperu in la so porzione urientale cù l impiegu prevalente di la lingua greca à livellu ufficiale ha impeditu la diffusione populà di lu latinu prevenendu sviluppi linguistichi analoghi à quelli occorsi in la porzione uccidentale li latini vulgari comu di lu restu lu latinu classicu è le lingue rumanze venenu classificati in le ramificazioni di le lingue italiche in l alberu di le lingue indoeuropeane le lingue rumanze moderne differisconu da lu latinu classicu per vari aspetti lu sardu hè una di le varianti più isulate e comu tale ha cunservatu una maghjiore somiglianza cù lu latinu ancu lu toscanu da cui deriveghja l italianu modernu hè una varietà monda cunservativa lu francese hè la lingua più innovativa è la più discosta da lu latinu essendu notevolmente influenzata da le lingue ghjermaniche parlate da l antichi franchi mentre lu rumenu hè una sintesi chì affianca una forte cunservazione di la base latina elementi innovativi d orighjne slava albanese greca è turca gradu di evuluzione secondu l studi effettuati da lu latinista talianu marcu pei rispettu à lu latinu a rigore lu numeru di le lingue rumanze dovria currisponde à quellu di tutte le varietà neolatine dette dialetti rumanzi parlati all internu di la rumania solu certe di ste lingue però hanu subitu in lu corsu di lu tempu di le normalizzazioni per lu longu usu l opera di le accademie è di li grammatichi nonché lu pesu di la tradizione letteraria è godenu di unu status di ufficialità lu portoghese lu spagnolu lu francese l italianu lu rumenu a ste possiamu aghjiunghje le lingue à le quali hè statu ricunnosciutu unu status di ufficialità in ambitu locale sebbene ùn aghjinuricevutu una normalizzazione ò l abbianu ricevuta incumpleta ò ùn unanimemente accettata da li locutori lu catalanu lu galizianu l occitanu l arpitanu lu sardu lu friulanu lu ladinu dolomiticu lu rumanciu vi sò poi lingue chì sò state ricunnosciute comu tali da l unescu ma chì spessu ùn godenu di alcuna forma effettiva di tutela ò ùn hanu ancora subitu alcuna normalizzazione l asturianu l aragonese lu leonese lu mirandese lu provenzale l alverniate lu limosinu lu piccardu lu vallone lu normannu lu gallu lu corsu lu ligure lu piemuntese lu lombardu lu venetu l emilianu romagnolu lu napuletanu lu sicilianu l istriutu l arumenu lu morlaccu l istrorumenu é lu meglenorumenu lu ricunnoscimentu u la volontà di ricunnoscimentu di le parlate minori prive di una norma unitaria ha resu possibile l interventu di singoli ò di picculi gruppi più ò menu privati chì si sò proposti di sopperisce à la bisogna tabella analoghije tra certe parole in diverse lingue rumanze sebbene tra li linguisti sia cumunque prevalente la tendenza à non distingue tra dialettu è lingua da un puntu di vista sustanziale l attribuzione di lu status di lingua piuttostu chì di dialettu à sta ò quella parlata risulta sempre esse problematica è gravida di pulemiche in quantu le lingue sò guasi sempre sentite comu intimamente legate à lu cuncettu di nazione e per questu la loru categorizzazione risente notevolmente di spinte sociu pulitiche chì qualchì volta tenenu in pocu ò nessun cuntu criteri filolughjchi ò sociolughjchi di classificazione un esempiu esplicativu pò esse lu seguente istrorumenu meglenorumenu è macedorumenu ùn hanu status ufficiale di lingua da un puntu di vista puliticu pur essendu più discoste da lu romenu di lu moldavu lingua ufficiale di la repubblica moldava un altru esempiu hè quellu di la lingua corsa ricunnosciuta comu lingua da la leghjè francese che la cunsidera una lingua reghjonale sin da lu è da la classificazione isu sebbene in quantu parte di lu gruppu toscanu sia ben più vicina all italianu letterariu di quantu ùn sia esempiu lu marchighjanu chì invece ùn gode di alcun ricunnoscimentu va inoltre segnalatu chì le varietà rumanze formanu un cuntinuum dialettale questu implica chì à livellu dialettale la transizione da una parlata all altra sia guasi sempre appena avvertibile senza distinzioni nette è dunque impussibile dà un esaurente è definitivu elencu di le parlate rumanze in quantu li caratteri identificativi di una parlata sfumerianu inevitabilmente in quelli di le parlate vicine dunque à formà un identità locale cuncorrunu fattori di coscenza è di storia cumune più chì di effettiva differenza linguistica per questu motivu istanze di natura sociale culturale pulitica é econumica ghjocanu un rolu fondamentale in li dibattiti se cunsiderà un datu idioma comu lingua ò dialettu nonostante tale distinzione ùn trovi alcun supportu solidu da un puntu di vista strettamente linguisticu idiomi chì ùn hanu ottenutu lu status di lingua ufficiale ò chì ùn possiedenu una tradizione letteraria significhativa ò chì ùn hanu sviluppatu una forma standard nant à base almenu reghjonale sò spessu andati incuntru à frammentazioni ò persinu à l estinzione d altra parte certi idiomi chì pure vantanu produzioni letterarie ancu notevoli è chì sò parlati da milioni di locutori ad esempiu lu napuletanu ùn hanu mai ottenutu unu status di lingua ufficiale per motivazioni storiche è sociu econumiche e ùn certu linguistiche l unità linguistica intesa comu cunformità di usi linguistichi all internu di ampie cumunità di parlanti ùn hè la condizione naturale di la lingua la variazione hè di lu tuttu normale è ùn solu tra le diverse cumunità ma all internu di ciascuna di esse é hè limitata soltantu da la cuntinghjente necessità di cumunicare ghjà dante aveva osservatu chì in una stessa cità ùn si parla lu stessa manera in tutti li rioni esistonu quattru tipi di variazione la variazione diatopica chì si realizza in lu spaziu é hè la variazione più evidente la variazione diastratica chì si realizza in una cumunità tre le condizioni sociali chì cuncorrunu à formà la cumunità la variazione diafasica chì si reghjstra in rapportu à li reghjstri spressivi solenne formale familiare infine la variazione diacronica chì hè quella chì avvene in lu tempu chì hè ritenuta la più importante naturale dunque chì lu mondu rumanzu si sia frazionatu in la molteplicità di varietà chì chjamiamu dialetti rumanzi di seguitu sò riportati certi di li criteri usati per distingue le lingue rumanze in particulà le lingue rumanze così comu altre famiglie diffusesi nant à aree ùn monda frazionate formanu un vastu cuntunuum dialettale attraversatu da numerosi è diverghjenti fenumeni lessicali strutturali è fonetichi sta cuntinuità linguistica tra le varie parlate implica necessariamente oltre à la succitata difficultà in l identificà una precisa realtà linguistica locale distinta da le circostanti chì sia sempre difficile se ùn in ce ti casi impussibile dà una precisa classificazione di tutte le parlate rumanze infatti ancu raggruppendu ste parlate per analoghije basandoci nant à criteri unicamente glottolughjci ùn si possonu traccià cunfini netti è dunque trovà un criteriu linguisticu chì possa distingue senza sfumature ò transizioni di le sottu famiglie di la famiglia rumanza per ste raghjoni ghjà h schuchardt ber die klassification der rumanischen mundarten mostrò l impussibilità di dà una classificazione di lu tuttu scentifica di li dialetti rumanzi nelle zone di transizione tra una famiglia all altra si ricurre dunque à criteri di tipu culturale ò sociolinguisticu come li cuncetti di orbita culturale ò lingua tetto chì però possonu varià à seconda di li autori dunque possonu coesiste classificazioni diverghjenti di le lingue di unu stessu cuntinuum dialettale senza chì ste sia fra loru in cuntraddizione vistu chì basate nant à dive si criteri ad esempiu certi tendenu à voler cunsiderà occitanu è catalanu comu varianti prossime di una stessa lingua osservendu chì lu guascone cunsideratu afferente à l occitanu pare esse più discostu da quest ultimu di quantu ùn lu sia lu catalanu mentre altri classificanu l occitanu comu gallorumanzu è lu catalanu comu iberorumanzu le lingue taliane settentriunali pressu parechji linguisti sò incluse in lu gruppu italorumanzu mentre altre classificazioni ad esempiu quelle di ethnologue ò di l unescu le includenu in lu gallorumanzu in virtù di li fenumeni di transizione cù le parlate occitane in questu quadru nessun linguista oghje si avventura nant à basi scentifiche in l affermà chì lu gallurese alquantu affine à la variante meridionale principale di la lingua còrsa sia afferente à le lingue sarde da la quali variante logudorese pure ha subitu qualchì cuntaminazione esempi notevoli di dialetti u lingue di transizione sò lu sassarese l istriutu lu nizzardu poiché due varietà linguistiche ghjeograficamente vicine hanu in cumune una gran parte di lu lessicu chì hè lu settore di ogni lingua più soghjèttu à la variazione per la classificazione di le lingue hè opportunu fondà si nant à altri criteri si tene in particulà cuntu di la tipulughja linguistica le lingue rumanze sonu entru un certu gradu tipulughjcamente diverse tra loru vale à dire bisogna tener cuntu di una loru diversa base tipulughjca a tal fine venenu messi à cunfrontu fenumeni fonetici morfolughjci sintattici lessicali di cunservazione cù li rispettivi fenumeni di innovazione questi fenumeni si presentanu perloppiù indipendemente l uni da l altri dunque le loru distribuzioni spessu ùn coincidonu di cunseguenza in lu redighje una classificazione l autori devonu stabilisce una ghjerarchja tra li fenumeni linguistichi la maghjior parte di li autori ad esempiu c tagliavini w von wartburg a varvaru m dardanu dannu maghjiore importanza à li livelli morfolughjcu è sintatticu chì rappresentanu le strutture fondamentali di una lingua in quantu strutture interne in le quali dunque li fenumeni di cunservazione è innovazione assumu maghjior rilievu altri autori invece ad esempiu p bec prediligonu la fonetica intesa in quantu settore più cunservativu di una lingua comu strumentu di indaghjne nant à lu sustratu è sullu statu più anticu di lu sviluppu di la lingua lu latinu stendendusi in lu vastu territoriu di la rumania venne à cuntattu cù lingue diverse questu statu linguisticu preesistente hè dettu sustratu dal latinu substratum cuncettu introdottu da lu dialettologu graziadiu isaia ascoli chì studiò approfonditamente questu fattore la lingua di li rumani si impuse nant à le lingue di li populi vinti sustituendusi esse tuttavia risentì variamente di lu loru influssu soprattuttu in la fonetica la nozione di sustratu ci aiuta à spiegà quei fenumi soprattuttu fonetichi ma anche in misura minore morfosintattichi è lessicali chì ùn possonu ricondursi à li caratteri strutturali di lu latinu e stata attribuita à lu sustratu etruscu la cosiddetta gorghja toscana lu sustratu celticu invece saria responsabile di lu passaghjiu u it avvenuti in vari dialetti settentriunali strettamente connessu à lu cuncettu di sustratu hè lu cuncettu di supranstratu lu supranstratu hè rappresentatu da una lingua chì ùn s impune nant à la lingua parlata in una determinata area linguistica ma la influenza variamente soprattuttu in la fonetica è in lu lessicu avemu per esempiu un supranstratu ghjermanicu in francia è arabu in spagna lu valore esplicativu di la teoria di lu sustratu hè statu cuntestatu in lì ultimi decenni sia da la linguistica strutturale che comu cause di lu mutamentu linguisticu ha postu in primu pianu fattori interni è sistematichi sia da la sociolinguistica chì ha approfonditu lu cuncettu di interferenza linguistica è lu più usatu predilighje comu dettu criteri morfolughjchi è sintattichi per la definizione di li gruppi associati à criteri sociolinguistichi basatu nant à cumunanze fonetiche é indaghjni sustratiche interessante per la filolughja rumanza le lingue campa sò urganismi in cuntinua evuluzione quendu una lingua smette di evolve si è resta fissata in lu su lessicu è in la so struttura ghjeneralmente si ha chì fà cù una lingua morta comu hè oghje lu latinu è difficile stabilisce una regula ghjenerale è sempre valida attraversu la quale puter individuà lu momentu in lu quale una lingua more si evolve ò si trasforma in un novu idioma in assenza di una documentazione sufficente comu in lu casu di la nascita di le lingue rumanze occurre ricurrere comu vedremu à date cunvenziunali coincidenti cù quelle di li documenti più antichi pervenutichi in li quali appà per la prima volta la testimonianza scritta di una lingua abbastanza discosta per lessicu è struttura da quelle precedentemente note sul prucessu chì ha portatu à la nascita di ste lingue hè pertantu possibile fà soprattuttu iputesi è la carenza di dati ce ti lascia apertu lu dibattitu è le interpretazioni cuntribuendu à lu sorghje di differenti è à volte cunflighjènti scole di pensieru nant à le dinamiche chì hanu datu orighjne le lingue rumanze tali differenti punti di vista risentonu à volte ancu di lu tentativu di dà maghjiore leghjttimazione à posizioni pulitiche cuntemporanee andandone à cercà basi è motivazioni in li prucessi che parallelamente à lu sorghje di le lingue hanu ghjeneratu ancu li populi è l stati naziunali poi divenuti attori di lu cuntinente europeanu alcune linee guida sò cumunque identificabili cù sufficente certezza é attornu esse vi hè largu cunsensu in la cumunità scentifica attraversu un prucessu duratu secoli è avviatosi à seconda di le reghjoni in epoche diverse soprattuttu à partisce da lu iv secolu è poi proseguitu comu vedremu almenu sinu à lu x secolu da l incuntru tra lu latinu spartu da l autorità rumana à livellu puliticu culturale è etnu sociale portatu cioè da la migrazione di li coloni di lingua latina ò latinizzati cù le diverse lingue impiegate da le populazioni incluse in li cunfini di l imperu rumanu soprattuttu in la so porzione uccidentale hanu presu à svilupparsi in ghjerme quelle chì poi diventeeranu le lingue più propriamente definite comu rumanze cumencialmente vi fu una cuntaminazione di lu latinu parlatu da li funzionari da li soldati è da li mercanti rumani chì risiedevanu in una certa provincia da parte di li idiomi quasi tutti celtichi parlati in quella reghjone da le populazioni autoctone lu latinu parlatu da questi rumani à propria volta risentiva di le loru orighjni sia da lu puntu di vista reghjonale ossia da la provincia di provenenza cù inevitabili differenze di accenti è lessicu derivate à propria volta da la latinizzazione più ò menu intensa di quelle province la stessa lingua etrusca impiegò certi secoli à scumparisce é era ancora viva sebbene in grave declinu li cumenci di l imperu sia da lu puntu di vista culturale i soldati solitamente ùn parlavanu una lingua altrettantu ricca è normalizzata quantu quella di li funzionari statali tali cuntaminazioni ùn furunu mai decisive sinu à chì l imperu restò unitu comu entità pulitica per l enorme influenza culturale chì ellu recava cù lu propriu duminiu ne hè prova sufficentemente valida la relativamente scarsa sopravvivenza di termini di sicura è schjetta orighjne celtica in le lingue rumanze alcuni tuttavia iputizzendu più in base à ricerche di caratte speculativu chì à dati ce ti una notevole affinità tra latinu è lingue celtiche nell ambitu di la cumune eredità indoeuropeana avanzanu l iputesi chì lu sviluppu di le lingue poi dette cunvenziunalmente rumanze sia partitu soprattuttu da le lingue indoeuropeane parlate da le populazioni presenti in l imperu nant à le quali lu latinu che ne condivideva cumuni orighjni avria avutu un influenza più limitata di quantu ghjeneralmente accettatu tali ricerche tendenu à valorizzà lu più possibili determinati caratteri linguistichi chì custituirianu li sustrati ùn prettamente latini soprattuttu celtici ma ancu affini seppur ùn coincidenti cù lu latinu di le lingue rumanze in opposizione à li supranstrati intervenuti in la formazione di le nove lingue successivamente à la caduta di l imperu rumanu opera di l influssu di le lingue soprattuttu ghjermaniche anch esse di ceppu indoeuropeanu parlate da li populi invasori cumunemente individuati comu barbari va però osservatu chì tali iputesi per quantu qualchì volta affascinanti mancanu à tutt oghji di lu sustegnu di un corpus di testimonianze linguistiche è letterarie abbastanza vastu chì cunsenta loru di uscisce da l ambitu di le speculazioni lu meccanismu di ghjenesi di le nove lingue si mise in ogni casu in motu cù una brusca accelerazione cù lu crollu di l imperu è la migrazione massiccia è monda cuncentrata in lu tempu di populazioni ghjeneralmente ghjermanofone invasioni barbariche a seguitu di le invasioni in parechje reghjoni di l exi imperu venne persinu scunvoltu l equilibriu etnicu è linguisticu esistente mentre le populazioni più schjettamente latine è latinizzate furunu à volte guasi di lu tuttu spazzate via da la scena senza mai più esse sustituite comu avvenne in britannia totalmente evacuata à l cumenciu di lu v secolu da militari è funzionari per tentà di far fronte cù lu loru cuntributu à le minacce frattantu subite da gallia è italia la nascita di le diverse lingue rumanze hè variamente individuabile è documentata é avvene in la maghjior parte di li casi in li secoli immediatamente successivi à la caduta di l imperu rumanu d uccidente chì causò la perdita di l unità linguistica oltre chì pulitica garantita da le sue istituzioni la prima attestazione di lu termine rumana rumana lingua da cui lu termine rumanza in lu sensu di lingua derivata da lu latinu risale à lu cunciliu di tours durante lu quale così ci si riferisce à la lingua cumunemente parlata à l epoca in gallia in opposizione à la lingua ghjermanica parlata da li franchi invasori lu serment de strasbourg ò ghjuramentu di strasburgu hè indicatu comu lu primu documentu ufficiale in cui si impieghi un antenatu di lu francese e di lu tedescu essendu statu redattu in due copie da cà lu lu calvu è ludovicu lu ghjermanicu una latinizzante è l altra ghjermanizzante lu primu documentu ufficiale ghjuntu sinu à li nostri tempi chì attesta l usu di lu vulgare in italia hè lu celebre placitu capuanu databile à lu anche se esistonu attestazioni precedenti che pur senza valore di ufficialità testimoneghjanu lu distaccu da lu latinu in corsu almenu da l viii secolu comu esempiu l indovinellu veronese sonu di lu x secolu le glosse silensi è emilianensi più antiche testimonianze esplicite di l esistenza di l anticu castiglianu si tratta di annotazioni aghjiunte à testi latini da monachi benedettini di li monasteri di san milln de la cogolla ò di susu tali note custituisconu ve è proprie traduzioni di lu scrittu orighjnale tra esse esempiu si pò leghjè qod por ke oppure ignorante ùn sapendu risale invece à pocu prima di lu lu più anticu documentu di lu vulgare portoghese pervenutoci si tratta di una sorta di pattu di ùn aggressione tra due fratelli gomes pais è ramiru pais recentemente scopertu da lu ricercatore josé antniu soutu prima di tale scoperta si reputavanu più antichi certi testi cù datazione oscillante tra lu è lu xiii secolu comu lautu de partilhas è la notcia de tortu la scarsità di repe ti antichi rende difficile ùn solu stabilisce la data di nascita di lu rumenu una di le lingue rumanze balcaniche ma persinu incerta la so evuluzione à dispettu di le teorie tuttura largamente condivise chì lu voglionu discendente più ò menu direttu di la cumunità latinofona di l antica dacia rumana lu più anticu documentu chì fa certamente capu un antenatu di l ughjincu rumenu hè una lettera scritta in lu à lu ghjudice di kronstadt hans benkner attualmente hè cuntroversa la datazione e persinu l autenticità almenu per quellu chì riguarda la so iputetica prima stesura di quellu chì hè cumunemente ritenutu lu più anticu documentu di lu vulgare sardu la donazione di lu ghjudice torchitoriu all arcivescovu di cagliari di li villaghji di sant agata di sulcis è di sant agata di rutilas risalente pare li anni attornu à lu lu primu documentu teoricu dedicatu à le lingue rumanze scrittu in latinu hè lu de vulgari eloquentia l eloquenza di lu volgare di dante xiii secolu induve appà la differenziazione in lingua d ol gallorumanzu settentriunale lingua d oc gallorumanzu meridionale è lingua di lu si italorumanzu riferendusi à la forma rispettiva di la parola assunta in le diverse aree da le varie lingue rumanze al di là di ste date chì in ogni casu attestanu le date a partisce da le quali hè certa l affermazione di dive si volgari comu lingue va sottulineata l espansione straordinaria chì diverse di esse hanu avutu in lu mondu à seguitu di le vicende coloniali la lingua rumanza più parlata in lu mondu hè oghje lu spagnolu o megliu lu castiglianu in le sue varianti orighjnate in ambitu latinoamericanu rispettu à la varietà sviluppatasi in la penisula iberica seguitu da francese è portoghese anch essi cù le loru varianti sorte in ambitu coloniale è dunque da talianu è rumenu lu latinu ha notevolmente influenzatu ancu l inglese lu cui lessicu hè in grande parte circa lu orighjnatu da la lingua di li rumani e inseme à le lingue rumanze ha cuntribuitu ancu à la nascita di parechje lingue artificiali sia universali quali l interlingua lu latinu modernu è lu latinu sine flexiione sia usate per finzione comu lu brithenig ò lu wenedyk a ghjira glis glis hè un tipu di mammiferu chì faci parti di a famiglia di i myoxidae hè longu da à cm a coda hè longa cm pesa da à grammi a ghjira hè prisenti in auropa è ancu in asia cintrali si scontra in u nordu di a turchia in corsica in sardegna è in sicilia hè assenti di a facciata altlantica di a francia è di i grandi piani di u nordu di l alimania ùn ci hè micca nemmenu in scandinavia a ghjira esci di notti ma si ò ussirvà quantunqua duranti u ghjornu in i sapari s assumiglia a u scuriolu ma hè più chjuca a ghjira pò perda a so coda quand edda hè chjappa hè par quissa chì si pò veda à spessu di ss animali chì t ani a coda tronca a ghjira manghja baghi ghjandi fiori castagni è frutti ma ancu ovi d aceddi è insetti a ghjira hè prisenti in corsica si trova piuttostu in i furesti esisti in corsica una spezia endemica incù a sardegna glis glis meloni i clerici regulari poveri di a matre di diu di e scole pie in latinu ordo clericorum regularium pauperum matris dei scholarum piarum detti pupularmente scolopi o piaristi sò una cungregazione chjericale cattolica l ordine hè statu fundatu da san ghjiseppu calasanziu in u è hè statu ricunnusciutu da a chjesa in u calasanziu dete vita à un attività educativa di ispirazzione cristiana ma micca confessionale a scola era aperta puru a i ghjudei è à illi un erenu micca custretti a cunvertese a sò scola popolare ed integrale era gratuita u calasanziu aghjunghje à i tre voti tradizionali castità povertà è obbedienza un quarto voto quellu di a particulare attenzzione nell educazione di i zitelli poveri volse poi chi quest opera fusse attuatu soprattutto à traversu u ministero sacerdotale l ordine tutt ora cura è dirige u più antico cullegio di scole popolari u nazarenu di roma fundatu dallu stessu calasanziu in à primavera di u u calasanziu membro di a confraternita dei dodici apostoli visitò u carrughju di trastevere in roma è in à parrocchia di santa dorotea aprì una scola parrocchiale chjuca lo ispirò lo statu di abbandonu ed ignoranza di i zitelli quella scola divenne l iniziu delle scole pie i ghjuvanotti chi si unironu à lui in u corsu degli anni decisero di emettere voti è di riunirsi in comunità a chiesa l approvò come congregazzione in u è come ordine incù un voto specifico in u finu alla morte u calasanziu promosse l espensione di a congregazzione ed insistette sempre nelle tre caratteristiche a lingua catalana in catalanu català hè una lingua rumanza chì si parla soprattuttu in u statu di andorra è à u livente di a spagna in e regione di catalunia valenzia è in e baleare ma ancu un pocu in u meziornu di a francia è in a cità di alghero in sardegna hè a sesta più grande lingua rumanica in andorra catalunia valenzia è in e baleare hè ufficiale è spessu più parlata ch è u spagnolu u catalanu hè parlatu da circa milioni di persone cum è lingua materna cun i locutori di u catalanu cum è seconda lingua sò ancu milioni ci sò sei varietà o dialetti principali in a lingua catalana è si distingue dui grandi gruppi dialettali u catalanu occidentale incù i dialetti valenzianu è catalanu nordu occidentale è u catalanu orientale cù u catalanu di u nordu u catalanu centrale u balearicu è l algherese u sardu nomu nativu sardu lìngua sarda in campidanesu limba sarda in luguduresu hè una lingua appartinenti à u gruppu rumanicu di i lingui induaurupei chì par diffarinziazioni evidenti devi essa cunsidarata com è autunoma da i sistemi dialittali d aria italica gallica è ispanica è par via di cunsiquenza classificati com è idioma originali in u circondu niulatinu hè parlatu in l isula è rigioni autunoma di a sardegna hè classificatu com è lingua rumanica uccidintali è cunsidarata da molti studii com è una di i più cunsirvativi frà i lingui dirivanti da u latinu bench è a basa lissicali sii par u più d urighjina latina u sardu cunserva puri calchì tistimunianza di u substratu di i lingui parlati prima di l arrivu di i rumani tantu chì ci sò l evidenzi d etimulugii sardiani è fenichi in parechji paroli soprattuttu tuponimi i dui lingui principali chì cumponini u sardu sò u sardu luguduresu è u sardu campidanesu u gadduresu parlatu in u nordu di l isula in gaddura hè una lingua chì s assumiglia à u corsu sartinesu corsu di tipu sartinesu incù di u vucabulariu sputicamenti sardu mentri u sassaresu parlatu da l anglona finu a l asinara è à spessu cunsidaratu com è un varietà di transizioni incù à lingua sarda par via di a forti influenza lissicali funetica è sintattica ancu s iddu a grammatica è a maiò parti di u lessicu fermani italurumanzi s hymnu sardu nationale cumpostu da vittoriu angius è musicatu da ghjuvanni gonella in à l urighjina in una virsioni campidanesa ma ni esisti ancu una luguduresa furtamenti latinizata in a grafia hè statu l innu di u regnu di sardegna sabaudu è di u regnu d italia incù a marcia riali finu à u uttrovi dipoi a lingua sarda incù l altri lingui prisenti in l isula hè lingua ufficiali di a sardegna in rigimu di cuufficialità incù u talianu ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu a lingua occitana ò lingua uccitana loccitanu luccitanu nome nativu occitan ò lenga d òc hè una lingua rumanica parlata in occitania sudu di a francia è ancu un pocu in u nordu di a catalunia spagna val d aran è di l italia ind e valle occitane in l alpe ci sò circa milioni di locutori quì sottu pudete leghje a listessa frasa stratta da a dichjarazione universale di i diritti di l omu inde e sfarente grafie è ortografie di l occitanicu totas las personas naisson liuras e egalas en dignitat e en dreit son dotadas de rason e de consciéncia e lor chau fau agir entre elas amb un esperit de fraternitat totas las personas que vaden libras e egaus en dignitat e en dret que son dotadas de rason e de consciéncia e que us cau agir enter eras dab un esperit de fraternitat totas las personas naisson liuras e egalas en dignitat e en drech son dotadas de rason e de consciéncia e lor cal agir entre elas amb un esperit de fraternitat testu in provenzale scrittu sicondu a norma classica totei lei personas naisson liuras e egalas en dignitat e en drech son dotadas de rason e de consciéncia e li cau fau agir entre elei amb un esperit de fraternitat testu in u listessu dialettu ma sta volta sicondu a norma mistralenca tuti li lei persouno naisson libro e egalo en dignita e en dre soun doutado de resoun e de counsciènci e li fau agi entre éli em un esperit de fraternita a lingua taliana o u talianu nomu nativu italiano ipa ita ljano hè una lingua appartenente à u gruppu di e lingue romanze di a famiglia di e lingue indoeuropeane u talianu mudellu cunvive pure in italia cù un gran numeru di idiomi neu romanzi è ha di e varianti reghjunali per via di l influenza chì annant à ellu esercitighjanu e lingue reghjunali u talianu hè lingua ufficiale di l italia di san marinu di a svizzera inseme à u francese à u tedescu mentre u rumanciu hè lingua naziunale ma ufficiale solu in u canton grighjoni di a cità di u vaticanu inseme à u latinu di a chjesa catolica è di u sovranu militare ordine di malta hè seconda lingua ufficiale dopu à u croatu in a reghjone istriana croazia è dopu à u sluvenu in e cità di piranu isula d istria è capodistria in slovenia pur micca figurandu trà e lingue parlate in questi paesi ùn essendu dunque utilizzatu à livellu ufficiale u talianu hè inoltre ampiamente cumpresu in a restante parte di a venezia ghjulia ceduta à a jugoslavia in u in u principatu di monacu à malta in corsica hè in u nizzardu francia è in misura minore in albania è eritrea lu talianu mudernu trae urighjne da u latinu e cume e altre lingue romanze pruviene da u latinu volgare parlatu da u populu volgu micca da u latinu illustre chì fu a lingua usata da i letterati di l epoca a lingua latina veniva parlata da a pupolazione di i latini è apparteneva à l anticu gruppu italicu di e lingue indu europee così cume l oscu u sabellicu u sanniticu l umbru e inflessioni dialettali di a lingua italiana hanu radichi pure in quelle antiche lingue cume in u l etruscu da u quale a stessa lingua latina fu in parte influenzata mentre a lingua latina letteraria rimase cristallizzata in u corsu di i seculi a lingua parlata da a plebe si trasfurmò divenendu sempre più simile à i vari idiomi italiani attuali e à e altre lingue romanze in u mondu romanu fori di a penisula adattandosi à i diversi accenti lucali è subendu influenze diverse in e varie reghjoni d europa scumparveru cusì i casi nacqueru l articuli u numerale unus per esempiu significava pure qualcuno un tale è divenne articulu indeterminativu unus indeterminativu u usa pure u poeta uvidiu in e metamorfosi i prunomi dimustrativi divenneru articuli determinativi è novi dimustrativi venneru furmati fondendu i vechji ille è iste cun eccu m inultre in i verbi in a terza persona cadde a t finale es amat diventò ama u primu ducumentu cuntenente tracce di lingua italiana hè l induvinellu veronese rinvenutu da schjapparelli in a biblioteca capitol di verona hè un testu vergatu à manu da un amanuense annant u burdu di un codice di urighjne spagnula trà a fine di l viii iniziu ix seculu d c ma un altru ducumentu hè cunsideratu unanimemente l iniziu di a tradizione linguistica italiana si tratta di un placitu nutarile allucatu in u l abbazia di montecassinu pruveniente da u territoriu di beneventu è risalente à u hè u cusiddettu placitu capuanu chì in sustanza hè una testimonianza ghjurata di un abitante circa una lite annant i cunfini di pruprietà trà a stessa abbazia di montecassinu à un picculu feudu vicinu u quale aveva inghjustamente occupatu una parte di u territoriu di l abbazia sau ku kelle terre per kelle fini que ki cuntene trenta anni e pussette parte sancti benedicti è una frase soltantu chì tuttavia per svariati motivi hè in una lingua ghjà più prussima à u talianu chì à u latinu i casi salvu u ghjnitivu sancti benedicti chì riprende a dizione di u latinu ecclesiasticu sò scumparsi sò presenti a cunghjunzione ko che à u dimustrativu kelle quelle morfologhjcamente u verbu sao da u lat sapio hè prussimu à a furma italiana etc questu ducumentu hè seguitu à brevissima distanza da altri placiti pruvenienti da a stessa area ghjograficu linguistica u placitu di teanu à u placitu di sessa aurunca lu talianu modernu è cume spessu accade cù e lingue naziunali un dialettu chì hè riuscitu à far carriera è à imporsi cioè cume lingua ufficiale di una reghjone monda più vasta di quella urighjnaria a a so base si truva difatti u fiurentinu letterariu usatu in u trecentu da dante petrarca è boccacciu influenzatu da a lingua siciliana letteraria elaborata da a scola siciliana di ghjacumu da lentini è cumpostu da fiurentinu coltu tra cui esisteva una certa affinità linguistica è prestiti latini trà i numerosi tratti chì u talianu riprende da questa lingua è chì sò invece estranei in quasi tutte e altre parlate italiane si pussonu citare per esempiu à livellu foneticu i dittonghi spuntanei ie à l anafonesi a chjusura di à prutonica l evoluzione di u nessu latinu ri in i invece chì in r è u passaghju di ar atonu à er ghjà da a fine di u trecentu a lingua parlata è firenze si distacca però da questu modellu chì successivamente viene codificatu da letterati ùn fiurentini a cuminci da pietru bembu è usatu cume lingua cumune per a scrittura in tutta italia à parte da a secunda metà di u cinquecentu gli intellettuali italiani di u trecentu chì diederu corpu à a lingua italiana viaghjavanu spessu in longu è in largu per a penisula à u serviziu di i putenti di l epoca o in piena autonomia è elaborarunu sin da allora un idea di nazione italica o italiana di fattu u talianu hè statu lingua di usu qotidianu per fasce monda ridotte di a pupolazione ùn solu finu à a secunda metà di l ottocentu ma pure finu à a prima guerra mondiale difatti in l organicu di l esercitu c eranu i traduttori o interpreti chì traducevanu l ordini impartiti da lufficiali in i rispettivi dialetti di a truppa in seguitu prima a radiu è poi a televisione u ha spartu più capillarmente in a pupolazione in u cui linguaghju tuttavia rimane una certa cunnotazione territuriale prima di l avventu di l imperu romanu hè l umbru prima l etruscu poi à esse parlatu in tuscana è in u laziu settentrionale tuscia se a lingua etrusca hè stata cancellata in u corsu di qualche seculu da l avventu di u latinu dopu à a cunquista romana a so influenza pò esse fermata in u sostratu di u tuscanu ma a questione hè ampiamente dibattuta u latinu volgare divenne ben prestu a lingua parlata in italia in gran parte d europa data a durata a qualità di a duminazione romana annant u cuntinente hè facile capisce perché u latinu sia a base di moltissime lingue europee dopu à a caduta di l imperu romanu d occidente in u a tuscana vide arrivare l ustrogoti è i longobardi seculi v è vi pupolazioni pruvenienti da u nord è da l est di l europa esse influenzarunu a lingua di a reghjone solu in u lessicu e altre caratteristiche restarunu più o menu immutate u tuscanu resta una di e parlate romanze più cunservative è vicine à u latinu in u corsu di i seculi u talianu ha accoltu numerosi prestiti è calchi linguistichi da altre lingue è culture cume u mondu grecu da cui derivighjanu parechji termini scientifichi è relighjosi questi ultimi duvuti à a diffusione di a vulgata la traduzione di a bibbia da a versione in grecu detta septuaghjnta da duvi parabola angelo chiesa martire etc da i bizantini derivighja lessicu marinarescu galea gondola molo argano o botanicu basilico bambagia dall ebraicu derivanu parole usate in i riti cristiani cume sabato osanna alleluia pasqua è altre cume manna numerosu u lessicu chì pruviene da parole arabe trà cui vegetali arancia limone spinaci zucchero termini commerciali è amministrativi dogana fondaco magazzino tariffa sultano califfo sceicco ammiraglio scientifici alchimia alambicco elisir matematici algebra algoritmo cifra zero è recentemente termini cume burqa è intifada da u francese medievale ovveru da u provenzale è da u gallicu ovveru da a lirica trobadorica pruvenenu moltissimi termini esempiu burro cugino giallo giorno mangiare manicaretto saggio savio cavaliere gonfalone usbergo sparviere levriero dama messere scudiero lignaggio liuto viola gioiello oltre u medioevu i prestiti da l area francese si riducunu per riprend in occasione di l occupazione di a lombardia in u xv seculu maresciallo batteria carabina ma pure bignè besciamella ragù in epoca illuministica è dunque cù napoleone si insedierannu à esempiu rivoluzione giacobino cumplotto fanatico ghigliottina terrorismo nell entranu ancora parole cume casseruola maionese patè menù ristorante omelette croissant cucina boutique décolleté plisse griffe prt à porter fuseaux moda boulevard toilette ancu toiletta sarcasmo cinema avanspettacolo soubrette ancu subrette boxeur anglismu passatu à u francese chassis in larga parte di urighjne longubarda o gotica sò diversi termini cumuni in talianu per esempiu guerra zanna grinfia stambecco sapone vanga banda guardia elmo albergo spola guercio stanga certi prestiti sò scandinavi cume per esempiu renna dallu spagnulu prima è durante l occupazione asburghjca sò ghjunti in u lu talianu termini cume infante posata brio creanza lazzarone etichetta sfarzo sussiego puntiglio zaino parata guerriglia cacao ananas amaca cioccolata da u portoghese derivanu parole cume mais patata condor lama banana cocco mandarino urighjnariamente cinese pagoda urighjnariamente cinese tra questi parechji hanu urighjne da i novi referenti pruvenienti da a scoperta di l america fra e lingue iberiche minuritarie chì ebberu una certa influenza nant à u talianu va senz altru menziunatu u catalanu parlatu insieme à u tuscanu o à i dialetti lucali in alcune corti medievali in sicilia trà u xiii è u xv seculu in sardegna trà a prima metà di u xivà a prima metà di u xvii seculu è napoli in u corsu di u xv seculu i prestiti da l inglese sò relativamente recenti indicativamente da a fine di u ma cunsiderevoli secundu tulliu de mauru l anglismi entrati in u lu talianu si attestanu at turnu à l di u lessicu cumplessivu va segnalatu però chì parechji di tali termini sò à prupria volta di urighjne latina pertantu ùn sò aghjvolmente identificabili cume alloglotti tra i primi à entrà avemu colonia costituzionale petizione adepto inoculare legislatura trà l è u grazie à a furtuna di romanzi quali ivanhoe è l ultimu di i mohicani si diffondonu novi prestiti cume acquario antidiluviano autobiografia pellerossa inflazione è integrali cume milady whisky dopu à a secunda guerra mondiale si insedianu stabilmente termini relativi à u sviluppu tecnuloghjcu è ecunomico parechji sò prestiti di necessità ovveru ùn traducibili cù lemmi ghjà esistenti kit jeans film killer partner okay puzzle scout spray west punk rock lessicu finanziariu cume budget marketing meeting business part time infurmaticu cume click cliccare cumputer formattare hardware software mouse spurtivi cume goal ancu gol corner cross assist baseball basketball sponsor hobby zoom u talianu hè lingua ufficiale in italia è san marinu in città di u vaticanu insieme à u latinu pè a chjesa catolica in svizzera insieme à tedescu francese è romanciu in tre cumuni di a slovenia è in a reghjone istriana croazia in italia a pruposta di leghje custituziunale approvata da a camera u marzu duvrà esse approvata da u senatu è in quantu modifica custituziunale necessita di doppia deliberazione da parte di ogni ramu di u parlamentu prevede a modifica di l art di a custituzione in lu talianu hè a lingua ufficiale di a repubblica in u rispettu di e garanzie previste da a custituzione è da e leghje custituzionali ghjà oghje u statutu di autonomia di a reghjone autonoma trentinu altu adighje dpr n di u agostu chì custituisce leghje custituzionale prevede è l art chì quella italiana hè a lingua ufficiale di u stato dicitura ripetuta da l art di u dpr n di u lugliu norme di attuaziune di u statutu speciale per a reghjone trentinu altu adige richjamata da a legghje urdinaria n di u dicembre norme in materia di tutela di e minuranze linguistiche storiche chì stabilisce l art chì la lingua ufficiale della repubblica è l italiano in svizzera a lingua italiana hè una di e tre lingue ufficiali cù u tedescu u francese ultre à u romanciu che pur ùn essendu ufficiale su tuttu u territoriu hè lingua naziunale in quantu lingua ufficiale di u canton grighjoni è trà queste hè a terza per numeru di parlanti in questu paese secundu i dati di u censimentu di l annu u talianu hè a lingua principale di persone residenti in a cunfederazione pari à u di a pupolazione di cui residenti in u canton ticinu duve l italianu oltre à esse lingua ufficiale hè cunsideratu a lingua principale da u di a pupolazione lu talianu hè inultre cunsideratu lingua principale da u di a pupolazione in u canton grighjoni sò di lingua italiana e valli meridionali di mesolcina calanca bregaglia è poschjavu lu talianu hè spartu infine in u l usu per raghjoni turistiche in u l alta engadina l unicu cumune svizzeru annant u versante settentrionale di e alpi di lingua italiana per raghjoni risalenti à a riforma relighjosa biviu hè invece oghje ormai sustanzialmente ghjrmanizzatu in questu cumune a lingua italiana hè avale parlata solamente da u di l abitanti eranu ancora l in u in a repubblica di santu marinu hè lingua ufficiale di u statu in a città di u vaticanu hè usata currentemente hè a lingua coufficiale di a santa sede cù u latinu per tale motivu hè diventata lingua franca di a santa sede è e ghjrarchje ecclesiastiche spessu a utilizzanu per cumunic trà d elli e pure lingua ufficiale di u sovranu militare ordine di malta hè secunda lingua ufficiale dopu à u slovenu in i tre cumuni custieri di a slovenia capodistria isula d istria è piranu in a reghjone istriana in croazia u talianu hè secunda lingua ufficiale è livellu reghjonale dopu à u croatu parlata da u di a pupolazione secundu u censimentu ufficiale di u à livellu cumunale a buie castellier santa dumenica cittanova dignanu fasana grisignana lisignanu montona ursera parenzu portole rovignu umagu valle d istria vertenegliu visignanu visinada recentemente in brasile u talianu hè statu ricunosciutu lingua etnica di a pupolazione di santa teresa è di vila velha due cumuni di u statu di l espritu santu è cume tale sarà avale insegnatu cume secunda lingua ubbligatoria in tutte e scole cumunali u talianu hè spartu pure à malta ove hè parlatu è cumpresu da a maghjor parte di a pupolazione grazie à i prugrammi televisivi è l insegnamentu sculasticu universitariu in queste isole u talianu fu lingua ufficiale inseme à l inglese finu à u annu in cui fu sustituitu da u maltese tuttavia à u ghjornu d oghje ùn gode di alcun ricunoscimentu ufficiale è ùn viene utilizzatu da a pupolazione maltese se ùn in ambitu turisticu è cummerciale cù l italofoni hè ancora parlatu inseme à e varianti venete in alcune zone custiere di a dalmazia croazia grazie pure à i prugrammi televisivi italiani chì e raghjunenu e minuranze linguistiche italiane in francia hè per motivi storicu ghjografici cumpresu da bona parte di a pupolazione di a corsica anche grazie à a nutevole similitudine trà i dialetti corsi è i dialetti tuscani è dunque à u talianu stessu è di u nizzardu in cui oltre à u francese chì hè a lingua ufficiale si parlanu u provenzale è in certi paesi pure u ligure un discorsu simile vale per u principatu di monacu duve pure grazie à l immigrazione da l italia a cumunità italiana custituisce u di i residenti di u paese ma secundu l ultimi dati di u ministeru di l affari esteri italianu relativi à a fine di u i cittadini italiani custituirianu ben u nunostante ùn aghjia un ricunoscimentu ufficiale u talianu hè a seconda lingua mamma di u principatu dopu u francese unicu idioma ufficiale di u statu subitu prima di u monegascu una variante di u ligure chì invece gode di u status di lingua naziunale cume tale viene tutelatu insegnatu in alcune scole a bona cunoscenza di u talianu in albania hè principalmente duvuta e tv è radiu taliane chì pussonu esse viste attraversu una cumune antenna televisiva oltre chì i cuntinui spustamenti per questioni ecunomiche di albanesi annant u solu italianu lu talianu era spartu prubabilmente ancora attualmente pure in e ex culonie italiane in africa libia eritrea etiopia somalia in quest ultimu paese hè stata lingua ufficiale finu à u è usata in l insegnamentu universitariu finu u à u scoppiu di a guerra civile ma ha sperimentatu un custante calu ghjà da a fine di a secunda guerra mondiale attualmente solu in alcune aree di a somalia in a capitale di l eritrea asmara viene parlatu cume secunda lingua prevalentemente da fasce di pupolazione di età avanzata in altre nazioni causa di a furte prulungata emigrazione italiana in u mondu esistenu impurtanti cumunità italiane principalmente in l stati uniti in brasile arghjintina uruguay australia canada francia ghjermania svizzera belgica perù cile austria regnu unitu da u situ di u ministeru di l esteri aghjornatu u dicembre risultanu presenti furti cumunità di cittadini italiani residenti l esteru esclusa a ghjà citata svizzera presenza di italiani si tenga presente chì queste cifre indicanu solu i cittadini italiani residenti l esteru ùn tutte e persone realmente italofone da tali dati risultanu inultre italiani residenti in u principatu di monacu u di a pupolazione in totale i cittadini italiani l esteru sò in europa in nordamerica in centru sudamerica in africa in asia in oceania lu talianu ha in parte influenzatu u spagnulu parlatu in arghjintina in uruguay grazie a furte immigrazione pure se parechji italianismi diffusisi in arghjntina suprattuttu in u lunfardu u peculi argot di buenos aires sò ormai cunsiderati arcaicismi in castiglianu oppure hanu mutatu u su significatu rispettu a voce italiana chì i ha urighjnati simile influenza ma menu accentuata limitata certi aspetti fonetici viene reghjstrata in u portoghese parlatu san paolu in u brasile meridionale in riu grande du sul una varietà di a lingua veneta chjamata talian hè diffusa in u reghjone muntosa di u statu in u canada anglofonu u talianu hè a secunda lingua più studiata dopu à u francese mentre in l stati uniti è in regnu unitu hè a quarta lingua più studiata dopu francese spagnulu tedescu secundu un sondaghju di l unione europea relativu u u talianu hè à u secundu pustu per numeru di parlanti madrilingua in ambitu europeu dopu u tedescu accantu francese inglese ma hè quarta cume lingua parlata un sondaghju più recente di l unione europea effettuatu su un campione di cittadini europei relativu u ha cunfermatu a secunda pusizione di u talianu quantu numeru di madrelingua cumunitari preceduta solu da u tedescu pari meritu cù l inglese davanti u francese mentre u collochighja u sestu pustu trà l idiomi più parlati cume lingua stranghjera precedutu da inglese francese tedescu spagnulu russu dati di u pubblicati in u l indaghjne italianu prumossa da u ministeru di l affari esteri diretta da u linguista tulliu de mauru di l università a sapienza di roma evidenzianu cume u talianu sia a quinta lingua stranghjera più studiata in u mondo a pupolazione italofona in u mondu duvria aghjr si in turnu i milioni di persone di cui milioni di madrelingua italiana da i milioni di residenti in italia vannu difatti detratti l oltre milioni di stranghjeri regularmente reghjstrati cui se ne aghjunghjrianu altri milioni sp si per u mondo secundu fonti diplomatiche italiane novembre u numeru cumplessivu di l italofoni in u mondu si situeria trà i milioni definiti cume parlanti i milioni indicati cume bacinu d utenza a lingua italiana hè caratterizzata da una prununcia particularmente chjara scandita differenza di altre lingue cume l inglese oltre a so gradevolezza a so cantabilità certi studi hanu dimustratu chì hè a lingua più chjara da sente in casu di disturbi telefonichi o in ambienti rumurosi ufficialmente a lingua italiana ha un alfabetu di lettere ovveru equivalente quellu inglese questu nunostante u talianu utilizzeghja principalmente lett di l alfabetu latinu in effetti k j w x y esistenu solu in parole d orighjne stranghjera dialettali di usu cumune jella toponimi jesi jesolu certi cugnomi cume u jacunu o cume varianti grafiche di scrittura ad es in pirandellu ghjoja invece di gioia esistenu accenti grafichi annant e vocali in particulare quellu acuto solu annant a e raramente annant a o annant a a una grafia ricercata i esighjria pure su i u da u mumentu chì sò sempre vocali chjuse quellu grave su tutte e altre l accentu circunflessu serve per indic a cuntrazione di due vocali in particul due i si hè soliti indicà u suprattuttu in i pochi casi in cui vi pussa esse ambiguità di tipu umograficu per esempiu a parola geni pò riferì si sia à di e menti brillanti al singulare genio sia i nostri caratteri ereditari al singulare gene scritta ghjn ùn po chì rifere si u primu significatu l accentu graficu hè ubbligatoriu annant à e parole tronche o ossitune o megliu ancora ultimali chì hanu cioè l accentu sull ultima sillaba e finiscinu per vocale altrove l accentu graficu hè facultativu ma utile per distingue parole altrimenti omugrafe in italia tutte e lingue romanze parlate insieme l italianu ma diverse rispettu u talianu modellu sò chjamate dialetti italiani parechji dialetti sò lingue tutti l effetti hè impurtante distingu trà dialetti d italia uvveru parlate linguisticamente distinte da l italianu ma ùn ufficialmente ricunosciute cume lingue dialetti di l italiano uvveru varianti di a lingua modellu u primu gruppu include lingue chì sò ricunosciute da a cumunità linguistica internazionale ma ùn dallu statu italianu cume u piemontese u napoletanu u sicilianu u venetu u lombardu e rispettive varianti reghjonali u secundu gruppu invece include tutte e varianti di u talianu modellu spessu chjamate cù l appellativu di italianu pupolare e quali si distingonu almenu su due dimensioni ovveru quella ghjografica quella suciale a distinzione trà lingue dialetti hè stata talvolta utilizzata da i studiosi cume francescu bruni per discern trà a lingua chì custituiva a koinè italiana quelle chì hanu avutu poca parte in a so furmazione quali albanese grecu tedescu ladinu occitanu catalanu e sardu chì sò ancora parlate da e minuranze a maiore parte di e lingue minuritarie citate fannu eccezione certi dialetti e u varietà linguistiche chì si riculleganu à idiomi chì godonu di una diffusione di un prestighju internaziunali quali u francese è u tedescu ùn sò ghjneralmente usati in a cumunicazione di massa sò usualmente limitati i parlanti nativi in cuntesti infurmali mentre vari dialetti di u talianu sò discernibili l internu di i canali di cumunicazione cù una ovvia prevalenza di u dialettu laziale in u passatu parl in lingua minuritaria u in un dialettu d italia era spessu diprecatu cume segnu di scarsa istruzione e ghjovani ghjnerazioni specialmente quelle suttu i anni sebbene questu datu pussa vari secunda di e reghjoni parlanu quasi esclusivamente varianti di u talianu modellu in ogni circostanza i quali varianu solitamente livellu prusodicu fonuloghjcu lessicale per quantu riguarda e varianti di l italianu e differenze trà varianti reghjonali pussonu esse dimustrate da vari fattori l apertura di a vocali a lungura di e cunsonanti l influenza di a parlata lucale per esempiu annà rimpiazza andare in l area di roma ghjobba hè un patriarca idumeu è l eroe di u libru di ghjobba libru di i ketuvim di a bibbia ebraica è classificatu da i cristiani trà i libri sapienziali di l anticu tistamentu l equivalente arabu hè ayoub ayyb a variante turca hè eyp è u significatu di u so nome hè perseguitu chì supporta l avversità ghjobba ripprisenta l imaghjine di u ghjustu di u quale a fede hè messa à a prova da parte di diu i catolichi ne festighjeghjanu a santità u maghju una moschea d istanbul porta stu nome quellu di un cumpagnu di magumettu mortu cumbattendu davante à a cità chì si chjamava à quellu tempu custantinopuli a dinastia di l ayyubidi fundata da u futuru sultanu saladinu prese u propriu nome da u babbu di ssu persunaghju nonustante e so caratteristiche di ghjustu u nome di ghjobba vene da e prove ch è satanassu l hà fattu subisce ghjobba supporta incù rassignazione a perdita di i so bè di i so figlioli è ancu e suffrenze duvute à a so malatia inoltre supporta i rimproveri di trè amichi soi senza ghjastimmà una sola volta u so diu diu li spiigherà dopu ch è ùn ci vole micca à ghjudicà l azzione divine da u puntu di vista umanu infine u ristabilirà in tutti i so averi radduppiendu li ancu ebbe setti figlioli è trè figlie chì mureranu in u crollu di a casa di unu d elli à l iniziu di e so prove dopu ebbe di novu setti figlioli è trè figlie quandu diu u riabilitò à u termine di a so vicenda e so ultime trè figlie si chjamavanu culombula cassia è fiala di stibio u coranu cita ghjobba cum è un prufeta nobile è generosu diu l hà amatu assai apposta ch ellu hè statu un di i so più umili è fideli servitori hà aiutatu l urfanelli è hà sfamatu i povari videndu a divuzione di ghjobba versu diu satanassu hà dicisu di tentà lu ma senza riesce ci eppuru satanassu hà tentatu a so moglia rama incù successu diu tandu l hà culmatu di miserie è hà divutu soffre incù pacenzia ghjobba ripprisenta a cuntradizione trà u ghjustu chì soffre senza colpa è u malvaghju chì invece hè prosperu hè a metafura d una ricerca di a ghjustizia chì diveria culpisce à chì face u male è assolve è ricumpensà à chì face u bè sicondu l abrei in u periodu di l esiliu babilunese ci era a cunvinzione ch è u malvaghju era ghjustamente punitu incù u dulore o a perdita di bè materiali cum è effettu immediatu guasi meccanicu di e so gattive azzione mentre u bonu quandu agiscìa bè era subitu primiatu incù l abbundanza è a ficundità per l abrei cum è per e pupulazione semitiche l amicizia incù diu di l omu ghjustu hè purtatrice d una ricumpensa terrena u casu d un ghjustu culpitu da a suffrenza divia esse cunsideratu cum è un incidente limitatu in u tempu da ammaistrà incù a prudenza a pacenzia e virtù di a savviezza chì avarianu inghjennatu a fine di u dulore è u premiu immediatu quandu si custatava ch è l omu inghustu gudia è pruspirava nonustante a so malvaghjità a murale ebraica cum è ancu quella greca cum è affiora da e tragedie di u ciclu dedipu sustenia ch è a furtuna di quessi seria di breve durata è ch è a ghjustizia divina seria intervinuta per rimette in equilibriu i pari di a bilancia cundannendu s ellu ùn hè elli ma a so figliulanza sicondu u principiu ch è i figlioli paganu per e colpe di i patri quessa pudia accade ancu per u ghjustu chì forse senza sapè la ùn piglia micca in contu l effettu d azzione malvaghje cummesse da i so patri geremia vii seculu a c invece è soprattuttu ezechiele vi seculu a c avianu invece in modu chjaru dettu in anticipu annantu à u libru di ghjobba prubabilamente di u v seculu a c ch è i figlii ùn paganu micca per e colpe di i patri è i patri ùn paganu micca per e colpe di i figlii ma ognunu paga per sè cfr ezechiele accade chì ghjobba fussi mintuvatu in a cultura è in a litteratura corsa per esempiu in a sprissione vede à ghjobba chì vole dì soffre assai aghju vistu à ghjobba u sturneddu o sturnellu sturnus vulgaris hè un tipu d aceddu chì faci parti di a famiglia di i sturnidae hè urighjinariu di a maiò parti di l eurasia ma hè statu introduttu ancu in sudafrica in america di u nordu in australia è in nuvella zelanda l ali di u struneddu sò corti è pinzuti a coda hè corta è quatrata u bizzicu hè longu è finu pinzutu i sturneddi sò bizzichigiaddi cu hè pocu dismurfisimu sessuali u sturneddu hè longu à cm pesa à grammi u sturneddu hè moltu cumunu in l europa sana ma si scontra ancu in asia minori in russia è insinamenti à a mongulia u sturneddu hè una spezia sucievuli è d inguernu si vedini i tormi di sturneddi in i campagni ma ancu in u centru di i cità si pò distingua parechji sottuspezii di sturneddi i sturneddi sò cumuni in corsica u partitu indipendentista porturicanu o pip in spagnolu partido independentista puertorriqueo hè unu di i trè principali partiti pulitici di portu ricu l ideale di fondu di u partitu hè a lotta par l indipendenza naziunale u partitu hè sucialdemucraticu è appartene à a copppal conferencia permanente de partidos polticos de américa latina è à l internaziunale sucialista u pip dinuncia l attuale libara assuciazione incù i stati uniti cume unu status culuniale fubbe fundatu u uttrovi à bayamn dopu chì u partitu pupulare demucraticu abbandunò l indipendenza cume upzione pulitica u fundatore di u pip fubbe gilberto concepcion de gracia attualmente u prisidente di u partitu hè rubén berros biscutella rotgesii hè una pianta chì face parte di a famiglia di e brassicaceae hè alta à cm u picciolu hè appena pilosu e casce sò verde scuru ma diventanu russicce dopu chì a pianta hè stata in fiore i fiori sò chjucarelli è gialli biscutella rotgesii fiurisce di veranu sin à l istate i frutti à dui à dui s assumiglianu à un paghju di spichjette ovale biscutella rotgesii hè classata cum è in priculu di sparizione da l iucn face parte dinù di e piante più minacciate di l isule di u mediterraniu biscutella rotgesii hè endemica di a corsica è ùn esiste ch è quì hè rarissima chì ùn ci hè ch è in dui lochi in l inzecca è versu u pont è à leccia pò essa cunfusa incù un antra pianta di listessu generu biscutella didyma chì hè prisente in europa è in u mediterraniu ma e casce di biscutella didyma sò verde chjaru è a forma di e spichette sò ronde u bròcculu brassica insularis hè una pianta chì faci parti di a famiglia di i brassicaceae hè una varietà di carbusgiu bastardu o salvaticu hè alta à cm i casci sò lungarini è ovali i fiori sò maiori bianchi o giaddi brassica insularis fiurisci di branu u brocculu hè endemicu di a corsica è di a sardegna di calchì regioni di u nordestu di l africa com è l isuli di zembra è de l isula pantallaria situata da mezu à a tunisia è à sicilia u brocculu hè rarissimu è minacciatu par via di cunsiquenza hè prutetta da a cunvinzioni di berna u brocculu ùn hè prisenti cà in circa deci loca in corsica com è a punta di calcina o in capuralinu per i credenti diu hè a persona creatrice è vardiana di u mondu diu hè supranaturale immurtale è di più trascendente o immanente à l omu vede ancu à patre figliu è spiritu santu diu hè aspessu cunsideratu cume u creatore di u mondu teologii anu datu assai attributi à e cuncezzione di diu a più cumuna hè quella di l onniscienza di l onniputenzia l onnipresenzia è l onnibenevulenza a buntà perfetta a simplicità divina è l esistenza necessaria diu à volte hè statu descrittu cume incorpurale è a surgente di ogni obligazione morala quessi atributi sò tutti più o menu ammissi da u ghjudaisimu u cristianisimu è l islamu diu porta parechji nomi cume yawheh in ebreu o allah in arabu i filosofi chì credenu in l esistenza di diu sò chjamati i teisti cume descartes o santu augustinu astri sò ateisti cume jean paul sartre baruch spinoza hè un esempiu di filosofu chì cridia in un diu immanente è micca trascendente in di a populazione di u mondu s identificava cù una di e trè maiò religione monoteiste essendu cristianu musulamnu è menu di ebreu stu graficu mostra a repartizione di a credenza in diu trà auropa cù i percentuale di quelli chì anu dettu ch elli credenu in diu in diu hè mintuvatu à spessu in a litteratura è a cultura corsa par asempiu in i pruverbii o in a ghjastema u focu hè u risultatu d una riazzione chimica chì hè chjamata cumbustione di manera più generale u focu si riferisce à un finominu chì produce u lume è o u calore ch ellu pruvenghi o micca d una cumbustione in a filusufia chinese u focu face parte di i cinqui elementi incù u metallu l acqua u legnu è a terra indì l alchimisti in occidente u focu face parte di i quattru elementi fundamentali incù a terra l acqua è l aria u focu hè assuciatu di solitu incù u sole chì anch ellu produce calore è lume hè assuciatu dinù à spessu incù i vulcani u focu hè integratu in e riligione di parechje culture è hè statu l oggettu d una adorazione da bon parechji populi in antichità i persi cunsideravanu u cultu di u focu cum è a parte fundamentale di a so riligione è e ceremonie di u culte sò discritte di manera precisa in u zend avesta ogni mane i persi saltuvanau u sole chì si pisava chì era u simbulu di u focu u più puru cunsideravanu dinù focu cum è u prutttetore di i stati è cunsirvavanu u focu sacru in i santuarii induve ellu ùn ci mai ch ellu si spignissi in a mitologia greca u focu hè statu arrubatu à i dii è datu à l omini da prometeu l usu di i cironi hè cumunu in a ghjesa catolica è ortodossa a fiara hè u simbulu di u santu spiritu u focu hè citatu à spessu in a litteratura è a cultura corsa par asempiu in i pruverbii o in a sprissioni o in i ghjastemi u tango o tangu hè un ballu chì si face in coppiu è designa dinò a musica chì l acumpagna ghjucata incu u bandoneone u tango hè nattu à a fini di u xixemu seculu in argentina è in uruguay ind i quartieri populari di buenos aires è di montevideo l immigrazione europea massiva sopratuttu spagnola è italiana hà da appurtà musice melodie ritmi chi anu da incuntrà un fenòmenu rioplatense recente a milonga a milonga si diffusa à partesi di à mità di u xixeme seculu ind i faubourgs di buenos aires mischiandu u ritmu musicale afro uruguayanu candombe work song ritmata chi cantanu i schiavi neri africani è a habanera cubana a milonga hè un cantu è u ballu populari à l accenti a volte melancolichi ma quantunque intrinanti profundi è animati permette à l omi vinuti circà furtuna assai numerosi pè un nùmeru di donne assai limitatu di mettesi in concurrenza da u fattu di a rarità di e donne ma dinò di a sucietà masculina ind a cuale participa rapidamente a milonga si balla sopratuttu entre omi l influenze europee multiple è u svilupamente di u ballu cume cumpetizione di seduzione vanu da fane un amusamentu carcu d imbusci u tango s hè construitu cume codificazione prugressiva di passi di ritmi di brisure di l unificazione culturale di una populazione induva a diversità hè surghjente di tenzione u celebri pughjilatu birmanu si chjama lethwei o myanma yuya louvi myanmar traditional boxing in inglese a so versione spurtiva hè ancu chjamata da l annati bando kick boxing ista famosa pratica di scherma di i mani è di i pedi nudi risalirebbe a u iiiinmu seculu quandu i munaci vulevanu intrattene si è difende si hè un pughjilatu dettu marziali quali prende in prestitu à l eredità tecnica da u guerreru birmanu tutta a so panoplia di strateghi divintu pupulari à partiri da u xiinmu seculu sottu i ri anawratha incù cumbattimenti interetnici senza nessune regule è di una viulenza senza misura cumune u modu d affruntà si hè moltu spezificu tenendu moltu spessu di u cumpurtamentu animali è somiglia solamente di moltu luntanu à altre pratiche urentali ancestralmente l uppusizione hè diretta da dui arbitri è si svolga in un cerchju duva ogni forma di parcussione è di pruiezione hè auturizzata l era muderna hà intrudottu i regule di u pughjilatu uccidentali particularmente i guanti i prutezioni i round è u ring u panel tecnicu di u cumbattenti hè moltu largu è i cumpurtamenti s ispiranoi à l altre pratiche di cumbattimentu di a birmania si truvanu numerose azzioni spettaculari particularmente i tecniche vulanti calciu in volu colpu di ghjinochju è di ovitu in volu è tecniche in marcia di scala calciu è colpu di ghjinochju in u passatu u pugilatu birmanu tradiziunali era l antitesi di thaing pà u so aspettu brutali è primariu oghji ùn hè cusì puichè urganizzatu in i cundizioni muderne pò esse piacevole à vede nove tecniche tradiziunali cumpugnonu a pratica di u pughjlatu birmanu i caratteristiche tecniche di u lethwei tengonu tri cumpunenti principali l armi usate i scopi mirati è i distanze di cumbattimentu truviamu da un puntu di vista strateghjica è pà esse facilmente ricurdatu un insemi di principi hè decrecatu pà esempiu truviamu i principii siguenti tradiziunalmente u cumbattimentu si svolghje in un cerchju in i villaghji birmani ancora à u xxiinmu seculu quissu cumbattimentu hà mentenutu u so caratteri ancestrali solu l apparizione di un ring uccidentali è di i divisioni sembra esse signu di mudernità l incontru hè direttu da dui arbitri pà pute megliu separà i prutagunisti è hè evaluatu da sei ghjudici tutte i tecniche sò auturizzate si pò culpisce un omu in terra i pughjili cumbattonu durante i partite moltu lunghe i round sò intervallati da riposi cumpleti durante quali si svulgonu altri incontri l attrezzatura hè summaria portu di i pantaluncini di pughjilatu mani bandate noce di coccu in modu di prutezione ghjenitale curreghja di coiu frà i denti finora tanti pughjili birmani si tatuanu u troncu è i ghjamba si pò vede à qualchì i so vittorie à altri di i rippresentazioni d animali aquila cobra pantera tigre ecc simbulizzandu forza è curaghju danza guerrera esiguita à l iniziu di cumbattimentu pà dimustrà abilità è curaghju à a fini di a danza i braccia incruciate u pughjile si culpisce ognuna di i so spalle incù a manu upposta in modu da annuncià chì hè prontu à cumbatte una danza di vittoria hè ancu esiguita dopu a dezisione di i ghjudici prezentazione di l armi usate durante u cumbattimentu di lethwei da u pughjili stessu culpisce di a so manu aparta l arma upposta a prezentazione s effettua dà l altu in bassu inizialmente coi pugni è i oviti poi i ghjinochja è infini di pedi alà dei sardi saldu alà o elà hè una cumuna di a pruvincia di sassari hà abitanti ed hè situata in a righjoni storica di u montacutu a so lingua hè u locudoresu sittintriunali una varietà di sardu un pocu influinzata da u lessicu corsu di a gaddura l ecunumia si basa principalmenti annantu à l agricultura è annantu à u pasturiu pecuri è vacchi ogni annu in u prima branu in alà dei sardi si curri u trufeu internaziunali di cursa campestra alasport è ci participighjani i più impurtanti curridori di u mezufondu mundiali primatisti mundiali campioni mundiali è olimpichi u trufeu hè unu di i più impurtanti d auropa pà i participanti u quattru uttrovi ci hè in alà a festa di santu franciscu è ci hè da magnà è da bia pà più di deci milla piligrini chì venini da a sardigna sana i primi abitanti di alà dei sardi sò stati balares è ilienses dui populazioni trà i più feroci di i tempi antichi sò risciuti à tena à bada l antichi romani chì erani i patroni di u mundu à quiddi tempi si dici chì alà era u capilocu di i balares parchì alà si dici ancu balà in lingua sarda è dunqua pò vulè dì cità di i balares oghji in u territoriu d alà ci sò una vintina di siti archiulogichi di u periodu nuragicu è calchì naracu sempri bè cunsirvatu dapoi ancu a zona hè stata rumanizata ma ci sò dinò tanti tuponimi di lingua nuragica è quistu faci pinsà chì a rumanizazioni hè stata tardiva è pocu efficaci in u medievu alà dei sardi hà fattu parti di u ghjudicatu di torres è dapoi à a paci d aragona hè passatu à a cuntrada di olevà in l incuntrada di monti acutu chì facia parti di i pussidimenti di i duchi di gandia nobili spagnoli oghji u paesi hè in a pruvincia di tarranoa timpiu è hà una economia tradiziunali ma da pocu tempu s hè svilupata l arti di travaddà u suaru chì pa qualità hè u meddu di a sardigna è ancu l arti di travaddà i petri di i monti chì sò richiesti in a costa smiralda tarranoa alzachena pa rivestì i casi è i tanchi di i turisti i maestri di muru d alà dei sardi sò i più famosi pa i rivestimenti in petra in tutta a gaddura u tedescu deutsch hè una lingua indoeurupea chì appartene à u ramu occidentale di e lingue germaniche hè a lingua incù u più grande numeru di locutori nativi di u cuntinente europeu è di l unione eurupea parlata com è prima lingua è ricunnisciuta com è lingua ufficiale in germania in austria in svizzera è in liechtenstein trà e lingue di u gruppu germanicu hè a lingua più diffusa in u mondu dopu à l inglese u tedescu hè parlatu per u più in l europa cintrale in germania austria è svizzera in italia u tedescu hè ricunnisciutu com è lingua ufficiale rigiunale incù à u talianu in trentino altu adige induv ellu hè parlatu per u più in a pruvincia autonoma di bolzano gode inoltre di u status di coufficialità in a val canale in friuli venezia ghjulia dialetti ascrivibili à a famiglia linguistica di u tedescu sò parlati da e minuranze walser di u piemonte è di a valle di aosta da quelle mochene di u trentino è da quelle carnico germaniche di sauris timau in u friuli è sappada sempre à a famiglia di e lingue germaniche appartene a lingua cimbra parlata da a minuranza linguistica di i cimbri prisente trà venetu è trentino u tedescu hè inoltre parlatu in parte di a rumania di a polonia voivodato di opole di l alsazia è di a lorena francia è hè parlatu in i stati uniti new york pennsylvania è ohio ancu exi pussidimenti culuniali di a germania com è per esempiu a namibia anu una nutevule percentuale di a pupulazione chì ancu oghje parla u tedescu incù circa milioni di parlanti distribuiti in stati hè una lingua pluricentrica com è l inglese ci sò infatti isule linguistiche tedesche in tutti i cuntinente è parechji di ste cumunità esistenu da parechji seculi sicondu ethnologue a lingua tedesca hè a lingua parlata com è prima lingua per dimensione hè parlata glubalmente in paesi da milioni di persone riguardu à l africa u tedescu hè parlatu da circa persone com è lingua matre in l exi culonia tedesca di a namibia hè pussibule à esaminà u sviluppu storicu di a lingua tedesca à traversu a so suddivisione in i siguenti periodi u gluttonimu pruvene da a parola germanica eudiskaz incù u quale in u medievu si disignava a lingua di u eud vene à dì di u populu una lingua germanica senza distinzione cuntrastendu la à u latinu da eudiskaz sò derivati u tedescu deutsch u nederlandese duits chì in questa lingua si riferisce à u tedescu l inglese dutch chì si riferisce à u nederlandese è u latinu theodiscus da u talianu tedescu è u francese tudesque oghje si riferisce à tuttu ciò chì riguarda i populi germanichi durente l altu medievu tedescu in francese hè allemand derivatu da u populu di l alemanni ancu u nome di u populu di i teutoni deriveghja da sta radica quandu martin lutero tradusse a bibbia u novu tistamentu in u è u vechju tistamentu pubblicatu in parechje parte è cumplittatu in u basò a so traduzione principalmente annantu à u linguaghju standard di a burocrazia in sassonia schsische kanzleisprache cunnisciutu ancu com è meiner deutsch da a cità tedesca di meien stu linguaghju era basatu annantu à i dialetti altu orientali è centru orientali tedeschi è cunsirvava moltu di u sistema grammaticale di u mediu altu tedescu differamente da i dialetti tedeschi parlati in l alimagna cintrale è sittentriunale chì tandu avianu dighjà cuminciatu à perde u genitivu è u passatu remotu à l iniziu e copie di a bibbia avianu una longa lista di glosse chì traducianu e parole scunnisciute in a rigione incù i termini usati in u dialettu rigiunale i cattolichi à l iniziu rifiutonu a traduzione di luteru è pruvonu à crià u so propriu standard cattolicu gemeines deutsch chì quantunque differia da u tedescu prutistante solu in parechji picculi ditagli ci hè vulsutu finu à a mità di u xviii seculu per crià un standard tuttu à fattu accittatu punendu fine à u periodu di u novu altu tedescu finu à u circa u tedescu standard fù soprattuttu una lingua scritta in l alimagna sittentriunale urbana eranu parlati i dialetti lucali bassu sassone o bassu tedescu u tedescu standard chì era nettamente differente era spessu imparatu com è una lingua straniera incù una pronuncia incerta e guide priscrittive di pronuncia cunsideravanu a pronuncia tedesca sittentriunale com è standard in ogni modu l attuale pronuncia di u tedescu standard varieghja da una rigione à l altra a lingua tedesca hè una di e quattru lingue naziunali in svizzera à tempu cù u francese u talianu è u rumanciu in ordine per numeru di locutori materni i svizzeri germanofuni cumunicheghjanu trà di elli usendu in grande maiuranza un gruppu di dialetti tedeschi à spessu definiti di manera unitaria svizzeru tedescu schwitzerdtsch tedescu alemanu l usu di u dialettu s intensificò à causa di a vulintà di differenzzià si da i tedeschi in seguitu à a spinta pangermanista chì cuinvolse i tedescofuni frà u fine di u xix seculu è u periodu naziunalsucialistu quandu in svizzera u tedescu standard era più diffusu in cunsequenza di ssu prucessu u dialettu s hè prestu diffusu ancu in i mass media elettronichi è in a sucità di u spittaculu à parte da a siconda mità di u novicentu grazia à quest evuluzione u svizzeru tedescu hè oghje imprudatu automaticamente in guasi tutti i rigistri linguistichi di u parlatu in cantoni di a svizzera si parle solu tedescu in u cantone ghjura esiste un unica cumuna di lingua tedesca ederswiler inoltre u cantone vallese u cantone berna è u cantone friburgo sò bislingue tedescu è francese mentre u canton grigioni hè l unicu trilingue tedescu talianu è rumanciu a percentuale di e lingue non naziunale parlate com è prima lingua in e case svizzere hè crisciuta di manera impurtante durente l ultimu mezu seculu da menu di unu per centu in u à novi per centu in u per u più à spese di u tedescu in u u tedescu era parlatu da u di i svizzeri in calata rispettu à u di u inclusi i residenti in u paese senza cittatinanza elvetica di a pupulazione in u s ellu si tene invece contu solu di i citatini svizzeri a cunsistenza di i germanofuni colla à u censimentu di u u tedescu hè parlatu soprattuttu in germania induv ellu hè a prima lingua per più di u di a pupulazione austria svizzera in a maiò parte di u lussemburgu è in u liechtenstein quest ultimu hè u solu paese à u mondu induve u tedescu hè l unica lingua ufficiale è parlata u tedescu hè ancu una di e trè lingue ufficiale di belgica à tempu cù l olandese è u francese i locutori sò cuncintrati soprattuttu à l internu di a cumunità germanofuna di a belgica è custituiscenu circa u di a pupulazione di u paese altri cumunità europee di lingua tedesca si trovanu in italia sittentriunale sudu tirolo è in parechje cumune situate in altre pruvince in e rigione francesi di alsazia è lorena è in parechji centri di cunfine in a contea di u jutland meridiunale in u danimarca i cumunità di lingua tedesca si ponu truvà ancu in certe parte di a ripublica cecca in sluvacchia ungaria polonia rumania serbia russia è kazakhstan l espulsione furzata di i tedeschi dopu à a siconda guerra mundiale è l emigrazione di massa versu l alimagna in l anni è di u xx seculu anu però riduttu molte di queste cumunità a lingua tedesca hè una lingua flessiva fusiva per via di a prisenza di i casi è di a declinazione di i sustantivi però moltu ridutta in a lingua muderna è di l agettivi u tedescu hè una di e lingue germaniche muderne incù a grammatica più cumplessa i casi in tedescu sò quattru numinativu genitivu dativu è accusativu i sustantivi chì com è e parte di u discorsu sustantivate si scrivenu sempre incù l iniziale maiuscula prisentanu trè generi maschile feminile è neutru u paradigma di i verbi tedeschi irrigulari hà quattru forme differamente da l inglese chì ne hà trè l infinitiv infinitu l indikativ prsens indicativu prisente l indikativ prteritum preteritu vale à dì indicativu imperfettu passatu remotu è u partizip ii participiu passatu u plusquamperfekt piu ch è perfettu currispundente à l indicativu trapassatu prossimu trapassatu remotu u futur i futuru simpliciu è u futur ii cumplettanu u quatru di i tempi di l indicativu u konjunktiv i prima cunghjuntivu hà quattru tempi prisente perfettu futuru i futuru ii u so usu hè piuttostu raru è si limiteghja generalmente à a furmazione di u discorsu indirettu di solitu in cuntesti furmali è ufficiali com è per esempiu a stampa u konjunktiv ii sicondu cunghjuntivu hà dui tempi preteritu è più ch è perfettu i so usi currispondenu à quelli di u cundizionale valore di pussibilità è di u cunghjuntivu imperfettu valore d irrialità di u corsu si pò truvà sicondu incù valore di konjunktiv l in u casu quest ultimu ùn sia micca distinguibile da u prisente indicativu hè dinò tipicu di u tedescu è di e lingue germaniche in generale l usu di custruzzione analitiche rializate per via di l usu friquente d ausiliarii com è sein esse haben avè è werden diventà per sprimà i differenti tempi verbali a pronuncia di u tedescu suvita guasi sempre regule pricise sei funemi vucalichi sò designati cù i caratteri latini a o e u incù dui puntini graficamente equivalenti à a dieresi chì però ùn indicheghjanu micca un iatu vucalicu bensì una metafonesi o metafunia u termine umlaut plurale umlaute ùn si referisce micca à i puntini ma e vucale a maiò parte di u lessicu di a lingua tedesca deriveghja da u ramu germanicu di e lingue indu europee bench è ci fussenu minuranze significative di parole derivate da u francese u latinu è ricentamente da l inglese à listessu tempu hè stunante com è u tedescu riesce à sustituisce parole straniere incù u solu usu di u ripertoriu lissicale puramente germanicu cusì notker iii di san gallo riiscì à traduce i trattati aristutelichi in puru altu tedescu anticu intornu à l annu oghje pudemu truvà per esempiu fernseher fn ze cumpostu da fern luntanu è sehen vede chì hè l esatta traduzione di u cumpostu grecu latinu televisione à prima vista u lessicu di u tedescu hè pocu accessibile ci vole però ancu à piglià in cunsiderazione ch è una parte cunsiderevule di i sustantivi hè da ascrive à semplice traduzione litterale da u latinu in modu indirettu dunque hè pussibule à scuntrà l internaziunalità di i linguaghji sopratuttu l usi di l ambiente ecclesiasticu ricollanu à u latinu p es die wieder aufersteh ung rè surrect eiu ancu e parole pristate da u latinu sò più frequente ch è ciò chì si pudaria aspittà p es nchtern dighjunu micca briacu da nocturnus keusch castu prubabilamente da conscius die laune u statu d animu da luna die ziegel tegula die pfeife pippa oppuru kosten omonimu di custà è di cumpone kaufen cumprà da caupo oste è cetera u tedescu hè scrittu usendu a santacroce latina chì cumprende ancu e lettere j k w x è y in più di e lettere tipiche di molte santacroce europee u tedescu improda i trè umlautè vale à dì è è ancu a ligatura chjamata eszett o ancu scharfes s chì ripprisenta a doppia s in certe parole ste lettere ùn alteranu micca l ordine alfabeticu scharfes s oppuru eszett hà valore di una doppia s nissuna parola hà sta lettera com è iniziale è a riforma ortografica di u hà riduttu u so numeru mentre svizzera è liechtenstein l anu abulite à mit umlaut o mit umlaut u mit umlaut da nutà chì bench è i dui puntini sianu guasi uguali à una dierese hè scurrettu di pronunzià li perchè deriveghjanu sturicamente da un finominu di metafonia in a scrittura fraktur si punia dui trattini à l iniziu una è chì sopra a lettera pigliava a forma di duie sbarrette verticale ancu oghje moltu spessu in a scrittura manuale i tedeschi ùn scrivenu dui puntini ma duie liniette verticale sopra a vucale incù l ultima riforma ortografica di u a hè sustituita da una doppia s dopu à ogni vucale breve com è per esempiu in fluss fiume kuss bacio è dass chì cunghjunzione mentre ferma dopu à a vucale longa com è gru salutu fu pede è a manghjava manghjò da nutà chì ùn esiste micca una virsione maiuscula di a lettera ùn occorre mai à l iniziu di parola è per via di cunsiquenza hè sempre scritta ss in e parole scritte interiamente à lettere maiuscule oppuru s usa listessu segnu in svizzera è liechtenstein infine l usu di a hè sparitu dipoi u principiu di u novicentu u fogliu federale svizzerudipoi u in u u canton zurigo ùn l insignò più in e scole è l altri cantoni ni suvitonu l esempiu finu à l ultima riforma di u chì l hà definitivamente eliminata in i dui paesi si scrive ss fora di in e pubblicazione rivolte à l intreiu marcatu di lingua tedesca chì suvitanu e norme di u tedescu standard ci sò molte parole tedesche chì sò imparintate incù quelle inglese ricurdendu ch è e duie lingue facenu parte di listessa famiglia linguistica molte di quesse ponu esse identificate faciule è anu praticamente listessu significatu in particulare parechje parole indicate incù si pronuncianu in listessu modu ma sò scritte in modu differente parechji parole anu cunsunante parechje in ste lingue è quessa hè divutu à a rutazione cunsunantica di l altu tedescu per esempiu in molte parole imparintate a cunsunante b intervocalica di u tedescu hè resa cù a v di l inglese tedescu liebe amore inglese love tedescu geben dà inglese to give tedescu schiff nave inglese ship tedescu lassen lascià inglese let confruntandu a lingua olandese incù quella tedesca è quella inglese si pò nutà in ella un gradu intermediu si ponu mintuvà parechji esempii per ossirvà ssu scambiu cunsunanticu ancu in a grammatica si pò nutà sta caratteristica l olandese hà oramai abbandunatu u cumplessu sistemu flessivu sempre in usu in tedescu affidendu si com è l inglese à e sole prepusizione per sprimà i varii cumplimenti indiretti puru cunsirvendu però sempre qualchì residuu di e declinazione in parechjie sprissione idiomatiche o in a lingua scritta essendu puru una lingua germanica muderna u tedescu hà cunsirvatu più caratteristiche ch è e lingue indoeuropee antiche rispettu à altre lingue indoeuropee muderne per esempiu i casi è trè generi chì a rendinu in ssu sensu paragunevule à lingue com è u latinu linglese nome nativu english ipa gl hè una lingua induaurupea appartinenti à u ramu uccidintali di i lingui germanichi incù l ulandesu l altu è bassu tedescu u fiammingu è u frisonu cunserva sempri un evidenti parintedda cù u sassonu cuntinintali dialettu di u bassu tedescu l inglesu accupa una pusizioni tuttu à fattu particulari micca solu rispettu à i lingui germanichi ma ancu à l internu di u gruppu linguisticu induauropeu hà talmenti simplificatu è altiratu a so probbia struttura da avvicinà si oramai à una lingua isulanti piuttostu ch è à una lingua flessiva inoltri da u puntu di vista di u vucabulariu cunteni molti tarmini di urighjina non germanica è in particulari latina si valuta in oltri u l afflussu di tarmini latini dirivati da u francesu pinitrati in u lessicu inglesu in bona parti grazia à l accupazioni nurmana dopu u ma ancu in u rinascimentu par influssu di u latinu coltu è scentificu trà i lingui di grandi diffusioni l inglesu hè verusimilamenti più apartu à l intrata di novi vucabuli di urighjina straniera sii a causa di u so ampiu usu com è lingua franca sii in virtù di l urighjina mista latinu germanica di gran parti di i radichi sii prubabilamenti ancu grazia à l estrema puvartà di diclinazioni è disinenzi tipichi chì ni carattarizeghjini i sustantivi in u corsu di u xx seculu l inglesu hè divintatu infatti a lingua franca par eccillenza abbattendu a pricidenti supremazia di u francesu chì à so volta avia sustituitu u latinu à fini di cumunicazioni diplumatica è scentifica hè oghji ancu un strumentu par a cumunicazioni frà etnii privi di cunnissioni culturali scentifichi o pulitichi si calculeghja chì quiddi chì parlani inglesu com è lingua materna english as a native language enl siini circa milioni mentri sò circa milioni i parlanti di l english as a second language esl veni à dì chì parlani inglesu accantu à a lingua naziunali o nativa sò infini circa milioni i parlanti di l english as à foreign language efl veni à dì chì ani amparatu l inglesu à scola in paesi induva sta lingua ùn hè micca in usu u numaru di quiddi chì usani l inglesu com è lingua siconda o straniera supareghja dunqua quiddu di quiddi chì u parlani da a nascita l inglesu hè usatu com è lingua materna ufficiali o di fattu in i siguenti paesi l inglesu hè imprudatu com è lingua ufficiali in botswana bangladesh camerun isuli cook figi filippini gambia ghana hong kong india kenya kiribati lesotho malawi malta mauritius namibia nauru nigeria pakistan palau papua nova guinea portu ricu samoa uccidintali seychelles sierra lione singapore sudan di u sudu isuli salomone tuvalu swaziland tanzania uganda vanuatu zambia è zimbabwe l inglesu s hè affirmatu di fattu com è u standard par a cumunicazioni scentifica à altu è altissimu liveddu essendu imprudatu com è lingua prifirinziali par u scambiu di infurmazioni scentifichi trà parsoni di lingui diffarenti par a publicazioni di cuntribuzioni in i principali rivisti scentifichi di qualsiasi sittori è par i rilazioni in i cungressi internaziunali in u so longu sviluppu l inglesu si hè nutevulamenti altiratu cunvinziunalamenti si dividi l evuluzioni diacronica di a lingua in cinqui fasi hè pussibuli estrapulà di i dati apprussimativi trà i molti pruposti è dì chì l anglusassonu và da l invasioni di a britannia à opara di sassoni juti è angli v seculu d c finu à a più massiccia è siconda fasa di cristianisazioni di l isula l inglesu anticu rimpiazza tandu l anglusassonu ancu in virtù di a supremazia di u dialettu west saxon annantu à quiddu anglicu divutu à u rinfurzamentu di a situazioni ecunomica è pulitica di i stati di u sudu di l inghilterra rispettu à quidda di u nordu zona di i regni sinu à l invasioni nurmana l inglesu mediu si pò fà tarminà intornu à l iniziu di u xvi seculu u prima inglesu mudernu copri un periodu di tempu chì và da shakespeare sinu à a mità di u setticentu l inglesu mediu và da u setticentu incù a comparsa di rumanzi com è robinson crusoe di defoe insinu à i nosci ghjorna bench è a lingua parlata si sii evoluta in quiddi seculi par asempiu in inglesu mudernu a prununcia di molti paroli usati in l opari di shakespeare hè diffarenti da quidda di u prima inglesu mudernu a so struttura hè ferma sustanzialamenti immutata sicondu u resucontu di u venerabile beda i sterpi germanichi di l angli di i sassoni è di l ghjuti partiti da u ghjutland è da l alimagna sittintriunali è da a futura danimarca si stalletini in quidda rigioni di a britannia chì hè oghji l inghilterra in u d c i ghjuti si stabilini in u cantium kent l angli in l anglia uriintali in i midlands è in northumbria i sassoni in l essex in u middlesex è in u wessex veni à dì rispittivamenti regnu di i sassoni uriintali di mezu è uccidintali sottu a spinta di i novi vinuti i celti in parti si spustàni à punenti north walas west walas o galles sth walas o cornuvaglia a parta da u x seculu l atoni brevi à è o è u tendini à cunfluiscia in u sonu indistintu schwa mori friquenti in l inglesu mudernu l inglesu anticu à diffarenza di u mediu inglesu pussedi una ricca flissioni sii numinali ch è virbali i genari sò trè maschili feminiccia è neutru com è in tedescu u nomu in l anticu inglesu prisenta quattru casi numinativu genitivu dativu accusativu u mediu inglesu hè u nomu datu à a lingua storica chì hà com è urighjina i diversi formi di inglesu parlatu in u periodu cumpresu trà l invasioni nurmana è u tardu rinascimentu inglesu grazia à geoffrey chaucer u mediu inglesu emersi com è una lingua litteraria soprattuttu grazia à a so più celebru opara i canterbury tales incù ghjuvanni senzaterra guasgi tutti i pussidimenti francesi funi persi fora di l isuli di u canali ultimu branu di u ducatu di nurmandia a parta da a guerra di i cent anni i liami incù a francia dunqua s addibuliscitini u vechju pruvverbiu jack wold be à gentilman if he cold speke frensk cuminciò à perda moltu di u so significatu in inghilterra cuminciò à pricisà si un novu standard basatu annantu à u dialettu di londra è di i home counties l intruduzioni di a stampa in inghilterra à opara di william caxton in u cuntribuì à a fissazioni di l ortugrafia ma apposta ch è ebbi locu prima ch è si cuncludissi u grandi spustamentu vucalicu ditarminò u prima grandi divariu trà scrittura è prununcia dopu a nascita di a ghjesgia d inghilterra nascì l esigenza di una virsioni inglesa di a bibbia in u fù data à i stampi lauthorized version a stampa a riforma è l affirmazioni di u cetu mediu middle class ebbini com è cunsiquenza a diffusioni di quidda chì era in traccia d affirmà si com è lingua standard l espansioni culuniali di l inghilterra diffusi a parlata in vasti tarritorii di l america di u nordu di l africa di l asia è di l uceania l indipindenza di l stati uniti currisposi à a furmazioni di una varietà d inglesu diffarenti da u standard britannicu chì s hè affirmata dopu à liveddu mundiali in u xx seculu u grandi spustamentu vucalicu hè a più impurtanti altirazioni funetica di a storia di a lingua inglesa si pò affirmà chì eddu purtò l inglesu à a so prununcia attuali u grandi spustamentu vucalicu ùn ebbi micca locu à listessa ebbica in i diversi rigioni in parechji particularamenti à u nordu hè assenti in i parlati lucali à i ghjorna d oghji si pò quantunqua pona u so iniziu à u xv seculu è cunsidarà lu scumpiitu à a fini di u xvi u grandi spustamentu vucalicu riguarda i vucali longhi trà i dittonghi è cunfluiscini in muti tendi à simplificà si in dopu l r è rude chew june passa à law i spiranti allongani u sonu di una à chì i pricedi mass bath staff l r frà altru distinata à scumpariscia dopu vucali impidisci u grandi spustamentu vucalicu intruducendu un schwa door clear scumpariscini i soni è fora di in prestiti com è u scuzzesu loch o in i grecisimi è g chemistry u gh chì i ripprisintava perdi ogni sonu incausendu l allungamentu di a vucali pricidenti bright night oppuri spezii in fini di parola diventa cough casu particulari hè u prunomu di prima parsona i chì diriveghja da l anticu igh cfr tedescu ich ma in u passaghju da u mediu inglesu à l inglesu mudernu oltri à u grandi spustamentu vucalicu subitu da a vucali longa hà vistu cada ancu in a lingua scritta u digramma gh diventa fora di u nordu ma si manteni a grafia wh tendi à fonda s incù a cunsunanti pricidenti ocean measure futuri è cetara un di i fatti più impurtanti hè a scumparsa di l r postvucalica quissa hè una carattaristica tipica di u sudu assenti sempri oghji da i midlands versu u nordu è in scozia è assenti in i stati uniti fora di in u new england uriintali è in u sudu u plurali in s s afferma dicisamenti fermani parechji formi incù umlaut foot feet è parechji plurali in nasali oxen l aghjittivi sò nurmalamenti invarievuli ma ci sò casi in i quali u genaru di a lingua antica s hè prisirvatu par asempiu blond cambia à blonde incù i sustantivi feminicci diminuiscini nutevulamenti i verbi forti oramai chjamati irregulari indrentu à ssa catiguria scumparisci à spessu a distinzioni trà priteritu è participiu passatu cling clung clung u cunghjuntivu si riduci finu guasi à scumpariscia in i rari casi in i quali hè adupratu hè indistinguibili da l indicativu fora di i casi in i quali hà una forma diffarenti terza pers sing adisinenziali he do forma be di u verbu essa a disinenza di a terza parsona singulari oscilla frà e th miridiunali è e s sittintriunali sarà st ultima forma à privala finalmenti a forma prugrissiva to be ing diventa rigulari a custruzzioni to be participiu passatu i am come diventa molta rara incù l affirmazioni di to have in sta funzioni inoltri à u priteritu i verbi rigulari tarmineghjani incù u sonu d t o id asempiu danced t changed d started id a lingua germanica di l isuli britannichi ancu s eddu hè difficiuli di parlà di un anticu inglesu unitariu subì una nutevuli latinisazioni in dui fasi principali di solitu quandu una parola straniera hè intrudutta in una lingua subisci ciò ch è baugh è cable adattendu un terminu da a butanica chjamani arrested development in inglesu hè pussibuli truvà molti paroli francesi in a forma in a quali funi impurtati in inghilterra à l ebbica di u medievu si cunfronta default in inglesu incù défaut in francesu subject in inglesu incù sujet in francesu si pò paragunà à u fattu chì dopu à un travasu a pianta ùn cresci più par un certu periodu mentri un altra di listessa ità cuntinueghja à sviluppà si nurmalamenti i paroli francesi quandu ùn funi micca rimanighjati da l umanisti in u xvi seculu ani dunqua cunsirvatu a forma incù a quali erani stati intrudutti in u medievu in un cuntestu linguisticu à eddi stranieri à diffarenza di a forma u significatu di i paroli impristati da u francesu chì in francia firmeti sustanzialamenti immutati duviti inveci adattà si in l inglesu à causa di a cuncurrenza di altri paroli anglusassoni incù listessu significatu à spessu cambiendu lu o incausendu l estinzioni di u terminu cusì par asempiu mentri courir ùn fù micca accaticatu com è run i paroli chì si rifirìani à a vita di l alta sucità francofuna succesini megliu com è court francesu mudernu cour è chivalry sensu di cavaddaria è dinò par porcu esistini dui paroli diffarenti pig hè a bestia viva chì divintava pork quandu era cucinata da i ricchi nurmani i paisani anglusassoni ùn pudiani micca permetta si di manghjà mori carri di porcu parò l addivavani par i prubitarii nurmani ma esistini parechji altri coppii sinonimichi in i quali u terminu currenti hè di radica germanica anglusassona mentri quiddu altu hà una radica latina francesa si tratta di un finominu tipicu di a lingua inglesa non certu limitatu à u duminiu alimintariu ma stesu ancu à cuncetti metafisichi induva l accizioni elevata tendi sempri à sviluppà u terminu di radichi latinu francesi à diffarenza par asempiu di ciò chì avveni in tedescu ni sò asempii in altri casi hè ancu difficiuli à truvà accizioni beddi distinti in i dui tarmini sinonimi quiddu germanicu è quiddu latinu com eddu accadi par asempiu incù wedding marriage matrimony espousal matrimoniu stu scenariu cumplessu in u quali i paroli di urighjina rumanza lottani par a sopravvivenza contru à quiddi anglusassoni rifletti u cunflittu beddu più drammaticu trà civiltà anglusassona è nurmana dopu u distaccu puliticu di l inghilterra da a francia in u xiii seculu u francesu persi parò vigori una tistimunianza ridicula ni hè u parsunaghju di a monaca in i canterbury tales i raconti di canterbury chì parla di manera maccaronica pruvuchendu cusì l ilarità di la ghjenti bon parechjii funi i paroli eliminati sii in l anglusassonu sii in u francu nurmanu par quantu in u lessicu l avantaghju pendi nittamenti in favori di u mondu rumanzu par l influenza asercitata da u pristigiu litterariu di u mondu rumanzu è dunqua da u rinascimentu in l ità lisabettana si ri introdussini tarmini francesi in forma più muderna è molti lemmi taliani prima scunnisciuti si pensa solu à l influenza di i formi litterarii com è u sunettu a cummedia di l arti a musica taliana è a tragedia senechiana pruvinenti di mudeddi taliani u tiatru lisabettanu sfruttò frà altru a prisenza di una cumpagnia numarosa di attori è littarati taliani stu prucessu di trasfurmazioni hè sempri in corsu à i ghjorna d oghji i verbi irrigulari influinzati da quiddi di urighjina rumanza adoprani pocu à pocu è par u passatu è u participiu passatu par asempiu burnt burned è dreamt dreamed mentri i genitivi sassoni sò oramai usati in i formi più simplici the oxford police induva oxford hè usatu com è simpliciu aghjittivu hè moltu più friquenti di oxford s police è a m di u dativu anglusassonu di whom chì hè oramai assenti in a cunvarsazioni infurmali tutti ssi finomini sò indicatori di u longu prucessu chì hà avvicinatu l inglesu à u mondu rumanzu più ch è tutti l altri lingui germanichi senza perda puri i qualità fundamintali chì da eddu a distinguiscini i vucali di l inglesu varieghjani monda da un dialettu à l altru è par via di cunsiquenza i vucali si poni trascriva incù parechji simbuli sicondu i diffarenti articulazioni lu sistema vocalico di l ai cunsta di sette vocali chì possonu esse brevi ò lunghe la lungura di le vocali ùn veniva indicata graficamente a partisce da lu x secolu le atone brevi a e o è u tendonu à cunfluisce in lu sonu indistintu schwa così frequente in l inglese mudernu li dittonghi sò tra le cunsonanti l ai à differenza di l im possede una ricca flessione sia nominale chì verbale li ghjeneri sò tre maschile femminile è neutru come in tedescu lu nome in l ai presenta quattru casi nominativu ghjenitivu dativu accusativu le classi di declinazione più frequenti sò tre altre declinazioni menu frequenti sò la atematica quella in r quella di li neutri cù plur in ru i sustantivi atematici masch è femm cambianu à lu plurale la vocale tematica in cunseguenza di un anticu umlaut ft masch pede plur ft l aghjèttivi secondu una caratteristica di le lingue ghjermaniche segonu una declinazione forte cù le desinenze di li pronumi è una debule cù le desinenze di li sustantivi in nasale un aghjèttivu segue la declinazione debule quandu hè precedutu da un articulu un dimostrativu ò un possessivu la forte in l altri casi a grammatica inglesa mostra una quantità minima d inflissioni rispettu à altri lingui induaurupei par asempiu l inglesu cuntimpuraniu diffarenti da u tedescu u nidirlandesu è i lingui rumanichi manca di genaru grammaticali è cuncurdanza aghjittivali i casi sò tutti scumparsi è in parti sopravvivini in i prunomi a distinzioni trà verbi forti calchì volta chjamati irrigulari par asempiu speak spoke spoken è quiddi debuli chjamati rigulari par asempiu call called called d urighjina germanica hè diminuita in l inglesu cuntimpuraniu è l inflissioni par asempiu plurali irrigulari sò divintati più rigulari parallelamenti a lingua inglesa hè divintata più analitica è l usu di verbi mudali è l ordini di i paroli par cumunicà i diversi significati hè divintatu più impurtanti i verbi ausiliari signalani i dumandi a nigatività a pularità a boci passiva è i tempi prugrissivi l inglesu mediu o middle english hè u nomu datu à a lingua storica chì hà com è urighjina i diversi formi d inglesu parlati in u periodu cumpresu trà l invasioni nurmana è u tardu rinascimentu inglesu grazia à geoffrey chaucer u mediu inglesu emersi com è una lingua litteraria soprattuttu grazia à a so più celebra opara i canterbury tales incù ghjuvanni senzaterra guasgi tutti i pussidimenti francesi funi persi fora di l isuli di u canali ultimu strappeddu di u ducatu di nurmandia à parta da a guerra di i cent anni i liami incù a francia cusì si addibbulitini u vechju pruvverbiu jack wold be a gentilman if he cold speke frensk cuminciò à perda moltu di u so significatu in inghilterra cuminciò à appariscia un novu standard basatu nantu à u dialettu di londra è di i home counties l intruduzioni di a stampa in inghilterra da william caxton in u cuntribuì à a fissazioni di l ortugrafia ma apposta ch edda ebbi locu prima ch eddu si cuncludissi u grandi spustamentu vucalicu ditarminò u prima grandi divariu trà scrittura è prununcia dopu à a nascita di a ghjesgia d inghilterra nascì l esigenza d una virsioni inglesa di a bibbia in u fù data à i stampi l authorized version a stampa a riforma è l affirmazioni di a classa media middle class ebbini com è cunsiquenza a diffusioni di quidda chì cuminciava à affirmà si com è lingua standard l espansioni culuniali di l inghilterra diffusi a parlata in numarosi tarritorii di l america di u nordu di l africa di l asia è di l uceania l indipindenza di i stati uniti currisposi à a furmazioni d una varietà d inglesu diffarenti da u standard britannicu chì s hè affirmata à u liveddu mundiali in u xx seculu u grandi spustamentu vucalicu in inglesu great vowel shift gvs hè a più impurtanti altirazioni funetica di a storia di a lingua inglesa si pò affirmà ch eddu purtò l inglesu à a so prununcia attuali u gvs ùn ebbi micca locu in listessa ebbica in i diversi rigioni in parechji particularamenti à u nordu hè assenti in i parlati lucali à i ghjorna d oghji si pò quantunqua sità u so iniziu à u xv seculu è cunsidarà lu compiu à a fini di u seculu xvi trà i dittonghi iu è u cunfluiscini in ju mute ju tendi à simplificà si in u dopu à l r t è d rude chew june inoltri au passa à law i spiranti allongani u sonu d una a chì i pricedi mass mas bath bii staff hèf lr frà altru distinata à spariscia dopu à vucali impidisci u gvs d intruducia un schwa door door clear cliar spariscini i soni x è fora di in prestiti com è u scuzzesu loch a ux o in i grecisimi par asempiu chemistry xemiztri u gh chì i ripprisintava perdi ogni sonu incausendu l allungamentu di a vucali pricidenti bright night brit brat nit nait oppuri spezia in fini di parola diventa f cough casu particulari hè u prunomu di prima persona i chì diriveghja da l anticu igh cfr tedescu ich ma in u passaghju da u mi à l inglesa mudernu più di à u gvs subitu da a vucali longa i hà vistu cascà ancu in a lingua scritta u digramma gh hw diventa w fora di u nordu ma si manteni a grafia wh j tendi à fonda si incù a cunsunanti pricidenti ocean osjn on measure meziir mer future fjutr fjutr è cetara un di i fatti più impurtanti hè a scumparsa di l r postvucalica quissa hè una caratteristica tipica di u sudu assenti sempri oghji da i midlands versu u nordu è in scozia hè assenti in i stati uniti d america fora di in u new england uriintali è in u sudu diminuiscini assà i verbi forti ormai chjamati irrigulari drentu à ssa catiguria sparisci à spessu a distinzioni trà priteritu è participiu passatu cling clung clung u cunghjuntivu si riduci finu guasgi à spariscia in i rari casi in i quali eddu hè impiigatu hè indistinguibili da l indicativu fora di i casi in i quali t hà una forma diffarenti terza pers sing adisininziali he do forma be di u verbu essa a desinenza di a terza parsona singulari oscilla frà è th miridiunali è è s sittintriunali sarà quidd ultima forma chì privalarà a forma prugrissiva to be ing diventa rigulari a custruzzioni to be participiu passatu i am com è diventa mori rara incù l affirmazioni di to have in ssa funzioni inoltri à u priteritu i verbi rigulari tarmineghjani incù u sonu di t o id asempiu danced t changed di started id da u puntu di vista di u vucabulariu cunteni molti tarmini di urighjina non germanica è in particulari latina si valuta in oltri u l afflussu di tarmini latini dirivati da u francesu pinitrati in u lessicu inglesu in bona parti grazia à l accupazioni nurmana in i seculi dopu u quandu i duchi di nurmandia cunquistàni l inghilterra anglo sassonu incù a battaglia di hastings ma ancu in u rinascimentu par influssu di u latinu coltu è scentificu par sta raghjoni una di i carattaristichi più evidenti di u lessicu inglesu hè a ricchezza di coppii di sinonimi di i quali l unu di urighjina germanica l altru di urighjina latina par indicà listessu ughjettu o cuncettu ma incù accizioni è sfumaturi diversi par asempiu freedom liberty pig pork spear lance first prime opening aparture fire focus amount quantity bench è in st ultimu casu ancu amount diriveghja di manera indiretta da u latinu à montem à traversu u francesu anticu amonter chì hà purtatu ancu à u talianu ammuntà etc l accentu britannicu cunnisciutu com è received pronunciation hà i siguenti carattaristichi a prununcia dialittali sittintriunali da u staffordshire leicestershire è lincolnshire versu u nordu hè carattarizata da i siguenti fatti funetichi in u sudu l inglesu americanu hè un insemu di varianti di a lingua inglesa parlati in i stati uniti d america circa i dui terzi di la ghjenti di matrilingua inglesa vivini in i stati uniti l accentu più neutrali di l inglesu americanu si chjama general american si basa annantu à l accenti di u midwest ed hà i siguenti carattaristichi l irlanda si pò suddivida da u puntu di vista linguisticu in trè arii l inglesu parlatu in irlanda hà subitu pochi variazioni à liveddu di prununcia mantinendu si par parechji aspetti mori cunsirvativu ancu à i ghjorna d oghji l influssu di u standard britannicu ùn si faci micca senta mori fora di dublinu à u liveddu funeticu l inglesu irlandesu hè carattarizatu da i siguenti finomini in u lessicu si scontrani termini particulari di urighjini gaelica p es slean vanga u termini hiberno diriveghja da u nomu latinu di l isula hibernia a lingua ciciliana o lingua siciliana in cicilianu sicilianu hè a lingua rumanica di l isula di sicilia hè una lingua appartinendu à u gruppu di i lingui rumanichi di a famiglia di i lingui induauropei in un sensu rigurosu ssu terminu disigna u cicilianu di cicilia è i so diversi dialetti mentri chì in un sensu largu a parsona si riferisci à u gruppu linguisticu cicilianu cumprindendu u cicilianu di cicilia u calabresu centrumeridiunali u salentinu è ancu u cilentanu miridiunali u cicilianu ùn faci l ughjettu di nisciuna prutizzioni rigulamentaria ùn essendu micca minziunatu frà i lingui prutetti da a leghji di u di dicembri di u annantu à i reguli in materia di prutizzioni è di difesa di i minuranzi linguistichi storichi l arghja di ripartizioni naturali di i diversi dialetti ciciliani si stendi annantu à l insemu di a cicilia è ancu annantu à a parti miridiunali di a calabria è annantu à a parti a più miridiunali è uriintali di a puglia u salentu ghjustu appuntu in u calcagnu di a botta taliana a litteratura in lingua ciciliana hè una di i primissimi litteraturi in lingua vulgari à nascia in italia dopu à u diclinu di u latinu hè à u xiiiu seculu sottu à l impulsioni di federiccu ii è di a so corti cumposta da littarati di sapienti è di filosufi chì ssa nova litteratura si sviluppa u cicilianu s arricchisci d impronti à u tuscanu è à u latinu i pueti di corti ani da sviluppà una puisia lirica di qualità è à forti cumpunenti sculasticu u sunettu è a canzona sò i formi privilighjati da i pueti chì cantani a so prummissa o discorrini annantu à a natura di l amori frà l autori di ssa ebbica si trova giacomo da lentini cielo d alcamo rinaldo d aquino giacomino pugliese o dinò petru di i vigni l accentu cicilianu sona assà apartu à l arechja cunfiriscendu à ssa lingua è à i so locutori ancu quandu eddi si sprimani in talianu cumunu un certu esotisimu par indittu u verbu èssiri essa tistimunieghja di un e assà apartu incù un accentu tonicu forti è trascinendu annantu à a prima sillaba in soprapiù i ciciliani prununciani sempri l s com è in a parola corsa messa cusì un cicilianu prununciarà i paroli casa è odiosu incù una s dura quandu inveci u talianu ufficiali li sustituisciaria u sonu z u cicilianu ammetti i varianti siont è i loca ma ferma una lingua viva chì faci parti di u patrimoniu di a rigioni è chì manifisteghja u culori lucali di a cicilia difatti i locutori ci sò assà liati ferma d altrondi u prima mezu di cumunicazioni davanti u talianu quandu a parsona s alluntana da i zoni turistichi u cicilianu parmetti cusì un idantità ciciliana chì usa a lingua com è fattori unificanti u cicilianu improda una varianti di u santacroci latinu chì cumporta lettari vucali è cunsunanti u cicilianu ùn improda dunqua micca i lettari k k w w x x è y y cunfurmamenti à u talianu in l anziani testi ciciliani a lettara x x era apradata com è in u maltesu par u sonu equivalenti à u ch corsu è ancu xh xh era usatu par u sonu equivalenti à u ch alimanu u segnu diacriticu u più usatu in cicilianu cumunu hè l accentu gravi apradatu par marcà l accentu tonicu ma s improda dinò l accentu circunflessu par marcà a sparizioni di una sillaba in una parola eppuri parechji scrittori ciciliani ani scrittu in cicilianu usendu dinò altri segni diacritichi tali l accentu acutu par signalà l accentu tonicu veni à dì com è in spagnolu è sancu u trema par signalà i falsi diftonghi a sciappapetra polygonum maritimum hè un fiori chì faci parti di a famiglia di i polygonaceae i casci sò lungarini è uvali nasci in a rena di u litturali accantu à i piaghji ma ancu à u cantu di i stradona hè alta à cm fiurisci da ghjugnu à aostu i fiori sò chjucareddi mm è bianchi t hà una radica longa è fonda chì li parmetti di stà in a rena calda a sciappapetra si trova in l ariali di u mari tarraniu l arba sciappapetra hè abbastanza cumuna in corsica u nomu corsu veni da u fattu ca a pianta hè rinumata par sciappà a petra vena à dì truncà è caccià i calculi i cuncressioni minerali chì si formani in i rena o in a buscica l arba sciappapetra hè ancu chjamata a spaccapetra chì t hà listessu significatu ma par via di ssa prubità chì hè cunnisciuta ancu fora di corsica l arba sciappapetra hè sradicata troppu suventi è diventa più rara par coglia la ci voli à taglià la lachendu a so radica in terra è micca à sradicà la si dici dinò conrad chì nabulionu chì suffria da i calculi rigrittia d ùn truvà l arba sciappapetra in santa elena lisandru ambrosi hè statu un pueta è impruvisatore corsu lisandru ambrosi hè natu in castineta di rustinu u frivaghju di u era cunnisciutu dinù cum è lisandru di u rustinu o ancu cum è u ziu lisandru era u figliolu di salandria ambrosi è ghjuvanna paoli e so puesie sò state trasmesse per via di a tradizione orale lisandru ambrosi era assai cunnisciutu in u rustinu per via di u so talentu d impruvisatore satiricu si pò cunsiderà chì frà a so produzzione chì solu una piccula parte hè stata raccolta sin à l epica muderna lisandru ambrosi morse u maghju di u l arbitru muntaninu o albitru muntaninu viburnum tinus hè un arburettu o un picculu arburi chì faci parti di a famiglia di i caprifoliaceae hè altu dui à trè metri i casci sò opposti ovali longhi à cm u so culori hè verdi scuru fiurisci da nuvembri à aprili i fiori sò bianchi o appena rusulini i frutti sò bagareddi neri o turchini scuri l arbitru muntaninu hè urighjinariu di a rigioni mediterrania africa di u nordu prossimu urienti europa miridiunali è ancu di l azzori è di l isuli canarii esistini trè sottuspezii di viburnum tinus l albitru muntaninu hè cumunu in corsica a sottuspezia prisenti in corsica hè viburnum tinus tinus l arbitru muntaninu hè ancu chjamatu u laniu a ricerca hè u prucessu di truvà fatti quissi fatti cundurrannu à a cunniscenza a ricerca hè fatta usendu ciò chì hè ghjà cunusciutu a cunniscenza supplementare pò esse uttenuta pruvendu o falsifichendu e teorie o i sistemi esistenti è pruvendu à spiigà megliu l usservazione a ricerca hè un prucessu analiticu sistematicu urganizzatu è ughjettivu ssu prucessu duvrebbe risponde à una dumanda o l ipotesi in ssu modu duvrebbe aummentà a cunniscenza è l infurmazione annantu à una certa cosa scunusciuta chì a ghjente vole sapè megliu i studianti facenu ricerche pà scrive e tese dissertazione di laurea a lettura di un grandi numeru di libri di un tema è prende note hè una forma di ricerca l autori di i libri ùn rumantici facenu ricerche dunque i so libri sò curretti u metudu scentificu hè un modu cumunu di fà a ricerca a ricerca hè usata pà migliorà a cumprensione di a biulugia di l inghjegneria di a fisica di a chimica è d assai altri campi quissu permette di scopre nove medicine di rende e macchine più sicure è fà aziende agricole produrre più prudotti alimentari u denaru pà a ricerca vene da i guverni da e sucità cummerciali private è da i carità a ricerca hè caratterizzata essendu un prucessu l attività di base di ricerca sò i tipi diversi di ricerca frà i discipline cù una terminulugia specifica sò stati descritti u spinitriculu astragalus gennargenteus hè una pianta chì faci parti di a famiglia di i fabaceae hè endemica di a corsica è di a sardegna u spinitrìculu hè cumunu in i muntagni di corsica è più schersu in sardegna ind eddu si pò scuntrà in u monti albu in u gennarghjentu è in u sopramonti d orgosolu si scontra da à metri hè una pianta zimbrunuta fiurisci di ghjunghju o di lugliu i fiora sò bianchi giaddicci u calici hè pilosu hè alta à cm un sinonimu di astragalus gennargenteus hè astragalus sirinicus var gennargenteus moris u spinitrìculu hè cumunu in corsica hè ancu chjamatu a spinitricula conrad u nomu corsu veni da u fattu chì ssa pianta cumporta mori spini elea velia per i rumani velia in latinu era una cità greca situata annantu à a costa tirrenia in campania vicinu à u golfu di salerna hè quà ch ella fù creata a scola eleatica una scola filusofica fundata da parmenide è xenufanu à a quale anu participatu zenone d elea è melisse da un puntu di vista amministrativu l attuale velia hè un paisolu di a cumuna d ascea dapoi u ascea velia sa chì cumporta circa milla abitanti velia ùn deve esse micca cunfusa incù novi velia una cumuna vicina elea fù fundata in circa innanzi à cristu da i greghi di focea chì eranu scappati dopu à l invasione da i persi in asia minore a creazione di a cità hè frà altre mintuvata da strabon in a so geografia è da erodote ssi coloni anu righjuntu quesse altre culonie di l italia suttana chì furmavanu a grande grecia elea hè firmata independente cum è numerose cità in italia in circa ac elea s hè alliata incù roma ma a cità fù abandunata dopu à u medievu à i ghjorni d oghje u situ archeologicu chì ferma si trova in u parcu naziunale di u cilento l africa hè u sicondu cuntinente più grande è populatu di u mondu dopu à l asia copre di a terra è ci stanu guasgi di a populazione mundiale e sò limite sò ci sò stati independenti incù l isula di madagascar è a repubblica di u sahara occidentale chi ùn hè micca ricunisciuta da u marocu l africa hè spessu cunsiderata da a cumunità scientifica cum è u locu duve naque l umanità sette milioni d anni fà ci si trovanu assai clima sfarenti hè l unicu cuntinente chi si stende da a zona temperata di u nord à a zona temperata di u sud lasia hè u più vastu di i cuntinenti di a terra incù una superficia più di cinqui volti maiori di quidda di l auropa è para à circa un terzu di tutti i terri emersi si prisenta in u so cumplessu com è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni ed hè u solu cuntinenti à essa bagnatu da trè oceani l atlanticu incù u mari glaciali articu è u mari tarraniu l indianu è u pacificu a massa cuntinintali si spinghji à u sudu incù i trè grandi penisuli di l arabia di u subcuntinenti indianu è di l indocina à quist ultima suvitani com è prulungamentu naturali l isuli di l indunesia mentri più à livanti in l oceanu pacificu ci sò grandi fistona d isuli chì da i curili à u giapponu è à i filippini dilimiteghjani mari custieri hè da nutà chì l asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l auropa incù a quali forma un unica massa cuntinintali l eurasia a so idantificazioni com è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali duvuta à raghjoni storichi l asia inoltri hè unita incù l africa da l istmu di suez hè siparata da l america sittintriunali da u strettu di bering largu km u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l australia i punti estremi di a terraferma asiatica sò à u nordu capu iljuskin annantu à a costa sibiriana latitudina nordu à u sudu capu buru à l estremità di a penisula di malacca latitudina nordu à punenti capu baba in asia minori longitudina livanti à livanti capu uriintali annantu à u strettu di bering longitudina punenti l assi nordu sudu hè di km circa quiddu punenti livanti di km circa si stendi annantu à una superficia di milioni di km u tuponimu asia urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu l antichi pupulazioni asiatichi chinesi giappunesi indiani è cetara ùn cuncipitini mai l idea di asia simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni diffarenti da l idea ch eddi aviani l auropei a parola diriva da u tarmini grecu imprudatu par a prima volta da erodutu intornu à u a c in i so guerri pirsiani par indicà l anatulia s eddu ùn hè probbiu l imperu persianu par distingua la da a grecia è da l egittu erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu auropa asia è libia par intenda l africa affirmendu dopu chì i grechi pinsavani chì u tarmini asia dirivessi da esione mentri i lidi pinsavani ch eddu pruvinissi da asias figliu di cotys i chì deti u nomu à una tribù di l antica cità di sardi prima di eddu omeru in a guerra di troia citò dui figuri chì si chjamavani asio è in l iliadi discrissi un padulu com è in l antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l india tantu hè veru chì lisandru magnu quandu ci arrivò criditi d essa ghjuntu à u limitu estremu orientali di i terri emersi u tarmini divintò rapidamenti cumunu in l italia antica è cusì ancu trà i rumani l antichi mappi auropei di u medievu raffigurani u cuntinenti asiaticu com è una grandi terra da i cunfini incerti com è illustra primitivissimamenti u planisferu di tolomeu in altirnativa u tarmini asia pò dirivà da u tarmini accadicu w a m escia o ascenda in rifirimentu à u corsu di u soli contrappostu à l altru tarmini accadicu erbu m entra o tramuntà prupostu par l etimulugia di u tarmini auropa quist iputesi hè sustinuta da t r reid chì nota com è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu chì in assiria indicava livanti l idei di uccidintali è uriintali sariani un invinzioni aurupea sinonimi par indicà u punenti è u livanti par altri l etimulugia pruposta da reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com è mai u tarmini asia fù introduttu par a prima volta par indicà l anatulia chì si trova à l uccidenti in arii induva erani insidiati i populi semitichi sicondu altri asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa imprudatu par indicà u livanti l asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a terra hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi umani è ecunumichi par asempiu u monti everest m hè u puntu più altu di a terra mentri a fossa di i marianni quiddu più prufondu l asia si spandi in tutti i trè zoni astrunomichi di l emisferu boreali a zona glaciali timparata è quidda torrida di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi in a siberia sittintriunali infatti si righjistrani tampiraturi sinu à c verkhojansk e ojmjakon mentri in u disertu di lut in iran si toccani i c à l ombra à i peda di l himalaya à cherrapunji cadini oltri mm di piova à l annu mentri in l arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità in asia si trova u mari caspiu km chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a terra cunteni ancu u lavu più prufondu u bajkal m in russia è quiddu più dipressu u mari mortu m un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran parti di l asia uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s urighjineghja in i diserti di a mungolia di a china è di u kazakistan sittintriunali a grandi varietà di climi incauseghja i più svariati furmazioni vigitali da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi taiga di i rigioni sittintriunali à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali inoltri da l asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l omu com è u frumentu l orzu a fava a lintichja u fasgiolu l alivu a vigna a canna da zuccaru è cetara cusì puri ricca è variata hè a fauna da a renna è da l animali da piddiccia à u cammeddu à u cavaddu à a pecura à u tigru à a pantera à u lionu è cetara ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti l asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i di a pupulazioni tirrestra ma distribuita in modu pocu uniformu si passa da arii disertichi praticamenti disabitati à quiddi di a costa chinesa di u giapponu è di l indunesia induva si righjunghjini i ab km grandi sò i diffarenzi etnichi l asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali in asia mediu orienti funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di agricultura è di addivamentu fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi stati bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ghjudaisimu cristianesimu islamu induisimu buddisimu nascini in asia in l immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi da u persianu à l arabu da u bizantinu à l ottumanu da u chinesu à u russiu l asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media oltri m da u puntu di vista giugraficu pò essa divisa in trè grandi rigioni a rigioni sittintriunali pianinchi custituita da u bassupianu turanicu sibirianu è da u tavulatu sibirianu a rigioni midiana incù i ghjiganteschi sistemi muntosi a rigioni miridiunali frazziunata in trè grandi penisuli u fiumu jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu l orientali altupianu sibirianu incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i m incù certi cimi più elevati monti putorana m monti di u jenisej m l uccidintali bassupianu sibirianu incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l alturi di a chirghisia a rigioni midiana di i grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori altipiani è di cateni chì s annodani in u pamir u tettu di u mondu da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l altupianu anatolicu incù à u nordu i monti eusini è à u sudu u tauro l acrocoru armenu chì righjunghji i m incù u monti ararat è si cullega à u nordu incù u sistemu da u caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi elbrus m è à u sudu livanti incù l altupianu iranicu chjusu trà i monti elbrus è i monti di u khorasan è di l afghanistan à u nordu i monti di a persia miridiunali è di u belucistan à u sudu chì tarmineghjani incù i monti sulaiman in a pianura di l indu da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a cina è versu sudu in a penisula inducinesa frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u pamir si stendi l altupianu di hanhai mari dissiccatu à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di gobi a rigioni miridiunali di l asia prisenta dui grandi penisuli bagnati da l oceanu indianu l arabia è l india furmati da tavulati incù orli muntagnosi murfulugicamenti simili à l africa u tavulatu indianu deccan hè urlatu longu i costi da rilievi ghati uccidintali è ghati uriintali è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu i fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani attivi trà i isuli curili è u giapponu alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica l asia pò essa ultiriuramenti suddivisa in cinqui rigioni più una à u nordu cumprindenti solu a parti asiatica di a russia chì hà parò capitali è parti di u tarritoriu in auropa sicondu a divisioni di i nazioni uniti trà parintesi i capitali di i stati u baracuccu prunus armeniaca hè un arburu chì faci parti di a famiglia di i rosaceae hè cultivatu à spessu pa u so fruttu u baracuccu u baracuccu hè urighjinariu d asia cintrali è uriintali u kirghizstan a china li cunveni un clima caldu com è u clima mediterraniu hè un arburu abbastanza cortu altu sin à metri i fiori abbastanza maiori sò bianchi a nacciola cunteni un amandula dolci à amara sicondu u casu u baracuccu hè cultivatu in china dapoi circa trè milla anni innanzi à cristu a so intruduzzioni in l area mediterrania via l armenia hè da quissa ch eddu veni u so nomu specificu armeniaca dataria di u principiu di l era cristiana plinu u vechju u mintuveghja in a so storia naturali cù u nomu di malum praecocium parchì fiurisci dui manera prumatticia i sinonimi di prunus armeniaca sò u baracuccu hè cultivatu à spessu in corsica chì u clima li cunveni lottave giocose sò puesie chì sò state create da guglielmu guglielmi di e piazzole d orezza sò state publicate in u in i canti populari corsi di salvatore viale sò cumposte da trenta sei uttave eccu una trascrizzione in corsu mudernu di lottave ghjucose rimustranze à u nobile filippu adorno governatore genovese à nome di l abitanti di castagniccia per a carestia di u i ii iii iv v vi vii viii ix x xi xii xiii xiv xv xvi xvii xviii xix xx xxi xxii xxiii xxiv xxv xxvi xxvii xxviii xxix xxx xxxi xxxii xxxiii xxxiv xxxv xxxvi eccu a trascrizzione litterale di lottave giocose secondu a versione publicate in i canti populari corsi di salvatore viale rimostranze al nobile filippo adorno governatore genovese a nome degli abitanti di castagniccia per la carestia del i ii iii iv v vi vii viii ix x xi xii xiii xiv xv xvi xvii xviii xix xx xxi xxii xxiii xxiv xxv xxvi xxvii xxviii xxix xxx xxxi xxxii xxxiii xxxiv xxxv xxxvi pinguicula corsica hè una pianta carnivora vivace di a famiglia di e lentibulariaceae e so casce ovale verde chjaru o ancu giallastre appiccicose cuperte à ghjandule mucilaginose ritinendu l insetti aghjunghjenu à cm è si spannanu in rusette da a fine di u veranu à u vaghjimu a fiuritura succede da ghjugnu à sittembre l ampa fiurale ghjandulosa o tisgia porta un fiore incù una curolla abbastanza chjuca mm è un spronu cortu mm di culore varievule giallastru rosulatu qualchì volta viulinu pinguicula corsica hè specifica in ssu sensu ch ella ùn pussede ch è cromusomi quandu l altre piante di listessa spezia ne contanu o ancu ssa spezia hè strittamente endemica di corsica induv ella si scontra di solitu in e zone umite assuliate sponde di i turrenti fonte pozzi trà è metri d altitudine da u pianu muntagnolu à quellu alpinu luniversità di corsica pasquale paoli hè a sola università di a corsica hè situata in corti é hà à pocu pressu studianti ci sò dinù sitti in bastia aiacciu è cargese ghjè a sola università duve si pò studià a lingua corsa l università tale ch ella esiste oghje fù aparta in nanzu à l epica di pasquale paoli esistia digià un università quassù in corti ma fù chjosa da luigi xvi ch ùn vulia dà un arnese di struzzione à i corsi per impedisceli d emancipassi a corsica hè dunque stata dui seculi senza università u presidente di l università hè paulu maria romani i trè sindicati studienti sò a l università di corsica ùn ci truvarete sindicati studientini francesi cum è l unef o l uni ci sò trè ufr unità di furmazione è di ricerca ci hè dinù una scola d ingeniori è un iufm dumenicu carlotti era un scrivanu in lingua corsa era piuttostu cunnisciutu per via di u so cugnome martinu appinzapalu l usteria di i latroni u ghjovanu scarparu ghjuvan valentu hà tombu mille mosche è ne hà feritu cinque centu a so nomina ghjugne ignalocu viaghjava annantu u so sumerellu arechjilongu è schinchiseccu senza nè danaru nè bagagli è tocchi tocchi viaghjendu eccu ti chì dopu trè ghjorni cuminciava à disperà si quand ellu ti ghjunghje davanti una bellissima usteria à mezu boscu tempu vistu lu l usteria era piena di latroni eccu ti chì presi di paura intesu u nome di l eroe scappanu in furia è in fretta per porte è purtelli lascendu si a magnusca annantu tavula è arme rilucente è cavalli boni ghjuvanni si scavalca è si mette tranquillamente à tavulinu c era un pranzu numeru unu mancu toccu è si colse da cavallu à u più bellu cavallu quellu di u capulatrone è dendu un colpu di spronu l usteriaghju è a servitù s inchjinonu fin à terra purtichju hè una zona balneare chì si trova sopra a rive sud in u golfu d aiacciu simu à km da aiacciu face parte di a cumuna di grossetu prugna paese di muntagna à l incrociu di u stradone di bonifaziu u codice postale he pudemu cuntà circa abitanti dentru a cumuna sicondu i dati di insee purtichju accoglie assai turisti d estate ci sò parechji spittaculi è attività durente l annu cum è u circu e feste d estate u karting ci sò altri assai risturanti propriu pè i turisti ogni annu u di lugliu è u agostu ci hè u focu d artifiziu pè andà in aiacciu si pò piglià a vittrua o u batellu i mezi di traportu sò assai scarsi ma u paisaghju offre parechje bellissime cose da vede assolutamente e piaghje di a costa sò assai belle cum è a piaghja di mare è sole di u ruppione purtigliolu è tante altre pudemu truvà dinù una natura splendida cullendu versu e cime avemu una vista annantu àu u golfu aiaccinu sanu è ancu da l altra parte in u golfu di valincu ci hè vicinissima àl agglumerazione a torra di capitellu torra custruita da i genuvesi u cantu di i taliani in talianu il canto degli italiani cunnusciutu cum è innu di mameli inno di mameli è dinù fratelli d italia hè l innu naziunale talianu da u fratelli d italia l italia s è desta dell elmo di scipio s è cinta la testa dov è la vittoria le porga la chioma ché schiava di roma iddio la creò noi siamo da secoli calpesti derisi perché non siam popolo perché siam divisi raccolgaci un unica bandiera una speme di fonderci insieme già l ora suonò uniamoci amiamoci l unione e l amore rivelano ai popoli le vie del signore giuriamo far libero il suolo natio uniti per dio chi vincer ci può dall alpi a sicilia dovunque è legnano ogn uom di ferruccio ha il core ha la mano i bimbi d italia si chiaman balilla il suon d ogni squilla i vespri suonò son giunchi che piegano le spade vendute già l aquila d austria le penne ha perdute il sangue d italia il sangue polacco bevé col cosacco ma il cor le bruciò tiadoru poli banditu hè un testu scrittu da l autore in lingua corsa santu casanova è publicatu in a rivista l annu corsu in u tiadoru fù elettu rè di a machja da tutti i banditi corsi riuniti in furesta d aitoni versu u di u seculu passatu stu munarca curunatu sottu i pini era di guagnu paese ospitalieru cù i frusteri è sempre in verra trà di elli nantu sta tarra di libertà è di focu e croce funebre par indicà u passageru duva l omu era cascatu di malamorte nascianu da par elle cume i funghi sempre par mutivi insignificanti parechji si facianu banditi per un lascià spegne a riputazione di fieri tiadoru à l età di vinti anni era toccu cuscrittu è fù chjamatu à rende si in aiacciu par lascià u pilone è mette si i calzoni rossi avvezzu à sunà di a cialamella è a guidà e picurelle sottu à i faii cum è arminia ricusò di risponde à l appellu è si tinia sempre in guardia luntanu da i giandarmi questi par pone li e mani pigliavanu tutte e pricauzione parchì l acellu era piriculosu ancu in cabbia una bella sera u marisciale è dui giandarmi si resenu in casa di u cuscrittu par dumandà li un pocu di furmagliu muntagnolu ellu cu moltta grazia dumandò quantu elli ne vulianu duie picce rispose u marisciale allora pigliò un spurtellu è si fece falà in cantina pa a catarazza quand ellu cullava l aguantonu à nome di a lege è li strinsenu e manette à i polsi meza ora dopu partianu par aiacciu cù u prighjuneru dopu tre ghjorni passati in citadella l aria di a calcina è di a marina pisava troppu nantu a chjocca bullente di tiadoru a mane di u quartu ghjornu surtì tranquillamente in cità è pigliò capu sù cum è u muvrellu versi i so monti strada facendu s era pricuratu un fucile carcu à signalina quandi a notte cupria i monti è le case di guagnu l amicu intria in paese ghjuntu davanti à u prisbiteriu hà vistu u marisciale chì intria ind è u curatu u celu era stillatu è un focu illuminava a casa dopu un toccamanu trà u difinsore di l ordine è quellu di a riligione si sò calati u marisciale faccia à porta chì era spalancata è u prete avia u davanti versu u camminu appena prununciate ste parolle un colpu più forte ca u cannone intrunò u prisbiteriu è tuttu u paese u marisciale chì avia ricivutu tutta a carica in pettu ristò seccu nantu a panca u prete si vultuliava in tarra gridendu aiutu o paisani chì sò mortu i paisani intrendu in casa videnu u prete cù e mani rosse da u sangue di u marisciale dicianu à quellu è l altru sempre intrepitu nantu a panca allora si resenu contu u marisciale era mortu è u prete un avia niente qui cumencia a carriera sanguinosa di tiadoru chì tirava à i giandarmi innucenti cum è à i torduli trenta sei prucessi verbali di morte sò à u parchettu ginarale di bastia tutti di giandarmi tombi da tiadoru poli una notte à rusazia un certu scialdoriu è acillone di guagnu piglionu una ghjuvanotta par forza davanti a mamma chi si ristò sola in casa à vuciarà a figliola cum è morta duie sere dopu acillone passendu per rusazia ricivi una fuciita è scappo à more in casa di a donna chì vuciarava a figliola a voce publica accusava à tiadoru di a morte d acillone ma a virità ùn s è mai sapiuta tiadoru cascò anch ellu sottu e palle vindittere di i vultisgiatori corsi in ghjuntu un sabatu sera nantu e rive di u liamone chjappu da a puntura si rifugiò in la capanna d una vediva di guagnu chì passava culà l invernu cù e capre l ammalatu passò a notte cun forte frebba a matina à ghjornu a donna mandò u so pastore à coghja par circà u pane racummandendu li d ùn fà sapè à nimu chì tiadoru era in capanna ma u pastore ch ùn pudia stà senza parlà quand ellu ghjunse à coghja tutti i paisani eranu in ghjesgia soli trè vultisgiatori colonna fornari è graziani sintianu a messa sottu à l olmu chì era in piazza u pastore chì ùn pudia più tene u sicretu s avicinò à quelli trè penitenti è li dumandò s ellu c era niente di novu in coghja quelli intrigati da a dumanda dissenu quì ùn ci hè nulla è tù sai qualcosa a pesca essendu grossa è bramata i vultisgiatori partinu di corsa è in termine d un quartu d ora inturniavanu a capanna gridendu burghellu u fratellu di tiadoru chì era in la machja sintendu a chjama di colonna s alluntanò cridendu chì tutte e brigate fussinu culà videndu u casu persu tiadoru fece l ultima tentativa par sorte fora dopu avè tiratu sopra à graziani questu avia u bracciu in pezzi ma l altri dui fecenu focu è u banditu cascò à quattru passi da a capanna cù sò fucile tesu nantu un ghjinochju in attu di difesa i vultisgiatori stupiti ùn sapianu s ellu era vivu o mortu una zitella di a patrona guardava u banditu chì ùn si muvia colonna li disse vai à vede s ellu hè mortu quandi a zitella u tuccò tiadoru era mortu è un facia più paura à i vultisgiatori nè à i giandarmi à u colmu di a cuntintezza l eroi di a morte di tiadoru poli chì duvia risunà in tutta l europa saltavanu di gioia è vuciaravanu u mortu à nome di a mugliere par assicurà si ch ellu ùn fessi focu ancu dopu mortu i vultisgiatori li scarconu u so fucile eppo piglionu u mulu di a pastora attaconu u mortu pa i pedi à croce di l umbasti è partinu versi vicu gridendu à voce rivolta compra stacci ciarnigliuli farru acciaghju chjodi stacchette è carne fresca a nutizia si sparse in tutta a