internet daxili və arasında şəbəkə tcp ip protokolu istifadə edərək müxtəlif qurğuları birləşdirən qarşılıqlı bağlanmış komputer şəbəkələrinin qlobal sistemi şəbəkəsi bu qlobal şəbəkəyə bir birilə optik elektron ifi və digər vasitələr ilə qlobal və ya lokal şəkildə bağlanmış şəxsi biznes hökumət təhsil və s şəbəkələr daxildir internet sözü ilk dəfə olaraq cı ildə işlədilib cü ildə ilk dəfə olaraq internetdən elektron kommersiya məqsədilə istifadəyə başlanılıb müasir dövrdə interneti aşağıdakı kimi xarakterizə etmək olar bu tarix internetin dünyada ilk dəfə meydana gəldiyi tarix hesab olunur artıq ci ildə müxtəlif obyektlərdə olan kompüterləri vahid şəbəkədə birləşdirmək mümkün olmuşdu bu sistemin adı ilk illər arpanet olmuşdu ci ildə arpanet vasitəsilə elektron məktub göndərilməsinə imkan verən program yaradıldı ilk dəfə olaraq işarəsi elektron poçt ünvanlarında işlədilməyə başlandı və ci ildə bu işarə beynalxalq standart kimi təsdiqləndi cü illərdə tcp ip protokolu meydana çıxdı tcp ip protokolları arpanet in əsas qurucularından olan robert ken və vindon serf tərəfindən təklif olunub tcp ip protokolu rabitə protokolundan ibarətdir ötürməyə nəzarət protokolu verilənlərin ötürülməsinə nəzarət edən protokol və internet protokolu ci ildə dns yaradıldı ci ildə abş milli elm fonduna məxsus nsfnet milli elm fondu şəbəkəsi yaradıldı həmin ildə ilk dəfə olaraq kb saniyə sürətilə informasiya ötürülməsinin üsulu tapıldı növbəti ildə isə informasiya ötürülməsi üçün mb sürət əldə edildi lakin ilk illərdə bu sürəti qlobal olaraq hər yerdə deyil yalnız laboratoriya daxilində tətbiq etmək olurdu şəbəkə vasitəsilə kompüterlərdə olan çoxlu sayda sənədlərdən hamı eyni vaxtda istifadə edə bilməsi üçün cı illərdə sistemi yaradıldı tim berners li hiper mətnli sənədlər texnologiyasını yaratdı ser titulu qazanan tim berners li cü ildə il öncəki kəşfinə görə beynalxalq fond tərəfindən milyon avro məbləğində pul mükafatı qazanıb internetin qloballaşması cu illərə təsadüf edir bu illərdə kanada fransa almaniya və ci ildə böyük britaniya və latviya nsfnet vasitəsilə internetə qoşuldular azərbaycanda isə internet cü ildən inkişaf etməyə başlamışdır verilənlərin informasiyanın internetdən çağırılmasının bir çox üsulları vardır internet xidmətləri adlanan bu üsullar aşağıdakılardır orld ide eb ümumdünya hörümçək toru adlanıb internet vasitəsilə ötürülən sənədlərdən ibarətdir e mail və ya elektron poçt electronic mail elektron poçt ünvanı internet şəbəkəsinə daxil olmuş insanların bir biri ilə əlaqə saxlamaqlarına şərait yaradır ftp file transfer protocol faylları ötürmə protokoludur burada faylların bir kompyüterdən digərinə otürülməsi reqlamentləşdirilir telekonferensiyalar netmeeting microsoft netmeeting proqramı vasitəsilə həyata keçirilir bu proqram uzaq məsafədə səs və video əlaqələrin təşkili eləcə də internet vasitəsilə görüş və konferensiyaların keçirilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur abonentlər arasındakı əlaqə xidmətinə aşağıdakılar daxildir telnet uzaq məsafəyə müraciət ciddi mətn sistemidir onun köməyi ilə şəbəkəyə birləşdirilmiş istənilən kompyüterə daxil olmaq olar ais ide area information server qlobal informasiya serveridir bu proqram mətn sənədləri kolleksiyasını indeksləşdirir bu zaman mətni təşkil edən sözlərin indeks siyahısı yaradılır ais axtarış serverində axtarış zamanı proqram təminatı axtardığınız açar sözünə uyğun bütün sənədləri seçir ais internetin digər əlavələrinə nisbətən daha populyardır usenet kompüterlə diskussiya sistemidir usenetdə qeyddən keçmiş hər kəs internetdə yerləşən hər hansı mövzu ətrafında minlərlə diskussiya qruplarına qoşula bilər hər bir qrupun içərisində müəyyən vaxt intervalında yüzlərlə xəbər məqalə yerləşir usenet xidmətini telekonfrans və ya elektron elanlar lövhəsi də adlandırırlar bu xidmət elektron poçta çox bənzəyir irc xidmət növü irc server şəbəkəsi vasitəsilə insanlar arasında ünsiyyəti təmin edir ünsiyyət mətn formasında həyata keçirilir icq xidməti cı ildə israil mütəxəssisinin yaratdığı icq proqramı ilə fəaliyyətə başlamışdır və o bu gün ən geniş istifadə olunan elektron ünsiyyət vasitələrindən biridir icq proqramı istifadəçilərə real vaxtda başqa istifadəçilərlə ünsiyyət aparmağa imkan verir internet phone və ya ip telefoniya xidmət növü səs vasitəsilə rabitəni təmin edir bu xidmət növü beynəlxalq telefon rabitəsinə görə rahat olduğundan beynəlxalq danışıq vasitəsi kimi son illər geniş istifadə olunmaqdadır internet protokolu ünvan dörd hissədən ibarət rəqəmlər kombinasiyası məsələn internetdə kompyüteri tanıdır identifikasiya edir internet marketinq məqsədə çatmaq aləti kimi internetdən istifadə olunan marketinq fəaliyyətinin əsas istiqaməti internet reklamı şəbəkə vasitəsilə birbaşa satış direct e mail pr tədbirləri internetdəki internet konfranslarda iştirak relizelərin göndərilməsi və i a və s internet istifadəçilərin məlumatın saxlanması paylaşması və rahat əldə olunması istəkləri nəticəsində yaranmış bir texnologiyadır bu texnologiyanın köməyi ilə insanlar məlumatları rahat şəkildə əldə edə bilirlər interneti bir məlumat dənizinə yaxud çox böyük kitabxanaya bənzədə bilərik internetin əsas xidmətləri elektron poçt e mail telekonfranslar və nəhayət informasiya sorğu verilənlər bazaları hökumət sənədləri kitabxana kataloqları və sair kimi çoxsaylı müxtəlif sənədlərdən ibarət olan hipermətn mühiti qlobal şəbəkələri birləşdirən daha yüksək səviyyəli şəbəkə də mövcuddur bu şəbəkə internet adlanır internet bütün dünya üzrə müxtəlif kompüterlər arasında ünsiyyət üçün imkan yaradan və informasiya mübadiləsini təmin edən şəbəkələr şəbəkəsidir müxtəlif tipli müxtəlif əməliyyat sistemli kompüterlərin belə bir ünsiyəti nəticəsində ortaya üyğunluq problemi çıxır bu problemi aradan qaldırmaq məqsədi ilə informasiya mübadiləsinin təşkili üçün vahid qaydalar yəni vahid standart protokol işlənmişdir bu protokol tcp ip transmission control protocol internet protocol verilənlərin nəqlinə nəzarət internet protokoludur internetə qoşulma ayrılmış kanal vasitəsi ilə və ya zəng etmə yolu ilə yəni telefon xətti ilə həyata keçirilir ayrı ayrı kompüterlərin ayrılmış kanal vasitəsi ilə və ya telefon xətti ilə şəbəkəyə qoşulması üçün nəzərdə tutulmuş qurğuya modem modulyator demodulyator deyilir sizin internetə qoşulmanızı məktublarınızın göndərilməsini alınmasını və qorunub saxlanmasını təmin edən təşkilat internet provayder adlanır internet provayder internetlə bağlı başqa xidmətlər də göstərir internetdə sizin kompüterin identifikasiyası yəni müəyyənləşdirilməsi üçün provayder tərəfindən ona ip ünvan təyin edilir ip ünvan hər birisi səkkiz ikilik rəqəmdən ibarət olan dörd qrupdan ibarətdir və çox zaman onluq şəkildə yazılır məsələn burada axırıncı dördüncü rəqəmlər qrupu şəbəkədə kompüterin nömrəsini üçüncü qrup isə şəbəkənin nömrəsini göstərir rəqəmli nömrələri yadda saxlamaq çətin olduğundan domen adlarından istifadə olunur məsələn elm az burada orld ide eb elm domen az isə birinci səviyyəli domendir internetdə altdomenlər subdomain də mövcuddur məsələn en ikipedia org ünvanın bir şəkildən başqa şəklə çevirilməsi xüsusi domen adları xidməti dns domain name service tərəfindən yerinə yetirilir göstərilən birinci səviyyəli təşkilat domenləri mövcuddur məsələn azercell com ikipedia org birinci səviyyəli təşkilat domenlərindən başqa kompüterin yerini müəyyənlaşdirən coğrafi domenlər də var birinci səviyyəli coğrafi domenlərə nümunələr məsələn google com informasiyanın texniki vasitələrin köməyi ilə nəqli saxlanması və işlənməsi zamanı o ikilik kod da yəni sıfırlar və birlərin ardıcıllığı kimi təsvir edilir informasiyanın ən kiçik ölçü vahidi bitdir bit bir ikilik movqeyin daşıdığı informasiyanın miqdarıdır bit bir bayta bərabərdir informasiyanın nəqli zamanı onun sürəti saniyədə bitlə və ya saniyədə impulsla bod boud ölçülür yrryr hər ay internet kanalları ilə orta hesabla terabitdən artıq informasiya nəql edilir bu hərəsi səhifədən ibarət olan million kitaba bərabərdir brauzer və ya veb səyyah sizin kompüterdə işləyən və internet səhifələrin axtarışına və baxılmasına imkan yaradan bir proqramdır internetdən sizə və sizdən internetə informasiya göndərərkən brauzer müştəri server sxemindən istifadə edir bu sxemdə sizin kompüter müştəri kimi uzaqda yerləşən kompüter isə server kimi çıxış edir siz istifadəçi olduğunuz halda kompüterinizdəki müştəri proqramı brauzer server adlanan şəbəkə qovşağına qoşulur və ona informasiya almaq üçün sorğu göndərir serverdəki proqram öz növbəsində bu informasiyanı sizə göndərir və növbəti sorğunu gözləyir belə iş rejiminə on line iş rejimi deyilir on line çoxfunksiyalı bir proqram kimi brauzer avtonom rejimdə internetə qoşulmadan html sənədlərə və gif jpg və ya jpeg formatlı şəkillərə baxmaq üçün istifadə olunur bu rejim off line iş rejimi adlanır müxtəlif şirkətlər tərəfindən yaradılmış bir çox brauzerlər mövcuddur lakin bütün dünyada istifadəçilərin əksəriyyəti microsoft şirkətinin internet explorer və yaxud mozilla şirkətinin firefox proqramların seçir ümumdünya torunun əsasını lazımi sənədlərin ünvanlarını göstərən əlaqələr sistemi təşkil edir əlaqənin yaradılması texnologiyalarından asılılığı aradan qaldırmaq məqsədilə üçün xüsusi ünvan sistemi url yaradılmışdır url universal ünvangöstəricisi sənədin adı ilə birgə ona çatma protokolunu da göstərir istinada yəni url ünvana müraciət etdikdə sorğunun yerinə yetirilməsi mərhələyə bölünür birinci mərhələdə eb müştəri serverlə əlaqə yaradmağa çalışır qoşulduqdan sonra müştəri verilmiş protokola əsasən serverə axtarılan obyekt barəsində sorğu göndərir server sorğuya cavab tapan kimi bu cavabı müştəriyə ötürür bundan sonra əlaqə kəsilir və brauzer alınmış sənədləri əks etdirir bu prosses http nin hipermətnin köçürülməsi protokolunun əsasını təşkil edir klaviaturada enter düyməsini basın göstərilmiş ünvana əsasən eb səhifə axtarılan zaman pəncərənin aşağısında yerləşən məlumat sətrində yüklənən səhifənin ip ünvanı sənədin adı və sair göstərilir istəsəniz f düyməsini basmaqla səhifəni bütün ekran boyu aça bilərsiniz url ünvanlarala yanaşı əlaqə və ya hiperəlaqələrdən də istifadə olunur bu istinadlar adətən rəngli mətn işarə rəsm şəklində olur çərçivəyə də alına bilər səhifənin sol tərəfindəki mətnə diqqət yetirin şəkil və ya mətnin hiperistinad olub olmadığını yoxlamaq üçün mausun göstəricisini onun üzərinə gətirin hiperistinadın üzərinə gətirildikdə göstərici görünüşünü dəyişərək məsələn əl şəklini ala bilər məlumat sətrində bu zaman istinadın url ünvanı göstərilir istinaddan istifadə etmək üçün onun üzərində mausun düyməsini bir dəfə basmaq kifayətdir bu zaman istinadın işarə etdiyi eb səhifənin axtarışı başlanır eb səhifə demək olar ki bütün hallarda bir neçə əlaqəli html sənəddən ibarət olur hiperəlaqələrlə və eləcə də vahid mövzu müəllif və sairlə biri birinə bağlı olan bir qrup eb səhifəyə sayt site deyilir informasiya resurslarına internetin istifadəçilərinin girişinin azadlığı dövlət sərhədləriylə və ya milli domenlərlə məhdudlaşdırılmır amma dil sərhədləri mövcuddur ingilis dili internetdə əsas üstünlüyə malik olan dildir ikinci ən populyar dil çin dili üçüncü isə ispan dilidir dil internetin dövlətlər regionlar və birinci səviyyəli domenlərə görə bölünmə yanaşı tez tez istifadə edilən bölünmə əlamətlərindən biridir tarix mənbələr üzrə insanın meydana gəlməsi və inkişafını müxtəlif xalqların ən qədim zamanlardan bizim dövrümüzədək necə yaşamaları onların həyatlarında hansı hadisələrin baş verməsi insan cəmiyyətlərinin həyatı necə və niyə dəyişib indi mövcud olduğu hala düşməsini öyrənən elmdir tarix özü bir fəlsəfədir tarix anlayışı üç müxtəlif səviyyədə və mənada istifadə olunur birincisi sosial tarixi proses ictimai inkişaf kimi ikincisi ictimai siyasi hadisələrin xronoloji ardıcıllıqla təsviri kimi və nəhayət üçüncüsü bu prosesin insan tərəfindən bütöv bir fenomen kimi dərk olunması mənasında tarix fəlsəfəsi kimi tarix fəlsəfəsi insan qəlbi və şüuruna yaxın olan problemlərə bilavasitə toxunur onun əsas maraq və mənafelərinin tarixdə özünə uyğun necə yer tapması onların keçmişini və gələcək taleyini müəyyən etmək kimi vəzifənin öhdəsindən gəlmək və s insanların maraq və mənafeləri çox rəngarəngdir bəzən antoqonist xarakter daşıyan ona görədə tarix fəlsəfəsi müxtəlif dünyagörüşlərin və sosial siyasi proqramların toqquşma meydanına çevrilir abbasqulu ağa bakıxanov xix əsrin i yarısının görkəmli maarifpərvəri yazıçısı şairi olmuşdur o azərbaycan tarixşünaslığının banisi azərbaycan və dağıstan tarixinə dair xronoloji ardıcıllığı əsas tutan zəngin və rəngarəng mənbəşünaslıq bazasına malik olan ilk müntəzəm tədqiqat əsərinin müəllifidir abbasqulu ağa bakıxanovun gülüstani irəm əsərinə qədər azərbaycan tarixinə aid yazılmış ümumi bir tarix əsərinə təsadüf etmirik a bakıxanov bu sahədə birinci olaraq azərbaycan tarixinə aid olan materialları toplamış onları müəyyən bir sistemə salmış və təsviri yolla gülüstani irəm əsərini yazmışdır bakıxanov tarix elminin əvəzi olmayan tərbiyə və əxlaq məktəbi olduğunu qeyd edərək yazırdı bu elm insanı gözəl əxlaqlı və bilikli edir ona dolanacaq və yaşayış işlərini öyrədir buna görə onu mənəvi elmlərin qiymətlərindən hesab edib demək olar tarix hökmsüz və zülmsüz elə bir hökmdardır ki bütün adəm övladı onun əmrlərinə boyun əyməkdədir tarix elə bir danışmayan natiqdir ki sələflərin vəsiyyətlərini bütün təfsilat və təriflərilə xələflərə bildirir ehtiyac və rifah səbəblərini tərəqqi və tənəzzül yolların anladır a bakıxanov göstərirdi ki vətən tarixini bilmək insanlarda milli təfəkkürün inkişafına vətənpərvərlik hislərinin tərbiyə edilməsinə dostu düşməndən ayırmağa millət üçün vətən üçün faydalı və zərərli olanları fərqləndirməyə imkan verir tarixin dövrləşməsi şərtidir rahatlıq anlaşılmaq və anlatmaq üçündür tarix bəşəriyyətin həyat yolu olaraq arasıkəsilməzdir dövrləşmə isə tarixi müəyyən əlamətlərə görə aralıqlara zaman intervallarına bölməkdir dövrləşmə daha qədimlərdən daha keçmişdən yaxın zamanlara uzanan yolun döngələrini göstərir bu döngələr mühüm görünsələr və vacib olsalar da əsasən tarixçinin təhlil süzgəcindən keçib gələn kəşfdir yəni subyektivdir müxtəlif xalqların mədəniyyətlərin tarixi fərqli olduğuna görə fərqli dövrləşməyə məruz qalmalıdır biri üçün aydınlaşdırıcı mahiyyət daşıyan dövrləşmə digərinə görə mənasız ola bilər f petrarca tərəfindən daxil edilən renessans kəlməsi sonralar bütün avropaya aid edildi avropalaşdırıldı bu çin və ya islam şərqinin tarixinə xas olan dövrləşmə deyil əsasən italiya üçün uyğun olan renessans anlayışı və onun üzərində qurulan dövrləşmə şimali avropa üçün belə fərqlidir və o qədər də uyğun görünmür hansı yenidənoyanma yenidəncanlanma nəyin oyanması nəyin bərpası qaranlıq çağ termini də f petrarca nın kəşfidir larda antik dövrdən sonrakı dövrü qaranlıq çağı bildirir avropalıların qaranlıq çağı islamın ən parlaq çağı ilə az qala üst üstə düşür orta çağ middle ages terminini ci əsr italyan humanisti flavio biondi daxil etdi tarixi antik orta çağ və cağdaş dövr kimi üç hissəyə ayırmaq da həmin dövrdə baş verdi bunu leonardo da vinçiyə aid edirlər middle ages əvəzinə medieval sözü də işlənilir və s və s dağlıq qarabağ azərbaycan respublikasının qərb bölgəsidir dağlıq qarabağ azərbaycanın mərkəzi hissəsində yerləşir sovet hakimiyyəti dövründə burada ərazisi min km yaxud azərbaycan respublikası ümumi ərazisinin faizini təşkil edən dağlıq qarabağ muxtar vilayəti yaradılmışdı ci ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən dağlıq qarabağ muxtar vilayətinin nəfər əhalisi olmuşdur vilayətin tərkibinə əsgəran rayonu keçmiş ağdərə rayonu xocavənd rayonu şuşa rayonu və vilayət tabeli xankəndi şəhəri daxil idi tarixən qafqaz albaniyasının arranın qarabağ xanlığının azərbaycan xalq cümhuriyyətinin azərbaycan sovet sosialist respublikasının tərkib hissəsi olmuşdur dağlıq qarabağın əhalisini cu əsrin əvvəllərinə qədər azərbaycanlılar təşkil etmişdir ci ildən başlayaraq ermənilər azərbaycana xüsusilə bu bölgəyə kütləvi şəkildə köçürülmüşdür ermənidilli mənbələrdə bölgənin adı arsax kimi işlənir amma maraqlı olan odur ki bu sözün də kökü azərbaycana türklərə gedib çıxır sözün ilkin forması ərsak olmuşdur ki bu ad da o ərazidə yaşayan sak tayfalarının igidləri ərlərinin şərəfinə verilib ermənilər sadəcə sözü özlərinə uyğunlaşdırıb saxtalaşdırmışlar qarabağın adı azərbaycan dilindəki qara və bağ sözlərindən əmələ gəlmişdir bu ada artıq vii əsr mənbələrində rast gəlinir azərbaycan dilində həmçinin başqa türk dillərində qaranın rəngdən başqa sıx qalın böyük tünd və başqa mənaları da vardır bu baxımdan qarabağ termini qara bağ yəni böyük bağ sıx bağ qalın bağ səfalı bağ və s mənalar kəsb edir qarabağ qədim yaşayış məskənlərindən biridir bu ərazidəki azıx mağarasında ən qədim insanların yaşayış məskəni aşkar edilmişdir bu yaşayış məskəni azərbaycanın o cümlədən qarabağın aralıq dənizi hövzəsi və şərqi afrika ilə birlikdə insanlığın ilk vətənlərindən biri olduğunu sübut edir ci ildə azıx mağarasının aşöl təbəqəsindən azıx adamı azıxantrop adlandırılan insanın çənə sümüyü tapılmışdır azıx adamının min il əvvəl yaşadığı güman olunur eneolit e ə vi iv minilliklər tunc və ilk dəmir dövrlərində e ə iv minilliyin sonu i minilliyin əvvəli qarabağın həyatında böyük dəyişikliklər baş vermişdi son tunc və ilk dəmir dövrü e ə xiii vii əsrlər xocalı gədəbəy mədəniyyəti adı almışdır təsərrüfat və mədəni həyatın inkişafı ilə yanaşı etno siyasi proseslər də davam etmişdir azərbaycanın cənubunda qüdrətli manna dövləti e ə ix vi əsrlər meydana gəlmişdir makedoniyalı isgəndər e ə əhəməni dövlətini dağıtdıqdan sonra azərbaycanın şimalında siyasi proseslər yeni mərhələyə qədəm qoymuşdur onun ölümü ilə imperiyası parçalandıqda azərbaycanın cənubunda atropatena şimalında isə albaniya dövlətləri yaranmışdır e ə iv əsrdə və sonralar atropatena azərbaycanın şimalında da ərazilərə malik olmuşdur və bu zaman qarabağ ərazisinə daxil olan torpaqların bir hissəsi həmin azərbaycan dövlətinə tabe idi atropatena ilə eyni zamanda yaranmış albaniya dövləti təxminən e ə iv e viii əsrlərdə mövcud olaraq ilə yaxın dövr ərzində azərbaycan tarixində böyük rol oynamışdır albaniya sərhədlərini genişləndirərək bütün qarabağ ərazisini əhatə etmiş və bu vilayəti öz tərkibində qoruyub saxlamaq üçün misilsiz mübarizə apararaq bəzi istisnalarla buna nail ola bilmişdir qarabağ tarixi etnoqrafik əyalət kimi əvvəlcə qafqaz albaniyası dövlətinin tərkibinə daxil olmuşdur qarabağın tarixində əsas dəyişikliklər vii əsrdə ərəb xilafətinin işğalları və bunun nəticəsində albaniya dövlətinin aradan qaldırılması ilə baş vermişdir ərəb işğallarınadək qarabağın tarixi əhalisi etnik baxımdan eyni kökdən yəni azərbaycan albaniya kökündən olduğu halda bu dövrdə ərəb xilafətinin azərbaycanla bağlı yeritdiyi siyasət nəticəsində vilayətin dağlıq hissəsində ermənilərin dini üstünlüyünün təmin edilməsi zaman keçdikcə etnik sahədə də özünü göstərmişdir albaniyanın tarixi arsax bölgəsi əhalisinin əvvəlcə qriqorianlaşdırılmasına bunun ardınca da erməniləşdirilməsinə başlanılmışdır ərəb xilafəti parçalandıqdan sonra albaniyanın həmin ərazisində sünik və arsax xaçın knyazlıqları yaranmışdır xii əsrin sonlarına yaxın sünik padşahlığı dağılmış buradakı hakim sülalə cı ildən knyaz qriqorun və smbatın ölümü ilə hakimiyyəti itirmişdir xii əsrin sonu xiii əsrin əvvəllərində arsax ərazisində təşəkkül tapan xaçın knyazlığı tarixçi alim i a orbelinin sözləri ilə desək qədim albaniyanın bir hissəsi idi beləliklə tamamilə təbiidir ki ərəb xilafəti dağılarkən onun ərazisində dirçələn yerli dövlətlər içərisində heç bir erməni dövləti olmamışdır monqolların ikinci yürüşü və azərbaycanın işğalının başa çatması ilə qarabağ digər azərbaycan torpaqları kimi ali monqol xaqanlığının sonra isə hülakülər elxanilər dövlətinin tərkibində idi qarabağın bu dövr tarixi haqqında məlumat nisbətən daha əhatəlidir və daha yaxşı öyrənilmişdir həmin dövrdə qara və bağ söz birləşməsi qarabağ artıq konkret coğrafi əraziyə şamil edilməyə başlanır xv əsrdə qarabağ azərbaycan qaraqoyunlu və ağqoyunlu dövlətlərinin tərkibində idi lakin qaraqoyunlular dövründə qarabağın sonrakı tarixində özünü göstərəcək bir hadisə baş verdi xv əsrdə keçmiş alban hakimi həsən cəlalın nəsli cəlalilər qaraqoyunlu cahan şahdan məlik titulu aldı sonralar cəlalilər nəslinin mülkü beş alban feodal knyazlıqları məliklərinə gülüstan çiləbörd xaçın vərəndə dizaq parçalandı azərbaycan səfəvi dövlətinin yaranması ilə bütün azərbaycan torpaqlarının mərkəzləşdirilməsinə başlandı xvi əsrin ortalarında azərbaycan torpaqlarının vahid dövlət halında mərkəzləşdirilməsi başa çatdı bununla azərbaycan səfəvi dövləti regionun osmanlı imperiyasından sonra ikinci ən qüdrətli dövlətinə çevrildi belə olduğu halda o dövrdə ermənilərin hər hansı etnik siyasi üstünlüyü mümkün olan məsələ deyildi əksinə həmin dövrdə azərbaycanın etnik və siyasi sərhədləri daha aydın şəkil alır səfəvilər azərbaycanda bəylərbəylik yaradır ki onlardan biri də qarabağ və ya gəncə bəylərbəyliyi idi səfəvi dövlətinin zəifləməsindən sonra azərbaycan torpaqları iran rusiya və osmanlı dövlətləri arasında müharibələr meydanına çevrildi sonuncu səfəvi hökmdarı iii abbası devirərək hakimiyyətə gələn nadir şah əfşar onu qanuni hökmdar kimi tanımaqdan imtina edən gəncə qarabağ bəylərbəyliyinin türk müsəlman əhalisinə qarşı ağır cəza tədbirləri həyata keçirdi ki bu amil də qarabağın alban məliklərinin mövqeyini gücləndirdi və onların separatizminə təkan verdi nadirin ölümü ilə onun dövləti parçalandı azərbaycanda yerli dövlətlər xanlıqlar yarandı başqa sözlə azərbaycan xanlıqların timsalında özünün dövlət müstəqilliyini növbəti dəfə bərpa etdi keçmiş gəncə qarabağ əyalətinin ərazisində iki azərbaycan xanlığı gəncə və qarabağ xanlıqları yarandı qarabağ xanlığının banisi azərbaycanın görkəmli dövlət xadimlərindən biri olan pənahəli xan cavanşir idi pənah xan gücləndikcə pərakəndəlik tərəfdarı olan feodalların məliklərin pozuculuq fəaliyyətləri də artırdı bunun qarşısının alınması hərbi siyasi baxımdan zəruri idi belə olmasa xanlığın ərazi inzibati bütövlüyü itirilə bilərdi pənahəli xanın varisi ibrahim xanla separatçı məliklər arasındakı mübarizəyə cü ildən rusiya dövləti də qarışmağa başladı cənubi qafqazı işğal etməyə çalışan rusiya burada azərbaycan ərazisində həmin məliklərin köməyi ilə xristian dövləti daha doğrusu özünə dayaq yaratmağa çalışırdı xviii əsrin sonları xix əsrin başlanğıcında rusiyanın cənubi qafqazda o cümlədən azərbaycanda işğalçılıq fəaliyyəti gücləndi ci ildə gürcüstan imperiyaya birləşdirildi azərbaycanın car balakən camaatlığı və gəncə xanlığı işğal olundu ibrahim xan belə bir vəziyyətdə rusiya qoşunlarının komandanı r d sisianovla kürəkçayda müqavilə bağladı kürəkçay müqaviləsinə əsasən qarabağ xanlığı məhz müsəlman azərbaycan torpağı kimi rusiyaya ilhaq olundu səfəvilər dövləti qarabağ tarixi etnoqrafik əyalətinin ərazisini əhatə edən mərkəzi gəncə şəhəri olan qarabağ bəylərbəyliyini yaratdı görünür ayrı ayrı dövrlərdə azərbaycanın dövlət və inzibati əyalət sərhədləri dəyişsə də özünəməxsus maddi təsərrüfat və mənəvi mədəniyyəti ilə xarakterizə olunan qarabağ bir etnoqrafik əyalət kimi öz inkişafını fasiləsiz olaraq davam etdirmişdir xvii əsrin sonundan xviii əsrin ortalarınadək azərbaycanın feodal dövlətlərə xanlıqlara parçalanması zamanı qarabağ bəylərbəyliyi ərazisində qarabağ xanlığı və gəncə xanlığı yarandı xviii əsrin ikinci yarısında müstəqil qarabağ xanlığı feodal dövlətinin yaranması onun öz müstəqilliyini qorumaq üçün həyata keçirdiyi iqtisadi siyasi və mədəni tədbirlər qarabağ tarixi etnoqrafik əyalətinin sosial iqtisadi həyatında hərtərəfli yüksəlişə tərəqqiyə səbəb olmuşdu xanlıq cənub şərqdən kür araz çayları qovşağı cənubdan araz çayı qərbdən qarabağ dağları adlanan köşbək salvartı və ərikli dağları ilə göyçə gölünə qədər uzanmış şimaldan koran kür sayı ilə sərhədlənmişdi qarabağ mahala bölünmüşdür sisyan dəmirçi aslanlı künara bərgüşad bahabyurd kəbirli talış cavanşir xaçın çiləbird xırdapara dizax otuziki iyirmidörd qaraçorlu vərənd dizax və açantürk on iki mahalın əhalisi bir neçə kənd istisna olmaqla bütünlükdə azərbaycanlılardan ibarət idi dizax vərənd çiləbörd xaçın talış məlikliyi xəmsə adlanırdı bunların əhalisinin bir hissəsi xristian idi ermənilərin regiona daxil olması ilə yerli dövlətlərə və xalqlara qarşı təcavüzkar fəaliyyətləri də başlanır roma imperiyasının e ə cı ildə ii tiqranı darmadağın etməsi ilə uydurma böyük ermənistan əfsanəsi puça çıxır onlar romanın vassalına çevrilir bu vəziyyət iv əsrədək davam edir belə olduğu halda ermənilərin müvəqqəti işğal etdikləri albaniyanın tarixi torpaqlarını ermənistanın tərkib hissəsi kimi qələmə verməsi heç bir elmi tarixi əsasa malik deyil halbuki ermənilərdən fərqli olaraq azərbaycan albaniya dövləti müstəqil siyasət yeritməkdə davam edirdi və qarabağın tarixi vilayətləri onun tərkibinə daxil idi ruslar əsrlər öncə bölgədə erməni dövlətinin qurulmasını planlamışdı may də knyaz g a potyomkin ii katerina ya yazdığı məktubda xviii yüzilin sonları xix yüzilin başlanğıcında rusiyanın cənubi qafqazda o cümlədən azərbaycanda işğalçılıq fəaliyyəti gücləndi ibrahim xan rusiya qoşunlarının komandanı r d sisianovla kürəkçayda müqavilə bağladı kürəkçay müqaviləsinə əsasən qarabağ xanlığı məhz müsəlman azərbaycan torpağı kimi rusiyaya ilhaq olundu tarixi reallığı əks etdirən kürəkçay müqaviləsi eyni zamanda qarabağın o cümlədən bu diyarın dağlıq hissəsinin azərbaycan xalqına məxsus olduğunu sübut edən ən mötəbər sənəddir cı il inzibati ərazi bölgüsü zamanı şuşa qəzası yeni yaradılmış şamaxı quberniyasına cu ildən bakı tabe oldu ci ildə yelizavetpol gəncə quberniyası yaradıldıqda şuşa qəzası onun tərkibinə verilir və ərazisi bölünərək burada daha üç qəza zəngəzur cavanşir və cəbrayıl qəzaları da təşkil olunur bununla şuşa qəzası da vahid inzibati siyasi idarəsini itirir belə bir inzibati ərazi bölgüsü xüsusi məqsədlə həyata keçirilmişdi bu islahatlar ermənilərin idarə sistemində daha geniş təmsil edilməsinə hərtərəfli imkanlar açdı çarizm şimali azərbaycan torpaqlarını işğal etdikcə bu torpaqlarda möhkəmlənmək üçün həm də əhalinin erməniləşdirilməsi siyasətini də həyata keçirirdi ci il türkmənçay müqaviləsindən sonra bu hal daha müntəzəm və məqsədyönlü xarakter alır ermənilərin irandan şimali azərbaycana köçürülməsi həmin müqavilənin xv maddəsi ilə təsdiq olunurdu cu il ədirnə müqaviləsi ilə osmanlı imperiyasından da ermənilərin yenicə işğal olunmuş şimali azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi həyata keçirilməyə başlayır ermənilərin köçürülməsinin əsas istiqamətlərindən biri qarabağ ərazisi idi bu antlaşma ilə erməni qarabağ və ətraf rayonlara köçürülmüşdür rəsmi məlumatlara əsasən cu illər arasında yəni cəmi il ərzində şimali azərbaycana o cümlədən qarabağa irandan tarixləri arasında dən sonra osmanlı imperiyasından isə min erməni köçürüldü qeyri rəsmi erməni köçkünləri ilə birlikdə onların sayı mini ötmüşdü köçürülmədən sonra qarabağın etnik tərkibində ermənilərin sayı artmağa başladı bu köçlər nəticəsində çar i nikolay irəvan və naxçıvan xanlığı torpaqlarında bir erməni bölgəsi qurdu xix yüzilin cu illərindən sonra da ermənilərin kütləvi surətdə şimali azərbaycan torpaqlarına o cümlədən qarabağa köçürülməsi davam etdirilirdi rus qafqazşünası n şavrov yazırdı zaqafqaziyadakı mln erməninin mln dan çoxu gəlmədir bunlara baxmayaraq ci ildə qarabağın ü azərbaycan türkü i erməni idi köçürülüb gətirilən ermənilərin qarabağın dağlıq hissəsində onlarla eyni dindən olan yerli əhalinin qriqorianlaşmış və erməniləşmiş albanların yaşadığı ərazidə məskunlaşdırılması daha geniş hal almışdı aparılan siyasət nəticəsindədə xx əsrin ortalarından başlayaraq ermənilər sayca dağlıq qarabağda üstünlük təşkil etməyə başladılar cı ildə əhalisi ə çatmışdı əhali tərkibi ermənilərdən azərbaycanlılar dan kürdlər dən ruslardan ibarət idi mərkəzi xankəndi başqa böyük şəhəri isə şuşadır ermənilərin ilk dəfə cənubi qafqazda zaqafqaziyada peyda olmaları təxminən e ə ii əsrdən sonralara təsadüf edir onların regiona daxil olması ilə yerli dövlətlərə və xalqlara qarşı təcavüzkar fəaliyyətləri də başlanır roma imperiyasının e ə cı ildə ii tiqranı darmadağın etməsi ilə uydurma böyük ermənistan əfsanəsi puça çıxır onlar romanın vassalına çevrilir bu vəziyyət iv əsrədək davam edir belə olduğu halda ermənilərin müvəqqəti işğal etdikləri albaniyanın tarixi torpaqlarını ermənistanın tərkib hissəsi kimi qələmə verməsi heç bir elmi tarixi əsasa malik deyil halbuki ermənilərdən fərqli olaraq azərbaycan albaniya dövləti müstəqil siyasət yeritməkdə davam edirdi və qarabağın tarixi vilayətləri onun tərkibinə daxil idi qarabağın azərbaycana məxsus olduğunu və burada ən qədim zamanlardan başlayaraq müxtəlif türk etnoslarının yaşadığını azərbaycan və ümumtürk şifahi xalq ədəbiyyatının möhtəşəm abidəsi olan kitabi dədə qorqud dastanı da sübut edir dədə qorqud dastanı vi vii əsrlərdə qarabağ da daxil olmaqla bütün azərbaycan torpaqlarında o cümlədən ermənilərin indi sevan adlandırdıqları göyçə gölü hövzəsində yayılmışdı xix yüzilin cu illərindən sonra da ermənilərin kütləvi surətdə şimali azərbaycan torpaqlarına o cümlədən qarabağa köçürülməsi davam etdirilirdi rus qafqazşünası n şavrov məhz buna görə yazırdı ki zaqafqaziyadakı mln erməninin mln dan çoxu gəlmədir bütün bunlara baxmayaraq cı ildən qarabağda xanlıq sərhədləri daxilində əhalinin yenə də təxminən i azərbaycanlı i isə erməni yerli alban mənşəli ermənilərlə birlikdə y m k ş idi köçürülüb gətirilən ermənilərin qarabağın dağlıq hissəsində onlarla eyni dindən olan yerli əhalinin qriqorianlaşmış və erməniləşmiş albanların yaşadığı ərazidə məskunlaşdırılması daha geniş hal almışdı bu gəlmə ermənilərin kompakt surətdə bir yerdə yaşamasını təmin etmək məqsədi ilə edilirdi və strateji niyyət daşıyırdı beləliklə çar rusiyasının bütövlükdə şimali azərbaycanda o cümlədən qarabağda inzibati siyasi sosial iqtisadi və mədəni inkişaf üçün geniş imkanlar yaratdığı ermənilər kütləvi surətdə bu torpaqlara köçüb gəldilər və çox keçmədən azərbaycan torpaqlarında böyük ermənistan ideyasının reallaşdırılması uğrunda açıq mübarizəyə başladılar həmin ideyanın əsas tərkib hissələrindən biri də qarabağ irəvan naxçıvan və digər azərbaycan torpaqlarının yerli azərbaycanlı əhalisini məhv etmək və onların yaşadıqları torpaqları ələ keçirməkdən ibarət idi ermənilərin cı illərdən başlayaraq osmanlı dövlətinə qarşı qaldırdıqları xəyanətkar qiyamlar uğursuzluğa düçar olduqdan sonra bu mübarizənin mərkəzi şimali azərbaycana keçdi ermənilər ci ildən başlayaraq azərbaycan xalqına qarşı kütləvi soyqırımları törətdilər ermənilərin azərbaycanlılara qarşı soyqırım siyasəti qarabağda daha faciəli şəkil aldı cı illərdə törətdikləri qırğınlar da erməniləri sakitləşdirmədi onlar birinci dünya müharibəsinin doğurduğu tarixi şəraitdən istifadə edərək yenidən mifik böyük ermənistan dövləti yaratmağa cəhd göstərdilər ci ildə osmanlı dövlətinə qarşı qaldırdıqları yeni qiyamlarda uğursuzluğa düçar olan ermənilər əsas qüvvələrini cənubi qafqazda cəmləşdirərək və çarizmin himayəsinə sığınaraq azərbaycanlılara qarşı soyqırımlarını davam etdirməyə başladılar əvvəlcə çar hökumətinin devrilməsi fevral sonra isə rusiyada bölşeviklərin hakimiyyəti ələ alması ilə oktyabr zaqafqaziyada yaranan anarxiya şəraitində uzun tarixi dövr ərzində rusiya ordusunda xidmət edən erməni silahlı dəstələri daşnak bolşevik güruhu ilə birləşərək azərbaycanlılara qarşı soyqırımının yeni daha dəhşətli dövrünü başladılar ci ilin martında bakıda başlanan və bütün azərbaycanı əhatə edən yeni kütləvi soyqırımları azərbaycan xalqına çox ağır zərbə vurdu lakin ci iln mayın də təxminən ilədək davam edən rusiya əsarətindən sonra azərbaycan xalqı şimali azərbaycanda yeni müstəqil dövlətini yaratdı təbiidir ki başqa şimali azərbaycan torpaqları kimi azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan qarabağ da azərbaycan xalq cümhuriyyətinin ərazisinə daxil idi lakin bu zaman yenicə elan olunmuş ermənistan ararat respublikası qarabağa heç bir əsası olmayan iddia irəli sürdü azərbaycan xalq cümhuriyyəti hökuməti bu iddianı rədd etdi bununla da ermənilər qarabağı ələ keçirmək üçün əvvəllər başladıqları soyqırımlarını azərbaycan xalq cümhuriyyəti dövründə də davam etdirdilər şuşa qəzası və qarabağın siyasi mərkəzi olan şuşa şəhərində ermənilərin vəhşilikləri daha amansız şəkil almışdı azərbaycan xalq cümhuriyyəti parlamentinin sədri əlimərdan bəy topçubaşov osmanlı dövlətinin xarici işlər naziri ilə ci il noyabrın də istanbulda apardığı danışıqlar zamanı bildirmişdi azərbaycan xalq cümhuriyyəti dövründə şuşada ermənilərin ən xəyanətkar silahlı qiyamlarından biri ci il martın də azərbaycan xalqının novruz bayramı günü baş verdi bu separatçı qiyam azərbaycanı işğal etməyə hazırlaşan bolşeviklərin sifarişi ilə qaldırılmışdı bu zaman erməni separatçı qiyamlarının əksər yerlərdə dəf edilməsinə baxmayaraq onlar əsgəran qalasını ələ keçirə bildilər görülən hərbi siyasi tədbirlər nəticəsində azərbaycan xalq cümhuriyyəti qarabağda öz suveren hüquqlarını bərpa etdi lakin ərazisində yaşadıqları dövlətə azərbaycana xəyanət edən ermənilərin qarabağda separatçı qiyamları və törətdikləri soyqırımları ci ilin aprel işğalı ərəfəsində ölkənin şimal sərhədlərinin müdafiəsi işinə ağır zərbə vurdu və müstəqil azərbaycan dövlətinin azərbaycan xalq cümhuriyyətinin varlığını təhlükə altında qoydu beləliklə ay yaşamış olan azərbaycan xalq cümhuriyyəti bolşevik rusiyasından gələn xi qırmızı ordunun süngüləri ilə devrildi şimali azərbaycanda sovet hakimiyyəti quruldu bununla qarabağ ətrafındakı hadisələrin yeni mərhələsi başlandı üik b p mk nın qafqaz bürosunun ci il iyul tarixli iclasında dağlıq qarabağın azərbaycan ssr hüdudlarında saxlanması inzibati mərkəzi şuşa şəhərində olmaqla ona geniş muxtariyyət verilməsi nə qərar verilib dağlıq qarabağa muxtariyyət verilməsi zaqafqaziya federasiyası və ssri nin yaradılması prosesləri ilə paralel gedirdi ci ilin fevralında zaqafqaziya kommunist təşkilatlarının i qurultayında s orconikidzenin sədr seçildiyi rusiya kommunist bolşeviklər partiyası zaqafqaziya ölkə komitəsi dağlıq qarabağa muxtariyyət verilməsinə dair iyul qərarının qəbul edilməsində olduğu kimi onun reallaşdırılmasında da inzibati amirlik üsullarına əl atdı zaqafqaziya ölkə komitəsinin oktyabr ci il tarixli iclasında azərbaycan kommunist bolşeviklər partiyası mərkəzi komitəsinə iyul qərarının həyata keçirilməsi təklif edildi bütün bunlara baxmayaraq moskva tərəfindən azərbaycana təzyiq yenə davam etdirildi dekabrın də zaqfederasiyanın ittifaq soveti dağlıq qarabağa muxtariyyət verilməsinin sürətləndirilməsi haqqında xüsusi qərar qəbul etdi ssri nin yaradılmasından sonra zaqafqaziya ölkə komitəsinin tələbləri daha sərt şəkil aldı cü ilin mayında qarabağ komitəsinin məruzəsi zaqafqaziya ölkə komitəsi plenumunun gündəliyinə daxil edildi iyunun də azərbaycan kommunist bolşevkilər partiyası mərkəzi komitəsi rəyasət heyəti muxtariyyətin dekretləşdirilməsi və onun layihəsinin üç gün ərzində mərkəzi komitəyə təqdim olunması barədə qərar qəbul etdi dağlıq qarabağ muxtar vilayəti haqqında əsasnamə isə noyabr cü ildə çap olundu beləliklə azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan qarabağ süni şəkildə aran və dağlıq hissələrinə parçalanmış və azərbaycan rəhbərliyi qarabağın dağlıq hissəsində sonradan məskunlaşmış ermənilərə muxtariyyət statusu verməyə məcbur edilmişdi özü də bu addım həmin hissədə dağlıq qarabağda yaşayan azərbaycanlıların rəyi nəzərə alınmadan onların hüquqları kobudcasına tapdalanaraq atılmışdı cü illərdə məqsədyönlü surətdə həyata keçirilən proseslər nəticəsində keçmiş qarabağ xanlığının tərkibinə daxil olan azərbaycan torpaqları ənənəvi tarixi coğrafi vahidliyini və ya bütövlüyünü itirdi indiyədək dağlıq qarabağa muxtariyyət verilməsi məsələsindən bəhs edilərkən demək olar ki onun ərazisinin inzibati bölgüsü tarixinin ən mühüm hadisələrinə lazımi diqqət yetirilməmişdir təhlil göstərir ki dağlıq qarabağ muxtar vilayətinin ərazisi real tarixi əks etdirən elmi coğrafi prinsiplər əsasında deyil xüsusi məqsəd güdən volyuntarist yanaşma əsasında formalaşdırılıb yəni o erməni yaşayış məskənlərinin üstün olduğu lokal əraziləri muxtar qurum adı altında birləşdirmək yolu ilə təşkil olunub yuxarıdakı faktlardan azərbaycanın qarabağ torpağına köçürülüb gətirilmiş ermənilərin özgə torpaqlarında özlərinə dövlət yaratmaq hiyləsinin anatomiyası çox aydın görünür ermənilər vaxtı ilə köçüb gəldikləri qərbi azərbaycanda irəvan xanlığının ərazisində də belə etmişdilər indi qarabağda da bu hiyləni işlətmək niyyətindədirlər dağlıq qarabağın bir tərəfdən azərbaycanın tarixi torpaqları kimi onun tərkibində saxlanması və bununla da digər azərbaycan torpaqları ilə tarixi bağlılıq ənənələrini davam etdirməsi digər tərəfdən dağlıq qarabağ muxtar vilayətinə azərbaycanın göstərdiyi xüsusi qayğı bu diyarın sovet hakimiyyəti illlərində sosial siyasi və iqtisadi inkişafı üçün müstəsna şərait yaratdı lakin ci illərin sonlarında dağlıq qarabağı azərbaycandan ayırmağı qarşılarına məqsəd qoymuş erməni ideoloqları və onların himayəçiləri bunu açıq aşkar inkar etməyə başladılar lakin faktlar faktlığında qalır dağlıq qarabağ muxtar vilayətinin azərbaycanın tərkibində nə qədər yüksək inkişafa nail olması vilayət statistika idarəsinin xankəndidə nəşr etdirdiyi statistik məcmuələrdə əksini tapmışdır azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan dağlıq qarabağa muxtariyyət verildikdən sonra da istər dağlıq qarabağ istər ermənistan istərsə də bu hüdudlardan kənardakı ermənilər separatçılıq fəaliyyətini dayandırmadılar erməni siyasətçilərinin susduqları dövrdə yazıçılar şairlər və başqa zümrədən olanlar separatçılığın daşıyıcılarına çevrildilər daha doğrusu siyasətçilər onları qabağa verdilər hətta cı illərdə ssri də antitürkiyə kampaniyasının gücləndiyi şəraitdə yenidən bu problemi ortaya atdılar ci ildə dağlıq qarabağın ermənistana ilhaq edilməsi barədə min nəfərin imzaladığı petisiya moskvaya təqdim edilmiş lakin bu iddialar təmin edilməmişdir separatçı terrorçu erməni vəhşiliklərinin baş alıb getdiyi bu dövrdə sovet ittifaqı kommunist partiyası mərkəzi komitəsi və sovet hökumətinin vəziyyətin real qiymətləndirilməsində maraqlı olmaması da aydın şəkildə üzə çıxdı ci illərdə azərbaycan ssr in dağlıq qarabağ muxtar vilayətinin sosial iqtisadi inkişafını sürətləndirmək tədbirləri haqqında ci il mart tarixli qərar bilərəkdən məsələnin separatçılıq aktı olmasını ört basdır etməyə yönəlmişdi belə bir dəstək erməni separatçılarını daha da ruhlandlırdı və onların təcavüzkarlığını daha da artırdı moskva qarşısında mütilik nümayiş etdirən ə vəzirov başda olmaqla azərbaycan rəhbərliyi öz xalqına xəyanət təcavüzkara isə güzəşt mövqeyi tuturdu nəhayət moskva dağlıq qarabağ muxtar vilayətini azərbaycan ssr in tərkibindən çıxarmaq istiqamətində daha bir addım atdı ssri ali soveti rəyasət heyəti cu il yanvarın də azərbaycan ssri in dağlıq qarabağ muxtar vilayətində xüsusi idarəçilik formasının tətbiqi haqqında qərar qəbul etdi məqsəd aydın idi dağlıq qarabağ muxtar vilayətində yaradılmış xüsusi idarə komitəsi muxtar vilayətin azərbaycandan alınıb ermənistana verilməsini təmin etməli idi lakin bunu başa düşən azərbaycan xalqının demokratik mübarizəsi nəticəsində noyabrın də xüsusi idarə komitəsi ləğv edildi ancaq bunun əvəzində yeni bir qurum təşkilat komitəsi yaradıldı ermənistan ssr bu vəziyyətdən istifadə edərək dekabrın də dağlıq qarabağın ermənistana birləşdirilməsi haqqında antikonstitusion qərar qəbul etdi bu ermənistan tərəfindən azərbaycan ssr in ərazi bütövlüyünə qarşı açıq hüquqi müdaxilə aktı idi moskva gözlənildiyi kimi bu kobud müdaxilə faktına da göz yumdu azərbaycan torpaqlarında ikinci erməni dövlətinin qurulmasına yol açan muxtar vilayət cü ilin iyulunda yaradılır azərbaycan sovet sosialist resublikası adından cü il iyulun də verilmiş dekretdə dqmv nin yaradılması belə əsaslandırılır keçmiş rusiya imperiyasında milli azlıqları əsarətdə saxlayan çar mütləqiyyəti hətta azlıqda qalan ayrı ayrı milliyyətləri bir birinin üstünə salışdırmaqla məhv etməyə əl atmaqdan belə çəkinmirdi zaqafqaziyada ci ildə erməni müsəlman qırğını velikorus mütləqiyyətinin məhvedici siyasətinə ən yaxşı sübut ola bilər zaqafqaziyanın inqilabi fəhlə kütlələri onların sərmayəsinin zülmünə qarşı öz hiddətlərini açıq şəkildə bildirdiyi həmin vaxtlarda çar generalları vorontsov daşkovların əli ilə tarixən bir biri ilə doğma olmuş iki xalqın ermənilər və müsəlmanların arasında ədavət toxumu səpildi bu özünü zaqafqaziya milli azlıqlar üzərində ağalığı ön plana çəkən bir ovuc milli şovinistlərin müsavatçıların daşnakların və menşeviklərin qərb kapitalı nökərlərinin rəhbər rolu ələ keçirdikləri üç müstəqil dövlətə parçalananda özünü bütün çılpaqlığı ilə bir daha göstərdi bu dövlətlərin mövcud olduqları qısa müddət ərzində qarabağ dağlarında və zaqafqaziyanın digər hissələrində əməkçi kəndlilərin qanı az tökülmədi hansı formada təzahür etməsindən asılı olmayaraq milli zülmün və qeyri bərabərliyin məhv edilməsi milli ədavətin və nifrətin zəhmətkeşlərin beynəlmiləl həmrəyliyi vahid dövlət ittifaqında xalqların qardaşcasına əməkdaşlığı ilə əvəz edilməsi fəhlə kəndli inqilabının və sovet hakimiyyətinin əsas vəzifələrindən biridir azərbaycan sovetləri mərkəzi icraiyyə komitəsinin dekretinə görə dağlıq qarabağın ermənilər yaşayan hissəsində mərkəz xankəndi olmaqla muxtar vilayət yaradılır icraiyyə komitəsi və yerli sovetlər vilayətin idarə orqanları müəyyən olunur vilayətin əsasnaməsinin işlənib hazırlanması və inzibati vahidlərin faktik olaraq muxtar vilayətə verilməsi habelə muxtar vilayətin sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün dağlıq və düzən qarabağ kürdüstan və azərbaycan ssr mərkəzi hakimiyyətinin nümayəndələrindən ibarət qarışıq komissiya yaradılır sovet hakimiyyətinin sonrakı illərində dqmv nin hüdudları və səlahiyyətlərinin genişləndirilməsi prosesi gedir bölgədə ermənilərin say və mövqe üstünlüyü təmin olunur ci il iyunun da azərbaycan ssr ali soveti dağlıq qarabağ muxtar vilayəti haqqında qanun qəbul edir bu qanunla dqmv nin səlahiyyətləri daha da artırılır muxtar vilayətin bütün tarixi ərzində zaman zaman separatçı şüarlar ermənistana birləşmək tələbləri irəli sürən ermənilər sonuncu dəfə ci ilin fevralında ayağa qalxırlar fevralın də vilayətdə ermənistanla birləşmək şüarıyla mitinqlər dalğası başlayır fevralın də dqmv xalq deputatları sovetinin sessiyası ssri ali soveti qarşısında bölgənin ermənistana birləşdirilməsi xahişiylə vəsatət qaldırır azərbaycan torpaqlarına ci il boyunca davam edən təcavüzün ardınca ssri ali soveti dağlıq qarabağda birbaşa moskvanın tabeçiliyi altında çalışan xüsusi idarəetmə komitəsi yaradır cu ilin sonunda bu komitə ləğv edilərək bakıya tabe olan respublika təşkilat komitəsiylə əvəzlənir həmin ilin dekabrında ermənistan parlamenti dağlıq qarabağın bu respublikaya birləşdirilməsi haqda qərar qəbul edir noyabrın da azərbaycan parlamenti dqmv ni milli ərazi qurumu kimi ləğv edir dağlıq qarabağ muxtar vilayətinin yaradılması haqqında azərbaycan mərkəzi icraiyyə komitəsinin cü il iyul dekreti və dağlıq qarabağ muxtar vilayəti haqqında azərbaycan ssr in ci il iyun qanununu qüvvədən düşmüş sayır stepanakert mardakert martuni şəhərlərinin tarixi adları qaytarılaraq stepanakert xankəndi mardakert ağdərə martuni xocavənd adlandırılır əsgəran və hadrut rayonları ləğv edilir xocalı şəhəri mərkəz olmaqla xocalı rayonu yaradılır ləğv edilmiş əsgəran rayonunun ərazisi xocalı rayonunun tərkibinə hadrut rayonunun ərazisi isə xocavənd rayonunun tərkibinə verilir hazırda keçmiş dqmv və onun ətrafında daha rayon tam və ya qismən erməni işğalındadır dağlıq qarabağ probleminin kökləri qədimə daha doğrusu ci əsrə qədər uzanır çünki ermənilər qarabağda məqsədyönlü fəaliyyəti nəticəsində yaylası və anadoludan köçürülərək məskunlaşdırılmışlar tədricən çoxalan ermənilər ərazi iddiası ilə də çıxış etdilər hələ qarabağ xanlığı dövründə onlar separatçı fəaliyyət göstərərək xanlığa xarici qüvvələrin yürüşlərini təşkil edirdilər qarabağ xanlığı rusiya tərəfindən işğal olunduqdan sonra buraya həmçinin irəvan naxçıvan ərazilərinə ermənilərin köçürülməsi intensivləşdi hətta türkmənçay müqaviləsinə bu prosesi rəsmiləşdirən bəndlər də daxil edildi iyirminci əsrin əvvəllərindən isə ermənilər qarabağ irəvan və naxçıvan torpaqlarına real iddialarla cıxış etdilər və iran və rusiyadan güclü dəstək gördülər ci ildə bu məqsədlə azərbaycanın hər yerində soyqırım törədildi məqsəd dənizdən dənizə böyük ermənistan yaratmaq idi azərbaycan xalq cümhuriyyəti qurulduqdan sonra qədim türk azərbaycan torpağı irəvanın ermənilərə güzəştə gedilməsi ilə zahirən hər şey düzəldi sovetlər dövründə zəngəzur və göyçə də ermənilərə verildi beləliklə rusiya və iran nəinki öz məqsədinə çataraq türkiyə və azərbaycanı ayırdı həmçinin naxçıvanı da azərbaycandan qopardı sovet dönəmində dəfələrlə qarabağı ermənilərə verməyə çalışsalar da alınmamışdı sovetlər dağılana yaxın artıq ermənilər qarabağda silahlandırılmışdı və ci ildən aktiv əməliyyatlara başladılar əməliyyatlar cü ildə atəşkəslə dayandırıldı və qarabağ ermənilər tərəfindən işğal edildi dağlıq qarabağ faydalı qazıntılarla və mineral sularla çox zəngindir burada qızıl gümüş mis əlvan metallar dəmir sink qranit mərmər qiymətli daşlar odadavamlı gil və s faydalı qazıntılara rast gəlmək olar qondarma dağlıq qarabağ milli statistika komitəsinin rəsmi məlumatına əsaslansaq görərik ki qondarma qarabağda cı illərdə lik inflyasiyanın qarşısında ümumi daxili məhsulun üdm həcmi artmışdır üdm isə ci ildə mln abş dollar olmuşdur bu göstərici cı il ilə müqayisədə artmışdır adambaşına isə bu göstərici abş dollar təşkil edib bu illər ərzində məhsul istehsalı sənaye məhsulları kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı isə artmışdır özəl sektorda üdm təşkil etmişdir bunun da i kiçik və orta sahibkarlığın payına düşür qarabağa xarici yardımlar əsasən abş tərəfindən edilir belə ki abş konqresi tərəfindən qondarma dağlıq qarabağa cı illərdə edilən humanitar yardımın həcmi mln abş dolları olmuşdur ci illərdə bu göstərici mln abş dolları cu ildə isə mln abş dolları təşkil etmişdir bununla yanaşı yalnız ci ildə qarabağda xeyriyyə proqramı həyata keçirilmişdir ki bu proqramların da ümumi dəyəri mln abş dolları həcmində olmuşdur qondarma dağlıq qarabağa ayrılan investisiyalar əsasən erməni diasporunun üzvləri tərəfindən ayrılır investisiyaları qondarma dağlıq qarabağ hökuməti əsasən regionun iqtisadi inkişafa yönəldir investisiyaların əsasən su elektrik stansiyaları üzümçülük kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı təbii ehtiyatların mənimsənilməsi turizm və informasiya texnologiyalarına ayrılır hazırda iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinə mln abş dolları dəyərində investisiya qoyulmuşdur ki bu da iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrini əhatə edir onu da nəzərinizə çatdırım ki ermənistanda və dağlıq qarabağda eyni bank sistemi və eyni pul vahidi fəaliyyət göstərir hər ikisi eyni gömrük sisteminə malikdir lakin dağlıq qarabağdan idxal və ixrac olunan məhsullar birbaşa xəzinəyə daxil olmur son illər ermənistan bankları kiçik və orta sahibkarlığın inkişaf etdirilməsi ilə bağlı kredit vermə siyasəti həyata keçirir və öz ipoteka bazarını genişləndirir dağlıq qarabağda mövcud olan banklar köhnə bank sistemi ilə yəni vtb armeniya bankı fəaliyyət göstərir bununla yanaşı estern union və money gram pul köçürmələri də fəaliyyətdədir aqrar sahə dağlıq qarabağda tarixən inkişaf etmiş və ixtisaslaşmış sahələrdən hesab olunur hazırda aqrar sektor üdm in ni verir ci illərdə kolxoz və sovxozlar ləğv edildi və kənd təsərrüfatı kooperativləri yaradıldı cu illərdə isə torpaqlar kəndlilər arasında paylandı və hər adambaşı ha torpaq sahəsi ayrıldı hazırda dağlıq qarabağda min fermer qeydiyyata alınmışdır kəndlilər torpaq vergisi istisna olmaqla bütün vergilərdən azaddırlar torpaq vergisi isə il ərzində abş dolları arasında dəyişir ci ildən isə vergi sistemində gəlirdən alınan vergi dən ə endirilmişdir qeyd edək ki azərbaycanda bu göstərici ermənistanda isə dir kənd təsərrüfatı məhsulları istehsal edən müəssisələr isə əlavə dəyər vergisindən azad olunmuşlar qondarma dağlıq qarabağda əsasən şərab və araq istehsalına üstünlük verilir araqlar əsasən buğda və meyvələrdən çaxır və şərablar isə tut ərik və üzümdən hazırlanır ən böyük müəssisələri isə qarabağ gold və arsax algo qsc dir bu müəssisələr tərəfindən istehsal olunan məhsulun yalnız i daxili tələbat üçün istifadə olunur yerdə qalan ermənistana rusiyaya ukraynaya və abş a göndərilir qeyd edim ki ci illərdə qondarma dağlıq qarabağda kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsi ilə bağlı plan hazırlanmışdır əsas məqsəd isə regionda buğda istehsalının artırılmasına nail olmaqdır dağlıq qarabağda fəaliyyət göstərən müəssisələr içərisində ən böyüyü dağ mədən sənayesidir son illər dünya bazarında qızılın qiyməti surətlə artmaqdadır mütəxəssislər ehtimal edir ki belə gedərsə qızılın unsiyası qram dolları keçəcək hazırda dünya bazarında qızılın unsiyası dollara yaxındır azərbaycanın əsas qızıl ehtiyatları olan ərazilər kəlbəcər və zəngilan rayonları işğal altındadır qeyd edək ki azərbaycan respublikasının ekologiya və təbii sərvətlər nazirliyi hazırda azərbaycanın altı qızıl yatağının gədəbəy qoşa kəlbəcər ordubad bloku işlənməsi ilə bağlı r v investment şirkəti ilə saziş bağlamışdır xatırladaq ki hazırda ləğv edilmiş azərqızıl dovlət şirkəti və abş ın r v investment şirkəti ci ildə illiyə nisbətində saziş imzalayıb bu sazişdə azərbaycanın ehtiyatları ton qızıl ton gümüş və milyon ton mis olan yataqlarının işlənməsini nəzərdə tuturdu sazişə əsasən abş tərəfi layihəyə milyon dollara yaxın sərmayə yatırmalı bunun milyon dollarını kəşfiyyat işlərinə yönəltməli idi ermənistan azərbaycanın işğal edilmiş əraziləri də daxil olmaqla yeni yeni yataqlardan qiymətli metalı hasil etməyə çalışır hazırda ermənistanda köhnə qızıl yataqları bərpa edilir yeni yataqlar işə salınır irəvandan cənubda yerləşən ararat dağlarındakı qızıl yataqlarının hasil edilməsi rusiya şirkətinə həvalə edilib rusiyanın madneuli şirkəti ermənistanın əsas qızıl yataqlarına nəzarəti ələ alıb lakin bu şirkətin nəzarətinə verilən zod qızıl yatağı mübahisəlidir zod qızıl yatağının bir hissəsi kəlbəcər rayonu ərazində yerləşir məlumatlara görə ermənilər qanunsuz olaraq işğal edilmiş kəlbəcər ərazisində də qızıl hasil edirlər azərbaycan tərəfi zod yatağının madneuli şirkəti tərəfindən alınmasına rəsmi etiraz edib yataqdan qızıl emalı üçün istifadə edilən sianid turşusu isə ətraf çaylara axıdılır bu da regionun ekoloji durumuna mənfi təsir edir bununla yanaşı beyz metls zənginləşdirici mis kombinatı da fəaliyyət göstərir kombinat min ton polimetal filizin dağdan çıxarılması və istismarı məqsədilə yaradılmışdır burada son ildə planlaşdırılandan da artıq min ton polimetal filizi çıxarılmışdır gələcəkdə isə ildə buradan min ton çıxarılması planlaşdırılır polimetal filiz saflaşdırıldıqdan sonra qızıl halına salınır və avropa bazarına göndərilir kombinatın hazırda işçisi var qondarma dağlıq qarabağın elektrik enerjisinin təminatının əsasını sərsəng ses verir lakin bu ümumi tələbatın yalnız ni ödəyir qalan hissə isə ermənistandan gəlir bu baxımdan yeni proqramın qəbul olunması gözlənilir proqrama əsasən yeni ses nin tikintisi nəzərdə tutulur iqtisadiyyatın ən gəlirli sahələrdən biri hesab olunan turizm sferasının inkişaf etdirilməsi də nəzərdə tutulur bu məqsədlə turizm industriyasına ci ildə min abş dolları ci ildə mln min abş dolları vəsait ayrılmışdır erməni diasporu əsasən isveçrənin sirkap armeniya şirkətinin köməyi ilə mln abş dolları dəyərində bir necə mehmanxana və otel tikdirmişdir hazırda dağlıq qarabağda müstəqil otel xankəndində isə mehmanxana fəaliyyət göstərir regionda stepanakertur və asapar turizm şirkətləri fəaliyyət göstərir bura gələn turistlərin əksəriyyəti abş fransa kanada rusiya almaniya dövlətlərdəndir bununla yanaşı böyük britaniya avstriya suriya yaponiya israil və digər dövlətlərdən də turist axını olur dağlıq qarabağdan əsasən ixrac edilən məhsullar qızıl mis şərab araq konserv məhsulları və xalçalardır bu məhsullar əsasən abş a avropa dövlətlərinə və rusiyaya ixrac olunur qarabağ özünün maddi və mənəvi mədəniyyətinin bütün komponentləri ilə tamamilə azərbaycan xalqına məxsus idi qarabağ xalçası qarabağ geyim növləri əltikmə işləri nəinki azərbaycanda hətta bütün şərq ölkələrində tanınmışdı və yüksək qiymətləndirilirdi qarabağda özünəməxsus çəki və ölçü vahidi mövcud idi kənd təsərrüfatında yüksək ənənəvi əkinçilik və suvarma mədəniyyəti yaranmışdı mənəvi mədəniyyətinin ən mühüm sahələrində də tarixən qarabağ spesifik xüsusiyyətlərə malik olmuşdur hələ xvii xviii əsrlərdə azərbaycan ədəbi dilində ahəng qanunu məhz qarabağ dialektinin təsiri ilə ardıcıllaşır qarabağ şairlərini birləşdirən məclisi üns və məclisi fəramuşan öz üslubu ilə seçilirdi qarabağ musiqi məktəbi isə hətta bütün şərqdə məşhur idi qarabağın baş şəhəri olan şuşa zaqafqaziyanın konservatoriyası hesab olunmuşdur a harutyunovun məktub layihəsindəki dəlilləri alt üst edən m c bağırov bildirir ki əgər ermənilərin əsas götürdükləri səbəbə görə yuxarı qarabağın ermənistana verilməsi məqbul sayılırsa nə olar qoy dqmv nin şuşa rayonu istisna olunmaqla ərazisi ermənistana verilsin ancaq bir şərtlə elə bu arqumentə amilə əsaslanaraq azərbaycanlıların yaşadığı vedi qarabağlar və yeğeqnadzor rayonları naxçıvana birləşdirilsin habelə vaxtilə gürcüstana və dağıstana verilən azərbaycan torpaqları geri qaytarılsın dağlıq qarabağ muxtar vilayəti dağlıq qarabağ bölgəsi ətrafındakı digər rayonlar və onların işğal tarixi təcavüzün qurbanları dağıntılar və zərərlər ümumi zərər milyard abş dolları qədər təxmin edilir qarabağ bizimdir qarabağ azərbaycandır aparılan məqsədyönlü siyasət nəticəsində beynəlxalq aləmdə dağlıq qarabağ məsələsi daim diqqət mərkəzində saxlanılır problem barəsində xarici müstəqil tədqiqatçılar seminarlar keçirir dövri mətbuatda çıxış edir və kitablar buraxırlar son obyektiv tədqiqat əsəri moskva dövlət universitetinin tarix fakültəsinin ci ilin yanvarında buraxdığı mayendorfdan astanaya ermənistan azərbaycan dağlıq qarabağ münaqişəsinin prinsipial aspektləri kitabıdır dağlıq qarabağın təbiəti çox zəngindir heydər əliyev fondu tərəfindən hazırlanmış qarabağ haqqında həqiqi faktlar the series of the true facts about garabagh seriyasından kitablar hüquq pozitiv və normativ hüquq nəzəriyyəsinə görə ictimai münasibətləri tənzimləyən dövlətin müəyyənləşdirdiyi və sanksiyalaşdırdığı dövlət tərəfindən qorunan ümumməcburi davranış qaydalarının məcmusu liberal hüquq nəzəriyyəsinə görə isə hər bir şəxs üçün bərabər azadlıq və ədaləti özündə nəzərdə tutan norma və qaydaların məcmusudur müasir hüquq ədəbiyyatında hüququn ümumi qəbul edilmiş anlayışı yoxdur müxtəlif nəzəriyyələrdə hüquqa fərqli tərif verilmişdir bu nəzəriyyələr daha çox hüququn mənbəyini və onun xüsusiyyətlərini izahetmə baxımından irəli sürülmüşdür habelə bu nəzəriyyələrdən bəziləri eyni zamanda fəlsəfi məqsəd də güdür pozitiv nəzəriyyə hüququn əsasını dövlətin müəyyən etdiyi normalar təşkil edir və müvafiq məcburiyyət tədbirləri ilə dövlət onun icrasını təmin edir hüququn əsas əlaməti onun normalarının məcburi xarakter daşımasıdır pozitiv hüquq məktəbinə görə hüquq ilə yazılı qanunvericilik demək olar ki eyni mənaya gəlir hüququn mənbəyini dövlət iradəsi ilə qoyulan qanunlar təşkil edir fəlsəfi hüquq məktəbi hansısa sosial normanın hüquq norması olub olmaması onun hüququn prinsiplərinə uyğunluğu baxımından müəyyən edilir təbii hüquq nəzəriyyəsinə görə isə insanın təbii hüquqlarına zidd olan normalar hüquq normaları kimi qəbul edilmir fəlsəfi hüquq nəzəriyyəsinə görə hüquq obyektiv xarakter daşıyır və dövlətin iradəsinin təzahürü deyildir təbii hüquq məktəbi hüquq həmişə mövcud olmuşdur hüquq öz mənbəyini ya tanrıda ya da təbiətdə tapır john stuart millin ifadə etdiyi kimi necə ki allah insanı yaradanda ona qulaq və burun veribsə o insana eyni zamanda insan olduğundan irəli gələn hüquqlar da bəxş edib bura azadlıq yaşamaq mülkiyyət bərabərlik və s hüquqlar aiddir psixoloji nəzəriyyə hüquq insanların psixoloji keyfiyyətlərinə istəklərinə hisslərinə uyğun yaranır hər bir dövlətin qanunları orada yaşayan insanların psixologiyasından asılıdır və onların tələbatlarına uyğun qəbul edilir tarixi hüquq məktəbi hüquq da tarixdə olan hər bir şey kimi daima baş varən hadisələrə insanların təlabatlarına uyğun olaraq dəyişir grotius tərəfindən irəli sürülən və von savigny tərəfindən dəstəklənən bu məktəbə görə bir cəmiyyətdə hüquq o cəmiyyətdə adət ənənənin inkişafı ilə bir yerdə inkişaf edir və ona uyğunlaşır cəmiyyətin insanların həyatı dəyişdikcə hüquq da dəyişir bu məktəb fransız mülki məcəlləsinin alman hüquq məktəbinə gətirilməsinə qarşı çıxmışdır normativ nəzəriyyə hüququ dövlət müəyyən edir və hüquq normalarının dəyişməsi dövlətdən asılıdır marksist nəzəriyyə hüquq dövlətlə bağlıdır və sosial iqtisadi faktorlara uyğun olaraq müəyyən edilir hüququn mənbələri hüquq normalarının yaranmasına və müəyyən forma almasına səbəb olan mənbələrdir hüquqi adətlər hüququn ilkin və ən qədim mənbəyidir hüquqi adətlər ictimai münasibətlərin tənzimlənməsi üçün sosial iqtisadi mənəvi dini siyasi və s faktorların təsiri ilə formalaşır sonradan demək olar ki bütün hüquqi adətləri hüquq normaları şəklinə salınır müasir dövrdə bəzi dövlətlərdə əsasən mülki hüquq sahəsində hüquqi adətlər praktikada tətbiq edilir normativ hüquqi akt tənzimlənməsi konstitusiya ilə qanunla və ya fərmanla dövlət orqanının səlahiyyətlərinə aid edilən məsələlər üzrə həmin dövlət orqanı tərəfindən və ya referendum yolu ilə qəbul edilmiş hamı üçün məcburi davranış qaydalarını əks etdirən qeyri müəyyən subyektlər dairəsi üçün və dəfələrlə tətbiq olunmaq üçün nəzərdə tutulmuş müəyyən formalı rəsmi sənəd normativ müqavilə konkret subyektlər arasında bağlanan və məcburi xarakterli normaları müəyyən edən qarşılıqlı münasibətlərin tənzimlənməsində istifadə edilən müqavilələrdir normativ müqavilələr həm beynəlxalq beynəlxalq müqavilələr və həmçinin ölkədaxili ola bilər buna misal olaraq rusiya federasiyasında federasiya ilə federasiya subyektləri tatarıstan və s arasında bağlanan müqavilələri göstərmək olar hüquq presedenti məhkəmə və inzibati presedent hüququn məhkəmələr və inzibati orqanlar tərəfindən tətbiqi zamanı təşəkkül tapmış və qəbul edilmiş qaydalardır yəni konkret bir məhkəmənin hansısa məsələni həlletmə qaydası nümunə kimi götürülməklə digər məhkəmələr tərəfindən də tətbiq olunur dini normalar dini kitablar və dini təlimlər tərəfindən ilahi əsaslarla müəyyən edilən normalardır hüquqi doktrina görkəmli elm xadimlərinin hüquqşünas alimlərin elmi müəssisələrin ictimai münasibətlərin tənzimlənməsi ilə bağlı hüquqi məsələlər barədə bildirdikləri fikirlər elmi əsərləridir bir qayda olaraq hüquqi doktrina dövlətin icazəsi və təsdiqi olduqdan sonra normalaşdırılmaqla praktikada tətbiq edilir hüququn