pruvincia è da ogni paese currianu masci è femine vechji è zitelli quandi u curteghju intria in vicu era scurtata da più di duie milla parsone spostu in la ghjesgia di vicu chì era nantu a strada u mortu fù cunfidatu à guardia d un certu orsoni anticu vultisgiatore chì facia u macillaru in vicu tiadoru durante u viaghju nantu à a mula avia u capu rottu orsoni li saldò a firita cun arbe parfumate li lavò tutta a faccia è li fece a strada in fronte chì avia una capillera nera è folta in la nuttata sei omi armati intrinu in ghjesgia piglionu u mortu davanti à orsoni è un s è mai sapiutu duv ellu fù intarratu quandi u tribunale ghjunse da aiacciu in vicu cù tuttu l attiragliu un truvonu ca i muri a primavera in arburi hè un testu di u scrivanu in lingua corsa santu casanova hè statu publicatu in l annu corsu in u avà ch ella ghjugne a primavera mi tindaraghju à u sole cum è e buciartule nantu e petre calde par ripiglià un pocu di forza toccu sti tempi in lu nostru paese d arburi tuttu hè bellu è tuttu ride i pàrsichi di e vigne pieni di sole è d amore spandenu fiori è parfumi trà i canti di l acelli è i fischi di i pastori da e sepe fiurite sortenu i trilli armuniosi di u rusignolu è in le valle umbrose risona a voce languente di u cuccu a cuma carca di talavelli è di scope fiurite pare una rigina nantu u so tronu è mira tutti i paesi di u cantone inghjinuchjati à li so pedi a bucata d agnese è a spusata di libbiu li stanu sempre in faccia cum è duie surelle fidate u fiume di liamone spechja in le so onde cristalline ste maraviglie di a natura l olmi di i fiumi s carchi di pindini verdi è le pesce saltichjeghjanu in li lavi appress à e mosche mentre chì quì un ci hè ca ventu fretu ch affacca da capicorsu l urticellu hè un testu di u scrivanu in lingua corsa santu casanova hè statu publicatu in l annu corsu in u toccu sti tempi mi vene in core l urticellu di zia lucia una vechja di u me paese quand è era un zitellu simile à l acellu chi torna sempre à l anticu nidu tutti l anni a mi toccu versi quelli lochi duva mi chjàmanu tante facce care ch è un vegu più ca in sonniu è l urticellu chi era pienu di tutte e grazie cum è quellu di e fate un malgranu carcu di fiori sfiammicanti eppò di malgrane mature cù a bocca aparta piena di denti rossi da e rame d un peru muscatellu pindianu pere gialle cum è cironi è si sintia u muscu da luntanu un chjarasgiu verde di fronde è rossu di frutti era sempre carcu d acelli chì purtavanu u buccone à i figlioli in lu nidu i fichi scritti colli torti è pizzicati mittianu u mele in bocca à chì passava tuttu sarratu di lamaghjoni è calzi di vigna da a sepe pindianu e caspe gialle è zeppe cum è pignotti di granone dentru una aliva vechja ci era un caravone duva una capinera facia tutti l anni u so nidu zucche gialle pumate rosse fasgioli verdi è fiori cilesti facianu una curona di nozze à l urticellu di zia lucia d invernu l arburi da frutti eranu spugliati ma e piante salvatiche e più belle di a corsica pinsavanu à a pascura di l acelli un albitru un lustincu una mortula è un aliva invitavanu torduli merule pincioni è pettirossi à magnà i so frutti savuriti u maritu di zia lucia cù e so mani d oru avia piantatu sti pochi arburi in lu so chjosu chì era largu quant è un linzolu di lettu avà di l urticellu un resta più nulla nimu pò crede chì nantu sta rantaniccia carca di pruni è d urticula ci sia statu tante grazie è tanta dulcezza tiadoru poli hè statu unu di i più banditi corsi celebri di i xiximu seculu nascì in guagnu in u prima era pastore casanova è s era stallatu in calcatoghju tinia culà i capri ma si dice chì ùn era micca appreziatu da a ghjente di a rigione per via di u so carratare culerosu è autoritariu à l ità di vinti anni fù cuscrittu era di a classa cunvucatu in aiacciu rifusà di risponde à a chjama ma fù cunduttu in aiacciu u frivaghju di u da u brigatieru di guagnu fù imprighjunatu in u ma si scappò di prighjò è tumbò u brigatieru chì l avia purtatu in aiacciu creò dopu una piccula cumunità di banditi ch ellu chjamava a ripublica di i banditi di u liamone n era u capu è avia sottumissu i membri di u cleru di a rigione à un impositu ssu impositu era prupurziunale à i so risorze hè contru à tiadoru poli ch è fù creatu dopu u battaglione di i vultisgiatori malatu avendu chjappu una puntura fù tombu da i vultisgiatori dopu à esse statu traditu u frivaghju di u in mortula annantu à a cumuna d ambiegna in tiadoru poli banditu publicatu in l annu corsu in u u scrivanu in lingua corsa santu casanova ci conta a vita di tiadoru poli santu casanova era uriginariu di calcatoghju induve tiadoru poli era statu frà u è u è avia imparatu ciò chì s era passatu tandu da l anziani di u paese u cugnome di tiadoru poli era u commendente di a campagna a famiglia poli di guagnu hà cunsirvatu una zucca chì a tradizione pupulare attribuisce à tiadoru poli sa zucca hè stata fatta in una zuccaghja di cm di diamitru annantu à una faccia si vedenu un coppiu è un anghjulu simbulu di l amore annantu à a siconda faccia si vede un cervu era probabile chì ci era dinù annantu à ssa faccia di a zucca a signatura di tiadoru poli annantu ma deve esse stata cacciata dopu quandu tiadoru era ricircata da i vultisgiatori è a ghjustizia u termini kick boxing designa unu sport di cumbattimentu di parcussione chì si praticheghja annantu à ring in l anni in i stati uniti l entusiasmu pà u karate è pà l altre arti marziali kempo kung fu taekwondo bando etc è a vuluntà di qualchì mass media fa evulve e cose varii stili di pratiche marziali svilupparenu di e varie forme di cuntattu molti campioni desiderosi di fà cunusce e caratteristiche di e so tecniche cuntribuirenu à a so evuluzione turnei erani urganizzati in moltu stili diversi di cumbattimentu cum è united states national karate championship di jhoon rhee a battaglia di atlanta di ed parker è fin da u l opens annantu à ring di bando kickboxing forma ereditera di a boxe ancestrale birmana impurtata da l espartu maung gyi altri turnei impurtanti cum è mas oyama all worth america championship karate kyokushinkai à a k o ha cambiatu i turnei tradiziunali di karaté finu allora urganizzati senza cuntattu ancu l idea di bruce lee attori famosu di cinema in mezzu à l anni è di jhoon rhee prufessori di alan steen di jeff smith è di gordon franks di cumbatte incù prutezioni è guanti ha apartu una nova via pà ognunu l amatoru di cumbattimentu reali à l urighjine kick boxing americanu hè un regulamentu di cumpetizione chì permette à i cuncurrenti di e diverse pratiche marziali di scuntrà si in un varunqui tipu di cunfrontu à l urighjine ciò di a federazione mundiale wka world karate association si hè cusì tantu l upinione ghjenerale chì hè divintatu una di e forme di sport di cumbattimentu ispirata di l arti marziali più praticata à u mondu frà l urganismi mundiali i più cunusciuti caricati di a ghjestione di i tituli prufessiunali è dilettantistici in e boxes pieds poings abbiamu a wka world kickboxing association nata à l usa in u a wako world association of kickboxing organizations nata in ghjermania in u chì ha a so ghjenesi in l urganizzazione di riunioni dilettanti l iska nata en ereditera di a pka chì faceva a prumuzione di u pienu cuntattu à l urighjine è a wkn nata in u federazioni internaziunali petru cirneu petrus cyrnaeus hè un autore corsu di u seculu xv petru felice hè natu u nuvembre di u in felce d alesani era prete prete felice hè statu parechji anni in sant andria di u cotone hà scrittu dui libri storichi impurtanti u prima hè una storia di a guerra chì a duratu trè anni in venezia induve ellu si truvava tandu da u à u u so sicondu libru u de rebus corsicis hè una storia di a corsica ch ellu hà scrittu quand ellu hè vultatu in l isula parechji evvenimenti impurtanti di a storia di corsica sò mintuvati da petru cirneu chì n era statu tistimoniu cum è a lotta di ghjuvan paulu di leca contru à genuva u quintu libru di u de rebus corsicis hè cunsacratu à discrive à vita di l autore ci contra petrus cyrnaeus a storia di corsica insin à u petru cirneu morse in aleria in u unipotesi o iputesa da u grecu anticu hypothesis cumpostu da hypo sottu è thesis pusizione o ancu suppusizione hè a premessa suttesa à un raghjunamentu o à una dimustrazione u significatu di a parola à l urighjine era un idea intellighjente o un metudu matematicu capace di semplificà i calculi ma chì ùn era micca necessariamente reale incù questu significatu u cardinal bellarmine usò a parola quandu avvertì galileo galilei di ùn trattà u muvimentu di a terra cum è reale in l usu cumunu un ipotesi hè un idea pruvisoria di a quale u valore deve esse accertatu l ipotesi richede quindi unu sforzu da parte di i ricercatori per cunfermà la o nigà la in u metudu iputeticu deduttivu un ipotesi duveria esse falsificabile o ancu duveria esse pussibile di pruvà la falsa a parola ipotesi hè stata usata in un modu micca currettu per l ipotesi di riemann chì duveria esse più prupriamente chjamata cunghjettura per esempiu una persona chì ghjugnein un paese è chì vede una pecura bianca puderia furmulà l ipotesi ch è tutte e pecure di quellu paese sianu bianche questa pò esse cunsiderata un ipotesi in quantu hè falsificabile vene à dì pò esse pruvatu u cuntrariu basta à vede una sola pecura di un antru culore a tesi hè a prupusizione di a quale si vole accertà a verità u raghjunamentu chì ci vole à suvità per ghjugne à una tale verità si chjama dimustrazione sant appianu di savona hè l antica catedrala di savona era una piccula catedrala situata avale annantu à cumuna di vicu a catedrala di sant appianu hè stata custruita à u seculu xii annantu à i vistichi di una antica basilica di u seculu vi sant appianu di savona hè stata stata classata cum è munimentu storicu dapoi u sittembre di u una parte almenu di e reliquie di sant appianu divia esse cunsirvata in a chjesa di savona à u seculu xii per esse messe à l ascosu di l invasione sarracine u rè lumbardu liutprand ordinò ch è elle fussinu traspurtate in pavia in a basilica san petru in celu d oru u situ di sant appianu di savona hà datu locu à ricerche archeulogiche iniziate in u incù un prugramma novu in u dapoi una cinquantina di scheletri datati di u seculu xi sò stati scuperti a catedrala antica era dedicata à sant appianu chì era vescu è martiru sant appianu hè u patronu di l attuale parochja di savona u pianu abbastanza simplice pare custituitu d una singula navata cum è per a miò parte a navata à livante hè orientata annantu à unu assu livante punenti l abside essendu posta à livante versu roma à l angulu di l antica catedrala si vede una stantara chì hè stata imprudata in a custruzzione di a quatrera a prisenza di ssa stantara hè stata intarpritata certe volte cum è a vulintà di i custruttori d integrà u prufanu a stantara essendu un simbulu di u prufanu in un munimentu riligiosu a lighjenda di a stantara d apricciani è assuciata incù a stantara d apricciani chì hè esposta à l intrata di u paese di vicu sicondu ssa lighjenda a stantara saria ci era una ghjovana pastore chì era andata à fà a vucata avia lavatu i so panni ma era andata à coglie i fiori invece di rientrà si ne in casa incù i so panni a mamma l avia chjamata parechje volte è l avia dittu di rivene in casa chì ci era bisognu di i panni ma ùn ci era mezu è a pastore si ne stava à coglie i fiori tandu a mamma in colara briunò ch è tù secchi per u sempre tù è i to panni fù cusì dice a lighenda chì a ghjovana pastore hè diventata statua di petra ssa lighjenda di a petra d apricciani s assumiglia à quella di a spusata è ancu à quella di u frate è a sora a stantara d apricciani hè una stantara di corsica hè alta metri hè stata scuparta vicinu à u fiume di savona hè situata attualmente à l entre di u paese di vicu in a bocca di sant antone dui altre stantare sò state scuperte vicinu chì facenu parte avale di l antica catedrala di savona sò state piazzarte da una parte è da quell altra di l antica catedrala a petra d apricciani hè una di e stantare riprisintate in a storia illustrata di corsica di prete galletti a stantara d apricciani hè stata discritta da prosper mérimée in u in e so note di un viaghju in corsica in a sezione intitulata a statua d apricciani mérimée discrive a so scuperta di a stantara chì era cunnisciutu da a populazione sottu u nome di l idulu di i mori ci hè dinù una lighjenda assuciata incù a petra d apricciani chì s assumiglia à quella di u frate è a sora o ancu di a spusata a piazzetta hè un situ nantu à u web è un giurnale in lingua corsa u situ hè statu lanciatu di dicembre da una squadra di ghjovani bastiacci u giurnale hè statu lanciatu di ferraghju a piazzetta tratta di manera satirica di l attualità corsa o internaziunale u bloggu s intituleghja blog scherzosu puliticamente scurrettu è certe volte appena gattivu si tratta d ogni sughjettu d attualità corsa o internaziunale di pulitica di cultura corsa di musica è di tennulugia muderna ecc d ogni tema chì pò interessà i ghjovani è ancu i menu ghjovani detta quessa ci vole à aghjunghje chì e tematiche liate di modu tradiziunale à a lingua corsa sò belle rinnuvate hè un estru mudernu è ghjovanu chì detta a scrittura è l usu di a lingua ringraziendu à diu ùn hè micca sempre accademicu s è a tunalità glubale hè piuttostu scherzosa è à volte gattiva si ponu ritruvà attempu u spiritu bastiacciu di a macagna è una riflessione critica nant à a corsica ma soprattuttu a piazzetta hè un situ da fà ride è l articuli ridiculi ùn mancanu micca i scrittori si chjamanu ussamà ben lazezu u sgaiuffu u webmaestru pichjettu si po aghjunghje ch è u situ cumprende dinù articuli cumpletti annantu à temi culturali certi sugetti sò trattati incù prufundezza è certe volte ùn anu micca equivalente in lingua francese o inglese si pò cità per esempiu frà altri l articuli annantu à a u situ hè apertu dinù à e cullaborazione di i littori ci hè un foru è ancu una parte intitulata tribuna libera di i lettori ind ellu si pò pustà cummunicazione à parte da frivaghju a piazzetta hà lanciatu dinù un ghjurnale ssu ghjurnale hè distribuitu gratisi in a corsica sana avendu vintu un cuncorsu intitulatu ghjovani in mossa i redattori di a piazzetta anu sceltu di cunsacrà u premiu à finanzà i primi esemplarii di u ghjurnale gratisi nove numeri di u ghjurnale sò stati esciuti sin à avà a piazzetta si prisenta cum è un esempiu di ciò chì si pò fà per rinvivisce a lingua corsa s è l iniziative cum è a piazzetta si multiplicheghjanu ci dà à pensà ch è a lingua corsa minacciata di sparizione da quì à a fine di u seculu xxi cum è per centu di e lingue di a pianetta a di pò fà à francà u seculu a nazione hè un giurnale in lingua corsa creatu in ferraghju hè un misincu chì accosta l inseme di i sughjetti d attualità da a cummemurazione di u bicentenariu di a morte di pasquale paoli à l attualità spurtiva in ghjocu à ballò o in bossa passendu bella sicura dinù da a literatura trà l inseme di i cullaburatori ritruvemu unepochi di mani d opera di u riacquistu cum è ghjacumu thiers ghjacumu fusina santu casta lisandru bassani ghjermana de zerbi maria teresia poli francescu maria perfettini ci sò dinù scrittori più giovani ma cunfermati in a qualità di a so scrittura cum è alanu di meglio ghjuvan guidu talamoni antone filippi è petru vachet natali da signalà dinù d una parte l impegnu di marie jean vinciguerra è da l altra quella di petru paulu de casabianca è di sebastianu quenot si pò ritruvà stu misincu nant à internet a nannara o arba di l ascinzioni verdi sedum stellatum hè un fiori chì faci parti di a famiglia di i crassulaceae u so ariali hè u mediterraniu sittintriunali l arba di l ascinzioni verdi hè alta trè à cm i casci sò longhi à cm u fustu hè drittu o chjinatu i fiori sò rusulini a nànnara fiurisci di maghju o di ghjugnu a so sissualità hè ermafrodita si trova in i mura in i chjappona in i pitricaghji u nomu scentificu sedum veni da a parola latina sedere seda chì discrivi u fattu chì l arba di l ascinzioni sedi à spessu à mezu à i petri parechji sinonimi di sedum stellatum sò a nànnara hè una di i dui spezii di pianti chì sò cunnisciuti in corsica com è l arba di l ascinzioni a siconda spezia essendu l arba di l ascinzioni rossa sedum cepaea u nomu corsu a nannara veni da u fattu chì ssu fiori hè cortu cortu a nannara hè cumuna in corsica hè di tradizioni d andà à coglia la u ghjornu di l ascinzioni a matina si coglii prima ch eddu si pisessi u soli dopu si metti in casa appiccata à capu in ghjò a pianta campa senza nè terra nè acqua si ridrizza è fiurisci in san ghjuvanni u ghjugnu sicondu a tradizioni s è l arba di l ascinzioni si ridrizza è fiurisci in una casa l annata sarà bona l arba di l ascinzioni rossa o erba di l ascensione rossa o arba di l ascinzioni russa sedum cepaea hè un fiori chì faci parti di a famiglia di i crassulaceae hè alta sin à cm si trova in i mura o in i petri i fiori sò bianchi chjucareddi u picciolu di i casci hè cortu i foglii sò opposti parechi sinonimi di sedum cepaea sò l arba di l ascinzioni rossa hè una di i dui spezii di pianti chì sò cunnisciuti in corsica com è l arba di l ascinzioni a siconda spezia essendu l arba di l ascinzioni verdi sedum stellatum l arba di l ascinzioni rossa hè cumuna in corsica hè di tradizioni d andà à coglia la u ghjornu di l ascinzioni a matina si coglii prima ch eddu si pisessi u soli dopu si metti in casa appiccata a pianta campa senza nè terra nè acqua si ridrizza è fiurisci in san ghjuvanni sicondu a tradizioni s è l arba di l ascinzioni si ridrizza è fiurisci in una casa l annata sarà bona u terminu fenòmenu hè utilizzatu in rifarimentu à un evintu ussarvevuli talvolta in l usu currente suprattuttu se a segnu chi sè qualcosa di speciale l urighjne di a parola hè greca da phainomenon ciò chì hè manifestu è partantu ussarvevuli u penseru di kant si pone à u vertice di una lunga riflessione annantu à a vera natura di i fenòmeni iniziata ghjà in u v sec a c incù l atumismu di demucritu pà una ricustruzione di quissa tematica vedi fenumenismu da cartesiu à kant i due principali indirizzii filusofici raziunalismu è empirismu pur divarghjendu annantu à quasi tuttu cuncurdanu annantu à a natura puramente fenumenica di u mondu sensibili è quotidianu u terminu vene utilizzatu da immanuel kant in sensu tecnicu in uppusizione à u terminu noumenu i fenòmeni custituisconu u mondu cusì cum è appà à i nostri sensi è ùn cum è essu hè indipendentemente da a nostra esparenza di essu a cosa in sé das ding an sich l omi ùn ponu micca secondu kant cunusce a realtà in sé ma sultantu attraversu l esparenza pussibile di essa a cosa pà me das ding fr mich in tal modu a filusofia vene à cuincide incù lu studiu di l esperenza umana di u mondu u cuncettu di fenòmenu hè à a base di quella tradizione filusofica nota incù u nomu di fenumenuloghja figure di spiccu di quissa tradizione sò hegel husserl heidegger merleau ponty è derrida a cuncezione di kant di u fenòmenu ha moltu influenzatu u mudellu psicudinamicu di a psiculoghja è e teurie chì studianu l interazioni frà mente carvellu è mondu esternu fenòmenu hè un qualunque evintu ussarvevuli i fenòmeni sò l ughjetti di studiu di a scenza hè pussibili raggruppà sottu una denuminazione più specifica ognunu u fenòmenu di un varunque ambitu è uttene à esempiu à partì da ognunu l evintu chì ha à chì fà incù l ottica è incù a luce a categuria fenòmeni ottici qualchì evinti sò usservevuli da chjiunque altri richedenu manipulazioni cumplicate è attrezzature sufisticate qualchì di quissi fenòmeni ricadenu à u di fori di ciò chì di solitu si intende pà scenza essi vingonu trattati à a voce fenòmeni anomali u terminu preghjudiziu o prigiudiziu pò assume diversi significati ognunu in un modu cullegatu à a nuzione di ghjudiziu prematuru vene à dì parziale è basatu annantu à argumenti insufficenti è annantu à una so ùn cumpleta o indiretta cunuscenza in u linguaghju di a psiculoghja suciale quandu si parla di preghjudizii ci si rifarisce à un tipu particulare di atteghjamenti prupriamente sò atteghjamenti intergruppu vene à dì pusizioni di favori o sfavori chì hannu pà ughjettu un gruppu si furmanu in e relazioni intergruppu è risultanu largamente cundivise in psiculoghja suciale ci si hè interessati suprattuttu di i preghjudizii negativi ma ne esistenu ancu di pusitivi è di neutrali u preghjudiziu pò esse analizzatu da un puntu di vista antrupuloghjicu parché nasce da u cumunu modu di appruccià si versu a realtà fa parte quindi di u sensu cumunu chì hè quella forma di penseru è di raghjunamentu chì appartene à una cultura è ne plasma a pruduzione culturale in modu scunsapevoli si pò dì ancu chì i preghjudizii sò culturali in u sensu che varianu da cultura à cultura à esempiu l eurupei hannu detarminati preghjudizii in i cunfronti di e qualità fisiche è psiculoghjche di a razza nera molte tribù africanu à l uppostu pensanu che l eurupei hè purtatori di streguneria in a so terra inoltre vi sò basi psiculoghjche parché hè un penseru che si basa annantu à e paure è e fobie di u singulu individuu à esempiu un preghjudiziu pò purtà à u razzismu parché si ha paura di l altru di l altra cultura spezia quandu a si cunosce pocu dunque l ignuranza in un detarminatu campu porta à u preghjudiziu un preghjudiziu hè ghjenaralmente basatu annantu à una predilezione immutivata pà un particulare puntu di vista o una particulare ideuloghja un tali preghjudiziu pò à esempiu cundurre à accettà o rifiutà a varità di una dichjarazione ùn in base à a forza di l argumenti à supportu di a dichjarazione stessa ma in base à a currispundenza à e proprie idee precuncette senza quindi alcuna riflessione ciò ùn significheghju micca che sia necessariu prima di affruntà qualsiasi questione libarà si da ogni preghjudiziu raimon panikkar ha dimustratu l impussibilità di una tale uparazione cui hannah arendt aveva ghjà accennatu à a fine di u libru l urighjine di u tutalitarismu ma solu che di ogni propriu preghjudiziu vada assunta piena cunsapevulezza à u finu di relativizzarne u pesu è di abbandunà ogni insustenibile pretesa di varità à priori solu cusì hè pussibile instaurà un dialogu frà relighjoni diverse in u quali l interlucutori ùn debbanu micca rinuncià à e proprie più ghjenuine è marcate pusizioni i punti di scontru ùn vannu micca truvati à scapitu di l irrinuncevuli è manifeste scumpatibilità è tuttavia u dialogu hè pussibili propriu parché nessunu crede ch a propria varità renda menzogna quella di l altru in a statistica u terminu sta à indicà a tendenza di un sughjettu à suvrastimà o suttustimà a valutazione di un varunque insemu di dati u chì vene vistu in quissu ambitu sia cum è un difettu da parte di u sparimentatori sia cum è qualcosa di uccasionalmente utile à volte hè infatti indispensevule pà pute si sarvì adeguatamente di i dati à dispusizione di un interpretazione di i stessi u prublema cum è accennatu prima ùn hè micca libarà si di ogni interpretazione u puntu di vista assulutu ughjettivu univarsali o addirittura neutrali nunustante ognunu u sforzu pur sensati di a wikipedia ùn pò micca esiste ma solu rende cuscenza di u fattu chì a propria hè una di l interpretazioni pussibili in a filusufia di a scenza u terminu preghjudiziu ha à che fà incù quei fattori psiculoghjci chì altaranu l esparimenti di varificheghju di l ipotesi u maccaone o maccaonu papilio machaon hè un tipu di farfalla chì face parte di a famiglia di e nymphalidae hè una farfalla maiò incù una apertura alare massima di o centimi per via di quessa si vede è si scontra à spessu in a natura da aprile à sittembre l ale da daretu di i maccaoni hanu spezia di coda ci hè pocu dimurfisimu sissuale è u masciu è a femina sò guasi listessi u maccaone bula lestru è ùn hè micca cusì faciule d ossirvà lu annantu à un fiore i brughi sò verdi incù anelli neri pichjulati di giallu si nutriscenu per u più di finochji ma ancu di rundoni i brughi hanu un organu particulare chì li serve per difende si situata daretu à u capu ssu organu hè arancinu è puzza assai u maccaone s assumiglia assai à a farfalla ferulaghja una spezia di farfalla endemica di a corsica è a sardegna ma esistenu qualchì differenze u maccaone hè cumunu in corsica si scontra ind ellu ci hè u finochju esiste dinù in corsica a farfalla ferulaghja una spezia endemica di a corsica è di a sardegna e dui farfalle si ponu cunfonde ma a coda di u maccaone hè più longa ch è quella di a farfalla ferulaghja u maccaone corsu o maccaonu corsu papilio hospiton hè un tipu di farfalla chì face parte di a famiglia di e papilionidae hè una farfalla maiò incù una apertura alare massima di o centimi per via di quessa l adulti si vedenu è si scontranu à spessu in a natura da maghju à ghjugnu l ale da daretu di u maccaone corsu hanu spezia di coda ci hè pocu dimurfisimu sessuale è u masciu è a femina sò guasi listessi u maccaone corsu bula lestru è ùn hè micca cusì faciule d ussirvà la annantu à un fiore per u più si trova annantu à a ferula da u livellu di u mare insin à metri i brughi sò verdi incù anelli neri pichjulati di giallu u brugu si nutrisce di cinqui pianti u maccaone corsu s assumiglia assai à u maccaone cumunu e dui farfalle si ponu cunfonde ma esistenu qualchì differenze ci hè una grande tacca rossa in a coda ind è u maccaone cumunu invece ind è a maccaone corsu ssa tacca hè più chjuga è chjirchjata nera è a coda di u maccaone corsu hè più corta ch è quella di u maccaone cumunu accade ch ellu ci fusi un ibridazione trà u maccaone corsu è maccaone cumunu ma l esemplari chì nascenu di ssa ibridazione sò sterili hè una spezia endemica di a corsica è di a sardegna u maccaone corsu hè cumunu in corsica si scontra in l isula sana per u più si trova ind ellu ci hè a ferula da u livellu di u mare sin à metri più in sù si pò truvà annantu à a ruta corsa o à parte da metri annatu à peucedanum paniculatum hè à un altezza media di metri ch ellu hè u più abundante esiste dinù in corsica u maccaone cumunu parechji siti impurtanti per u maccaone corsu in corsica sò l agriate u cuscione è l alcudine in sardegna si scontra per u più annantu à a ferula si trova in tutta l isula è hè abundate in particulare in l areale di montimannu si trova dinù annantu à ruta lamarmorae ma raramente è solu à altezze superiore à i m in i monti di u gennargentu hè statu ossirvatu ch è l areale di a ferula era in calata u maccaone corsu hè prutettu à parechji livelli u malmignattu o malmignattulu latrodectus tredecimguttatus hè un tipu di ragnu chì faci parti di a famiglia di i theridiidae si scontra in tutta a rigioni di u mediterraniu ma dinò in u nordu di l africa in asia cintrali in russia suttana è in l isuli canarii pò essa priculosu pa l omu era ancu cunnisciutu da i grechi à tempi antichi antichi u malmignattu hè neru è t hà à spessu trè paghji di tacchi rossi calchì volta chjirchati bianchi o giaddi i patti sò forti è neri u malmignattu hè discrittu à spessu com è pussidendu tredici tacchi rossi ma esistini calchì variazioni apposta chì pò accada chì ssi tacchi fussini bianchi ci hè un impurtantu dismurfisimu sessuali ind è u malmignattu postu chì a femina mm hè bedda più maiori ch è u masciu mm l adulti masci si trovani da maghju à sittembri quandu i femini inveci si scontrani da maghju à nuvembri u malmignattu cattura i so predi vivi par via di una ragnata abbastanza maiori ma bedda piattata è si nutrisci par u più d insetti accadi chì l accupiamentu fussi priculosu pà u masciu chì pò essa divuratu tandu da a femina vivi in ragnati moltu resistenti incù una forma irregulari in ariali à machja meditarrania bassa à spessu aridi è pitrosi frà sassa è muretti moltu raramenti u malmignattu si pò truvà vicinu à i casi di campagna u malmignattu hè vilanosu è una pizzicatura pò ancu essa murtali ci vò d andà subitu à u spidali o à a clinica u vilenu agisci da minuti à un ora ma sola a femina hè vilanosa un sinonimu cumunu di latrodectus tredecimguttatus hè latrodectus mactans tredecimguttatus u malmignattu hè cumunu in corsica hè ancu chjamatu a zinevra si scontra à spessu in u centru di a corsica è in pumonti hè più raru in cismonti hè piuttostu da marzu à sittembri chì ci hè u risicu di fà si pizzicà ci conta roccu multedo chì si scuntrava à spessu in l arghji in tempi di tribbiera o in i lecci suvarini in i tempi sicondu roccu multedo s aduprava a fiamma par curà ni a pugnitura è in osani era imprudatu u forru caldu accadi chì u malmignattu fussi citatu in a cultura corsa par asempiu in a ghjastema steatoda grossa hè un tipu di ragnu chì faci parti di a famiglia di i theriiidae hè cumuna in america di u nordu è in auropa si scontra à spessu in i cità in i tafona di i vechji mura in i sulaghjoli o in i cantini in i loca ind edda ci hè l umidità si vedi tuttu l annu ci hè un impurtantu dismurfisimu sessuali apposta chì a femina mm hè bedda più maiori ch è u masciu mm a femina campa sin à sei anni inveci u masciu un campa cà sin à un annu o un annu è mezu a mursicatura di steatoda grossa hè priculosa ma hè statu pruvatu chì l antivilenu latrodectus hè efficaci contr à u vilenu di steatoda grossa steatoda grossa hè cumuna in corsica u cuccu cuculus canorus hè un tipu d aceddu chì faci parti di a famiglia di i cuculidae u nomu cuccu veni da u cantu di ssu aceddu u cuccu hè abbastanza maiori essendu longu cm a coda hè longa ronda è grisgia l apartura alari hè di cm u cuccu pesa g u cuccu hè grisgiu turchinu sottu è à u liveddu di a vola i ghjovani sò bruni è russicci u cuccu ghjugni in auropa versu a fini di marzu d inguernu si stà in africa o in asia u cuccu magna bruga è mignocula a femina faci parechji ova unu par nidu in i nida di parechji spezii d aceddi più chjuchi com è a cardalina a capinera a codizennula ecc in ogni nidu u cuccu femina sceglii un ovu u si manghja eppo dopu u caccia è u rimpiazza pa u soiu u piulaconu di u cuccu nasci più prima cà l altri è si sbarrazza tandu di u restu di a cuvata cusì ferma solu in u nidu u cuccu si nutrisci d insetti di bruga di molluschi è di ragna u cuccu hè cumunu in corsica in parechji paesi di u sartinesu ci era à tempi antichi un usu sicondu u quali si punia una quistioni à u cuccu ed eddu rispundia par esempiu in laretu di tallà s è calchissia vulia sapè quant edda aia da aspittà prima di marità si dicia tandu eppo aspitaia chì u cuccu cantessi s eddu cantaia una volta vulia dì un annu s eddu cantaia dui volti vulia dì dui anni trè volti trè anni ecc u cuccu hè citatu à spessu in a litteratura è a cultura corsa par esempiu in i sprissioni a mela granata punica granatum hè un arburi fruttevuli chì faci parti di a famiglia di i lythraceae hè cultivata dapoi i tempi antichi pa i so frutti è i so beddi fiori hè un picculu arburi chì hè altu sin à metri pò campà insin à dui centu anni hè un arburi chì perdi i casci ma pò accada ch eddu i tinissi in certi rigioni i foglii sò lungarini è opposti longhi da à cm è larghi da à cm a mela granata fiurisci da maghju à aostu i fiori sò rossi rossi è t ani un diamitru di cm a mela granata suporta bè u fretu sin à c ma si piaci di più in i loca caldi a mela granata hè urighjinaria di l asia uccidentali hè cultivata avali in tutti i cuntinenti è in particulari in china in u meziornu di i stati uniti d america in arghjintina s usani i fiori freschi di a mela granata in infusioni par luttà contr à l affannu a mela granata hè cultivata in corsica accadi chì a mela granata fussi mintuvata in a litteratura corsa par esempiu a pontica rattus norvegicus hè un tipu di mammiferu chì faci parti di a famiglia di i muridae hè bruna o grisgia a pontica hè longa sin à cm a coda hè longa sin à cm u pesu mediu di u masciu hè grammi è quiddu di a femina hè grammi ma pò accada chì una pontica pisessi una libra di manera eccezziunali si pò ancu scuntrà una pontica chì pesa sin à un chilò a pontica hè unu di i topa più cumuni è dinò unu di i più maiori si pensa ch edda hè urighjinaria di u nordu di a china a pontica s hè sparta avali annantu à tutti i cuntinenti fora di l antarctica hè u tipu di topu più cumunu in auropa a pòntica hè cumuna in corsica u vittichju clematis flammula hè una pianta chì faci parti di a famiglia di i ranunculaceae fiurisci da ghjugnu à aostu i fiora sò bianchi i fiora di u vittichju sò appena pilosi u picciolu hè lignosu è pò essa longu sin à metri di manera eccezziunali sin à i fiuruchji sò bianchi i foglii sò opposti u vittichju pò campà sin à anni si scontra insin à un altezza di metri si scontra à spessu à u cantu di i stradona o in i sebbi u vittichju hè una pianta tossica par via di a prisenza d alcaloidi è di sapunini in particulari a prutoanemunina u vittichju hè cumunu in corsica calchì volta hè ancu chjamatu a partimala à tempu incù i pianti chì facini parti di u genaru cuscuta a pian d avretu hè una rivista criata in in portivechju u prima dirittori di publicazioni fù marcu biancarelli à l origini a publicazioni era solu in lingua corsa è si ghjiraia prima di tuttu versu a criazioni certi scrivani cunnisciuti in u duminiu di a litteratura corsa ci participoni marcu ceccarelli ghjacumu biancarelli ghjacumu fusina alanu di meglio è altri in petru ciabrini presi a dirizzioni pà dui numari chì duviani chjuda a prima epica di u ghjurnali cù numari publicati ci volsi à aspittà à par veda rinascia a pian d avretu sempri cù marcu biancarelli à a dirizzioni ma cù un andatura à pena diffarenti chè prima oramai i testi erani scritti in corsu o in francesu è a criazioni lacaia piuttostu a piazza à i testi di libara opinioni o à l infurmazioni culturali parichji parsunalità impurtanti funi tandu invitati da a rivista com è i scrittori marcello fois è raphal confiant o l universitarii bruno etienne è nicolas bancel in paulu desanti duvintò u terzu dirittori di a pian d avretu è cuntinivò un travaddu à longu andà ridendu à a publicazioni un carattaru più vultatu versu a criazioni è sviluppendu in primu locu i critichi litterarii al dilà di quissi mintuvati i parsunalità chì ani marcatu u più a rivista par via di a so prisenza in u cumitatu di ridazzioni è di u so travaddu funi frà altri didier rey stefanu cesari arnestu papi vincenti tramoni maria petra valli bernardu biancarelli filippu antonetti ecc ci hè da dumandassi parchì ugu peretti figari livia hè cussì pocu mintuvatu da i diffarenti antulugii corsi ssu nutabili di u meziornu di a corsica chì hà vissutu più di anni hà puri lacatu à mezu à puisii di lingua taliana i primi testi cunnisciuti in dialettu pumuntincu i so famosi versi di sagra passati in a tradizioni pupulari nanzi à l opari di monsignori paulu matteiu della foata mettini in scena una liti comica trà un maritu è so moglia u tonu di i versi hè schirzosu a lingua cruda a sucità evucata hè un mondu rurali è pasturali dundi l usi sò aspri è i passioni viulenti forsa ci sarani da leghja i radichi frasturnati d una sucità è d una cultura miridiunali chì si sò mantinuti sin à pocu cussì a lingua è i primuri di peretti ci firmarani stranamenti familieri in ciò chì cuncerna l aspettu biugrafficu di l autori sapemu ch iddu era u fiddolu d un cummissariu in capu di a rocca numinatu da paoli in hè natu in figari in studianti à a prima università di corti una lighjenda vurria chì ugu peretti avissi cumbattutu frà mezu à i naziunali in ponte novu hè cussì chì marcu angeli u poti qualificà di guerrieru pueta puri com è una mansa di sgiò isulani si ristaccò ghjà da à u rigimentu royal corse incaricatu di a pacificazioni sanguinosa di a corsica u so babbu numinatu parcittori di u rè pagò d altrondi di a so vita l alianza di a famidda à a curonna di francia fù assassinatu in san martinu sotta in avendu participatu à u scumpientu militaru di i rivuluziunari francesi in sardegna ritruvemu puri à ugu francescu paulistu un antra volta mentri l ultima indipindenza cù u gradu di cummissariu pressu à sir elliot da tandu a so rinoma di ribeddu hè stabilita ancu sì i parseguiti cuncirnendu lu parini di calà à parta da a quidd epica nabulionu bonaparte iddu stessu forsa cù a primura di lià si a sgiurizia corsa li feci rigalu d una spada in oru infini a capacità di peretti d entra in i grazii di u puteri qual iddu fussi pari illustrata dinò da a so numinazioni à u gradu di tinenti culineddu da u rè lavighju xviii mentri a risturazioni è dopu da a so elevazioni à u rangu di cavaglieri di l ordini di san lavighju ritiratu com è ghjudici di paci in livia avaria finalmenti firitu un parenti in mentri una vindetta à prupositu di l arrubeghju d un lettu ultima minzioni d una vita cumplessa è trubulata a lighjenda di u frati è a sora o legenda di u frate è a sora hè una lighjenda di corsica hè assuciata à i dui stantari chì sò chjamati u frati è a sora è chì sò situati accantu u stradonu naziunali n trà prupià è sartè in ghjumenta russa à kilomitri da sartè sient è a lighjenda u frati è a sora erani un omu è una donna chì s erani ingaghjati prima in a rilighjoni ma hè successu chì a sora è stata sidutta da u frati è ch iddi sò scappati insemu tandu dici a lighjenda u distinu l hà puniti è sò stati pitrificati hè cussì chì sò firmati stantari a canzona u frati è a sora di svegliu d isula ci narra a lighjenda di u frati è a sora u regnu di nurvegia kongeriket norge in bokml kongeriket noreg in nynorsk o nurvegia hè un statu di l auropa sittintriunali appartinenti à a penisula scandinava chì i so tarritorii cumprendini ancu l isuli svalbard in prussimità di u polu nordu l isula di jan mayen à u largu di i costi gruinlandesi è l isula bouvet vicina à l antartidi ma micca riintranti in u trattatu antarticu a nurvegia rivindicheghja ancu i tarritorii antartichi di a terra di a righjina maud è di l isula petru i hà una superficia di è una pupulazioni di abitanti fendu ni u sicondu paesi menu dinsamenti pupulatu d auropa cunfina à livanti incù a svezia à nordu livanti incù a finlandia è a russia à sudu u skagerrak a sipara da a danimarca a stesa costa nurvigesa chì s affaccia annantu à l uceanu atlanticu è annantu à u mari di barents hè incisa da fiordi famusissimi in tuttu u mondu è una munarchia custituziunali incù capitali oslu è hè un di i pochi paesi auropei à ùn fà micca parti di l unioni aurupea a storia di a nurvegia hà iniziu incù i grandi mutamenti giulogichi è l eri glaciali chì detini vita à i celebrissimi fiordi nurvigesi fù probbiu in st ambienti pruibitivu ch è ghjunsini da a siberia i primi abitanti di u paesi vali à dì l antinati di l oghjinchi sami eppuri a storia nurvegesa hè prufundamenti marcata da a duminazioni vichinga chì si stesi beddu prestu in tutta l aria sittintriunali di l uceanu atlanticu ghjittendu ombri è tarrori ancu annantu à u mari tarraniu situata in nordu auropa a nurvegia cumprendi a parti uccidintali di a scandinavia i so costi frastagliati sò impiuti da enormi fiordi è migliaia di isuli chì si stendini par molti chilomitri a linia di cunfini hè cundivisa incù a svezia par km incù a finlandia par km è infini à livanti incù a russia par km in a nurvegia si trova u puntu più à nordu di l auropa cuntinintali a nurvegia hè u statu auropeu più sittintriunali stindendu si insin à a latitudina di induva si trova u prumuntoriu di knivskjellodden situatu di pocu più à nordu rispettu à u capu nordu accupa ancu a parti più uccidintali di a penisula scandinava stindendu si par circa da nordu à sudu è travirsata da u chjerchju pulariu articu par quissa in i zoni sittintriunali si poni ussirvà finomini com è u soli di mezanotti d istati è l aurora buriali d inguernu faci parti di a rigioni biugiugrafica buriali u tarritoriu di a nurvegia cuntinintali si stendi par è hè principalamenti muntosu essendu travirsatu da nordu à sudu da l alpi scandinavi u puntu più altu hè rapprisintatu da u galdhpiggen situatu in u massicciu di u jotunheimen l altri cimi più alti sò u glittertind finu à pocu tempu fà cunsidaratu com è a vetta maiori è u store skagastlstind in a parti miridiunali ci sò molti zoni custieri è pari liatu giulugicamenti à u scudu balticu u tarritoriu nurvigesu hà una cunfurmazioni chì di ricenti ùn hà ch è u sullivamentu terziariu è a criazioni di i fiordi avvinuta in l ultima fasa di erusioni a struttura di basa chì ricodda à eri moltu antichi hè furmata da un penipianu vali à dì una superficia di riimpimentu guasi para chì pò divintà pianura s è à liveddu di u mari o essa cunsidarata altupianu di rocci annantu à a quali duranti l orugenesi caliduniana si innalzò viulintamenti a catena muntosa chì oghji hè a spina dursali di a penisula scandinava a stessa catena muntosa hè dinò u locu di nascita di molti fiuma diretti sii versu l uceanu atlanticu è chì dunqua traversani a nurvegia sii versu u golfu di botnia è chì traversani cusì a svezia è ancu cunfini naturali è pulitichi trà i dui stessi paesi inoltri in u quaternariu ebbi ancu iniziu l opara di erusioni è di mudeddamentu di i ghjaciazioni chì scavàni prufondi vaddi arrutundàni i rilievi è cunsulidàni a reta fluviali in nurvegia sò friquentissimi l altipiani incisi da i vaddi scavati da i ghjacciali elementu duminanti in u centru sudu di u paesi l altupianu hè guasi assenti in l estremu nordu in a zona più sittintriunali finnmark u rilievu cumprendi un unicu vastu altupianu altu da i à i metri u quali paisaghju hè spuradicamenti intarrottu solu da parechji gruppi cuddinari rari è micca moltu alti da quì si sviloppa longu a costa a catena muntosa chì corri versu sudu punenti è chì traversa tuttu u paesi a parti centru miridiunali hè a più elevata è cumprendi ancu parechji ghjacciali oltri i metri in generali u virsanti uccidintali hè rittu è scavatu da vaddi chì tarmineghjani annantu à u mari furmendu i fiordi u latu internu di i monti scandinavi hà inveci un inclinazioni più dolci ci sò dinò à tutti i latitudini porti è cità beddi riparati com è stavanger bergen talmenti prutetta da essa una di i cità nurvigesi più piuviosi è menu nivosi in assulutu trondheim bod narvik è troms infini di fronti à i costi emerghjini dignalocu fora di in l estremu trattu sudu uriintali isuli è arcipelaghi com è senja è kvalya è l arcipelaghi di i vesterlen è di l isuli lofoten carattaristica di i fiuma nurvigesi hè u so corsu brevi è impituosu à causa di i rilievi u più longu hè u glomma km chì sfocia in l oslofjord mentri altri impurtanti sò u pasvikelva km è u numedalslgen km i lava inveci sò molti numarosi circa di i quali solu parò incù aria supiriori à u più grandi di quisti hè u mjsà km suvitatu da u rssvatnet km è da u femund km esistini ancu parechji cascati di i quali a più alta misura metri ci sò parechji posti in l aria circustanti u fiordu di sogne in u quali si poni ammirà maistosi cascati chì si lampani inghjò da i fianchi ritti di i muntagni parechji di sti cascati sò frà i più alti di a nurvegia a cascata vettisfossen à vre rdal hà un disliveddu di metri è hè a cascata prutetta più alta di a nurvegia altri cascati famosi sò feigumfossen à luster kjosfossen in a flmsdalen è kvinnafossen trà leikanger è hella u ghjacciaiu più grandi hè u jostedalsbreen incù una superficia di l aspettu più carattaristicu di u tarritoriu nurvigesu hè u stesissimu sviluppu di i so costi oltri cumprindendu tutti l isuli i costi sò moltu frastagliati è intirvaddati da i prufondi inziccaturi di i fiordi u clima di a nurvegia atlantica è artica nonustanti a latitudina hè rilativamenti dolci quistu grazia à u currenti di u golfu chì partendu da u messicu veni à riscaldà l acqui marini di i costi atlantichi rindendu i tampiraturi medii annuali supiriori à u zeru ancu in zoni moltu più à nordu di u chjerchju pulariu articu quissa evita a furmazioni di ghjacci marini favurendu l attività purtuarii è di pesca i tampiraturi medii annui di i costi vani da i circa di a cità di stavanger à i di trondheim finu à i di vads u rinversciu di a midaglia parò hè datu da i timpesti chì si formani in mari apartu intornu à l islanda par via di u cuntrastu trà l aria freta cuntinintali pruvinenti da gruinlandia è l isuli canadesi è i tepidi acqui di l uceanu sti timpesti chì carrieghjani pricipitazioni abbundanti sò cumuni soprattuttu duranti u vaghjimu è à l iniziu di l inguernu duranti l istati inoltri poni essa ci periodi particularamenti freschi è piuviosi oltri ch è incù carattaristichi di spiccata variabilità a tampiratura media di u mesi di lugliu hè quantunqua supiriori à i annantu à tutta a fascia custiera centru miridiunali finu à a rigioni di sogn og fjordane diffarenti hè a situazioni à oslu induva l istati sò tepidi a tampiratura media di lugliu hè di è grazia à i molti ori di luci sò pussibuli tampiraturi massimi vicini à i trà ghjugnu è lugliu par contru l inguerni sò freti circa di media à ghjinnaghju parchì l effettu mitigadori di u currenti di u golfu hè bluccatu da i muntagni in i mesa più freti si scendi faciuli sottu i è ùn hè micca raru avè minimi intornu à u zeru di maghju è di sittembri u veru fretu inguirnali si scontra in i zoni interni soprattuttu i contei di oppland è finnmark in quist ultima hè statu righjistratu u record minimu di tampiratura à karasjok i pricipitazioni sò piuttostu abbundanti nantu à i rigioni atlantichi spicialamenti in a zona muntosa sudu uccidintali induv edda si scaricheghja multissima umidità annualamenti cadini da di piova è nevi sò menu abbundanti à u nordu menu dinò in i zoni cultivati è vicini à a capitali incù circa mm à l annu u piccu massimu hè estivu o tardu estivu in i rigioni più cuntinintali oslu cumpresa mentri nantu à a costa atlantica suduccidintali hè situatu di vaghjimu è anticipeghja sempri di più à misura ch eddu si codda versu u nordu par quantu possi appariscia stranu i loca cumuni annantu à u fretu clima nurvigesu ùn sò mancu stampa fundati eppuri hè veru ch è a nevi pò impiigà parechju tempu à scioglia si è ch è ci si poni aspittà pricipitazioni nivosi ancu di aprili o di maghju nonustanti bona parti di a nurvegia si trovi à nordu di u chjerchju pulariu articu u clima custieri hè di tipu atlanticu parchì mitigatu da l acqui caldi di a currenti di u golfu à l internu u clima hè di tipu cuntinintali incù inguerni freti a flora nurvigesa hè moltu influinzata da i cundizioni climatichi un quartu di u tarritoriu hè accupatu da furesti limitati à i zoni interni sopra i m di altitudina à u nordu ci hè a tundra veni à dì arii furmati da immensi prata arbosi cuparti di nevi d inguernu è di fiori in a brevi istatina i pianti tipichi di a zona sudu uccidintali sò i latifoglii in particulari quarci faii olmi è piobbi a fauna hè carattarizata à u nordu da animali com è a renna a levra pularia a volpi è in particulari u lemming mentri à sudu ci sò cerva alci lubbi è orsi i lava è i fiuma sò ricchi di luzzi salmona è trutti in i costi inveci sò prisenti animali molti impurtanti par l ecunumia nurvigesa u merluzzu è l aringa a maiò parti di l abitanti sò di etnia nurvigesa incù forti minuranzi sami in a cità di kautokeino righjunghjini u di l abitanti è finlandesi spicialamenti à u nordu oslu hè u centru pà a miò parti multietnicu di u paesi induva oltri à i lapponi ci sò immigrati chì pruvenini principalamenti da pakistan sumalia è iraccu oltri à i vicini danesi è svidesi l immigrati in nurvegia sò circa u muchju rossu o muchju russu cistus creticus hè una pianta chì face parte di a famiglia di e cistaceae è chì cresce insin à un altura di metri hè uriginariu di e regione di u mare mediterraniu hè altu à cm fiurisce da aprile à ghjugnu u fiore di u muchju rossu hè malvu o rossu u calice hè cumpostu da cinque sepali liberi e casce sò vizze sò dinò strette è piciose sò semplice è opposte u so culore hè verde scuru un sinonimu di cistus creticus hè cistus villosus u muchju rossu hè cumunu in corsica hè caratteristicu di a machja corsa esistenu dui spezie di muchju rossu a gnaccara pinna nobilis hè u più bivalvi grandi prisenti in u mari tarraniu hè una spezia endemica di u mari mediterraniu faci parti di a famiglia di i pinnidae hè longa sin à un metru pò campà più di vinti anni u so culori hè brunu a gnaccara si ficca verticalmenti in a rena o annantu à u scogliu a gnaccara era cumuna in i tempi ma hè cunsidarata oghji com è una spezia minacciatu di sparizioni in u mediterraniu i priculi i più impurtanti sò a pesca l ancuri di i bateddi chì a sciappani a gnaccara s assumiglia à pinna rudis ma quidda hè più chjuca sin à cm a gnaccara hè prisenti in corsica a gnaccara hè prutetta da a baschiccia o baschichja crithmum maritimum hè una pianta chì face parte di a famiglia di l apiaceae hè a sola spezia di u generu crithmum hè uriginaria di e rughjone di u mediterraniu a baschiccia hè largamente sparta in e zone custiere di i paesi di u sudu è di u punente di l europa longu à e coste di u mare tarraniu in america di u nordu è in asia cintrale è occidentale si scontra à u cantu di u mare in a rena o in i scoglii a baschiccia è una pianta alofitica vene à dì ch è ella campa vicinu à u mare à spessu ancu in e spaccature di a roccia hè rizomatosa vivace incù i piccioli assai robusti è ramificati lignificati in u basamentu da à cm d altezza e casce cumposte sò furmate di piccule foglie à forma di lancia carnate longhe cm è insirite annantu à un picciolu longu i fiori sò accolti in assai picculi paracqui di culore biancu o giallastru a basciccia fiurisce da lugliu à settembre i frutti sò ovoidi furmati da dui achenii l inseme di a pianta hè assai aromaticu in modu agrievule a basciccia hè cumuna in corsica incù a basciccia si face à i ghjorni d oghje un oliu essenziale a baschiccia hè usatu cum è cundime in corsica è in italia à spessu messa à macerà in acetu un usu tipicu di a rigione di salentu in italia hè di cunsirvà in l acetu e casce crude ma appena vizze di u finochju marinu in a rigione hè chjamatu salissia hè eccellente panatu incù l acqua è a farina è frittu sole e casce e più tennere devenu esse imprudate ciò chì elimineghja u picciolu a fritella hà un sapore chì si assumiglia à u pede di l artichjoccu frittu a baschiccia hè ancu chjamata a baschichja o u finochju di mare u nome vene da u fattu ch è l odore di a baschiccia s assumiglia à quellu di u finochju a lumaca d aiacciu o sammartinu d aiacciu tyrrhenaria ceratina hè una spezia di lumaca chì faci parti di a famiglia di l helicidae ùn si trova cà in corsica in particulari a lumaca d aiacciu ùn si trova cà à un solu locu in corsica daretu à a piaghja di campu di loru vicinu à l aeroportu d aiacciu attualmenti hè un di i più lumachi rari minacciati di sparizioni soprapiù a lumaca d aiacciu hè u solu riprisintanti di u genaru tyrrhenaria a lumaca d aiacciu hè prutetta da l arristatu di u uttrovi hè cunsidarata dinò com è in priculu criticu d estinzioni annantu à a lista rossa di l iucn dui sinonimi di thyrrenaria ceratina sò a chjoppula di a lumaca d aiacciu s assumiglia à quidda di a lumaca cumuna helix aspersa ma a chjoppula di a spezia corsa hè bedda più chjuca à i ghjorna d oghji a lumaca d aiacciu ùn si trova più cà annantu à una striscia litturali di circa sei ettari da quandi à a piaghja di u ricantu in aiacciu dipoi chì eddu hè stata mintuvata in a littaratura scentifica in shuttleworth a lumaca d aiacciu ùn hè più stata ussirvata cà quà in u ricantu à tempi antichi inveci vali à dì dipoi a mittà di u seculu xix a lumaca d aiacciu si stindia annantu una striscia di terra più impurtanti di circa cinquanta ettari bouchet è al difatti à l ebbica neulitica a lumaca d aiacciu era arrighjunata in parechji loca in corsica in particulari versu bunifaziu è bastia a lumaca d aiacciu sorti di notti o di ghjornu quand è u tempu hè piuviosu d istatina stà più fondu in a rena insin à cm si nutrisici pa u più di i casci i fiori di u curu a ghjinestra di salzmann è dinò di murzu a lumaca d aiacciu s accopia da a fini d aostu à mezu uttrovi calchì ghornu dopu à l accupiamentu uni pochi d ova sò sposti in a rena in un ciottulu nascini à u capu di à ghjorna i ghjovani chettani u nidu sottu terra dopu quindici o vinti ghjorna è poni essa dopu ussirvati fora diventani adulti à u capu di dui o quattru anni a lumaca d aiacciu pò campà sin à deci anni a travisagna hè un paesi imaghjinariu chì hè mintuvatu in a sprissioni corra a travisagna o ghjirà a travisagna ssa sprissioni a ci ramenta rinatu coti in u so picculu rumanzu intitulatu a travisagna vecu à com è vo capizzeti ch è vo capiti u sensu di i me paroli hè chì avareti ghjiratu a travisagna anh anh vi scappa a risa in u nostru locu ghjirà a travisagna vò dì cunnoscia tuttu di u mondu è un pocu più luntanu sò sicura chì puri vo chì aveti corsu a travisagna ùn avareti scontru tanti volti un àrburi cusì anticu a casa di l orcu hè una stazzona di corsica hè situata in u nebbiu in u situ archeologicu di u monte revincu si trova vicinu à u pinzu di cima di suarellu a stazzona di a casa di l orcu hè stata discritta in a litteratura scentifica per a prima volta da adrien de mortillet in u in un rapportu annantu à i megaliti di corsica hè assuciatu à un antra stazzona a casa di l orca è à a ligenda di u brocciu dipoi san fiurenzu si piglia u stradone dipartimentale d versu casta durante circa kilomitri dopu si và à dritta annantu à una pista ind ellu si sbuccava annantu à l anzianu tarrenu di tiru di l armata ci vole à andà dopu versu cima di suarellu ponziu pilatu fù u quintu guvarnadori di a pruvincia rumana di ghjudea sottu à l imperatori tiberiu da u à u di a noscia ebbica hè masimu cunnisciutu oghji par essa u funziunariu chì hà prisidutu u prucessu di ghjesù è urdinatu a so crucifissioni l impurtanza di pilatu in u cristianesimu mudernu hè sottuliniata da a so piazza pripunderanti in l apostuli è in u credu di nicea datu l imaghjina ch è i vanghjelii dani di pilatu com è essendu riticenti à tumbà à ghjesù i ghjesgi copti è etiopichi credini ch è pilatu hè divintatu cristianu è u vinireghjani com è un martiru è un santu bench è pilatu fussì u guvarnadori di ghjudea u più spirimintatu pochi fonti annantu à u so regnu ani sopravvivutu pari avè appartinutu à a famiglia pontii ma nienti ùn hè cunnisciutu incù cirtezza annantu à a so vita nanzi ch eddu ùn diventessi guvarnadori di a ghjudea nè annantu à i circustanzi chì l ani cunduttu à essa numinatu guvarnadori una sola scrizzioni di u guvernuratu di pilatu hà sopravvivutu a petra ditta pilatu è ancu i pezzi di muneta ch è eddu minava u storicu ghjudeiu ghjaseppu è u filosofu filonu d alissandria minziuneghjani tremindui l incidenti di tinsioni è di viulenza trà a pupulazioni ghjudeia è l amministrazioni di pilatu mori trà eddi implicheghjani ch è pilatu hà agitu di una manera chì hà affesu i sinsibulità riligiosi di i ghjudei i vanghjelii cristiani raportani ch è pilatu hà urdinatu a crucifissioni di ghjesù à un mumentu datu mentri u so mandatu ghjaseppu è u storicu rumanu tacitu parini dinò avè cunsignatu ssa infurmazioni siont è ghjaseppu a rivucazioni di pilatu hà avutu locu parchì eddu hà ripressu viulintamenti un muvimentu armatu di samaritani à u monti gerizim fù rinviatu à roma da u ligatu di siria par risponda in davanti tiberiu chì eppuri era mortu nanzi a so ghjunta a parsona ùn sà nienti di certu annantu à ciò chì li hè accadutu dopu à quissa annantu à u basamentu di una minzioni in u filosofu paganu di u sicondu seculu celsus è l apologistu cristianu origenu a maiò parti di i storichi muderni credini ch è pilatu s hè simpliciamenti ritiratu dopu à u so rinviu i storichi muderni ani valutazioni diffarenti di pilatu in quant è dirighjenti efficaci quandu inveci certi credini ch è eddu era un guvarnadori particularamenti bruttali è inefficaci d altri sustenini ch è u so longu tempu in funzioni significheghja ch eddu divia essa abbastanza cumpitenti siont è una tiuria impurtanti di u dopuguerra pilatu era mutivatu da l antisemitisimu in u so trattamentu di i ghjudei ma ssa tiuria hè stata in grandi parti abbandunata in l antichità tardiva è u principiu di u medievu pilatu hè divintatu u centru d intaressu di un grandi gruppu di apocrifi di u novu tistamentu chì ani sviluppatu u so rollu in i vanghjelii in mori trà eddi in particulari in i testi antiriori di l imperu rumanu d orient pilatu era prisintatu com è un parsunaghju pusitivu in certi casi hè divintatu un martiru cristianu più tardi in i testi cristiani uccidentali in particulari fù piuttostu dipintu com è un parsunaghju negativu è un gattivu i tradizioni circundendu a so morti par suicidiu accupendu una piazza impurtanti pilatu hè dinò statu à u centru di numarosi lighjendi medievali chì li ani invintatu una biugrafia cumpletta è l ani dipintu com è un gattivu è un vigliaccu mori di ssi lighjendi cullegani u locu di nascita o di morti di pilatu à i posti particulari in auropa uccidentali pilatu hà à spessu fattu l ughjettu di una ripprisintazioni artistica l arti medievali hà à spessu ripprisintatu i sceni di pilatu è di ghjesù à spessu in a scena induva eddu si lava i mani di a culpabilità par a morti di ghjesù in l arti di a fini di u medievu è di a rinascita pilatu hè à spessu ripprisintatu com è un ghjudeiu u xixu seculu hà vistu una vultata d intaressu par a ripprisintazioni di pilatu incù numarosi imaghjini rializati ghjoca un rollu impurtanti in i ripprisintazioni di a passioni à u medievu induva eddu hè à spessu un parsunaghju più impurtanti ch è ghjesù a so ripprisintazioni in ssi pezzi varieghja mori andendu da a dibulezza di vulintà è di a custrinta à a crucifissioni di ghjesù sinu à u fattu di essa una parsona malvaghja chì esighji a crucifissioni di ghjesù l autori muderni chì mettini in evidenza pilatu in i so opari cumprendini anatole france mikhal boulgakov è chingiz atmatov incù una maiuranza di trattamenti muderni di pilatu datendu di dopu a siconda guerra mundiali pilatu hè dinò statu à spessu ripprisintatu in i filmi i fonti annantu à ponziu pilatu sò limitati bench è l eruditi muderni ni sapiini più annantu ad eddu cà annantu à l altri guvarnadori rumani di a ghjudea i più fonti impurtanti sò l ambasciata di gaus dopu à di a noscia ebbica di u scrittori ghjudeiu cuntimpuraneu filonu d alissandria i guerri ghjudei versu di a noscia ebbica è l antichità di i ghjudei versu di a noscia ebbica hè dinò minziunatu in modu brevu in l annali di u storicu rumanu tacitu à u principiu di u iiu seculu in u libru di u storicu rumanu tacitu in u libru di u storicu ghjudeiu filonu d alissandria in u libru di l antichità ghjudei versu di a noscia ebbica è in u libru di l antichità di i ghjudei versu di a noscia ebbica di u storicu ghjudeiu josèphe è ancu in i quattru vanghjelii cristiani canonichi marcu cumpostu trà è di a noscia ebbica lucca cumpostu trà è di a noscia ebbica matthieu cumpostu trà è di a noscia ebbica è ghjuvanni cumpostu trà è di a noscia ebbica altri dui capituli di l annali di tacitu chì avariani pussutu minziunà pilatu sò stati persi oltri ssi testi i pezzi di muneta culpati da pilatu ani sopravvivutu è ancu una corta scrizzioni frammintaria chì numineghja à pilatu cunnisciuta sottu à u nomu di petru di pilatu a sola scrizzioni cuncirnendu un guvarnadori rumanu di a ghjudea antiriori à i guerri ghjudeurumani à avè sopravvivutu i fonti scritti ùn furniscini ch è infurmazioni limitati è ognuna hà i so probbii prighjudicamenti i vanghjelii in particulari furniscendu una pruspittiva tiulogica piuttostu ch è storica annantu à pilatu i fonti ùn dani nisciuna indicazioni annantu à a vita di pilatu nanzi ch eddu diventi guvarnadori di a ghjudea u so praenomen nomu hè scunnisciutu u so cognomen cugnomu pilatus pudaria significà abili à u ghjavilottu pilum ma pudaria dinò fà rifirimentu à u pileus o à a scuffia frigiana indichendu podarsi ch è unu di l antinati di pilatu era un affrancatu s è quissa significheghja abili à u ghjavilottu hè pussibuli ch è pilatu aghji vintu u cognomen da par eddu sirvendu in l armata rumana hè dinò pussibuli ch è u so babbu aghji acquistatu u cognomen par via di l abilità militaresca in i vanghjelii di marcu è di ghjuvanni pilatu ùn hè chjamatu ch è par u so cognomen ciò ch è marie joseph ollivier piglia par significà ch eddu hè u nomu sottu à u quali eddu era generalamenti cunnisciutu in u linguaghju currenti u nomu di ponziu indicheghja ch eddu appartinia à a famiglia di i pontii una famiglia bedda cunnisciuta d urighjini samnita chì hà produttu un certu numaru di parsunaghji impurtanti à a fini di a ripublica è à u principiu di l imperu com è tutti l altri guvarnadori di ghjudea fora di unu pilatu era l ordini equestru un rangu mediu di a nubiltà rumana com è unu di i pontii attistati ponziu aquila un assassinu di ghjuliu cesaru era un tribunu di a pleba a famiglia divia essa d urighjini plebeiana sò stati annubiliti in quant è scuderi pilatu era u quintu guvarnadori di a pruvincia rumana di ghjudea sottu à u regnu di l imperatori tiberiu u postu di guvarnadori di a ghjudea era rilativamenti pocu pristigiosu è a parsona ùn sà micca comu pilatu hà ottinutu ssa funzioni ghjaseppu dichjara ch è pilatu hà guvirnatu mentri deci anni antichità di i ghjudei è ssi anni sò tradiziunalamenti datati di u à u di a noscia ebbica ciò chì faci d eddu unu di i dui più anziani guvarnadori di a pruvincia com è tiberiu s era ritiratu in l isula di capri in u di a noscia ebbica i sapienti com è e stauffer ani sustinutu ch è pilatu era forsi statu numinatu da u putenti prifettu preturianu sejanus chì era statu tombu par tradimentu in u di a noscia ebbica di altri circadori ani missu in dubbitu ogni liamu trà pilatu è sejanus schwartz è kenneth lnnqvist sustenini tremindui ch è a datazioni tradiziunali di u principiu di a guverna di pilatu hè basata annantu à un arrori di ghjaseppu schwartz susteni ch eddu hè statu numinatu à a piazza u di a noscia ebbica quandu inveci lnnqvist pieta par u o u di a noscia ebbica u titulu di prifettu di pilatu implicheghja ch è i so funzioni erani par u più militari eppuri i truppi di pilatu erani piuttostu cuncipiti com è una pulizza ch è com è una forza militaresca è i funzioni di pilatu si stindiani aldilà di i quistioni militareschi avia u puteri di inflighja a pena capitali ed era rispunsevuli di a parcizzioni di l umaghji è di l impositi è ancu di a distribuzioni di i fondi cumpresu a cuniatura di pezzi di muneta pilatu era suburdinatu à u ligatu di siria eppuri mentri i sei prima anni di u so mandatu a siria ùn avia micca ligatu ciò chì siont è helen bond hà pussutu prisintà i difficultà à pilatu pari essa statu libaru di guvirnà a pruvincia com è l augurava l intarventu di u ligatu di siria ùn vinendu ch è à a fini di u so mandatu com è l altri guvarnadori rumani di ghjudea pilatu avia a so risidenza principali à cesarea rindendu si à ghjerusalemma masimu par i grandi festi cù u fini di mantena l ordini avaria fattu dinò u ghjiru di a pruvincia par senta i causi è amministrà a ghjustizia in quant è guvarnadori pilatu avia u drittu di numinà u grandi preti ghjudeiu è cuntrullava dinò ufficialmenti i vistiti di u grandi preti in a furtezza d antonia in cuntrariu à u so pridicissori valérius gratus pilatu hà cunsirvatu listessu grandi preti caifassu mentri tutta a durata di u so mandatu quissa indicheghja ch è caifassu è i preti di a setta di i sadducei erani l alliati affidevuli di pilatu di più maier susteni ch è pilatu ùn avaria micca pussutu apradà u tisoru di u tempiu par custruiscia un acquidottu com eddu hà rapurtatu ghjaseppue senza a cuupirazioni di i preti listessa helen bond susteni ch è pilatu hè ripprisintatu com è travagliendu strittamenti incù l auturità ghjudei in l esecuzioni di ghjesù jean pierre lémonon susteni ch è a cuupirazioni ufficiali incù pilatu era limitata à i sadducei nutendu ch è i farisei sò assenti di i raconti evanghjelichi di l arrestu è di u prucessu di ghjesù daniel schwartz piglia a nota in u vanghjeliu di lucca lucca ch è pilatu avia una rilazioni difficiuli incù u rè ghjudeiu galileanu erodi antipas com è putinzialamenti storica trova dinò storicu l infurmazioni ch è a so rilazioni s hè ristabulita dopu à l esecuzioni di ghjesù basendu si annantu à ghjuvanni hè pussibuli ch è pilatu aghji ditinutu u titulu di amicu di cesaru latinu amicus caesaris in grecu anzianu k un titulu dinò ditinutu da i rè ghjudei erodi agrippa i è erodi agrippa ii è da i cunsiglieri prossimi da l imperatori tantu daniel schwartz ch è lisandru demandt ùn pensani micca ch è ssa infurmazioni fussi particularamenti prubabili diversi pirturbazioni mentri a guverna di pilatu sò arrighjistrati in i fonti in certi casi ùn hè micca chjaru si eddi poni rapurtà si à listessu avvinimentu ed hè difficiuli di stabiliscia una crunulugia di l avvinimenti par u regnu di pilatu joan taylor susteni ch è pilatu avia par pulitica di prumova u cultu imperiali ciò chì hà forsi caghjunatu certi frizzioni incù i so sughjetti ghjudei schwartz sughjirisci ch è tuttu u mandatu di pilatu hè statu carattarizatu da una tinsioni sottustanti cuntinua trà u guvarnadori è i guvirnati chì scuppiava ogni tantu incù brevi incidenti siont è ghjaseppu in u so libru a guerra di i ghjudei è l antichità di i ghjudei pilatu hà affesu i ghjudei culluchendu i stindardi imperiali incù l imaghjina di cesaru à ghjerusalemma ni risultò una folla di ghjudei chì circundàni a casa di pilatu à cesarea mentri cinqui ghjorna pilatu i cunvucò dopu in un arena induva i suldati rumani cacciàni i so spadi ma i ghjudei ani musciatu cusì pocu tema di a morti ch è pilatu hà cidutu è hà toltu i stindardi bond susteni ch è u fattu ch è ghjaseppu dici ch è pilatu hà appurtatu i stindardi di notti mostra ch eddu sapia ch è l imaghjini di l imperatori sariani uffindenti data stu incidenti à u principiu di u mandatu di pilatu com è guvarnadori daniel schwartz è lisandru demandt sughjiriscini tremindù ch è stu incidenti hè in fattu idanticu à l incidenti incù i scudi rapurtatu in l ambasciata di philon à gaius un idantificazioni fatta par a prima volta da u storicu di a ghjesgia primitiva eusebiu lémon eppuri argumenta contru à ssa idantificazioni siont è l ambasciata di filonu vicinu à gaus ambasciata vicinu à gaus pilatu hà affesu a leghji ghjudeia appurtendu i scudi d oru à ghjerusalemma è piazzendu li annantu à u palazzu d erodi i figlioli d erodi u grandi li ani chertu di ritirà i scudi ma pilatu hà ricusatu i figlioli d erodi ani tandu minacciatu di addirizzà una pitizioni à l imperatori un azzioni ch è pilatu timia è chì espunaria i crimini ch è eddu avia cummissu in l eserciziu di i so funzioni ùn hà micca impiditu a so pitizioni tiberiu ricivì a pitizioni è infuriatu rimpruvareti à pilatu urdinendu li di ritirà i scudi helen bond daniel schwartz è warren carter sustenini ch è a ripprisintazioni di filonu hè largamenti stereutipata è ritorica prisintendu pilatu incù listessi paroli ch è l altri uppunenti à a leghji ghjudeia tuttu prisintendu tiberiu com è ghjustu è favurevuli à a leghji ghjudeia a parsona ùn sà micca asattamenti parchì i scudi ani affesu a leghji ghjudeia hè prubabili ch è eddi cuntiniani una scrizzioni disignendu tiberiu com è divi augusti filius figliolu di u divinu augustu bond data l incidenti di u dopu à à g c calchì tempu dopu à a morti di sejanus u di uttrovi in un antru incidenti cunsignatu à tempu in i guerri ghjudei è in l antichità di i ghjudei ghjaseppu conta ch è pilatu hà affesu i ghjudei apradendu u tisoru di u tempiu korbanos par pagà un nuveddu acquidottu versu ghjerusalemma quandu una folla s hè furmata in u mentri chì pilatu visitava ghjerusalemma hà urdinatu à i so truppi di culpà incù i matangheddi mori ani peritu sottu à i colpi o zampittati da i cavaddi è a folla hè stata spargugliata a data di l incidenti hè scunnisciuta ma bond susteni ch è eddu hà duvutu pruducia si trà è o dopu à à g c siont è a crunulugia di ghjaseppu u vanghjeliu di lucca minziuneghja passendu i galileani chì pilatu n avia mischiatu u sangui à i so sacrifizii lucca ssu rifirimentu hè statu intarpritatu di diversi modi com è fendu rifirimentu à unu di l incidenti arrighjistrati da ghjaseppu o à un incidenti intiriamenti scunnisciutu bond susteni ch è u numaru di galileani tombi ùn pari micca essa statu particularamenti altu siont è bond a minzioni di sacrifizii significheghja prubabilamenti ch è stu incidenti s hè produttu à a pasqua à una data scunnisciuta susteni ch eddu hè non solu pussibuli ma da veru prubabili ch è a guverna di pilatu fussi statu marcata da numarosi episodii di ribugli cusì brevi chì ùn ni sapemu nienti l insurrizioni in a quali barabbas hè statu pigliatu s edda hè storica pudaria bè essa un antru asempiu à u mumentu di a pasqua di l annu o di a noscia ebbica ponziu pilatu hà cundannatu ghjesù di nazareth à a morti par crucifissioni à ghjerusalemma i principali fonti annantu à a crucifissioni sò i quattru vanghjelii cristiani canonichi chì i so raconti varieghjani helen bond susteni ch è i ripprisintazioni ch è l evanghjelisti facini di pilatu sò stati furmati in larga misura da i so probbii priaccupazioni tiulogichi è apulugetichi l aghjunti ligendarii o teulogichi sò dinò stati fatti à u racontu malgradu grandi diffarenzi ci hè eppuri un certu accordu trà evanghjelisti annantu à i fatti di basamentu accordu chì pò varcà a dipindenza litteraria è rispichjà l avvinimenti storichi riali u rollu di pilatu in a cundanna di ghjesù à morti hè dinò attistatu da u storicu rumanu tacitu chì spiighendu a parsecuzioni di i cristiani da neronu spiega christus u fundatori di u nomu avia subitu a pena di morti sottu à u regnu di tiberiu par sintenza di u procuratori ponziu pilatu è a parniciosa superstizioni fù virificata un istanti tacitu annali l autanticità di ssu passaghju hè stata cuntistata ed hè pussibuli ch è tacitu aghji ricivutu ssa infurmazioni di infurmadori cristiani ghjaseppu pari avè dinò minziunatu l esecuzioni di ghjesù da pilatu à a dumanda di ghjudei eminenti antichità di i ghjudei eppuri u testu uriginali hè statu assà mudificatu da un intarpolazioni cristiana ultiriori di modu è di manera ch è eddu hè impussibuli di sapè ciò ch è ghjaseppu hà pussutu dì à l urighjini discutendu di a scarsità di i minzioni strabiblichi di a crucifissioni lisandru demandt susteni ch è l esecuzioni di ghjesù ùn hè prubabilamenti micca statu cunsidarata com è un avvinimentu particularamenti impurtanti da i rumani chì mori altri parsoni sò stati crucifissati à l ebbica è sminticati bond susteni ch è l arrestu di ghjesù hè statu fatta in modu cuscenti è incù a participazioni di pilatu datu a prisenza di una cuorta rumana di parsoni frà u partitu chì arresta ghjesù in ghjuvanni demandt rispinghji a nuzioni d implicazioni di pilatu si supponi generalamenti basendu si annantu à u tistimunianza unanima di i vanghjelii ch è u criminu par u quali ghjesù hè statu purtatu à pilatu è tombu era una sidizioni fundata annantu à a so pratinsioni à essa u rè di i ghjudei pilatu hà forsi ghjudicatu à ghjesù siont è a cognitio extra ordinem una forma di prucessu par a pena capitali apradata in i pruvinci rumani è appiicata à i citatini micca rumani ciò chì hà datu à u prifettu una più grandi flissibilità in u trattamentu di l affari i quattru vanghjelii minziuneghjani dinò ch è pilatu avia l abitudina di libarà un cattivu in anori di a festa di a pasqua ssa usanza ùn hè attistata in nisciuna altra surghjenti i storichi ùn sò micca d accordu annantu à a quistioni di sapè s è una certa usanza hè o nò un elementu fittiziu di i vanghjelii s è edda rifletti a rialità storica o s è edda ripprisenta podarsi un amnistia unica l annu di a crucifissioni di ghjesù a ripprisintazioni di pilatu in i vanghjelii hè largamenti cunsidarata com è assà diffarenti da quidda chì si trova in ghjaseppu è filonu apposta chì pilatu hè prisintatu com è riticenti à tumbà à ghjesù è sottumissu à a prissioni di a folla è di l auturità ghjudei john p meier nota ch è inveci in ghjaseppu pilatu solu divaria cundannà ghjesù à a croci certi eruditi pensani ch è i raconti evanghjelichi sò tutalamenti indegni di cunfidenza s g f brandon susteni ch è in rialità piuttostu ch è di vaciller annantu à a cundanna di ghjesù pilatu lu hà tombu senza esitazioni in quant è ribeddu paulu winter spiega a divirghjenza trà pilatu in altri fonti è pilatu in i vanghjelii sustinendu ch è i cristiani sò divintati di di più bramosi di prisintà ponziu pilatu com è un tistimoniu di a nucenza di ghjesù à misura ch è a parsecuzioni di i cristiani da l auturità rumani aumintava bart ehrman susteni ch è u prima vanghjeliu marcu mostra ch è i ghjudei è pilatu sò d accordu par tumbà à ghjesù marcu quandu inveci i vanghjelii siguenti riducini prugrissivamenti a culpabilità di pilatu insin à ciò ch è quist ultimu auturizeghja i ghjudei à crucifissà à ghjesù in ghjuvanni ghjuvanni cullega ssu cambiamentu à un antighjudaisimu accrisciutu di altri ani pruvatu à spiigà u cumpurtamentu di pilatu in i vanghjelii com è essendu mutivatu da un cambiamentu di circustanzi riguardu à quiddu musciatu in ghjaseppu è filonu ciò chì presupponi di solitu un liamu trà a prudenza di pilatu è a morti di sejanus di altri circadori tali brian mcging è bond ani affirmatu ch è ùn ci hè micca una riali diffarenza trà u cumpurtamentu di pilatu in ghjaseppu è filonu è quiddu di i vanghjelii warren carter susteni ch è pilatu hè discrittu com è abili cumpitenti è manipuladori di a folla in marcu matteiu è ghjuvanni ma ch eddu hà truvatu solu à ghjesù nucenti è l hà tombu sottu à a prissioni in lucca ponziu pilatu hè mintuvatu in a sprissioni corsa da pilatu à caifassu hè citata par appuntu in u puema intitulatu morte è funerali di spanettu da santu casanova u paradossu di l ovu è di a ghjaddina o paradossu di l ovu è di a ghjallina hè un paradossu filusoficu u paradossu pò essa enunciata di a siguenti manera chì hè ciò chì hè vinutu prima l ovu o a ghjaddina s eddu hè l ovu si rispondi tandu ma qual hè chì hà fattu l ovu è s eddu hè a ghjaddina tandu si rispondi ma a ghjaddina veni da l ovu u paradossu nasci da u fattu cà nissuna risposta sembra accittevuli a prima minzioni di u paradossu di l ovu è di a ghjaddina hè stata fatta in u milindapaha u paradossu hè statu studiatu da aristotili ac ac cunclusi aristotili chì l ovu è a ghjaddina sò nati tremindù à tempu à i ghjorna d oghji parechji soluzioni sò stati pruposti par solva u paradossu una risposta scentifica muderna à ssu paradossu hè chì l essaru chì nasci da un ovu ùn hè micca tuttu à fattu identicu à l ovu chì l hà fattu nascia ci hè una piccula diffarenza à ogni nascita ancu s è ssa diffarenza ùn pò micca essa parcipita incù i nosci sensi una tali diffarenza si trasmetti dunqua di leva in purleva ancu s è da una generazioni à l altra dui essari facini sempri parti di listessa spezia ma à longa andà a situazioni cambia chì i picculi diffarenza trasmissi da una generazioni à quiss altra s aghjustani è diventani diffarenzi nutevuli è impurtanti u risultatu hè chì à u capu di milla generazioni par esempiu dui individui ùn facini più parti di listessa spezia sicondu ssa analisa u paradossu di l ovu è di a ghjaddina ùn saria ma cà una istanza di un paradossu più anzianu creatu da aubulidi u paradossu soritu ancu chjamatu u paradossu di a massa sicondu ssa risposta à u paradossu un ovu di a prima generazioni ùn faria micca parti di listessa spezia ch è a ghjaddina nata milla generazioni dopu par via di cunsiquenza a quistioni chì hè ciò chì hè vinutu prima l ovu o a ghjaddina ùn avaria micca sensu in ssu casu particulari u prublemu natu da u paradossu di l ovu è di a ghjaddina hè statu enunciatu dinù da una manera più generali sottu a forma di un prublemu cuncirnendu a causa è l effettu u paradossu di l ovu è di a ghjaddina hè statu mintuvatu da u barbutu di chera ghjuvan andria culioli in un chjama è rispondi celebru leuru in grecu in bulgaru evro in slovenu è ewro in maltese hè a muneta cumuna in quindici paesi di l europa i paesi sò l austria a belgica cipru a finlandia a francia a germania a grecia l irlanda l italia lettonia lituania u lussemburgu malta i paesi bassi u portugallu a slovenia a slovachia è a spagna l euru hè ancu impiegatu di manera ufficiale da paesi fora di l unione europea infine ci vol à completà st elencu cù i paesi ch impieganu l euru senza quatru legale u simbulu di l euru hè l euru hè l erede di l european currency unit fù privistu da u trattatu di maastricht di u è hè diventatu a muneta officiale di a zona euru in u prima di diventà ancu a muneta fiduciaria in u in l euru cunnosce una crisi importante per causa di una crisi di cunfidenza di i mercati finanziarii in e debite suvrane quessa crisi si scrive in quella longa è profunda di a crisi economica di u cuminciò cù una speculazione nant i tituli di u tesoru grecu à a fine di l annu stu paese cunnuscìa una debita di di u pib avìa digià mentitu à propositu di e so statistiche ecunomiche è budgetarie per quesse ragione a grecia ebbe difficultà pè finanzià si ciò chì era un prublemu tamantu postu chì u tassu di deficitu budgetariu era di l agenze di nutazione finanzarie anu dunque sgradatu a debita greca dendu la una nota di bbb standard and poor s a grecia dumandò dunque un aiutu da l unione auropea dicendu chì ne avìa bisognu pè ùn esse in fallita è chì senza aiutu auropea dumandarìa l aiutu di u fmi invece pè assicurà i mercati finanziarii u guvernu grecu socialistu dichjarò chì vulìa riduce u so deficitu da à un tassu di deficitu cumpativule cù i criterii di maastricht senza surpresa e mesure annunziate pè parvene à ssu scopu cagiunonu manifestazione tamante in u paese sanu ma i dirigenti auropei mettenu tempu à mette si d accunsentu pè stabilì un pianu d aiutu perchè angela merkel a cancilliera tedesca ci era opposta quessa fece calà a muneta unica di maghju dopu a terza greva generale in u paese u cunsigliu auropeu si mette finalmente d accunsentu pè un creditu di milliardi d euri à a grecia in trè anni ma ssu aiutu ùn essendu bastante deve esse cumpiettatu da un aiutu di u fmi ciò chì hè statu interpretatu cumu un sintumu di l assenza di guvernanza economica di a zona euru è di sulidarità frà i paesi membri a crisi greca si spartò pocu à pocu in altri paesi auropei cumu u portugallu è a spagna a a fine di u mese di maghju u novu guvernu inglese di david cameron conservatore liberale annuncia anc ellu un pianu d austerità seguitatu da u guvernu talianu è tedescu ancu in francia u guvernu annunciò misure pè riduce u deficitu di ghjunghju u guvernu ungherese di viktor orbn conservatore pruvucò à u so tornu una panica fendu calà ancu a borsa di new york dicendu chì u guvernu sucialistu à u putere fin à maghju averebbe mentitu nant i conti publichi è i pronostichi economichi nanzu di rivenè nant à sse dichjarazione e consequenze nant i tassi di scambiu di l euru funu è a u mumentu di scrive ss articulu fermanu sempre importante difatti in nuvembre di u si cumprava cù è in fine di maghju solu eranu bastanti i biglieti di banca di l euru sò tutti listessi e pezze elle anu dui faccie a pulitica monetaria auropea hè decisa di manera independente da a banca centrale europea in francfort in germania variazzone di lu tassu di cambiu di l euru scontr à u dollar u yen è a lira sterling u tassu hè calibratu à pè lu u ghjennaghju verde jan aostu rossu jan aostu turchinu jan aostu fin à è a muneta impiegata in francia è dunque ancu in corsica era u francu francese u viaghju in ascu u sottutitulu n hè a cuccagna di bazzicone hè statu scrittu da antone leonardu massiani di nuvella di u quale hè stata l opara principale hè una puesia comica cumposta da terzine u viaghju in ascu hè più cunnisciutu per via di u so sottutitulu a cuccagna di bazzicone u viaghju in ascu hè statu publicatu per a prima volta in il pescator di chiaravalle un ghjurnale bastiacciu in circa hè statu stampatu dopu in a rivista u fucone in u infine u viaghju in ascu fù publicatu in a rivista a muvra in u u pueta di nuvella ci conta in u viaghju in ascu u so viaghju in u paese d ascu accumpagnatu di u so sumere bazzicone l usi di l abitanti d ascu di l epica sò discritti di manera ridicula ma senza gattivezza u puema hà avutu moltu successu in niolu in balagna è in u ghjunsani eccu cum ellu u discrive e terzine di u duttore anton leonardu massiani di nuvella l almanaccu di a muvra in a so edizione di dialettu nuvellese ed aschese octave mirbeau trévières calvados paris hè un scrittori francesu ghjurnalistu criticu d arti rumanzieru è dramaturgu di fama internazziunale hè natu in trévières u frivaghju di u hè mortu in parigi u frivaghju di u à anni s hè maritatu incù alice regnault hà scrittu numarosi rumanzi di sucessu hà cuminciatu in u incù u rumanzu le calvaire u rumanzu le journal d une femme de chambre publicatu in li hà resu una fama mundiali mirbeau hè autore di romanzi di drami è comedie les affaires sont les affaires è di una raccolta di racconti contes cruels intillituali impignatu di tindenza libartaria hà participatu à tutti i cuntraversi stetichi è pulitichi di tempu soiu in favori d auguste rodin è di claude monet è ancu d alfred dreyfus a canofula o carofanu dianthus sylvestris hè un fiori chì faci parti di a famidda di i caryophyllaceae hè urighjinaria d auropa è d africa di u nordu a carofula hè alta à centimi fiurisci d aprili à austu i fiora sò rusulini i sottuspezzi di canofula sò a canòfula hè cumuna in corsica a sottuspezia di canofula prisenti in corsica hè dianthus sylvestris longicaulis var godronianus hè endemica di a corsica a sardegna è a pruvenza si scontra in l isula sana da a piaghja à a muntagna da u litturali insin à metri a canofula si distingui di a canofula di i calanchi dianthus furcatus gyspergerae un antra spezia endemica di corsica chì ùn si scontra cà in i calanchi di piana accadi chì a canofula fussi citata in a litteratura è a cultura corsa par esempiu u corsu supranu o supranacciu ancu chjamatu corsu cismuntincu hè una variante principale di a lingua corsa rispettivamente un termine per tutti i dialetti di u corsu chì sò parlati in u nordu è u centru di a corsica per questu si puderìa dì ancu corsu di u nordu è di u centru altri dinuminazioni è modi di scrive sò cismontincu cismuntanu o cismontanu corsu di cismonte corsu centru settentriunale settentrionale hè derivatu da u tuscanu è hè a varietà corsa chì stà u più vicinu à a lingua taliana ind u corsu supranu si trovanu cum è ancu ind u corsu suttanu assai dialetti è sottuvarianti per esempiu u venachese u bastiacciu u capicursinu u balaninu u nulincu ecc u gadduresu o gallurese nomu nativu gaddhuresu ipa gau rezu hè una lingua parlata in gaddura in u nord estu di a sardegna u statutu di ssa lingua hè in dibattitu frà i linguisti certi u cunsidarighjani com è un dialettu sardu d altri u cunsidarighjani com è un dialettu corsu è d altri vidini u gadduresu com è una lingua sputica un dia sistemu sardu corsu è chì cumporta parichji varianti u gadduresu s assumiglia assà com è u sicilianu à u dialettu pumuntincu parlatu in a corsica suttana in i circondi di sartè è di l alta rocca ma ci sò dinò impurtanti diffarenzi di vucabulariu di grammatica è di pronuncia si stima chì di u vucabulariu di u gadduresu hè derivatu da u sardu luguduresu a so ducumintazioni littararia più antica hè di i primi dicennii di u seculu xviii è hè cumposta da puisii è canzoni ma da u studiu di parichji ducumenti bassu medievali si pò purtà in daretu a so nascita omancu in i so fundamenti à i primi dicennii di u seculu xv a traccia di u sardu luguduresu hè bedda chjara in u lessicu gadduresu indù si stima ch è ni cumponi pocu menu di mentri a prununcia a sintassa è a gramatica sò tipicamenti corsi a lingua gadduresa apparteni à tempu cù u sassaresu à u gruppu di lingui corsu sardi à i ghjorna d oghji u gadduresu hè cunsidaratu da l unesco una lingua minacciata di sparizioni la più bedda di gaddura nostra signora di locusantu regina di gaddura di ciccheddu mannoni ascultallu in gadduresu lu sassaresu o turritanu in corsu puru ciammaddu e ischrittu sassarese è na linga fabiddadda i la tramuntana di la pruvìnzia di sàssari i lu nord ovest di la sardhigna è cunsidaraddu un cussì dittu diasisthema sardhu cossu o una varieddai di lu corsu lu sassaresu ha zircha a fabeddadori u sassaresu hè parlatu in una piccula striscia pupulata di u nordupunenti di a sardegna longu à u golfu d asinara in a nurra a romangia è l anglona o in i municipalità di sàssari posthudorra sossu isthintini tutti fendu parti di a pruvincia di sassari in i municipalità di castheddu sardhu sèdini zelgu è in certi paesi di valledoria si parla una varianti di transizioni trà sassaresu è gadduresu a lingua sassaresa hè cunsidarata com è una lingua chì hè difficiuli di attribuiscia la à un solu gruppu linguisticu bench è u so basamentu tuscanu corsu fussi evidenti hà cunnisciutu un evuluzioni autunoma dapoi circa un millenniu incù risultati distinti ed hà subitu influenzi stiriori cunsidarevuli in particulari funetichi è lessicali certi più limitati com è quiddi liguri è iberichi altri più marcati com è u sardu luguduresu chì era à l iniziu parlatu in ssa zona par via di a so situazioni linguistica è giugrafica hè dinò discritta com è una lingua di transizioni una lingua fruntalieri una lingua di cuntattu o una lingua di transizioni trà u corsu tuscanu è u luguduresu è in quissa hè à spessu assuciata à a gaddura datu a similitudina di a lingua è a prussimità giugrafica essendu parlatu in u restu di u nordu di l isula ma avendu un urighjini diffarenti tantu giugrafica ch è timpurali è un evuluzioni storica diffarenti u sassaresu cumprendi dinò dialetti di castiddanu di transizioni incù a gaddura di u nordu di l anglona parlatu in castelsardu tergu sedini è a muddizza è a ciaccia di valledoria annantu à u parcorsu di i coghinas u castiddanu di u paesi in particulari hà uni pochi di carattaristichi funetichi è lessicali chì l avvicinani di a più fasa anziana di a lingua sassaresa a carattaristica trittonga dinò prisenti in gaddura hè un asempiu cunveni dinò di nutà ch è ssa varianti castiddana hà a so probbia funetica è lessicali par causa di u rollu marcanti anzianu di u paesi com è ni tistimunieghja a prisenza più impurtanti di paroli d urighjini iberica ch è u sassaresu è u gadduresu è da i numarosi cuntributi di a liguru arcaicu hè prubabili ch è tutti i centri di u sassaresu fussini uniti da l avvinimenti di u xiiu seculu chì ani cunduttu à a so nascita o u so cunsulidamentu forsi ancu cumuni à a cità d algheru fundata da i dorias nanzi u cambiamentu di a pupulazioni uriginali incù l immigranti catalani in i cità di sassari è portu torres u sardu luguduresu hè assà spartu par via di l immigrazioni in pruvinienza di i paesi sardi ma ancu in u passatu u sassaresu hè statu parlatu è cunnisciutu com è una lingua educata da a classa ricca incù u talianu è u spagnolu è guasgi un millenniu capunanzi nanzi a nascita di sassari era a lingua cumuna di u tarritoriu era a lingua di a nubiltà chì ùn avia micca a cittatinanza di sassari ma risidia in a cità in ssu sensu custituia u vitignu diastraticu supiriori in statu di dilalia incù u sassaresu almenu chì eddu ùn si ni spigni incù a fini di u feudalità in i campagni di u nordupunenti da a sardegna à u principiu di u xixu seculu in u corsu di i dui ultimi seculi in a rigioni da una parti hè statu l aumentu di l influenza di a sardegna par causa di l immigrazioni in pruvinienza di u restu di l isula in grandi parti di u capu d insù da l altra parti hà dinò aumintatu l immigrazioni in pruvinienza di u restu di l italia è l usu di u talianu in a vita cutidiana a pruduzzioni artistica di sassari trova a so sprissioni massima in i campi di a puisia di a cummedia tiatrali è di a musica pupulari in litteratura a puetica d autori com è salvator ruju pompeo calvia gian paolo bazzoni è giuseppe tirotto pussedi un impurtanza storica cunsidarevuli in u tiatru ci hè un impurtanti tradizioni di ricitazioni in a lingua vernaculari incù dicini di spittaculi publichi ogni annu è parechji cumpagnii attivi frà i quali paco mustela a quinta a combricola dell arte a frumentaria teatro sassari impurtanti hè dinò a pruduzzioni musicali idantificata in a canzona sassaresa induva frà i principali cantadori è cantadori fulclorichi ci hè ginetto ruzzetta tony del drò giovannino giordo gianni paulesu franco russu è i gruppi trio folk sardinia tirzettu latte dolce tirzettu folk sassari in carthurina a cumpagnia frà l autori di i paroli di canzoni i più cunnisciuti è fendu auturità di u folk sassaresu franco paulesu cunnisciutu com è franzischinu rispettu à u sardu gadduresu incù u quali hà mori similitudini u sardu sassaresu hè statu più influinzatu da u sardu in a so varianti luguduresa tantu in a prununcia ch è in u lessicu ma sempri mantinendu assai carattaristichi grammaticali generali di u corsu tuscanu siont è a rivista ethnologue u sassaresu hà una similitudina lessicali incù a lingua gadduresa à incù u talianu à u è incù u sardu luguduresu à a pifana hè un strumentu musicale tradiziunale corsu à ventu ssu strumentu era fattu da i pastori in particulare da i capraghji incù un cornu di capra hè un arte di fabbricà la perchè ci vole prima a sceglie bè u cornu ch ellu un fussi nè troppu forte nè troppu debule perchè si taglia prima e dui estremità di u cornu eppo dopu si facenu i tafoni in u corru da u più chjucu à u più maiò à circa cm da l estemità maiore di u cornu si caccia u purtillucciu una parte quatrata difatti a pifana hè una spezia di flautu si sà chì ogni pifana hà una tessitura propria sicondu u tipu di cantu ch ellu fussi lamentu o nanna per esempiu si sceglie a pifana chì cunvene a spinedda o spinella berberis aetnensis hè una pianta chì faci parti di a famiglia di i berberidaceae hè urighjinaria d auropa è in particulari d italia di cicilia di sardegna è di corsica di fatti hè una pianta endemica di corsica di sardegna di calabria è di sicilia hè alta à cm fiurisci da maghju à ghjugnu i fiori sò giaddi u so fruttu hè rossu quand eddu hè maturu un sinonimu di berberis aetnensis hè berberis boissieri c k schneid a spinedda hè cumuna in corsica u nomu corsu veni da u fattu chì ssa pianta cumporta mori spini in corsica a spinedda si scontra da à metri par esempiu in tenda o in bavedda u lepru corsu anthyllis hermanniae hè una pianta chì faci parti di a famiglia di i fabaceae u lepru corsu hè altu à cm hè una pianta turtuosa mori ramificata si scontra in italia in sardegna in cicilia in malta in grecia in albania in macidonia in asia minori è in turchia u fustu hè brunu u lepru corsu fiurisci d aprili à ghjugnu i fiori sò giaddi a maiò parti di i casci sò simplici è lungarini à spessu piigati u lepru corsu hè una pianta ermafrudita u so fruttu hè un currochjulu chì cunteni un graneddu solu chì u so culori hè verdi bughju parechji sinonimi di anthyllis hermanniae sò esistini parechji sottuspezii di anthyllis hermanniae u lepru corsu hè cumunu in corsica si trova in muntagna media è alta a sottuspezia prisenti in corsica hè anthyllis hermanniae corsica u lepru corsu piaci à i capri è à i pecuri u lepru corsu hè citatu calchì volta in a litteratura in lingua corsa par esempiu in i buciuleddi d anghjulu canarelli o beddi si vo aviati vistu i cuscinedda di gennartu i mazzuli di curu di coria di lepru corsu i brancona di ghjineparu chì si scuzzulaiani e tutti sti buciuleddi lighjeri schieti parfumati chi si mischiavani in un buciuliddumu ch un capiu mancu più u sardu campidanesu o sardu campidanese hè una di i dui principali lingui luguduresu è par appuntu campidanesu di a macru lingua sarda u codici iso attribuitu da l unesco à a lingua campidanesa hè sro u campidanesu hè parlatu in a parti centru miridiunali di a sardegna in una rigioni bedda più vasta ch è u campidanu giugraficu hè a varietà urighjinaria di un aria ind eddi stani circa parsoni di i quali guasi a mità ricadenti l ariali cagliaritanu sediu d immigrazioni tantu interna da parechji rigioni di l isula ch è esterna sicond è una ricerca di u di a rigioni sardegna u campidanesu hè capitu da circa parsoni u di i residenti è parlatu da circa parsoni u di a pupulazioni solu u di i residenti ùn avaristi alcuna cumpitenza in campidanesu in u duminiu di u sistemu linguisticu sardu i varianti campidanesi sò cunsidarati i più innuvativi quiddi veni à dì chì mostrani elementi maiò di distanza da u mudeddu latinu classicu sicondu parechji studii ss innuvazioni sariani stati favuriti da i cuntatti di a cità di cagliari incù u centru di a penisula par altri pudariani essa attribuiti à un sustratu etnicu paleumediterraniu menu vicinu à u latinu di i pupulazioni miridiunali chì avaristi incausatu una evuluzioni diffarenti di u latinu vulgari rispettu à u luguduresu in effettu i disinenzi di a varianti sittintriunali sò più simili à u tuscanu quiddi di a varianti miridiunali à altri varianti latini di pusizioni estrema miridiunali un asempiu evidenti sò l esiti di a terza diclinazioni latina innanzi e cumuni à u salentinu calabresu sicilianu purtughesu è ancu à u grecu mudernu un antra intarpritazioni hè quidda chì assuciaria parechji carattari particulari di u sardu miridiunali à certi elementi ghjà prisenti in u latinu pupulari introduttu da i ligiunarii rumani è parciò distanti da u coevo latinu cudificatu d usu cultivatu è litterariu par asempiu u trattamentu particulari risirvatu in i dialetti miridiunali à a l etimulogica in pusizioni intervucalica par contru a currispundenza di parechji elementi di u sardu sittintriunali incù u latinu classicu pudaria truvà spiigazioni micca in una intensa latinisazioni pricoci di i rigioni interni di l isula è dunqua in a cunsirvazioni di i tratti linguistichi cusì acquisiti ma piuttostu in una latinisazioni più tardiva chì un latinu cultivatu d usu ecclesiasticu hè statu introduttu in u cuntestu di a cristianisazioni di l internu di l isula à u so internu u diasistema campidanesu prisenta un omugeneità maiò rispettu à u gruppu luguduresu nuoresu par mutivi giugrafichi ancu s eddi si prisentani parechji diffarenzi lucali in l arii perifirichi u duminiu campidanesu hè cumunamenti ripartitu in sottugruppi ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu linglese americanu ò statunitense american english ame hè un inseme di varianti di la lingua inglese parlate in lì stati uniti d america circa li due terzi di li madrelingua inglesi campanu in lì stati uniti la lingua inglese fu introdotta in lì stati uniti da la colonizzazione britannica la prima undata di coloni di lingua inglese arrivò in america di u nordu in lu diciassettesimu secolu in issu periodu in america di u nordu vi eranu puru gruppi di populazione di lingua spagnola francese olandese tedesca norveghjese svedese scozzese gallese gaelica irlandese finlandese talianu russa in alaska è di le varie lingue di li nativi americani ancu se suvente si reputa erroneamente l inglese britannicu la varietà standard è la lingua orighjnaria dundi si saria sviluppatu in realità l inglese nordamericanu hè per parechji aspetti più cunservatore in la so funetica esempiu l inglese parlatu in larga parte di l inghilterra in lu diciassettesimu secolu era roticu ossia le r eranu sempre pronunziate in tutte le pusizioni com è in guasgi tutte le varietà di inglese americanu è comu ancora oghje in altri territorii anglofuni in europa scozia è irlanda listessu dicasi di l assenza in america di la broad a vedi sottu sviluppatasi in lu sudu di l inghilterra dopu à l introduzione di la lingua in lu novu cuntinente ò di la pronuncia di either in standard britannicu mudernu altre caratteristiche comu lu father bother merger si sò invece orighjinate successivamente in america tre sò l aspetti di l americanu chì maghjiormente si differenzighjenu da l standard britannicu altre caratteristiche sò i primi cambiamenti chì distinseru lu dialettu inglese parlatu in america da quellu di la madrepatria furunu essenzialmente lessicali parechje parole é espressioni urighjnatesi in america sò oghje usate pure in europa i coloni chì in lu novu mondu avevanu trovatu un ambiente mondu diversu da quellu europeanu preseru suvente à prestitu da altre lingue parole per esprime novi cuncetti la fonte di li prestiti furunu soprattuttu le lingue di li nativi americani wigwam tomahawk canoe moose raccoon opossum mocassin pow wow ma puru lu francese prairie bureau levee coulee barbecue è lu spagnolu vamoose savvy canyon mesa arroyo mentre cookie brit biscuit hè una parola di orighjne olandese le prime parole ùn derivanti da nessun altra lingua chì furunu aghjiunte à lu vucabulariu in lu periodu cumpresu tra l iniziu di la colonizzazione è l iniziu di lu diciannovesimu secolu servivanu à descrive lu paesaghjiu nord americanu fork snag bottomland rapids trail timberline ecc parole ghjà esistenti comu creek è sleet acquisirunu novi significati dopu à la rivuluzione americana entrarunu in lu linguaghjiu currente parechji termini connessi cù le nove istituzioni pulitiche americane comu gubernatorial primary election caucus exiit pull congressman statehouse è carpetbagèr dopu la guerra civile la nascita di lu capitalismu è la rivuluzione industriale portarunu à la creazione di nove parole riguardanti specialmente le linee di trasportu backroads freeway è le infrastrutture stradali parking lot si sò orighjnati in lu l inglese americanu parechji termini chì designanu travaglii bartender blue collar employee dal francese boss dall olandese intern posti di travagliu supranmarket drugstore motel è invenzioni recenti smart card movie dishwasher blood bank altre parole chì identificanu innovazioni di l ultimu secolu sò fermate invece cunfinate à la variante americana comu elevator è gasoline in locu di li currispondenti britannichi lift è petrul inoltre à causa di l influenza americana parechje parole é espressioni nate in lu linguaghjiu colloquiale americanu sò oghji di usu cumune puru in inghilterra disc jockey jazz take for à ride run scared bit off more than one can chew ecc l inglese americanu ha sempre mostratu una marcata tendenza à usà li sustantivi comu verbi esempi di nomi resi verbi sò interview feature advucate exiit gun ecc sò di orighjne americana puru parechji nomi cumposti comu badlands teenager brainstorm hitchhike upfront non profit happy hour è parechji di li phrasal verbs usati puru in inghilterra negli stati uniti sò sopravvissute certe parole in usu in lu seicentu ma oghji scumparse in gran bretagna tra queste fall intesu comu vaghjime brit mudernu autumn faucet diaper candy skillet crib cunsiderate di li americanismi puru la forma verbale gotten anziché got comu participiu passatu di get hè ancora prevalente in america mentre hè quasi di lu tuttu scumparsa in europa altre parole inizialmente scumparse da l inglese britannicu vi ci sò state reintrudotte da l influenza americana comu hire comu sinonimu di employ quit comu sinonimu di stop ò l espressione i guess sò inoltre più frequenti in america chì in inghilterra parole comu mad in lu vecchju significatu di arrabbiatu anziché scemu è sick in locu di lu sinonimu ill nonché in li cuntesti mondu formali lu conghjuntivu es the city attorney sugèsted that the case not be closed l inglese britannicu è l inglese americanu differisconu ùn solu à livellu di fonetica è lessicu ma puru di urtografia è grammatica le differenze ortografiche riguardanu soprattuttu le parole chì in inglese britannicu cuntenenu lu gruppu our è in inglese americanu perdonu la u favorite per favourite color per colour è quelle chì finisconu in tre centre diventa center hè inoltre diversa in lu l inglese americanu la regula di li suffissi la cunsonante va raddoppiata solu se la sillaba hè accentata così chì traveller in america hè scrittu cù una sola l per li verbi chì terminanu in ize ò ise l inglese americanu preferisce la prima forma mentre quellu britannicu la seconda le differenze grammaticali riguardanu alcuni termini cù ortografia differente gli accenti reghjonali più distinguibili in lì stati uniti sò cuncentrati nant à la costa urientale à causa di li maghjiori cuntatti cù l inglese britannicu è le lingue di li immigrati europeani questu hè un elencu di li accenti di le varie aree cù le relative caratteristiche la pronuncia di la midland la parte centrale di li stati uniti hè cumunemente cunsiderata neutrale general american l accentu di l ovest di la pennsylvania si distingue da quellu neutrale solu perché qui così comu in lu la cunfinante west virginia lu cot caught merger hè universale la cità di pittsburgh ha tradiziunalmente un accentu cù caratteristiche peculiari comu la cunfusione tra parole comu fill è feel ò pull è pool gli accenti di lu sudu sò tra li più noti è stigmatizzati in america ma in realtà cumprendonu parlate diverse fra elli cù sud infatti si intende oghji l area chì cumprende l stati costeri di virginia north è south carolina ghjeorghja alabama mississippi è lousiana e solu lu nordu di la florida è la zona detta puru south midland cioè sudu di lu west virginia è di lu kentucky tennessee arkansas sudu di lu missouri è di l uklahoma finu à la metà urientale di lu texias l accenti di tutta quest area possonu esse assimilati soprattuttu per due caratteristiche chì dall estremu sudu si sò allargate puru versu l internu tutta stazona presenta proprietà fonetiche simili ma la cità è l area metrupulitana di new york hanu un accentu caratteristicu è resu famosu in lì stati uniti da le parechje celebrità newyorchesi è da li parechji film ambientati à new york a l ovest ùn esistonu accenti particulari salvu per lu fattu chì lu cot caught merger hè universale ma in lì ultimi anni in california è in lì stati limitrofi hè statu osservatu un mutamentu vucalicu ancora in fase di transizione l african american vernacular english più chì un accentu hè un veru è propriu dialettu cù una grammatica è un lessicu propri natu dall incuntru tra le lingue di li schjavi importati dall africa è le parlate di lu sudu di li stati uniti cù cui ha parechje affinità è oghji spartu in lu le cumunità afru americane di tuttu lu paese le sue caratteristiche fonetiche principali sò la pronuncia stabilmente non rotica lu pin pen merger l eliminazione di la i da li dittonghi naas per nice l assenza totale di li soni è per cui thing è this diventanu ting u teng è dis la distinzione chjara tra le vucali di cot è caught la tendenza elide le cunsonanti finali è la d iniziale in lu la parola don t u pilonu o pilone era un vistitu tradiziunali corsu era fattu di pannu corsu o in pelu caprunu sanu u pilonu era senza manichi nè apartura di i volti ci era una balzana di tela nera chì u rinfurzava in ghjò u pilonu novu era longu ma à misura ch eddu frustava si pudia taglià un pocu in ghjò è divintava più cortu à pocu à pocu ma ci erani i variazioni da una pievi à quidda altra apposta chì u pilonu era purtatu più longu in pumonti cà in cismonti u pilonu era u vistitu di i pastori ma dinò di i cacciadori chì i parava da u fretu è da l acqua pisava mori u pilonu insin à ottu chilò u pilonu era fattu par u più in siscu corti venacu o in bucugnà era ancu apprizziatu da l ufficiali inglesi chì friquintavani l isula à u seculu xix dizziunariu u muntese accadi à spessu chi u pilonu fussi citatu in a cultura è in a litteratura corsa par esempiu per i cristiani gesù o ghjesù hè u figliolu di diu è di a vergine maria hè dinù u messia o messaggeru di u signore cunniscimu a so vita per via di i scritti di i quattru vangelisti ss matteu marcu luca è ghjuvanni eccu u ceppu di u cristianisimu ghjesù in lingua ebrea vole dì diu salva cristu vene da a lingua greca antica christos tradutta da l ebreu messiah o messaggeru u nome sanu di ghjesù cristu vole dì ghjesù messaggeru di diu o untu da u signore accade chì ghjesù cristu fussi mintuvatu in a cultura corsa per esempiu in e ghjasteme u monti limbara hè una muntagna di a sardigna è rapprisenta u cunfinu miridiunali tra u rughjonu storicu è giugraficu di a gaddura è u locudoru a cima più alta punta balistreri si pesa par metri annant à u liveddu di u mari u sò tarritoriu è cumpresu in li cumuni di tempiu caragnani oschiri e berchidda in provincia di pruvincia di tarranoa è tempiu u nomu podaria dirivà da limen balares limiti di i balari in quantu ha custituitu in epichi antichi u confinu tra u rughjonu abitatu a nordu da i corsi a gaddura e quidda abitata da balari u monteacutu è a parti urientali di u locudoru u toponimu di a vetta maiori punta balistreri dirivighja da u patrunimicu di urighjna còrsa di un tali balistreri ch iddu si piattò in lu xvii seculu cù la sò famidda dapoi d un forti cuntrastu avutu cù un signurottu priputenti ch iddu si vulia piddà cù a forza comu mudderi a sò fiddola u signurottu è i sò guardii vinirunu tumbati da balistreri in una ghjesga vicinu à nuchisi santu linardu è da quiddu ghjornu balistreri è la famidda puderunu turrà à tempiu a a sò morti venni intarratu in lu cunventu di i frati francescani com è signu di appruvazioni quistu episodiu hè mintuatu in un testu di u xix seculu u monti limbara hè statu brusgiatu in lu e i sò vechji buschi di suvari è licci sò stati rimpiazzati da alburi di pinu par a sò lestra crescita par anni in la cima di limbara v hè stata una basa par i cumunicazioni nato è una basa di l aeronautica militare oghji c è a stazioni di i carabinieri è l eliportu di u sirviziu antincendi annant à a cima ci sò ancu i maiori ripitidori televisivi di u nordu sardigna una ghjesgia è a statua di a madonna di a nivi custruiti in lu u coghinas cucina in gadduresu hè u fiumu maiori di a sardegna sittintriunali cù una lungura di km hé u terzu fiumu di l isula dopu à u tirso è u flumendosa essendu parò sicondu par ampiezza di bacinu dopu à u tirsu è sicondu dopu à u flumendosa par purtata media di l acqui un matrali versu a stritta di muzzone par mezu di una diga longa metri è larga forma un bacinu cù una capacità di milioni di metri cubi d acqua pussedi una cintrali idruelettrica custruita in u coghinas nasci da i monti d alà ma ricevi l acqui di numarosi affluenti trà i quali u riu de s elema è u riu mannu lampendu si dopu in u golfu di l asinara vicinu à valledoria a parola coghinas chì in logudoresu significhighja cucina dirivighja da a prisenza di surghjenti d acqua calda chì à l altezza di castel doria sfociani dendu vita a un cumplessu di termi chì era dighjà cunnisciutu in ebbica rumana a costa smiralda in gadduresu monti di mola hè u trattu di costa di a sardigna nord urientali gaddura in la pruvincia di tarranoa è tempiu forma una pinisula interamenti cumpresa in la cumuna di alzachena è ch idda parti da l umonimu golfu à quiddu di cugnana u tarritoriu guasgi spupulatu finu à tutta a prima mità di xxu seculu hà vistu nascia in lu par manu di u principi ismailita karim aga khan u cunsorziu costa smeralda dendu cusì una gren spinta à l industria turistica di a sardigna trasfurmendu quistu locu in un impurtanti è rinumata zona di vacanza prisenta numarosi insinaturi longhi piaghji rinosi muntagnoli numarosi isuli è pussedi lussuosi alberghi i centri maiori di a costa sò porto cervo poltu quatu liscia di vacca capriccioli cala di volpe ancu micca essendu in costa smiralda palau è porto rotondo veninu à idda suventi assuciati par prussimità è sumiddanza lalfabetu funeticu internaziunali o ipa inglese international phonetic alphabet hè un alfabetu funeticu adopratu da i linguisti par rapprisintà in manera univuca ugnunu di i tanti soni tecnicamenti ditti foni ch iddu l apparatu vucali umanu hè in gradu di pruducia cusì comu l unità distintivi di u linguaghju chjamati funemi hè cunsidaratu una cunvenzioni par a rapprisintazioni funetica è funematica di tutti i lingui di u mundu l alfabetu hè creatu in u indi u ricircadore francese paul passy monda di i simbuli di l ipa sò presi da l alfabetu latinu o dirivati da iddu certi sò piddati da l alfabetu grecu è altri sò in apparenza scurrelati da qualunqua alfabetu e lettere sò classificate in i trè tipi e cunsunanti pulmoniche e cunsunanti nonpulmoniche è e vucali u muchju cistus l hè un ghjenaru di arbusti minori sempriverdi appartinenti à a famidda di i cistaceae u muchju ha fiori vistosi à simmitria raghjata cù un caliciu parsistenti à sipali a petali bianchi o rosulini andruceu cù numarosi stami pocu sviluppati in lungura ovariu cumpostu da carpiddi è da unu stilu semplici u fruttu hè una capsula à valvi cuntinenti più semi hè una spezia tipica di a machja maditarrania ma a prisenza di certi specii in particulari u cistus monspeliensis in assuciazioni fluristichi guasgi puri hè signu di digradazioni di a machja maditarrania è rapprisenta una pussibilità di invuluzioni versu a gariga o a pratiria u muchju hè moltu cumunu in corsica hè mintuvatu à spissu in a tupunimia par asempiu muchjetu muchjalba muchju biancu accadi chì u muchju fussi citatu in a cultura corsa par asempiu u granitu hè una roccia ignea intrusiva felsica incù grana chì và da media à grussulana è ogni tantu pò prisintà megacristaddi u so nomu diriveghja da u latinu granum granu incù un rifirimentu chjaru à a so struttura olucristaddina u granitu hè classificatu par via di u diagramma qapf in u quali si culloca in u campu di i rocci soprassaturi veni à dì incù cuntinuti di quarzu cumpresi trà è l altri minirali fundamintali prisenti in u granitu sò i feldspati ortuclasiu sanidinu è micruclinu è u plagiuclasiu incù cumpusizioni più albitichi è michi biutiti è in parechji tipi di granitu di tipu muscuvita s è u plagiuclasiu hè guasi intiriamenti albiti u granitu piglia u nomu di granitu sodicu s è in a roccia hè prisenti inveci ancu pirussenu rombicu a roccia piglia tandu u nomu di granitu charnuckiticu un antra variità di granitu hè u leucugranitu in u quali i minirali mafichi sò estremamenti ridutti a dinsità media di u granitu hè g cm incù un valori chì và da g cm à g cm a cumpusizioni media di u granitu hè in ordini dicriscenti par ottena sta cumpusizioni sò stati analizati campioni pruvinenti da u mondu intreiu a parcintuali di sio si rifirisci à tutti l ossidi di siliciu prisenti è dunqua ancu quiddi prisenti in i silicati è micca sultantu à u quarzu u granitu hè una roccia ignea intrusiva è s hè dunqua furmatu in seguitu à u lentu raffriddamentu di un magma chì s hè intrusu à prufundità cumpresi trà è km u prucessu di furmazioni di u granitu hè quantunqua sempri in fasa di dibattitu à i ghjorna d oghji è hà inghjinaratu parechji iputesi è classificazioni di i granita a classificazioni alfabetica distingui in a classificazioni di pitcher distingui dui tipi d assuciazioni granitichi lercinutipa è landinutipa studii ultiriori ani purtatu à difiniscia trè classi di granita a classificazioni di j a pearce teni contu di a cuncintrazioni di l elementi in tracci l elementi in tracci ùn ani micca effettu annantu à i prubità fisichi di u sistemu ma a so abbundanza hè ditarminata da a so ripartizioni trà i varii fasi in equilibriu par via di cunsiquenza sò traccianti di i prucessi di fusioni è di cristaddisazioni si distinguini quattru tipi di furmazioni tittonichi in basa à u cuntinutu in ppm di rb y nb ta yb l urighjina di u granitu hè stata par molti dicennii l ughjettu di cuntruversii è discussioni animati l iputesa attualmenti più diffusa hè quidda di a genesi par via di cristaddisazioni frazziunata un iputesa ultiriori hè stata quidda di a genesi par estremu mitamurfisimu sicondu sta tiuria a furmazioni di u granitu hè attribuita à u lentu prucessu di cristaddisazioni frazziunata chì avveni à l internu di a camara magmatica par via di sta tiuria hè pussibuli di spiigà cusì i varii assuciazioni di rocci ch è no truvemu in i plutoni com è varii stadii di l evuluzioni di u magma l assuciazioni plutonichi si poni schematizà di manera utuli in dui catigurii principali in tremindù assuciazioni u granitu hè quantunqua un puntu d arrivu di l evuluzioni chì ripprisenta a roccia a più diffarinziata st evuluzioni di u magma hè ripprisintata di manera ottima in u diagramma di u sistemu graniticu induva par via di un graficu tirnariu di sio albiti è ortuclasiu si pò suvità u parcorsu di diffirinziazioni di un magma soprassaturu in oppusizioni à a genesi par cristaddisazioni frazziunata parechji giuloghi ani furmulatu l iputesa di a genesi par mitamurfisimu sta tiuria spiega a furmazioni di u granitu grazia à u mitamurfisimu estremu di anfiboliti è granuliti a ricuddata di i magmi da a zona d urighjina in generali l astenusfera versu a crosta più supirficiali avveni principalamenti par via di u cuntrastu di dinsità u muvimentu di u magma in l astenusfera pò cusì essa efficaciamenti discrittu incù un mudeddu di flussu in un ambienti purosu saturatu incù cullassu di l ambienti attravirsatu turcotte è ahern à u raghjunghjimentu di a litusfera u muvimentu di u magma cambia par un cumpurtamentu più rigidu di u mezu attravirsatu principiendu cusì à suvità vii prifirinziali a siconda di i carattaristichi di u magma dinsità viscusità massa è perdita di calori l intrusioni si firmarà à diversi prufundità si distinguini dunqua epiplutoni plutoni d altru liveddu è cataplutoni veni à dì plutoni di crosta mediu prufonda a messa in postu pò schematicamenti avvena in dui modi un miccanisimu tipicu d intrusioni permissiva hè u stoping in u quali i rocci incascianti si frammentani à u tettu è à i lati di l intrusioni libarendu un certu spaziu par a ricuddata u stoping hè chjaramenti ricunniscibuli à i bordi di u plutonu par a grandi prisenza di xenuliti u granitu hè una di i rocci maghjuramenti apprizziati da l arrampicadori grazia à a so grandi adirenza è à i so sistemi di fratturi parechji di i lucalità più cunnisciuti par arrampicà annantu à u granitu sò u parcu naziunali di yosemite u joshua tree national park u massicciu di u monti biancu soprattuttu in u gruppu di u mont blanc du tacul l aiguilles du dru è l aiguille du midi a val masino a sardegna aggius palau a corsica è u karakorum ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu caragnani in talianu è ufficialmenti calangianus in sardu caranzanos hè una cumuna di abitanti di ò pruvincia di sassari in u rughjonu storicu di a gaddura hè situatu supra un altupianu graniticu à metri sopra à u liveddu di u mari à i pedi di u monti di limbara in epica preistorica era caragnani abitatu comu tistimunighjani varii ritruvamenti archiulogichi datati di l ità di u ramu ma u primu rifirimentu a u tuponimu si scontra in u medievu pricisamenti in cù a bolla di u papa lisandru iii ind eddu mintuvighja a cappedda santi jacobi de calegnano parò avemu nutizii più cuncreti annant a caragnani solu suttu a duminazioni aragunesa quandu in un ducumentu nutarili si trova un trattatu pisanu ind iddu si cita a villa calanjanus de geminis josso prubabilamenti un paesi minureddu di pochi dicini di parsoni luras in gadduresu lùrisi hè una cumuna di a pruvincia di tarranoa è tempiu in u rughjonu storicu di a gaddura hè situatu à più di metri supra à u liveddu di u mari è faci parti di a iii cumunità muntana gaddura puri essendu in u cori di a gaddura hà cunsirvatu di manera stunanti a parlata sarda lucuduresa un tempu sparta in tutta ssa zona ma da calchì seculu rimpiazzata da quidda gadduresa un diasistemu d urighjna corsa è sumiddanti à u dialettu di sartè incù di vucabulariu sputicamenti sardu u tuponimu luras dirivighja da u latinu lura chi significhighja saccu è prubabilamenti nasci da a fantasia di la ghjenti di u locu chì vidiani in i rocchi particulari prisenti in ssa zona formi par appuntu assumiddanti à quiddi di sacchi bultigghjata in talianu è ufficialmenti bortigiadas hè una cumuna di abitanti in a pruvincia di sassari in u rughjonu storicu di a gaddura i primi ducumenti sicuri annant à u paesi sò di u xivu seculu cù u nomu di orticlada è appartinia à a diocesi di civita oghji olbia altri ducumenti mintuvighjani u tuponimu gortiglaca o bortiglassa quici passaia prubabilmenti l antica strada rumana chì culligaia olbia à tibula vicinu à castelsardo passendu par tempiu oghji à bultigghjata hè parlatu solu u gadduresu ma sturicamenti è fin à a mità di u si parlaia guasgi sulamenti u sardu in a varianti lucuduresa furmendu cusì una pinisula linguistica in u rughjonu storicu di a gaddura spargi hè un isula di l arcipelagu di a matalena situatu in a parti nord urientali di a sardegna in a pruvincia di tarranoa è tempiu faci parti di u parcu naziunali di l arcipelagu di a matalena incù a so superficia di km par circa chilomitri di costi spargi hè a terza isula di l arcipelagu da a so tadda dopu à a matalena è caprera hè à l intuttu custituita da granitu rusulinu incù un rilevu turmintatu chì culminighja à metri in a vardia preposti l isula hè di natura granitica ricchissima d acqua è vigitazioni uspitighja numarosi spezii d aceddi a costa à punenti dirittamenti esposta à i maistralati hè salvatica in tuttu è inuspidaliera à livanti a costa hè frastaddata da una succissioni d inziccaturi chì in u so fondu ci si trovani parichji spiaghji rinumati par a finezza di a so rena bianca è a trasparenza di i so acqui smiraldu a più cunnisciuta essendu a cala cursara dinuminata cussì chì i pirati corsi avariani avutu l abitudina di ghjugna in ssa cala ss inziccaturi inquatrati da scoddi induva l erusioni hà sculpitu formi spittaculari di tipu dittu à tafoni attirani i turisti d istatina l isula hè in tempu nurmali disabitata à u punenti di spargi ci si trova a piccula isula di spargiottu idda stessa scurtata da un isulottu chjamatu spargiuteddu in tantu ch è riserva d avifauna u so accessu hè strittamenti intarditu i vistighi navali di l ebbica rumana datendu da u seculu ii sò stati ritruvati in l acqui di spargi à u principiu di u seculu xix l isula custituì u rifughju d un banditu natali berretta chì si piattò in spargi fughjindu a so cundanna riiscì cusì à sfughja a galera ma quandu finalmenti a so innucenza fù pruvata dicisi di firmà ci cù a so famidda tinindu capri è vacchi à u principiu di l annati i stallazioni di difesa militareschi sò stati edificati annantu à l isula trà iddi u forti zanottu chì fù imprudatu mentri i dui cunflitti mundiali hè certamenti u meddu cunsirvatu in i fundali inghjru à l isula sò stati truvati parichji resti d una navi rumana di u seculu ii a c oghji asposti a u museu navali di a matalena nata è sviluppata si in sardigna la civiltà nuragica abbraccia un piriudu di tempu chi va da la piena età di lu brunzu à lu iiu seculu d c oramai in piena epica rumana devi lu so nomu à li carattiristichi torri naragichi chì custituighjani li sò manufatti più famosi è fù lu fruttu di l avuluzioni di preasistenti civiltà tistimuniati da li minumenti megalitichi dolmen è menhir li torri naragichi so unanimamenti cunsidarati com è li munumenti megalitichi più grendi è meddu cunsirvati d auropa di la so vera funzioni si ni discuti da almancu cinqui seculi è tanti fermani ancora l intarrugativi di chjarì v è qua l ha visti com è tumbi munumintali è quà com è casi di giganti qua furtezzi furri pà la fusioni di mitaddi prighjoni è qua tempii di cultu di lu soli larcipelagu tuscanu hè furmatu da un gruppu di setti isuli maiori di i quali a più grandi hè l isula d elba incù parechji più minori rilievi sottumarini è scogli situati trà a terraferma tuscana è a corsica l arcipelagu hè bagnatu da quattru mari u mari liguru à nordu di l isula d elba u canali di piumbinu à livanti u mari tirrenu à sudu è u canali di corsica à punenti di i costi elbani u canali di corsica è u canali di piumbinu poni essa cunsidarati com è bracci di mari di culligamentu trà u mari liguru è u mari tirrenu rispittivamenti à punenti è à livanti di l isula d elba l isuli maiò sò l isuli minori sò i rilievi sottumarini è i scogli affiuranti sò l isulotti è i scogli affiuranti vicinu à l isuli sò ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia taliana u regnu di gaddura o regnu di gallura hè unu di i quattru regni suvrani è indipindenti chì nascìni in sardegna à u seculu viii par rimpiazzà un imperu rumanu divintatu troppu luntanu quiddu di bisanza è par pruteghja si in particulari di i razzii arabi u regnu di gaddura si sviluppeti in a parti norduriintali di a sardegna dapoi u cursu di u fiumu coghinas insin à u golfu d orosei accupendu i rigioni di a gaddura è di i barunii tredici curatorii oghji incurpurati in i pruvincii di olbia è tempiu è nuoru u regnu cunfinaia à punenti incù u regnu di logudoru è d arburea è à u sudu incù u regnu di cagliari u regnu di gaddura com è d altrondi l altri trè regni era un riamu suvranu siont è u principu ghjuridicu superiorem micca recognoscens incù un tarritoriu suddivisu in u curatorii i distritti dirighjiti da un curatori è cumpridindu centri abitati chjamati cità u regnu avia u so parlamentu probbiu a curona di logu cumpostu da i rapprisintanti di i curatorii pussidia u so probbiu duminiu publicu u rennu vutaia i leghji avia i fruntieri è fabbricaia a so muneta u so capu era u judex ius dicens quiddu chì dici a leghji u ghjudici tinia a so auturità non solu da l eredità ma dinò da u ricunniscimentu di u so imperium da a curona di logu à u ixu seculu l arabi è i berberi ani fattu una pulitica aggrissiva d espansioni è di pirataria in u mari tarraniu chì finì incù a cunquista di a cicilia in u par taddà a sardegna da u guvernu cintrali di l imperu bizantinu in l assenza di struzzioni i rispunsevuli pruvinciali bizantini sardi chjamati ghjudici ani cuminciatu à guvirnà di manera autunoma à u seculu x l isula hè stata divisa in u quattru ghjudicati frà i quali dui logudoru è arburea sò stati ragruppati à u principiu di u seculu xi versu u ssi tarritorii sò divintati di fattu stati indipindenti i so principi à u puteri essendu ghjudici succidindu à i so pridicissori funziunarii imperiali a so capitala era situata à civita ricustruita annantu à i ruvini di l antica cità rumana d olbia di a quali u nomu apparisci par a prima volta in u u regnu di gaddura hè unitu à quiddu di u logudoro in u eppo ridiventa indipindenti in u incù chiano visconti di pisa à u principiu di u xivu seculu a famidda doria di genuva si ni rendi maestra i visconti di milanu pruclamani i dritti ch iddi pratendini tena in qualità d eredi di giovanna visconti l ultima ghjudici ereditariu ma i devini ceda à u riamu d aragona in u eccu u listinu di i ghjudici di gaddura u stazzu hé una staddazioni di campagna tipica di a gaddura in gadduresu lu stazzu in u nordu di a sardegna ma dinò prisenti ancu s iddu hè cù usi diffarenti in u sudu di l italia a parola stazzu dirivighja da u latinu statio stazioni locu di firmata è hà rapprisintatu in gaddura u centru di a vita campagnola di i pastori è agricultori par cintunari d anni si rifirisci à l ebbica cuntimpurania l impresa paisana è a custruzzioni ind iddu stà u patronu st ultima di forma grossumodu rittangulari fatta cù blocchi di granitu è drentu divisa in massimu dui camari ma più suventi da una sola fora ci era à spissu u furru è un magazinu minori dittu u pinnenti raramenti un stazzu t avìa più di u pianu di terra è quandu succidìa era chjamatu u palazzu nuchisi in talianu è ufficialmenti nùchis hé un paisolu di abitanti di a cumuna di tempiu ot situatu à metri d altura à pochi chilometri da u capilocu è da i paesi di caragnani è luras atturniatu da suarticci è rocchi granitichi da i formi curiosi hè unu di i loca più carattiristichi di l alta gaddura nuchisi era unu di i setti cumuni storichi gadduresi fondatu cù prubabilità inghjiru à l annu da un riccu pussidenti in lu insemi à tempiu caragnani luras agghju bultigghjata è tarranoa utteni l autunumia cumunali ma quista fù persa in lu dopu à una prufunda crisi dimugrafica gavino pes dittu don baignu preti è pueta gadduresu tempiu luddu uttrovi hè statu u primu autori à aduprà u gadduresu in cumpunimenti puetichi inquadrati in u piriudu littarariu di larcadia cù influssi metastasiani di ricca famidda di nobili preti è canonicu di a cattidrali di cagliari da u circa eppo turratu à tempiu fù amanti di a bedda vita è di i donni à i quali didichighja numarosi puisii è canzoni hè intarratu in a ghjesgia di santu franciscu in tempiu calchì asempiu di opari in gadduresu parchì no torri dì tempu passatu parchì no torri dì tempu pardutu torra un alta volta torra à fatti méu tempu impurtanti tempu priziosu tempu chi vali tantu cant è deu pa un cori ben fattu è viltusu chista è tutta la canzona lu pintimentu iscritta da don baignu pes illa so icchjaia lu pintimentu tantu tempu era muta la me poara musa e oggji è molta da lu chjodu è caduta la me cetara e l aggju in pezzi accolta lu mé laru è siccu chi illu me fronti fesi calchi spiccu di li musi illu monti no godu più chidd aria sirena paldutu aggju orizzonti sacru furori fantasia e vena d arcadia li pastori più no mi oni tra li so cantori buschi rii e funtani li ninfi soi mi occultan avari li sireni no sani cun dulciura sciudd lu cantu in mari a li me boci e lagni no folmani più ecu li muntagni li dulci russignoli li canàrii e li suai filumeni primma d iscì lu soli alleviu più no dani a li me peni cu la grata almunia di la so boci varia allegra e via lu campu no si esti di gala più ne d allegri culori in abiti funesti mi si mustra la rosa e l alti fìori l albureddi frunduti tutti pal me di dolu so vistuti lu putenti ilenu di lu mé mal distinu addispittatu l abbrili e maggju amenu pal sempri a l occhj mei ha malcitatu e di a primmaera è vinuta pal me l ultima sera chiddi campi fiuriti al me so sicchi e no fiorini più e chidd anni fuggjiti si ni so di la prima ciuintù di l etai matura appena n aggju istu la figura la icchjaia è vinuta candu mi figuràa più piccinnu drummitu era e mi sciuta gridendi gjà se ecchju e senza sinnu malugratu ài l anni in middi pregjudizi in middi inganni appena chi mi speltu attindendi a l avvisu a lu cunsiddu mi cuntemplu e avveltu chi no socu un altu e no socu più chiddu isdintatu ingrispitu calvu e biancu lu capu siccu e fritu simili a l umbra ana sparìsi amori e briu e cant aìa l alligria mundana fugghji la me canuta cumpagnia e l amori mi scaccia palch anda nudu e timi la ghiaccia più gustosa no è la cunversazioni e la istta videndi intrà a me dugnunu fùggji dugnunu m evtta ah cantu e cantu ridi un sessu e l altu sempri chi mi idi valgugnosu e cunfusu a la mé trista stanzia mi ritiru di lu tempu l abusu piengu senza rimedu e suspiru und era la rasgioni oh chi vita oh chi vana occupazioni chi sudori multali a lu entu no aggju incumandatu pa acchistammi un mali da me pa un gran be appriziatu chi peni e chi fatichi premii aspittendi ch erani castichi ah canti splendidesi benefizi rigali e silvitù e faori e finesi chi fesi a la mattessi ingratitù sendi lu gradimentu candu un dispettu e candu un tradimentu chi rabbi affanni assusti chi viggjlii chi notti mal passati in caccia di disgusti da me pal piaceri immaggjnati cridendi ah chi macchini ch erani rosi li ch erani spini l inganni e vanitai m ani lu meddu tempu fraudatu senza cunniscì mai un be chi vildaderu sia statu lu disingannu è gjuntu oggj chi socu gjà mezu difuntu li mé dillitti so assai più chi focciu eddunca abali disispirammi no contra drittu divinu e naturali a lu rimediu aspiru chi poss aellu sempri chi rispiru in lu celi un patronu aggju un re un babbu un bon amicu ch è prontu a lu paldonu sendi offesu e taldìu a lu casticu e abbraccia indulgenti a ca detesta li so mancamenti l osselvà chi illu mundu cuntentu no si dà chi satisfaci un dulori prufundu di tanti affetti indigni aè mi faci e cussì voddu a deu cunsagrà chistu brei tempu meu li dì l ori e l istanti chi viì possu cun sinzeru amori offeru a chist amanti chi da l omu no vò sinnò lu cori e si l ha indivisu faci pruà in terra un paradisu un basgiu solu in sigretu in amurosu diliriu agghiu la menti è lu cori parò mi servi l amori di turmentu è di martiriu tu sola poi curammi li me mali so assai è rimediu no v hà tu chi mi lu poi dà ingrata no mi lu dai figari o golfu aranci in talianu hè una cumuna di abitanti di a pruvincia di sassari in u rughjonu storicu di a gaddura u nomu dirivaria da u gadduresu golfu di li granci è ùn hà nudda à veda cù l alburi o i frutti di l aranciu anticamenti cunnisciutu cù u tuponimu di figari u paesi attuali nasci in a mità di l ottucentu comu paesi di piscadori à u principiu di u par dicretu riali sustituighja u scalu di tarranoa comu culligamentu à a pinisula u portu hè stata a causa maiori di u sviluppu dimugraficu chì hè successu dopu ghjuvan anghjulu galletti dettu prete galletti hè l autore di una storia illustrata di a corsica documentu storicu di prima trinca sopratuttu per via di a so ricca icunografia ghjuvan anghjulu galletti nacque in lucciana u di marzu chì facia parte tandu di l anzianu cantone di mariana u babbu era carlu francescu galletti a mamma si chjamava ghjuvanna è avia listessa casata ch è u babbu ghjuvan anghjulu era u maiò frà i so fratelli è surelle a ci dice prete galletti ch ellu andò prestu à a scola ma ch ellu fù custrettu d interrompe e so studie chì ci era bisognu d ellu per i lavori in campagna vulia andà in tuscana à studià da spiziale ma i so parenti ricusonu li prupunendu invece di fà carriera in chjesa ghjuvan anghjulu accittò vultò prima in scola per qualchì mese in u so paese di lucciana po andò dopu in a porta induve ci era un seminariu durente sei mesi friquentò dopu durente quattru anni u culleghju di bastia passò dopu in aiacciu l esamine da prete in prisenza di u vescu è riescì ghjuvan anghjulu galletti fù numinatu prete in borgu chì era tandu u capilocu di u cantone qualchì tempu dopu fù numinatu in u so paese nativu di mariana fù inviatu dopu in e ville di petrrabugnu com è vicariu si stabilì infine in bastia induv ellu stete sin à a so morte ci dice prete galletti ch ellu campò in bastia incù pochi mezi è assai isulatu ma cunsacrò tandu una parte di u so tempu à fà disegni chì ripprisentavanu persunaghji di a storia di corsica ssi disegni funu apprizzati è prisentati à u cunsgliu generale è li fù offerta a pussibilità d andà à roma si cullucò à roma in u studiendu in e bibliuteche è cuminciò à maturà in a so mente l idea di prusegue e so studie nantu à a storia di corsica vultò in corsica in u induv ellu si cullucò torna in bastia andò à spessu in parechji lochi di l isula per studià i paesi siti i custumi cuncirnati è scrisse a so opera storica prete galletti morse in bastia in u prete galletti hè l autore di una storia illustrata di a corsica hè un libru scrittu in francese di pagine publicatu in u u libru di prete galletti cumporta molte illustrazione di i lochi di i custumi di l usi di i munimenti di i persunaghji celebri di l epica i pruverbii corsi sò una cumpunente impurtanta di a cultura corsa sò numarosi varii è cuncernanu guasi tutti l aspetti di a vita una prima classifica permette di distingue i pruverbii relativi à a vita in generale è i pruverbii chì si rapportanu à tale paese o cità ssi ultimi sò generalmente schirzanti è à spessu l anu creati quelli di i paesi vicini in ssa ultima categuria si pò mintuvà in a prima categuria invece ci sò i pruverbii chì cuncernanu a vita quotidiana si face referenza à l amore a casa i parenti l amicizia a guerra et cetera frà i pruverbii di ssa categuria i più numerosi si pò cità per esempiu cum ellu a dice antone mattei in a so intruduzzione à i so pruverbii detti è massime corse i pruverbii sò u più anticu munumentu d una lingua è u codice più vechju più generale è più durabile d un populu s è qualchì pruverbiu nun sò tutu à fattu veri è sò passati di tempu guasi tutti però sò tante verità cunfirmate da più seculi di sperienza ed hè però chì sò chjamati santi è ghjusti a b c d e f g h i j l m n o p q r s t u v w x y z eccu bon parechji pruverbii corsi capraia isula hè una cumuna di abitanti di a pruvincia di livornu situata annant à l isula umonima si trova à km da livornu da piumbinu km da gorgona è km da a corsica l isula di capraia hè situata in u canali di corsica bracciu di mari à u cunfini trà u mari licuru è u mari tirrenu è hè un isula d urighjina vulcanica a terza par grandura di l archipelagu tuscanu dopu à l elba è l isula di u gigliu hè infatti longa circa km da punta teglia à nordu è punta di u zenòbito à sudu è larga par una suparficia di km u pirimetru hè di circa km hè l isula di l archipelagu più luntana da a tarra ferma taliana truvendu si più vicina à a costa urientali di a corsica ch è à a costa tuscana rispettu à a quali si trova à punenti di u golfu di baratti piumbinu hè un isula d urighjina vulcanica cù u conu d eruzzioni sempri oghji beddu visibili par mità in a tipica cala rossa sicuramenti una di i cali più particulari di l arcipelagu prisenta costi alti è