prinsipləri hüquqi tənzimləmə zamanı rəhbər tutulan əsas ideyalardır hüquqi prinsplərin növləri ümumi prinsiplər hüququn bütün sahələrinə aiddir sahələrarası prinsiplər bir neçə hüquq sahəsinə aid olur məsələn məhkəmənin aşkarlığı məhkəmə qərarlarından yuxarı məhkəməyə şikayət vermək hüququ həm cinayət prosessual həmçinin mülki prosessual hüquqa aiddir sahəvi prinsiplər konkter bir hüquq sahəsinə aid olan prinsiplərdir məsələn əmək müqaviləsinin bağlanmasının sərbəstliyi və s hüquq normaları ümumi xarakter daşıyan rəsmiləşdirilmiş davranış qaydalarını müəyyən edən dövlət tərəfindən qeydə alınmaqla tanınan zəruri olduqda icrası dövlət məcburiyyət tədbirləri ilə təmin edilən ictimai münasibətlərin iştirakçılarının hüquq və vəzifələrini müəyyən edən qaydalalardır hüquq normalarının aşağıdakı əlamətləri var bir qayda olaraq hüquq norması üç hissədən ibarət olur hipotez əgər hüquq normasında icra edilməli olan şərti göstərir məsələn cinayət məcəlləsi normalarında xüsusi hissənin maddələrində əgər cinayət törədilisə ağırlaşdırıcı hallar olmaqla cinayət törədilirsə cəzanın tətbiq edilməsi təqsirlizlik prezumsiyası və s dispozisiya o zaman konkret hərəkətin edilməsi və ya edilməməsinin qaydası göstərilir məsələn ərizə ilə dövlət orqanına müraciət edilməsinin qaydası dispozisiyanın aşağıdakı növləri var sanksiya əks halda hüquq normasının tələblərinin pozulmasına görə məsuliyyət tədbirlərini nəzərdə tutur həmişə bütün hüquq normalarda hər üç element olmur məsələn konstitusiyanın normalarda yalnız hipoteza və dispozisiya olur hüquqi qüvvəsinə görə konstitusiya normaları qanun normaları və s hüququn sahələrinə görə mülki hüquq normaları cinayət hüquq normaları əmək hüquq normaları və s icra edilməsi tələbinə görə davranışın xarakterinə görə səlahiyyətverici qadağanedici vəzifə müəyyənedici tətbiq edildiyi subyektlərin dairəsinə görə ümumi və ya müəyyən ərazi müəyyən kateqoriya şəxslər üçün tətbiqi nəzərdə tutulmuş normalar qüvvədə olma müddətinə görə müddətsiz və müvvəqəti normalar hüququn realizəsi hüquq normalarında müəyyən edilən məqsədə çatmaq üçün normanın tələblərinin yerinə yetirilməsidir hüququn tətbiqi dövlətin səlahiyyət verilmiş qurumları vasitəsi ilə hüquq normalarının tələblərini yerinə yetirməsi realizə etməsidir hüququn tətbiqinin əsas məqsədi qanunçuluğun təmin edilməsidir hüququn tətbiqi aşağıdakı mərhələlərlə həyata keçirilir hüquqi tətbiqi aktlar hüququn tətbiqi prosesində konkret hüquqi iş üzrə səlahiyyətli dövlət orqanı tərəfindən qəbul edilən aktdır hüquq normalarının təfsiri hüquq normalarının gerçək mahiyyətinin aşkar edilməsinə maraqlanan şəxslərə izah edilməsinə yönəlmiş əqli fəaliyyətdir təfsir hüquq normalarının tətbiqinin ən vacib elementlərindən biridir təfsirin üsulları hüquq normalarının mahiyyətinin izah edilməsi prosesində istifadə edilən xüsusi üsul qayda və metodların məcmusudur təfsirin nəticələrinin hüquqi qüvvəsi nəzərə alınmaqla iki növü var rəsmi təfsir səlahiyyətli dövlət orqanları və vəzifəli şəxslər tərəfindən edilən təfsir rəsmi təfsirin aşağıdakı növləri var qeyri rəsmi təfsir konkret şəxslər və ya təşkilatlar tərəfindən məsləhət xarakteri ilə edilən informasiya xarakteri daşıyan təfsir qeyri rəsmi təfsirin aşağıdakı növləri var hüquq sistemi hüquq norma institutlarını hüquq sahələrini özündə birləşdirən vahid sistemdir hüquq sistemi özündə üç əsas elementi birləşdirir hüququn konkret sahəyə bölünməsi iki meyar əsasına həyata keçirilir hüquqi tənzimləmə predmeti və metod hüquqi tənzimləmə predmetini ictimai münasibətlər metodu isə tənzimləmə zamanı istifadə edən üsul və vasitələr təşkil edir əsasən iki metod fərqləndirilir imperativ və dispozitiv dispozitiv metodda subyekt üçün davranış qaydası müəyyən edilsə də digər hərəkət imkanları da tanınır bu metod mülki əmək ailə hüququna aiddir imperativ metodda isə subyektin davranışı dəqiq tənzimlənir əgər subyekt buna əməl etmirsə sanksiya tətbiq edilməsi nəzərdə tutulur bu metod cinayət hüququ üçün xarakterikdir müasir hüquq sistemində hüququn elmlərinin təsnifatı fransız alimi rene david hüquq ədəbiyyatında aşağıdakı hüquq sistemlərini fərqləndirmişdir ermənistan hayastan və ya rəsmi adı ilə ermənistan respublikası cənubi qafqazda dövlət ermənistan dənizə çıxışı olmayan ölkədir və ərazisinin əksər hissəsini dağlar tutur şimalda gürcüstan şərq və cənub qərbdə azərbaycan cənubda iran qərbdə isə türkiyə ilə həmsərhəddir paytaxtı və ən böyük şəhəri irəvan şəhəri ümumi sahəsi kvadrat kilometrdir azərbaycana qarşı işğalçı siyasətinə görə pakistan islam respublikası tərəfindən rəsmi olaraq tanınmır ermənilər öz ölkələrini hayastan bəzən də hayk adlandırsalar da dünya dillərində ermənistan ifadəsi bir biri ilə oxşarlıq təşkil edir rusiya elmlər akademiyasının müxbir üzvü anatoli petroviç novoseltsev və z i yampolski hesab edir ki erkən orta əsrlərdə indiki ermənistanın böyük hissəsi qafqaz albaniyasına aid olmuşdur bəzi tədqiqatçılar uti və artsak vilayətlərini ii tiqranın işğal sahələri sayırlar yunan və roma mənbələri isə sübut edir ki ii tiqran alban torpaqlarını işğal etməmişdir ii tiqran ermənistanın şərq və qərb hissələrini birləşdirib vaxtilə ermənistanın olan vahəni parfiyalılardan almışdır c markvarta görə isə həmin vahələr i artaşesin işğal etdiyi atropatenanın şimal qərb torpaqları idi ii tiqran lukull və pompey tərəfindən məğlub ediləndən sonra onun dövləti dağıldı e ə cı ildə bağlanmış müqaviləyə görə ii tiqran vaxtilə ələ keçirdiyi torpaqlardan imtina elədi yalnız şimali mesopotomiya və korduena ermənistanın hakimiyyəti altında qaldı əgər artsak və utinin vaxtilə ii tiqran tərəfindən işğal olunduğunu fərz edilsə belə məğlubiyyətdən sonra başqa torpaqlar kimi həmin yerlər də ermənistandan ayrılmışdır bununla da arsaq və utinin ii tiqran tərəfindən zəbt olunması mülahizəsinin əsassızlığı üzə çıxır irəvan xanlığı ci ildə nadir şah əfşarın ölümündən sonra əsası qoyulmuş müstəqil xanlıq ərazisi müasir ermənistanı habelə indiki naxçıvan muxtar respublikasının şərur və sədərək rayonlarını və indiki türkiyənin iğdır ilini əhatə etmişdir ci ildə rusiya imperiyası ilə qacar şahənşahlığı arasında imzalanmış türkmənçay müqaviləsinə əsəsən rusiyanın tərkibinə daxil edilmışdir ermənilərin iran və türkiyədən indiki ermənistan ərazisinə kütləvi surətdə köçürülməsi ilə paralel olaraq erməni vilayətinə daxil edilən irəvan əyalətinin qırxbulaq zəngibasar körpübasar vedibasar şərur sürməli dərəkənd parçanis səədli talın seyidli ağsaqqallı sərdarabad gərnibasar abaran dərəçiçək göyçə bir hissəsi mahallarının naxçıvan əyalətinin əlincəçay məvazixatun xok naxçıvan dərələyəz mahallarının ordubad dairəsinin ordubad əylis dəstə biləv və çənnəp mahalları türklərinin əksəriyyəti əsasən türkiyə və irana köçməyə məcbur olmuşlar azərbaycan türklərinin deportasiyası alman diplomatı bernsdorf bu mənzərəni belə təsvir etmişdi türkiyə ermənilərə ancaq sevan göyçə müəllif gölünü saxlayıb hansı ki çimə bilərlər ancaq çıxmağa və özlərini qurutmağa yer qalmayıb batum müqaviləsinə əsasən ermənistan respublikasının ərazisi birinci dünya müharibəsinə qədər ermənilərin irəvan quberniyasında kompakt yaşadıqları ərazilərə məhdudlaşırdı n n şavrov rusiyanın zaqafqaziyadakı müstəmləkəçilik siyasəti haqqında yazır biz müstəmləkəçilik fəaliyyətimizə zaqafqaziyada rusların deyil bizə yad olan xalqların yerləşdirilməsindən başladıq ci illər müharibəsinin qurtarmasından sonrakı iki il ərzində ci ildən cu ilədək zaqafqaziyaya min iran və min türkiyə erməniləri köçürmüş və onları yelizavetpol gəncə və irəvan quberniyalarının ən yaxşı dövlət torpaqlarında yerləşdirmişdik ki orada erməni əhalisi cüzi idi onları həmçinin tiflis quberniyasının borçalı axıska və axılkələk qəzalarında yerləşdirdik onların yerləşdirilməsi üçün min desyatindən artıq dövlət torpağı ayrılmış milyon rubldan artıq məbləğdə müsəlmanlardan xüsusi mülkiyyət torpaqları satın alınmışdı yelizavetpol quberniyasının dağlıq hissəsi dağlıq qarabağ xanlar və şəmkir rayonları nəzərdə tutulur müəllif və göyçə gölünün sahili həmin ermənilərlə məskunlaşdırılmışdı nəzərə almaq lazımdır ki min rəsmi köçürülən ermənilərlə yanaşı qeyri rəsmi şəkildə köçənlər də çox olmuşdur və ümumiyyətlə köçənlərin sayı min nəfərdən xeyli artıqdır ermənilərin indiki ermənistan ərazisinə axını ci illər rusiya türkiyə müharibəsindən sonra bir daha güclənmişdi cı illərdə türkiyədə baş verən erməni üsyanları nəticəsində minə yaxın erməni yenə də qafqaza köçüb gəlmişdi n şavrov qeyd edir ki ci əsrin əvvəlində zaqafqaziyada yaşayan ermənidən bir milyonu yerli əhali deyil rusların vasitəsilə məskunlaşdırılmışdı daha sonralar sovet hakimiyyəti illərində xarici ölkələrdə yaşayan mindən artıq erməni ermənistana köçüb gəlmişdi ermənistan cənubi qafqaz ölkələri qrupuna aid olmaqla gürcüstan azərbaycan türkiyə və iran ilə sərhədə malikdir ermənistan respublikasının coğrafi mövqeyinin əsas xüsusiyyəti onun dənizə çıxışa malik olmaması ilə əlaqədardır ermənistan rusiya ilə sərhədə malik deyil bu da onun iqtisadi inkişafına mənfi təsir edir rusiya ilə nəqliyyat əlaqələri avtomobil magistralları vasitəsilə həyata keçirilir dəmiryol əlaqəsi isə azərbaycan və abxaziya ilə olan blokadaya görə dayandırılıb son dövrlərdə ermənistan məhsullarının idxal və ixracında gürcüstana aid poti limanından və iranla nəqliyyat kommunikasiya əlaqələrindən aktiv istifadə edir ermənistan dağlıq ölkədir o ermənistan yaylasının şimal şərqində dağarası çökəklikdə yerləşir relyefi mürəkkəbdir burada dağlar yaylalar akkumlyativ düzənliklər çay dərələri və gölətrafı çökəkliklər mövcuddur ölkənin əsas hissəsi zaqafqaziya vulkanik yaylasında yerləşməklə kiçik qafqaz bazum pəmbək sevan və zəngəzur eyni zamanda vardenis və geyəm dağları ilə əhatələnib geyəm və sevan silsilələri arasında çökəklik yerləşir araqats cənubi qafqazda ən böyük vulkanik massivdir ən yüksək nöqtəsi şimal dağıdır m həmçinin burada qapıcıq m vardenis m və əjdaak m zirvələri vardır ermənistanın şimal qərbində şirak düzənliyi cənub qərbində isə ararat tektonik enməsi yerləşir ərazinin orta hündürlüyü burada dəniz səviyyəsindən m təşkil edir ermənistan ərazisinin i dəniz səviyyəsindən m dən çox hündürlükdə yerləşir orta hündürlük isə m dir ən az yüksəklik debed və araz çayları hövzəsindədir m ərazidə düzənlik sahə azdır vorotan voxçi araz çay hövzələrində yaşayış məntəqələrinin çoxu meyillikdə yerləşir ki bu da şəhər nəqliyyatının təşkili və inkişafında çətinlik törədir geoloji quruluşuna görə ermənistan alp geosinklinal qurşağında yerləşir ölkənin bütün ərazisi rixter şkalası üzrə ballıq seysmik zonaya aiddir ermənistan ərazisində xx əsrdə və ci spitak şəhərində illərdə güclü dağıntılı zəlzələ baş vermişdir sovet dönəmində ermənistan inkişaf etmiş sənayeyə malik bir respublika idi kimya maşınqayırma elektronika yeyinti sənayesi və toxuculuq bu ölkədə çox yüksək dərəcədə inkişaf etmişdi lakin bu sənaye sahələrinin əksəriyyəti xaricdən gələn xammaldan asılı idi kənd təsərrüfatı həm işçi sayına görə həm də istehsal miqdarına görə iqtisadiyyatda lik həcmə malik idi sovet imperiyasının dağılması nəticəsində ermənistanda çalışan bir çox müəssisələr öz fəaliyyətini dayandırdı onlar hissələrə bölünərək metal parçaları kimi satıldılar nəticədə kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan əhalinin miqdarı ə kənd təsərrüfatı məhsullarının üdm də payı isə ə qalxdı bundan başqa qarabağ müharibəsi nəticəsində ölkə iqtisadiyyatına ağır zərbə dəydi ermənistanın azərbaycana qarşı işğalçılıq siyasəti aparması qonşu azərbaycan və türkiyənin ermənistanla olan sərhədlərini bağlaması ilə nəticələndi bundan başqa qonşu gürcüstanın da ermənistana gedən mallara yüksək tranzit haqqı tətbiq etməsi gürcüstan ermənistana gedən mallar üçün azərbaycana gedən mallara tətbiq etdiyi tranzit haqqından iki dəfə yüksək vergi tətbiq edir etməsi də ermənistan iqtisadiyyatında olan tənəzzülü dərinləşdirirdi digər tərəfdən ermənistan özünün ən yaxın iqtisadi tərəfdaşı olan rusiya ilə yerüstü əlaqəyə malik deyildi gürcüstanla rusiya arasındakı münasibətlərin gərginləşməsi nəticəsində rusiyanın gürcüstanla olan sərhədini cı ildə bağlaması da ermənistanın blokada vəziyyətini daha da dərinləşdirdi bununla belə ermənistan rəhbərliyi iqtisadiyyatda olan çətinliklərdən çıxış yolu kimi ölkədəki sənaye müəssisələrini rusiyaya təhvil verməklə həll etməyə çalışırdı rusiya isə bunun qarşılığında ermənistanın dövlət borcunun bir hissəsini ləğv edirdi rusiyanın idarəçiliyinə verilmiş iri sənaye müəssisələri metsamor atom elektrik stansiyası ermənistan dəmir yolları konserni razdan istilik elektrik stansiyası irəvanda yerləşən fəaliyyətdə olmayan mars elekronika və robot zavodu ermənistanın qazpaylayıcı şəbəkəsi olan armrosqazprom şirkəti və digər sənaye müəssisələridir lakin ci ildə dünyada baş vermiş iqtisadi böhran ermənistan iqtisadiyyatında qəfil tənəzzül yaratdı üdm cu ildə azaldı həmin ildə ermənistan üdm azalmasına görə dünyada ikinci yeri tutmuşdu ölkədəki bir çox müəssisələr işini dayandırdı fəaliyyətdə olan müəssisələr isə ziyanla işləməkdə idi buna görə də rusiya ermənistanın ziyanla işləyən sənaye müəssisələrini borc əvəzində əldə etmək təkliflərindən imtina etdi nəticədə ölkədəki bir çox sənaye müəssisələri iflas etməyə başladı cu ildə ermənistandakı ən böyük kimya zavodu olan nairit borclara görə öz fəaliyyətini dayandırdı ci ildə dünyadakı nüfuzlu forbes jurnalı ermənistanı dünyada ən pis iqtisadiyyata malik ölkələr siyahısında ikinci yerdə göstərdi ermənistan iqtisadiyyatı çox böyük ölçüdə xaricdəki ermənilərin ölkəyə göndərdiyi yardımlardan və investisiyalardan asılıdır abş avropa birliyi rusiya hökumətləri eləcə erməni diasporu hər il ermənistana yüz milyonlarla dollar yardım edirlər təkcə abş dövləti ermənistana müstəqillik qazandıqdan sonra indiyə kimi milyard abş dolları dəyərində yardım edib ermənistan təbii ehtiyatlardan filizlərlə nisbətən zəngin ölkədir ölkədə qurğuşun qızıl mis molibden və sink ehtiyatları var ölkədə istehsal olunan elektrik enerjisinin böyük hissəsi metsamor atom elektrik stansiyasında istehsal olunur təxminən azərbaycan ermənistan respublikası ci ildən başlayaraq cü ilə qədər azərbaycana məxsus dağlıq qarabağ və ətrafı vilayətləri işğal etmişdir ci ildə azərbaycanın xocalı şəhərində soyqırım törətmişdir hal hazırda azərbaycanla müharibə şəraitindədir işğalçılıq siyasəti nəticəsində regional layihələrdən kənarda qalıb ermənistan respublikası milli statistika xidmətinin iyul cü il tarixinə olan rəsmi məlumatına əsasən ermənistanın de yuri əhalisi milyon min yüz nəfərdir ermənistan respublikası birmillətli ölkədir burada əhalinin ni ermənilər ni kürdlər müsəlman və yezidi ni ruslar və qalan ni isə assuriyalılar yunanlar qafqaz yunanları yəhudilər gürcülər və s təşkil edir ermənistan respublikasının konstitusiyasının i fəsil xii maddəsinə əsasən ermənistan respublikasının dövlət dili erməni dilidir oktyabr ci ildə aparılmış siyahıyaalınmaya əsasən ermənistan respublikasının nəfər olan de yuri əhalisinin nəfəri və ya i erməni dilində danışır cu il iyul siyahıyaalmasına əsasən əhalisi nəfərdir əhalinin əksəriyyəti erməni qriqorian kilsəsi üzvüdür coğrafiya yerin təsviri yer torpaq və yazmaq təsvir etmək təbii və istehsal ərazi komplekslərini və onların komponentlərini tədqiq edən təbiət və ictimai elmlər sistemi təbiət və ictimai coğrafiya elmlərinin vahid sistem şəklindəki birliyi ilk əvvəl coğrafiya yer haqqında ensiklopedik elm olmuşdur diferensasiya prosesində birinci növbədə iki əsas qola ayrıldı fiziki coğrafiya və iqtisadi coğrafiya bunun səbəbi həmin elimlərin öyrəndiyi obyektlərin müxtəlifliyi idi fiziki coğrafiya təbiət elmlərinin kəşf etdikləri qanunları rəhbər tutur iqtisadi coğrafiya isə ictimai elmdir iqtisadi coğrafiya ictimai istehsalat sənayeni kənd təsərrüfatını həmçinin əhalini onların yerləşməsini və istehsalat ərazi komplekslərini öyrənir iqtisadi coğrafiya da fiziki coğrafiya kimi ümumi və regional hissələrə ayrılır coğrafiya elmləri sisteminə həmçinin kartoqrafiya daxildir bu elm texniki elmdir lakin o coğrafiyanın inkişafına səbəb olmuş hətta bəzən onu qabaqlamışdır onun əsas məqsədi təbiət obyektlərinin hadisələrinin və cəmiyyətin məkanca yerləşməsini uyğunlaşmasını qarşılıqlı əlaqəsini dəyişməsini əks və tədqiq etməkdən ibarətdir coğrafi biliklərin inkişafı və yer kürəsinin öyrənilməsi əsas dövrə bölünür insanlar qədim dövrlərdən başlayaraq ətraf əraziləri onların təbii coğrafi şəraitini təbiətdə baş verən hadisələri öyrənməyə cəhd etmişlər eyni zamanda yaxın ərazilərdə yaşayan tayfa və xalqları tanımaq onların yaşadığı əraziləri bilmək insanlara daha çox qida toplaması yerlərini müəyyən etmək və tayfalararası toqquşmalardan uzaq olmaq üçün lazım idi insanların sayının artaması müxtəlif ərazilərdə yaşayan tayfaların birliklərinin yaranması dövlətlərin formalaşması ilə nəticələndi şumer misir yunanıstan roma çin və hindistanda dövlətlərin yaranması daha uzaq ərazilərin öyrənməyə maraq artırdı mesopotamiya ilkin coğrafi təsəvvürlərin və biliklərin yarandığı ərazilərdən biridir dəclə və fərat çayları arasında məskunlaşan şumerlər adlanan xalqlar tarix boyu bir neçə dövlət qurmuşdur şumerlərin e ə xxv əsrə aid gil lövhələr üzərində olan yazıları dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır bu lövhələrdə balıq pulcuqlarına oxşar simvollarla livan dağları mərkəzdə paralel xətlərlə şumerlər üçün mühüm cəhət təyini obyekti olan fərat çayının orta axarı zaqros dağları çəkilir dörd cəhətin olması fikri şumerlərə məxsusdur indiki iran ərazisində qədim dövrlərdə mövcud olmuş əhəmənilər imperiyası böyük gücə malik idi böyük ii kirin hakimiyyəti dövründə e ə e ə iran midiya lidiya kiçik asiyada olan yunan şəhərləri mesopotomiya o cümlədən babilistan mərkəzi asiyanın çox hissəsi qafqaz onun tabeliyində olmuşdur i dara dövründə e ə e ə farslar pamir yaylası qədim fars dilində pa i maxr günəş allahı olan mitra damı fərqanə vadisi amudərya çayının yuxarı axarı hind çayının sağ sahillərindəki əraziləri tanıyırdılar i daranın dövründə olan yürüşlər və zəfər qazandıqları ölkələr haqqında məşhur bisutun yazıları qalmışdır farsların məlumatları əsasında heradot yazır xəzər daxili su hövzəsidir heç bir dənizlə əlaqəli deyildir onun uzunluğu avarlı gəmidə günlük eni ən geniş yerdə günlük yoldur bizim eranın iii əsrində məsafə ölçən alət icad olunur yüngül arabacığın təkəri və barabanı dişli ötürücü ilə birləşdirilirdi hər li m barabana vurmaqla qeyd olunurdu bu icadın köməyi ilə çində ipək parça üzərində səhifədən ibarət böyük regional atlas düzəldilmişdir ki bir adam onun səhifəsini güclə çevirə bilirdi qədim yunanıstanda və qədim roma b e ə i minillikdən eramızın v əsrinə qədər yüksək inkişaf səviyyəsində olmuşdur eyni zamanda indiyə qədər gəlib çatan mənbələr göstərir ki digər elmlərlə yanaşı burada coğrafiya da yüksək inkişaf etmişdir b e ə xvi xv əsrlərdə aralıq və qara dənizləri birləşdirən hellesnont dardanel və bosfor boğazları artıq yunanalara məlum idi yunanlar axeylilər az vaxtda krit adası da daxil olmaqla ətrafda olan rodos kipr evbeya adaları və digər sahilboyu əraziləri öz əsarətlərinə aldılar b e ə viii v əsrlərdə yunanlar aralıq dənizinin bütün sahillərinə yayıldılar milet şəhərindən olan dənizçilər nil çayının mənsəbində olarkən onun yunan hərfi deltaya oxşadığını nəzərə alaraq bu ərazini delta adlandırdılar yunanlar qara dənizinin şimal sahillərində və dənizin qafqaz dağları ilə olan sahillərində dən çox məntəqənin əsasını qoymuşdular qədim yunanıstanda təbiətşünaslığın əsasını miletli fales b e ə vii əsrin sonu vi əsrin ortaları qoymuşdur o üfüq üfüqün cəhətləri terminini ilk dəfə işlətmiş və o vaxtdan coğrafiya xəritələri cəhətlərə əsasən tərtib olunur ilk belə xəritənin tərtib edilməsi b e