rucciosi cù assenza di piaghji è un lachittu in l area più interna muntagnosa dundi ci sò cimi di più di metri d altura a cima più alta hè u monti casteddu altu metri chì à punenti si lampa in mari à pricipiziu è a livanti fala più pianu cù picculi vaddi a più impurtanti di quisti essendu u vadu di portu longu circa km è chì sfucia à capraia portu da un puntu di vista giulogicu a cumpusizioni di l isula hè sopratuttu carattirizzata da culati d andesiti assuciati à tufu è breccia mentri à a punta di u zenòbito ci si trovani rocchi basaltichi in l estremu sudu di l isula sò visibili i resti di un anticu vulcanu micca più attivu sciuppatu in ebbica rimota chì hà lacatu traccia in i fianchi rucciosi à forma di troncu di conu cù culori variabili trà u rossu è u nieddu dirivati da a lava chì s è ammuchjata in i scuglieri a cala rossa a costa hè rucciosa è suventi micca raghjunghjibili via tarra par via di a mancanza di stradi ci sò grotti è insinaturi criati da l arusioni di l acqua oghji faci parti di u parcu naziunali di l archipelagu tuscanu la vighjitazioni hè ricchissima è prisenta calchì spezia andemica rarissima trà quisti spiccani i trè spezii di l isulottu di a peraiola distanti solu pochi metri da l isula principali ma sufficienti par isulà sti spezii chì si sò avoluti in manera diffarenti rispettu à quiddi di l isula vicina una ghjinestra senza spini annant à l isulottu ùn ci pasciani micca i capri una lumaca senza gusciu è un aciartula in u punenti di l isula annant à i ribbi in pinnenti cresci ancu u fussili viventi di a palma nannara ricuddendu à quandu tutta l auropa era cuperta da spezii oghji prisenti solu monda più à sudu da signalà pà cumpia u stagnonu di a capraia piccula zona umida chì si stendi in a parti alta di l isula anticamenti chjamata aegylon da i grechi è capraria da i rumani u nomu dirivaria da a prisenza di capri salvatichi in l isula ma sicondu un antra tiuria u tuponimu dirivaria da un tarmini meditarraniu karpa cù u significatu di rocca in u ivu seculu ci fù un asilu par cenobiti in u fù cunquistata da i pirati sarracini è dapoi tandu fù duminata da i pisani è passò difinitivamenti sott à l orbita di ghjenuva dopu à a battaglia di a meloria è in u fù custruita da i ghjenuvesi a furtezza di santu ghjorghju è i torri par cuntrastà a pirataria liata amministrativamenti à a corsica in u fù accupata da i suldati di pasquali paoli fù lacata à a ripublica di ghjenuva puri dapoi chì l isula maiori fù data in affidamentu à a francia in u cù u trattatu di versaglia dopu à l annissioni di l exi ripublica di ghjenuva à u regnu di sardegna cù u cungressu di vienna di u è a pruclamazioni di u regnu d italia dopu à a siconda guerra mundiali ci hè stata par parechji anni una galera oghji capraia hà un ecunumia turistica sopratuttu d istatina cù un ochji particularmenti attentu à a natura malgradu a so schersa capacità alberghera u paesi di capraia isula si trova à metri d altura è dundi si pò alzà à u casteddu santu ghjorghju à m d altura adificatu da i ghjenuvesi annant à i resti d un forti pisanu un aspettu d intaressu di a cultura isulana hè a lingua parlata finu à pochi dicennii fà sumiglianti à a lingua corsa più ch è à u tuscanu hà subitu pà seculi l influenza di a lingua licura arricchiscendu si di una quantità di prestiti lissicali è di cumpunenti morfulogichi è sintattichi u dialettu capraiesu murì in u xxu seculu dopu à a sustituzioni di a pupulazioni di l isula cù immigrati familiari di l impiicati di a galera asempiu di dialettu capraiesu l isula di gurgona o isula di gorgona si trova in u mari liguru di fronti à livornu à km da a costa longa chilomitri è larga circa incù i so ettari hè a più chjuca di l arcipelagu tuscanu è una frazzioni di a cumuna di livornu faci infatti parti di a iia circuscrizioni hè situata à km da livornu à km da capraia è à km da a corsica incù l isuli di capraia pianosa elba gigliu giannutri è monticristu custituisci u parcu naziunali arcipelagu tuscanu natu par pruteghja ni l ambienti naturali di grandi valori culturali è scentificu hè muntosa par u più è ricca di vegetazioni tipica di a machja meditarrania ma ci si trovani ancu parechji esimplari di castagnu è alzu u so rilievu più altu hè di metri gurgona hè attualmenti sediu di una culonia penali rializata inizialamenti com è succursali di quidda di pianosa in u ma u so centru civili hè u paesi di l antichi piscadori oghji cumpostu da risidenti frà i quali solu viviani stabilamenti in l anticu borgu di i piscadori parcurrendu a linia di a costa si scontrani sughjistivi inziccaturi è baii com è quidda di cala sciroccu induva edda s apri a sapara di u boiu marinu un tempu rifughju di vechji marini versu punenti a costa cadi à piccu in u mari mentri à livanti digrada furmendu trè vaddi cumpiendu incù picculi cali cala maestra cala marcona cala sciroccu l isula si carattarizeghja par u tipicu clima meditarraniu incù mudarati escursioni termichi diurni è staghjunali si virificheghjani sultantu raramenti intensi episodii di fretu inguirnali è di caldu intensu estivu i pricipitazioni schersi d istatina si cuncentrani privalintamenti di vaghjimu incù massimu sicundariu à u principu di u branu i tampiraturi medii di a stazioni metiurulogica ufficiali sò influinzati da l altitudina essendu datu a pusizioni vicinu à u rilievu più elevatu di l isula l isula fù cunnisciuta in l antichità classica com è urgo gorgon è orgòn u tuponimu cunsirvaria un arcaica radica org di urighjina prerumana similamenti à tuponimi sardi com è orgosolu orgoi è orgodoro u quali significatu ùn hà alcun rifirimentu à i gurgoni di a mitulugia greca gurgona fù dighjà abita da u niuliticu com eddi attestani i scuparti di strumenti litichi fatti in u sittori miridiunali di l isula fù in seguitu spuradicamenti friquintata da l etruschi è da i rumani vicinu à l attuali abitatu si trovani resti di muraturi in opus reticulatum ghjà in u gurgona fù sediu di arimiti com eddu attesta rutilio namaziano in u de reditu so in u l abbati orosio ci fundò un munasteru in u quali a ghjesgia si viniravani i reliquii di san gorgonio è chì fù visitatu da caterina da siena incù u biatu bartolommeo serafini in l isula fù abitata da i certusini passata da u à firenza gurgona sughjetta à friquenti incursioni barbareschi fù abbandunata in u da i pochi certusini sopravvissuti à i saccheghji in u fù data in enfiteusi à i pisani griffi in una prova di ripupulà la è renda la più sicura incù un presidiu in quiddu prugramma u granduca cosimo i de medici in u feci risarciscia è rinfurzà l antica torra pisana dopu à avè dunatu l isula in u à i basiliani l isula incù quidda di capraia hè citata da danti alighieri in u cantu xxxiii di l infernu induva u pueta narra i vicendi di ugolino di a gherardesca in u fù restituita da cosimo iii à a certosa di calci chì ci custruì una nova torra par a difesa di a cala maestra nonustanti parechji provi di cultivazioni di i terri i riligiosi scuraghjiti in u a ristituitini à u granduca petru leopoldo chì pruvò tandu di ripupulà la incù agricultori pruvinenti da a lucchesia i citti di lugliano i dodoli è i frascati sfranchendu li da i tassi vanificata a pussibilità di renda la agricula l unica industria lucali prisenti fù quidda di a pruduzzioni di anchjuvi salati chì erani scambiati da i marcanti inglesi incù i merluzza secchi di terranova stock fish i citti un di i casati più diffusi à lugliano à l iniziu di l ottucentu pupulàni l isula dendu urighjina à l attuali paesi di i piscadori u granduca di tuscana inviò circa dui centu paisani par cultivà l isula chì dopu divintarani piscadori in u una parti di l isula fù distinata à una culonia penali à l apartu a ghjesgia di san gorgonio fù ricustruita è cunsacrata da u priori di a certosa di calci in u è divintò parochja u dicembri una navi cargo persi à u largu di l isula gurgona à causa di u gattivu tempu dui semi rimorchi chì traspurtavani fusti cuntinenti matiriali tossicu nucivu riaprendu u tema di i rifiuti in u mari meditarraniu tarraniu annantu à l isula sempri incuntaminata si trovani dui furtificazioni a torra vechja pisana è a torra nova medicea intarissanti hè a ghjesgia di san gorgonio furtificata più in altu hè situata villa margherita custruita annantu à i resti rumani induva hè stata allistita una culonia agricula à a summità di l isula si trova u cumplessu chì urighjinariamenti uspitava u semaforu di l isula di gurgona oghji autumaticu è prima gistitu da l aeronautica taliana accadi chì a gurgona fussi citata in a litteratura è a cultura corsa par asempiu in l angunia di un paisolu corsu di antone bonifaziu à dritta di sant antuninu versu u macinaghju portu di ruglianu si scorghje a torra detta d agnellu a vicina capraia è più in quà ma assai più in fondu a gurgona pocu luntana da livornu ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu l isula d elba o simpliciamenti elba hè un isula situata trà u mari liguru à u nordu u canali di piumbinu à livanti u mari tirrenu à u sudu è u canali di corsica à punenti posta à circa chilomitri da a costa hè a più grandi di l isuli di l arcipelagu tuscanu è a terza più grandi d italia km hè longa km è larga km hè pupulata di abitanti l elba incù l altri isuli di l arcipelagu pianosa capraia gurgona monticristu gigliu è giannutri faci parti di u parcu naziunali di l arcipelagu tuscanu l isula era chjamata à u tempu di l etruschi aethalia l isula era chjamata da i grechi aithàle aithàleia è aithalìa tutti noma derivanti da u terminu grecu aithàle fulighjina in rifirimentu à l attività di lavurazioni di u farru estrattu in i mineri elbani par i latini era inveci ilva titu liviu storii xxx pomponio mela chorographia ii lucio anneo seneca epistole ii caio giulio solino collectanea rerum memorabilium iii tuponimu di prubabili urighjina prirumana da i liguri ilvates chì duranti u medievu si trasfurmò in ilba è helba l isula d elba hè a più purzioni stesa chì ferma di l anticu trattu di terra emersa chì culligava a penisula italica à a corsica dopu l altri isuli di l arcipelagu tuscanu i costi sittintriunali sò bagnati da u mari liguru quiddi uriintali da u canali di piumbinu quiddi miridiunali da u mari tirrenu è quiddi uccidintali da u canali di corsica u tarrenu hè moltu variu è divisu in parechji parti sicondu a so cunfurmazioni è l era giulogica in a quali s hè furmatu l isula hè distinta da a prisenza d ampii inziccaturi rinosi trà i quali i golfi di lacona marina di campu procchio è biodola l isula hè divisa in ottu cumuni tutti afferenti à a pruvincia di livornu par un tutali di circa trenta milla abitanti chì aumentani nutevulamenti duranti l istati a costa sudu uccidintali di l isula chjamata costa di u soli hè in a so parti più miridiunali una di i zoni più friquintati da i turisti par a biddezza di i spiaghji mentri u virsanti uriintali dinuminatu costa luccicanti hè carattarizatu da a prisenza di l exi mineri di farru incù particulari è unichi carattarischi di luccicori è di culori in tuttu l ambienti circustanti è in particulari à i spiaghji biddissimi in quantu sempri pocu friquintati da turisimu di massa da i rilievi maiò di l isula falani numarosi corsi d acqua à rigimu di turrenti chì subraneghjani raramenti i km duranti l istatina quandu i pricipitazioni si riducini à u minimu ni risulta à spessu chì quiddi di minori lunghezza è purtata si n assecchini lascendu u lettu asciuttu i più impurtanti urdinati par lunghezza sò à i peda di u monti capanni in una vaddi vicinu à u paesi di poggio hè prisenti una surghjenti chjamata fonti di nabulionu un tempu fonti di l acquaviva chì hè imprudata da i citatini è imbuttigliata da a fabbrica umonima incù u logu di u parcu naziunali di l arcipelagu tuscanu u clima di l isula prisenta par u più carattaristichi meditirranii eccituatu par u monti capanni induva l inguerni tendini à essa mudaratamenti freti i pricipitazioni sò cuncintrati in u periodu vaghjimali i valori medii chì si righjistrani à portufarraiu sò ripurtati quì sottu l isula era dighjà abitata duranti u paleuliticu com eddi a dimostrani i ritruvamenti di strumenti litichi lacona è procchio u niuliticu hè attistatu da manufatti in petra è ussidiana pioli punti di freccia è lami ritruvati annantu à u massicciu di u monti capanni cantonu à a guata cantonu di l acula serraventosa a stretta piana di moncione chjusa borsella marciana marina procchio lacona biodola portufarraiu cavo riu in l elba nutevuli tracci di l ità di u ramu è di l ità di u bronzu sò stati nutati in parechji sittori di l isula di grandi intaressu sò a necropoli rupestra di riu marina eneulitica l insidiamenti protustorichi di u monti capanni è di u sittori uriintali cima di u monti volterraio è i siti megalitichi di i sassa ritti di i piani à a sughera di monti còcchero monte ghjovi cantonu di l acula serraventosa petra murata è cima di u monti sicondu a tradizioni litteraria in ebbica protustorica l elba era abitata da i ilvati una pupulazioni appartinenti à l etnia di i liguri com è sembra attistatu da i tuponimi borandasco soleasco è marserasca incù u suffissu tipicu in asco da quì sicondu parechji u nomu anticu di l isula ilva ricchissima di ghjacimenti di farru l isula d elba resi pussibuli u sorghja di a civiltà etrusca a quali custruì parechji paesi furtificati monti casteddu castiglione di san martinu è castiglione di campu incù a necropoli ellenistica di capoliveri è a necropoli di casa di u duca in a c l isula fù sacchighjata da a flotta siracusana cummandata da apelles è phayllos più dopu incù u duminiu di roma annantu à l isula funi edificati almenu trè villi marittimi villa di a linguella villa di i grotte è villa di capu casteddu sempri à l ità rumana ricoddani parechji impurtanti relitti subacquei relitti di sant andrea relittu di u nasuto relittu di chiessi relittu di procchio è relittu di punta cera un intarissanti traccia tupunumastica d ità rumana hè custituita da a lucalità remmiano vicinu à cavoli chì dirivaria da u pussidimentu di un remmius dopu à a caduta di roma l elba divintò tarritoriu di l ostrogoti è dopu in u di i longobardi à quisti ultimi si devini numarosi tuponimi prisenti sempri oghji annantu à l isula com è gualdo da wald boscu cafaio da gahagi ricintu è catro da kater cancellu cuntistualamenti l elba divintò locu d arimitoriu par i primi anacureti cristiani trà i quali san cerbone in u in l isula fù pisantamenti sacchighjata da i saraceni mentri in u è in u fù assaltata da mujhid à u mir à parta da u prima millenniu dopu cristu l isula divintò parti di u tarritoriu di a ripublica di pisa funi edificati torri di surviglianza com è a torra di san ghjuvanni u paesi furtificatu di montemarsale è a furtezza di u volterraio situata annantu à un altura inaccessibili par truvà rifughju da l incursioni di i pirati à listessu periodu ricoddani parechji impurtanti edifizii riligiosi com è a pievi di san lorenzo a pievi di san ghjuvanni è a pievi di san micheli in u l elba passò sottu a signuria di l appiano di piumbinu l isula subì impurtanti divastazioni da parti di cursari tunisiani in u è dopu par mani di khayr à u din in u è è di dragut in u è in u granduca di tuscana cosimu i fundò una cità furtificata simbulicamenti chjamata cosmopoli oghji portufarraiu cuncipita com è un presidiu militaru incù u scopu di difenda i costi di u granducatu è di l elba è ancu com è sediu di i cavalieri di santu stefanu l imperatori nabulionu bonaparte fù esiliatu à l elba in è ci firmò mesa à tistimunianza di a so pirmanenza restani dui beddi villi ind eddu sughjurnò villa di i mulini in pusizioni duminanti à portufarraiu è villa san martinu risidenza estiva di u corsu à a periferia di a piccula capitali elbana da u aostu à u sittembri bonaparte sughjurnò vicinu à u santuariu di a madonna di u monti marciana i dui guerri mundiali ani vistu mora cintunari di ghjovani elbani è i dui dopuguerra ani vistu emigrà migliaii di lavuradori elbani più ricintamenti grazia à u turisimu internaziunali l isula hè divintata famosa ancu à u stranieri par u so vinu in particulari laleaticu dolci vinu licurosu da dessert chì spessu accumpagna u dolci lucali a schiaccia briaca in u è in u parechji cumuni di l isula ani subitu catastrofi naturali di tipu alluviunali chì ani purtatu danni impurtanti annantu à i tarritorii culpiti l ultimu di quisti successu u nuvembri hà incausatu ancu una vittima à marina di campu ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu cumunamenti lu volcanu hè la muntagna furmata da la massa di lava aruttata da l internu di la tarra in ghjinirali sò volcani tutti li discuntinuità in la crosta di la tarra dundi cù in varii maneri si facini strada li prudotti di l attività magmatica pulvari gas vapori è matiriali fusi solidi l asciuta di quisti prudotti hè ditta aruzioni vulcanica quiddu chì no cumunamenti chjamemu volcano in rialità hè difinitu edificiu vulcanicu o conu vulcanicu ma siccomu oramai laparola volcano hè d usu più cumunu l edificiu vulcanicu suventi hè chjamatu cusì ancu in geologia li volcani tistimunighjani l asistenza in li zoni prufundi di la litusfera di massi fusi ditti magmi un volcanu sulitamenti hè furmatu da lisula di monticristu ò montecristu hè situata in u mari tirrenu è faci parti di l arcipelagu tuscanu amministrativamenti hè inclusa in a cumuna di portufarraiu è dunqua in a pruvincia di livornu custituisci una riserva naturali statali intigrali è faci parti di u parcu naziunali di l arcipelagu tuscanu monticristu si trova à sudu di l isula d elba à punenti di l isula di u gigliu è di u monti arghjintariu à sudu livanti di l isula di pianosa è à livanti di l affiuranti scogliu d africa notu ancu com è africhella è furmicula di monticristu l isula chì a so urighjina hè u sullivamentu di un plutonu sottumarinu hè intiriamenti muntosa incù parechji spurghjimenti rucciosi à piccu annantu à u mari è hè custituita guasi esclusivamenti da granudiurita incù grossi cristaddi di ortuclasiu a summità di l isula di monticristu dinuminata monti di a furtezza hè di m ancu l isula di monticristu com è tutti l isuli di l arcipelagu prisenta un clima dolci custantamenti vintilatu è moltu assuliatu incù scarsissimi pricipitazioni i valori medii annui sò nittamenti infiriori à i mm carattarizatu da inguerni mai troppi freti è istati incù caldu mudaratu ma micca affannosu stavani stabilamenti annantu à l isula altirnendu si ogni dui sittimani dui agenti di u corpu furistali di u statu dopu à una pirmanenza di anni da u dicembri ùn ci sò più vardiani di u fanali chì s alternani in a casetta custruita vicinu villa taylor a riserva naturali statali isula di monticristu hè una riserva biugenetica di ettari istituita in u incù dicretu ministeriali par pruteghja a natura particulari di l isula oghji faci parti in u parcu naziunali di l arcipelagu tuscanu hè stata attribuita ancu di u diploma auropeu di l arii prutetti in i cundizioni chì ani impiditu u pupulamentu di monticristu ani favuritu a cunsirvazioni di a flora è di a fauna in particulari à monticristu viviani spezii animali è vegetali un tempu diffusi in tuttu u mari tarraniu di particulari rilievu sò i furmazioni di ghjiganteschi scopi chì coprini i fondi di i vaddi è parechji lecci millenarii chì fermani in vita à l altitudini più alti intarissanti dinò hè a prisenza di a vipara di monticristu vipara aspis sottuspezia hugyi è u discuglossu sardu un anfibiu prisenti solu in un paghju di isuli tuscani è in sardegna in particulari a vipara mostra un evidenti sumiglia incù a vipara siciliana è ùn hè micca fruttu di pura fantasia l ipotesi chì a so intruduzioni annantu à u tarritoriu isulanu sii duvuta à calchì imbarcazioni basta à ricurdà chì era un usanza cartaghjinesa quidda di lancià vipari nantu à i navi di u numicu duranti i battagli l isula hè inoltri locu di susta par migliaia di aceddi migratori è uspiteghja impurtanti culonii di aceddi marini di particulari impurtanza hè a berta minori monticristu uspiteghja infini l unica pupulazioni taliana di capra salvatica l ambienti marinu hè piuttostu riccu ci sò pratarii di posidonia anemoni marini gurgonii curaddi i pesci tondi è finu à a fini di u sittanta erani prisenti i vechji marini spezii oramai rarissima in l acqui di u mari tarraniu l antica prisenza di a capra aegagrus in l arcipelagu tuscanu hè ducumintata in a tupunumastica latina è greca di parechji di i so isuli com è capraria isula di capraia è aigylion isula di u gigliu l esistenza di a capra salvatica à monticristu hè tistimuniata almenu da a siconda mità di u xvi seculu ci sò quantità di capri piccini di pelu rasu a capra aegagrus hè diffusa soprattuttu in asia minori è mediu urienti ma sò prisenti di i pupulazioni ancu in parechji isuli di l egeiu è à creta a monticristu a capra aegagrus vivi à u statu salvaticu in picculi branchi chì cambiani cumpusizioni è numaru in i varii periodi di l annu i corra sò incurvati incù a superficia antiriori cumpressa latiralamenti in modu da furmà una carena affilata i masci adulti prisentani un manteddu brunu chjaru spessu incù una linia nera chì cuntinueghja nantu à i spaddi è nantu à a parti vintrali di i membri i femini ani inveci un manteddu brunu chjaru uniformu a capra di monticristu hè una spezii à risicu chì ni fermani difatti solu esimplari in a natura à u fini di garantiscia a salvaguardia di a spezii in u dicembri u biuparcu di roma hà predispostu un ricintu di m chì uspiteghja cinqui esimplari trè femini è dui masci in privisioni di evintuali futuri ripupulamenti annantu à l isula in ità classica l isula era chjamata oglasa in grecu tuponimu di urighjina prirumana duranti u medievu u nomu muta in monti christi veni à dì monti di cristu verusimilamenti à causa di u forti cuntestu ecclisiali è munasticu chì carattarizò l isula à parta da u v seculu d c è in particulari di u munasteru di san mamilianu altri fonti rapportani chì in urighjina l isula si saristi chjamata monti di ghjovi o montegiove par a presunta esistenza di un tempiu rumanu didicatu à u diu ghjovi è chì solu in seguitu à a prisenza munastica avaristi mutatu u nomu in monti cristu eppuri parechji ipotesi oghji tendini à fà dirivà a dinuminazioni montegiove da u latinu iugum com è ducumintatu in a tupunumastica di a vicina isula d elba in ebbica succissiva monticristu fù ancu chjamata isula di san mamilianu in rifirimentu à u santu chì ci cundussi vita eremitica sinu à u in l acqui di cala di u diavuli ghjaci u relittu di una navi oneraria campana naufragata duranti prima mità di l iii seculu a c mentri tracci di friquintazioni di l isula in ità rumana è tardurumana sò prisenti in a cala di santa maria è à cala maestra in st ultima lucalità sò stati truvati scorii di riduzioni di u farru a storia ducumintata di monticristu cumencia incù a fundazioni di u munasteru di san mamilianu edificatu sicondu una tradizioni dighjà attistata in u medievu annantu à i resti di un iputeticu tempiu rumanu didicatu à u diu ghjovi in u munasteru saristi statu custuditu un lighjindariu tisoru fruttu di dunazioni ecclesiastichi à listessa ebbica ricodda una cappedda absidata custruita à l internu di a sapara di san mamilianu induva vissi u santu in u v seculu ssi fatti sò mintuvati da geneviève moracchini mazel corsica sacra i primi dui grandi divastazioni subiti da u munasteru funi duvuti à l attacchi saraceni di u è di u duranti u à l isula ditta montechristu sughjurnava una cumpagnia di cursari in l aostu dragut dirighjendu si versu l isula d elba espugnò u munasteru dicritendu ni a fini da quiddu mumentu l isula di monticristu firmeti disabitata à u largu di cala maestra si trova u relittu di un vilieri militaru di u xvi seculu induva fù clandistinamenti ricuparata intornu à u una culubrina cannonu à manu in bronzu è un sacchettu cuntinenti polvara pirica in nabulionu bonaparte feci invià in l isula un presidiu militaru duranti u giolugu giuseppe giuli splurò l isula è scrissi una discrizzioni tecnica i primi provi di culunisazioni di l isula à l ebbica di prubità di carlo cambiagi succesini d uttrovi da parti di dui arimiti tedeschi augustin eulhardt di nordhausen è joseph keim di reutlingen chì eppuri à causa di incumpatibilità carattariali abandunetini dopu pocu tempu in u si succiditini altri parsunaghji u riligiosu tirulesu francescu adolfo obermller à u quali u granducatu di tuscana ùn detti puri micca u parmissu di ritirà si annantu à l isula è dopu pochi mesi u francesu charles legrand incù à so probbia cumpagna incù l intinzioni di cultivà l isula i dui cunghjunti si stabilini à l internu di u munasteru l isula essendu sempri priva di custruzzioni muderni ma à la fini funi espulsi da u guvernu tuscanu in quantu ùn riisciìani micca in a so impresa agricula d aprili ci fù un antra prova di culunisazioni agricula da parti di u francesu georges guiboud chì si risolsi incù l ennesimu insuccessu in u parechji ghjinuvesi tantetini in vanu listessa impresa mentri di ghjinnaghju u francesu jacques abrial imprisariu dumiciliatu à livornu presi in affittu l isula riiscendu à renda la pruduttiva par trè anni è custruiscendu i primi edifizii muderni di monticristu u guvernu granducali in inviò annantu à l isula un distaccamentu di u battaglionu insulari duranti u stessu annu vicinu à un prumuntoriu di a costa uccidintali di l isula chì in seguitu à ss episodiu fù chjamata punta di i ziteddi masci funi uccisi dui criaturi da furfanti chì aviani pricidintamenti assalitu a tartana sarda madonna di i vigni salpata da genuva à a volta di livornu nantu à a quali i dui chjughi si truvavani in u un inglese george watson taylor acquistò l isula par lire è trasfurmò cala maestra in una splendida aria verdi incù giardini tarrazzati è spezii arburei esotichi tantu da essa cugnumatu conti di monticristu à stu periodu ricodda a custruzzioni di u casamentu chjamatu dopu villa riali è l intruduzzioni di l ailantu spezii vigitali chì sinu à oghji hà mutatu l aspettu vegetaziunali di l isula in u stessu annu l isula fù visitata da l inginieri cartugraficu giovacchino callai è da u storicu vincenzo mellini chì rilivàni è discrissini i ruderi di l edifizii storichi prisenti in monticristu in u vaghjimu di u l isula fù sacchighjata da parechji esiliati taliani risidenti à londra puliticamenti ostili à george watson taylor chì à bordu di u piroscafu orwell cumandatu da raffaele settembrini s avviavani in l italia miridiunali par arrulà si incù i garibaldini di fronti à somma enorma di dinaru dumandata da watson taylor in riparazioni di i danni u guvernu cunsidarò più oppurtunu acquistà l isula monticristu fù acquistata dopu da u guvernu talianu u ghjugnu par a somma di liri da u prubitariu watson taylor à l iniziu di annantu à l isula ghjunghjì l arimitu davide lazzaretti chì vissi à l internu di a sapara di san mamilianu dopu ultiriori tantativi di culunisazioni di nuvembri u guvernu talianu ci insidiò una culonia penali agricula incù ditinuti è vardii carcirali succursali di quidda di pianosa chì durò sinu à u in u à monticristu si ricò u paleontologu gaetano chierici chì scrissi un accurata discrizzioni storica è archiulogica di l isula dopu duranti u u demanio di livornu cuncessi in affittu l isula à u marchesi fiurintinu carlo ginori lisci chì trasfurmò monticristu in una riserva di caccia parsunali di i numarosi ospiti chì si ricavani à caccià ogni sittimana annantu à l isula partendu da livornu incù u yacht urania di prubità di u stessu marchesi feci parti u pueta rinatu fucini u musicanti ghjacumu puccini è vittorio emanuele iii par avè rapiti culligamenti incù firenza u marchesi istituì à monticristu un sirviziu di picciona viaghjadori in u carlo ginori lisci cuncessi ogni drittu annantu à l isula à vittorio emanuele iii l isula divintò una riserva di caccia riali esclusiva par a famiglia savoia chì ci intrudussi mammiferi com è cignala muvri è capri di u montinegru duranti a siconda guerra mundiali periodu in a quali a villa riali fù spugliata di tutti i mobuli à monticristu fù stallata una pusizioni militara italu tedesca in u a dirizzioni generali di u demanio deti in cuncissioni l isula à un cunsorziu di cuuperativi di piscadori a consorpesca i dritti di gistioni funi dopu acquistati da a sucità rumana oglasa in in u a stessa sucità criò u monticristu sporting club par una cliantedda di elevata cundizioni suciali sfruttendu a caccia d inguernu è u turisimu d istati u marzu l isula di monticristu fù dichjarata riserva naturali di u statu incù un dicretu da i ministeri di a marina marcantili di i finanzi è di l agricultura è furesti in u a riserva naturali fù inclusa in a reta aurupea di i riservi biugenetichi di u cunsigliu d auropa incù dicreti di u ministeru di a marina di u è di u hè stata ancu istituita nantu à l acqui chì circondani l isula una zona di tutela biologica par un raghju di metri dopu aumintatu à km ricodda à a scuparta di un tisoru di muneti in oru sottu l altari di a ghjesgia di san mamilianu à sovana cumpostu da muneti novi datevuli à l impiratori lionu i è antemio trà u è u veni à dì pocu dopu a morti di mamilianu lighjendi pupulari è tradizioni urali ricurdavani a prisenza di un tisoru sottu l altari di u munasteru di san mamilianu à monticristu lighjendi chì funi riscritti dopu da alexandre dumas in u celebru rumanzu di u conti di monticristu almenu dui ducumenti antichi citani a mimoria di un tisoru annantu à l isula in u u granduca di tuscana cosimo i ci scunsigliava di fà ricerchi par a prisenza di pirati mentri una spidizioni da a corsica in u scuprì solu parechji pignatti è vasi pieni di cennari ùn apparisci micca dunqua com è un casu chì un tisoru si truvava effittivamenti in a ghjesgia di san mamilianu micca parò in quidda di monticristu ma à sovana in a pruvincia di grosseto i muneti sò stati urdinati in u museiu di sovana inauguratu u lugliu sicondu a tradizioni pupulari l acqua linda chì scorri staghjunalamenti in u fossu di u diavuli sittori norduccidentali di l isula procuraria a morti micca immediata di quiddu chì a bii pianosa hè un isula situata in u mari tirrenu chì faci parti di l arcipelagu tuscanu in u parcu naziunali umonimu u nomu di l isula si riferisci dipoi l antichità classica à a so murfulugia para planasia da l aghjittivu latinu planus paru duranti u medievu u nomu di l isula si trasfurmò in planosa l isula fù abitata dapoi l ebbica preistorica i più antichi tracci di prisenza umana essendu attribuibili à u paleuliticu supiriori sò stati ritruvati ancu manufatti è sipulturi di pupulazioni appartinenti à u mesuliticu è à u niuliticu ebbica à a quali si data ancu l insidiamentu attistatu annantu à u picculu isulottu dittu a scola ughjettu di scavu da parti di a soprintindenza par i bè archiulogichi di a tuscana chì hà ristituitu ceramichi chì ricoddani à u prima niuliticu à ceramica impressa di particulari rilivanza sò i tracci di insidiamenti di a preistoria ricenti attribuibili rispettivamenti à l eneuliticu è à l ità di u bronzu à l eneuliticu o ità di u ramu iv iii millenniu a c sò datevuli i sipulturi in sapareddi naturali è artificiali scuparti à a fini di l ottucentu da raffaeddu foresi è gaetano chierici cù ughjetti chì sò sempri cunsirvati in u museiu di reggio emilia più ricenti hè a scuparta di un insidiamentu di a media ità di u bronzu ughjettu di scavu da parti di a soprintindenza par i bè archiulogichi di a tuscana chì attesta a prisenza insulari più sittintriunali di a carattaristica ceramica dicurata in stili appenninicu liatu à i stradi cummirciali tirrenichi di a mità di u sicondu millenniu a c in ebbica rumana l isula era chjamata planasia par a so cunfurmazioni para locu di dipurtazioni ci fù esiliatu in u d c agrippa postumo nipoti è exi eredi di augusto agrippa firmeti annantu à l isula finu à u annu ind eddu fù ghjustiziatu frà i custruzzioni d ebbica antica sò visibuli frà l altri i ruderi di una villa rumana è un sistemu di catacombi scavatu annantu à dui liveddi a villa rumana parzialamenti cunsirvata hè cunnisciuta par appuntu cù u nomu di villa di agrippa o bagni di agrippa da u nomu di u nipoti di augusto u stili architittonicu è i tecnichi di custruzzioni sughjiriscini effittivamenti chì a villa sii stata edificata annantu à a fini di u i seculu a c è abbandunata in u corsu di u i seculu d c attualmenti hè pussibuli visità u tiatru è u peristiliu i strutturi funi edificati annantu à u pianu rucciosu di un trattu di a costa uriintali di fronti à u mari incù scopu chjaramenti scenugraficu à i peda di a villa si trovani in mari i strutturi mezi summersi di a piscaria induva si addivavani spezii apprizziati di pesciu par u cunsumu di u dominus altri strutturi rilativi à i piscarii si trovani rinchjusi indrentu à u picculu portu mudernu parechji ghjacimenti archiulogichi subacquei tistimunieghjani chì pianosa si truvava insirita in i stradi cummirciali di u mari tarraniu rumanu com è di u restu l altri isuli di l arcipelagu tuscanu chì custituiscìani un impurtanti crucivia in a navigazioni di i sittori uccidintali di a grandi via d acqua attualmenti sò stati idantificati dui di sti ghjacimenti dinuminati pianosa è pianosa u ghjacimentu pianosa hè statu scupartu da subacquei spurtivi frà u portu rumanu è u scogliu di a scarpa in a parti nordu punenti di l isula è hè carattarizatu da anfuri uliarii dressel di pruduzzioni spagnola i iii seculu d c assà più notu è studiatu di manera sistematica da a soprintindenza par i bè archiulogichi di a tuscana hè u ghjacimentu pianosa postu di fronti à u scogliu di a scola in a parti à livanti di l isula à metri di prufundità annantu à fundali paru frà pratarii di fulasca u ghjacimentu hè carattarizatu da più di centu anfuri à vista cumprindenti dressel dressel di pruduzzioni ispanica nittamenti privalenti dressel pascual beltran b è anfuri africani hè difficiuli à stabiliscia par avà a natura di u ghjacimentu relittu relitti parechji scaricu di portu annantu à u quali i ricerchi sò sempri in corsu d uttrovi u ghjacimentu hè statu ughjettu di ricerchi spirimintali in u medievu l isula fù à longu disputata trà pisa è genuva è infini in u passò sottu u duminiu di piumbinu l isula fù parechji volti pupulata è dopu cumplittamenti abbandunata ci funi in i seculi siguenti picculi culonii di elbani chì si rifughjavani annantu à l isula duranti i periodi di pesca è a prisenza di parechji presidii militari in u fù istituita da u granducatu di tuscana a culonia penali agricula di pianosa è funi inviati annantu à l isula i cundannati distinati à accupà si di i travagli in i campi a prighjò firmò in attività duranti l ebbica fascista è ci fù ditinutu in u ancu u futuru prisidenti di a ripublica sandro pertini incarciaratu par mutivi pulitichi in u fù trasfurmatu in penitinziariu di massima sicurezza è a rimanenti pupulazioni di l isula fù evacuata in a struttura vulsuta da u generali carlu alberto da a ghjesgia funi cunfinati inizialamenti appartinenti à urganisazioni tarruristichi è in seguitu priculosi membri di i mafii trà l altri ci funi rinchjusi parsunaghji com è francis turatello pasquale barra è rinatu curcio l isula faci parti di u parcu naziunali di l arcipelagu tuscanu un associu ni pruteghji l aspettu è a zona marina fendu ni un locu piacevuli par sughjorni è viaghji sò difesi in tutta a so zona marittima a pesca l immirsioni l ancuramentu l accessu è a navigazioni s eddi ùn sò micca sottu autorisazioni spicifica a visita diurna è vidata à l isula hè pussibuli da aprili à uttrovi in gruppi incù imbarcu da marina di campu annantu à l isula d elba in u hè statu stallatu un radaru hi tech incù un ampiu puteri di cuntrollu chì pò righjunghja ancu i costi di a corsica è idantificà ancu picculi imbarcazioni par a prutizzioni di u parcu di diminsioni medii km rispettu à l altri isuli di l arcipelagu si trova circa km à sudu punenti di l isula d elba à a quali hè culligata duranti a staghjoni turistica incù sirvizii rigulari di navigazioni inclusa in a pruvincia di livornu è amministrata da a cumuna di campu in l elba pianosa com eddu dici u probbiu nomu hè l unica isula di l arcipelagu priva d alturi è glubalamenti para u puntu più altu righjunghji i metri l isula di forma vagamenti triangulari alterna tratti di costa rucciosa è tratti rinosi u principali di i quali essendu cala san ghjuvanni o cala ghjuvanna bedda spiaghja di rena bianca induva sò visibuli ancu i ruderi di una villa rumana u so tarritoriu hè in parti fattu à machja è in parti cultivatu à vigna è alivi u clima di l isula com è l altri isuli miridiunali di l arcipelagu tuscanu hè carattarizatu da valori di tampiraturi medii più alti sii staghjunali chì annuali è da un apportu moltu limitatu precipitativu incù avvinimenti meteurichi cuncintrati soprattuttu trà vaghjimu è inguernu sippuri in modu spessu spuradicu è limitatu annantu à l isula a tampiratura media di ghjinnaghju hè di c quidda media di lugliu hè di c mentri a tampiratura media annua di c hè a più elevata trà tutti quiddi misurati in u tarritoriu di a tuscana da stazioni meteurulogichi inoltri u valori di i pricipitazioni medii annui intornu à i mm facini di l isula u locu più sicchinosi di a rigioni è trà i più sicchinosi d italia ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu u mari tirrenu o mare tirrenu hè a parti di u mari tarraniu chì si stendi à punenti di a pinisula taliana hè cumpresu trà a corsica a sardegna a sicilia a calabria a basilicata a campania u laziu è a tuscana hè culligatu à u mari ioniu da u strittu di messina è divisu da u mari licuru da l isula d elba cù u canali di corsica à punenti è u canali di piumbinu à livanti di l umonima isula chì cullicheghjanu trà eddi i dui mari giugraficamenti parlendu u mari licuru ùn hè micca a parti sittentriunali di u mar tirrenu comu mori ghjenti pensa ma un mari à contu soiu parchì hà un fundali è una custera diffarenti a so prufundità massima hè metri u nomu tirrenu pruveni da u nomu grecu chì disignava l etruschi chì si dicia tandu ch eddi viniani da lidia un regnu dirittu da un principi chì si chjamava tirrenu l etruschi si culluchetini annantu à i costi da a tuscana muderna chì funi chjamati dopu u mari di l etruschi l urganisazioni idrugrafica internaziunali definisci u limitu di u mar tirrenu di a siguenti manera a so prufundezza massima hè di in una fossa vicina à l isula di ponza u mari tirrenu si trova vicina à a faglia chì dividi l africa da l auropa par via di cunsiquenza i cateni muntosi sottumarini è i vulcani attivi ci abbondani u mari tirrenu hè pocu pischevuli è i so porti sò in generali imprudati par u trasportu di i passaghjeri è di a ropa i principali sò piumbinu civitavechja cagliari olbia napuli milazzo palermu ghjenuva trapani è u portu di gioia tauro chì hè u più grandi tarminali par u trasbordu di u mari tarraniu ci sò cinqui isciuti da u mar tirrenu da u nordu à u meziornu u mar tirrenu piglia u nomu da l anticu populu di i tirreni tyrsenoi o tyrrhenoi megliu cunnisciuti com è etruschi i so tarritorii in u viii seculu a c à u nordu si stindiani finu à a foci di l arno in i circonda di pisa è chì in i dui seculi dopu amplifichetini u so raghju d azzioni fina à a foci di u fiumu magru in liguria mentri à u sudu si stindiani finu à a campania ditta par quissa ancu etruria campana narra infatti u storicu grecu erodutu in i so storii comu u rè di a lidia attuali turchia uccidintali dopu à parechji anni di caristia avia dicisu di fà emigrà una mità di u so populu à a ricerca d una patria nova vidati da u principi tirrenu i lidi sbarcàni tandu annantu à i costi uccidintali di a penisula taliana è à quandu pigliatu pussessu di a nova terra mutàni u so nomu in tirreni in u nomu di l aroi eponimu chì l avia vidati quiddi sicondu u racontu grecu ùn sariani altri ch è l etruschi da u so nomu grecu fù cusì dittu tirrenu u mari ch eddi duminàni dopu mentri parechji seculi sicondu altri fonti tyrrhenoi saria l epitetu incù u quali i grechi chjamavani i pirati chì in u meditarraniu uccidintali abburdavani incù picculi è viloci imbarcazioni chiunqua ci si avvinturava accadi chì u mar tirrenu fussi citatu in a litteratura in lingua corsa par esempiu in l angunia di un paisolu corsu d antone bonifaziu u mari liguru o mare liguru hè a parti più sittintriunali di u mari tarraniu uccidintali u cunfini suduccidintali hè dilimitatu da una linia imaginaria chì cullega punta di rivillata à punenti di calvi in a corsica sittintriunali incù capu ferratu à livanti di nizza mentri u cunfini suduriintali chì u dilimiteghja da u mari tirrenu corri trà u capicorsu è u prumontoriu di piumbinu passendu à traversu u canali di corsica l isula d elba è u canali di piumbinu eppuri l urganisazioni idrugrafica internaziunali in un ducumentu di u sempri in vigori stabilisci chì u cunfini suduccidintali hè dilimitatu da una linia imaginaria chì cunghjunghji u capicorsu incù u cunfini trà italia è francia ponti san luigi mentri u cunfini suduriintali hè dilimitatu da una linia chì và da u capicorsu à l isula di u tinettu cusì da una linia chì cunghjunghji l isula di u tinu è a palmaria finu a punta san petru in i circonda di u golfu di a spezia quistu cunfini hè in via di ridifinizioni infatti a stessa urganisazioni hà pubblicatu una abbozzu di u ducumentu difinitivu annantu à i limiti di i mari chì faci cuincida u cunfini suduccidintali di u mari liguru incù una linia chì unisci a costa tuscana longu u parallelu à u capicorsu è cusì finu à capu grossu a difinizioni sempri in vigori sicondu l urganisazioni idrugrafica internaziunali currispondi grossu modu a quidda tradiziunali a quali attribuisci l intreia costa tuscana finu à a foci di a magra à u mari tirrenu sta virsioni tradiziunali di i cunfini hà purtatu à parechji cunsiquenzi vicinu à pisa ind è l anni trenta hè stata fundata una lucalità balneari dinuminata tirrenia u quutidianu di livornu si chjama u tirrenu è viareggio com è puri castiglioncello sò pupularamenti difiniti com è i peruli di u tirrenu occorri puri à cunsidarà chì in i carti di l ottucentu u mari chì bagnava a tuscana era calchì volta chjamatu simpliciamenti mari tuscanu l istituto idrografico di a marina militare italiana usa par u più mar liguru ma ancu in parechji casi mar tirrenu in u purtulanu rilativu à a costa tuscana sittintriunali u mari liguru bagna i costi di a liguria a riviera ligura parti di quiddi di a tuscana a riviera apuana a versilia u litturali pisanu è a costa di l etruschi vali à dì u litturali trà livornu è piumbinu quiddi di a corsica è di l alpi marittimi costa azurra è quiddi di u principatu di monacu è ancu i rilievi sottumarini di a meloria l isuli di capraia è gurgona è a costa sittintriunali di l isula d elba arii rinumati par i biddezzi paisaghijstichi è u clima dolci in a parti più sittintriunali si trova u golfu di genuva chì ni hè intiriamenti cumpresu u mari ricevi da livanti l acqui di l arnu è di molti altri fiuma d urighjina appinninica com è u serchiu è a magra longu i so costi si trovani impurtanti scali purtuali cummirciali di i quali u maghjori hè u portu di genuva altri porti di rilievu sò quiddi di mentonu savona di a spezia di carrara di piumbinu è di livornu u mari liguru righjunghji à nordupunenti di a corsica una prufundità massima di più di m in antichità u mari liguru si chjamava in latinu mari ligusticum u mari chì bagnava i terri abitati da l antichi liguri in u v seculu a c u tarritoriu abitatu da sta pupulazioni si stindia ben oltri i cunfini di l attuali liguria è a stessa ripubblica di genuva cumprindendu parti di l attuali costa francesa è di quidda tuscana finu à l altezza di livornu u mari tirrenu mari tyrrhenum prendi inveci u nomu da u populu di i tirreni tyrsenoi o tyrrhenoi megliu cunnisciuti com è etruschi i quali tarritorii in u viii seculu a c si stindiani finu à a foci di l arnu in i circonda di pisa è chì in i dui seculi successivi amplifichetini u so raghju d azzioni finu à a foci di u fiumu magra à u scopu di pruteghja i numarosi spezii di cetacei prisenti in u mari liguru a francia è l italia l ani classificatu in u com è spami specially protected areas of mediterranean importance vali à dì aria di u mari tarraniu di particulari impurtanza u santuariu di i cetacei di u mari liguru copri un aria di km in a zona di mari apartu davanti à u cunfini trà francia è italia hè una di i zoni di u mari tarraniu induva incù più faciulità hè pussibuli avvistà gruppi di cetacei in u l italia hà istituitu u parcu naziunali di l arcipelagu tuscanu grazia à u quali sò salvavardati i setti isuli maghjori di l arcipelagu è i fundali incù tutta l impurtanti fauna sii di u mari tirrenu sii di u liguru hè attualmenti u più grandi parcu marinu d auropa in u hè statu istituitu u parcu naziunali di i cinqui terri in liguria intiriamenti in a pruvincia di a spezia chì par i biddezzi naturalistichi di u so tarritoriu hè un impurtanti distinazioni turistica par chi hè intarissatu non esclusivamenti à u turisimu balneari u mari di corsica o mare di corsica à spessu abbriviatu in mari di corsica hè unu di i mari in i quali hè suddivisu u mari tarraniu u mari bagna i costi uccidintali di a corsica cuntinuendu à u nordu in u mar liguru à sudu in u mari di sardegna incù u quali hà in cumunu i bocchi di bonifaziu è à punenti incù u mari di i baliari i costi bagnati da u mari di corsica si prisentani par u più alti è frastagliati soprattuttu in a parti cintrali di l isula versu u sudu a costa tendi inveci à abbassà si altirnendu ampii falcaturi rinosi incù parechji zoni scugliosi à u nordu hè dilimitatu da a punta di rivillata à punenti di calvi chì u dividi da u mari liguru è à sudu da capu partusatu chì u sipara da i bocchi di bonifaziu ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia taliana a lava hè u nomu chì hè datu à u magma vulcanicu dopu ch eddu hà persu i gasi è l altri cumpunenti vulatili sottu prissioni chì l incicciavani u terminu lava si rifirisci sii à a roccia à u statu fusu chì esci in seguitu à un eruzioni sii à listessa roccia una volta ch edda s hè sulidificata dopu u raffriddamentu a brusca diminuzioni di a prissioni à u passaghju in ambienti esternu à a crosta terrestra pruvucheghja un disgasamentu di u magma i gasi disciolti à l iniziu in suluzioni subiscini una ripintina evapurazioni siparandu si da u fusu magmaticu chì dopu à a variazioni di a cumpusizioni chimica si trasforma in lava i gasi libarati da u prucessu di disgasamentu sò u vapori acquosu chì inghjinireghja l acqua hjjuvanili co co so so cl n è i elementi rari a lava hà una tampiratura chì và da i à i gradi celsius bench edda sii abbastanza viscosa finu à volti a viscusità di l acqua sicondu a cumpusizioni pò scorra par grandi distanzi prima di raffrità si è sulidificà si in funzioni di i so prubità tissutropichi è riulogichi a lava sulidifichendu si forma rocci ignei effusivi i lavi si distinguini in mentri i lavi basaltichi sò pocu viscosi è righjunghjini a superficia quiddi granitichi tendini à sulidificà si in a camara magmatica di u vulcanu furmendu strutturi com è guglii domi è cupuli di ristagnu o à essa espulsi incù viulenti splusioni chì poni dà urighjina à i culati piruclastichi i lavi basaltichi poni sulidifichendu si purtà à multiplici strutturi sicondu a vilucità incù a quali si rinfrescani è i carattaristichi di l ambienti a parola lava hà urighjina da u latinu labes chì significheghja caduta sculisciamentu u so prima usu culligatu incù l uscita di magma prubabilamenti hè quiddu chì si trova in un brevi scrittu di francescu serao chì riguarda l eruzioni di u vesuviu avvinuta frà u maghju è u ghjugnu a lava raffritendu si dà urighjina à petri ditti rocci effusivi oppuri rocci intrusivi un asempiu di u prima gruppu hè l ussidiana è di u sicondu u granitu ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu l etruschi funi un populu di l italia antica chì accupava un aria dinuminata etruria currispundenti à l incirca à a tuscana à l umbria finu à u fiumu tibaru è à u laziu sittintriunali incù un estinsioni in liguria è versu a zona padana di l emilia rumagna è di a lumbardia à parta da l viii seculu a c in a so lingua si chjamavani rasenna o rasna in grecu tyrsenoi in ionicu è in atticu anticu trsenòi doricu trsanòi tremindù cù u significatu di tirreni è dopu etruschi o tusci abitanti di a trsenìe etruria a civiltà etrusca ritinuta da parechji studii com è discindenti di a cultura villanuviana fiurì à parta da u x seculu a c è fù difinitivamenti inglubata in a civiltà rumana influinzata da l etruschi à u terminu di u i seculu a c stu longu prucessu di cunquista è assimilazioni culturali cuminciò incù a data tradiziunali di a cunquista di veio par opara di i rumani in a c nantu à l urighjina è a pruvinienza di l etruschi hè fiurita una nutevuli litteratura micca solu storica è archiulogica i nutizii chì ci pruvenini da fonti storichi sò infatti piuttostu discurdanti in l antichità funi elaburati principalamenti trè tesi diffarenti a prima chì susteni a pruvinienza uriintali ripurtata da erodutu storicu grecu vissutu in u v seculu a c a siconda chì susteni l autuctonia di l etruschi elaburata da u grecu dionigi d alicarnassu vissutu in u i sec a c è a terza chì susteni a pruvinienza sittintriunali elaburata nantu à a basa di un strattu di titu liviu in tempi più ricenti studii muderni ani iputizatu una quarta tesa vali à dì a cuesistenza di tutti è trè tiurii classichi sempri più novi studii cundutti grazia à tecnulugii di nova generazioni di siquinzamentu di u dna ngs dariani inveci raghjoni à a virsioni di dionigi d alicarnassu l etruschi sò sempri stati cunsidarati com è à un populu unitariu dipoi a so preistoria eppuri l etruschi com è unità ani esistutu solu à parta da l viii seculu a c incù una probbia lingua è incù probbii usanzi bench eddi ùn fussini cusì omugeni in i varii rigioni ind eddi sariani stati par pudè nigà chì eddi com è unità etnica funi u risultatu di l unioni di parechji populi hè certu infatti sicondu ciò chì hè statu tramandatu di a so storia è da ducumenti munumintali chì sò fermi ci sò elementi italichi egizziani grechi siriu fenichi mesuputamichi urartei induiranichi in ogni modu hè cumunamenti accittatu chì u populu etruscu si sii furmatu in a terra cunnisciuta com è etruria trà i fiuma tibaru è arno da a costa tirrenica à i cateni di l appinninu i fonti storichi nantu à l urighjini di l etruschi sippuri incù calchì variazioni si poni sustanzialamenti riducia à trè iputesi diffarenti pruvinienza uriintali tesa di l autuctunia è pruvinienza da sittentrionu u nordu sicondu una tradizioni lidia rappurtata da u storicu grecu erodutu di u v seculu a c l etruschi sariani ghjunti da a lidia attuali turchia anatolica miridiunali salpati da u portu di smirne dopu à una caristia sottu a vida di tirrenu figliolu di ati o sicondu un antra tiuria di tirrenu è di u frateddu tarconte in stu casu figlu di u rè telefo di misia intornu à u xiii seculu a c avariani à u principiu oltripassatu molti populi è sariani infini ghjunti vicinu à l umbri nantu à i costi uccidintali di l italia è in u so paesi ani custruitu cità induva sempri oghji viviani i lidii ghjunti in italia avariani dopu cambiatu u so nomu in tirreni da u nomu di un di i dui cunduttieri più tardi incù u terminu latinu di tusci derivanti da u ritu sacrificali a tesa erudutea di a pruvinienza uriintali hè stata accittata guasi unanimamenti da i scrittori antichi è hà cundiziunatu ancu i studii muderni basati annantu à i tratti uriintali prisenti in parechji manifistazioni di a civiltà etrusca i numarosi affinità di l etruschi incù u mondu egeu anatolicu prisenti in i custumi in a lingua in l arti è in a riligioni poni eppuri essa duvuti ancu à i cuntatti cummirciali è culturali incù sti pupulazioni è da l immigrazioni in etruria di gruppi di variu liveddu suciali appartinenti à quiddi civiltà cultura uriintalizanti à l internu di a tesa di a pruvinienza uriintali in antichità fù dighjà elaburata un iputesa pelasgica sicondu ellanico di lesbo storicu grecu di u v seculu a c l etruschi sariani stati pelasgi un populu miticu urighjinariu di a grecia sittintriunali chì s hè stallatu dopu in parechji rigioni di u mari tarraniu i quali si sariani stabiliti in a zona di l etruria dendu si u nomu di tirreni un antru sustinidori di a tiuria di i pelasgi fù anticlide un storicu vissutu à a fini di l iv seculu a c sicondu u quali i pelasgi dopu à avè culunizatu l isuli di lemno è imbro in u mari egeiu si sariani aggrigati à tirrenu è avariani participatu à a spidizioni versu i costi di l italia l iputesa uriintali pari cunfirmata da parechji muderni studii genetichi effittuati da l università di turinu nantu à i pupulazioni di murlo è volterra situati in u nucleu uriginali di a civiltà etrusca chì prisintaria aplugruppi è mdna moltu simili à quiddi di i pupulazioni oghjinchi di i costi anatolichi è di u vicinu urienti un antra tradizioni rappurtata da u storicu dionigi d alicarnassu vissutu duranti l imperu augusteu i seculu a c susteni l urighjina autuctona di u populu etruscu in particulari afferma chì trà l etruschi i lidii è i pelasgi ùn ci erani micca affinità culturali riligiosi è linguistichi è chì l etruschi chì chjamavani sè stessi rasenna è l avaristi saputu da l etruschi stessi infatti pari chì avendu dumandatu à un etruscu quali eddi erani li fù rispostu rasna o rasenna ùn erani micca un populu vinutu da fora ma un populu antichissimu attribuiscendu frà altru probbiu à l antichità l indecifrabilità di a lingua etrusca antichità rumani i sta tradizioni ùn hè parò micca suppurtata da ughjetti archiulogichi com è a stela di lemno incù scrizzioni affini à l etruscu è u fecatu di piacenza grazia à qualessi si pò suppona chì u terminu rasna o rasenna ùn indicaria micca u nomu di l etnia etrusca ma pudaria essa intesu com è ra sna chì in anticu lessicu significaria eiu sò figliolu di oppuri discendu da da un strattu contruversu di titu liviu chì alludi à a dirivazioni di i reti pupulazioni alpina di i vaddi di u trentinu altu adige da l etruschi storii v si pudaria inveci diducia chì quist ultimi erani da u sittintrionu u nordu à traversu l alpi sta tiuria cunsidarata dopu infundata hè stata introdutta in u xviii seculu fréret ed hè stata sviluppata dopu in u xix seculu niebuhr è mller suvitendu l affirmazioni liviana è a sughjistiva sumiglianza di u nomu di i reti rhaeti incù quiddu di i rasenna ferma puri sempri pussibuli l iputesa di titu liviu chì l etruschi avariani culunizatu ancu u trentinu altu adige assumendu ci u nomu di reti in ogni casu nisciuna di i tiurii antichi ancu incù i rielaburazioni uparati da i studii muderni rializati à traversu cunsidarazioni pruvinenti da parechji duminii disciplinari hà truvatu pienu cunfortu scentificu in i provi archiulogichi parechji linguisti russii sergei starostin vladimir orel igor m diakonoff mettini in rilazioni i lingui tirrenichi è i lingui caucasichi nordurientali basendu si nantu à a presunta currispundenza in i strutturi grammaticali in a funulugia in i numerali trà a lingua etrusca i lingui hurru urartei è i lingui caucasichi nordurientali a tiuria furmulata da u linguista massimu pittau si basa nantu à a supposta dirivazioni di a lingua sarda è di quidda etrusca da l antica lingua lidia sicondu sta tiuria l etruschi pruvinariani da a lidia in accordu incù u racontu d erodutu ssa migrazioni eppuri saristi avvinuta par tappi prima in sardegna induva avaria datu urighjina à a civiltà nuragica intornu à u xiii seculu a c è dunqua nantu à i costi tirrenichi di l italia cintrali induva a civiltà etrusca si saria sviluppata à parta da u ix seculu a c in u libru etruscu una forma arcaica di ungaresu u gluttologu mario alinei pruponi in cuerenza incù a tiuria di a cuntinuità da u paleuliticu d idantificà l etruscu com è una fasa arcaica di l attuali lingua ungaresa appartinenti à i lingui ugrichi o ugru finnichi sicondu alinei tantu l etruscu ch è l ungaresu sariani dui lingui agglutinanti incù accentu nantu à a prima sillaba è avariani listessa armunia vucalica è solu cunsunanti occlusivi sordi l iputesa d alinei ùn escludaria micca un affinità di l etruschi incù l attuali pupulazioni anatolichi parchì l ungaresi sicondu i risultati di ricenti ricerchi genetichi risultani una pupulazioni affine à l iraniani in quantu discindenti di i sciti è l osseti di u i millenniu a c è à i turchi i turchi spartariani incù l ungaresi l appartinenza à listessu gruppu linguisticu uralu altaicu chì cumprendi ancu i lingui ugru finnichi è sicondu alinei ancu l appartinenza à a listessa pupulazioni chì invasi in u iii millenniu a c u bacinu carpaticu pruvinenti da a cultura kurgan fiurita à i cunfini trà l auropa uriintali è l asia cintrali da u bacinu carpaticu sempri sicondu l iputesa d alinei una parti di a pupulazioni saristi partita in u ii millenniu a c versu a penisula taliana induva deti vita à a civiltà etrusca mentri solu in ebbica altu mediivali si sariani furmati i pupulazioni ungaresi è turchi incù l invasioni di l attuali ungaria in l è turchia trà u v è u x seculu d c sicondu ghjuvanni ugas l etruschi sariani piuttostu di urighjina autuctona incù a soprappusizioni di culunisazioni nuragichi duranti u i millenniu a c a migrazioni di u xii seculu a c saristi par via di cunsiquenza avvinuta à parechji ripresi da l uccidenti versu l urienti piuttostu ch è u cuntrariu quissa saria cunfirmata da i ducumenti egizziani chì citani i tere o turà tyrsenoi o tirreni accantu à i shardana o sardi trà i populi di u mari u stessu terminu tyrsenoi in lingua greca pudaria significà custruttori di torri fattu chì dimustraria l affinità frà a civiltà nuragica è quidda etrusca sicondu u scrittori latinu festo i rè etruschi erani sardi o d urighjina sarda in rialità l affirmazioni pricidenti ùn hè micca curretta parchì a frasa hè stata estratta da u so cuntestu riali in festo in u so de verborum significatione lighjimu da quissa hè faciuli à prisenta chì ùn si parla micca di l urighjina sarda di l etruschi nè mancu si alludi à una prisenza di rè sardi frà i rasna u puntu essinziali di l infrasata inveci hè a toga chì era indussata in i ludi capitulini infatti senex cum toga praetexta bulla que aurea quo cultu reges soliti sunt esse etruscorum significheghja chì un vechju indussava a toga pritesta in latinu toga praetexta è una bulla d oru un brevu a toga è a bulla erani avvezzi à purtà i rè di l etruschi chì sò da a cità di sardi in lidia ancu plutarcu sustinia chì l etruschi erani cunsidarati com è culoni da l abitanti di sardi è veiu era una cità etrusca un di i populi di u mari citati in i testi egizziani sò i tere o turà populu di sterpa prubabilamenti micca induaurupea cullucatu in a parti sittintriunali di l anatulia chì parini culligati à i tirsenoi o tirreni veni à dì à l etruschi ss idantificazioni pari cunfirmà u racontu d erodutu cuncirnendu l urighjina anatolica di stu populu ma soprattuttu a mitica parintedda di l etruschi incù i troiani cantata da virghjliu in leneidi i rapporti di i tirreni o etruschi cù u mondu meditarraniu uriintali di l isula di lemno chì si trova à pochi migli innanzi à troia simbraria esista in seguitu à u ritruvamentu di a cusidditta stela di lemno una scrizzioni scuparta in in qualessa hè attistata a lingua lemnia un dialettu simili à l etruscu una stela simula hè quantunqua ughjettu di studii in quantu pari culligata à u vi seculu a c ùn hè micca menu impurtanti l upinioni di massimu pallottino u quali hà sottuliniatu in l intruduzioni di u so manuali etrusculugia milanu chì u prublemu di l urighjina di a civiltà etrusca ùn saria micca cintratu nantu à a pruvinienza ma piuttostu nantu à a furmazioni hà mustratu chì par a maiò parti di i populi micca solu di l antichità ma ancu di u mondu mudernu si parla sempri di furmazioni mentri par l etruschi inveci s hè postu sempri u prublemu di a pruvinienza sicondu pallottino a civiltà etrusca s hè furmata in un locu chì ùn pò ch è essa quiddu di l antica etruria à a so furmazioni ani senza dubbitu cuntribuitu elementi autuctoni è elementi uriintali micca sulamenti lidii o anatolichi è grechi par via di i cuntatti di scambiu cummirciali intrattinuti da l etruschi incù l altri populi di u mari tarraniu in a civiltà etrusca chì era in traccia di furmà si lasciàni dunqua a probbia impronta i cummircianti uriintali si pensa à l elementi uriintali in a lingua etrusca o à u periodu artisticu cusiddittu uriintalizanti è i culoni grechi chì approdani in u meridione d italia in l viii seculu a c u santacroci stessu aduttatu da l etruschi hè chjaramenti un santacroci di matrici greca è l arti etrusca hè influinzata da i mudeddi artistichi di l arti greca un cuntributu à a problematica di l urighjini di l etruschi ci veni ancu da a genetica di i pupulazioni in guido barbujani di u dipartimentu di biulugia di l università di ferrara hà analizatu u dna di parechji schelatri pruvinenti da tombi etruschi dislucati in parechji zoni di l antica etruria da u studiu hè emersu chì u dna di l antichi etruschi saristi abbastanza simili à quiddu di l attuali abitanti di l anatulia mentri ùn ni risultaria micca particulari affinità incù quiddu di l attuali pupulazioni di i zoni d italia chì funi abitati da l etruschi in una squatra vidata da antonio torroni di l università di pavia hà studiatu u dna di l abitanti viventi da almenu trè generazioni in i centri di murlo volterra è di a vaddi di u casentino incù quiddu d altri pupulazioni taliani è estari da a cumparazioni hè emersu chì u codici geneticu di l individui di murlo volterra è di u casentino hè moltu più simili à quiddu di l abitanti di i costi turchi chì dani nantu à u mari egeiu un antru studiu cunduttu da a squadra di paolo ajmone maran di l università cattolica di u sacru cori di piacenza hà analizatu u dna di i buini tuscani di razza chianina è maremmana chì hè risultatu geneticamenti simili à quiddi di i buini di l anatulia a più antica minzioni di l etruschi firmata hè quidda di u scrittori esiodu scritta in u so puema tiugunia in u quali à u versu minziuneghja tutti i populi illustri di a tirrenia vuluntariamenti à u plurali postu ch eddu intindia cumprenda la ghjenti micca greca d italia esiodu scrivia i so versi à l iniziu di u vii seculu a c à stu periodu a c a c ricoddani i più antichi scrizzioni etruschi cunnisciuti i quali parò facini dighjà usu di quidd salteriu chì senza dubbitu i cummercianti etruschi aviani amparatu par via di cuntatti incù i grechi à u centru cummerciali di cuma almenu settant anni prima tandu postu ch è ùn hè micca pussibuli chì a nazioni etrusca si sii affirmata à l impruvisu hè chjaru chì a so furmazioni fù u risultatu di un lentu è prugrissivu cunsulidamentu in terra italica incù tutta prubabilità par quissa esistia dighjà una cultura chì tindia à furmà si nantu à u tarritoriu di a penisula in parechji rigioni ancu distanti trà eddi è quista ùn pò essa ch è quidda di a civiltà villanuviana u terminu villanuvianu deriveghja da u nomu di un picculu paesi in a periferia di bologna induva in u u conti ghjuvanni gozzadini passiunatu archiulogu scuprì una tomba chì avia carattaristichi moltu particulari l elementu chì distinguia i sipulturi era u vasu ussuariu veni à dì cuntinenti i resti di u defuntu à forma biconica incù un picculu scudeddu par cuparchjulu dipostu in una stanza prutetta da pareti di petra i studii ritenini chì ci saria stata una fasa priparatoria di sta cultura ditta protuvillanuviana riferita à l ità di u bronzu finali xii x seculu a c cultura diffusa in u mantovanò in l umbria in tuscana in u laziu in campania in sicilia è in l isula di lipari ci sò ghjà tutti i premissi chì cunduciarani dopu à u villanuvianu veru è probbiu ùn ebbini micca ultiriori sviluppu in i paesi miridiunali par via di a nascita pricoci di quiddi influssi chì purtàni à a culunisazioni greca viii seculu a c un di l elementi chì più à spessu si notani probbiu parchì liatu à a sipultura di i cennari di i defunti incinnarazioni hè l ussuariu ni esistini molti tipi spessu travagliati incù un arti moltu fini l effettu artisticu hè datu da linii dritti sigmenti diprissioni è disegni giumetrichi eppuri à spessu a pasta di arzilla chì era chjamata ceramica d impastu hè piuttostu roza in calchì casu di manera evidenti si tratta di sipulturi di guerrieri u vasu biconicu hè cupartu da un elmu di bronzu quandu quist usanza ghjunsi in u laziu i cennari di u defuntu pudiani essa posti in un urna in terracotta chì ci vulia ch edda t avissi a forma d una capanna in a penisula italica parò emerghjini è si rinforzani culturi rigiunali chì sò spessu liati à a natura di u tarritoriu in u quali eddi s affermani cuntinueghja a vita numadi è pasturali in i marchi sittintriunali in abruzzu in u laziu sittintriunali in irpinia in u sanniu è in calabria mentri in u laziu sittintriunali in a tuscana custiera è in l arcipelagu tuscanu approdani naviganti pruvinenti da u mari tarraniu uriintali à a ricerca di metalli u farru essendu à l ebbica un di i minirali più priziosi si cuntinueghja à travaglià ancu u bronzu ma stu matiriali ùn hè micca d usu cumunu com è u pricidenti servi par picculi ughjetti dicurativi par statuetti vutivi o par recipienti liati à u cultu ancu s è i diffirinziazioni rigiunali sò enormi pari chì in stu periodu si fessi senta a nicissità di una vita in cumunu di calchì forma d assuciazioni frà i varii tribù di u tarritoriu italicu cumincetini à furmà si i primi agglumerati urbani incù i so cimiterii i tombi infatti tistimunieghjiani a prisenza di un anticu allucamentu isulati parini firmà com è i duminii di l etruria interna in i rigioni più inuspitali mentri i paesi in vicinanza di u mari o di vii di cumunicazioni fluviali si rivelani moltu attivi i principali cità custieri sorghjini à pochi chilomitri da a costa l unica cità abitata etrusca nantu à u mari essendu stata prubabilamenti populonia in lingua etrusca pupluna o fufluna mentri l altri cità custieri parini di solitu dutati d insidiamenti marittimi com è regisvilla par vulci l insidiamentu etruscu vicinu à a culonia rumana di gravisca è u scalu di pyrgi par cerveteri quissa significheghja chì calchiadunu siguendu i stradi parcorsi da i critesi è da i micenii cuntinuava à visità i costi taliani in cerca di farru chì n erani ricchi i terri tirrenichi ci sò quantunqua lucalità com è populonia situata nantu à u mari di fronti à l isula d elba di qualessa avemu boni tistimunianzi fù forsi in u periodu villanuvianu un di i principali porti par l imbarcu di u ramu o di l arghjentu travagliatu solu più tardi in u periodu etruscu divintò portu di u farru un scrittori anticu di u quali ignuremu u nomu è chì l autori di studii chjamani pseudu aristoteli afferma chì à populonia si estraiia u ramu u provani infatti scorii di a lavurazioni di stu minerali è resti di furnaci chì erani impiigati à stu scopu più tardi populonia divintò tantu impurtanti chì in u so tarritoriu si travagliava u farru estrattu in l isula d elba intornu à u portu situatu in l attuali arcu di u golfu di baratti ci erani dui paesi com è dimostrani i dui distinti necropuli una ditta san cerbone è l altra chjamata poggio di i granate ci sò tombi à pozzu d incinnarazioni è tombi à fossa più ricenti sii in quist ultimi sii in quiddi à camara i ninnuli funebri sò listessi cusì i villanuviani si didicàni par longu tempu à l estrazioni di minirali è di matiriali da custruzzioni quissa hè attistata da i resti di minieri in tuscana è in l altu laziu in i cuddini ditti par appuntu metallifari è in a zona campiglia si estraiia ramu piombu arghjintifaru è cassiteriti in a val di cecina ramu piombu è arghjentu in u massicciu di u monti amiata c erani rocci mercurifari in i monti di a tolfa minirali farrosi piombu zingu è mercuriu farru in l isula d elba tufi vulcanichi arenarii è calcarii in l altu laziu travertinu è alabastru in l etruria sittintriunali sicondu i più ricenti richerchi pari chì i più antichi villanuviani di l etruria probbia si fussini cuncintrati in trè grandi centri unu hè quiddu chì cumprendi a rigioni di i monti di a tolfa frà tarquinia è cerveteri un sicondu hè quiddu situatu in a media vaddi di u fiumu fiora frà a zona archiulogica di vulci è a selva di u lamone à punenti di u lavu di bolsena u terzu hè custituitu da i fasci cuddinari intornu à a cetona frà radicofani chjusi è cità di a pievi prubabilamenti i trè allucamenti di qualessi i dui miridiunali si diffarinzieghjani maghjuramenti rispettu à u centru di cetona si riferiscìani à ecunumii distinti è autusufficienti à a basa di qualessi c erani quantunqua l estrazioni è a lavurazioni di i minirali com è attività carattaristica chì erani purtati à a costa par l imbarcu i villanuviani dunqua à u mumentu culminanti di a so espansioni diviani essa diffusi annantu à un aria molta vasta chì và da l emilia rumagna à l italia miridiunali in u situ di pontecegnano in campania ci sò parechji iputesi nantu à a so urighjina ma pudariani essa i discindenti diretti di i populi di a civiltà appenninica chì scendi duranti tutta l ità di u bronzu finali è chì hà i so centri maiò di scuparta longu a dursali muntosa di l italia cintrali si trattava di ghjenti didicati à un ecunumia pasturali da a quali i villanuviani è dopu l etruschi amparetini l amori di a terra è di l animali cusì si capisci ch è i civiltà italichi aghjini carattari probbii è antichi liati à tradizioni particulari di u paesi in u quali si sviluppàni solu incù u cummerciu marittimu chì esplosi da u viii seculu a c s aprarani i traffichi è i scambii soprattuttu incù l urienti grecu è l ambienti feniciu cartaghjinesu in u ix seculu a c in l arii carattarizati da a civiltà villanuviana si righjistreghja a tindenza marcata di i pupulazioni à abbandunà l altupiani annantu à i quali s erani cullucati in u periodu protuvillanuvianu xii seculu x seculu a c par spustà si annantu à pianuri è cuddini annantu à i quali surghjarani i principali cità etruschi dendu vita à centri di diminsioni maiò ssu cambiamentu radicali rispondi à esigenzi ecunomichi liati à u più raziunali sfruttamentu di i risorzi agriculi è minerarii è à a scelta di cullucà si in prussimità di vii di cumunicazioni naturali è di approdi fluviali lacustri è marittimi par raghjoni di natura cummirciali da i scavi effittuati u tarritoriu apparisci divisu in vasti zoni articulati in gruppi di paesi vicini trà ieddi ma incù necrupoli distinti ni ani fattu ughjettu di studiu gilda bartoloni è ghjuvanni culonna par a ricustruzzioni di l abitazioni rializati incù matiriali diperibili legnu è arzilla si pò imprudà un numaru piuttostu limitatu di scuparti di superficia è di i mudeddi rapprisintati da l urni à forma di capanna i capanni aviani un pianu ellitticu circulari rittangulari o quatratu di diminsioni molti varii eccittuatu pà a forma l abitazioni erani di solitu sustinuti da pali insiriti indrentu u perimetru par u sustegnu di u tettu è à l esternu par i pareti ci erani parò ancu abitazioni moltu incasciati in u tarrenu è u tettu pughjava tandu annantu à un arghjina di terra è di sassa parechji capanni mostrani ancu una ripartizioni interna u fuculari di solitu era situatu à u centru u tettu pudia essa à quattru o à dui faldi l abitazioni inoltri aviani una porta nantu à u latu u più cortu abbaini nantu à u tettu par l isciuta di u fumu è calchì volta ancu balcona par quantu riguarda l urganisazioni interna di i paesi s hè ussirvatu chì i capanni sò distanziati l uni da l altri da spazii bioti di misura varievuli prubabilamenti imprudati par l attività agriculi s hè fattu dopu l iputesa chì i capanni quadrangulari avissini una funzioni abitativa mentri quiddi di forma rittangulari o uvali fussini imprudati com è staddi è magazeni frà altru l impussibilità d accirtà a cuntimpuraneità di l usu di i parechji strutturi ùn parmetti micca di cunfirmà o infirmà l iputesi si pò quantunqua affirmà chì i strutturi chì ùn prisentani micca u fuculari pudariani essa intarpritati com è avendu funzioni diffarenti di quidda abitativa a struttura suciali di i cumunità villanuviani pò essa didutta da a ducumintazioni archiulogica è in particulari da i matiriali funerarii i matiriali di u villanuvianu più anticu ix seculu a c sò piuttostu povari a tipulugia di l ughjetti parmetti quantunqua l idantificazioni di u sessu di u defuntu i dipusizioni maschili si carattarizeghjani par a prisenza di rasoghji à forma rittangulari o semilunata di fibuli à arcu sarpighjanti spiddoni è bench è raramenti armi calchì volta a cupartura di l ussuariu hè custituita da un elmu in terracotta chì parmetti di diducia a qualità di guerrieri di u defuntu u matiriali funebri feminicciu hè custituitu da cinturoni fibuli à arcu simpliciu o ingrussatu cannetti rocchi l urni à capanna scuparti in etruria miridiunali à vetulonia è forsi à populonia di manera diffarenti di ciò chì accadi in a cultura laziali ùn sò micca di esclusiva prerugativa maschili ma riguardani ancu i donni in ogni casu i matiriali di l urni à forma di capanna ùn sò micca più impurtanti cà quiddi rilativi à i vasi biconichi in i matiriali di stu periodu hè pocu diffusu u tarramu rapprisintatu guasi esclusivamenti da l ussuariu biconicu è da a ciottula di cupartura i sipulturi distinti da l usu guasi esclusivu di u ritu incinniratoriu prisentani par u più una struttura à puzzettu o à fossa bench è incù parechji varianti lucali a ducumintazioni archiulogica di a prima fasa di u villanuvianu faria dunqua pinsà à una sucità di tindenza ugualitaria frà altru a simplicità di i matiriali pudaria ancu ùn rispichjà micca di manera fideli a sucità ma essa ditarminata da ideulugii riligiosi o funirarii in ogni casu ancu par u villanuvianu più anticu ùn mancani micca ughjetti scuparti da qualessi emerghjini segni di diffirinziazioni suciali in tarquinia par asempiu in a necropula di poggio selciatello si trovani parechji dipusizioni maschili è feminicci incù matiriali particularamenti significativi par a qualità è o quantità di l elementi inoltri in parechji dipusizioni maschili di u ix seculu a c à bologna tarquinia cerveteri veio sò stati ritruvati verghi di bronzu o d ossu intarpritati com è scettri è dunqua com è attributi di u pristigiu è di a funzioni di u defuntu sottu un prufilu diffarenti hè statu ussirvatu jean paul thuillier chì i formi d insidiamentu di u villanuvianu carattarizati da u spustamentu versu pianuri è cuddini è da l accintramentu di l individui in u duminiu di paesi più grandi rispettu à u periodu pricidenti parini currisponda à un veru è probbiu disegnu puliticu è facini dunqua ritena l esistenza di sceffi in u duminiu di ssi cumunità da u litturali è da u tarritoriu tuscanu ind eddi praticavani l agricultura ancu grazia à l opari di migliuramentu di zoni paludosi l etruschi si espansini in seguitu sii à u nordu in a pianura padana fini vi seculu a c sii à u sudu in l attuali laziu in u duminiu ecunomicu sviluppàni l estrazzioni è u travagliu di i mitalli grazia à i minieri soprattuttu di farru prisenti nantu à u so tarritoriu l artisgianatu etruscu fù in l antichità particularamenti apprizziatu è quissa favurì a crescita di i cummerci via mari praticati soprattuttu da i cità di cerveteri vulci è tarquinia chì ghjunsini à cuntrullà i scambii in u mari tirrenu s edda hè valida l affirmazioni di titu liviu chì i reti cullucati in l attuali trentino altu adige fussini di dirivazioni etnica etrusca pò essa chì l etruschi cuntrullavani ancu i vii di scambiu versu u nordu di l auropa ùn hè parò mancu stampa esclusa l iputesa avanzata frà l altri da mario torelli chì l etruschi avissini pupulatu praticamenti dipoi l urighjini a vaddi padana è soprattuttu l emilia è certi zoni di a rumagna induva era prisenti un impurtantu nucleu villanuvianu soprattuttu trà bologna è rimini simpliciamenti in u corsu di u vi seculu novi migrazioni d etruschi più ricchi urganizati è civilizati si soprapposini à un nucleu più povaru è primitivu d abitanti puri etruschi ma sempri liati à una civilisazioni stabiliti in i paesi pocu o par nudda diffarinziati sucialamenti è incù una schersa divisioni di u travagliu i cità statu erani autunomi veni à dì indipindenti ma c erani ancu cosi ch eddi accumunavani a lingua è a riligioni fù probbiu a so mancanza d unità a causa di a so dicadenza i cità di u nordu funi cunquistati da i celti quiddi di u sudu funi cunquistati da i culoni di a magna grecia è da i sanniti è quiddi di u centru caschetini una dopu l altra sottu u duminiu di una nova civiltà chì cuminciava à affirmà si in u laziu i rumani u diclinu di l etruschi principiò in u v seculu a c incù u distaccamentu prugrissivu di a so influenza prima di roma eppo dopu di i latini è di a campania incù a perdita di capua par opara di l osci è di l arii sittintriunali par opara di i galli l indibulimentu di i cummerci marittimi si feci drammaticu quandu in u a c u tirannu di siracusa gerone accupò a ricca isula d elba è pruvuchendu di fattu un bloccu di i porti incù l eccezzioni di populonia nantu à l adriaticu i cità etruschi funi à tempu attaccati da i celti è da i siracusani in piena espansioni dopu a vittoria di quist ultimi contru a flotta atinesa in u a c cunquistata a vicina veiu in u a c dopu una guerra chì aia duratu guasi un seculu roma si espansi in l etruria miridiunali à spessu ricurrendu à rutturi di i patti com è in u casu di l attaccu in volsini orvieto quandu intarrumpini un trattatu pluridicennali di paci dopu pochi anni da a so stipula dopu a battaglia dicisiva di sentino a c in u ghjiru di calchì dicenniu funi assughjittati à roma i cità di l attuali laziu divintati alliati quandu roma subì l attaccu da parti di i cartaghjinesi di annibale ancu s è i cità intritini in u tarritoriu rumanu prima di l iniziu di u i seculu a c ebbini un status particulari cittatinanza latina incù minori dritti rispettu à quidda rumana finch è a guerra suciali di u a c punendu fini à a so autunumia li ricunniscì a cittatinanza rumana par via di a lex julia di l a c l etruschi erani urganizati in cità statu è si ricunnisciani in una federazioni di populi chì sicondu a tradizioni tramandata ci da strabonu nascì dipoi u fundatori tirrenu currispundia à l insidiamenti di dodici cità caisra cerveteri clevsi chjusi tarchuna tarquinia vei s veiu velch vulci vetluna vetulonia pupluna populonia velathri volterra velzna orvietu curtun cortona perusna perugia aritim arezzu i primi paesi etruschi erani capanni à pianu quatratu rittangulari o tondu incù un tettu moltu inclinatu generalamenti in paglia o arzilla i cità etruschi si diffarinziavani da l altri insidiamenti italichi parchì ùn erani micca disposti à l accasu ma suvitavani una logica ecunomica o strategica bedda pricisa par asempiu parechji cità erani posti in altura cosa chì rindia pussibuli u cuntrollu di vasti arii piazzati sottu ch eddi sii terrestri o marittimi altri cità com è veiu è tarquinia sorghjini in un tarritoriu particularamenti fertili è adattu à l agricultura a cità etrusca era fundata à u principiu traccendu incù un aratu dui assi principali frà eddi perpindiculari ditti cardu nordu sudu è decumanu livanti punenti dividendu dopu i quattru sittori cusì ottinuti in isuli par via di un reticulu di stradi paralleli à u cardu è à u decumanu sta dispusizioni pricisa urbanistica hè visibuli sempri oghji in parechji cità di l antica etruria currispundenti à l ingrossu à l attuali tuscana umbria è parti di u laziu l idea di fundà i cità partendu da dui stradi perpindiculari rapprisenta un primatu di l etruschi rispettu à i grechi anticipendu di guasi dui seculi l intarventi di ippudamu di miletu più dopu stu sviluppu urbanu fù ripresu ancu da i rumani par fundà accampamenti è cità com è par asempiu augusta praetoria è augusta taurinorum l attuali aosta è turinu i cità sò spessu cinti da mura moltu spessu ciclopichi i matiriali usati erani l arzilla u tufu è a petra calcaria u marmaru inveci era guasi scunnisciutu l intrata di a cità avveni à traversu i porti chì erani di solitu setti o quattru ma avemu tistimunianzi di parechji cità à cinqui è sei intrati i più impurtanti in currispundenza di l estremità di u cardu è di u decumanu à l iniziu erani semplici architravi ma à parta da u v seculu a c i porti assunsini carattaristichi impunenti à forma d arcu custruiti incastrendu à seccu trà eddi enormi blocchi di tufu chì erani insiriti in i mura i porti d ebbica tardu etrusca com è par asempiu a porta à l arcu di volterra erani inoltri dicurati incù sfrisgi è bassurilievi in i so parti principali a chjavi di volta è u pianu d imposta i primi casi di l etruschi erani fatti in legnu è in fanga ùn ci sò dunqua micca molti resti di i so cità di l ebbica villanuviana è uriintalizanti a maiò parti di l infurmazioni annantu à stu populu ci pruveni da i tombi chì erani custruiti in petra cuntiniani molti ughjetti è nantu à i so pareti erani pinti à spessu sceni di vita cutidiana sti tistimunianzi ci dicini chì a civiltà etrusca era ricca è raffinata l abitazioni erani generalamenti à pianu rittangulari ripartiti in parechji stanzi da mura purtanti chì appughjavani annantu à fundazioni à seccu in tufu i sulaghji erani in generali in terra battuta è i muraturi à grati o in mattona incù travi è pilastri purtanti in legnu i tetti erani cuparti da teguli in terracotta in altirnativa era praticata a tecnica di u pisè prittendu arzilla drentu à casciona ssi mura erani più rubusti è pudiani essa purtanti senza bisognu d aghjunghja travi è pilastri in u corsu di u periodu arcaicu s assisti à a nascita di fundazioni abitativi più stabili chì ani lasciatu evidenti traccia di sè in i cità di kainua à marzabotto à gonfienti è à pratu si tratta d edifizii à pianu cintrali strutturati intornu à un porticu apartu incù impluvium è ambienti chì spessu nantu à u latu di a strada principali erani distinati à fondachi o attività cummirciali u mudeddu annantu à qualessu si strutturavani era quiddu chì hè difinitu oghji com è domus pumpeiana micca solu in a so dislucazioni ma ancu in u so funziunamentu effettivu l acqui di piuviti erani cunvolti versu un pozzu in u curtili cintrali o à traversu canaletti versu i zoni esterni à l edifiziu i tetti erani rializati incù teguli in modu moltu simili à ciò chì si pò truvà attualmenti in tuscana è erani pinti è dicurati da mascari nantu à a summità erani ancu posti statui un gruppu d edifizii arcaichi chì hà ristituitu una simili dicurazioni architittonica hè visibuli in a lucalità di poggio civitate murlo è ricodda à a mità di u vii seculu a c ci pudemu nutà un lunghissimu fregiu in terracotta è sculturi di prima trinca à castelnuovo di val di cecina in a lucalità di u bagnu à u centru di un tarritoriu riccu di surghjenti naturali nurmalamenti sfruttatu par a giutermia hè statu custruitu da l etruschi in l ebbica tardi ellenica u cumplessu di sassu pisanu chì rapprisenta l unicu asempiu di termi etruschi ghjunti finu à no à a fasa più antica iii seculu a c inveci ricoddani i resti di un porticu quadrangulari custituitu da grandi blocchi rigulari di calcariu di u postu è un seculu dopu funi aghjunti dui impianti tirmali cuparti da un tettu in teguli ci erani ancu parechji stanzi quadrangulari forsi distinati à i visitadori moltu impurtanti hè ancu u sistemu idraulicu custruitu par sfruttà l acqua calda di i surghjenti vicini aviani custruitu picculi canali par cunducia l acqua calda à i vaschi è par alimintà a funtana aparta chì era posta à latu abbandunatu pandanti guasi un seculu par via di i danni pruvucati da un terramutu avvinutu dopu à u a c u cumplessu in parti ristrutturatu firmeti in usu finu à a fini di u iii seculu d c com eddi cunfermani i muneti di bronzu di quidd ebbica ricuparati in una di i vaschi u boddu incù a scrizzioni etrusca spural littiralamenti di a cità huflunas scupartu annantu à i teguli di u tettu tistimunieghja di a distinazioni pubblica di i termi u cumplessu hè forsi da idantificà incù i aquae volaterrae o i aquae populoniae ripprisintati in a tabula peutingeriana copia di u medievu di una carta di l ità rumana cunsirvata vicinu à a bibbiuteca naziunali di vienna hè attualmenti in corsu un prugettu rivoltu à a custruzzioni in l aria di ritruvamentu di un parcu archiulogicu apartu à i visitadori à i piligrini è à i turisti a donna in a sucità etrusca à a diffarenza di a donna greca è in parti ancu di a donna rumana ùn s accupava micca solu di l attività dumestichi l impignamentu suciali di a donna etrusca trova significativi cunfirmazioni in a ducumintazioni archiulogica è in i sturiugrafia latina è greca in i scrizzioni a donna etrusca com è l omu apparisci furnita di formula onumastica doppia nomu individuali o numucciu è casata à parta da u vii seculu a c par asempiu annantu à una gerra di ceramica nera di montalto di castro di a fini di u vii seculu a c si leghji mi ramunthas kansinaia eiu sò di ramuntha kansinai mentri annantu à un vasu da capua di u v seculu a c ci si trova scrittu mi culixna v è lthura s venelus eiu sò u vasu di velthura venel si sà chì i donni rumani erani inveci individuati solu cù a so casata in l epigrafia etrusca inoltri rilativamenti à i figlioli si righjistreghja accantu à a minzioni di a casta paterna ancu quidda materna par asempiu in tarquinia annantu à u sarcufagu di a tomba di i partunu datata di u iii seculu a c si leghji velthur larisal clan cucinial thanxvilus lupu aviils xxv velthur di laris figliolu è di cuclnei thanchvil mortu in anni sta tradizioni s hè mantinuta in terra d etruria ancu duranti a prima ità imperiali com è attistatu da numarosi scrizzioni latini par u più à chjusi perugia è volsinii a donna inoltri cuntinuava à purtà a so casata probbia o u so nomu probbiu ancu da spusata par asempiu annantu à un sarcufagu di tarquinia di u v i seculu a c si leghji larthi spantui figliola di larc spantu moglia di arnth partunu sicondu ciò chì si deducii da i scrizzioni di pussessu annantu à ughjetti vasi ancu da simposiu statuetti fibuli exi votu a donna dapoi u periodu uriintalizanti hè com è l omu titulari di dritti riali in calchì casu a donna si trova distinataria di u donu annantu à un vasu di u vi seculu a c si leghji mi ni aranth ramuthasi vestiricinala muluvanice mi dunò aranth à ramutha vestiricinai in altri hè a donna stessa chì disponi di un bè probbiu par asempiu annantu à una fibula d oru di u a c si leghji mi velarunas atia eiu sò di a mamma di velaruna simbulu di u puteri etruscu spurtatu dopu à roma da u quintu rè tarquinio prisco funi l aneddi u scettru u paludamentum a trabea a sedda curule i faleri a falera era un discu laterali di l elmu toga pritesta è i fasci littorii sempri à l etruschi si devi u prima trionfu cilibratu annantu à un quadriga duratu à quattru cavaddi vistutu incù una toga raccamata d oru è una tunica palmata incù disegni di foglii di palma vali à dì incù tutti i dicurazioni è l insegni par i quali risplendi l auturità di u cummandu in a vistitura etrusca i principali tissuti erani a lana generalamenti assà culurata è u linu usatu in u so culori naturali l etruschi imprudavani vistiti adatti par tremindù sessi accantu à altri tagliati aspressu par omu o par donna un vistitu probbiu maschili era u stringu simili à certi calzunetti tantu l omini ch è i donni inveci indussavani indiffarentamenti longhi tunichi calchì volta assuciati incù un cappeddu l etruschi inoltri mustravani un intaressu particulari par i scarpi rializati in coghju o in stofa raccamata moltu eleganti erani i sanduli incù una punta sopra d aspettu uriintali a sandula incù basa in legnu avia una snudatura à u centru chì parmittia di piigà u pedi l eleganza di l etruschi era pruvirbiali è a sprissioni vesta si à l etrusca fù in voga frà i rumani par indicà una grandi raffinatezza siont è i scuparti archiulogichi si sà chì raccamavani ancu tissuti à filu d oru i donni ma ancu l omini parfizziunavani l andatura è u vistitu incù ghjuveddi di raffinata fattura diademi pindini braccialetti aneddi è fibuli i ghjuveddi erani di bronzu d arghjentu d elettru è d oru l elettru era una leia assà usata d arghjentu è d oru l ingridienti di basa par l alimantazioni etrusca fù par moltu tempu a farina di farru u più tipu di granu anticu cultivatu è faciuli da cultivà prima d essa usati com è cibu i graneddi di farru diviani essa abbrustuliti par toglia li a gluma una spezia di buchjula chì i ricopra è eliminà ni l umidità incù a farina di farru erani priparati papparinati budditi incù acqua è latti l alimantazioni di l etruschi cumpurtava dinò a biada ancu parechji spezii di ligumi com è lintichji ceci è favi bench è l alimantazioni basata annantu à a biada è i ligumi furnischi tutti i principali sustanzi nutritivi era quantunqua assuciata incù a carri di porcu di caccia u cinghjali a carri di pecura è tutti i prudutti dirivati da u latti moltu apprizziatu era ancu u pesciu in particulari vicinu à populonia è portu erculu l etruschi cunnisciani inoltri a furcina ni sò stati ritruvati certi idantichi à quiddi oghjinchi veni à dì incù i quattru rebbii incurvati ma incù un fustu lebbiu cilindricu è una paddina in cima si supponi parò chì l usu ùn era micca individuali ma sirvia à tena a carri par taglià la in una vanchjera l etruschi pussidiani una bona cunniscenza di a medicina asimplificata da i nuzioni di anatumia è fisiulugia da a pratica di a trapanazioni cranica è di i protesi dintarii in oru evidinziati da i resti umani è da i tarracotti era praticata a circuncisioni è i sizioni anatomichi mettini in evidenza molti organi interni com è u cori è i pulmoni stunanti sò i uteri cuntinenti à l internu una paddina chì pudaria essa a più antica raffigurazioni di vita intrauterina di a storia parechji sò i ghjochi è i passatempi etruschi chì si n hè tramandata tistimunianza ancu grazia à i pitturi ritruvati in i tombi com è u cottabu ghjocu d abilità incù ancu valenzi erotichi una spezia di currida attistata in a tomba di l auguri à tarquinia u ghjocu di a partica paragunevuli à l arburi di a cuccagna pliniu u ghjovanu discrivi l etruria da a so risidenza di cità di casteddu in stu modu parechji pueti ani spessu discrittu l etruria com è un tarritoriu opulenti fertili è riccu par l abbundanza di fauna è a ricchezza di i racolti è di i vindemii eppuri quissa ùn valia micca par parechji arii custieri è interni l attuali maremma è a val di chiana erani infatti malsani è padulosi fonti di cuntinui epidemii malarichi è difficiuli da cultivà par quissa i rè etruschi invistitini molti risorzi à u fini di rializà una bonifica cumpletta di i so tarritorii è di quiddi vicini ancu roma subì un impurtanti opara di risanamentu à traversu opari di canalisazioni è drenaghju criazioni di cistarri è fogni l etruria diventa dighjà un impurtanti pruduttori di biada in u v seculu a c roma mostra una forti dipindenza da u granu pruduttu da l etruschi spicialamenti da quiddu di chjusi è arezzo da pliniu u vechju ci veni à cunniscenza chì trà i grana prudutti ci era u siligu imprudatu par u più par a pruduzzioni di pani fucacci è pasta tennara ovidiu megliu cunnisciutu par scritti com è l ars amatoria discrivi i prubità di i farini etruschi è i cunsiglia data a so finezza com è pulvaretta par imbiddiscia i volti di i donni rumani ancu s ùn si pò datà asattamenti l iniziu di l attività viticula da parti di l etruschi si pò suppona ch edda cuminciò à u principiu di l ità di u farru ancu s è cirtamenti a vigna era dighjà cunnisciuta in ebbichi pricidenti di ssu tipu d attività i pupulazioni italichi fecini una vera è probbia impresa cummirciali tantu chì varrone cita in un scrittu di soiu a viticultura etrusca diffaria da quidda di a magna grecia apposta ch edda usava à appuntiddà a vigna liendu la à altri arburi era chjamata tandu vigna maritata o à tutori vivu nanzi ch è à un bassu palettu o ceppu à tutori mortu l usu di l etruschi si diffusi ancu in l arii sughjetti à a so influenza com è quiddi abitati da sanniti è galli cisalpini è sopravvissi par seculi à a so scumparsa molti grechi apprizziavani u vinu etruscu dionisiu d alicarnassu signalava com è di prima trinca quiddu di i coddi rumani mentri altri prifiriani i vini prudutti in l aria di u vinu nobili di montepulcianu di u brunellu è di tutta l aria di l oghjincu chianti par u so aromu è par u so rossu lucicanti sempri moltu cunnisciuti ancu par fà capiscia l entità è l impurtanza di a pruduzzioni viticula erani i vini di luni adria cesena u rusatu di veiu i vini dolci d orvietu todi è arezzu famosi à l ebbica par essa particularamenti forti sempri à l etruschi si devini i primi studii nantu à i cultivazioni di vigni l insitaturi a criazioni d ibridi a dispusizioni di l impianti tantu chì funi apprizziati com è cultivatori di valori in tuttu u bacinu di u mari tarraniu ùn ci sò micca cirtezzi riguardu a pruduzzioni da parti di l etruschi d oliu d aliva chì ni erani consumatori prima di u vii seculu a c a cultivazioni di l alivu ùn era micca ducumintata à i tempi di tarquiniu prisco a c spurtata in calabria è dopu in cicilia par opara di i grechi l alivicultura presi pedi versu u nordu duranti a dicadenza di i lucumoni rè etruschi si principia à truvà traccia di i primi impianti in u tarritoriu di l etruria quissa in virità ùn escludi micca chì l oleicultura fussi praticata ancu prima com è pararia più prubabili fù solu dopu a fusioni di u populu etruscu incù quiddu rumanu chì s ebbi una vera è ampia diffusioni di a pianta d alivu ss espansioni di l impianti era indutta tantu da l altu valori cummirciali di l oliu ch è da u clima favurevuli truvatu da a pianta d alivu in tuscana umbria è altu laziu u cummerciu di u farru di u ramu è di u piombu incù roma ripprisintò ancu un elementu di stabilità in i rilazioni trà i dui civiltà l etruschi funi di fattu rispittati fintantu ch eddi ani pussutu furniscia armi di qualità à i rumani stessi l etruscu fù una lingua parlata è scritta in parechji zoni d italia è pricisamenti in l antica rigioni di l etruria l oghjinchi tuscana umbria uccidintali è laziu sittintriunali in a pianura padana l attuali lumbardia è emilia rumagna induva l etruschi funi espulsi successivamenti da i galli è in a pianura campana induva funi dopu assurbiti da i sanniti eppuri u latinu rimpiazzò cumplittamenti l etruscu lascendu solu parechji ducumenti è molti prestiti linguistichi in u latinu è numarosi tuponimi com è tarquinia volterra perugia mantova forsi parma è un pocu tutti quiddi chì finiscini in ena cesena bolsena è cetara altri asempii di tarmini di prubabili urighjina etrusca sò atrium fullo histrio lanista miles mundus populus radius subulo l usu di a lingua etrusca hè attistatu trà u ix è u iii seculu a c era una lingua sicondu a maiò parti di l autori chì ùn era micca induaurupea ma parechji linguisti par asempiu adrados ani prupostu ricintamenti una contruversa filiazioni da una fasa assà antica di i lingui induaurupei di tipu anatolicu particularamenti u luviu si vedi ancu l analogu prublemu di u tartessicu è l iputesa di wikander a lingua etrusca à l iniziu diffusa in l etruria probbia altu laziu tuscana trà tibaru è arnu s affirmò dopu in un aria più vasta in parti di a pianura padana è di a campania in seguitu à a nutevuli espansioni di a cultura etrusca intornu à u vi seculu a c in particulari u dialettu di comacchio chì prisenta una funetica particulari è diffarenti da tutti i dialetti cunfinanti saria sicondu un iputesa a lingua parlata attualmenti più simili à l anticu etruscu chì s hè mantinuta grazia à l isulamentu tarrituriali in u quali hè fermu u tarritoriu finu à i ghjorna d oghji ghjacumu devoto pruposi è sustensi parechji volti a difinizioni di a lingua etrusca com è peri induaurupea altri autori helmut rix cullegani l etruscu ancu à a lingua retica parlata da i reti in l aria alpina finu à u iii seculu d c esistini dui tipi di salteriu etruscu u versu di a scrittura hè bustrufedicu in i più antichi scrizzioni mentri quiddi classichi ani l andamentu versu sinistra com è in u punicu pochi scrizzioni suvitani l andamentu da sinistra à dritta è in ssu casu i carattari etruschi sò riflessi à l iniziu i paroli erani scritti l una di seguitu à l altra senza puntighjatura o carattari di siparazioni ma si principiò dopu à insiriscia da unu à quattru punti soprapposti par siparà i paroli ùn esistia micca tandu u tipu di carattaru maiusculu o minusculu pocu ci resta di u computu di u tempu di l etruschi ma si sà ch ùn aviani micca i nosci sittimani è ùn si sà mancu u nomu di i ghjorni prubabilamenti u ghjornu principiava à l alba l annu inveci pudia principià com è in a roma arcaica u prima ghjornu di marzu veni à dì u nosciu frivaghju o calchì ghjornu prima u frivaghju hè prubabili chì l etruschi calculavani i ghjorni di ogni mesi com è i rumani incù i calendi chì hè una parola d urighjina etrusca ci ferma tistimunianza di u nomu di ottu mesa di u calindariu sacru l artisgianatu artisticu etruscu si sviloppa à parta da a pruduzzioni villanuviana è si stendi dopu à l influssi chì ghjunghjini da l esternu grazia à i scambii cummirciali in aria meditarrania a pruduzzioni interna eccelli soprattuttu in u duminiu di a mitallurgia vasi candelabri è statuetti a dinamica hè criata da a classa aristucratica è da l esigenzi di a cullittività in seguitu à i finomini d urbanisazioni trà vii è vi seculu a c gran parti di a migliori pruduzzioni è di l impurtazioni hè distinata à u matiriali funerariu induva si diponini ughjetti di lussu ghjuveddi spichji è casci impurtanti infurmazioni nantu à l architittura etrusca pruvenini da u de architectura di vitruvio chì i classificava in particulari i culonni sottu un novu ordini quiddu di tuscanicae dispositiones sottuliniendu u metudu elementari di tracciamentu di l impiantu tipicu è i carattari escinziali di a struttura architittonica u tempiu era accessibili par via di un crepidoma perimitrali ma à traversu una scalinata fruntali uriintata à meziornu veni à dì versu a parti favurevuli di u celi l aria di u tempiu era divisa in dui zoni una anticidenti o prudromu incù ottu culonni disposti in dui fili di quattru una pustiriori custituita da trè celluli uguali è cuparti ognuna essendu didicata à una divinità particulari à a diffarenza di i tempia grechi è egizziani chì ani evuluatu à tempu cù à a civiltà è à a sucità i tempia etruschi sò fermi sustanzialamenti uguali in i seculi forsi à causa di u fattu chì in a mentalità etrusca ùn erani micca a dimora tarrena di a divinità bensì erani un locu induv eddu si pudia stà par prigà è spirà d essa ascultatu l elementi dicurativi di u tempiu etruscu sò par u più applicazioni fittili in bona parti rializati serialamenti à stampu frà quissi in particulari si pò mintuvà l acruterii è l antefissi in terracotta dipinta i tombi etruschi si sò cunsirvati apposta ch eddi erani custruiti in petra par a riligioni etrusca l omu hà bisognu in l aldilà di un ambienti familiari in u quali trascorri a vita dopu a morti par via di l ughjetti parsunali ch eddu pussidia in a so vita quissa spiega a cura incù a quali erani custruiti i necropuli i necropuli cità di i morti generalamenti erani posti fora di a cinta muraria di i cità erani cumposti principalamenti di sipulturi ipugei ambienti suttarranii duminati da un tumulu chì ripruducia a dispusizioni di l abitazioni incù mobuli vasi stuvigli armi ghjuveddi è cetara ognuna di sti tombi s articulava in parechji camari sipulcrali di diminsioni prupurziunali à a ricchezza è à a nuturietà di u defuntu o di a famiglia di u defuntu ancu l affreschi à i pareti ripruducinani sceni cutidiani è custituiscini incù u matiriali funerariu una di i principali fonti di infurmazioni nantu à a vita di l etruschi chì cuncipiani l aldilà com è una seguita di a vita tarrena altri tipulugii tumbali erani ricavati à l internu di cavità naturali priesistenti sapari caverni è cetara i tombi à edicula erani custruiti cumplittamenti à u liveddu di a strada à camara unica è à forma di tempiu in miniatura in l intinsioni ma in pratica moltu simili à l abitazioni incù tettu à doppia pendita di i primi insidiamenti etruschi in a simbulugia etrusca era mori significativa a forma à timpiettu ripprisintava u puntu mediu di u viaghju chì u defuntu divia compia da a vita à a morti una spezia d ultima tappa di a vita tarrena a scultura in petra di duminiu funirariu era prisenti in rilievi annantu à lastri nantu à u tamburu esternu di i tombi à tumulu o sculpita in a roccia à l internu di i stanzi sipulcrali era prisenti in opari di statuaria distinati à l arii esterni in i circonda di i tombi o in a figura di u defuntu ghjacenti annantu à i sarcofaghi si pò mointuvà trà l altri u sarcofagu calcariu di a tomba di i partunu opara d ottima fattura datevuli à l ità ellinistica in a lavurazioni di a terracotta un impurtanza particulari hè quidda di a dicurazioni in terracotta di duminiu architittonicu a pittura etrusca ripprisenta una di i manifistazioni più alti di l arti è di a civilisazioni etrusca si sviluppa in u corsu di parechji seculi da u viiiu sinu à u iiu seculu a c à tempu incù a più evuluata pittura greca da a quali hè influinzata in parechji aspetti puri sviluppendu una probbia autunumia a pittura etrusca ci hè parvinuta da diversi fonti l affreschi funerarii in parechji nicropuli di l etruria a pittura vasculari parechji frammenti di pittura in edifizii publichi eppuri a gran parti di i tistimunianzi sopravviventi di pittura etrusca pruveni da i tombi chì erani affriscati incù sceni di vita cutidiana caccia banchetti à affrescu incù culori vivaci è a priduminanza di a figura umana i culori erani ottinuti par via di a pulvarisazioni di sustanzi minirali è i pinneddi erani in seta animali i pareti di i tombi erani pinti à culori vivaci imitendu in certi casi a volta cilesta o sceni di vita vissuta par cuntrastà l oscurità simbulu di a morti spirituali dicurati à affrescu annantu à un stratu lighjeri di scialbu prisintavani sceni di carattaru magicu riligiosu raffiguranti banchetti funebri baddadori sunadori di auls ghjochi paisaghji dopu u v seculu a c figuri di dimonia è divinità s affiancani à l episodii di cungediu in l accintuamentu di u mustruosu è di u pateticu trà i sipolcra più intarissanti si poni mintuvà i tombi chì sò dinuminati di u guerrieri di a caccia è di a pesca di i leonessi di l auguri di i giocolieri di i leopardi di i fistona di u baronu di l orco è di i scudi parti di i dipinti staccati da parechji tombi à u scopu di prisirvà li tomba di i bighe di u triclinio di u lettu funebre è di a navi sò custuditi in u museiu naziunali tarquiniesu l artisgiani etruschi funi in gradu di praticà i più sufisticati tecnichi di travagliu di i mitalli priziosi repoussé incisioni filigrana è granulazioni in particulari a granulazioni hè una tecnica raffinata di travagliu di l oru grazia à a quali l etruschi erani cunsidarati veri maestri di l arti di l urificiaria sta tecnica cunsistia in u fattu d applicà picculissimi sferi granuli d oru in particulari dicurazioni annantu à i ghjuveddi si partia da suttilissimi fili d oru di pochi decimi di millimetru di diamitru tagliati in minusculi parti finu à ottena una suttili paglia quidda mischiata incù carboniu in polvara era cumpressa in un scaraghjolu sugiddatu incù l arzilla è sottuposta à tampiraturi alti finu à righjunghja a fusioni a riazzioni chimica pruvucata da u carboniu impidia à l oru fusu duranti u prucessu succissivu di riffriddamentu di ricumpona si di manera uniforma custinghjendu lu inveci à straccià si furmendu cusì una seria di minusculi graniddini una volta rinfriscatu cumplittamenti l oru era lavatu à quiddu puntu par applicà i graneddi annantu à u ghjuveddu era imprudata una incodda spiciali cumposta principalamenti di carbunatu di ramu acqua è incodda di pesciu spalmata dirittamenti nantu à a superficia di u ghjuveddu i granuli pudiani cusì essa applicati di manera à furmà una dicurazioni particulari o un disegnu par saldà i sferi d oru pirmanintamenti à u ghjuveddu si sottupunia l ughjettu à u calori à l internu di una muffula chjusa in stu modu u ramu di l incodda si ni fundia liendu si à l oru l ultima fasa di a travagliu cunsistia in u fattu di lascià u ghjuveddu à l aria di manera chì i sferi d oru acquistessini lucintezza pirdendu quidda carattaristica patina scura furmata si duranti a fusioni incù u carboniu di u prima prucessu di u travagliu dighjà in usu in i tempi di l antichi egizziani a tecnica fù intrudutta in etruria in ebbica uriintalizanti induva righjunsi un gradu elevatu di raffinatezza ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu letruscu fù una lingua parlata è scritta in diffarenti parti d italia è pricisamenti in l anticu rughjoni di l etruria ughjinchi toscana umbria uccidintali è laziu sittintriunali in la vaddi padana ughjinchi lombardia è emilia romagna dundi l etruschi funi cacciati dapoi da li galli è in la pianura campana da li sanniti dopu à la cunquista rumana lu latinu sustituì cumplitamenti l etruscu lachendu solu calchì ducumentu è parichji impresti linguistichi in lu latinu par asempiu persona da l etruscu ersu è numarosi nomi di lochi com è tarquinia volterra perugia mantova forsi parma è un pocu tutti li tuponimi chì compiini in ena cesena bolsena ecc altri asempii di paroli di prubabili urighjina etrusca sò atrium fullo histrio lanista miles mundus populus radius subulo la lingua etrusca risulta parlata trà lu ixu seculu ac è lu iiiu seculu ac era una lingua sicundu li più micca indoauropeana ma certi linguisti par asempiu adrados di pocu hani prupostu una dubbia dirivazioni da una fasa monda antica di li lingui indoauropeani di stampu anatolicu particularmenti lu luviu si vica puru listessu prublemu di lu tartessicu è l ipotasi di wikander la lingua etrusca in cumenciu sparta in l etruria propria altu laziu tuscana trà tevere è arnu si sparsi piu à tardu in un aria maiori in parti di la pianura padana è di la campania dopu à la spansioni di la cultura etrusca inghjiru à lu viu seculu a c certi studiosi helmut rix liani l etruscu puru à la lingua retica parlata da li reti in l aria alpina finu à lu iiiu seculu d c a battaglia d alalia ancu chjamata battaglia di u mare sardu hè statu un scontru navale chì si svolse trà i rifugiati grechi di focea chì s eranu cullucati in alalia per sfughje à a prissione militare di ciro u grande è una cualizione di cartaginese è etruschi ebbe cum è teatru u mare tirrenu prubabilmente trà a corsica è a sardegna in una data chì a sturiugrafia situeghja trà u è u a c incù una prubabile priferenza per a datazione più bassa nonustante a vittoria ottinuta à caru prezzu da i focei d occidente una vittoria cadmea sicondu a definizione d erodutu a battaglia inghjinnò un arrestu pluridecennale in l espansione mercantile greca in u mare terraniu occidentale i rapporti priviligiati di l etruschi incù l aria celtica di l europa cintrale ebbenu dopu un rollu diterminante in a fasa evolutiva è u spannamentu ch è a civiltà celtica travirsava à cavallu trà u vi è u v seculu a c in u passaghju da a facies hallstattiana à a cultura lateniana pusteriore i sviluppi chì suvitonu vissenu traccià si duie sfere distinte d influenza pulitica greca è punica annantu à i mari è annantu à a terra di a penisula italica à l internu di ss equilibrii saria avvinuta l incubazione è l ascesa d un novu sughjettu puliticu a putenza emergente di roma a ricunquista di l egemunia greca annantu à u mar tirrenu duverà aspittà più d un mezu seculu a battaglia navale di cuma vinta da i siracusani in u a c darà un duru colpu à u duminiu navale è à e mire espansive di l etruschi indibulendu ne u cuntrollu annantu à roma è annantu à e vie cummerciale versu a campania etrusca malgradu l evvenimenti successivi cumpresa a scunfitta di i cartaginesi à imera firmarà invece sempre apertu u nodu di l attriti trà e duie residue sfere d influenza in sicilia è in u mare terraniu occidentale chì mancu una fasa pluriseculare di cunflittualità grecu punica ùn riiscirà micca à risolve tuccherà à roma u scopu di cancellà di manera definitiva u pesu è l ingerenza cartaginese affirmendu incù forza a so vucazione marittima propria à a fine di e guerre puniche quellu spaziu geugraficu da sempre cuntistatu diventerà sempre di più da u puntu di vista rumanu un mare nostrum u periodu à cavallu trà u vii è u vi seculu a c assiste à u consolidu di l egemunia focea in e strade di u mediterraniu occidentale è di l atlanticu da e culonne d erculu à u regnu tartessicu di argantonio erodutu i ci informa ch è i focei funi i primi trà l elleni à sperimintà e longhe strade finu à l oceanu atlanticu u so successu fù divutu à a sustituzione di e rutonde nave mercantile di e quale e strade eranu assai cundiziunate da i venti incù e più agili è rapidi navi da guerra e pentecontere chì à a forza di i venti aghjunghjianu a putenza d una cinquantina di remadori chì pudianu dopu mette in opera s ellu era nicessariu tuttu u so putinziale offensivu per fà fronte à avversità esterne ancu d origine piratesca erodutu ùn si pronunzia micca di manera esplicita annantu à l interessi chì cundussenu i focei à intraprende ste longhe è avvinturose navigazione nonustante l usu di nave di guerra hè puru induvitevule chì fusse per u più essenziale u scopu cummerciale rispettu à quellu piratescu un puntu annantu à u quale hè d accordu tutta a tradizione pustiriore ùn manca micca di sottulinià cum è s è necessariu i focei ùn lascionu micca sfughje l occasione d azzione piratesche cum è ci riporta giustino o u stessu erodutu sia in u vi seculu a c in seguitu à l abbandonu di focea dopu à a cunquista di i persiani achemenidi sia in u v dopu à a battaglia di lade è u fine di a rivolta ionia u stessu erodutu in un antru passu ùn face micca ch è cunfirmà a timibule impresa cummerciale focea chì dete mutivu à i chioti di rifiutà a so vendita di quellu agglomeratu d isulelle chjamate enusse intornu à u a c ci fù a fundazione di a culonia di massalia pare eppuri chì i rapporti incù l etruschi in sta prima fasa si fussenu mantenuti pacifichi intornu à u a c i focei avianu rinfurzatu e so pusizione incù a criazione d un areale culuniale in i circondi d alalia l attuale aleria occupendu un situ strategicu postu annantu à a costa orientale tirrenica di a corsica in cuncurrenza diretta incù i scali marittimi di a costa etrusca si trattava sicondu parechje litture d origine erudutea d una ripresa in manu o d un restauru d un preesistente insidiamentu di soiu eppuru quest ultimu evvenimentu ùn cumpromisse micca i rapporti incù l etruschi prubabilmente perchè a fundazione di l areale cummerciale ùn duvite micca interfirisce annantu à i preesistente traffichi cummerciali etruschi diretti à i sbocchi mercantile vicinu à a valle di u rodanu l origine di sti cummerci chì avianu cum è interlocutrice a sucità celtica pò esse datata almenu à l ultimi dicennii di u vii seculu a c sicondu i ritruvamenti di marseglia è di l oppidum celticu di saint blaise bouches du rhne finu à avarico in gallia cintrale l oghjinca bourges chì anu ristituitu buccheri è anfure vinarie dopu à a fundazione di massalia l impurtazione etrusche in gallia ebbenu piuttostu una crescita in parallelu à ciò chì cuncirnò in modu più prividibule i produtti d origine greca cusì ùn hè micca raru di truvà fibule metalliche ma ancu vasi in bronzu di fattura etrusca à mezu à e grande tombe à camera cum è u famosu crateru di vix in burgogna in a tomba di vix u tumulu di a principessa gallica omonima era differente a situazione di i rapporti incù i fenici chì in cuncurrenza incù i focei annantu à e strade occidentale è in u mare tirrenu funu custretti à annessà si ibiza è à stabilisce ci una culonia intornu à u a c si riproduce cusì una tipica dinamica di l irradiazione di i fenici chì da l iniziale debule friquenze à fine di cummerciu si vissenu custretti à orientà si versu forme pièu durevule d insidiamentu in riazzione à u culunialismu grecu caratterizatu da l occupazione è l usu stabile di u territoriu più dopu azzizzati da i persiani di ciro u grande i focei abbandunonu a so cità d origine andendu à rinfurzà intornu à u a c o pocu dopu l areale cummerciale d alalia e cunsequenze di stu muvimentu fubbenu nutevule l insirimentu di i rifugiati anatolichi marcò a trasfurmazione d un insidiamentu cummerciale in una vera è propria cità assumendu i significatu d un attu di fundazione incù l instaurazione di santuarii dedicati è a migrazione di i culti di a mammapatria ma quessa sicondu a tistimunianza d erodutu avaria pruvucatu prestu un cambiamentu in l equilibrii di i puteri tirrenichi e duie putenze incù interessi cummerciali in l aria tirrenica etruria è cartagine fubbenu stimulate à assucià si per fà fronte cumunu à a prissione cummerciale di e culonie ionie d occidente l etruschi in particulare in l ultimi dicennii di u vi seculu a c missenu in opera una alternativa propria à e strade cummerciale duminate da i culoni grechi in occidente chì à traversu u adriaticu stabilì un cuntattu direttu incù atena l attica è incù u egeiu un rollu impurtante era svoltu da l aria di l etruria padana chì travirsava un periodu di grande spannamentu è da i centri cummerciali etruschi o etruscu grechi di u delta di u pocu adria spina voghiera è san basilio ricolla infatti à u vi seculu a c un allianza militare trà etruschi è cartaginese di a quale semu infurmati da aristotele l esistenza d una stretta interrilazione punica etrusca hè cunfirmata da i risultati di l archeulugia chì anu svilatu l esistenza d intensi interscambii è influenze culturale è cummerciale à cartagine è in parechji centri di sardegna laziu etruria meridiunale campania è gallia meridiunale à un epica chì và sicondu i ritruvamenti da u seculu viii a c finu à a mità di u seculu vi a c u quatru archeulogicu pare indicà a prisenza stabile di mercanti fenici longu e coste tirreniche è prubabilmente in e stesse preneste è caere cum è sugiritu ancu da u tuponimu punicum usatu per unu di i trè porti cerretani a cunvirgenza d interessi hà truvatu una cunferma in u in u ritruvamentu sensaziunale fattu à pyrgi di duie lamine auree cumpurtendu una scrizzione bislingua fenicia etrusca e cusiddette lamine di pyrgi i duie testi di u stessu tinore ancu s elli ùn sò micca identichi facenu riferimentu à a cumuna cunsacrazione d un tempiu è un simulacru à a dea fenicia astarte in un locu offerto da thefarie velianas rè di caere a fundazione di u locu sacru hà una matrice pulitica chì trascende a dimensione lucale apparisce infatti ligata à e tappe di l investitura pulitica di stu sughjettu thefarie velianias l a quale rollu incarna tratti assimilabili à un tirannu una figura pulitica tandu appena emergente da u sistema oligarchicu precedente ma lascia inoltre intende ancu una friquenza fenicia punica di u santuariu incù forme di reciproca ospitalità publica chì s aghjunghje à l ospitalità mercantile sottintesa in u dighjà citatu tuponimu purtuale di punicum bench ella ùn fusse micca pussibule una datazione annantu à a basa di e sole scrizzione ùn fermanu micca dubbiti annantu à una so cullucazione vicina à u a c u stessu quatru saria cumpatibile incù a nutizia furnita da polibio altrimente poca capiscitoghja d un trattatu trà roma è cartagine da ellu datata à u cunsulatu di luciu giunio bruto è luciu tarquiniu collatino intornu à u a c o à u a c immediatamente dopu à a cacciata di tarquiniu u superbo è u scioglie di l età regia sicondu una crunulugia largamente ammessa da a muderna sturiugrafia rumana a cullucazione timpurale di a battaglia ùn hè micca cunnisciuta incù pricisione da erodutu sapemu ch è ciro batte creso in cappadocia è dunque s impatrunisce di a cità di sardi induv ellu s era rifughjatu dopu move versu babilonia è si n impatrunisce in u frattempu u cuntrollu di a lidia à u principiu affidata à tabalo passa in e mane di arpago chì invade l ionia è piglia subitu focea a caduta di focea ricolla dunque à pocu dopu à a caduta di sardi quest ultimu evvenimentu pò esse datatu à u grazia à una nutizia indiretta furnita da u marmor parium per diogene laerzio chì ripiglia sosicrate a morte di creso avvinite invece un pocu prima in u a c vene à dì anni dopu à a morte di periandro cullucata in l annu di a olimpiadi u a c da a cronaca di nabonide sapemu invece ch è ciro righjunse u tigri in u mese di nisannu marzu aprile di u a c è ch è u mese dopu andò versu un paese chì nonustante una lacuna in u testu pararia esse a lidia riguardu à ste fonte a presa di sardi pò esse circuscritta à u per via di cunsequenza a caduta di focea daterebbe à l incirca à u incù una prubabile priferenza per a datazione più bassa santu mazzarino per indettu sustene l esistenza d una tradizione crunulogica più bassa rispichjata da u marmor parium è prupone una datazione à u per a presa di sardi è à u per a cunquista di l ionia tinutu contu di a fuga in occidente è di i cinque anni di pirataria ripurtati da erodutu a battaglia duvite avvene in u a c o siguendu mazzarino in u a c i vincidori fecinu ritornu à alalia induve presu attu di a situazione chì s era creata stirponu donne è criaturi annantu à e vinti nave sopravviventi per dirige si versu e coste tirreniche di l enotria fendu strada annantu à reggio a cità chì detinia tandu u cuntrollu di e strade à traversu u strettu calabro sicilianu l evacuazione d alalia duvite prubabilamente cuncernà i soli grechi di più ricente immigrazione quessa concorda incù e date archeulogiche alalia finu à a cunquista rumana apparisce cum è un centru induv elli perduranu di manera nutevule l elementi culturali grechi cum è tistimunieghjanu l usi funerarii l onomastica è i ritruvamenti epigrafichi incù segni d una prisenza mista etruscu cartaginese oltre à forte influenze classifichevule più generalmente cum è italiche incù u benistà di a cità di u strettu i rifugiati si spustonu dopu annantu à e coste lucane di u mar tirrenu è raccoltu ancu u cunsensu di a vicina posidonia ci fundonu elea si pò custattà in l accordu incù l altre duie poleis l esistenza d un interessu cumunu in modu anti etruscu è anti punicu per u rinfurzamentu di a prisenza culuniale greca in u mar tirrenu meridiunale posidonia culonia sibarita pudia aspittà si inoltre da una culonia ionia un rinfurzamentu di l assu cummerciale preesistente è priviligiatu trà sibari è miletu in antagunismu contru u scopu tarantinu d un cuntrollu annantu à e coste tirreniche u situ sceltu in terra enotria purtava u nome italicu di yele a lizione erudutea dimostra chì quì cum è per alalia si trattava di una fundazione annantu à un insidiamentu preesistente di tipu areale cummerciale ss ipotesi ùn hè micca stata ravvivata da i ritruvamenti archeulogichi resti di l opere murarie di un paese arcaicu organizatu di tipu puligunale sò stati purtati à a luce annantu à a cullina di l acropula eleatica una di l opere murarie analizata annantu à base stilistiche apparisce rializata in ottimu modu puligunale di tipu lesbiu vene à dì à ghjunte curve sta tipulugia pare infatti dirittamente impurtata da l asia minore truvendu in u mediterraniu occidentale i soli riscontri di naxos è di lipari altri scavi di l acropula anu invece ridimensiunatu a purtata di ssa datazione effittuata annantu à sole base stilistiche ùn hè affiuratu alcun elementu stratigraficu per una datazione anteriore à a fundazione d alalia a c è ancu i pochi ritruvamenti anteriori à u a c ùn furniscenu micca una prova decisiva di una fundazione anteriore à a battaglia l incerta vittoria di i focei marcò di fattu un mumentu d arrestu di l espansione culuniale è mercantile di i grechi in u mediterraniu nordu occidentale chì firmata finu à tandu senza riazzione avia datu locu à una spezia di talassocrazia l etruschi s assicuronu u cuntrollu annantu à e strade di u mare tirrenu sittentriunale garantiscendu si a sicurezza di e coste di l etruria è u duminiu di quelle di a corsica almenu da u virsante orientale una prova d espansione versu u sudu serà fatta pochi anni dopu à ma fiascherà in u a c per via di a putenza di l antica culonia magnugreca di cuma l armata italiota abilmente guidata da aristodemu l ultimu tirannu cumanu infligerà una prima sivera scunfitta à e forze etrusche à a quale ferà seguita una siconda in ariccia incù l etruschi guidati da arrunte in u a c contru à una cualizione di cumani è latini i centri etruschi di a campania cunnisceranu dinù una nutevule crescita ma e mire etrusche annantu à a magna grecia pudianu esse cunsiderate definitivamente arghjinate ci vuleranu parechji dicennii perch ellu si virificheghji l arrestu definitivu di l espansiunismu etruscu u declinu di u duminiu nordu tirrenicu è a perdita guasi tutale di cuntrollu annantu à i culligamenti incù a campania è annantu à roma succederà finalmente in u a c quandu una cualizione cumana siracusana guidata da ierone infligerà à l etruschi una disastrosa è definitiva scunfitta navale in a battaglia di cuma a contrapartita à l egemunia etrusca annantu à u mare tirrenu sittentriunale fù a delimitazione di a propria sfera d influenza incù quella di cartagine chì si riservò manu libera in a pussibilità di stende disegni egemonichi annantu à a sardegna sana ma tali scopi divianu quantunque tene contu di l inaspittata resistenza di e pupulazione lucale chì a so strenua oppusizione era ghjunta à rispinghje di manera valevule a prova di stende l influenza egemonica cartaginese à l isula sana ch è u cunduttiere malchos à capu d un armata di omini pruvò di pone in attu muvendu si da e cunsulidate pusizione di e culunisazione meridiunale è orientale di l isula a criazione di strade altirnative da i marcati attichi ebbe l effettu ancu s ellu ùn ne custituiscìa micca u scopu principale di trasfurmà l etruschi in l intermidiarii priviligiati in i cuntatti cummerciali trà u mondu ellenicu è quellu di e culture è di i populi di l europa cintrale aldilà di l alpe in stu modu fù rivucatu o furtamente ridimensiunatu u rollu tradiziunalmente svoltu da l altra culonia focea di massalia a purtata tutale di a midiazione focea in i scambii incù u mondu grecu orientale hè di fattu annientita da u cuntributu mercantile di e cità ionie soprattuttu samo ma ancu efesu è miletu asia minore tutti è trè emblematiche dedicatarie in u santuariu ellenicu di gravisca à l internu d una più influenza artistica grecu orientale hè stata fatta l ipotesi di a prisenza in occidente d artigiani pruvinenti da focea in particulare per a manifattura è a decurazione di e cusiddette idrie ceretane in u mutatu cuntestu in l equilibrii chì s eranu creati à a fine di u seculu vi a c in u mare tirrenu s assiste à una drastica interruzione di l impurtazione in europa cintrale di marcanzie manufatte d origine massaliota mentre si rigistreghja à listessu tempu un incrementu di scambii d ogetti di fattura etrusca o di manifattura attica ma sicondu tipulugie ben attistate in aria etrusca padana l influssu esercitatu da sti cuntatti ebbe un nutevule pesu in quella fasa di spannamentu chì marcò u passaghju di a civiltà celtica da a cusidditta cultura di hallstatt à a facies di a tène tantu chì si pò affirmà chì sta situazione ghjustificheghja u fattu chì e prime manifestazione tipiche di a cultura lateniana trovanu guasi tutti i so precedente è e so fonte d inspirazione in u duminiu peninsulare i caratteri cumuni à i diversi fuculaghji lateniani sò prubabilamente u riflessu di l origine cumuna mediterrania di l impulsione chì l alimentonu è sicondu altri chì senza tema di esagerà à parte da u v seculu a c in u cusiddettu periodu d a tène l arte di i celti conobbe un sviluppu nutevule grazia à e capacità è à e sperienze tecniche furtamente influinzate da i cuntatti cuntinui incù e culture mediterranie soprattuttu incù i grechi è incù l etruschi a pianura padana o padanu veneta è più prubbiamenti pianura padanu venetu rumagnola è menu prubbiamenti vaddi padana vaddi chì si riferisci à u bacinu di u fiumu pò da a vaddi pò à u so delta hè una pianura alluviunali una rigioni giugrafica unitaria da u puntu di vista murfulogicu è idrugraficu situata in auropa miridiunali chì si stendi longu l italia sittintriunali cumpresa principalamenti prima di u bacinu idrugraficu di u fiumu pò cumprindendu parti di i rigioni piemonti lumbardia emilia rumagna è venetu cumpresi in l isoipsa di i centu metri d altitudina a nordu livanti oltri l adige par parechji oltri a catena di i coddi euganei è a laguna di vinezia par altri a pianura assumi a dinuminazioni di pianura venetu friulana sti dui arii pari cuntigui sò siparati da l auropa cintrali da a catena alpina chì custituisci spartiacqua giugraficu è climaticu è sò cusì cunsidarati com è parti di l auropa miridiunali l alpi i prealpi i rilievi di i langhe è di u monferrato dilimiteghjani a pianura padana longu i virsanti nordu punenti è sudu punenti u virsanti miridiunali essendu inveci chjusu da a catena di l appinnini mentri à livanti hè bagnata da u mari tarraniu in u so sittori più sittintriunali l adriaticu par definiscia la hè ancu imprudatu ancu puri raramenti u tuponimu bassupianu padanu un antru terminu intrutu ricintamenti in l usu cumunu hè quiddu di padania chì hè ancu diffaramenti imprudatu in parechji duminii com è quiddu puliticu par disignà un aria di l italia sittintriunali in parti cuincidenti incù a pianura stessa a pianura padana chì a so superficia hè di circa hè bagnata più di chì da u pò è da i so numarosi affluenti ancu da adige brenta piave tagliamento renu è da i fiuma di a rumagna in i so bassi corsi da u sboccu in pianura insin à a foci a pianura padana hè una di i più grandi pianuri auropei è attualmenti a più grandi trà quiddi di l auropa meditarrania accupa bona parti di l italia sittintriunali da l alpi uccidintali à u mari adriaticu è hà à l incirca a forma di un triangulu guasi à u centru scorri u fiumu pò chì l attraversa in dirizzioni punenti livanti u fiumu li dà u so nomu chì deriveghja da padus nomu latinu di u pò u terminu padania bench è più ricenti cumparisci dighjà in u in un articulu di a sucità giugrafica taliana scrittu da gian lodovico bertolini è intitulatu nantu à a pirmanenza di u significatu estinsivu di u nomu di lumbardia l attività di i fiuma prisenti hè a principali causa di a furmazioni di l ambienti attuali di pianura alluviunali incù significativi cundiziunamenti duvuti à i ghjaciazioni è à i finomini di subsidenza diffirinziali in currispundenza di sinclinali è anticlinali sipolti u so aspettu cuntimpuraneu hè u risultatu di l azzioni di numarosi corsi d acqua chì ani in successivi tempi giulogichi è storichi arricatu sidimenti fluviali à u bacinu marinu custieri sughjettu à finomini di subsidenza chì accupava l oghjinca pianura padana in particulari a gran parti di i dipositi supirficiali affioranti hè u pruduttu di l attività fluviali pusteriori à a ghjaciazioni wrm chì si cunclusi circa anni fà u sciuglimentu di i ghjacciali libarendu una grandi quantità d acqua in tempi giulugicamenti brevi hà incausatu l erusioni di i grandi corpi murenichi edificati pricidintamenti da l attività di i ghjacciali i matiriali erosi à monti o in prussimità di i dipositi murenichi diposti à l iniziu di i vaddi funi diposti in i vaddi eppuri sottu à i dipositi cuntinintali fluviali è fluviu glaciali chì prisentani spissori di parechji cintunari di metri s hè sviluppatu un basamentu d urighjina marina incù aspettu strutturali cumplessu è micca priva di significatu niutettonicu dipoi u tardu cretacicu infatti a pianura padana hà rapprisintatu a parti fruntali di dui cateni di opposta cunvirghjenza l appinninu sittintriunali è l alpi miridiunali i studii nantu à a basa di a siquenza pliu quatirnaria in a purzioni cintrali è miridiunali di a pianura padana mostrani u sviluppu di una seria di bacini sedimentarii di tipu sin orugenetichi chì si sò furmati in seguitu à muvimenti chì si poni culligà à parechji fasi tettonichi a purzioni sittintriunali di a pianura inveci prisenta una struttura monuclinali immergenti versu u sudu l aspettu finali di a pianura padana s hè raghjuntu incù u riimpimentu difinitivu cuminciatu in u pliucenu incù dipositi à u principiu marini è dopu cuntinintali di i bacini ampiamenti subsidenti di l avanfossi padani bench è a strutturazioni difinitiva di u substratu sipoltu fussi tradiziunalamenti assuciata à una fasa tettonica pliucenica media infiriori datevuli da a discurdanza esistenti trà i sidimenti pliu pleistucenichi marini è u substratu più anticu l upinioni hè sempri più diffusa chì i dipositi alluviunali quaternarii siini stati cuinvolti in fasi neutettonichi cundiziunendu cusì ancu a morfugenesi più ricenti ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu populu pò difinì in ghjinirali un gruppu spicificu d essari umani accumunati da un sintimentu d appartinenza pussidendu o menu carattiristichi cumuni quali lingua cultura rilighjoni o naziunalità pà certi un populu hè l insemi di li cittadini d unu statu ancu s iddu in quistu casu si duvaria aduprà la parola pupulazioni ch hè l insemi di i parsoni fisichi risidenti in lu tarritoriu d unu statu altra cosa ancora hè la nazioni cunsidarata comu custituita da parsoni chì cundividini un ligamu suciali è culturali par asempiu lu vechju tistamentu faci rifirimentu à lu populu di mosè chì veni cunsidaratu una nazioni una rilighjoni è una cultura firmendu chjari li ghjusti difinizioni di nazioni riguardu à la cumunanza di lingua di custumi è di istituzioni suciali è di populu riguardu lu sintimentu d appartinenza li paroli nazioni è populu venini cuntinuamenti cunfusi trà iddi fin à sustituì l una cù l altra in la dichjarazioni univirsali di li diritti cullittivi di li populi conseu barcellona maghju s afferma ugni populu hà lu drittu cussì d adintificà si ugni populu hà lu drittu à affrancà si nazioni sicundu quisti cuncetti è in cunforma à li lingui francesa è inglesa la parola nazioni tendi à piddà un significatu più puliticu ch è culturali mentri la parola populu tendi à piddà un significatu più culturali letruria era una rigioni antica di l italia cintrali a viia trà i rigioni di l italia augustea chì cumprindia a tuscana parti di l umbria uccidintali finu à u fiumu tibaru u laziu sittintriunali finu à roma è i tarritorii liguri à u sudu di u fiumu magra cunfineghja à u nordu incù a liguria à parta da u fiumu magra macra venini dopu prusiguendu versu u sudu longu a costa tirrenica i fiuma prile prelius o prilis è ombrone umbr sempri più versu u sudu ci hè u fiumu tibaru tiberis distanti migli rumani da u magra chì custituisci a cunfini miridiunali di l etruria incù l anticu latium vetus di i latini è a sabina di i sabini sottu augustu fù trasfurmata in a vii regio cunfineghja inoltri in a so parti uriintali incù l umbria tantu chì u fiumu tibaru par un certu trattu custituisci a cunfini trà a dui rigioni a rigioni hè ancu ricca di lava navighevuli com è u ciminu lavu di vico quiddu di volsinii lavu di bolsena quiddu di clusium lavu di chjusi u sabata lavu di bracciano è u lavu trasimeno pliniu u vechju conta chì in etruria i pelasgi cacciàni l umbri ma ni funi cacciati à so volta da llidi da u nomu di u rè di quisti ultimi presini u nomu di tirreni più tardi chjamati incù u terminu grecu di tusci dirivanti da u ritu sacrificali verbu grecu tho sacrifiziu frà u x è l viii seculu a c l ità di u farru trova a so massima sprissioni in a civiltà villanuviana priciduta in u bronzu ricenti da a cultura protuvillanuviana chì hà presu u nomu da villanova una frazzioni di castenaso un insidiamentu di grandi intaressu archiulogicu induva sò stati truvati lanci spadi pettini è giuieddi di ogni tipu quista hè una dimustrazioni di i prugressi chì erani stati fatti in l estrazzioni è in a lavurazioni di i mitalli di qualessi era particularamenti riccu u sottuterra di a rigioni à parta da a tarda ebbica ripublicana iniziu di u i seculu a c a rumanisazioni di l etruria pudia dì si oramai cumplittata u paisaghju hè carattarizatu da i cità alliati da i culonii è da i so infrastrutturi ci s aghjunghji una multitudina di picculi fattorie è in i zoni perifirichi sopravvivini paesa d urighjina etrusca in u corsu di u seculu cumenciani à furmà si in i tarritorii culonii di prubità più maiori ditti villi impresi agriculi spicializati chì cummercializeghjani i so prudutti criati grazia à l apportu di schiavi in u tarritoriu di cosa sò prisenti grandi furnaci di anfuri accantu à i villi imprudati com è cuntinidori par u vinu chì funi dopu scuparti