ə il falesin şagirdi aneksimandrın adı ilə bağlıdır o dünyanın xəritəsi və qlobus traktatlarını yazmışdır miletli coğrafiyaçılar qitələr terminindən istifadə edərək asiya və avropanı ayırmağa başladılar aneksimandrın müasiri olan miletli hekatey liviyanı afrika da əlavə qitə kimi ayırmışdır hekatey dünyanın yunanalara məlum olan hissəsinin bizə gəlib çatan ilk xəritəsini tərtib etmişdir yerin kürə şəklində olmasını stargirdən olan məşhur filosof aristotel və knidadan olan astronom evdoks b e ə iv əsr sübut etmişdir şimaldan cənuba gedərkən ulduzların biri görünür digəri üfüqdən gözdən itir bunu yer səthinin əyri olması ilə izah etmək olar gəmilər açıq okeanda uzaqlaşdıqca üfüqdə əvvəlcə onların gövdələri sonra isə tədricən dor ağacları gözdən itir aristotel ona diqqət yetirmişdir ki ay tutulan zaman yerin kölgəsi onun üzərində dairəvi görünür dağlara qalxdıqca üfüqdə görünən ərazilər genişlənir coğrafiya terminini ilk dəfə eratosfen e ə cu illər işlətmişdir eratosfeni çox vaxt coğrafiyanın atası adlandırırlar alim özünün coğrafi qeydlər kitabında yerin təsvirini vermiş və məlum olan ərazilərin xəritəsini tərtib etmişdir o yerin kürə şəklində olması ideyasını qəbul edərək misirin isgəndəriyyə şəhərində ölçmə işləri aparmışdır eratosfen yerin radiusunun km lik meredian qövsünün km olduğunu təyin etmişdir enliklərin dərəcələrlə hesablanmasını ilk dəfə hipparx b e ə aparmışdır o ilk dəfə meridianı dərcəyə bölmüş xəritədə dərəcə şəbəkəsi çəkmiş yerin məskunlaşma hissəsində iqlim yəni enlik zonası ayırmışdır antik coğrafiyanın ən mühüm ideyalarından biri dünya okeanının vahidliyi haqqındadır bu fikiri ilk dəfə aristotel söyləmiş sonra eratosfen tərəfindən inkişaf etdirilmişdir o deyirdi ki əgər atlantik okeanının geniş suları mane olmasa eyni paralel üzrə iberiyadan priney yarımadası hindistana üzüb keçmək olar bu dövrdə cənubda olan torpaq sahələri terra australis incognita naməlum cənub torpaqları adlanmış və min ilə yaxın sirr olaraq qalmışdır qədim romada bir neçə iri həcimli coğrafiya kitabları yazılmışdır bu kitablar hazırda da öz əhəmiyyətini saxlayırlar bu kitablardan birinin müəllifi olan strabon b e ə b e iki eranın qovşağında yaşamışdır strabon varlı və məşhur ailədən idi yaxşı təhsil almışdı kiçik asiyada yerləşən amasiyadan olan strabonun coğrafiya əsəri kitabdan ibarətdir coğrafiya ilə yanaşı tarixi qeydlər kimi fundamental əsərlər yaratmışdır ikinci əsər dövrümüzə gəlib çatmamışdır kitabda strabon o dövrdə məlum olan bütün ölkələr onların tarixi əhalisi təsərrüfatı haqqında digər mənbələrdə olmayan məlumatlar verir strabonun bu kitabında ilk dəfə azərbaycanın təbiəti təsərrüfatı və əhalisi haqqında yazılı məlumat verilir eramızın ii əsrində misirdə isgəndəriyyə şəhərində yaşamış yunan alimi klavdi ptolemey öz dövrü üçün fundamental əsər sayılan coğrafiya kitabını yazmışdır kitab bir çox əsrlər boyu yəni intibah dövrünə qədər ölkələr və regionlar haqqında zəngin məlumat mənbəyi kimi istifadə etmişdir kitab hissədən ibarətdir ptolemey həm də dünya xəritəsini tərtib etmişdir eratosfen və ptolomeyin xəritələrində oxşarlıq odur ki onların hər ikisində eyni quru ərazilər yeni və köhnə dünya cənubi avropa ön asiya və şimali afrika təsvir olunmuşdur fərqli cəhət odur ki eratosfenin xəritəsindən fərqli olaraq ptolomeyin xəritəsində meridian və paralellər çəkilmiş yerin kürəviliyi nəzərə alınmışdır xv əsrə qədər ptolomeyin xəritəsindən istifadə olunmuşdur ptolomeyin xəritəsində dünyanın bir neçə ölkələrdən ibarət olduğu görünür on səkkizinci əsrin ortası və on doqquzuncu əsrin birinci yarısında avropanın bir sıra ölkələrində sənaye inqilabı baş verir kapitalizm sürətlə inkişaf edir və onun texniki bazası möhkəmlənir bu dövrdə xüsusilə ingiltərə xeyli güclənir və öz rəqiblərini sıxışdıraraq dünyanın ən böyük müstəmləkəçi dövlətinə çevrilir ceyms kuk görkəmli ingilis dəniz səyyahı olub dünya səyyahları arasında adı kolumb və magellandan sonra üçüncü çəkilir ceyms kuk ilk dəfə həm arktika və həm də antarktidada olmuş ilk dəfə cənub qütb dairəsini kəsib keçmiş onun gəmiləri üç dəfə yer kürəsini dolanmış və altı dəfə ekvatoru kəsmişdir kukun apardığı coğrafi kəşflərin siyahısını tutmağın özü çox vaxt tələb edərdi böyük ingilis səyyahı avstraliyanın bütün şərq sahillərini yeni kaledoniyanı havay cənubi georgiya yeni zelandiya və s adaları kəşf edib faktiki olaraq kuk ilk dəfə okeaniyanı dünyaya tanıdanlardan olmuşdur onun həyata keçirdiyi ən böyük kəşflər sayəsində yerin cənub yarımkürəsinin xəritəsi özünün müasir şəklini ala bilmişdir kuk böyük elmi nəticələr verən üç dünya səyahəti etmişdir xix əsrin sonuna yaxın yerin qütblərini kəşf etmək uğrunda mübarizə özünün kulminasiya nöqtəsinə çatır özü də bu yarışda ön plana elmi maraqlardan daha çox yox milli və şəxsi nüfuzlar çəkilmişdir amerikalı robert piri həyatının ilini şimal qütbünün öyrənilməsinə həsr etmişdir bir neçə ciddi cəhətlərdən sonra robert piri nəhayət cu ildə tarixdə ilk dəfə olaraq şimal qütbündə olur cənub qütbünə isə kimin tez çatacağı uğrunda gedən mübarizə faciə ilə nəticələnir norveçli raul amundsenin başçılıq etdiyi ekspedisiya itlər qoşulmuş xizəklərlə ci ilin dekabrında cənub qütbünə çatır orada məktub və çadır qoyub geri dönür at qoşqu heyvanları qoşulmuş xizəklə yola düşən ingilis robert skotun ekspedisiyası bir aydan sonra gəlib cənub qütbünə çatır və burada norveç bayrağını görür ingilislər gecikdiklərinə görə mənəvi cəhətdən dərin sarsıntı keçirirlər və geri qayıdarkən yolda həlak olurlar beləliklə qütblərin kəşfi uğrunda gedən böyük epopeya başa çatır lakin həmin dövrdə onların elmi cəhətdən öyrənilməsi hələ aparılmırdı yalnız sonralar yeni texniki avadanlıqlarla təchiz olunan ekspedisiyalar arktika və antarktikanın əsaslı öyrənilməsinə başlayırlar xix əsrdə elmin texnikanın coşğun inkişafı öz təsirini coğrafiyaya da göstərdi bu dövrdə yeni coğrafiyanın əsaslarını qoyan aleksandr humbolt karl ritter iohan tünen k i arsenyev və s kimi görkəmli alimləri misal göstərmək olar xix əsrin yeni coğrafiyasının böyük tədqiqatçısı səyyah təbiətşünas geoloq müqayisəli fiziki coğrafiyanın landşaftşünaslığın banisi aleksandr humbolt olmuşdur o coğrafiya elminə cənubi və şimali amerika mərkəzi asiya ural altay ölkəsi və dünyanın başqa rayonlarına səyahət etməklə dərin elmi müşahidələr aparmaqla gəlmişdir həyata keçirdiyi iri elmi ekspedisiyalarda çoxlu məlumatlar toplamış yol qeydləri aparmış və sonra bu məlumatları sintez edərək qiymətli elmi əsərlər yazmışdır onun qələmindən dən artıq coğrafiyanın müxtəlif sahələrini əhatə edən qiymətli əsərlər çıxmışdır bu əsərlərin çoxu sanballı monoqrafiyalar və elmi kitablardır amerikanın təbiətinə aid cildlik mərkəzi asiyaya aid cildlik yerin təbiəti və insan problemlərinə aid cildlik əsərlər nəşr etdirmişdir klassik coğrafiyanın ikinci böyük nümayəndəsi a humboltun müasiri karl ritter olmuşdur müqayisəli coğrafiyanın tərəfdarı olan karl ritter dərin bilikli geniş dünyagörüşlü alim idi almaniyada berlin universitetinin ilk coğrafiya kafedrasını təşkil etmiş və onun professoru olmuşdur onun dərin mənalı maraqlı mühazirələrini bir çox görkəmli alimlər isveçrəli a qyuye fransız elize reklü rus pyotr semyenov tyanşanski və b dinləmişlər a humboltdan fərqli olaraq ritter səyahət etməmişdi o kabinet alimi idi buna baxmayaraq o zəngin coğrafi və fəlsəfi ədəbiyyatdan istifadə edərək çoxlu əsərlər yazmışdır bu əsərlər sırasında cildlik təbiətə və insan tarixinə aid yerşünaslıq və ya ümumi müqayisəli coğrafiya adlı əsəri də var əsər böyük həcmli olsa da oradakı mülahizələr afrikaya və avropanın bir hissəsinə aid materiallar üzərində qurulmuşdur ritterin nəzəri coğrafi görüşləri müqayisəli yerşünaslıq ideyası bu kitabda öz əksini tapmışdır klassik coğrafiyanın görkəmli nümayəndələrindən biri də alman mülkədarı ilk sahə modelinin yaradıcısı iohann tünen olmuşdur o kənd təsərrüfatı istehsalının yerləşdirilməsinin optimal modelinə yaxın ilk sxem tərtib etmiş təcrid olunmuş dövlət kitabında bu modelləşdirmə ideyasının izahını vermişdir o kənd təsərrüfatının yerləşdirilməsinə təsir edən amili istehsalın xarakterini torpaqların münbitliyini və bitkilərin xüsusiyyətlərini bazar qiymətləri ilə müqayisədə nəqliyyat xərclərini əsas götürmüşdür qədim azərbaycanın təbiəti sərvətləri xalqları ümumiyyətlə coğrafiyası haqqında herodotun strabonun plininin plutarxın ptolomeyin əsərlərində geniş məlumatlar vardır xiv əsrin axırı xv əsrin birinci yarısında yaşamış azərbaycan coğrafiyaçısı və tarixçisi əbdürrəşid bakuvinin coğrafiyaya dair fikirləri maraq doğurur o cü ildə yazdığı abidələrin xülasəsi və qüdrətli hökmdarın möcüzələri adlı əsərində bakının neft quyuları haqqında zəngin məlumat verir bakuvi yer kürəsini yeddi iqlimə bölmüş hər iqlimdə yerləşən ölkələr şəhərlər dənizlər adalar haqqında məlumat vermişdir bakuvi azərbaycanı cü və ci iqlimə daxil edir hacı zeynalabdin şirvani ömrünün ilini səyahətdə keçirmişdir yazdığı cənnət bağı səyahətləri səyahət bağı əsərlərində azərbaycan mərkəzi asiya yaxın şərq ölkələrinin coğrafiyası etnoqrafiyası görkəmli şəxsləri abidələri haqqında qiymətli məlumatlar vermişdir onun coğrafi adların mənşəyi haqqında çoxlu mülahizələri vardır abbasqulu ağa bakıxanov coğrafiya sahəsində də xidmətləri vardır o səyahət etdiyi ölkələrin geniş coğrafi ölkələrin geniş coğrafi təsvirini vermiş qəribə kəşflər əsərini amerika qitəsinin kəşf olunmasına ümumiyyətlə amerikanın coğrafi təsvirinə həsr etmişdir ismayıl qutqaşınlı məkkə səfərini əks etdirən səfərnamə adlı əsəri coğrafiya baxımdan qiymətlidir görkəmli maarifçi təbiətşünas alım həsən bəy zərdabinin azərbaycanda coğrafi fikrin inkişaf etdirilməsində böyük rolu olmuşdur qafur rəşad mirzəzadə azərbaycanın görkəmli coğrafiyaçıdır o azərbaycanda coğrafiya tədrisi metodikasının əsasını qoymuş azərbaycanda ilk dəfə azərbaycan dilində coğrafiya dərsliyi yazmışdır onun qafqaz coğrafiyası ümumi coğrafiya azərbaycan coğrafiyası coğrafiya terminləri lüğəti ümumi fiziki coğrafiya adlı əsərləri respublikamızda coğrafiya elminin inkişafı üçün qiymətli töhfələrdir məhəmmədhəsən baharlı azərbaycanda coğrafiya elminin inkişafında misilsiz rol oynamışdır m baharlının azərbaycan coğrafiyasına gətirdiyi ən böyük töhfə azərbaycan kitabıdır bu kitab ci ildə azərbaycan və rus dillərində çap olunmuşdur respublikamızda coğrafiya məktəbi olmadığı üçün kadrlar rusiyanın müxtəlif şəhərlərində yetişdirilir azərbaycanda respublikası elmlər akademiyasının coğrafiya institutu yarandıqdan sonra respublikamızda coğrafiya elmi sürətlə inkişaf etmişdir hazırda coğrafiyanın əsas vəzifəsi coğrafi proqnozlar verməkdir coğrafi proqnozlar əvvəlki tədqiqatların nəticələrinə əsaslanaraq gələcəkdə yaxın zamanda baş verəcək coğrafi hadisələrin düzgün olaraq göstərilməsidir coğrafiya təbii ehtiyatlardan istifadə edilməsi və onların mühafizə yollarını müəyyənləşdirir müasir coğrafiya elmi üç əsas sahədən ibarətdir coğrafiyanın tədqiqat sahəsi coğrafi mühitdə baş verən ümumi qanunauyğunları tərkibini onun inkişaf dinamikasını və ərazi üzrə differensiasiyasını öyrənməkdən ibarətdir coğrafiyanın tədqiqat metodları bunlardır göstərilən metodlarla yanaşı bütün fiziki coğrafi tədqiqatlar üç mərhələdə aparılır coğrafiya ilə yanaşı bir çox elimlər yer kürəsini öyrənir buraya geologiya geofizika geokimya biologiya və s daxildir bundan başqa coğrafiyanın yuxarıda göstərilən sahələri ayrı ayrılıqda bir çox elmlərlə sıx əlaqəlidir coğrafiyaya ən yaxın elm sahəsi geologiyadır fiziki coğrafiyanın fizika kimya astronomiya və riyaziyyatla müxtəlif mövzularda bağlılığı var coğrafiyanın ekologiya və biologiya ilə ortaq sahələri var məsələn bitkilərin və heyvanların yayılmasını öyrənən elm sahəsi var biocoğrafiya buraya zoocoğrafiya və bitki coğrafiyası sahələri daxildir ekologiya elmi zatən hər bir sahədə coğrafiya ilə sıx bağlantıya malikdir iqtisadi və sosial coğrafiya ilk növbədə iqtisadiyyat və sosiologiya elmləri ilə əlaqəlidir bundan başqa ictimai elmlərdən tarix toponimika politologiya siyası elm etnologiya iqtisadi və sosial coğrafiya ilə əlaqəlidir zaman keçdikcə coğrafiya elminin sferasından bir çox müstəqil elmlər meydana gəldi dil ancaq insanlara aid olan özündə məzmun və eyni tip səslənmə yazılış qaydaları daşıyan şərti sistem o yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil dünya haqqında təsəvvür yaradan təbii intellektual sistemdir hər bir dil ayrılıqda dünya haqqında bilik dünyanı görmək və anlamaq üçün vasitədir dilləri linqvistika öyrənir dildə şərti işarələr semiotikanın predmetidir dilin insan təfəkkürünə və fəaliyyətinə təsirini psixolinqvistika tədqiq edir hazırda yer üzündə ə yaxın dil mövcuddur dünyanın yeddi dili dünya dilləri hesab olunur ingilis dili ispan dili ərəb dili rus dili fransız dili alman dili portuqal dili azərbaycan respublikasının dövlət dili onun əhalisinin əsas ünsiyyət vasitəsidir azərbaycan dili eləcə də iran islam respublikasında yaşayan milyon azərbaycanlının ana dilidir bu dildən vaxtilə iraqa köçmüş minə yaxın insan da ana dili kimi istifadə edir onlar özlərini kərkük və ya türkman adlandırır və əksəriyyəti kərkük vilayətində yaşayır abş da xüsusən qərbi avropa ölkələrində daha çox almaniya danimarka hollandiya norveç fransa xeyli azərbaycanlı yaşayır çoxu irandan işləmək üçün gedənlərdir türkiyədə də azərbaycanlılar çoxdur onlar ildə azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan və ikinci dünya müharibəsindən sonra gedənlər və onların nəsilləridir ci əsrin cı illərindən başlayaraq rusiyaya gedən və indi orada qalıb yaşayan azərbaycanlılar daha çoxdur beləliklə dünyada hazırda azərbaycan dilində danışan mln dan çox adam yaşayır azərbaycan dili ural altay dilləri ailəsinin türk dili qrupunun oğuz yarımqrupuna daxildir və ən yaxın qohumları olan türk türkmən və qaqauz dilləri ilə birlikdə türk dilləri arealının cənub qərb qolunu təşkil edir ənənəvi morfoloji və ya tipoloji təsnifat baxımından azərbaycan dili iltisaqi aqlütinativ dillər qrupuna daxildir insirafi flektiv dillərdən fərqli olaraq azərbaycan dilində bütün söz kökləri özümlü leksik və qrammatik mənası olan müstəqil sözlərdir qrammatik mənalar və qrammatik əlaqələr isə həmişə söz kökündən və əsasından sonra gələn təkmənalı monosemantik şəkilçilər vasitəsilə ifadə edilir azərbaycan dili böyük inkişaf yolu keçmiş qədim dillərdən biridir kitabi dədə qorqud dastanlarının dili ədəbi dilin şifahi növü kimi qəbul edilərsə hazırda xalqa ünsiyyət vasitəsi kimi xidmət edən dilin yaşı ildən çoxdur azərbaycan yazılı ədəbi dilinin tarixi isə hələlik əldə olan materiallara görə əsrdən başlayır azərbaycan ədəbi dilinin ilə yaxın inkişaf tarixi iki böyük dövrə əski və yeni dövrlərə bölünür əski dövr əsrləri yeni dövr isə ci əsrdən sonrakı mərhələni əhatə edir azərbaycan ədəbi dilinin işlənildiyi areal öz miqyası ilə fərqlənir cəlairilər qaraqoyunlular ağqoyunlular səfəvilər kimi azərbaycan dövlətlərinin saray və ordu dili olan bu dil bütün ön asiyada ədəbi dil rolunu oynamışdır həmin dövrün ədəbi dili yeni dövr azərbaycan dilindən öz ekstralinqvistik dilxarici və linqvistik dildaxili xüsusiyyətləri ilə də seçilir əski dövr azərbaycan dilinin leksik tərkibi ərəb və fars sözlərinin çoxluğu ilə fərqlənir o dövrün dil üslubları xüsusən aparıcı janr olan poeziya ədəbi dilə külli miqdarda alınma sözlərin gəlməsinə səbəb olmuşdu ikinci dövrdə isə realist şeir məktəbinin realizm ədəbi metodunun yaranması və formalaşması alınma sözləri ədəbi dildən sıxışdırıb çıxardı digər tərəfdən əski azərbaycan ədəbi dilinin osmanlı dili ilə müştərək olan bir sıra sözləri şimdi şöylə şu kəndi və s yeni dövrdə artıq işləkliyini tamamilə itirmişdi bu türk ədəbi dilləri sahəsində ayrılma diferensiasiya hadisəsinin tam başa çatmasının nəticəsi idi dövrlər arasındakı fərqlər fonetik səviyyədə də güclüdür belə ki yeni dövr azərbaycan ədəbi dili eyni zamanda fonem tərkibinin sabitləşməsi ilə də səciyyələnir birinci dövrə xas olan o a sait h q x samit müvaziliyi artıq birincilərin o və h qələbəsi ilə nəticələnir oxşar vəziyyət qrammatika sahəsində də özünü göstərir ismin birinci dövrə məxsus təsirlik hal şəkilçilərinin yi yı yu yü ni nı nu nü müvaziliyi ikinci dövrdə artıq aradan çıxır felin isər qəti gələcək zaman şəkilçisi öz vəzifəsini tamamilə acaq əcək şəkilçisinə verir əski dövr azərbaycan dilində söz birləşmələrinin quruluşu daha çox ərəb və fars dillərinin sintaktik modelinə uyğun olmuşdur fəsli gül gül fəsli tərki təriqi eşq eşq təriqinin yolunun tərki daxili əhli kamal kamal əhlinə daxil yəni təyin edən söz təyin olunan sözdən sonra işlənmişdir ikinci dövr azərbaycan dilində tamamilə əksinədir təyin edən söz təyin olunan sözdən mütləq və həmişə əvvəl işlənir digər sintaktik fərq kimi birinci dövrdə əsasən budaq cümlənin baş cümlənin içərisində yerləşdiyi tabeli mürəkkəb cümlələr işləndiyi halda kimi kim bivəfa dünyada gördüm bivəfa gördüm yeni dövrdə daha çox feli sifət tərkiblərinin işləndiyini görmək olar hər iki dövrün ədəbi dili öz növbəsində müxtəlif mərhələləri əhatə edir əski dövr azərbaycan dili öz inkişafında iki mərhələdən keçmişdir ədəbi dilin təşəkkül mərhələsi əsrlər klassik şeir dili mərhələsi əsrlər azərbaycan dilinin bu dövrü üç mərhələni əhatə edir ədəbi dilin xəlqiləşməsi mərhələsi ci əsr milli dilin yaranması və inkişafı mərhələsi əsrin ci rübü müasir mərhələ ci əsrin ci rübündən sonra azərbaycan dili böyük inkişaf yoluna özünün ikinci inkişaf mərhələsində milli ədəbi dilin təşəkkülü və inkişafı mərhələsində çıxmışdır bu dildə şeirlə yanaşı nəsr və dram əsərləri yazılmağa qəzet və jurnallar nəşr olunmağa başlamış bəzi rəsmi sənədlər tərtib edilmiş elmi araşdırmalar aparılmışdır o dövrdə azərbaycana gələn əcnəbilər o cümlədən ruslar və almanlar da ona maraq göstərmiş bəziləri bu dili öyrənməyə çalışmışlar rus şairləri m y lermontov a a bestujev marlinski alman şərqşünası f bodenştedt orta əsrlərdə əski azərbaycan dilinə aid sərf nəhv qrammatika kitabları və lüğətlər olsa da elmi əsərlər və dərsliklər əsrdən etibarən yazılmağa başlamışdır mirzə kazım bəyin rusca yazdığı türk tatar dilinin ümumi qrammatikası əsəri məşhurdur m vəzirovun l budaqovun q makarovun n nərimanovun m d məmmədovun s m qənizadənin azərbaycan dilinə aid dərslikləri də rus dilində yazılmışdır l budaqovun ikicildlik lüğəti də sravnitelğnıy slovarğ tureüko tatarskix əzıkov var m əfşarın azərbaycan dilinə aid fənni sərfi türki türk dilinin qrammatikası adlı dəyərli əsəri isə azərbaycancadır ədəbi dili xalq dili ilə eyniləşdirmək meyli bu özünün bariz əksini molla nəsrəddin jurnalının yazılarında c məmmədquluzadə ə haqverdiyev kimi yazıçıların əsərlərində tapmışdır daha çox osmanlı türk və əski azərbaycan dilinin ənənəsinə söykənən ədəbi dil yaratmaq meyli bu füyuzat və həyat kimi bir çox jurnal və qəzetlərin ə hüseynzadə kimi maarifpərvər yazıçıların dilində özünü göstərir bu dil o vaxtkı türk ədəbi dilindən demək olar ki seçilmirdi hamı tərəfindən anlaşılan ədəbi dil normalarına əsaslanan ədəbi dil yaratmaq meyli heç bir dialekt təsirini qəbul etməyən bu dili a şaiq c cabbarlı s hüseyn a səhhət kimi şair və yazıçılar yaradırdılar ədəbi dil sahəsindəki bu vəziyyət əsrin əvvəllərindən cu illərədək davam etdi yeni dövr azərbaycan ədəbi dilinin müasir mərhələsində mühüm hadisələrdən biri azərbaycan ədəbi dilinin dövlət dili statusu alması oldu müstəqil dövlətin mühüm atributlarından biri olan dövlət dili məsələsi azərbaycan xalq cümhuriyyəti hökumətinin diqqət mərkəzində olmuşdur ci il iyun tarixli qərarı ilə cümhuriyyət hökuməti o zaman türk dili adlanan azərbaycan dilini dövlət dili elan etdi hökumət qeyri millətlərdən olan azərbaycan vətəndaşlarının dövlət dilini öyrənmələri üçün tədbirlər görür bu məqsədlə kurslar təşkil edirdi azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra da dil siyasəti mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir şimali azərbaycanın ilə kimi ssri nin tərkibində olmasına baxmayaraq azərbaycan dilinin orta məktəblərdə tədrisinin əsryarımlıq universitet və institutlarda tədrisinin isə illik tarixi var azərbaycan dili onun tarixi dialektləri geniş surətdə tədqiq edilmiş bu sahədə azərbaycan dilində yüzlərlə əsər çap edilmişdir qədim yunan ədəbiyyatı və fəlsəfəsindən tutmuş bu günədək mövcud olan bədii və elmi əsərlərin azərbaycan dilinə tərcümə edilməsi ilə yaaşı riyaziyyat fizika kimya təbabət və s yə aid dərsliklər də başqa dillərdən azərbaycan dilinə çevrilmişdir hazırda azərbaycan dilində orijinal dərsliklərin nəşri başa çatmışdır azərbaycan dili dövlət dili kimi azərbaycan ssr konstitusiyasında təsbit olunmuşdur müstəqil azərbaycan respublikasının ümumxalq referendumunda qəbul edilmiş yeni konstitusiyasında dövlət dilinin məhz azərbaycan dili kimi yer alması heydər əliyevin adı ilə bağlıdır müasir azərbaycan dilinin özümlü xüsusiyyətləri ilə fərqlənən fonetik və qrammatik quruluşu vardır əmələgəlmə yerinə görə fərqlənən saitlər yəni ön sıra i ü e ə ö və arxa sıra ı u a o saitlər eyni bir söz və ya sözforma daxilində işlənə bilməz i saiti ilə başlayan işıq ildırım kimi bir neçə söz istisnadır eyni zamanda dilortası samitlərin g k arxa sıra dilarxası samitlərin k q ğ x ön sıra saitlərlə bir hecada işlənməsi də mümkün deyil alınma sözlər istisnadır azərbaycan dilinin fonem tərkibində sait və samit vardır bu fonem azərbaycan əlifbasında hərflə işarə edilir uzun saitlərə və samitinə aid ayrıca hərflər yoxdur azərbaycan dilində qısa i ü e ö ə a o u ı uzun i e ö ə a u sait vardır uzun saitlər çox az hallarda yalnız alınma sözlərdə işlənir fonetik vurğu bir qayda olaraq sonuncu hecaya düşür fonematik vurğunun yeri sözün mənasından asılı olaraq dəyişir azərbaycan dilində söz əvvəlində işlənməyən fonem var ı saiti və ğ samiti azərbaycan dilinin morfoloji quruluşuna əsas isim sifət say əvəzlik zərf fel və köməkçi qoşma bağlayıcı ədat modal sözlər nida nitq hissələri daxildir isimlərin kəmiyyət mənsubiyyət hal xəbərlik kateqoriyaları var bu kateqoriyalar isimləşən substantivləşən digər nitq hissələrinə də aiddir azərbaycan dilində ismin halı adlıq yiyəlik yönlük təsirlik yerlik çıxışlıq felin zamanı şühudi keçmiş nəqli keçmiş indiki qəti gələcək qeyri qəti gələcək var felin şəkil kateqoriyası formanı əmr arzu şərt vacib lazım xəbər əhatə edir fellər subyekt obyekt və hərəkətə münasibətinə görə qrammatik növdə məlum məchul qayıdış qarşılıqlımüştərək icbar işlənir azərbaycan dilinin sintaktik qanununa görə bir qayda olaraq mübtəda cümlənin əvvəlində xəbər sonunda təyin təyin etdiyi sözdən qabaqda gəlir sözdüzəltmədə əsasən morfoloji dəmirçi üzümçü təbliğatçı dəmirçilik üzümçülük təbliğatçılıq dolça qazança otluq meşəlik qaldırıcı endirici sevinc gülünc yavaşca indicə və s və sintaktik otbiçən günəmuzd boyunbağı gündoğan sarıköynək əlidolu adlı sanlı qırxayaq beşaçılan və s üsullardan istifadə edilir müasir azərbaycan əlifbası latın qrafikasına əsaslanır işləndiyi sahələrlə bağlı olaraq azərbaycan ədəbi dili dörd əsas üslubu özündə birləşdirir işgüzar mətbuat bədii və elmi üslub ədəbi dilin müasir mərhələsində bu üslubların hamısı yüksək dərəcədə inkişaf etmişdir ölkənin siyasi iqtisadi elmi mədəni həyatında baş verən böyük dəyişikliklər müasir azərbaycan dilinin lüğət tərkibində terminlərin sürətlə artmasına səbəb olmuşdur bu proses ədəbi dilin bütün üslublarında aydın müşahidə edilir azərbaycan dilinin dialekt və şivələri dörd qrupdan ibarətdir şərq qrupu bakı quba şamaxı dialektləri və lənkəran muğan şivələri qərb qrupu gəncə qazax qarabağ dialektləri və ayrım şivəsi şimal qrupu şəki dialekti zaqatala qax şivəsi cənub qrupu naxçıvan ordubad dialektləri azərbaycanda yaşayan azsaylı xalqların dilləri iran dilləri və iber qafqaz dilləri qruplarına daxil olan dillərdəndir onlardan biri iran dillərinin şimalqərb yarımqrupuna daxil olan talış dili digəri isə həmin qrupun cənub qərb yarımqrupuna mənsub olan tat dilidir azərbaycan kürdlərinin dili də iran dilləri qrupuna aiddir azərbaycanda fəaliyyət sahəsi yalnız bir iki yaşayış məntəqəsi ilə hətta bir kəndlə məhdudlaşan buduq xınalıq qrız udi ingiloy kimi dillər də var onların hamısı iber qafqaz dilləri qruplarına daxildir azərbaycanda yaşayan azsaylı xalqların hamısının dilləri tədqiq olunmuş və öyrənilmişdir dil sənayesi bir biri ilə bu və ya digər dərəcədə bağlı olan müxtəlif intellektual xidmət sahələrini özündə birləşdirir bu xidmətlərin hər birinin spesifik xüsusiyyətləri olsa da onları birləşdirən bir əsas ümumi cəhət var ki bu da insan faktorunun həlledici rola malik olmasıdır yəni bu sahələrin hər birində göstərilən xidmətlərin keyfiyyəti ilk növbədə hansısa dili mükəmməl bilən mütəxəssislərdən asılıdır eyni zamanda bu xidmət seqmentləri arasında bır sıra qarşılıqlı əlaqə və asılılıq mövcuddur belə ki biri digərinin fəaliyyətini təmin edir yaxud stimullaşdırır məsələn dil sənayesinin təhsil seqmenti digər seqmentlər üçün kadr hazırlığını həyata keçirir təhsil seqmentinin keyfiyyəti isə dil sənayesi üzrə elmi tədqiqatların səviyyəsindən asılıdır tərcümə fəaliyyəti isə elmi tədqiqat və təhsil seqmentləri üçün zəruri kontentin əlyetərliliyini təmin edir yunan dilləri hind avropa dil qrupunun bir qolu əsas üzvü yunan dilidir eyni zamanda yunan qrupu qədimdən bəri ən yaxşı öyrənilmişdir hal hazırda qrupun əsas funksiyası dil funksiyalarının tam dəsti ilə uzun və mürəkkəb bir tarixi olan yunanıstanın dilidir yunan qrupu alban və erməni ilə yaxınlaşır həm də hər biri bir dil ilə təmsil olunur eyni zamanda əvvəllər başqa yunan dilləri və çox təcrid edilmiş dialektlər var idi ki onlar ya ölən ya da assimilyasiya nəticəsində tükənmə şəraitindədirlər qrupun tərkibi daim dəyişir qədim dövrlərdə yunan qrupu üç şöbəyə bölünüb attik dialekti əsasında qədim yunan dili koine formalaşdırılmışdır bir çox dəyişikliklərdən sonra koine orta əsrli yunan dilinə çevrildi xv əsrdə orta əsr yunan dili əsasında yeni yunan dili pontiv dili və kapadok dili quruldu dorian dili əsasında italyan rumen dili tsakon dialekti maniot dialekti meydana gəlmişdir attik dialektinə əsasən koine vasitəsilə fars dili hind avropa dillərinin iran dil qrupuna daxil olan dil fars dili ən qədim dillərdən biridir bu dil hind avropa dil ailəsinin iran dilləri qrupuna daxildir iran islam respublikası əfqanıstan tacikistan kimi ölkələrdə rəsmi dil sayılır fars dili tacik və əfqanıstandakı dəri dilləri ilə həddindən artıq çox bənzərliyə malikdir ortaq leksika ilə asanlıqla başa düşülür eyni zamanda özbəkistan türkmənistan və pakistanda da bu dildə danışan etnik qruplar vardır ana dili kimi milyondan çox ikinci dil kimi isə təxmini milyon insan tərəfindən istifadə olunur əsrlər boyu yaxın şərqdə çox güclü olmuşdur qafqaz və anadolu türkcələrinə böyük təsir göstərmiş saray dili olmuşdur məsələn n gəncəvi xəqani nəsimi füzuli farsca əsərlər yazıb fars dili ərəbcəyə daha az təsir göstərmişdir farsca osmanlı və səfəvi dövlətlərində dövlət dili olaraq istifadə olunub islamdan əvvəl pəhləvi əlifbasından istifadə olunurdu sonra ərəb əlifbasına ərəbcədə olmayan hərf əlavə olunaraq ərəb əlifbası əsasında tərtib olundu hal hazırda iran və əfqanıstanda bu əlifbadan istifadə olunur taciklər farsdilli olsalar da tacikistanda kiril əlifbasından istifadə olunur antropologiya   insan   elm insan haqqında elmdir təbiət elmlərindəndir insanın yaranması və inkişafı insan irqlərinin yaranması və insanın fiziki quruluşunun normal dəyişmələri haqqında elmdir qərbdə bu elmə insanın təbii tarixindən əlavə həmçinin etnoqrafiya və arxeologiyanı da aid edirlər insanın əmələ gəlməsində ictimai amillər daha çox rol oynadığında antroplogiya humanitar elmlərədə sıx əlaqədardır antropologiya insanın morfologiyası antropogenez və irqşünaslıq kimi əsas bölmələrdən ibarətdir antropologiya yunan sözləri olan nthropos insan və lgos söz elm sözlərindən əmələ gələn düzəltmə sözdür bu gün bu sözü istənilən digər bir formaya salmaqla biz ya fransız ya ingilis ya da digər bir dilin sözünü işlətmiş olarıq insan morfologiyası somatologiyaya və merologiyaya bölünür somatologiya insan orqanizmin fərdi dəyişkənliyinin qanuna uyğunluqlarını rüşeym inkişafının ilk mərhələsindən qocalığa qədər insanın yaş xüsusiyyətlərini müxtəlif bioloji və sosioloji amillərin insanın bədən qurluşuna təsiri insanın konstitusiyasını öyrənir merologiya insan orqanizminin ayrı ayrı hissələrinin dəyişkənliyini tədqiq edir nəticədə insanın başqa canlılarla qohumluq əlaqələrini və onun heyvanlar aləmində yeri müəyyən olunur insanin yaranması hələ qədim zamanlardan insanları maraqlandıran əsas məsələlərdəndir qədim şərqdə insanın yaranmasını dinlə əlaqələndirilir antik dövrdə iki nöqteyi nəzər olmuşdur atomistlər insanın formalaşmasını canlı aləmin son nəticəsi kimi qəbul edirdilər idealistlər insanın mövcudluğunu fövqəltəbii qüvvələrlə bağlayırdılar intibah dövründə insanın mövcudluğu ilə bağlı yeni mülahizələr yarandı ci əsrdə karl linney təbiətin sistematikası adlı əsərində insanı primatlar dəstəsinə aid etmişdi ci əsrin sonu cu əsrin əvvəllərində jan batist lamark təkamül nəzəriyyəsini irəli sürdü din üzvlərinə bir bağlılıq məqsədi fərdlərin hərəkətlərinin fərdi və ictimai nəticələrini mühakimə edə biləcəkləri bir davranış qaydaları bütünü və fərdlərin qruplarını və kainatı açıqlaya biləcəkləri bir düşüncə çərçivəsi verən bir düşüncə sistemidir din din mütləq yaradıcıya ibadət sistemi deyil daha çox həyat tərzidir tanrısız dinlər də vardır buddizm onlardan biridir din istənilən tarixi dövrdə hər bir cəmiyyətin əxlaqi mənəvi dəyərlər sisteminin ayrılmaz bir hissəsini təşkil etmişdir dinin insanlar tərəfindən doğru dərk edildiyi və aşılandığı zaman bu dəyərlərin sülh zəmanətçisi olduğunu anlamaq heç də çətin deyil sivilizasiyalar toqquşmasının hökm sürdüyü müasir dövrümüzdə ayrı ayrı dinlərin mənsublarına dözümlülük nümayiş etdirmək nəinki çox yüksək mənəvi dəyər eləcə də demokratik rejimin zəruri göstəricisi kimi qəbul edilməkdədir dünya birliyi tərəfindən hər bir dinə hörmət bəsləmək kimi önəmli bir dəyər cəmiyyətin bütövlüyünün əsas şərtlərindən biri olaraq qəbul edilməklə yanaşı praktikada bu dəyərin heç də hər zaman nəzərə alınmadığı görünməkdədir amma mövcud şəraiti düzəltmək insanlara dini dözümlülük xüsusiyyətlərini aşılamaq nəinki ayrı ayrı dövlətlərin eləcə də beynəlxalq təşkilatların vəzifələrindən birinə çevrilmişdir din dünya gerçəkliyini dərk etməyə aparan yoldur dinin yolu böyük cığırları çoxdur dünya əhalisi müxtəlif dinlərə etiqad edir bu dinlərin bəzilərinin öz peyğəmbəri öz ənənələri müqəddəs kitabları var dinlər yalnız bir ölkə bir xalqın yaşadığı ərazidə deyil müxtəlif ölkələrdə yayılmışdır azərbaycan demokratik ölkədir ölkəmizdə islam dini ilə yanaşı müxtəlif dinlərə etiqad edən insanlar da yaşayırlar qədim ipək yolunun üzərində yerləşən və şərqlə qərb arasında körpü rolunu oynayan azərbaycan torpağı tarix boyu müxtəlif dinlərin qovuşduğu bir məkan olmuşdur belə bir şəraitin mövcud olmasında azərbaycanın tarixi inkişafı coğrafi mövqeyi əhalisinin tərkibi və s səbəblər böyük rol oynamışdır azərbaycanda tarixən şamanlıq zərdüştlük kimi çoxallahlı dinlərlə yanaşı islam xristianlıq və yəhudilik kimi təkallahlı dinlər də olmuşdur azərbaycanda dini dözümlülüyün tərbiyə edilməsində islamın böyük rolu olmuşdur din allah tərəfindən insanları dünya və axirət səadətinə qovuşduran ilahi inanc sistemidir din dedikdə mənbəyi yaradana dayanan inanc sistemi nəzərdə tutulur dinləri səmavi və qeyri səmavi olmaqla iki qrupa ayırırlar səmavi dinlər adından bəlli olduğu kimi allah tərəfindən mələklər vasitəsilə peyğəmbərlərə göndərilən vəhy mənbəyidir bunlara haqq dinlər də deyilir bir sözlə xristianlıq yəhudilik və islam dini haqq dinləridir islam dininə görə ilk insan həzrəti adəm eyni zamanda ilk peyğəmbərdir hz adəmdən hz isaya qədər bütün peyğəmbərlər insanlara allahın birliyini və ona necə ibadət ediləcəyini təbliğ etmişlər mənbələrə görə səmavi dinlərdən yəhudilik hz musa xristianlıq isə hz isa tərəfindən insanlara çatdırılmışdır hazırda dünya əhalisinin təqribən milyardı islam dininə etiqad edir islam dini səmavi dinlərin sonuncusu hesab olunur və allah tərəfindən göndərilən peyğəmbərləri və kitabları təsdiq edir islam sülh barışıq bərabərlik və yardımlaşma dinidir qeyri səmavi dinlər isə allah tərəfindən göndərilməyib insanlar arasında təşəkkül tapan dinlərdir bunlara misal olaraq buddizm zərdüştlük və şintoizmi göstərmək olar müasir dövrdə yaponiya çin hindistan tailand buddizmin yayıldığı ölkələr sayılır zərdüştlük bir vaxtlar azərbaycan iran orta asiya və hindistanda geniş yayılmış bir din olmuşdur şintoizm köklü yapon dinidir və bu günədək beləcə qalmaqdadır hüquq cəmiyyətdə nizam təsis edən və cəzasını ictimayyiyə vicdanının reaksiyasında və bu reaksiya əks etdirən dövlətin maddi icbari qüvvəsində tapan qaydalar nizamnaməsidir yılmaz günəşə görə hüqüq cəmiyyətdə fərd və fərd cəmiyyət əlaqəsini bir başa təsir edən bir dəyərdir hüquq fərd və cəmiyyət baxmindan insanların hərəkət və davranışlarnı idarə edən dəyərlərdir hüququn din ilə əlaqəsi qanun və nizam fikirindən qaynaqlanır hüquq varlğın ümumi nizam və insanın buna tabe olan əqli səlim nöktələrindən din ilə birləşdirən amil ağıldır islam təbiəti və təbiət qanunlarını bir nümunə və əksər hallarda bir ölçü olaraq götürmüşdür çünki onlar da allahın adətdir ancaq insan daha yuxarıda olduğu üçün təbiəti və təbiət qanunlarını ilahiləşdirə bilməz onlara əsir ola bilməz onları bir birinə istifadə edə bilməsi də bunu göstətir islam hüququnun hədədfi fərd cəmiyyət mənfəətlərini qarışdırmadan tarazlıq içində qorumaq haqqın yerini tutmasını ədalətin həyata keçməsini təmin etməkdir dünyada təxminən dindən çox din var amma ən məşhur dinlər bunlardır islam əl islm monoteist dinlərdən biri islam yeganə allaha itaət etmək deməkdir islamın əsas ehkamı tövhid nübuvvət və məaddır islam dinini qəbul edənlər müsəlman adlanırlar müsəlmanlar allahın buyurduqlarını və islamın müqəddəs kitabı qurandan və islamın peyğəmbəri məhəmmədin etdiklərini sünnə öyrənib özlərinə örnək götürürlər müsəlmanlar hər gün vaxt namaz qılmalı ramazan ayının orucunu tutmalı və müstəti olanlar yəni maddi və fiziki imkanı olanlar ömürlərində heç olmasa bir dəfə həcc ziyarətinə getməlidirlər bundan başqa müsəlman islami vergiləri xums və zəkat eləcə də fitrə zəkatı verməlidir ümumiyyətlə islam qanunları tələb edir ki hər bir müsəlman böyük günahları tərk eləsin islam dünyanın ən geniş yayılmış ikinci böyük dini dünyada təqribən milyard milyona yaxın müsəlman yaşayır müsəlmanların təxminən i ən böyük müsəlman ölkəsi olan indoneziyada yaşayır cənubi asiyada yaxın şərqdə orta asiyada cənub şərqi asiya ölkələrində və afrikada islam üç dünya dinindən biridir islam icmaları dən çox ölkədə var onlar milyard insanı birləşdirir ölkənin əhalisinin çoxu müsəlmandır islam ölkənin rəsmi dinidir islam dayağa söykənir islam dini rəmzinin birinci və ən mühüm müddəası olan və la ilahə illəllah va muhammədər rasullulah allahdan başqa ilahi yoxdur məhəmməd onun rəsuludur sözü ilə ifadə olunan şəhadət müsəlmanın gündə dəfə dua etməsini nəzərdə tutan salavat ı zikr farsca namaz zəkat ehtiyacı olan müsəlmanların nəfinə vergi sədəqə   ramazan ayı ərzində tutulan oruc məkkənin ziyarəti hər bir müsəlmanın həyatında heç olmasa bir dəfə yerinə yetirməli olduğu  həcc   islam tarixinin təşəkkülü quranın nazil olması və hədislərin tərtibinin yanında müxtəlif islam elmlərinin yazılışı ilə birlikdə başlayır həqiqətən müsəlmanlar tarix elminin ilk qurucuları olmamaqla birlikdə fikri tərəfdən tarixçiliyin liderlərindəndirlər islam tarixi mədəniyyət tarixi dinlər və məzhəblər tarixi təfsir tarixi düşüncə tarixi və sənət tarixi kimi tarix elmləri vasitəsilə tarixçiliyin inkişafında və təkmilləşməsində mühüm rol oynadılar islam peyğəmbəri hz muhamməd s ə a s miladi və ya ci ildə o vaxtlar ümmül qura kəndlərin beşiyi deyə adlandırılan məkkədə doğuldu məkkə əlbəttə allahın yerüzündəki mələklərinin paytaxtı inananların dəstə dəstə ziyarətə gəldikləri həcc etdikləri allahın beytinin müsəlmanların qibləgahının yerləşdiyi yer olması səbəbi ilə belə adlandırılmışdır miladi tarixlə cu ildə məkkədə oxumağı əmredən və kəlamı tərifləyən ilk vəhylə islam çağrısı hz muhamməd s ə a s in peyğəmbərliyi dövrü başlandı məhəmməd peyğəmbər məkkə şəhərində məskunlaşan qüreyş qəbiləsinin bəni haşim haşimoğulları qoluna mənsub olmuşdur hər tərəfdən cahilliyə qarşı olan islam çağrısı yer üzərində ən böyük inqilabdır islam inqilabın qaynağı olan quran ancaq islam əqaid və ibadət əsaslarını ortaya qoymaqla qalmadı ümumi olaraq bəşər tarixindən dəlillər gətirdi bu doğrulama və şahidləndirmə hadisəsində yaradılış dinlər hökmdarlar nəbilər və əvvəlki qövmlərin qissələri bir biriləri ilə olan əlaqələri yer aldı quran təməldə islam təlimindən bəhs edərkən əvvəlki millətlərin və hökmdarların inanc əxlaq sosyal və ekonomik vəziyyətləri haqqında məlumat verdi daha sonra araşdırmasını kainatın əhvalı ilə doğurdan əlaqəli olaraq müxtəlif insan qruplarının öz ölkələrindəki vəziyyətləri üzərində sıxlaşdırdı əslində quran tarixdə insanoğlunun yaşadığı hadisələri təqdim edərkən insana dünya həyatını yaşama tərzini öyrədir yaxşı və pisdən birini seçməklə baş başa buraxır ilk müsəlmanlar bunlar olmuşdur məhəmməd peyğəmbərin həyat yoldaşı xədicə binti xüveylid əmisi oğlu əli ibn əbu talib və yaxın dostu əbu bəkr ibn əbu qühafə xüsusən əbu cəhl ləqəbli əmr ibn hişam peyğəmbərin öz əmisi olan əbu ləhəb ləqəbli əbdülüzza ibn əbdülmüttəlib kimi məkkənin nüfuzlu şəxsləri islama böyük kin və nifrət bəsləyərək yeni dini boğmağa çalışmışlar quranın insanlığa təqdim etdiyi ilahi çağrışın surə və ayələrindəki təməl həqiqətlərdən biri tarix hadisəsi dir bu hadisələr quranda dəyişik şəkillər alır və böyük bir davamlılıq içərisində gəzər və insan qruplarının irəliləyişi parelellik göstərir bütün bunlarda insanın dəyişkənliyi və aldığı müxtəlif rəftarlar gözün qabağına gətirilir bu tərəfləri ilə tarixi hadisələr quranın əhəmiyyətli hissəsini düzəldir quranın istənilən surəsində mütləq bir tarixi hadisə izah edilir tarixi hadisələr isə müxtəlif düşüncə axınları və rejimləri üçün təcrübə tarlası və onların güclərini sübut etdikləri zəifliklərini göstərdikləri bir meydandır quranın bu tarix anlayışı əsas etibarı ilə insan təbiətinin dərinləşmənin başa düşülməsi üçün qurulmuşdur bu baxımından quranda təqdim edilən tarix görünüşü həyatın həqiqətləri ilə uyğun haldadır yəni quranın tarix anlayışı insanın tarixdəki fərdi və ictimai xüsusiyyətinin üzərinə qurumuşdur eyni şəkildə quran insanlığın qədim dövlərinə aid çoxlu hadisələrdən söhbət gedir və geniş məlumat verir beləliklə quran bir tərəfdən insana tarixi öyrədir və bir tərəfdəndə hadisələrdən ibrət alınmasını saxlayır quranda zikredilən tarixi hadisələri səbəb və nəticələri ilə birlikdə başa düşmək və onlara hökm edən ilahi sünnəti kəşfetmək insandan istənilən ən əhəmiyyətli xüsus olmaqdadır ona görə də bu səbəblərdəndir ki qurani kərim islamın və onun tarixinin təməl qaynağıdır üzərində geniş olaraq durmaq onun məzmununu yaxşı bilmək həm insanlıq tarixini həm də islam tarxini asanlıqla başa düşməyinizi təmin edəcəkdir islamın ilk təmsilçilərinin tarix elminin inkşafı üçün göstərdikləri səy nəticəsində bu elmin müsəlmanlar arasında ən yaxşı şəkildə bilməyə kömək etdi ilk müsəlmanlar həyatın hər tərəfi ilə bağlı məsələlərdə tarix azuqəsini toplamağa çalışdılar o dövrün dövlət adamları və tanınmış insanları haqqında məlumat əldə etdilər rəvayətlərin və onlara dayanan hadisələrin mütləq görən şahidlərinə istinad etməsini