annantu à numarosi relitti in i stradi cummirciali à l internu di u mari tarraniu in u a c l etruschi è i culoni latini ottensini a cittadinanza rumana ma u periodu succissivu fù marcatu da gravi avvinimenti militari fù distrutta difinitivamenti talamone è u so portu più di prubabilamenti à roselle è vetulonia mentri à populonia a distruzzioni hè ricurdata da i fonti i mutamenti chì si righjistrani in u tarritoriu sò par a maiò parti distinti da a ruvina di i picculi prubitarii è di u culoni incù a scumparsa di i so insidiamenti in i campagni à favori di i cità à u tempu di l imperatori augustu fù custituita a vii rigioni ditta regio vii etruria di l ondici rigioni in i quali fù suddivisu u tarritoriu d italia ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu villanuvianu hè lu nomu cunvinziunali è mudernu d un aspettu culturali protustoricu difinitu annant à basi di li carattiristichi di li resti materiali lu nomu dirivighja da la lucalità di villanova frazioni di la cumuna di castenaso pruvincia di bulogna dundi trà lu è lu ghjuvanni gozzadini truvò li resti d una nicropuli purtendu à la luci tumbi di quisti à incinnarazioni è à inumazioni duranti la prima età di lu farru trà lu ixu seculu a c è lu viiiu seculu a c l aspettu villanuvianu caratterizzò l etruria l emila è romagna in particulari la zona di bologna è verucchio in lu riminesu li marche fermo la campania capua capodifiume pontecagnano sala consilina è la lucania zona di lu vallo di diano certi studiosi h hencken dicini chi la civiltà villanuviana si saria stesa da l etruria miridiunali à lu restu di la pinisula intarissata da sti civiltà altri autori jean paul thuillier ghjuseppi sassatilli pensani inveci chi si sia trattatu piuttostu di unu sviluppu lucali risalenti à la tarda età di lu brunzo la principali caratteristica di la civiltà villanuviana cù pricidenti in lu protuvillanuvianu xii x seculu a c di la fasi finali di l età di lu brunzu erani li tumbi à incinnarazioni dundi li cinnari di lu mortu erani posti in un urna la pratica funeraria ha sumiddanzi cù l aspetti di l età di li campi d urni di la pianura danubiana mentri li pupulazioni indoauropei praticaiani lu ritu di l intarramentu in li nicropuli villanuviani è parò attistatu puru l intarramentu cù tumbi à fossa chì à cumincià da lu viiiu seculu a c s accumpagna à quiddu crimatoriu vicinu à l abitati chì a volti in quistu piriudu piddani diminsioni senza pricedenti tantu da essa difiniti centri protuurbani si truvaiani l arii funerarii carattirizzati da tumbi à buca o pozzetto a volti rivistiti cù ciottuli à fussa a cassetta di lastri di petra l urni cinnararii erani fatti guasgi sempri da vasi biconichi ma puru da brocchi biconichi o ovuidali è anfori un antru tipu di cinnarariu cumuni à l aria laziali hè l urna à capanna sparta in l etruria custera è miridiunali interna è chi si riteni risirvata à li pater familias lu tipicu ossariu biconicu era pruvvistu di una o dui ansi urizzuntali impustati annant à un puntu di massima spansioni in lu casu di vasi cù dui manichi unu si rinveni truncatu forsi par motivi rituali in quistu sensu ghjlda bartoloni l urni cinnararii erani chiusi da scudeddi vurtulati o à volti da elmi par calchì tumba di masciu lu curredu funarariu pudia comprenda morsi di cavaddu rasoi lunati cù la lama à forma di luna criscenti spiddi chiusi par li vesti sarpighjanti spiddoni è armi par l omi o puru alementi di cinturoni fibuli ad arcu spirali par capiddi è elementi di lu tilaghju par li donni in li dipusizioni villanuviani risulta pocu diffusa la prisenza d alementi diffarenti dall urna cinnararia è da lu so cuparchju la chjiramica ha formi manda varii cù li fianchi grossi dunqua hè nicissaria una cuttura à alti timparaturi chi cumporta una grendi priparazioni artighjana la dicurazioni hè incisa suventi cù unu strumentu à più pinzi cù formi guasi sempri giumetrichi li curredi funararii di lu villanuvianu evolutu di li tumbi sia à crimazioni chi à intarramentu si prisentani più abbundanti è ricchi di quiddi di lu villanuvianu anticu cù lu passà di lu tempu si cuminciani à vida li signi di una stabili diffarinziazioni suciali li capanni è l altri strutturi abitativi par quantu ni sapemu da li scavi è da l urni cunfurmati à capanna aviani pianta illittica tunda rittangulari o quadrata erani fatti di lignu è rifiniti cù tarra padedda aviani una porta annant à lu latu più curtu abbaini annant à lu tettu par la sciuta di lu fumu è calchì volta puru finestri la sucietà villanuviana era in cumenciu pocu diffarinziata praticaia l agricultura è l allivamentu ma pianu pianu l attivitai artighjanali spicializzati spizialmenti la mitaddurgia è la chjiramica purtaiani accumulu di ricchezza è favuriani la diffarinziazioni suciali un sò chjari li rapporti di la cultura villanuviana è protovillanuviana cù quidda di li terramare sviluppata si in l età di lu brunzu sicunda mità di lu ii millenniu a c in la pianura padana chi ugualmenti praticaia lu ritu di l incinnarazioni ma cù quali manca ugni cuntinuità in l insidiamenti li siti tarramariculi venini abbandunati in lu xii seculu a c par raghjoni ancora micca cunnisciuti mentri l insidiamenti villanuviani risalini à lu ix seculu a c tuttavia risalendu in lu tempu in la zona giugrafica accupata in la prima età di lu farru da li gruppi purtatori di l aspettu villanuvianu in la tarda è in la piena età di lu brunzu si ricunnosci ghjà una prisenza parmanenti di gruppi urganizzati annant à basi d un rapportu stabili trà insidiamenti è tarritorio numarosi abitati accupati in li fasi micca avanzati di la media età di lu brunzu inghjiru à lu xvii seculu a c prusparighjani attraversu li succissivi fasi di lu brunzu mediu aspettu stilisticu appenninicu di lu brunzu ricenti aspettu subappenninicu di lu xii seculu a c è di lu brunzu finali a parta da lu ix seculu a c li pupulazioni tendinu à abbandunà l altipiani dundi s erani staddati in lu piriudu pricedenti cù finalità essenzialmenti difinsivi prifirendu pianicci è cuddini vicini par pudè meddu sfruttò li risorsi agriculi è minararii li siti si caratterizzighjani par una maiori cuncentrazioni è par la so cullucazioni in prussimità di vii di cumunicazioni naturali è d approdi fluviali lacustri è marittimi in tuscana è in lu laziu sittentriunali la prugrissiva crescita demugrafica è la vicenda di li rapporti suventi micca pacifichi trà li centri abitati protustorichi porta à la nascita di grandi centri abitati par sinecismu aggrigazione di viddagghj puru micca vicini trà iddi a parta da lu ix seculu a c si ponini cussì li basi di quiddi chi sariani stati li grendi città etruschi di epica storica comu vulterra chiusi vetulonia orvietu vulci roselle tarquinia cerveteri veiu da lu ix à lu viiiu seculu a c spezia à causa di lu successu di lu novu sistema acunomicu è pruduttivu crebbi la pupulazioni di quisti grendi centri protuurbani chi occupaiani vasti arii unitariamenti dilimitate mentri li diffarenti gruppi familiari intarraiani li morti in lochi posti à fora di li limiti di l abitatu è chi in lu so insemi furmaiani una vasta nicropuli li grendi abitati cintrali divenneru impurtanti nodi in li vii di cumunicazioni è cuntrullendu grendi tarritori in l ordini di li km suventi cù piccoli abitati satelliti in currispundenza di li cunfini detteru locu à la prima forma di statu di la pinisula in campania insemi à la cultura villanuviana villanuvianu miridiunale si sviluppò à lu cumenciu di l età di lu farru la cultura di li tumbi à fossa carattarizzata da lu ritu di l inumazioni in lu settori padanu l insidiamenti prusparighjani ouru grazii à lu cummerciu cù li rughjoni più sittentriunali in particulari l ambra da lu mari balticu lu centru più impurtanti pari essa verucchio in rumagna in l aria mediu adriatica puru à fermo in li marche tracci di insidiamenti sò prisenti à carpi à bologna è in la zona di modena castelfrancu emilia cognento è savignanu annant à lu panaro in assenza di alementi linguistichi chi cunsentinu di idintificà cù cirtezza la cultura materiali villanuviana cù una pricisa stirpa sturicamenti attistata sò stati avanzati diffarenti iputesi ma nisciuna di iddi ha in ugni casu raghjuntu lu liveddu di cirtezza è di ampia cundivisioni trà li spezialisti in particulari l iputesi di idintificazioni sò tre la storia rumana hè ciò chì si intendi par li vicendi storichi chì hani vistu prutagunisti l antichi rumani par la storia di la cità di roma chì par l antichità cuincidi cù idda si rimanda à la boci apposita sicundu lu racontu tradiziunali la fundazioni di roma à mità di l viiiu seculu a c si devi à li leghjendari rumulu è remu nonostanti lu privalè di lu primu annant à lu sicundu la data ufficiali aprile di lu a c venni stabilita da marcu terenziu varrone calcolendu à ritrosu li pariodi di regnu di li ri capitolini anni circa par ogni re altri funti in rialità riportani dati diffarenti quintu enniu in li so annales culluchighja la fundazioni nell a c lu storicu grecu timiu di tauromeniu nel a c contempuraneamenti quindi à la fundazioni di cartagine fabiu pittore all annu a c è luciu cinciu alimentu in lu a c la datazioni di varroni quidda tradiziunalmenti celebrata hè cunsiderata sia troppu alta in relazioni à la prima unificazioni di l abitati avvenuta presumibilmenti in la mità di l viili seculu sia troppu tarda i primi insediamenti risalini à lu iiu millenniu a c da lu puntu di vista archiulogicu in la zona di lu latium si sò osservati certi tracci di pastorizia porci pecuri menu li vacchi è di modesta agricoltura soprattuttu farru spelta è orzu par quantu fossi permessu da l area paludosa cù li primi operazioni di bonifica inghjiru all età di lu ferru ix viili sec a c si sviluppani puru li primi cultivazioni di frumentu vita è aliva si hani certi tombi à incinerazione sostituiti poi in lu ix seculu da li primi sepolture certi tombi arcaichi mostrani pochi offerti segnu di una sucietà omoghjinea è certi ogghjitti preziosi da lu seculu successivu ma la vera è propria cità si venni furmendu attraversu un fenomenu di sinecismu duratu vari secoli è culminatu appuntu à la mità di l viili seculu a c in analogia à quantu accadeva in tutta l italia centrale li urigini di la cità si devini à una progressiva riunioni in un veru è propriu centru urbani di li villagghj sorti annant à tradiziunali setti culli si trattava di insediamenti di l antica popolazioni di li latini di stirpi indoeuropea gruppu latino falisco già presenti da lu x seculu la lucalità presentava ampii zoni pianeghjanti pressu lu tevere chì tuttavia erani in parti occupati da paludi è stagni li cullini chì si affacciavani annant à fiumi erani inoltri ricchi di acqui è cuntrollavani lu guadu di lu fiumi pressu l isola tiberina à lu puntu di intersezioni di dui importanti direttrici cummerciali la prima direttrici cummerciali andava da la custa à li zoni interni di la sabina lungu la valli di lu teveri è era utilizzata par l approvvighjonamentu di lu sale indispensabili par li economii agricolu pastorali corrispondi à la via salaria di epoca storica la sicunda era rappresentata da l itinerariu chì andava da l etruria à la campania li primi ri di roma sò ghjineralmenti cunsiderati cumi figuri prettamenti mitologichi poiché la datazioni proposta da varrone chì cunsidera un totali di anni par li setti monarchi hè monda probabilmenti troppu breve la tradizioni attribuisci à ogni sovrani un particolà cuntributu in la nascita è nellu sviluppu delli istituzioni romani è dellu sviluppu socio politicu di l urbe romolu hè ritenutu un eroi eponimu vieni ricordatu cumi lu fondatori di la città à cui diedi li principali istituzioni civili di cui si ricorda la furmazioni di un cunsiddu sceltu da lu ri lu primu senatu lu mitu lu voli regnanti finu à lu a c quendu li succedi un interrex ossia un anziani chì faceva li annant à veci duranti lu cambiu di regno questa figura mostra chì la successioni à lu tronu ùn avvinia certamenti par via dinastica rumulu realizzò puru la prima distinzioni trà patrizi discendenti da padri illustri è plebei moltitudine istituendu puru la clientela è lu patronatu di li sicundi versu li primi divisi puru la cità in tri tribù titienses ramnenses lùceres è trenta curie puru si questa vieni cunsiderata cumi un attribuzioni piuttostu moderna numa pompiliu ri da lu à lu a c hè un nomi tipicamenti italicu di urigini osco umbra la legghjinda lu voli creatori delli principali istituzioni relighjose trà cui li culleghj sacerdotali delli vestali di li flàmini di li pontefici è di l àuguri istituì puru la carica di pontefici massimu pontifex maximus nonché la suddivisioni di l annu in dodici mesi è la precisa regolamentazioni di tutti li festi è li celebrazioni precisendu li ghjorni fasti è nefasti tullu ostiliu succedutu subitu à lu precedenti siedi à lu tronu finu à lu sconfigghjindu li sabini è cunquistendu alba longa cù una iniziali espansioni territoriali in lu laziu da un puntu di vista storicu si tratta di un fattu possibili poiché à la mità di lu vili seculu a c si hè osservatu un abbandonu di li villagghj limitrofi à lu ri vieni attribuita puru la prima pavimentazioni di lu foru lu successori ancu marziu da lu à lu a c ni proseguì l opera fundendu la prima delli culonii ossia ostia traducibili in latinu cumi foci la custruzioni di la nova cità era dovuta probabilmenti à la necessità di cuntrollà la zona meridionali di lu tevere l esistenza storica in particolà di l ultimi tri ri pà esseri accertata sebbeni sia possibili chì li dui tarquini siani una duplicazioni di unu stessu personaghju sottu questi sovrani la cità entrò nell orbita etrusca è ebbi una straordinaria fioritura tarquiniu priscu regnanti da lu par una ghjinerazioni effettuò diversi lavori pubblici cumi lu drenaghju delli zoni pianeghjanti attraversu la cloaca massima istituì puru un esercitu guidatu da tri ufficiali li tribuni militari tribuni militum à capu di fanti è cavalieri vieni urganizzatu puru lu sistema elettorali attraversu li curii dal latinu par co viria intendendu una riunioni di omini serviu tulliu riorganizza l esercitu in la nova falangi oplitica cù una divisioni di li cittadini in classi sicundu lu censo è in tribù sicundu la residenza li tribù sò divisi in quattru urbani suburbana palatina esquilina cullina è rurali poi divenuti da lu v seculu serviu tulliu effettua puru un primu censimentu è la tradizioni lu voli custruttori di lu tempiu di diana sull aventinu vieni introdottu puru l aes signatum ossia pani di bronzu cuntrassegnati l ultimu ri tarquiniu lu superbu venni cacciatu in lu a c sicundu la tradizioni à causa di li so atteghjamenti arroganti è di lu disprezzu versu li so cuncittadini è versu li istituzioni romane si tratta probabilmenti delli cunseguenzi di lu decaderi di la potenza etrusca di la quali roma approfittò par cunquistarsi una maghjori autonomia li rapporti internaziunali di roma testimoniati da lu primu trattatu cù cartagini di lu a c furonu bloccati tempuraneamenti par li tensioni è li guerri cù li popoli cunfinanti quali li etruschi guidati da porsenna li latini chì furonu sconfitti da li romani in lu a c pressu lu lagu regillo è varii popolazioni uniti cumi equi volsci è sabini chì li romani sconfisseru in lu annant à monti algidu dopu la prima guerra offensiva di roma cuntru veio par li salini di lu tevere la cità venni stravolta in lu a c da un incendiu appiccatu da li galli guidati da lu ri brennu chì cù successu avevani già invasu l etruria l intensità di quidda vergogna verrà superata solu da lu saccu di roma in lu d c li romani successivamenti si scontraronu prima cù li sanniti a c è poi cuntru li tarantini aiutati da pirru ri di l epiro sconfitti in lu à maleventum chi da quel momentu fu ribattezzatu beneventum in lu a c cù la vittoria annant à bruzi chì detenevani finu à quel momentu lu cuntrollu di parichji cità di la magna grecia di la calabria centru settentrionali puru li poleis grechi vengonu annessi à lu territoriu romanu roma si ritrovò à cuntrollà un territoriu chì andava dallu strettu di messina à lu fiumi rubicone li guerri cuntru li diversi popolazioni italichi cuntru li galli li cartaginesi è li macedoni porterannu à cunsolidà lu duminiu sull italia è à inizià l espansioni in spagna è in macedonia data simbolu di questa espansioni in lu mediterraniu hè lu a c annu in cui dopu un assediu duratu tri anni è altrettanti guerri cumbattuti nell arcu di più di un seculu cuntru roma cadi definitivamenti cartagine la quali vieni cumpletamenti rasa à lu solu è cusparsa di sali da li truppi romani cumandati da publiu corneliu scipioni emilianu vieni cunquistata è distrutta puru corintu cità simbolu di la resistenza greca à la politica di espansioni romana cù questi dui grandi vittorii roma abbandona lu rolu di potenza reghjonali in lu mediterraniu occidentali par assurghjà superpotenza incontrastata di tuttu lu bacino lu quali d ora in poi ùn à caso verrà rinominatu mà nostrum li classi dirighjinti si apronu all influenza di la cultura greca è vengonu importati operi d arti è di artigianatu artisticu in gran numeru da la grecia è da li provinci urientali di cultura ellenistica li problemi cunnessi à una espansioni cusì grandi è repentina chì la repubblica dovetti affrontà furonu enormi è di variu ghjinere li istituzioni romani erani finu à allora cuncepiti par amministrà un piccolu stato adessu li province paragonabili à li culonii di l stati moderni da ùn cunfonderi cù li culonii romani propriamenti detti li quali erani stanziamenti di cittadini romani à pienu titolo cives optimu iure in territori extracittadini sogghjitti all amministrazioni è urganizzazioni diretta dellu statu romano si stendevani da l iberia all africa à la grecia all asia li cuntinui guerri in patria è all estero inoltri immiseru annant à mercato una quantità enormi di schiavi li quali venneru usualmenti impiegati in li aziendi agricoli di li patrizi romani cù ripercussioni tremendi in lu tessutu suciali romanu infatti la piccola proprietà terriera andò rapidamenti in crisi à causa di la maghjor cumpetitività di li latifondi schiavistici chi ovviamenti producevani praticamenti à custu zero ciò provocò da una parti la cuncentrazioni di li terreni cultivabili in pochi mani è una grandi quantità di merci à bon mercato da l altra ghjinerò la nascita di lu cusiddettu sottoproletariatu urbano tutti quelli famiddi custretti à lascià li campagni si rifugiaronu nell urbi dovi ùn avevani un lavoro una casa è di chì sfamarsi dendu urigini à pericolosi tensioni suciali abilmenti sfruttati da li politici più scaltri puru la struttura uriginali di la famidda delli relazioni suciali è di la cultura romana subironu profondi sconvolgimenti lu cuntattu cù la civiltà greca è l arrivu in la cità di moltissimi schiavi ellenici in parichji casi più culti è istruiti di li so stessi padroni ghjinerò in lu popolu romano specialmenti trà la classi dirighjinti sentimenti è passioni ambivalenti da una parti si desiderava i à la fini in bona parti ci si riuscì à rinnovà li custumi rurali romani mos maiorum introducendu usanzi è cunoscenzi provenienti da l oriente quistu cumportamentu feci sì effettivamenti chì lu livellu culturali di li romani almenu di li patrizi crescessi significativamenti basti pensà all introduzioni di la filosofia di la retorica di la letteratura è di la scienza greca ma indubbiamenti ghjinerò altresì una decadenza di li valori morali testimoniata da la diffusioni di custumi è abitudini perfinu ogghj moralmenti discutibili tuttu ciò naturalmenti ùn accaddi senza provocà una strenua opposizioni è resistenza da parti di l ambienti più cunservatori reaziunari è puru retrivi di la cumunità romana custoru si scaddaronu cuntru li culturi extra romani tacciati di corruzioni di li custumi di indecenza di immoralità di sacrilegiu in li cunfronti delli abitudini relighjosi romane questi dui opposti schieramenti furonu ben rappresentati da dui gruppi di puteri di eguali importanza ma di radicalmenti opposta visione lu circolu culturali di l scipioni chì diedi à roma certi trà li più dotati cumandanti militari di la storia l africanu so tutti è lu circolu di catone lu quali lottò accanitamenti cuntru l ellenizzazioni di lu modu di viveri romani cù una tenacia è un vigori chì diventaronu legghjindarii u famighjirati à sicunda di li punti di vista tuttu à favori di lu ripristinu di lu più antico ghjinuinu è uriginali mos maiorum quell insiemi di custumi è usanzi tipichi di la roma arcaica chi sicundu catoni avevani permessu à lu popolu romani di rimaneri unitu di fronti à li avversità di sconfigghjiri ogni sorta di nemico di piegà lu mondu à lu propriu volere quistu scontru trà novu è anticu cumi hè facili immaghjnà ùn si placò finu à la fini di la repubblica anzi possiamu diri chì questu scontru trà conservatorismo è progressismo termini da usari quendu si discuti di vicendi romani cù molta accortezza infatti parlà di idiulogia progressista in sensu modernu in la sucietà romana una società à lu di là di ogni rumanticismo basata sullu schiavismu di massa annant à rumanizzazioni puru furzata di li popoli sull autoritarismo annant à repressioni è so un atteghjamentu intolleranti è à volti puru feroci so chiunqui osassi mitteri in discussioni lu puteri rumani è li annant à leghj hè à dir pocu furviante hè statu presenti in tutta la storia rumana puru in lu pariodu imperiale à testimonianza di quali trauma devi esseri statu la scoperta lu cuntattu è lu cunfrontu cù civiltà à lu di furi di li brulli paesagghj laziali la piccola proprietà terriera messa in crisi da li aziendi agricoli patrizii chi sfruttani lu lavoru di l schiavi è li novi influenzi culturali provocani furti tensioni suciali all internu di la sucietà rumana in lu iu seculu a c la repubblica inizia à scricchiolari si amplia lu latifondu è si affermani furti puteri parsunali di li parsunagghj più influenti chi facendosi interpreti di li bisogni delli massi menu favoriti u di la necessità di manteneri lu cuntrollu in li mani delli principali è più ricchi ghjintes porterannu à la guerra civile la repubblica dovrà affrontà puru una rivolta di schiavi capeghjata da spartacu arriverannu altri cunquisti la gallia è la britannia da parti di giuliu cesare ma li rumani arriverannu finu in siria è in armenia la tesi sicundu cui lu duminiu di roma urmai si estenda so un territoriu troppu vastu è sia troppu cumplicatu par li strutturi di la repubblica ghjistirlo provocendu la nascita di lu principato hè ampiamenti superata li raghjoni di l ascesa di un modellu di governu centrali so basi sempri più spiccatamenti parsunali si devonu ricercà in lu declinu di lu governu senatoriale di la repubblica rumana lu cui primu attu va riallacciatu à la figura emblematica di scipioni emilianu la diffusioni di un sempri più marcatu sensu individualisticu à ruma ha sicuramenti traccia di la diffusioni di effighj monetali ritraenti ùn più solu lu più rappresentativu di l antenati di lu magistratu in carica ma spessu lu magistratu medesimu quistu processu si manifesta in cuncomitanza cù la penetrazioni di li valori di la civiltà ellenistica favorita indubbiamenti da la cunquista rumana delli pòleis ellenichi sulli custi di la magna grecia italia meridionale è di la sicilia è sospinta da la cunquista rumana di la macedonia di la grecia moderna è di gran parti di lu mondu ellenistico à eccezioni di l egittu duminatu da la dinastia lagidi postu cumunqui sottu un sempri più pressanti protettoratu lu ricorsu sempri più assidu à lu mandatu dittatoriali incominciatu cù gaiu mariu stravolgi la portata custituziunali di la magistratura dittatoriali prevista da l ordinamentu repubblicano finu all esitu di la dittatura sillana intesa cumi mandatu à restaurà lu statu rumani in sensu cunservatore oligarchicu a favori di l optimates è ùn parvenuta à un esitu monarchicu par l esclusiva volontà di silla la dittatura cesariana a c riprendi in pienu lu modellu sillano seppur partendu da un campu politicu oppostu quellu di li populares li oligarchi più propensi à usà la demagogia annant à popolino lu vulgus par assumeri lu putere è furmalizza lu rifiutu di un esitu monarchicu naturali adducendu la raghjoni di lu rifiutu culturali di la rumanità par l istitutu monarchicu ufficiale l ascesa di augustu attraversu la partecipazioni à un istitutu apertamenti sovversivu cumi lu secondo triumviratu si furmalizza in lu a c in la rinuncia à li puteri dittatoriali urmai estesissimi in cambiu di un cooptatu riconoscimentu senatoriali di un bisognu dellu statu rumano à una figura di guida è di ispirazioni politica di lu governo cù l appellativu di augusto ottaviani inaugura quel particolà istitutu custituziunali rumani notu cumi principatu erroneamenti talvolta chiamatu imperu par la presenza effettiva di imperatori dimenticendu chì la carica di imperator hè appellativu già repubblicani par lu ghjinerali vittorioso è chì la creazioni di un amministrazioni decentrata attraversu la creazioni di provinciae risali à lu a c cul casu siculo per tuttu lu primu seculu cuntinua l accrescimentu territoriali di l impero sottu li dinastii di li giulio claudii è di li flavi sottu traianu cù la cunquista di la dacia è di novi territori in urienti l imperu raghjungi la sua massima espansione sottu la dinastia di l antonini si ha un pariodu di paci è prosperità sebbeni versu la fini cumincia à esseri sempri più pressanti lu cumpitu di difenderi li cunfini di l imperu da la pressioni di li nemici esterni la crisi di lu principato avviatasi già à la morti di marcu aureliu si cuncretizza nell ascesa di settimiu severu è in la riforma di l istitutu di lu principato urmai estraniu à li dinamichi di l ambitu senatoriali è duminatu da quelli di l esercitu la monarchia milità severiana seppuri ripesca talvolta la necessità di una legittimazioni senatoria preludi all avventu di lu duminatu dopu la fasi assai dinamica di l anarchia milità dopu la dinastia di li severi par tuttu lu iili seculu sarannu li leghjoni à proclamà imperatori chì spessu regnani solu par brevi pariodi è sò parennementi impegnati in li campagni militari la crisi economica hè puru crisi ideali è si diffondi lu cristianesimo in parti cumbattutu è in parti tolleratu cù la tetrarchia voluta da dioclezianu inizia la divisioni di l imperu è vengonu sviluppati profondi riformi in lu tentativu di fissà lu status qu ruma pardi lu so rolu di sedi imperiali à favori di mitropoli più vicini à li frontieri da difendere vieni fundata da costantinu i annant à situ di la cità di bisanziu la nova ruma costantinopoli la prugrissiva aduzioni di la relighjoni cristiana chi di cunversu si istituziunalizza à cuntattu cù lu statu rumano assumendoni tratti urganizzativi è certi modelli iconografici avviata da custantinu si cuncludi dopu pariodi di oscillazioni trà scelti protoereticali costanzu ii è tentativi di restaurazioni di li culti tradiziunali medianti l organizzazioni di un istituzioni ecclesiali parallela à quidda cristiana giulianu cù l adozioni ufficiali di lu cultu cristiani tiudosiu i in lu successivu iv seculu lu cristianesimu divieni progressivamenti l unica relighjoni è li imperatori sò custretti à accettà lu stanziamentu di li barbàin li territori di l impero cercendu di farni di l alleati in lu v seculu l imperu d orienti è quiddu d occidenti sò urmai stabilmenti divisi l imperu d occidenti hè ridottu quasi à la sola italia è ruma subisci lu saccu di li visigoti di alaricu i in lu è quiddu di li vandali di gensericu in lu sò urmai li ghjinerali barbàchì difendonu l imperu è esercitani un enormi puteri arrivendu à creà è deporri imperatori à so piacimentu in lu lu ri barbaru odoacre deponi l imperatori rumulu augustu è rimanda li insegni imperiali all imperatori d orienti segnendu puru furmalmenti la fini di l imperu rumanu veio in latinu veii fù un impurtante cità etrusca chì e ruvine sò situate vicinu à u borgu medievale d isula farnese postu à circa km à u n o di roma à l internu di i cunfine di u parcu rigiunale di veio nata micca luntanu da a riva dritta di u tiberu guasi certamente durente u ix seculu a c entrì dapoi u viii seculu a c in cumpetizione incù roma per u cuntrollu di i septem pagi è di e saline à a foce di u fiume campus salinarum da u quale dipindia parte di a so prusperità fù cunquistata da i rumani dopu à un longu assediu à l iniziu di l ivu seculu a c data tradiziunale a c rifundata com è culonia rumana durente u seculu i a c è trasfurmata in municipiu da augustu municipium augustum veiens l estinsione è l impurtanza di a cità rumana funu eppuru assai minori rispettu à u periodu etruscu fù definitivamente abbandunata sicondu ciò chì hè sugiritu da e date archeulogiche è epigrafiche durente l seculu iv d c definita cum è pulcherrima urbs cità splendida da u storicu latinu titu liviu cunsiderata da dionigi a più putente cità di i tirreni à u tempu di romulu è grande quantu atena fù trà i maiori centri pulitichi è culturali di l italia cintrale in particulare trà u vii è u vi seculu a c è incù caere cerveteri a più pupulosa cità di l etruria meridiunale sediu di fiurente butteghe d artigianatu dapoi l epica orientalizante sviluppò durente l età arcaica una rinumata scola di coruplastica scultura in terracotta chì u so più celebru espunente fù l etruscu vulca chjamatu à rializà e sculture di u tempiu di ghjove capitulinu à roma sicondu l attuale cunniscenze archeulogiche fù ancu a cità chì intrudusse in italia l usu di decurà incù pitture e parete di e tombe à camera a tomba di i lioni ruggenti circa a c è a tomba di l anatre circa a c ritruvate in e necropole poste intornu à l altupianu sò cunsiderati cum è l esempii più antichi di a penisula sana l aria di a cità antica riveste oghje un grande interessu storicu è naturalisticu è hè ogettu di ricerche archeulogiche da parte d istituzione tantu taliane ch è straniere u fascinu di i lochi l hà resa inoltre destinazione d escursione da parte di turisti è citatini rumani in particulare durente i ghjorni festivi l aria archeulogica hè situata in u territoriu nordu occidentale di a cumuna di roma xv municipiu à circa km di distanza da u centru è micca luntanu da a cunfine incù a cumuna di formello a leghje rigiunale taliana n di u hà istituitu u parcu rigiunale di veiu incù u scopu di prisirvà l ambiente naturale di l areale di a cità antica è d altri territorii cunfinanti situati longu a riva dritta di u tiberu malgradu a carenza di a signaletica stradale u situ archeulogicu hè d accessu faciule da a capitale per via di a via cassia l accessu per i visitadori avvene di solitu da u parcheghju à a valle di u borgu d isula farnese da a quale si righjunghjenu faciule e ruvine di u santuariu di portonaccio l unicu sittore accintulatu di a cità per u quale hè richiestu un bigliettu d intrata a cità antica si stindia annantu à un altupianu di forma vagamente triangulare incù una superficia di circa ettari km delimitatu à u sudu da u fosso piordo o fosso di e duie fosse è à nordu da u turrente valchetta ancu cunnisciutu com è valca varca o fosso di formello identificatu incù l anticu fiume cremera riduttu oghje à pocu più ch è un turrente u cremera avia in i tempi una purtata d acqua abbastanza maiore chì era l emissariu di a lavu di baccano à l origine situatu in a valle omonima sicondu u puntu più à u nordu di u pianu u percorsu di u fiume fù alteratu par mezu di un impurtante opera di ingegneria idraulica rializata in una epica imprecisata ma piuttostu antica u cusiddettu ponte sodo ùn hè altru ch è una galleria artificiale etrusca d una lunghezza di circa m per m di larghezza scavata in a roccia à u fine di canalizà u percorsu di l acque di u cremera incù ss opera fù evitatu u priculu d inundazione incausatu da un ampia ansa naturale di u fiume u fascinu particulare di u locu ne face una di e principale attrazzione di u situ pocu più versu a valle di u fiume si scontranu i resti di a strada rumana chì escia da a cità in direzzione di capena è dinù e ruvine d un impiantu termale rumanu d età augusteu o tiberianu i bagni di a righjina surghjitu in currispundenza d una surghjente d acque termale calde u più chjucu fosso piordo forma in prussimità d un vechju mulinu attivu finu à a mità di u xxu seculu a cascata di a mola da quì principia in generale u percorsu di visita à l aria archeulogica subitu sopra a cascata di a mola in a lucalità di campetti vicinu à a porta di portonaccio una seria di scavamenti archeulogichi rializati à parte da u anu missu in luce un vastissimu cumplessu termale d età rumana circa m cunnessu à u sfruttamentu d acque salutare a prima occupazione di quest aria di u pianu à fini abitativi ricolla à l ultimi dicennii di l ix seculu a c cum è tistimonianu e tracce di capanne è i materiali chì sò stati ritruvati da a fine di u viiu seculu a c s assiste à una monumentalisazione di l aria incù l erezzione d edifizii incù muri quatrati di tufu parechji essendu à caratteru abitativu è altri forse relativi à un temenos recintu sacru accumpagnatu d edifizii cultuali à u principiu di u iv seculu à tempu incù a tradizione annantu à a cunquista rumana di a cità u situ ferma abbandunatu versu a fine di u ii seculu a c s hà una nova fasa incù a rialisazione d un vastu cumplessu per u quale a funzione cultuale pò esse solu presunta da l ultimi dicennii di u i seculu a c u cumplessu hè tutalmente ristrutturatu è aggrandatu articulendu si annantu à dui livelli siparati da un terrazzamentu è accumpagnati d ambienti cuperti è ampie vasche alimentate usate da cisterne elementi chì cuntribuiscenu à traccià l imagine d un grande sanatoriu per cure idrotermale à parte da a fine di u i seculu d c u cumplessu hè riurganizatu dinù cumprindendu impianti per u riscaldamentu di l acqua ùn sò micca state ritruvate tistimunianze relative à u seculu iv è à l iniziu di u seculu v vicinu à una surghjente d acqua sulfurea vicinu à u fosso piordo sorghje u santuariu straurbanu di portonaccio dedicatu à a dea minerva è prubabilmente à apollu à u santuariu appartinia a celebra scultura in terracotta di l apollu di veiu attribuita à u scultore vulca u pò hè un fiumu di l italia sittintriunali a so lunghezza km ni faci u più longu fiumu intiriamenti cumpresu in u tarritoriu talianu quiddu incù u bacinu più stesu circa km è ancu quiddu incù a massima purtata à a foci ch edda sii minima assuluta m s media m s o massima m s hà a so urighjina in piemonti bagna cinqui capilochi di pruvincia in l ordini turinu piacenza cremona ferrara è rovigo è marca par longhi tratti u cunfini trà lumbardia è emilia rumagna è ancu trà quist ultima è u venetu prima di sfucià in u mari adriaticu in un vastu delta incù rami par a maiò parti di u so parcorsu u pò scorri in un tarritoriu paru chì piglia u so nomu pianura o vaddi padana in raghjoni di a so pusizioni giugrafica di a so lunghezza di u so bacinu è di l avvinimenti storichi suciali è ecunumichi chì intornu ad eddu ani avutu locu da l antichità finu à i ghjorna d oghji u pò hè ricunnisciutu com è u più impurtanti corsu fluviali talianu u fiumu pò era giugraficamenti cunnisciutu dighjà à i tempi di a grecia antica cù u nomu di eridans da u quali u latinu eridanus è u talianu litterariu eridano à l urighjina era usatu par rifariscia si à un fiumu miticu chì si truvava à l ingrossu à u sudu di a scandinavia è chì s era furmatu dopu à l ultima ghjaciazioni aurupea wrm i primi fonti storichi sò in a tiugunia greca di esiodu vi seculu a c circa com è nomu di un di i numarosi figlii di u titanu uceanu incù a ninfa teti è da i quali diriveghjani parechji noma di fiuma auropei ssu nomu fù ripresu dopu da u storicu polibio in u ii seculu a c d altra parti u nomu eridans cunteni l antichissima radica semitica rdn chì hè cumuna à parechji altri noma di fiuma com è rodànu rènu dànubiu giurdànu ancu in grecia inoltri esistia un fiumu omunimu eridanos chì bagnava a necropoli di ceramico vicinu à atena i radichi rd è rdn in i lingui semitichi indicavani sempri una cità lucalità o rigioni vicinu à fiumu par i celtu liguri u vechju pò fù inveci chjamatu bodinkòs o bodenkùs da una radica induaurupea bhedh bhodh chì significheghja scavà renda prufondu a stessa radica da qualessa diriveghjani u tarmini fossa indichendu cusì tutta a diprissioni giugrafica di a zona fluviali padana dunqua l anticu nomu latinu padus da u quali l aghjittivu padanu dirivaria sicondu l upinioni più diffusa da a stessa radica ch è bodinkòs sicondu altri parò dirivaria da un altra parola celtu liguri pades indicanti una resina prudutta da una qualità di pini bastardi particularamenti abbundanti vicinu à i so surghjenti u nomu attuali di pò diriveghja dunqua da a cuntrazzioni di u latinu padus pàus pàu pò in parechji lingui slavi ceccu sluvaccu polaccu sluvenu serbu cruatu ma ancu in i lingui rumanzi com è u rumenu si chjama sempri à spessu stu fiumu pad o padus u pò traversa incù u so corsu gran parti di l italia sittintriunali da punenti versu livanti parcurrendu tutta a pianura padana nantu à i so rivi stani circa milioni di parsoni è sò cuncintrati più di un terzu di l industrii è di a pruduzzioni agricula taliana com è più di a mità di u patrimoniu zuutecnicu quissa faci di u pò è u so bacinu una zona nevralgica par l intreia ecunumia taliana è una di l arii auropei incù a più alta cuncintrazioni di pupulazioni industrii è attività cummirciali a surghjenti di u pò si trova in piemonti in a pruvincia di cuneo nantu à l alpi cozie è più pricisamenti in a lucalità pian di u rè cumuna di crissolo à i peda di u monviso m sottu à un grossu cantonu cù a placca chì ni indicheghja l urighjina arricchendu si nutevulamenti di l apportu d altri innumarevuli surghjenti ùn hè micca falsu d affirmà chì u monviso stessu hè a surghjenti di u pò metti à scorra impituosu in l umonima vaddi da quì u fiumu sbocca in pianura dopu appena una vintina di km avvicinendu si di i tarritorii di a cità di saluzzo in stu trattu parechji affluenti arricchiscini a purtata di u fiumu chì entri par pò in a pruvincia di turinu travirsendu ni u stessu capilocu à turinu u fiumu bench eddu aghji parcorsu solu un cintunara di km da i surghjenti hè dighjà un corsu d acqua nutevuli incù un lettu ampiu m è una purtata media ghjà prossima à i m s vicinu à bassignana u fiumu punta difinitivamenti versu livanti par meritu ancu di a forti spinta di u tanaro u so principali tributariu di dritta dopu sta cunfluenza u pò oramai putenti in a purtata più di m s entri in tarritoriu lumbardu scurrendu in a pruvincia di pavia pochi km à sudu di u capilocu pavesu u fiumu ricevi u cuntributu essinziali di u ticino u so principali tributariu par vulumu d acqui divintendu tandu navighevuli grazia à a so purtata tandu di più di m s ancu da grossi imbarcazioni sinu à a foci dopu sta cunfluenza u fiumu metti à scorra par parechji kilomitri in a zona di cunfini trà lumbardia è emilia rumagna bagnendu cità impurtanti com è piacenza è cremona scurrendu à l internu di a pruvincia di mantova ricivendu cuntributi nutevuli da l affluenti alpini adda oglio è mincio è multissimi altri fiuma minori pruvinenti da l appinninu chì ni accrescini a purtata à più di m s ghjuntu infini in a zona di ferrara u fiumu scorri annantu à a cunfina trà venetu pruvincia di rovigo è emilia rumagna in a rigioni storica di u polesine quì u fiumu principia u so ampiu delta km dividendu si in rami principali pò di maestra pò di a pila pò di i tolle pò di gnocca è pò di goro è bocchi un ultiriori ramu sicundariu u pò di bulani chì traversa a cità di ferrara hè tandu inattivu u grandi fiumu sfocia tandu in u mari adriaticu attravirsendu tarritorii appartinenti à i cumuni di ariano in u polesine goro portu tolle tagliu di pò è portu viro u delta di u pò par u so grandi valori ambiintali hè statu dichjaratu patrimoniu di l umanità da l unesco in u so corsu in pianura u pò si dividi à spessu in parechji rami furmendu parechji isuli fluviali a più grandi di quissi escludendu quiddi prisenti à a foci essendu l isula serafini situata in i circonda di a foci di l adda à castelnuovo bocca d adda ma stesa circa km à l internu di a cumuna di monticelli d ongina glubalamenti u pò traversa da a surghjenti à a foci pruvinci cuneo turinu vercelli è alissandria rigioni piemonti pavia lodi cremona è mantova rigioni lumbardia piacenza parma reggio emilia è ferrara rigioni emilia rumagna è rovigo rigioni venetu sò i cumuni chì toccani i spondi di u fiumu appartinenti à pruvinci u bacinu idrugraficu di u pò ampiu circa km copri gran parti di u virsanti miridiunali di l alpi è quiddu sittintriunali di l appinninu liguri è toscu emilianu di tali manera ch è u rigimu di u fiumu hè mistu di tipu alpinu pieni tardu braninchi è estivi è rilievi sottumarini invirnali è appenninicu pieni braninchi è vaghjimali è rilievi sottumarini estivi eppuri privali quantunque u rigimu appenninicu postu ch è à dispettu di l alimantazioni estiva da parti di i ghjacciali alpini i minimi purtati si scontrani quantunqua in u corsu di l istati di solitu in aostu un finominu accintuatu ss ultimi dicennii par via di a a riduzioni prugrissiva di i ghjacciali alpini i pieni di u fiumu generalamenti cuncintrati di vaghjimu à causa di i piuviti sò abbastanza friquenti è poni essa ancu impunenti è divastanti com eddu hè successu parechji volti in u seculu scorsu ditarminanti in a furmazioni sò soprattuttu i tributarii piemuntesi di u pò dura baltea sesia è tanaro in particulari è lumbardi ticino par cità parechji asempii duranti a piena di nuvembri u fiumu mustrò dighjà in piemonti dopu a cunfluenza di u tanaro una purtata di colmu di più di m s guasi paragunevuli à quidda ussirvata dopu moltu più versu a vaddi in u polesine u stessu finominu avviniti dinò d uttrovi sempri in piemonti induva u fiumu suparò à parta dighjà da a cumuna di valenza i m s di purtata massima di piena à causa soprattuttu di i cuntributi pisantissimi di dura baltea è sesia i valori massimi assuluti di purtata di u pò sò stati raghjunti duranti i grandi fiumari di è di incù massimi di più di m s in u mediu bassu corsu l inundazioni incausata da u pò di qualessa s hà nutizia certa ricodda à a c sicondu ciò ch eddu rapporta titu liviu da tandu sò noti avvinimenti una media di circa piena straurdinaria ogni anni trà i più impurtanti si ricordani in u xx seculu i pieni più impurtanti funi l opara cartugrafica fù pruseguita incù l instaurazioni di u regnu lumbardu venetu da l austriachi chì disignàni u trattu da ficarolo finu à a cunfluenza di u ticino dui carti di tavuli x mm funi rializati in sti carti funi successivamenti aghjurnati una da elia brambilla è l altra da francescu brioschi solu incù l unità d italia si uttinarà un opara cartugrafica più cumpletta di u fiumu quandu francescu brioschi rializò una nova carta à stampa da moncalieri finu à u delta a carta hè in un unica tavula x mm in scala sta carta hè sempri oghji imprudata par a ripprisintazioni di u fiumu finu à a riforma attuata in u u pò è i so affluenti erani sughjetti à l auturità di u magistratu par u pò un organu di u ministeru di i travagli publichi talianu incù sediu à parma istituitu in dopu à a catastrofica inundazioni di u par cuurdinà è da u unificà i cumpitenzi di i varii organi cumpitenti frà altru ghjà in eugenio di beauharnais vicirè d italia avia istituitu un magistratu civili par travagli generali chì riguardani u grandi sistemu di u pò in seguitu à a riforma di currilata à u dicintramentu di funzioni da u statu talianu à i rigioni l intreiu bacinu di u pò hè statu affidatu à un agenzia interrigiunali dinuminata agenzia interrigiunali par u fiumu pò aipo anch edda incù u so sediu à parma chì li sò stati trasfiriti i cumpitenzi di u vechju magistratu incù in più parechji novi cumpitenzi nantu à a navigazioni interna l aipo hè un impresa strumintali di quattru di i rigioni chì cumponini u bacinu di u pò piemonti lumbardia emilia rumagna è venetu a rigioni vaddi d aosta è i pruvinci autunomi di trento è bolzano benefizieghjani d uffizii lucali spiciali a rigioni liguria è a rigioni tuscana affidani a gistioni di i corsi d acqua di u bacinu ricadenti in i so tarritorii à l aipo par via di prutucolli d intesa è cunvinzioni particulari l attività di pianificazioni di u bacinu hè curata da l auturità di bacinu di u fiumu pò adbpo urganisimu mistu statu talianu rigioni in ebbica medievali u ramu principali di u delta era custituitu da l attuali pò mortu di primaro chì s hè furmatu in l viii seculu più à u sudu di u padoa chì scorri à u sudu di i vaddi di comacchio è chì da a mità di u xviii seculu custituisci a parti tarminali di u fiumu renu anch eddu un tempu affluenti di u pò in u quali u renu stessu fù cunvoltu dopu à a criazioni di u cavo benedettino ancu u pò di bulani chì scorri à ferrara era un di i dui corsi principali q situazioni si prulungò finu à u lannu di a fiumara di ficarolo a suvitatu di forti è friquenti pricipitazioni u fiumu rumpiti a diga di u nordu à ficarolo in l tandu transpadana ferrarese u corsu di u fiumu si mudificò è cuminciò gradualamenti à assuma a so cunfurmazioni attuali u novu trattu più brevi ch è l altri induva l acqua scurria più viloci divintò u corsu principali chjamatu pò di tramontana è dopu pò di vinezia diviendu da u pò di bulani à pontelagoscuro calchì chilomitru à u nordu di ferrara ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu erodutu o erodotu in grecu anticu traslittaratu in heròdotos alicarnasso à c thurii à c hè statu un storicu grecu anticu famosu par avè discrittu paesi è parsoni ch eddu aia cunnisciuti in numarosi viaghji in particulari hà scrittu riguardu à l invasioni pirsiana in grecia in l opara storii historiai in a so opara inspirata da quidda di i logugrafi in particulari ecateu di miletu cerca di individuà i causi chì ani purtatu à a guerra frà i poleis uniti di a grecia è l imperu persianu punendu si in una pruspittiva storica imprudendu l inchiesta è sfidendu si di l incerti resuconti di i so pridicissori hè moltu cunsidaratu ancu par i so discrizzioni di i populi cusidditti barbari pirsiani egiziani medi è sciti chì sippuri incù molti inasattezzi mostrani un pinsamentu apartu è una grandi capacità d ussirvazioni st apartura mintali è curiusità versu culturi non grechi pò essa spiigata pinsendu à u locu di nascita di u storicu alicarnassu era difatti una cità greca incù molti tradizioni è in forti cuntattu incù u mondu barbaru a stessa biugrafia di u storicu porta u segnu di st intrecciu di culturi eròdutu nascì prisumibilamenti in a c da una famiglia aristucratica di alicarnassu asia minori cità di a caria culunizata finu da u xi seculu a c da i dori di mamma greca dryò è babbu asiaticu lyxes puliticamenti fù sempri un avirsariu incù u cucinu paniassi di ligdami ii tirannu di alicarnassu chì guvirnava a cità grazia à l appoghju di u grandi rè di persia dariu i paniassi accusatu da ligdami di avè presu parti à una cuspirazioni di aristucratichi par eliminà lu fù missu à morti erodutu riiscì inveci à fughja à samo cità aderenti à a leia deliu attica d uriintamentu antipirsianu à c circa induva ebbi a pussibilità di parfiziunà a so cunniscenza di u dialettu ionicu vultò in a so patria intornu à u a c videndu cusì a cacciata di ligdami in u à c alicarnassu intrì in a sfera di influenza atinesa divintendu tributaria di a cità attica erodutu viaghjò è visitò gran parti di u mari tarraniu uriintali in particulari l egittu induva affascinatu da quidda civiltà firmeti par quattru mesa u scopu di i viaghji fù prubabilamenti a racolta di i matiriali utuli distinati à a ridazzioni di a so opara i storii da u a c sughjurnò à atena induva cunniscì pericle u pueta tragicu sofocle l architettu ippodamu di miletu i sufisti eutidemu è protagora in u a c participò à i panatenei duranti i quali lighjiti publicamenti brani di a so opara ricivendu ni in premiu a nutevuli somma di talenti u scrittori si stabilì infini in a culonia panellenica di thurii in magna grecia in u locu induva surghjia l antica sibari à a quali fundazioni cullaborò intornu à u a c a tradizioni voli ch è ci murissi in l anni successivi à u scoppu di a guerra di u peloponnesu cunvinziunalamenti in a c circa à a quali accenna in a so opara in rialità locu data è circustanzi di a so morti sò ignoti par capiscia bè a grandi rivuluzioni uparata da erodutu cunsidaratu sicondu u locu cumunu com è patri di a sturiugrafia bisogna fà parechji premissi innanzi tuttu u cuncettu di storia in antica grecia era lighjiramenti diffarenti da quiddu ch è no intindimu oghji veni à dì una siquenza crunulogica di avvinimenti discritta in modu obiettivu è incù metudu scentificu tantu ch è par moltu tempu tucidide fù cunsidaratu u più veru è anticu sturiugrafu grecu par quantu riguarda a scintificità di a narrazioni in a grecia antica infatti a storia era cunsidarata innanzi tuttu com è magistra vitae è avia dunqua un fini pedagogicu è solu sicundariamenti scentificu u fini di a narrazioni erudutea com eddu hè pussibuli deducia da a dichjarazioni in u priambulu era quiddu di racuntà gesti di l eroi ancu s è dopu tali premissa sarà solu parzialamenti mantinuta l ottica incù a quali erodutu cunsidareghja l avvinimenti i valori di a storia è l azzioni umani hè analoga è paragunevuli à quidda duminanti in u mondu di l epos epica in u quali l omini agiscini spinti da u desideriu di gloria in l intentu di lascià un ricordu imperiscibili di sè bench è a ricerca storiugrafica tendi à a raziunalisazioni di u prisenti in a ricerca di una dinamica causi cunsiquenzi a cumpusizioni erudutea ùn pò micca fà à menu di ammetta l esistenza di un entità divina terribuli è scunvuglienti a quali in ultima istanza erani ripurtati i rinversci di u distinu l opara era distinata à una littura pubblica è quista fù certamenti una di i primi formi di trasmissioni di u testu par sta raghjoni u stili aduttava sprissioni furmulari di carattaru epicu è prucedi sicondu una dinamica circulari sempri circhendu di rimana à so modu imparsunali è ughjittivu nonustanti attinghji da u matiriali epicu è da a logugrafia terminu chì indicava urighjinariamenti a scrittura in prosa in a quali l autori racuglitini in opari urganicamenti strutturati discrizzioni di paesi stranieri lighjendi lucali eroichi è cetara erodutu sarà u prima à ricircà un filu logicu in a succissioni di l avvinimenti chì si traduci in u rapportu causa effettu a storia ùn hè micca cunsidarata da erodutu com è una simplici seria di avvinimenti chì si succedini in u tempu ma com è un insemu di fatti culligati frà eddi da una cumplessa reta di rapporti logichi beddi intellighjibili i principii maestri annantu à i quali si fonda a mitudulugia erudutea sò erodutu dichjara dunqua esprissamenti ch eddu hà un metudu è ch è i so raconti sò veridichi in rialità erodutu accosta in manera asistematica dati autentichi à fatti palisamenti favulosi u fini era quiddu di diverta i spittatori hè dunqua sempri à una via di mezu frà u logugrafu è u storicu un narradori di storii più ch è un storicu in sensu mudernu si pò eppuri cunsidarà lu com è u patri di a sturiugrafia parchì quantunqua ci sò l assunti metodichi curretti ancu s è ci voli à tena contu di l arrori di u grecu com è i pripundiranti finalità epicu narrativi a schersa criticità è a guasi tutali assenza di ricerca scentifica di i fonti erodutu introduci in u so pinsamentu ancu ciò ch è no oghji pudemu chjamà filusufia di a storia sicondu erodutu infatti u prutagonistu di a storia hè a divinità chì hè garanti di l ordini univirsali ed hè dunqua una divinità cunsirvatrici in l attimu stessu in u quali l ordini hè comprumissu a divinità intarveni sicondu quiddu principu ch è l autori difinisci com è invidia di i dei tali principu filusoficu si basa annantu à una cuncizzioni arcaica di a divinità in a grecia antica i dei pussidiani attributi piuttostu umani ed erani ghjilosi di a probbia gloria è di u probbiu puteri l omu chì otteni troppa furtuna dunqua incorri in a so invidia è hè cunsiguintamenti uccisu o privu di a probbia gloria devi dunqua adattà si à a so vulintà circhendu di capiscia la incù i divinazioni l oraculi è l uneirumanzia intarpritazioni di i sogni quidda di erodutu ùn hè micca digradazioni cabalistica ma hè un schema mintali di assirvimentu à a divinità tipicu di l ità arcaica una visioni di a storia priculusamenti mischiata dunqua à a riligioni ma di a quali erodutu supareghja i trappuli grazia à a so limpida unistà è logica intillettuali l ambienti incù u quali fù à cuntattu u storicu hè l atena di pericle in a quali i valori tradiziunali di l aristucrazia naturali sò cuntistati veemintamenti da i sufisti intillettuali pulemichi chì fondani a probbia critica in a cundanna di i nomoi cunvinziunali vali à dì artificiali dunqua micca degni di rispettu impurtanza intaressu si tratta dunqua di elementi critichi ancu di l impiantu piriegeticu di erodutu chì analizeghja è studieghja probbiu i nomoi di i pupulazioni barbari chì s è da una parti erani criticati da i sufisti par a so non currispundenza à a fusis erani ancu cuntraditi da l espunenti di u cusiddittu tradiziunalisimu eticu chì vidiani in u nomos prubbiamenti grecu l unica fonti di virità ghjustizia è sicurezza erodutu rispondi uniscendu parechji aspetti cuntrarii di i dui visioni riiscendu à sfughja à i critichi è dendu significatu probbiu à a so ricerca eddu à traversu u rilativisimu di protagora rifiuta di ricunnoscia com è unica degna di attinzioni a tradizioni greca affirmendu ch è à ogni omu i probbii custumi apparisciarani sempri i migliori è cuntesta à i sufisti l inutilità o a dannusità di i nomoi affirmendu ch eddi miretani attinzioni è rispettu in quantu sprissioni par ogni populu di a probbia tradizioni è cultura a mudernità di erodutu hè chjara probbiu in stu passaghju culturali è storiugraficu postu ch è l opara uriginali di erodutu fù rivista è espugnata arbitrariamenti da i grammatichi alessandrini i filuloghi è quiddi chì studiavani a litteratura greca si sò posti u prublemu di individuà a struttura è u carattaru uriginali di l opara i premissi sustanziali annantu à i quali si fonda u dibattitu riguardani i discrasii pruspettichi è u frammintisimu storicu chì sò implicati in l intreia opara erudutea una prima iputesi dividi l opara mittendu prima i guerri pirsiani è dopu i discorsi intruduttivi jacoby in u iputizò ch è in urighjina l opara saria stata cumposta in chjavi acruamatica distinata à a littura pubblica in discorsi siparati è chì dopu erodutu vinutu à cuntattu incù l ideulugia periclea aghji fusu insemu tutti i varii discorsi de sanctis tiurizò inveci ch è erodutu avaria racuntatu a storia da u puntu di vista di i pirsiani è ch eddu avaria par via di cunsiquenza prisintatu i varii populi da eddi scuntrati infini l iputesa unitarista afferma ch è erodutu cuntò a storia di i culonii grechi sicondu un ottica univirsalistica ripprisintendu u scontru frà urienti è uccidenti i sustinidori di ss iputesa mettini in luci l episodiu iniziali di l opara l assughjittamentu di i culonii grechi da parti di cresu a c è l episodiu finali a libarazioni di sestu ultima cità greca in mani à i pirsiani l opara storii historìai hè divisa in libra si tratta di una divisioni uparata da i grammatichi alessandrini in ità ellenistica iii seculu a c i primi quattru libri sò suddivisi in in u priambulu dopu à avè indicatu u so probbiu nomu è quiddu di a cità nativa erodutu prisenta a so opara illustrendu ni u scopu generali è u tema in persia u rè ciru u grandi intendi cunquistà tutti i pussidimenti di l altri guvarnadori trà i quali candaule gige è cresu in u prima libru erodutu narra varii episodii fantastichi com è quiddu di a moglia di candaule scuparta nuda da gige è un stalvatoghju pienu di curaghju è onori cuntatu da solone à cresu scunfittu in una battaglia quist ultimu da ciru quiddu diventa u suvranu assulutu di a persia è si culloca in babilonia ind eddu mori a c in u sicondu libru sò esposti tutti i qualità è i curiusità di a terra d egittu induva tandu guverna cambise ii fendu rifirimenti à i so viaghji compiuti in ghjuvantù erodutu furnisci una discrizzioni dittagliata di i loca di i paisaghji di l usanzi pupulari è di i tradizioni di l egittu sottuliniendu in particulari i funzioni di u fiumu nilu in i libra iii è iv fù narratu com è cambise cunquistò incù ripituti assalti l egittu terra di i faraoni è com è dariu i li succedi à a so morti eddu immediatamenti nota ch è a grecia hè un puntu strategicu induva fundà novi cità è insidiamenti parchì furnisci l accessu di i cummerci trà l urienti è l uccidenti par mezu di u mari tarraniu immediatamenti dario principia à cunquistà i culonni grechi ionichi di l asia minori l oghjinca turchia è à divida li in satrapii punendu à capu di ognuna un guvarnadori in u v libru di i cità ionichi vidati da aristagora si rivoltani contru u duminiu di dariu i è di seguitu a ribillioni fù sustinuta in ellade da i puliticanti milziade è aristide i quali formani un armata oplita a battaglia si svoglii in u a c à maratona è l armata greca molta più infiriori di numaru à quidda numica riesci à scunfighja dariu a vittoria a si devi à l unioni di i poleis sparta è atena è à u curaghju di l omini ellenichi pochi anni dopu u figliolu di dariu serse ripiglia u prugettu espansiunisticu di u babbu è assalta parechji cità ionichi com è miletu libru vii tandu veramenti l intreia grecia hè minacciata è tutti i poleis dopu u sacrifiziu di u spartanu leonida à i termopili s uniscini puliticamenti è militaramenti par fà fronti à a cupiosa armata di serse in l ottavu libru erodutu narra i battagli cundutti da temistocle prima à capu artemisiu in i circonda di atena induva i grechi si ritirani strategicamenti ma parmittendu cusì à i pirsiani di spianà a capitali è di seguitu a battaglia finali di salamina svolta si in una spezia di picculu golfu i pirsiani ricati si in u picculu spaziu incù tutti i navi rimanini incagliati è cusì suspresi da i navi grechi chì i distrughjini una dopu l altra a guerra cumbattuta par a siconda volta contru i pirsiani da a grecia hè vinta di novu ix libru in l ultima parti di l opara erodutu dirighji un invucazioni à calliope dea di i pueti è di seguitu narra a battaglia trà a grecia è l usurpatori mardoniu u studiu di i fonti scritti usati da erodutu hè resu difficiuli da a perdita di l opari à eddu pricidenti sicuramenti sarà statu influinzatu da i logugrafi ma a misura di st influenza hè scunnisciuta sicondu eforu di cuma a basa di i storii pruveni da xanto di lidia in rialità l unicu pricursori sicuru hè ecateu di miletu quantunqua nantu à i fonti scritti da i quali hà attintu erodutu hè dicisamenti evasivu l autori hà indubbiamenti usatu ducumenti ufficiali pirsiani atinesi è delfichi epigrafi è racolti molti discussioni sò nati da u fattu ch è l opara erudutea si concludi incù un avvinimentu minori com è hè a presa di sestu avvinuta in u a c à quistu s aghjunghjini parechji prumessi di l autori disattinzioni com è un assiru o a narrazioni di a morti di efialte è imparfizzioni è incungruenzi sicondu parechji critichi l opara hè stata intarrotta da circustanzi esterni mentri u travagliu era in corsu com è a guerra di u peloponneso tucidide è aristoteli è più ricintamenti wilamowitz è jacoby iputizetini ch è erodutu avissi vulsutu ghjunghja finu à u mumentu di a custituzioni di a leia deliu attica à c i sustinidori di a cumplittezza di l opara analizeghjani soprattuttu l ultimu libru lucianu canfora susteni ch è u cullocquiu trà artembare è ciru chì si cuncludi incù a frasa priparà sii à ùn essa più duminatori ma duminati apparisci palisamenti cunclusivu adattu à u tema di a storia pirsiana i prumessi micca rispittati da l autori sò inoltri bisogna ricurdà ch è l opara era distinata à un usu urali par u quali ùn ci era micca a nicissaria prisenza di un finali u ghjurnalistu polaccu ryszard kapuciski era un grandi ammiratori di erodutu tantu da riparcorra in un libru in viaghju incù erodutu i so itinerarii erodutu mintuvava a furtuna intesa com è distinu è dunqua pudia essa pusitiva o nigativa induva ùn pudia micca spiigà certi finomini è avvinimenti ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia taliana natale hè a festività cristiana chì celebreghja a nascita di ghjesù cristu casca u dicembre u ghjennaghju in le chjese urientale per u slittamentu di u calendariu ghjulianu a parola corsa natale deriveghja da u latinu natalis chì significheghja nataliziu relativu à a nascita natale hè ancu chjamatu natale di ghjesù o natività di u signore è precedutu qualchì volta da l aghjettivu santissimu à volte abbreviatu in ss secondu u calendariu liturgicu cristianu hè una sulennità di livellu paru à l epifania ascensione è a penticosta è inferiore à pasqua a festività più impurtante in assolutu è certamente a più popularmente risentita soprattuttu à parte da l ultimi due seculi da quandu hè diventata a festa induve ci si scambianu i regali è dinù si sta inseme in famiglia ind è u calendariu rumanu u termine natalis era impiegatu per parechje festività cum è u natalis romae aprile chì cummemorava a nascita di l urbe è u dies natalis solis invicti a festa dedicata à a nascita di u sole mitra anch ella u dicembre introdutta da aurelianu in lu d c eppo suppiantata prugressivamente durante u iii seculu da a ricurrenza cristiana natale ancu ùn essendu micca a principale festa cristiana chì hè pasqua hè sempre quella più risentita à livellu famigliare è populare è rappresenta a cunsapevolezza d esse chjamati à ricunnosce in u bambinu di betlemme u figliu di diu nant à natale cum è festa cristiana nant à e manifestazione liturgiche nant à e tradizione di e cumunità cristiane è nant à e ricurrenze riti è abitudine di tuttu u mondu sò state scritte decine è decine di poesie raccunti canti populari filastrucche ninne nanne è monda altru a festa di natale hè a celebrazione di a nascita di ghjesù secondu u vangelu di luca ghjesù nacque da maria à betlemme induve ella è u so maritu ghjuseppe si reconu per partecipà à u censimentu di a populazione urganizatu da i rumani per i soi discepuli a nascita o natività di cristu hè stata preceduta da diverse prufezie secondu e quale u messia saria natu da a casa di davide per redimere u mondu da u peccatu a data di nascita di ghjesù ùn hè micca ripurtata in i vangeli dapoi i primi seculi i cristiani svilupponu diverse tradizione basate nant à raghjunamenti teolugichi chì fissavanu u ghjornu di a nascita di u signore in date differente tantu chì clemente alessandrinu c annutava in un so scrittu micca si cuntentanu di sapè in chì annu hè natu u signore ma cù curiosità troppu spinta vanu à cercà ne ancu u ghjornu stromata i a prima testimunianza di a data di u dicembre per natale di ghjesù si ritrova in unu scrittu di s ippulitu u cummentariu nant à daniele in a chjesa latina u ghjornu di natale hè caratterizatu da quattru messe a vespertina di a vighjilia ad noctem vene à dì a messa di a notte in aurora in die in u ghjornu cum è tutte e solennità hà una durata magiore rispettu à l altri ghjorni di u calendariu liturgicu ed infatti e sulennità si facenu cumencià à i vesperi di u ghjornu innanzi s ellu ùn hà a precedenza stabilita da l apposite norme fendu saltà cusì i vesperi proprii di u ghjornu precedente u tempu liturgicu di natale si conta à parte da i primi vesperi di u dicembre per terminà cù a dumenica di u battesimu di ghjesù mentre u periodu precedente à natale cumprende e quattru semane d avventu in sta sezione si dà contu di e date storiche cunnisciuti di l orighjine di a festa di natale natale ùn hè micca presente trà i primi elenchi di festività cristiane di sant ireneu è tertullianu urighjene prubabilmente alludendu à i natalitia imperiali dichjara ch è in le scritture solu i peccatori è micca i santi celebreghjanu a so nascita arnobiu ridiculiza a celebrazione di i cumpleanni di i dei e chjese cristiane celebravanu piuttostu a festa di a pasqua pifania dal grecu p f e a epiphàneja manifestazione cumparsa apparizione nascita chì rammenta a visita di i rè maghji à ghjesù u prucessu à traversu u quale u dicembre divene a ricurrenza di a nascita di ghjesù per tutta a cristianità principiò solu in u iii seculu è durò finu à u successivu è differì tempuralmente secondu e diocesi e prime evidenze di una celebrazione pruvenenu da alessandria d egittu circa d c quandu clemente di alessandria disse chì certi teologhi egiziani monda curiosi definissenu non solu l annu ma ancu u ghjornu di a nascita di ghjesù u pachon currispundente à u di maghju di u ventottesimu annu di augustu ma fecenu questu micca perchè ritenessenu chì u cristu fusse natu ssu ghjornu ma solu perchè ssu mese era u nonu di u so calendariu altri sciuararonu e date di u ò pharmuthi ò aprile un testu di u de paschae cumputus attribuitu à ciprianu ma prubabilmente apocrifo dichjara chì a nascita di cristu fù u marzu perchè fù in ssu ghjornu chì u sole fù creatu clemente dichjara ancu chì i balisilidiani celebravanu l epifania è po esse prubabilmente ancu a nascita di ghjesù u l tybi o ghjennaghju in un qualchì mumentu a doppia cummemorazione di a pasqua pifania è di a natività deve esse diventata cumune sia perchè l apparizione di i pastori era cunsiderata cum è una di e manifestazione di a gloria di cristu sia forse per via di una discrepanza di u vangelu di luca presente in varii codici cum è u codice bezae inde e parole di diu sò rese houios mou hu agapetos egu semeron gegenneka se tu sei u me figliolu predilettu in stu ghjornu t aghju ghjeneratu à u postu di en soi eudokesa in te mi sò cumpiaciutu abraham ecchelensis riferighja di a presenza di un dies nativitatis et epiphaniae da una custituzione di a chjesa di alessandria à u tempu di u cunciliu di nicea epifaniu riferighja di una cerimonia da i tratti gnostichi alessandria induve a notte tra u è u ghjennaghju un discu solare inquartatu oghje notu cume croce celtica dettu kor era portatu in prucessione attornu à una cripta à u cantu oghje à quest ora kor ha datu vita à l eternu ghjovanni cassianu scrive tra u è u chì i monasteri egiziani ancora osservanu l antichi costumi u choiak dicembre è ghjennaghju paolu di emesa predica pressu cirillu di alessandria è i so sermoni mostranu chì a celebrazione di u natale in lu mese di dicembre era dighjà fermamente stabilita è i calendari provanu a so permanenza dunqua a festa s era sparta in eghjttu tra u è u a cipru à a fine di u iv secolu epifaniu dichjara cuntru l alogi chì cristu era natu u ghjennaghju é era statu battezzatu l novembre sant efrem u siru induve l inni si riferighjenu à l epifania è micca à u natale prova chì a mesoputamia ancora festeghjava a nascita tredici ghjorni dopu à u solstiziu d invernu dunqua u ghjennaghju cuntemporaneamente in armenia a data di dicembre era ignorata è ancu oghjie l armeni celebreghjanu u natale u ghjennaghju in anatolia i sermoni di santu gregoriu di nissa nant à san basile mortu prima di u ghjennaghju e i due seguenti durante a festa di santu stefanu provanu chì in lu u natale era ghjà celebratu u dicembre in lu v secolu asteriu di amaseia è sant anfilochiu di iconiu cuntemporanei di basile è gregoriu mostranu chì in le so diocesi le feste di l epifania è di u natale eranu separate in lu egeria scrive di quessi prufondamente impressiunata da a festa di a natività di ghjerusalemme chì aveva aspetti prettamente natalizi u vescamu si recava di notte à betlemme tornendu à ghjerusalemme u ghjornu di a celebrazione a presentazione di ghjesù à u tempiu era celebrata quattordici ghjorni dopu ma stu calcolu cumencia da u ghjennaghju è a festa cuntinuava per l ottu ghjorni dopu à ssa data successivamente mentuveghja solu e due feste magiori di l epifania è di a pasqua dunqua u dicembre in lu ùn era micca osservatu à ghjerusalemme ghjovanni di nikiu circa in lu per cunvince l armeni à osservà a data di u dicembre fa notizia di una currispondenza tra santu cirillu di ghjerusalemme è papa ghjuliu i in cui cirillu dichjara chì u so cleru ùn pò in la singola festa di a nascita è di u battesimu effettuà una doppia prucessione tra betlemme è u ghjordanu è dummanda à ghjuliu di stabilisce a vera data di a natività da i documenti di u censimentu purtati à roma da titu ghjuliu stabilisce u dicembre in un antru documentu si riferighja chì ghjuliu scrisse à ghjovenale di ghjerusalemme circa aghjunghjendu chì gregoriu nazianzenu à costantinopuli era statu criticatu pè avè smezatu le festività ma ghjuliu morì in lu è a testimonianza di egeria rende questi ultimi due documenti di urighjne dubbia santu ghjrolamu scrivendu in lu rimprovereghja à i palestinesi di mantene a celebrazione di a nascita di cristu in la festa di a manifestazione cosmas indicopleustes sughjèrisce chì ancu à a metà di u vi secolu a chjesa di ghjerusalemme riteneva basendusi nant à u passu evangelicu di luca chì u ghjornu di u battesimu fosse u ghjornu di a nascita di ghjesù in quantu esseru divinu a cummemorazione di davide è ghjacomu l apostolu si svulghjeva u dicembre lu dicembre paolu di emesa prununziava à cirillu di alessandria un discorsu nant à u natale a antiochia dopu à una longa resistenza a festa di u dicembre venne accolta in lu grazie à l opera di santu ghjovanni crisustomu durante a festa di santu philogonius di u santu ghjovanni crisustomu predicò un importante sermone in reazione certi riti è feste ebraiche invitò a chjesa di antiochia à celebrà a nascita di cristu u dicembre quendu dighjà parte di a cumunità a celebrava in issu ghjornu da almancu dieci anni dichjarò chì in occidente a festa era dighjà celebrata è chì ellu desiderava introduce la chì questa era osservata da a tracia à cadice è chì a so miracolosamente rapida diffusione era un segnu di a so ghjenuinità per ghjustificà a decisione interpretò l episodi evangelichi dicendu chì u sacerdote zaccaria entrò in lu tempiu ricevendu l annunziu di u cuncepimentu di ghjovanni battista in settembre u vangelu data dunque u cuncepimentu di ghjesù dopu à sei mesi ovveru in marzu dunqua a nascita saria avvenuta in dicembre infine u crisustomu dichjarò di sape chì i rapporti di u censimentu di a sacra famiglia eranu ancora in roma e dunque roma duveva avè celebratu u natale u dicembre per un tempu abbastanza longu da cunsentisce à u crisustomu di riportà cù certezza a tradizione rumana u riferimentu l archivi rumani hè anticu almancu quantu ghjustinu martire è tertulliano papa ghjuliu i in la falsificazione cirillina citata in precedenza afferma di avè calcolatu a data basendusi nant à flaviu ghjuseppe nant à a base di a stessa cunsiderazione micca pruvata riguardante zaccaria in lu gregoriu nazianzenu si face cumenciatore in lingua greca exiarchos pressu a chjesa di costantinopuli di a nova festa pruposta in tre so omelie predicate in tre ghjorni successivi in la cappella privata chjamata anastasia dopu à u so esiliu in lu a festa scumparve secondu ghjovanni di nikiu onoriu presente durante una di le sue visite si accordò cù arcadiu perché fosse osservata a festa in la stessa data di roma kellner cullocheghja sta visita in lu baumstark tra u è u l ultima data si basa nant à una lettera di ghjacomu di edessa citata da ghjeorghje di beeltn chì dichjara chì u natale fu portatu à costantinopuli da arcadiu è crisustomu da l italia induve secondu a tradizione si era tenuta finu da i tempi apostolichi crisustomu fu vescamu tra u è u è dunque a festa saria stata intrudotta in stu periodu da crisustomu vescamu listessa manera di cume era stata introdotta antiochia da crisustomu presbiteru però lbeck prova chì le evidenze à la base di a tesi di baumstark ùn sò micca valide più importante ma solu pocu megliu accreditata hè a tesi di erbes chì a festa sia stata introdotta da costantinu i tra u è u esattamente in lu secondu l opinione di certi storichi è probabilmente cunsigliatu di a mamma elena è da i vescami di u cunciliu di nicea riguardu à a chjesa di roma a più antica fonte nant à a celebrazione di u natale hè u calendariu filocalianu cumpilatu in lu chì cuntene importanti tre date nella lista di i cunsoli sò indicati i ghjorni di nascita è di morte di cristu è le date di ingressu à roma è di martiriu di santu pietru è paolu una citazione significhativa è queste indicazioni però parenu scurrette è possonu esse di le successive aghjiunte à u testu per cui ancu se a depositiu martyrum hè datata à u hè probabile chì sta indicazione debba esse datata à u ancu se a presenza in un calendariu ufficiale lascia supporre chì sianu esistite di le celebrazioni populari precedenti sul finisce di u iv secolu a festività passò à milanu è per poi diffonde si in la altre diocesi di u nord torinu ravenna ecc sul fattu chì u natale venga festeghjiatu u dicembre vi sò diverse iputesi chì possonu esse raggruppate in due categorie a prima chì a data sia stata scelta in base à cunsiderazioni simbuliche interne à u cristianesimu a seconda chì sia derivata da l influssu di festività celebrate in altre relighjoni praticate cuntemporaneamente à u cristianesimu di allora le due categorie di iputesi possonu coesistere questu primu gruppu di iputesi spiega a data di u dicembre cume interna à u cristianesimu senza apporti da altre relighjoni deriveghjante da iputesi cristiane nant à a data di nascita di ghjesù lu secondu gruppu di iputesi spiega a data di u dicembre cume esterna à u cristianesimu cume un tentativu di assorbimentu di culti precedenti à u cristianesimu cù a sovrapposizione di festività cristiane à feste di altre relighjoni antiche in u corsu di l ultimu seculu cù u progressivu secolarizzarsi di l uccidente é in particular modu di l europa settentriunale natale hà cuntinuatu à rappresentà un ghjornu di festa per i non cristiani assumendu significhati duve si da quellu relighjosu generalmente hè vissutu cume festa ligata à a famiglia à i rigali è à babbu natale u stessu cambiamentu di u spiritu nataliziu u si ritrova in quelli paesi induve i cristiani sò piccule minuranze ma natale hè statu impurtatu cum è festa publica di tipu seculare culturale hè cusì in india pakistan cina è taiwan ghjappone è malesia accade chì natale fussi citatu in a litteratura o in a cultura corsa per esempiu in i pruverbii catholic encyclopedia christmas a variità taravesa o varietà taravese di a lingua corsa hè una di i variità principali di corsu più raramenti s usa lu li la li ma solu in certi casi par asempiu in puisia o in i formi oh lu bruttu oh lu latru o ancu in certi casi particulari la ghjenti i verbi ani trè formi di cunghjugazioni principali à a iscia verbu essa verbu avè verbu fà irregulari cunghjugazioni in à verbu amà cunghjugazioni in a verbu veda cunghjugazioni in iscia o ì verbu finiscia o finì un intarissanti curiusità di u taravesu com è u gadduresu è certi varietà di a lingua sarda hè l esistenza di dui maneri tremindù accitevuli è usati di cunghjucà l indicativu imparfettu di certi verbi par asempiu u verbu andà numari unu dui trè quattru cinqui sei setti ottu novi deci ondici dodici tredici quattordici quindici sedici dicessetti o diciossetti diciottu dicennovi vinti trenta quaranta cinquanta centu dui centu middi dui milla ghjorna luni marti marcuri ghjovi vennari sabatu dumenica mesa ghjinnaghju frivaghju marzu aprili maghju ghjugnu sittembri uttrovi nuvembri dicembri staghjoni branu istati vaghjimu inguernu culori biancu neru rossu giaddu turchinu verdi grisgiu purpurinu aranciu castagnu eccu una scelta di sprissioni tipicamenti taravesi napulione buonaparte natu napoleone in aiacciu aostu mortu in l isula di sant elena maghju hè statu un puliticanti è militaru francesu fundatori di u prima imperu francesu ufficiali d artigliaria è dinò generali duranti a rivuluzioni francesa divintò famosu com è principali generali di a francia rivuluziunaria grazia à i vittorii ottinuti in u corsu di a prima campagna d italia dopu u colpu di statu di u brumariu nuvembri assunsi u puteri in francia fù prima consulu da nuvembri di quidd annu à u maghju è imperatori di i francesi incù u nomu di nabulionu i napoléon ier da u dicembri à u aprili è di novu da u marzu à u ghjugnu fù ancu prisidenti di a ripublica taliana da u à u rè d italia da u à u mediatori di a ripublica elvetica da u à u è prutittori di a cunfederazioni di u renu da à grandi omu di guerra prutagonistu di più di vinti anni di campagni in auropa nabulionu hè statu cunsidaratu u più grandi strategu di a storia da u storicu militaru basil liddell hart grazia à u so sistemu d allianzi è à una seria di brillanti vittorii contru i putenzi auropei cunquistò è guvirnò larga parti di l auropa cuntinintali spurtendu l ideali rivuluziunarii di rinnuvamentu suciali è ghjunghjendu à cuntrullà numarosi regni par via di parsoni chì l erani fideli ghjaseppu bonaparte in ispagna gioacchino murat in u regnu di napuli ghjirolmu bonaparte in vestfalia è luigi bonaparte in olanda a so riforma di u sistemu ghjuridicu intigrata in u codici nabulionicu intrudussi chjarezza è simplicità di i normi è posi i basi di a muderna ghjuridizioni civili a disastrosa campagna di russia marcò u tramontu di u so duminiu nantu à l auropa scunfittu in a battaglia di lipsia da l alliati auropei d uttrovi nabulionu abdicò u aprili è fù esiliatu in l isula d elba di marzu di u abbandunata furtivamenti l isula sbarcò à golfe juan vicinu à antibes è riintrò in parighji senza scuntrà oppusizioni ricunquistendu u puteri par u periodu dittu di i centu ghjorni finch eddu fussi difinitivamenti scunfittu da a settima cualizioni in a battaglia di waterloo u ghjugnu trascorsi l ultimi anni di vita in esiliu à l isula di sant elena sottu u cuntrollu di i britannichi dopu a so caduta u cungressu di vienna ristabilì in auropa i vechji regni prinabulionichi ristaurazioni fù u prima rignanti di a dinastia di i bonaparte spusò ghjasippina di beauharnais in u è in sicondi nozzi l arciduchessa maria luisa d austria l marzu da a quali ebbi u so unicu figliolu lighjittimu nabulionu francescu dittu u rè di roma a so figura hà inspiratu artisti littarati musicanti puliticanti è storichi da l ottucentu à i ghjorna d oghji nabulionu bonaparte nascì in aiacciu in corsica pocu più di un annu dopu a stipula di u trattatu di versailles di u incù u quali a ripublica di ghjenuva lasciava mani libara à a francia in l isula chì fù dopu invasa da l armati di luigi xv è annessa à u patrimoniu parsunali di u rè a famiglia bonaparte appartinia à a piccula burghesia corsa è avia luntani urighjini nobili tuscani pari accirtatu chì l antinati fussini immigrati in corsica da sarzana in u xvi seculu à u sirviziu di ghjenuva u babbu di nabulionu carlu maria bonaparte nabulionu cambiò a casata in bonaparte dopu a morti di u babbu pochi ghjorni prima di spusà à ghjasippina è parta par a campagna d italia una casata più cunforma à a lingua corsa avvucatu diplumatu di l università di pisa avia effittuatu ricerchi araldichi par ottena vicinu à i luntani parenti di san miniato una patenti di nubiltà chì li cunferissi pristigiu in patria è li parmittissi di megliu purveda à a struzzioni di i figlioli in rialità ghjà in u so attu di battezimu ridattu in aiacciu in lingua taliana hè attistata a nubiltà di a famiglia è si riporta a casata bonaparte prova chì ùn era micca difinitivamenti fissatu in a forma buonaparte mentri in l atti successivi in talianu rilativi à paola è à luigi nabulionu a casata sempri in a forma bonaparte hè priciduta da a particedda de carlu maria bonaparte murì primaturamenti à causa di un tumori di u stomacu u frivaghju à montpellier a mamma era maria letizia ramolino discindenti di nobili tuscani è lumbardi à u mumentu di u matrimoniu u ghjugnu t avia anni mentri u maritu ni avia u coppiu ebbi figlioli di i quali solu ottu sopravvissini in più di nabulionu ci erani ancu i frateddi ghjaseppu lucianu luigi è ghjirolmu è i sureddi elisa paulina è carulina nabulionu stessu disdignò in parechji occasioni ss ascendenzi illustri affirmendu ch eddu vulia essa fundatori è micca discindenti di simula nubiltà i dui parenti cumbattitini in a guerra frà i corsi è i francesi è maria cumbattì ancu quand edda era incinta di nabulionu u so sicondu figliolu u aostu duranti a festa di l assunzioni si ricò à a cattidrali d aiacciu à u so ritornu in casa intornu à meziornu si accasciò dendu a luci à nabulionu fù battizatu dui anni dopu u lugliu a anni fù scrittu in una scola di zitiddina ind eddu studiò incù l abati recco par quattru anni in i quali riciviti educazioni ancu da u ziu l arcidiacunu lucianu fù grazia à u titulu nubiliari ottinutu in tuscana chì u babbu carlu poti scriva si à u libru di a nubiltà di corsica istituitu da i francesi par cunsulidà a cunquista di l isula è solu grazia à quidda scrizzioni à l ità di appena novi anni u ghjovanu nabulionu fù ammissu u aprili sempri dopu à l iniziativa di u babbu à a scola riali di brienne le chteau in u nordu di a francia ind eddu firmeti finu à u uttrovi parechji storichi par isbagliu ritenini finu à u uttrovi di listessu annu par migliurà u so francesu è priparà si à a scola prima fraquintò par quattru mesa u culleghju di autun i so studii funi financiati grazia à una borsa di studiu di dui milla franchi nabulionu à l iniziu ùn si cunsidarava micca francesu è si sintia scomudu in un ambienti induva i so cumpagni di corsu erani in massima parti pruvinenti di l alta aristucrazia transalpina è u pigliavani di manera crudeli in ghjiru schirzendu cù u so nomu chjamendu lu a paille au nez a paglia par u nasu l accusa di essa stranieri l avaria parsiguitu par tutta a so vita quì strinsi amicizia incù louis antoine fauvelet de bourrienne u so futuru biografu è in u frattempu u ghjovanu nabulionu si didicò incù custanza à i studii riiscendu particularamenti bè in matematica suvitò dopu l idei ateisti di u culleghju è cuntò eddu stessu chì à anni a so fedi intrampulò dopu à u ghjudiziu pusitivu di u cavalieri di kéralio u sittembri u so succissori l aspittori militaru reynaud des monts li cuncessi l ammissioni à a regia scola militara di parighji fundata da luigi xv annantu à cunsigliu di madame de pompadour ind eddu ghjunsi a sera di u uttrovi partitu calchì ghjornu prima di u in pruvò à passà in a marina ma in seguitu à l annullamentu di l asamini d ammissioni di quidd annu passò in artigliaria disidarosu d abbandunà i studii u più prestu è didicà si à a carriera militara allughjava in una mansarda frà i so insignanti figurava gaspard monge criatori di a giumitria discrittiva nabulionu ottensi dinò a nomina à sottutinenti à soli anni è fù distaccatu u sittembri vicinu à un righjimentu d artigliaria di stanza à a fère com è sottutinenti par assuma a tinenza pochi mesa dopu vicinu à un righjimentu di stanza à valence in u sudu livanti di a francia à quiddi tempi s innamurò prima di caroline a figliola di anna du colombier è in seguitu di louise marie adelaide de saint germain in tremindù i casi fù rifiutatu a so prima rilazioni fù incù una prustituta in turrò à parighji è dopu viaghjò in corsica è infini righjunsi u righjimentu à auxonne frattantu u ghjovanu nabulionu cuntinuava à ditestà sicritamenti a francia è i francesi è à cultivà a causa di l indipindenza di a corsica com è tistimuniatu significativamenti da un scrittu soiu di à u scoppu di a rivuluzioni in u nabulionu vintannincu è oramai ufficiali di u rè luigi xvi riiscì à ottena una longa licenzia grazia à a quali poti vultà si ni à u sicuru in corsica à quandu ghjuntu quà s unì à u muvimentu rivuluziunariu di l isula assumendu u gradu di tinenti culuneddu di a vardia naziunali in s innamurò di manesca pillet ma fù rifiutatu da edda è dopu à essa statu par parechji mesa à auxonne u ghjugnu fù inviatu in u righjimentu d artigliaria à valence incù u gradu di prima tinenti di ghjinnaghju pruposi a so candidatura com è tinenti culuneddu è fù elettu incù parechji dubbiti u marzu in seguitu sarà mumintaniamenti retrucessu à u rangu di capitanu par i so cuntinui viaghji in corsica suparendu u tempu chì l era cuncessu da a licenzia militara risicò di essa cunsidaratu disartori priaccupatu vultò in parighji in u stessu annu in u frattempu in corsica infuriava a guerra civili scuppiata par appuntu in dapoi dighjà l eccessi rivuluzionarii è l instaurazioni di u tarrori aviani spintu l eroi naziunali di l indipindenza corsa pasquali paoli chì era riintratu triunfalamenti in u so paesi in u dopu à u longu esiliu chì l era statu impostu da i rè di francia à piglià i distanzi da parighji è à ripiglià a lotta par l indipindenza di a corsica accusatu di tradimentu è visatu da un mandatu d arrestu emissu da a cunvinzioni naziunali u aprili paoli u aprili appiddendu ni dirittamenti à tutta a pupulazioni corsa affinch edda difindissi a so patria è i so probbii dritti a famiglia buonaparte chì puri avia sustinutu paoli à u tempu di a rivolta contru ghjenuva è dopu contru à l armati di luigi xv u babbu carlu è forsi ancu a mamma participàni accantu à paoli à a battaglia di ponti novu contru à i francesi scelsi parò a causa francesa di frivaghju nabulionu cummanda omini di l battaglionu versu l isula di a matalena è u frivaghju sbarca à santu stefanu è l attaccò ma ùn riiscì micca chì li mancò l appoghju privistu di a curvetta fauvette nabulionu fughjì rapidamenti in aiacciu è da quì si ritirò incù a famiglia intreia accusatu di tradimentu à tulonu u sittembri ghjunsi à u quartieri generali di cartaux in sei sittimani riurganizò i forzi par l assediu di a cità priparò pezzi di grossu calibru è raccolsi parechji ufficiali cumpetenti incù l appoghju di gasparin unu di i trè cummissarii à tulonu riiscì à avè u cuntrollu di l artigliaria d assediu è intantu divintò capu di battaglionu u uttrovi à cartaux successi doppet è dopu u capaci generali jacques franois dugommier tandu feci a cunniscenza di andoche junot chì dopu sarà guvarnadori di parighji dopu u dicembri hè numinatu da u generali dugommier aiutanti generali riiscì à cunquistà u forti di l eguillette chjamatu a piccula gibilterra è dopu l altri forti di dicembri eppo libarò u portu di tulonu da i monarchichi è da i truppi inglesi chì l appughjavani fù u so prima clamurosu è avvinturosu successu militaru chì li valsi a nomina à generali di brigata u dicembri è l attinzioni di u futuru membru di u dirittoriu paul barras chì l aiutarà dopu in a succissiva scalata à u puteri a so amicizia incù augustin robespierre frateddu di maximilien u libarò prima da l arresti in casa custrettu in u ma dopu u feci cada in disgrazia u lindumani di u termidoru è a cunsiguenti fini di u tarrori fù arristatu incù l accusi di spiunaghju è dopu libaratu i so avvinturi galanti u portani à siducia louise gauthier moglia di un diputatu è à fidanzà si u aprili incù désirée clary eppuri a furtuna li fù favurevuli quandu u vindemiaiu uttrovi barras u numinò à l impruvisu cummandanti di a piazza di parighji incù l incaricu di salvà a cunvinzioni naziunali da a minaccia di i monarchichi rialisti incù l aiutu di gioacchino murat à u cummandu di a cavaddaria nabulionu culpì spiitatamenti i ribeddi scunghjurendu un novu colpu di statu in seguitu à u trimenti successu barras u numinò generali di u corpu d armata di l internu in u dirittoriu priaccupatu par l eccessiva pupularità è par u nutevuli pristigiu di bonaparte l affidò l incaricu di accupà l egittu par cuntrastà l accessu inglesu à l india è dunqua par dannighjà la ecunumicamenti un indiziu di a divuzioni di nabulionu à i principii di l illuminisimu fù a so dicisioni d affiancà ghjenti incaricati di studii à a so spidizioni a spidizioni d egittu ebbi u meritu di fà riscopra dopu cintunara d anni a grandezza di quidda terra è fù probbiu l opara di nabulionu à fà nascia a muderna egittulugia soprattuttu grazia à a scuparta di a stela di rusetta da parti di i suldati à u suvitatu di a spidizioni nabulionu avia da parechji anni accarizzatu l idea di una campagna in urienti sugnendu di suvità l ormi di lisandru magnu è essendu di l idea ch è l auropa hè una tana di talpi tutti i grandi parsunalità sò di l urienti a spidizioni iniziò u maghju quandu nabulionu salpò da tulonu à capu di l armata d urienti cumposta da più di navi di guerra navi di trasportu marinari è suldati dopu à un impurtanti vittoria in a battaglia di i piramidi nabulionu sciacciò i mamelucchi di murad bey è intrendu à u cairu divintò patronu di l egittu pochi ghjorna dopu u aostu a flotta di nabulionu in egittu fù cumplittamenti distrutta da l ammiragliu horatio nelson in a baia di abukir di tal manera chì nabulionu firmeti bluccatu à terra dopu una ricugnizioni nantu à u mari rossu dicisi di ricà si in siria cù u pritestu di suvità u guvarnadori di acri amad à u jazzr pascià chì avia pruvatu à attaccà lu ghjuntu parò u marzu innanzi à san ghjuvanni di acri l antica furtezza di i cruciati in terra santa nabulionu persi più di dui mesa in un inutuli assediu è a campagna di siria si cunclusi incù un faddimentu vultatu à u cairu nabulionu scunfissi u lugliu un armata di più di deci milla ottumani vidati da mustafa pascià à aboukir probbiu induva l annu prima era statu privatu di tutta a so flotta eppuri priaccupatu di i terribuli nutizii chì ghjunghjiani da a francia l armata in ripiigamentu annantu à tutti i fronti u dirittoriu oramai privu di puteri è cuscenti ch è a campagna d egittu ùn avia micca cunsiguitu i fini spirati nabulionu lasciatu u cummandu à u generali kléber si imbarcò in gran sicretu u aostu nantu à a fregata muiron preda bellica exi viniziana à a volta di a francia u uttrovi bonaparte sbarcò à fréjus è a so corsa versu parighji fù accumpagnata da l entusiasmu di l intreia francia certa ch è u generali era turratu in patria par assuma u cuntrollu di a situazioni oramai ingestibili è in effetti era quista a so intinzioni ghjuntu in parighji riunì i cuspiratori dicisi à rinvarscià u dirittoriu à u so latu si schieroni u frateddu maiò ghjaseppu è soprattuttu u frateddu lucianu tandu prisidenti di u cunsigliu di i cinquicentu chì incù u cunsigliu di l anziani custituiscìa u puteri lighjislativu di a ripublica di i soi nabulionu riiscì à avè u membru di u dirittoriu roger ducos è soprattuttu emmanuel joseph sieyès u celebru autori di l opusculu chì hè u terzu statu è ideolugu di punta di a burghesia rivuluziunaria inoltri di i soi si dichjarò l astutissimu ministru di l estaru talleyrand è u ministru di a pulizza joseph fouché paul barras u membru più influenti di u dirittoriu dopu sieyès cuscenti di i capacità di nabulionu accittò d alinià si ancu eddu quandu fù cunnisciuta a falsa nutizia di un cumplottu missu in opara par rinvarscià a ripublica nabulionu riiscì à fà vutà à u cunsigliu di l anziani è à u cunsigliu di i cinquicentu una risuluzioni chì trasfiria i dui camari u brumariu nuvembri fora parighji à saint cloud nabulionu fù numinatu cummandanti in capu di tutti i forzi armati quissa fù fatta par evità ch è duranti u colpu di statu calchì diputatu pudissi appiddà ni à i citatini parighjini par difenda a ripublica contr à u tentativu di nabulionu l intinzioni di nabulionu era quidda di purtà i dui camari à vutà autunumamenti u so sciuglimentu è a cissioni di i puteri in i so mani ùn fù micca cusì u cunsigliu di l anziani firmeti fretu à u discorsu impasticciatu di nabulionu par fà prissioni annantu ad eddu mentri quandu nabulionu intrì in a sala di u cunsigliu di i cinquicentu i diputati li si lanciàni contru dumandendu di vutà par renda è bonaparte for di leghji ciò chì vulia significà l arrestu è a mannara in u mumentu in u quali simbrava ch è u colpu di statu fussi prossimu à a catastrofa ghjunsi u frateddu lucianu à succorra nabulionu chì in i vesti di prisidenti di i cinquicentu iscì da a sala è arringò i truppi firmati aliniati fora urdinendu li ch eddi disperdini i diputati cuntrarii à u frateddu memurabili fù u mumentu in u quali puntò a so spada à u coddu di nabulionu è dichjarò ùn esitariu micca un attimu à uccida me frateddu s è sapia ch eddu attentava à a libartà di a francia i truppi cumposti in gran parti di veterani di i campagni di nabulionu à u cummandu di u cugnatu di st ultimu u generali charles victoire emmanuel leclerc è di u futuru cugnatu gioacchino murat intritini incù i baiunetti innestate è dispersini i diputati in a sirata i camari funi sciolti è fù vutatu u dicretu chì assignava i pieni puteri à trè consuli roger ducos sieyès è nabulionu numinati consuli pruvisorii i trè novi patroni di a francia scrissini incù dui cummissioni spiciali una nova custituzioni a custituzioni di l annu viii chì ratificata incù un plebiscitu pupulari lighjittimava u colpu di statu l evuluzioni di a rivuluzioni si ripurtava oramai versu formi di guvernu più aristucraticu dimustrendu si micca pratichevuli molti di i tiurii rivuluziunarii emersi in a rivuluzioni in u pinsamentu puliticu di sieyès u cunsulatu avaria divutu essa un guvernu di i nutevuli chì avaria assicuratu a dimucrazia à traversu un cumplessu equilibriu di puteri stu prugettu fù mandatu à l aria da nabulionu u quali puri in tiuria ditintori di u solu puteri esecutivu avia in rialità faciuli ghjocu par subranà u puteri lighjislativu chì era frammintatu in quattru camari fattu si numinà prima consulu veni à dì cuncritamenti supiriori à qualsiasi altru puteri di u statu nabulionu ricustruiscìa a francia incù una struttura amministrativa furtamenti cintralizata ma cusì parfetta ch edda hè firmata tali è quali finu ad oghji a francia era frazziunata in dipartimenti distritti è cumuni rispittivamenti amministrati da prifetti sottuprifetti è merri i casci di u statu erani risanati da i cunquisti di guerra è da a fundazioni di a banca di francia è ancu da l intruduzioni di u francu d arghjentu chì punia fini à l era di l assignati è di l inflazioni a longa lotta contru u cattulicesimu si cunchjudia incù u cuncurdatu di u ratificatu da papa pio vii chì stabiliscìa u cattulicesimu riligioni di a maiuranza di i francesi ma quantunqua micca riligioni di statu ma ùn ristituia micca à u cleru i bè sprupriati duranti a rivuluzioni in u campu di l insignamentu nabulionu istituì i licei è i scoli d inginieri par furmà una classa dirighjenti priparata è induttrinata ma tralasciò i struzzioni elementarii essendu di l idea ch è u populu duvissi firmà in una certa ignuranza par garantiscia un guvernu stabili è un armata ubbidienti u cunsulatu di nabulionu divintò à vita incù u plebiscitu di u aostu si apria a strada à l istituzioni di l imperu nabulionicu duranti l esiliu à santi elena nabulionu sottuliniò parechji volti ch è a so opara più impurtanti quidda chì saria passata à a storia più ch è tutti i battaglii vinti saria stata u so codici civili u codici nabulionicu chì lighjittimò bon parechji di l idei illuministichi è ghjusnaturalistichi fù spurtatu dopu in tutti i paesi ind eddi ghjunsini l armati di nabulionu fù presu à mudeddu da tutti i stati di l auropa cuntinintali istituita l aostu a cummissioni incaricata di ridighja u codici civili cumposta da u sicondu consulu jean jacques régis de cambacérès è da quattru avvucati fù prisiduta moltu spessu da nabulionu stessu u quali ni lighjia i bozzi duranti i campagni militari è inviava à parighji da u fronti i so idei nantu à u prugettu u marzu u codici civili immediatamenti ribattizatu codici nabulionicu intria in vigori u codici eliminava definitivamenti i lasciti di l ancien régime di u feudalesimu di i assulutisimu munarchicu è criava una sucità privalintamenti burghesa è liberali d inspirazioni laica chì ci erani cunsacrati i dritti di uguaglianza sicurezza è prubità trà i principi di a rivuluzioni erani salvavardati quiddi di a libartà parsunali di l ugualità davanti à a leghji di a laicità di u statu dighjà garantita da u cuncurdatu è di a libartà di cuscenza di a libartà di u travagliu u codici era statu parò pinsatu è ridattu soprattuttu par valurizà l ideali di a burghesia par quissa sirvia soprattuttu à arrigulà quistioni riguardanti i cuntratti di prubità è a stessa lighjislazioni riguardu à a famiglia era di natura contrattualistica a struttura familiari ch è u codici cunsacra era di tipu paternalisticu u babbu pò fà imprighjunà i figlioli par sei mesa senza cuntrollu di l auturità è amministreghja i bè di a moglia eppuri era garantitu u divorziu bench è resu cumplessu rispettu à l ebbica rivuluziunaria a sera di u uttrovi nabulionu mentri assistia à un opara à u théatre de la république saria divutu cada sottu i pugnalati di quattru sicarii ma u cumplottu fù svintatu à l ultimu mumentu grazia à una suffiata chì parmissi à a pulizza d intarvena arristendu tandu i quattru attentatori in u tiatru stessu l avvinimentu passarà à a storia cù u nomu di cuspirazioni di i pugnali pocu dopu a notti di natali di u listessu annu nabulionu a moglia è a so seguita scamponi miraculusamenti à un attentatu cù a dinamita in i stradona di parighji mentri si ricavani à l opara nabulionu ni prufittò par metta fora leghji i ghjacubini molti di i quali funi esiliati in guyana è disperda i munarchichi l oppusizioni ùn abandunava micca è s ebbi nutizia di attentati in priparazioni contru ad eddu infatti era udiatu sii da i ghjacubini chì dopu i misuri di ricunciliazioni naziunali com è l amnistia generali è u drittu à a riintrera par i nobili emigrati par scampà à u tarrori timiani ch eddu vulissi ristaurà a munarchia sii da i realisti chì u cunsidiravani com è l usurpatori di u lighjittimu suvranu luigi xviii di marzu par dà un signali forti à i burboni chì cumpluttavani sempri par vultà annantu à u tronu francesu nabulionu feci catturà à ettenheim piccula cità di u statu di u baden situata vicinu à a cunfina francesa u duca di enghien liatu à a famiglia riali esiliata chì fù inghjustamenti accusatu di cuspirazioni contru u prima consulu è fucilatu subitu dopu l avvinimentu suscitò l indignazioni di tutti i corti auropei par l arruganti viulazioni di a suvranità di un statu estaru da parti di a francia è par a sorti risirvata à u povaru duca è cunferì un ombra nigativa à l imaghjini aurupea di bonaparte à a quali quantunqua u prima consulu di tandu tinia multissimu u generali moreau implicatu in u cumplottu realistu ma idulu di i ghjacubini fù inveci cundannatu à soli dui anni di prighjò successivamenti scambiati incù a pussibilità di spatrià si in i stati uniti da induva parò moreau vultarà in par uniscia si à l armata russia è mora duranti a battaglia di dresda duranti l assenza di nabulionu impignatu in egittu i francesi erani stati parechji volti battuti in italia è in alimagna da l austriachi è da i russii à cassano di adda à novi è nantu à u renu a siconda cualizioni antifrancesa avia rinvarciatu a ripublica napulitana di u fundata da i francesi quidda rumana è a ripublica cisalpina u maghju sei mesa dopu u colpu di statu di u brumariu nabulionu assunsi u cummandu di a cusidditta armata di riserva distinata à essa trasfirita in italia par rinvarcià a sorti di a guerra u prima consulu vidò incù grandi abilità strategica a marchja di u so armata varcò l alpi à a bocca di u gran san bernardu è colsi di suspresa l austriachi impignati in l assediu di ghjenuva u numicu fù prestu battutu in a battaglia di montebello mentri nabulionu riintrò à milanu u ghjugnu ebbi locu a dicisiva battaglia di marengo fù a più famosa di i battagli nabulionichi in italia aspramenti cumbattuta è incù cunsiquenzi dicisivi nabulionu fù inizialamenti missu in difficultà da l attaccu austriacu è risicò a scunfitta ma à ottu ori di sera a battaglia si cunclusi incù a cumpletta vittoria di u prima consulu à rinvarcià a cunclusioni di a battaglia fù l arrivu in u prima dopu meziornu di i truppi di rinforzu di u generali louis desaix chì parmissi à nabulionu di contrattaccà incù successu l armata austriaca di u generali michael von melas dighjà certu di a vittoria u generali desaix murì duranti i fasi finali di a battaglia in milanu fù pruvisuriamenti ricustituita a ripublica cisalpina chì sarà sustituita dopu à a cunsulta di lione da a ripublica taliana in u nabulionu fù pruclamatu prisidenti di a ripublica taliana titulu ch eddu cunsirvarà sinu à u marzu quand eddu assumarà quiddu di rè d italia mentri u patriziu milanesu francescu melzi di eril fù numinatu vice prisidenti incù a paci di amiens di ancu l inghilterra firmava a paci incù a francia nabulionu avia distruttu a nova cualizioni antifrancesa assicurendu si ancu l appoghju di u zaru di russia lisandru i par dui anni l auropa fù finalmenti in paci in nabulionu vinditi una parti di u nordu america à i stati uniti com è parti di l accordu nantu à a louisiana avia appena risoltu un grossu prublemu militaru quandu l armata mandata à ricunquistà santu domingu dopu à avè affruntatu a rivolta iniziata da toussaint louverture fù culpitu da a frebba giadda a rivolta fù quantunqua truncata incù i forzi di u punenti in cundizioni tali ch eddi ùn pudiani micca agiscia nabulionu capì ch eddu ùn avaria micca pussutu difenda a louisiana è dicisi di venda la aprili ristabilì in a schiavitù in i culonii francesi dopu ch è nabulionu ebbi allargatu a so influenza à a svizzara è à i stati tedeschi una disputa annantu à malta furnì à l inghilterra u pritestu in u par dichjarà a guerra à a francia è furniscia sustegnu à i munarchichi francesi chì si uppuniani ad eddu oramai consulu à vita nabulionu era in pratica suvranu assulutu di a francia u maghju u senatu u pruclamò imperatori di i francesi u dicembri di u in a cattidrali di notre dame in parighji fù cilibrata a cirimonia d incurunazioni dopu ch è l insegni imperiali funi biniditti da papa pio vii nabulionu incurunò prima s è stessu imperatori di i francesi è dopu imperatrici a so moglia ghjasippina di beauharnais sò apocrifi i boci sicondu i quali nabulionu avaria strappatu a curona da i mani di u papa duranti a cirimonia par ùn assughjittà si micca à l auturità pontificia u papa pio vii a s aspittava è ùn tuccò mai a curona incù i so mani successivamenti u maghju in u domu di milanu nabulionu fù incurunatu rè d italia incù a curona ferrea da sempri custudita in u domu di monza l incurunazioni à milanu fù fastosa è accumpagnata da i so più fideli cullaburatori in italia com è u cardinali bellisoni u fenaroli u baciocchi u melzi è aldini in st occasioni nabulionu postu si a curona imperiali nantu à u capu prununciò i famosi paroli diu a m hà data guai à chì a tocca rinascìa in francia a munarchia ma ùn era micca listessa munarchia ch è quidda chì era stata rinvarsciata in dighjà priva di i puteri in nabulionu ùn era micca rè di francia è di navarra par grazia di diu com eddi citavani i formuli di l ancien régime ma imperatori di i francesi par vulintà di u populu ancu s è i ducumenti ufficiali mantiniani una formula di cumprumissu nabulionu par a grazia di diu è i custituzioni di a ripublica imperatori di i francesi fù in sustanza un novu rè di i francesi tantu ch è da eddu ani a so urighjina bon parechji di l attuali munarchii muderni auropei è fù in effetti una munarchia postu ch è nabulionu era u patronu assulutu ancu s è una munarchia chì parò ùn si riferia micca à a nubiltà feudali di lancien régime ma in a quali si rializavani parechji principi illuministichi di a burghesia in u si furmò in auropa a terza cualizioni contru à nabulionu avia trascorsu l ultimu annu nantu à i costi di a manica à priparà una vasta uparazioni militara contru à a gran britagna ma cumprindendu i difficultà di un uparazioni di sbarcu in l isuli britannichi è priaccupatu da i prupositi aggrissivi di i putenzi cuntinintali dicisi finu da aostu di rinuncià à i so piani d invasioni è d urganizà un rapitu trasfirimentu à marchji furzati di l intreia armata tandu dinuminata grandi armata da i costi di a manica finu à u renu è à u danubiu par scunfighja i forzi numichi nantu à u cuntinenti nabulionu avia fattu bè i so conti u uttrovi infatti à largu di trafalgar a flotta francesa cummandata da l ammiragliu pierre charles silvestre de villeneuve era cumplittamenti anniintata da l inglesi à u cummandu d horatio nelson chì murì duranti u scontru culpitu da un tiru di muschettu svaniani par sempri i sogni d invasioni di l inghilterra i forzi cualizati par u più austriachi è russii sottu u novu zaru lisandru i ancu s è incù a neutralità di a prussia erani più numarosi ma divisi ci erani dui fronti principali quiddu germanicu induva nabulionu in parsona avia assuntu u cummandu di a grandi armata è quiddu talianu induva u generali andrea massena vidava l armata d italia incù un abili manovra strategica nabulionu acchjirchjò è custrinsi à a resa l armata austriaca di u generali karl mack à ulma uttrovi è mentri u marescialu massena cumbattia in italia a battaglia di caldiero uttrovi intrì incù l armata à vienna dopu à avè suparatu u danubiu incù un stratagema di gioacchino murat eppuri l armati cualizati austru russii erani sempri in campu è a situazioni di nabulionu paria difficiuli u dicembri annivirsariu di a so incurunazioni l imperatori cumbattì è vinsi a battaglia di austerlitz pruvuchendu a disgrigazioni di a cualizioni firmata in a storia com è u so capilavoru tatticu incù a battaglia di austerlitz nabulionu ottensi una pusizioni di predominiu in auropa u ghjornu dopu i suvrani d auropa chersini a paci l austria pirdia ancu vinezia chì era unita à u regnu d italia è pirdia ogni cuntrollu nantu à a germania chì tandu si ricustruiscìa com è cunfederazioni di u renu prima sumenti di l unità tedesca sottu u cuntrollu direttu di nabulionu si conta chì dopu avè saputu di austerlitz u prima ministru inglesu william pitt avissi chertu à una nipoti d arrutulà a carta di l auropa esposta in un curridori di casa ùn ci sirvirà micca par alminu deci anni l annu dopu nabulionu duviti affruntà a quarta cualizioni custituita da gran britagna prussia è russia l imperatori presi subitu l offensiva è dopu una magistrali manovra strategica scunfissi cumplittamenti a rinumata armata prussiana in a battaglia di jena uttrovi a grandi armata catturò o dispersi i resti di l armata numica è nabulionu intrì à berlinu u uttrovi eppuri a guerra cuntinuò l armata russia era in avvicinamentu par succorra a prussia è l imperatori marchjò dirittamenti versu a vistola par batta la a pupulazioni polacca si rivultò à favori di i francesi dopu una dura risistenza ancu l armata russia chì avia inflittu pisanti perditi à i francesi in a sanguinosa è indecisa battaglia di eylau fù scunfittu u ghjugnu in a dicisiva battaglia di friedland u zaru lisandru i fù infini custrettu à firmà a paci in l incontru di tilsit in quidd incontru l auropa fù ufficiusamenti divisa in zoni d influenza si dicisi in una nota sicreta alligata à u trattatu di tilsit ch è i tarritorii trà l fiumu elba è u memel avariani furmatu a barriera di divisioni trà i dui grandi imperi firmava aparta a quistioni di a polonia ch è nabulionu vulia renda indipindenti cuntrariamenti à l intinzioni di u zaru quandu u papa ricusò d aderiscia à l embargu in i cunfronti di l inghilterra dichjarendu ch è i so qualità di pastori univirsali l impuniani a neutralità nabulionu feci accupà roma da u generali miollis è u maghju urdinò l annissioni di u statu pontificiu à l imperu francesu u papa risposi incù una bolla di scomunica è nabulionu urdinò à miollis di pruceda à l arrestu di u pontefici feci subitu u nicissariu u generali radet chì u feci traspurtà incù u sigritariu di statu cardinali bartolomeo pacca à grenoble indi à fontainebleau induva nabulionu riiscì solu quattru anni dopu à strappà li l appruvazioni d un novu cuncurdatu par metta in ghjinochju l inghilterra unica putenza sempri in armi contru a francia nabulionu avviò un embargu eppuri ss embargu chjamatu bloccu cuntinintali postu ch è in l intinzioni di u bonaparte tutta l auropa cuntinintali avaria divutu aderiscia à l embargu contru à l isuli britannichi ùn deti micca i risultati spirati u faddimentu di u bloccu fù divutu à u fattu ch è molti paesi auropei par mutivi di cunvinienza ecunomica ùn ci aderisciarani micca cumplittamenti cuntinuendu à mantena scambii cummirciali incù l inghilterra nabulionu inoltri par culpiscia u portugallu chì mantinia aparti i so porti à a flotta inglesa invasi a spagna è u portugallu stessu mentri dopu a scelta di a russia d escia da u bloccu custringhjarà nabulionu à affruntà una campagna à livanti chì par eddu sarà catastrofica in u sfruttendu un cuntrastu in a famiglia riali spagnola trà u rè carlu iv è u figliolu u principi di l asturie ferdinando nabulionu i custrinsi tremindù à abdicà è missi annantu à u tronu di spagna u so frateddu ghjaseppu bonaparte fendu la cusì entra dirittamenti in l orbita di l imperu francesu à listessu tempu i truppi francesi invadiani è cunquistavani u portugallu ma a situazioni divintò prestu prublematica i britannichi infatti fecini sbarcà in portugallu truppi à u cummandu di u generali sir arthur wellesley futuru duca di wellington chì riiscì à libarà u portugallu cuntrastendu a campagna in spagna quì infatti a pupulazioni era mossa contru l accupazioni francesa è avia principiatu una sanguinosa guerriglia chì missi in gravi difficultà l armata accupanti custringhjendu ghjaseppu à abbandunà a capitali è à chera l intarventu direttu di nabulionu l imperatori scesi incù una parti di a grandi armata in ispagna è u dicembri dopu una rapita è vitturiosa campagna intrì à madrid incù i so truppi eppuri nabulionu ùn riiscì micca à riprima a risistenza naziunalista spagnola nè à distrughja u corpu di spidizioni britannicu passatu à u cummandu di u generali john moore chì riiscì à evacuà a penisula iberica via mari a spagna firmeti cusì una spina in u fiancu custringhjendu l imperatori chì pocu tempu dopu duviti vultà rapidamenti in parighji par via di i nutizii di una nova cualizioni in fasa d urganisazioni contru ad eddu à lascià truppi moltu numarosi in a penisula iberica nonustanti i difficultà d urganisazioni iniziali nabulionu fù in gradu à parta da aprili d affruntà a quinta cualizioni mustrendu dinò una volta a so netta supiriurità di stratega l imperatori ottensi una seria di vittorii contru l austriachi cummandati da l arciduca carlu culminati in a battaglia di eckmhl u aprili nabulionu accupò vienna è u casteddu di schnbrunn u maghju a battaglia di aspern essling inveci tarminò incù un insuccessu di nabulionu chì à a fini vinsi puri trà u è u lugliu a dicisiva battaglia di wagram l austria subì pisanti cundizioni di paci u trentino altu adige sudu tirolo a baviera l istria è a dalmazia funi persi l indennità di guerra fù enorma à parta da l aspettu fisicu di nabulionu cambiò è a so saluta principiò à calà u trascorra di u tempu è l enormu impegnu di guvernu è amministrazioni di l imperu cumincetini à stancà lu beddu diffarenti da u scaramouche sulfureu magru incù i capeddi longhi nantu à i spaddi imbruscatu è umbrosu di a ghjuvantù aumintò di pesu i capeddi tagliati corti si appuculitini u visu si feci pienu è a grela livida puri mantinendu in u cumplessu una grandi lucidità intillettuali è una tinaci risulutezza mustrò di tantu in tantu una calata di i so capacità di cuncintrazioni è di dicisioni disuria è gastralgia si fecini più friquenti in u l auropa era difinitivamenti ridisignata sicondu u vulè nabulionicu i tarritorii sottu u cuntrollu direttu francesu s erani espansi beddu più aldilà di i tradiziunali cunfini pre u restu di i stati aurupei era o so satellitu o so alliatu u regnu d italia era numinalamenti guvirnatu da nabulionu ma rettu da u vicirè eugenio di beauharnais figliolu di prima lettu di a moglia di nabulionu ghjasippina u principatu di lucca è piumbinu da à fù assignatu à felici baciocchi ma in rialità guvirnatu da a so moglia è à tempu suredda di l imperatori elisa da u a stessa elisa fù ancu missa à capu di i trè dipartimenti tuscani annessi à l imperu incù u titulu di granduchessa di tuscana chì si aghjunsi à quiddu di principessa di lucca è piumbinu rimanendu frà altru i dui tarritorii disghjunti à a suredda paulina spusata cù u principi camillo burghesu andò u ducatu di guastalla cidutu dopu à u regnu d italia u frateddu maiò ghjaseppu ricivia u tronu di spagna u frateddu luigi ricivia u tronu di olanda dopu à avè spusatu ortensia di beauharnais figliola di a moglia di nabulionu ghjasippina u frateddu ghjirolmu ebbi u regnu di vestfalia u generali gioacchino murat dopu mariscialu di l imperu ebbi u regnu di napuli dopu à avè spusatu a suredda di nabulionu carulina u mariscialu bernadotte ebbi u tronu di svezia ma beddu prestu tradì u so exi capu intrendu in a cualizioni chì l avaria ditrunizatu a cunfederazioni di u renu era di fattu sottu u cuntrollu di nabulionu dopu a paci di schnbrunn nabulionu è l austriacu metternich s erani accurdati par un matrimoniu di statu u dicembri nabulionu divurziò da ghjasippina di beauharnais a moglia certu infideli ma mori amata u aprili nabulionu spusò a figliola di l imperatori d austria maria luisa nipoti di maria antunietta a righjina scapata duranti a rivuluzioni ciò chì ùn pruvucò micca pochi pulemichi in francia incù stu matrimoniu l austria s era liata à nabulionu ciò chì purtava à a criazioni d un allianza guasgi indissulubili nabulionu ebbi un eredi lighjittimu da maria luisa natu dopu un partu difficiuli u marzu eppuri l eredi di l imperu nabulionu francescu dittu u rè di roma nabulionu ii ùn cuddò micca in rialità mai à u tronu nabulionu fù ditrunizatu pochi anni dopu è nabulionu ii murì successivamenti à soli anni nonustanti l accordi stabiliti à tilsit u zaru lisandru i di russia timia l egemunia nabulionica è ricusò di cullaburà incun eddu riguardu à u bloccu cuntinintali par ùn dannighjà micca l ecunumia russia è parchì sicritamenti spirava di furmà una nova cualizioni antifrancesa nabulionu dicisi di principià una campagna dicisiva contru à a russia par sottumetta u zaru à u so sistemu di puteri in auropa custringhja lu à aderiscia à u bloccu privà lu di a so influenza in pulonia balcani finlandia è persia l imperatori dispunia di circa omini di i quali circa francesi è u restu cuntingenti stranieri pruvinenti da tutti i stati vassalli è alliati di u grandi imperu i russii cummandati prima da u generali michael barclay de tolly è dopu da u generali mikhail kutuzov timurosi d affruntà a pripundiranti armata numica è intimichiti da a riputazioni militara di nabulionu dicisini à l iniziu di ritirà si in u cori di a russia una seria di vasti manovri strategichi cuncipiti da nabulionu par scunfighja l armata numica è cunchjuda rapidamenti a guerra faddini par via di l arrori di i so tinenti di i difficultà di u tarrenu è di i tattichi prudenti di i so avvirsarii à vilna à vitebsk è soprattuttu in a battaglia di smolensk è in a battaglia di valutino i russii battuti ma micca distrutti riiscini à evità un scontru dicisivu è à tena si in daretu versu u livanti finalmenti u sittembri dopu à a dicisioni di u generali kutuzov di cumbatta par difenda mosca ebbi locu a grandi battaglia di borodino à punenti di a cità dopu una battaglia sanguinosa è accanita i russii scunfitti vultetini à daretu è nabulionu intrì in mosca una sittimana dopu in u dopu meziornu di u sittembri dopu à avè postu u so quartieri generali annantu à a cuddina poklonnaja cunvintu ch è lisandru avaria niguziatu a paci stabilitu si in u cremlinu nabulionu ùn pudia micca imaginà ch è a cità cumplittamenti biota nascundessi in rialità un insidia in a notti mosca cuminciò à brusgià essendu stati appiccati i fiammi da parechji russii nascosti in i casi nabulionu chì avia pruvatu parechji volti di fà un accordu incù lisandru i si resi contu di a nicissità di ritirà si vistu chì l inguernu s avvicinava deti par quissa ordini di principià a ritirata era fermu à mosca micca più di trenta cinqui ghjorna a grandi armata francesa suffrì gravi perditi in u corsu di a disastrosa ritirata a spidizioni era principiata incù circa omini frà i quali pocu menu di a mità erani francesi è cavaddi à a fini di a campagna pocu più di omini righjunsini vilna firmendu in i ranghi à quisti si aghjunsini dopu quaranta mila isulati in i ghjorna dopu in tutali più di funi i morti è i prighjuneri sopravvissini inoltri solu cavaddi trà u è u nuvembri infatti i resti di l armata distrutta prima da u caldu è dopu da u fretu u cusiddittu generali inguernu funi in gran parti anniintati da i russii duranti u passaghju di a beresina intantu nabulionu era statu infurmatu di a nutizia ch è in parighji u generali malet avia diffusu a nutizia di a morti di l imperatori è pruvatu un colpu di statu a prima à uniscia si à a vitturiosa russia fù a prussia chì abbandunendu l allianza incù nabulionu si dichjarò à fiancu di u zaru è di a gran britagna era a sesta cualizioni nabulionu dopu à essa riintratu à parighji urganizò in freccia incù l afflussu di ghjovani ricluti una nova armata è scunfissi i prussiani prima in à ltzen è dopu in à bautzen di maghju ma l insidia più grandi era l austria a quali micca rispittosa di i patti era pronta à scavalcà ancu un matrimoniu di statu com è quiddu di nabulionu incù maria luisa à u fini di scunfighja l udiatu numicu in u corsu d un mimurabili è timpistosu incontru bilatirali à dresda nabulionu è metternich ùn riiscini micca à ghjunghja à un accordu è u aostu l austria s uniscia à a cualizioni antifrancesa dopu un ultima impurtanti vittoria francesa in a battaglia di dresda i forzi nabulionichi funi custretti pianamenti à vultà à daretu sottu a prissioni cunghjunta di l armati d austria russia prussia è svezia l armata svidesa era cummandata da l exi mariscialu francesu jean baptiste jules bernadotte in a dicisiva battaglia di lipsia ditta battaglia di i nazioni parchì ci participàni armati di tutta l auropa l inespirienza di l armata francesa a difizzioni di i cuntingenti tedeschi è a supiriurità numerica di i forzi numichi funi i fattori chì ditarminàni a scunfitta di nabulionu l armata francesa fù custretta à ritirà si à traversu a germania in piena insurrizioni contru à l accupazioni nabulionica mentri ancu l olanda si rivultava è a spagna era oramai persa riintratu à freccia à freccia in parighji nabulionu divia subiscia tandu l insuburdinazioni di tutti i corpi pulitichi i camari dinunciàni solu tandu a so tirannia a nova nubiltà da eddu criata li vultò i spaddi u populu oramai stancu di a guerra firmeti fretu i marisciali di l imperu cumincetini à difiziunà trà i principali gioacchino murat chì passò à u numicu par cunsirvà u regnu di napuli u ghjornu di natali di a francia fù invasa da l armati di a cualizioni un mesi dopu u ghjinnaghju cunsignatu à u frateddu ghjaseppu u cuntrollu di parighji è à a moglia maria luisa a righjenza salutatu u picculu figliu ch ùn avaria mai più rivistu nabulionu si mettia à u cummandu d un armata di veterani di a vechja vardia par dui mesa nabulionu tinì testa à u numicu in ciò chì sarà difinita da parechji com è a so campagna più brillanti vincendu à brienne probbiu ind eddu avia studiatu l arti militara à champaubert montmirail chteau thierry vauchamps mormant montereau craonne laon scunfittu infini da i forzi prussiani di u feldmariscialu von blcher da quiddi austriachi è da quiddi russii di wintzingerode cuscenti di ùn pudè micca anticipà i truppi numichi in marchja annantu à parighji nabulionu vultò in daretu à fontainebleau induva saputa a nutizia di u tradimentu di u generali marmont chì s era arresu incù i so truppi à l alliati è scuraghjitu da l attitudina di rinunciamentu di u mariscialu michel ney u aprili annunciò ufficialamenti a so intinzioni di chera a paci intantu u frateddu ghjaseppu avia capitulatu è u numicu era intrutu vitturiosu in parighji u marzu incù à a testa u zaru lisandru i chì u ghjornu dopu avia dighjà fattu ustintà annantu à i mura di parighji a so pruclama indirizzata à u populu francesu à fontainebleau nabulionu passò ghjorna duri è difficiuli li ghjunsi nutizia ch è u numicu avia riittatu a so pruposta di paci chì stabiliscìa u ritornu à i cunfini naturali di a francia u zaru lisandru i l imposi l abdicazioni eddu dopu à avè parechji volti esitatu dicisi d abdicà in favori di u figliolu è di a righjenza di maria luisa ma u numicu scelsi un abdicazioni tutali postu ch è talleyrand avia dighjà presu accordi par ristaurà nantu à u tronu i borboni nabulionu indignatu minacciò di rimetta si à a testa di i so armati è di marchjà annantu à parighji ma i marisciali u custrinsini à ceda l abdicazioni divintò effittiva u aprili u nabulionu ingerì una forti dosa di vilenu ma miraculusamenti si salvò imbarcatu si à freccia à freccia in marseglia nantu à a fregata inglesa hms undaunted cummandata da thomas ussher u maghju sbarcò à l isula d elba induva u numicu avia dicisu d esilià lu puri ricunniscendu li a suvranità nantu à l isula incù u rangu di principi è a cunsirvazioni di u titulu d imperatori ancu s eddu era impignatu in i travagli à l elba nabulionu cuntinuava à riceva sicritamenti nutizii di a situazioni francesa par via di parechji telegrafi ottichi dislucati nantu à l alturi di l isula u novu suvranu luigi xviii borbone era mal vistu da a pupulazioni in u solcu di a ristaurazioni luigi smantiddava pianu pianu tutti i cunquisti di a rivuluzioni lighjittimati da nabulionu sti nutizii aghjunti à a boci oramai certa ch è i numichi erani prossimi à trasfiriscia lu luntanu da l auropa purtàni nabulionu à agiscia prufitendu di l assenza di u cummissariu inglesu sir neil campbell chì s era ricatu à livornu nabulionu lasciò l elba u frivaghju salutatu da a pupulazioni di portufarraiu incù una flotta di setti bastimenti è circa milla omini chì suvitavani l imperatori elusi a surviglianza di a flotta inglesa è u a marzu sbarcò in francia in u golfu di cannes à antibes principiavani i lighjindarii centu ghjorna a pupulazioni l accolsi incù un entusiasmu stunanti è l armati chì l erani stati inviati contru da luigi inveci d arristà lu si unitini ad eddu u prima fù u di linia di grenoble nabulionu mossi incontru à i suldati di l armata burbonica è gridò chì voli sparà à u so imperatori hè libaru di fà lu dopu si cunsignàni l armati vidati da charles de a bédoyère è da u mariscialu ney chì prima di renda si à napuli avia ghjuratu in i mani di luigi xviii ch eddu avaria cunduttu nabulionu in parighji in una cabbia di farru tremindù i generali avariani pagatu incù a fucilazioni u voltafaccia u marzu nabulionu intrì triunfalamenti in parighji mentri luigi era fughjitu in freccia versu gand annantu à u sughjirimentu di talleyrand u quali à u cungressu di vienna spinsi i testi curunati à ripiglià a spada contru u dispotu avendu riurganizatu prestu l armata nabulionu chersi à i numichi chì s erani di novu cualizati a paci à a sola cundizioni di mantena u tronu di francia ùn fù micca ascultatu intantu in campu puliticu l imperatori avia beddu capitu i limiti di u so guvernu pricidenti è avia prumulgatu una custituzioni maghjuramenti liberali l attu addiziunali chì cuncidia un puteri maiò à i camari è a libartà di stampa par evità una nova invasioni di a terra di a patria nabulionu feci a prima mossa intrendu à l impruvisu in belgica induva erani posti l armata britannica è l armata prussiana u so pianu prividia una manovra annantu à dui ali chì avariani divisu è scunfittu siparatamenti i prussiani è i britannichi prima ch eddi possini supiriori di numaru cunghjunghja si l ala dritta cummandata da eddu impignò è scunfissi i prussiani di u generali blcher in a battaglia di ligny mentri u mariscialu ney attaccò i britannichi di u duca di wellington à quatre bras ma nissunu di i dui cumbattimenti ebbi un esitu ditarminanti cusì si ghjunsi à u ghjugnu a ghjurnata di a battaglia di waterloo discritta ancu da victor hugo u pianu strategicu generali di nabulionu fù anniintatu da parechji arrori di i so marisciali principalamenti emmanuel de grouchy u quali inviatu à intarcittà a culonna prussiana sfughjita à ligny in pratica si limitò solu à prusegua a vardia da daretu di i forzi prussiani chì s erani intantu riurganizati è chì grazia à a so ditarminazioni riiscini à ricunghjunghja si incù wellington probbiu in a fasa dicisiva di a battaglia i forzi britannichi di u duca di wellington è quiddi prussiani di blcher riiscini à scunfighja i francesi nabulionu feci parechji sbagli tattichi in a so ultima campagna è inoltri si sbagliò in a scelta di i tinenti rinuncendu à u mariscialu louis nicolas davout lasciatu à parighji è affidendu si à grouchy inespertu d incarichi di cummandu è à ney famosu par u so curaghju ma micca par a so intellighjenza tattica chì u so cumpurtamentu inutulamenti avvintatu fù frà i fattori ditarminanti di a disfatta l ultimu à renda si fù u ghjovanu generali di a vardia imperiali pierre cambronne chì incù a vechja vardia cuprì a ritirata di l armata scunfitta à a volta di parighji nabulionu s era dimustratu ottimistu duranti a battaglia wellington hè un pessimu generali stasera faremu cena à bruxelles avia dichjaratu a matina in a sirata inveci l imperatori era nantu à a strada di ritornu par parighji cuscenti di a cirtezza di a fini d ogni sognu di soiu quandu li fù imposta da a camara a nova abdicazioni sottu i prissioni di u putenti fouché l aviariu duvutu fà impiccà prima sbuttò nabulionu dichjarò ch eddu s aia da immulà in olucaustu par a francia è chersi in vanu ch edda fussi rispittata a so vulintà di pona annantu à u tronu à l ità ghjusta u so figliolu nabulionu ii i forzi numichi viciversa intritini in parighji è rimissini annantu à u tronu luigi xviii nabulionu si rifughjò à u casteddu di malmaison a vechja casa ind eddu era statu incù a moglia ghjasippina morta da pocu a so intinzioni era di fughja in i stati uniti ma ricusò di travistì si com è ci saria vulsutu par isfughja à a cattura parchì quissa avaria infamatu u so onori inveci incù un gestu storicu u lugliu nabulionu si arresi à l inglesi cuddendu à bordu di a navi hms bellerophon u uttrovi a navi di battaglia inglesa hms northumberland ghjunsi in sant elena un isula in l uceanu atlanticu cù un priziosu caricu induva incù un picculu suvitatu di fidelissimi fù trasfiritu in u paesi internu di longwood ind eddu firmeti finu à a so morti nabulionu dittò i so mimorii è sprimò u so disprezzu par l inglesi parsunificati in l udiosa figura di u carciarieri di nabulionu sir hudson lowe chì da u trattamentu duru risirvatu à nabulionu ùn ottensi alcunu avantaghju par a so carriera ma fù piuttostu accusatu d essa statu troppu siveru in i cunfronti di l imperatori francesu nantu à a basa di i so ricordi espressi in longhi cunvarsazioni guasi cutidiani u conti de las cases scrissi u mimuriali di sant elena è in a siconda mità di l aprili ridighjiti eddu stessu i so ultimi vulintà è molti noti di margina par un tutali di pagini i dulori à u stomacu chì ni suffria dighjà dipoi un certu tempu diventati più acuti in u clima inuspitalieri di l isula è incù u duru rigimu chì l era statu impostu u condussini à a morti u maghju à ori l ultimi paroli di nabulionu funi francia è testa di l armata scelsi d essa sippidditu nantu à i spondi di a senna ma fù inveci sippidditu in sant elena com è ghjà privistu l annu prima da u guvernu inglesu u guvarnadori lowe è i so omini li dessini l anori risirvati à un generali l autupsia ditarminò a causa di morti in un tumori di u stomacu u lugliu pocu dopu à avè amparatu a nutizia di a morti di nabulionu lisandru manzoni scrissi a famosa puisia u cinqui maghju chì ebbi una forti risunanza in tutta l auropa è chì fù tradutta in tedescu da johann wolfgang von goethe principiàni subitu à diffonda si iputesi altirnativi annantu à a morti di nabulionu fruttu in generali di tiurii di u cumplottu quiddi puri accriditati ùn smintiscini micca a viridicità di a causa di a morti par via di un tumori à u stomacu u aostu novi anni dopu a morti di nabulionu u rè borbone carlu x fù custrettu à abdicà è a curona fù cuncessa à luigi filippo di orléans d idei più liberali a statua di l imperatori fù ristaurata nantu à a culonna di a piazza vendme è ci funi richiesti par fà rientra in patria i spogli murtali u figliolu minori di u rè u principi di joinville fù incaricatu di ripurtà i spogli di l imperatori in francia è dopu à avè ottinutu u parmissu di i britannichi dirighjiti una spidizioni in sant elena par tramutà a salma in parighji u uttrovi par via di una cummissioni chì i so membri erani u conti philippe de rohan chabot charles alexander u culuneddu hamelin trelawny u capitanu william wylde u culuneddu charles hodson u sigritariu culuniali william henry seale u cummandanti edward littlehales u mariscialu henri gatien bertrand u generali gaspard gourgaud u conti emmanuel de las cases u generali jean gabriel marchand arthur bertrand i capitani léonard charner guyet è doret l abati félix coquereau dui curisti u medicu remi guillard è parechji exi dumestichi di nabulionu fù riesumata a salma chì si svilò intatta vistuta in l uniformu di culuneddu di i cacciadori di a vardia quand eddu fù ricompostu u corpu in una bara d ebanu l imperatori iniziò u so viaghju di ritornu in francia ind eddu ghjunghjì à cherbourg u dicembri salutatu da i salvi di cannonu di u forti è di i navi militari prisenti u dicembri ebbi locu l intarramentu sulennu in parighji cilibratu incù tutti l anori di u rangu imperiali a cascia fù disposta annantu à un carru trainatu da cavaddi scurtatu da i marisciali di francia oudinot è molitor l ammiragliu roussin è u generali bertrand à cavaddu annantu à i quattru lati u curteghju funebru passò sottu l arcu di trionfu trà dui fili di insegni incù l acula imperiali salutatu da i salvi di cannonu è accoltu da a famiglia rignanti in nomu di a francia u fideli generali bertrand chì avia accumpagnatu nabulionu à elba è à sant elena fù incaricatu da u rè di pona a spada è u copricapu di l imperatori annantu à a bara ma ùn ci riiscì micca par via di l emuzioni è fù rimpiazzatu da u generali gourgaud più tardi in ghjaseppu bonaparte inviò u gran cuddari u nastru è l insegni di a legioni d onori ch è so frateddu t avia i resti di nabulionu riposani in un munimentu postu in una cripta à celi apartu ricavata in u pavimentu di a ghjesgia di saint louis des invalides in parighji asattamenti sottu a cupola durata u munimentu cuncipitu da l architettu louis visconti fù tarminatu in u è cunsisti in un grandi sarcofagu di quarzita rossa di a finlandia chì cunteni i bari prima di i quali hè statu chjusu u corpu di nabulionu da a più interna à a più esterna avemu una bara di lamiera è dopu unu di moganu dui bari di piombu una d ebanu è l ultima di legnu di quarciu intornu à u sarcofagu ci hè una loghja circulari dicuratu incù enormi statui raffiguranti dodici vittorii u trasfirimentu da a cappedda di saint jérme induva era stata diposta a salma in u in a cripta cintrali di a cattidrali di saint louis des invalides fù effittuatu in una cirimonia micca pubblica u aprili incù a prisenza di l imperatori nabulionu iii a mascara funiraria hè cunsirvata inveci vicinu à l accademia di l euteleti à san miniato in a pruvincia di pisa cità induva calchì antinati di l imperatori aviani risidutu à l internu di a cripta hè prisenti ancu a tomba di u figliolu di nabulionu nabulionu francescu chì fù quì trasfiritu u so corpu da a cripta di i cappuccini di vienna ind eddu era sipoltu com è tutti i membri di a casa d austria da adolf hitler in com è donu à u populu di francia dopu l accupazioni à l iniziu di a siconda guerra mundiali nabulionu ufficiali d artigliaria ghjovanu generali liatu à l iniziu à a fazzioni giacobina è dunqua à u dirittoriu prima consulu è dopu imperatori di i francesi cunduttieri di a più grandi macchina militara di l ebbica è cunquistadori di gran parti di u cuntinenti ferma à i ghjorna d oghji l archetipu di l omu di guerra vitturiosu prutagonistu di una vicenda storica narrata è analizata da una vastissima bibliugrafia nabulionu ebbi un solu figliu lighjittimu u ghjà citatu nabulionu francescu avutu da a siconda moglia maria luisa d asburgu lorena eppuri sò noti par certu almenu dui figlioli illighjittimi inoltri hè statu scrittu ch è u filosofu ghjurnalistu è omu di statu francesu jules barthélemy saint hilaire fussi un figliolu illighjittimu di nabulionu bonaparte ma ùn ci hè alcuna cirtezza storica di seguitu sò citati li film reperibili in lingua italiana chì hanu avutu per sogghjèttu centrale lu personagghju di napuleone bonaparte è le sue vicende storiche ss articulu pruveni in parti o in tutalità da l articulu currispundenti di a wikipedia in talianu 