istədilər tarix elminə qərbdə və şərqdə çox əhəmiyyət verirdilər nəticədə tarix elmi ilk müsəlmanların köməyi ilə həqiqətlərin qaynağı olduğu kimi bu yeni tarix metodu da müsəlmanların tarixi hadisələri araşdırma və öyrətmə metodu oldu beləliklə müsəlmanlar hz peyğəmbər dövründən etibarən tarixə əhəmiyyət verdilər tarix elmi zamanla inkişaf etdi və uyğunlaşdı hz peyğəmbərin sözlərini fellərini və haqqında bildiklərini əshab ayrı ayrı səhifələrdə tədvin etdilər bilib topladıqlarını öyrətdilər nəticədə islam elmlərinin tədvin təsnif və tərtibi hadisəsi başladı müsəlmanlar çox sağlam təməllər üzərində dinlərin əsaslarını aşkar etdilər islamın pozulmadan və dəyişmədən bu günə qədər gəlməsinə nail oldular aralarında çıxan fikir ayrılığlarını kitab və sünnət işığında həll etdilər dini vəsiqələr ən sağlam vəsiqələr olduğundan gərək din gərəksə islamın ilk illərində meydana gələn hadisələr islamın və müsəlman xalqının ilk günləri bu dini tarixi vəsiqələr üzərində tərəfsiz olmağı ilə ortaya qoyulmağa çalışıldı bir tərəfdən səhabələr hz peyğəmbərdən eşitdikləri və bildikləri hədisləri səhifələr və ya kitabcıqlar tədvin etdilər mustafa əl uzma açığca hədis tədvinində olduğları bilinən səhabələrin sayının ən az olduğunu bildirirkən bəlazuriyə çatan bir xəbərə görə isə səhabələr içərisində oxuyan yazanların ancaq adam olduğu deyilir hammamın rəvayət etdiyi əbu hüreyrə səhifəsi ənəs ibn malik səhifəsi də belədir sad ibn ubadə cabir ibn abdullah da hədis səhifəsinə sahibdirlər ancaq hz peyğəmbərin sağlığında hədis tədvin edən amr ibn hazm əl ənsari ənəs ibn malik abdullah ibn amr ibn as kimi səhabələr hədisləri bölümlərə ayırmadılar hz peyğəmbərin danışdığı zamana və illərə görə təsnif etmədilər islam tarixçiliyinin təşəkkülündə siyər məğazi təbaqat və təracim növündən islam tarixi qaynaqlarının da hədis tədvinin payı çox böyükdür eyni şəkildə ravilərin və xəbərlərə əsas təşkil edən rəvayətlərin kutubu sittə və digər əhəmiyyətli hədis kitablarının köməyi böyük oldu hədis rəvayətləri mətn və sənət tərəfindən araşdırılmasına ravilərin vəziyyətini izah etməyə əhəmiyyət vermələri ilk islam tarixi verilənlərinin siyər və məğazi kitablarının sağlam və inanılan təməllərə dayanmasına kömək oldu islamın quranın açıqlaması mövzusunda sünnət bu şəkildə zəbt edildi hədis məlumatlarının inanılacaq rəvayətlərlə araşdırıran sünnət quranı da təvatür yolu ilə biməyimizi başa saldı yəni rəvayətçilik kitabullahın təməllərindən biri oldu hədis kitabları islam tarixinin qaynağları arasında qurandan sonra ci sıra da yer aldı tarixi qaynaqlar hansı növdən olursa olsun şifahi və ya yazılı bəzi maddələrdən hazırlanır tarixə aid məlumatları verən bu maddələrə tarixin qaynağı deyilir tarixlə yeni mövzuların və insanların çoxlu yaşayış şəkilləri və davranışlarımıza görə yaşadığımız zamanla qalan müşahidələrimizə dayanan az bir bölümü kənarında ümumiyyətlə başqalarının bildirdiklərinə dayanır yenədə keçmişdəki hadisələri yazılı və şifahi olaraq öyrənirik başqa bir sözlə başlanğıcdan bu tərəfə yazılı olaraq deyilən xəbərlər kitabələr şəcərələr təqvimlər və hal tərcümələri səyahətnamələr tarixin yazılı qaynağını özünün və ya başqalarının başından keçənləri mənzum və ya mənsur hekayələr tərzində nəqledənlərin rəvayətləri tanınmış şəxslərin ağızdan ağıza keçən qissələri dastanları lətifələr və fıkraları da şifahi tarix qaynaqlarını əmələ gətirir tarixi tədqiq etməyin ən əhəmiyyətli tərəflərindən birisi bu yazılı və şifahi qaynaqların ən yaxşı şəkildə dəyərləndirilməsidir ilk əvvəl qaynaq seçimi sonra fikir bildirmək və dəyərləndirmə daha sonra da əldə edilən bilikləri qarşlılaşdırılması və doğruluğlarının araşdırılması lazımdır ancaq belə bir metod təqib edildiyi təqdirdə tarixin qaynaqları xurafələrdən və tarix elmi də xurafəçiliydən və təhrifçiliydən qurtula biləcəyi kimi tarixçiliydə obyektivlik təməl ilki də qurulmuş olacaqdır tarix çalışmalarının çoxlu səbəblərə tərəf olduğunu daha əvvəl bildirmişdik araşdırmaq marağı və bilmə istəyi ilə tarix çalışması edildiyi kimi hər millətin və dövlətin siyasi idari və əsgər tarixini maddə və məna sahəsində göstərdiyi iləriləyişlər ya da hər hansı bir millətin milli tarixini ictimai iqtisadi və mədəniyyət dəyərlərini əsil tərəfləri ilə ortaya qoymaq və yeni yerlərə tanışdırmaq vəzifəsi ilə də tarix yazılır bununla birlikdə imperalist və ya ideolojik əməllərlə siyasi nüfuz və idari hakimiyyət vəzifəsiylə ya da saxta tarixçilik etmək üçün tarix yazanlar da vardır bu vəziyyətdə yazılış vəzifə və ya ölkəsinə bağlı olaraq tarixin materialı deyişiklik göstərir lakin tarixi araşdıran həqiqətdə incələmə və araşdırmasını öz politik və milli eyilimlərinin ideolojik yarqılarının kənarında saxlayan tarixçiliy adına tarix yazan bir insandır islam dünyasında tarix yazıçılığının inkişafında rəsuli əkrəmin həyatını ələ alan siyər və məğazi çalışmalarının istisnai bir yeri vardır bunlar arasında said b sad b ubadə əl həzrəci səhl b əbu həsmə əl ənsari said b müsəyyəb ubeydullah b kab əl ənsari və şabi kimi yazılı səhifələrdəki xəbərləri daha sonraki qaynaqlarda yer alan adamlar tapılmaqdadır bu vəziyyətdə başda bibisi hz aişə olmaq üzərə bəzi səhabələrdən aldığı hədisleri rəvayət edən ürvə b zübeyr ilə çoxlu qaynaqlardan topladığı hədis və xəbərləri bir yerə gətirən ibn şihab əz zühri zamanımıza fərqli qaynaqlar içərisində çatan islam tarixçiliyinin ilk nümunələri olan bu mətinləri üslubunun sağlamlığı yanında uzaq bir şəkildə qələmə almaq surəti ilə siyər ve məğazi yazıçılığını yeni bir səhifəyə intiqal etdirmişlərdi musa b uqbənin kitabul məğazisi günümüze bütünlüklə intiqal etməmiş olmaqla birlikdə xəbərləri bəzi qaynaqlardan toplanmaq sürəti ilə mamer b raşidin əl məğazin nəbəviyyəsi əbdürrəzzaq əs sənaninin əl muənnəfi içərisinde zamanımıza çatmış və müstəqil olaraq da çıxmışdır zührinin üçüncü tələbəsi ibn ishaqın siyəri tarix yazıçılığında böyük izlər buraxmışdır ibn sad başında siyər mövzusunun yer aldığı kitabu əbəqatı ilə bu sahənin ana qaynaqlarının tamamlandığı bilinməkdədir ibn sad ilində bəsrədə doğuldu babası və ya dədəsi hz abbas ailəsinin zatlısı olduğu üçün mövla bəni haşim deyə və ya qureyşi nisbəsiylə tanınırdı bəzı qaynaqlarda qüreyşin bəni zöhrə qoluna mənsubiyyətindən ötrü zöhri də deyilməkdə ancaq belə bir nisbətin ümumiyyətlə ailəsinin beni haşimin mövlası olduğunun bilinməsindən sonra zikredilmesi doğruluğunu şüpheye salmışdı ibn sadın ən məşhur əsəri kitabu abaqatil kəbiridir qaynaqlarda ə abəqatul kəbir adı ilə da başa düşülən əsərin ilk nəşri bu adla ərəb və islam dünyasında geniş bir şəkildə istifadə edilən ihsan abbas nəşri isə ə abaqatul kubra adı ilə düzəlmişdir ibn sadın tabaqat kitablarının birincisi və zamanımıza intikal edənlərin ən köhnəsi olan bu əsəri əsas itibariyle siyər məğazi və tabakat ana bölümlərindən meydana gəlməktədir mövzusu doğrudan doğruya rəsul i əkrəmi başa salmaq olan və onun bəzi tərəfindən ələ alan elm qolları hədis siyər və məğazi şəmail və dəlail olaraq sıralanır bunlardan hz peyğəmbərin bəşər tərəfini məsələ eliyən yaşayışını və şəxsi həyatını başa salan elm mövzusuna şəmail adı verilmişdir muhaddis tirmiz ö ilk dəfə şəmail termini bu mənada istifadə edərək kitabüş şəmail adlı əsərini yazmış bir çox alim bu kitabın şərhlərini etmək surəti ilə mövzusunda ətrafında geniş bir ədəbiyyatının yaranmasını və başqa əsərlərin yazılmasını kömək etmişdilər əvvəllər vacib bir mərkəz olan mədinənin hədis və siyərə misirin ənsab və əyyama şamın əməvi tarixinə təmayülü olduğu yəmənin bölgə tarixi yanında israiliyat rəvayətlərinə ağırlıq verdiyi digər vacib iki mərkəzdən kufənin əməvilərə qarşı rəvayətləri və anlayışı əvvələ çıxardığı bəsrə alimlərinin mədinə və yəməndəki inkişafdan təsirlənən muhəddislərin anlayışına daha yaxın tapıldığı və əməvilərə qarşı daha mülayim rəftar edildiyi qəbul edilməkdədir ibnün nedim tarix sahəsində əsər verən yaxud ravi sifəti ilə katkılarda tapılan pek çox müəllif adı çəkməkdədir bunlardan ən məşhur olanlarıyla əsərləri günümüzə çatan tarixçilərdən bəziləri bunlardır əməvi dövrü tarixçisi olaraq bilinen avanə b hakəm ikisi də zamanımıza intiqal etməyən əsərlərindən biri olan kitabüt tarxinde dörd xəlifə dövründə və əbdülməlik b mərvan dövrünün sonuna qədər əməvi tarixini yazmışdır digər əsəri sirətu müaviyə və bəni üməyyə islam dünyasında bir xəlifə və xanədana dair qələmə alınmış ilk kitab olması baxımından vacibdir kufədə doğuldu həyatı haqqında məlumat yoxdur böyük dədəsi mihnef b süleym sahabi olub hz peyğəmbərdən hədis rəvayət etmiş və sıffnde hz əlinin tərəfində döyüşmüşdür əbu mihnəf lut b yəhya da əməvi tarixçisi deyə məşhurdur kufədə yaşadığı başa düşülən əbu mihnəfin hz əli və əhl i beyt taraftarı olduğu riddə savaşları suriya ve iraqın fəthi cəməl sıffn savaşları və xaricilər başda olmaq üzrə otuz üç risalə və ya kitab yazdığı kaydedilmektedir bu əsərlərdən matelü l üseyn ile abrü l ümeviyyn günümüze çatmışdır hulef yi rşidn dönemi tarixçisi olaraq büyük şöhrətə çatan seyf b ömərin kitbü r riddə vəl futu ilə kitabül cəməl və mesru aişe ve əl adlı kitablarında qəbiləsi temm eksenli çox ayrıntılı və zengin rəvayətlər tapılmaqdadır əsərin son zamanlarda əskik bir nüsxəsi tapılmış və tabernin tarihindeki rəvayətlərlə qarşılaşdırılaraq bərabərcə göstərilmişdir hz əli taraftarlarından olan nasr b müzahimin eserlerinden sadəcə kitbü ıffn şeru qazati emiril müminn bu güne çatmışdır üslbu daha çok şeir lətifə və hitabelerin yer aldığı qissə yazarlarınınkine bənzəyən nasr ın digər eserleri hücr b ad nin öldürülmesi cemel vak ası nehrevn savaşı ve kerbel da hz hüseyin in şəhid edilmesi kimi mövzularla bağlıdır doğulduğu yer ve tarixi haqqında fərqli rəvayətlər tapılmaqdadır bazı qaynaqlarda ilində kfe de ibnü n nedm s bəzilərəndə isə yenə eyni tarixdə bağdat da hatb x dünyaya gəldiyi qeyd olunmaqdadır bu qaynaqların ən köhnəsi olan ibnü n nedm in verdiği məlumat diqqət alınaraq kfedə doğulduğu olduğu deyilə bilər ibn quteybe dedesinin adına nisbetle kuteb babasının mervli olması sebebiyle merv nisbeleriyle de xatırlanır ailesinin merv den irak a göç edip kfe ye yerleştiği başa düşülməkdədir bundan hareketle fars hatta türk əsilli olabileceği ileri sürülmüştür öz ifadesinden atalarının müslümanlığı qəbul etmesinden sonra dedesi ve babasının ərəbləşmiş olduğu başa düşülməkdədir uynü l abr adlı eserinde babasından zaman zaman nakillerde bulunması onun mədəniyyətli bir aile ətrafında yetiştiğini göstermektedir ibn kuteybe nin mədəniyyət zenginliğini ortaya qoyan kitap bir mukaddime ve on bölümden ibarətdir müellif eserde devlet adamlarında tapılması lazım olan özelliklerle savaş seyyidlik ilim zühd dostluq və qadın kimi çok növlü mövzuları inceleyerek köhnə arap mədəniyyətini bir özetini edər brockelmann əsərin ilk dört bölümünü kitbü s suln kitbü l arb kitbü s südüd kitbü abi eimar ve strasburg da nəşr etmişdir əsərin tamamını ahmed zek el adev yayımlamış kahire i iv elmi neşrini ise ysuf ali tavl gerçekleştirmiştir i iv beyrut uynü l abr ın el arab ve l furse bölümü min kitb uyni l abr el arab ve l furse adıyla yayımlanmıştır dımaşk josef horovitz uynü l abr ı ingilizce ye çevirmiştir ic iv s v s islm dan əvvəl ərəblar ərəbistan qonşu bölgə ve ölkələr hakkında bazı məlumatlara sahib idi göyüzünə ve ulduzlara dair günlük gözləntilərinə dayanan tecrübeleri vardı səfərlərdə takvim düzenlemelerinde ve hava durumu təxminlərdə bu məlumatlardan faydalanıyorlardı islm coğrafyacılığının temelleri ii viii əsrdə abbasilər zamanında yunan iran ve hind astronomi coğrafya çalışmalarının yardımıyla atılmıştı ix x yüzyıllarda yetişen müslüman coğrafyacılar tarih açısından böyük önem daşıyan eserler yazmıştır bağdad ta halife məmunun himayesinde çalışan müslüman astronomi bilginleri ve riyaziyyatçılar es sretü l me mniyye adını verdikleri bir dünya haritası düzəltmişdi bunun yanında muhammed b ms el hrizm tarafından düzəldilən dünya haritası da günümüze çatmamışdır ibn serbiyn sührb yılları arasında kitbü acibi l elmi s seba yı qələmə almış ya kb b ishak el kind kimi filosoflar fizik coğrafyanın inkişafına kömək olmuştur kind ye bu mövzuda bir çox risle atfedilmiş öğrencisi ibnü t tayyib es serahs de coğrafyaya dair eserler yazmıştır ix yüzyılın ortalarında irak ta önemli coğrafyacılar yetişmiştir bilinen dünyayı ilk tarif eden coğrafyacı olması dolayısıyla kendisine islm coğrafyasının babası unvanı verilen ibn hurdzbih kitbü l meslik ve l memlik i kaleme almış kitbü t tebaur bi t ticre adlı eseriyle chiz dönemin diğer coğrafyacılarıdır iii x yüzyılın ilk yarısında horasan da yetişen uverü l elm adıyla bilinen coğrafya kitabının müellifi eb zeyd el belh nin öncülük ettiği sadece islm ülkelerinin coğrafyasını inceleyen bir anlayış ortaya çıkmıştır eserleri dövrümüzə çatan islm coğrafyacılarının en vacib ilk temsilcisidir büyük babası abbsler in ilk döneminde islmiyet i kabul eden bir mecs dir babası ise halife me mn zamanında təbərisdan valisi idi muhtemelen xorasanda doğmuş olan ibn hurdzbih bağdat ta büyüdü ve eğitim gördü ayrıca ishak el mevsıl den msiki dersleri aldı önce cibal eyaletinin posta ve istihbarat müdürlüğüne daha sonra aynı teşkiltın bağdat ve smerr daki başkanlığına getirildi ancak bu vəzifələrə ne zaman tayin edildiği ve ne kadar görev yaptığı bilinmemektedir ibn hurdzbih in kendisine islm coğrafyacılarının babası unvanını kazandıran en önemli çalışmasıdır eserin girişinde müellif batlamyus un kitabını geographia yabancı bir dilden muhtemelen sürynce veya grekçe arapça ya tercüme ettiğini söyler ancak bu tercüme günümüze çatmamışdır kitbü l meslik coğrafya yazıcılığında iraq bölgesinin hilfet merkezi olması esasına göre düzenlenen ve irak ekolü kitapları adıyla bilinen eserlerin ilkidir verilen bilgilerin büyük kısmı kara ve deniz yollarına hasredilmiş bu yolların dört yönde gelişmesi izlenerek hindistan ve çin gibi ülkeler tanıtılmıştır ibn hurdzbih in qaynaq olarak sasani döneminden qalma kayıtları kullandığı bilinmektedir posta ve haberleşme müdürlüğü yapmasından dolayı herhalde bu gibi kayıtlara çatmaqda güçlük çekmemiştir ayrıca bazı seyyahların özel notlarına bakabildiğinden eserini güvenilir kaynakların ışığında kaleme almıştır bütünlüklə iran tesirinde kaldığı görülen ibn hurdzbih eserinde kullandığı metodolojide məlumatların tasnifinde ve nihayet coğraf terimlerin istifadə edilməsində daima fars mədəniyyətinin izlerini göstərməkdədir eski iranlılar dünyayı ranşehr merkezde olmak üzere kişver adı verilen ve her birinde çeşitli ülkeler bulunan yedi hkimiyet bölgesine ayırmışlardır ibn hurdzbih de eserinde bölge tariflerine onlar gibi dil i ranşehr iran ın kalbi dediği sevd la irak başlamaktadır müellif kitabı yılı civarında yazmış daha sonra özetleyerek den önce tekrar kaleme almıştır uddü l lem in yazarı ve muhammed b ahmed el ceyhn gibi coğrafyacılar başta olmak üzere birçok lim tarafından qaynaq olarak istifadə edilən eserin günümüze çatan şekli fransızca tercümesiyle ilk defa kudme b ca fer in kitbü l arc ının bir bölümü ile birlikte bibliotheca geographorum arabicorum serisinin vi cildi olarak michael jan de goeje leiden ve daha sonra muhammed mahzm tarafından beyrut neşredilmiş fuat sezgin de goeje neşrini esas alarak tıpkıbasımını yapmıştır bk bibl hüseyin karaçanlu ise kitabı farsça ya çevirmiştir tahran kitbü l lehv ve l melh islm öncesi fars şiiri ve msikisi tarihiyle ilgili önemli bir risle olup iran da ve diğer birçok yerde kullanılan ud tanbur ney zurna vb çalgılar msiki terimleri ve makamlarla çehr perde msikiye dair diğer konuları ihtiva etmektedir tavmü l büldn adıyla da anılır bu esere ait tek yazma nüsxənin nəcəfdə mektebetü l hakm elmme nr tapıldığı kəşf olunmuşdur resilü ebi l asan el mir s kitabın adı belh ye aid əsərlərin siyahısında geçməməkdədir ancaq makdis nin ahsenü t tekasm f marifeti l ekalm i kimi klasiklərdəki kayıtların bir sıra müasir araştırmalar baxımından da bu əsərin belh ye aidiyeti mövzusunda şübhə yoktur islam tarixində bioqrafiya yazımının xüsusilə hz peyğəmbərin səhabə tabiun və sonrakı nəsillərin hədisləri nəql edən ravi həyatını kəşf etmək istəyi ilə orijinal bir növ olaraq ortaya çıxdığı qəbul edilməkdədir ibn sad kitabu t abati l kəbirin et tabakətü lkübra bioqrafiya sahəsindəki işlərin ilk nümunəsidir rəsuli əkrəmin hədislərini nəql edən ravi həyatına dair iii ix əsrdən etibarən riclü l hədis kitabları müəllif edilməyə başlanmışdır zamanla çoxlu sahələrdə məşhur olmuş adamlarla əlaqədar çox sayda bioqrafiya kitabı müəllif edilmişdir iii ix əsrin ortalarından etibarən şairlərə aid bioqrafiya əsərləri yazılmışdır ibn kuteybə eş şi r vəs şu ar adlı əsərində başlanğıcdan iii ix əsrin ortalarına qədər gələn şairlərin bioqrafiyasını yazmış və şeirlərindən nümunələr vermişdir bunun yanında cahiz kitbü l bual sında simiclik ilə məşhur kəslərdən əl bursa vəl urcn vəl umyn vəl hula adlı kitabında üzrlü və xəstəlikli olan məşhur simalardan bəhs edir kitabını təhlil edərək bu cəmiyyətdə satirik bir sinifdir və xüsusilə də ərəblər digər xalqları satiriz edirlər cemiyet in hayatını inceleyen ve ayrıca değerli bir kaynak olan bir değerli kaynağ olan ilk önce g von vloten tarafından yayınlanan ve daha sonra farklı insanlar tarafından yayımlanan bir eserdir bu baxımdan tarixi əhəmiyyətli olan bir qaynaq ədəbiyyat tarixinin yazıldığı tarixdir cahizmekin əl beyan və bölt tebyni bölgənin və tarixin qeydlərini ehtiva edir cahizkin et tc f ayliyəl mülk adlı əsərində sməvilər və abbasde əyləncə və musiqi ilə əlaqədar gömrük və tətbiqlər haqqında üçüncü fəsil çox dəyərlidir ebü ferec əl isfahn əl enekinin içməvi dövrü və abbaslı ilk müsəlman musiqiçiləri və bəstəkarlar musiqiləri və kompozisiyalarını yaşadılar klassik dövrəb ədəbiyyatının dörd əsas mənbəyindən biri hesab olunan müberred və əl kamilin ən məşhur işi dövrün tarixi ilə əlaqədar əhəmiyyətli məlumatları ehtiva edir o zilhicce mart basrada doğulub yemendən zd qəbiləsi kvartet yuxarı hicazda yerləşir atası bəsrədə bir məmur idi müqəddəs nümayəndəliyində olan mübərrəd em ləqəbin xb osman əl məzin nin inb la cursorlarını ürəklərinə vermək üçün sərin sərin cavabların verilməsi səbəbiylə mozin verən sən müberridsin n şəklindəki sözü ancaq bu sözü çəkə bilməz özünü çəkə və məktəbi mənsubları xəyanət etmək üçün iy şəklində çevrilir bu mövzuda digər rəvayətlər də var verb lasi və l literary nav ve t taurif müberred in ən məşhur əsəri olub cahizin əl bəyan vət tebyn i ibn kuteybe nin ədəbül ktib i və əbu əli əl kl nin əl eml siyle birlikdə klassik ərəb ədəbiyyatının dörd əsas işi təşkil edir islam mədəniyyətində inkişaf edən şəhər həyatının bir təzahürü olaraq ictimai əlaqələrdə zəriflik şəklindəki ədəb telakkisinin ən üst səviyyədə ifadəsi cahizin əsərlərində görüldüyü kimi ərəb dilinin bütün incəliklərinə bələd olma formasındakı ədəb telakkisinin əks olunması da onun şagirdləri olan ibn kuteybə ilə müberred in əsərlərində görülür cahiz kimi oxucunun marağını canlı tutmaq üçün ciddi mövzuların arasına əyləndirici hekayə xəbər və şeirləri ustalıqla yerləşdirdiyi zaman zaman dil və ədəbiyyat mövzularından ayrılaraq fiqh təfsir və kəlam məsələlərinə daldığı görülür hricler in maraqlı şeir xütbə söz və xəbərlərinə dair verdiyi möhkəm məlumatlar əsərdə geniş yer işğal edər iii osman rəşər oskar rescher tərcümə və tərcümə alman dili həmin bölmə əl kamil bababi avavik adından çıxarılıb əbu qa fər nehhas və əhfəş əs sağ enr in işi haqqında eleştirilerinin olduğu kaydedilir ali b hamza el basr əl qamil lugat şeir və tarixli istehlakçının tarixi tənqidi ilə bağlı etdiyi tənqidləri yönəldir lakin bəziləri uğursuz göründilər müaviyə nehrevn müəllifi və əsərini yüksək qiymətləndirdiyinə baxmayaraq kamilin xəbər və hekayələrinin əksəriyyəti müharibə olmadığı və bu səbəbdən seçilmiş ad üçün uyğun olmadığını söylədi əl kamil haqqında şərhlər şeirlərin izahı ümumiləşdirilməsi yenidən təşkili və imitasiya şəklində bir çox işlər aparılmışdır bu iş ilk olaraq ilhelm right tərəfindən nəşr olundu və sonradan çox sayda nəşrdə dərc edildi islam tarixində səyahət yazma tarixində bir yerə sahibdir ərəb ədəbiyyatında daha çox rihle fars ədəbiyyatında sefernme adı verilən səyahətnamə islamın ilk dövrlərindən etibarən qələmə alınmağa başlanmışdır günümüzə bəzi hissələri intiqal edən ilk səyahətnamə tabiinlər mekhl b əbu müslim d süleyman ət tacir ci ildə çin hindistan və malayziya seyahatiyle əlaqədar abru sin vəl hind adlı bir əsər qələmə almış əbu zeyd əs srf buna bir zeyil yazmışdır əhməd b hənbəlin seyahatnamesinde rihle oğlu abdullah əz zev id inde uzun bir bölüm ayırmışdır əbu xatim ər razi də bir səyahətnamə qələmə almış oğlu ibn əbu hatim atasının əsərinə əl çerhi vət ta dl inde iki bölüm ayırmışdır abbasi xəlifəsi müqtədir billh da idil bolqar xanlığına ibn fadlan başçılığında bir heyət göndərmiş ibn fadlan bu səfəri izah edən bir səyahətnamə risalətin ibn fadla qələmə almışdır seyahatnamesinde gördüyü ölkələr xalqlar və qəbilələr haqqında etnoqrafik və antropoloji məlumatlar vermişdir müəllifin şəxsi müşahidələrini dayanması səbəbiylə əsər o dövrün siyasi və mədəni tarixi üçün zəngin və orijinal bir qaynaq sayılır dövlət rəhbərliyinin əsas prinsipləri dövlət başkanından tapılması lazım olan xüsusiyyətləri dövlət rəhbərliyində diqqət edilməsi istənən xüsuslar vb ni mövzu alan siyasətnamə növündəki əsərlər dövlətlərin tarixinə işıq tutan əhəmiyyətli qaynaqlardır onun həyatı barədə kifayət qədər məlumat yoxdur özü abbasidin misirdə olan tolunoğulları nın məhəmməd b o süleymanın hökmdar qul olduğunu bildirir islamı qəbul edən müsəlman və abbasid xəlifə billah xalqı islamı öyrədirən insanlar və məscidlər və qala idil etil bolqarıstan hökmdarı xan xan gönderilen heyette bulunmuş ve heyet başkanı olmadığı halde halifenin özünə görə dinarrı vəzifəsi və hədiyyələri verildi və hökmdarı şəxsən vermiş və lazımi şərhlər vermişdi ibn fədlanın heyətdə ən bilikli və qabiliyyətli bir şəxs olduğu aydın olur əslində onun vəzifələri arasında digər komitə üzvlərinin dini üzvləri ona müraciət etdilər və xalifənin ona tapşırıqları və idarəçilərin və müəllimlərin bolqarıstan ərazisinə göndərilməsinə nəzarət edildiyi öyrənildi yüksək dini və ədəbi mədəniyyətə və gözəl bir üsluba sahib bir adamdır islamı yaymaq üçün mənəvi dini dürüst pak və arzusu ilə dolu bir adamdır yaranmasından etibarən keçirdiyi mərhələləri öz olaraq təqdim etdiyimiz islam tarixi ümumi insanlıq tarixi içərisində əhəmiyyətli bir yer tutar və onun ən böyük qollarından birini təşkil edir çünki ümumi tarixin min beş yüz illik hissəsində müsəlmanların idarəsinin və islam mədəniyyətinin damğası vardır islam bu müddətdə insanlığa əhəmiyyətli yeniliklər gətirdi ayrıca quran və hədis ümumi və xüsusi tarix kimi həm ilahi həm də be şeri qaynaqlı islam tarixi insanlığın keçmişi maddi və mənəvi təkamülü dini və əxlaqi quruluşu ilə ictimai və iqtisadi vəziyyəti mövzularında səmimi və etibarlı məlumatlar verir bu bakımda n bəzi islam tarixi kitabları hər nə qədər təhlil müqayisə və tənqidi məhrum olsalar da qurana hədislərə hadisələri görənlərə və onlara sənədlə olaraq rəvayət edənlərə dayanan yazılı və şifahi vesikalı rbıtalı və etibarlı əsərlərdir ən əhəmiyyətli istiqamətlərindən bir başqasıda rəvayətləri və hadisələri olduğu kimi tarix araştııcısının hər hansı bir əlavə və ya çıxarma etməsinə icazə vermədən əsl vəziyyətiylə bizə qədər ulaştırmasıdır islam tarixi başdan günümüzə qədər bir birindən dəyərlidir bədəninə on minlərlə kitab gətirildi hər dövrdə islam tarixi yenidən yazılmışdır bu vəziyyət bizə yenidən danışmaqla eyni ola bilər ancaq islam tarixin hər bir dövründə yeni nəsillər tərəfindən yenidən qiymətləndirilir və bu baxımdan yeni araşdırmalar və tədqiqatlar həyata keçirilir və hadisələr müxtəlif anlarda yeni anlayış və metodlarla müayinə edilir bu inkişaf və inkişaf tarixi islam inkişafın mərhələlərini və inkişaf tarixini ümumi və buruq şəkildə görmək imkanı əldə etmək üçün ümumi masa və düzgünlüyünün düzgünlüyünü təhrif etməyən lakin qeyri dəqiqliklə qiymətləndirmək lazımdır bunun üçün ilk növbədə ardıcıl tarix metodu və ardıcıl tarix metoduna sahib olmaq lazımdır bundan əlavə tarixin bilikləri təhlil tənqid və müqayisə prinsiplərinə uyğun tərtib və toplanmalıdır xvii islam dünyası əsr tarixi və elmi yetkinlik ayağıdır elmi və texnoloji qurumlarla uyğunlaşa bilməyən təşkilatlar və təşkilatlar yenilemezler bir çöküntü inhitat dövrünə girişi sivilizasiya yolunda lazım olan irəliləməyi edə bilmərəm fikıl və hind irəliləməyə ayaq uyduramayışı elmi həqiqətlərə sebepsiz yere sırt çevirişi tenkid ve tahlile dayalı bilimsel eserler vücuda getiremeyi batının ilmen fikren ve fiilen dünyada egemenliği ele geçirmesine ve müslüman toplumu güdümüne almasına onlara yönelik hücuma uğrayaraq varlığına səbəb oldu islam ölkələrinin mədəniyyət ideya və siyasətlə bağlı suverenliyini təmin etdiyini təmin etdi əslində islam aləmində xüsusən də son dövrlərdə yaşanmış tarixi faktlar islam mənbələri tərəfindən araşdırılmamış və görməmişdir rici əldə edildi bu günün tarixçəsi mövzu və üsul baxımından yeni təməllərə əsaslanır klassik tarixşünaslıqdan ayrıldığı bilinir bundan əlavə bəzi tarixi hadisələrin təkrarlanması hadisələrin anlayışı davamlı impuls xəbərdarlıq və rəhbərlik hadisələri bəzi hökmdarların və həyat hekayələri və ya əfsanələrin komandirlərinin bilikləri ilə deyil bu səbəblədir ki tarixçi yalnız klassik tarixi sənədləri və rəsmi vestkalan də gil hər cür vesikayı xatirələr dəftərləri muharrert sicil salnamə və sənət əsərlərinə gələnə qədər hər növ yazılı və şifahi sənədləri istifadə etməli müasir məlumatlar və metodlar qiymətləndirilməlidir ayrıca tarixçi tarixindən sözettiyi cəmiyyətin fiziki və ruhi quruluşunu tarixi və coğrafi vəziyyətini siyasi gücünü və təsir edən ictimai və iqtisadi sistemini tarım ticarət elm və mədəniyyət vəziyyətlərını açıkç ələ almalıdır cəmiyyətin ictimai quruluş sı və buna istiqamət verən faktorlar islam tarihcisiriin üzərində dayanacaqğı bir başqa mövzudur hz məhəmmədin vəfatından sonra baş verən dörd xəlifə dövrü islam dininin ərəb yarımadasının sərhədlərini aşaraq genişləndiyi dövrdür parlaq qələbələrin əldə edildiyi və müsəlmanların əmin amanlıq və rifah içində bir həyat davam etdirdikləri bu dövr peyğəmbərimizin müjdə verdiyi qızıl əsrin keçmişdəki gözəl bir nümunəsidir bu dövrdə islam dövlətinin sərhədləri qərbdə trablusgarp şərqdə və şimalda qafqaza qədər genişləndirilmiş beləliklə ərəb yarımadası xaricinə daşan islam asiya və afrikadakı müxtəlif millətlərlə mənimsənilib qurulacaq olan yeni islam dövlətlərinin siyasi və hüquqi əsasları da bu dövrdə atılmışdır sıra ilə xəlifə olan həzrəti əbu bəkr həzrəti ömər həzrəti osman və həzrəti əli peyğəmbərimizin yolunu tutmuş quran əxlaqının hakim olduğu ədalətli nizamı daha geniş bir coğrafiyaya yayaraq davam etdirmişlər bu səbəblə dörd xəlifə dövrü doğru yolda gedən yetkin xəlifələr dövrü mənasına gələn cildi rəşidin dövrü adlandırılır xəlifələr seçki ilə başa gətirildikləri üçün həmin dövr respublika dövrü kimi də xarakterizə oluna həzrət peyğəmbərdən s a s sonra gələn ilk dörd xəlifənin xilafət müddətləri səadət asrının ikinci dövrünü təşkil edir islam hüquqşünaslarının böyük əksəriyyəti bu dövrdəki tətbiqlərə alınan qərarlara böyük əhəmiyyət verir və bunları islam hüququnun mənbələri arasında görürlər çünki onların əməlləri həzrət peyğəmbərə zaman etibarilə ən yaxın olmaq onun təhsilindən keçmiş olmaq vəhy daxilinə şahidi olmaq sünnəti yaxından tanımaq kimi fərqləndirici xüsusiyyətlər səbəbindən əhəmiyyət daşıyır başqalarının fikir və düşüncələrinə görə üstünlük kəsb edirlər haqqında aşkar bəyanlar olmayan məsələlərdə raşid xəlifələrin tətbiq etmələri olduqca qiymətlidir bunun səbəbi isə onların həm veliyyü olaraq möminlərin özlərinə itaət etməklə borclu olmaları həm də islamın özünü ən yaxşı dərk etmiş olmalarıdır bununla bağlı veriləcək nümunələr çoxdur məsələ həzrət əbu bəkrin zəkat verməyənlərlə bağlı olaraq aldığı qərarlar həzrət ömərin r a iraq torpaqları ilə bağlı fikirləri və bunları ətrafındakılarla də dəlilləri ilə birlikdə açıqlayıb qəbul etdirməsi həzrət əlinin r a xaricilərlə müharibə ilə bağlı mövqeləri öz mövqelərində olduqca əhəmiyyətlidirlər çünki bütün bunlarla ilk dəfə qarşılaşırdı və bunların isla ması bir həll etmələri lazım idi yenə həzrət peyğəmbərin vəfatından s a s dərhal sonra onun yerinə keçəcək dövlət başçısını müəyyənləşdirmək məsələsi ortaya çıxdı həzrəti əbu bəkir sonra gələn digər üç xəlifə də fərqli şəkillərdə təsdiq olunub onlar ilə bağlı vəziyyətlər islam hüququnda dövlət başçısının başa keçid yollarının fərqli ola biləcəyi fikrini müəyyən etdi bu məsələdə qəti və açıq bir hökmün bulunmayış ı bu təbii nəticə doğurmuşdur bu isə islamın hər əsrdə hər bir cəmiyyət üçün tətbiq oluna olmasının sübutları sırasındadır həzrət əbu bəkrin r a səhabələr arasındakı yeri son dərəcə yüksəkdi səhabələrin özləri də aralarında ən fəzilətli insanın həzrət əbu bəkr olduğunu müxtəlif vasitələrlə ifadə etmişlər ibn ömər r a həzrəti peyğəmbər s a s zamanında həzrət əbu bəkri bütün sahabilerden üstün gördüklərini ifadə edir buxari fedailu ashabi bunda da onun peyğəmbərə olan yaxınlığı islam üçün etmiş olduğu fədakarlıqlar və üstün məziyyətləri rol oynamışdır həzrət əbu bəkrin üstünlüyünü ortaya qoyan bir çox hədis təsbit etmək mümkündür əshabi kəhf qalmayım peyğəmbərin həzrət əbu bəkr qarşı işarə edilən davranışı və onun haqqındakı sözlərini onun xəlifə olması lazım olduğuna dair ən azından bir işarə kimi qəbul etmişdilər bunda da hər baxımdan əlbəttə ki haqlı idilər çünki peyğəmbərin xəlifəsi olmaq üçün lazım olan hər cür keyfiyyətlər ilk növbədə onda toplaşırdı müsəlmanlar üçün ondan daha xeyirli bir xəlifə namizədi olmazdı rasülullah belə buyurmuşdu siz bu əmirlik prezident məqamında insanların ən yaxşılarını əmir olmamışdan əvvəl əmr olmağı o qədər də pis görən və onu arzu etməyən adamlar taparsınız həzrəti əbu bəkir də xəlifə olduqdan sonra əmirliyi heç vaxt düşünmədiyini allahdan onu istəmədiyini mənbələrinin birində hazır olanlara açıq söyləmişdir rasulullah ın vəfatından dərhal sonra ensar saideoğulları sakifesi deyilən yerdə toplanmış və sa b ubade xəlifə seçmək istəmişdilər ancaq bu məsələdə onlar arasında da fikir ayrılığı var idi bu barədə mübahisələrin davam etdiyi zaman həzrəti ömər və əbu namaza yanaşı gəlmiş olan həzrəti əbu bəkir söz alaraq qur anda ensar qədər muhacirün dən da təriflə bəhs edildiyini ifadə etdi ancaq bu işdə ərəblərin həmin başqalarına itaət etməyəcəklərini danışıb və bu səbəblə əbu namaza ilə ömər birinə bəy edilməsini istədi ikisi də bu təklifi rədd etdilər və bu işə həzrət əbu bəkrin seçilməsi lazım olduğunu bildirdilər başda bəşir b sa əbu namaza və həzrət ömər r a olmaq üzrə hazır olanların hamısı ona bəy etdilər o anda bəy etməyən sa b ubade və hazır olmayan həzrət əli ilə digər bəzi haşimilər sonralar bir bir bəy etdilər beləliklə həzrət əbu bəkr fasilələrlə üç dəfə minbərə çıxıb hər gün bu vəzifəni qəbul etmədiyini bildirdi və yerinə başqa birini seçmələrini müsəlmanlardan istədisə də onlar özünün şəxsində israr etdilər beləliklə həzrət əbu bəkrin r a xilafəti dəqiqləşmiş oldu ibn sa asare iii və b ibni daha beyrut və b ibn kuteybə həmin i həzrət osmanın r a seçki özündən əvvəlki iki xəlifənin də seçkilərindən fərqli bir şəkildə olmuşdur hz ömer in sui qəsd nəticəsində xəsarət almasından sonra ətrafındakılar ondan yerinə bir xəlifə namizədi göstermeseni istədilər o da əgər istihlaf etməyəcək olsam məndən daha xeyirli olan rasulullah də istihlafı tərk etmişdi edəcək olsam məndən xeyirli olan ebu bəkir də istihlaf etmişdi deyə cavablandırıb bundan sonra bu işə rasulullah ın özlərindən razı olaraq ayrıldığı bu altı nəfərdən daha layiq kim tapa bilmirəm deyərək onların adlarını beləcə sadalamışdır əli osman zübeyr talha sa b əbi vakkas əbdürrəhman b avf r anhum bu altı nəfərdən öz aralarından xəlifə seçmələri üçün onlara üç günlük bir müddət tanıyıb həmçinin danışıqlarına iştirak etmək ancaq səs verməmək şərtilə köməkçin yaşlarını həzrət həsəni abdullah b abbası və öz oğlu abdullahı da aralarına almalarını istədi rəsulullah ın vəfatından dərhal sonra ensar səideoğulları səkifəsi deyilən yerdə toplanmış və sa b ubadə xəlifə seçmək istəmişdilər ancaq bu məsələdə onlar arasında da fikir ayrılığı var idi bu barədə mübahisələrin davam etdiyi zaman həzrəti ömər və əbu namaza yanaşı gəlmiş olan həzrəti əbu bəkir söz alaraq qur anda ensar qədər muhacirün dən da təriflə bəhs edildiyini ifadə etdi ancaq bu işdə ərəblərin həmin başqalarına itaət etməyəcəklərini danışıb və bu səbəblə əbu namaza ilə ömər birinə bəy edilməsini istədi ikisi də bu təklifi rədd etdilər və bu işə həzrət əbu bəkrin seçilməsi lazım olduğunu bildirdilər başda bəşir b sa əbu namaza və həzrət ömər r a olmaq üzrə hazır olanların hamısı ona bəy etdilər o anda bəy etməyən sa b ubade və hazır olmayan həzrət əli ilə digər bəzi haşimilər sonralar bir bir bəy etdilər həzrəti əbu bəkir r a vəfatı ilə nəticələnən xəstəliyi zamanı müsəlmanlar özündən sonrakı xəlifə namizədini müəyyən etmək istəmişdilər həzrəti əbu bəkir işi ensar və mühacirlərin irəli gələnləri ilə məsləhətləş etmiş onların qatılığından çəkinməklə yanaşı həzrəti ömər r a başqasını bu məqama layiq görmədiklərini anlamışdı özü də eyni fikri bölüşürdü həzrət osmanlı imperiya r a çağırtdırıb bu məsələ yazı ilə sənədləşdirmək istəyib bəzi mənbələrdə kiçik namizədinin addım qoymadan huşunu itirdiyi və həzrət osmanın müsəlmanların münaqişəni qarşısını almaq məqsədilə həzrət ömərin adını yazdığı bildirilir yuxusu keçdikdən sonra yazdığını oxusun həzrət osmandan istəyən həzrəti əbu bəkr həzrəti ömərin adının oxumasından məmnun olmuş və bu hərəkətini tərifləmişdir həzrət əbu bəkr həzrət ömər istihlaf etmədən əvvəl də müsəlmanlara özləri üçün bir xəlifə namizədi təyin etməsini istəyib istəmədiklərini soruşduqda onlar bu məsələdə vəziyyəti ən yaxşı özünün istifadə edəcəyini bildirərək ondan namizəd müəyyən etməsini istəmişdilər həzrəti əbu bəkir də onlara həzrəti ömər tövsiyə etmiş idi həzrəti əbu bəkir bu tövsiyəsini yan ilə də təsdiqlədikdən sonra xalqın toplanmasını əmr etdi və onlara bu sözləri dedi sizin başınıza keçəcək sizə namaz kıldır acaq düşməninizlə döyüşəcək birinin varlığı labüddür arzu etsəniz yığılır arzuladığımızı seçir başınıza gətirərsiniz tanış fikrimi sizin üçün açıqlayıram allaha and olsun ki sizin haqqınızda xeyirdən başqa bir şey istəmirəm xalq özünə bir namizəd müəyyən etməsini istədi bundan sonra həzrət ebü bəkir yazmış olduğu məktubu onlara göndərib orada adı yazılı olan adama bəy edib etməyəcəklərini soruşdu onlar da məktubda adı yazılı olanın ömər r a olduğunu bildirdiklərini açıqlayaraq bəy aparıblar bundan sonra islam dövlətinin digər bölgələri də vali və ya nümayəndələri vasitəsilə bəy aparıblar dövlət idarəsindəki təcrübələri həzrəti əbu bəkir bu işi həzrət ömər başqasının uğur ilə aparmayacağını anlamışdı irəli gələn müsəlmanlar da eyni qənaəti bölüşürdülər bununla yanaşı onun fikirlərindən istifadə etməyi də etinasızlıq etmək istəmədilər amma hər şeyə baxmayaraq həzrət ebü bəkrin namizəd göstərməsi onlar üçün bağlayıcı deyildi səhabə bəy edib etmir azad idilər islam hüquqşünasları bu hadisədən vəzifəsi sona çatan ya da vəfat etmək üzrə olan dövlət başçısının müsəlmanlara ondan sonrakı namizədi göstərəcəyi nəticəni çıxarmışlar həzrət əli ə s ci illər arasında islam tarixinin ən çaxnaşmalı dövründə xəlifə olmuşur bu dövr həmçinin ilk fitnə ilə də üst üstə düşmüşdü osmanın öldürülməsi o demək idi ki üsyançılar yeni xəlifə seçməlidirlər bu çox çətinliklərlə üzləşdi belə ki üsyançılar bir neçə qrupdan ibarət idilər mühacirlər ənsar misirlilər kufəlilər və bəsrəlilər xəlifəlik üçün namizəd var idi əli təlhə və zübeyr üsyançılar ilk əlinin yanına gəldilər və təklif etdilər ki xəlifə olmağı qəbul etsin muhəmmədin səhabələrindən bəziləri bu təklifi qəbul etmək üçün əlini razı salmağa çalışdılar lakin o təklifi qəbul etmədi və ci şəxs olmaq əvəzinə məsləhətçi ola biləcəyini bildirdi təlhə zübeyr və digər səhabələr də xəlifəlik təkliflərinə mənfi cavab verdilər beləliklə üsyançılar mədinə əhalisinə xəbərdarlıq etdilər ki gün ərzində xəlifə seçsinlər əks təqdirdə ciddi təbbirlər görəcəklər bu çıxılmaz vəziyyəti yoluna qoymaq üçün müsəlmanlar iyun cı il tarixdə xəlifə seçmək üçün peyğəmbər məscidində toplandılar əli əvvəlcə təklifi sadəcə olaraq ona görə qəbul etmədi ki onun ən güclü tərəfdarları üsyançılar idi ancaq mədinə əhalisi ilə birlikdə muhəmmədin bəzi görkəmli səhabələri də təkid etdikdən sonra sonunda razılaşdı əbu mixnəfin rəvayətinə görə əliyə ilk beyət edən məşhur səhabə təlhə idi lakin digər rəvayətlər əksini iddia edir ki onlar beyət etməyə məcbur edildilər həmçinin bir müddət sonra təlhə və zübeyr könülsüz olaraq beyət etdiklərini iddia etdilər buna baxmayaraq əli onların iddialarını rədd etdi və israrl bildirdi ki onlar könüllü şəkildə onu xəlifə kimi tanıyıblar yaxud onlar könüllü çəkildə beyət ediblər vilfred meydlanq hesab edir ki güc insanları beyətə məcbur etməmiş və onlar məsciddə hər kəsin gözü qarşısında beyət etmişdilər mədinə əhalisinin böyük əksəriyyəti və üsyançıların çox hissəsi beyət etsələr də bəzi mühüm şəxslər yaxud qəbilələr beyət etmədilər əməvilər osmanın qohumları ya levanta məşriqə qaçdılar ya da evlərində oturdular daha sonra isə əlinin xilafətinin qanuniliyinə etiraz etdilər səd ibn əbi vəqqas orada yox idi abdullah ibn ömər isə beyət etməkdən çəkindi lakin hər ikisi ona qarşı çıxmayacaqlarına dair əlini inandırdılar vii əsrin əvvəllərində gedən ərəb fəthləri nəticəsində xilafətin tərkibinə erkən feodal münasibətlərinə keçmiş ölkələr daxil oldu fateh ərəblər bu münasibətlərin təsiri altına düşdüklərinə görə islam ideologiyasında dəyişiklik meydana gəldi yeni feodal quruluşu öz əksini sünnədə tapdı bu da islamın inkişafında yeni mərhələ açdı sünnə ix sərdə kodeks halına salınandan sonra islamın mühüm kitablarından biri oldu feodal xilafətində mürəkkəb sosial və siyasi vəziyyəti əks etdirən sünnə praktiki olaraq böyük əhəmiyyətə malik oldu kəndli yoxsul və bədəvilərin anti feodal hərəkatları öz ideoloji ifadəsinin müxtəlif müsəlman təriqətlərinin nəzəriyyələrində tapmışdır islamda vii əsrin ortalarında ictimai bərabərsizlik uğrunda amansız mübarizə aparan birinci təriqət xaricilər idi islamın vii viii əslərdə xilafətdə yayılması xristianlıq iudaizm zərdüştlük və əsasən maniliyin müqaviməti ilə rastlaşdı xeyli kobud antropomorfizmin və btidai determinizmin təqdir haqqında nəzəriyyə halında tərəfdarları olan erkən islamın vaizləri və ilk çağlarda islam həqiqətlərinin heç bir əsaslandırmaya ehtiyacı olmadığını hesab edənlər başqa dinlərin tərəfdarları ilə toqquşmalarda aciz qalırdılar feodal ideologiyası olan islamın müdafiəsi üçün yaranan toqquşmalarda vii əsrin ortalarında mötəzililər çıxış edirdilər qədim yunan və ellinis fəlsəfəsi və onun dialektikası ilə tanış olan islamda ədalətli ortodokslarla mübarizə aparan mötəzililər müsəlman ilahiyyətinin kəlamın əsasını yaratdılar kəlamın banisi görkəmli mötəzili ortodokslarla güzəştin tərəfdarı sonralar onları tərəfinə keçmiş və onlara güclü təsir etmiş əşəri hesab olunur islam öz növbəsində bir neçə təriqətlərə bölünür onlardan ən böyukləri sünni və şiə təriqətləridir feodal müsəlman cəmiyyətinin inkişafı feodal hüquqşunaslığın fiqhinin hazırlanmasını tələb etdi sünnilərdə fiqhin əsasları və ya kökləri kimi quran və sünnə ilə birlikdə icma və qiyas qəbul edildi vii və ix əsrlərdə müsəlman hüququnun qaydaları işlənib hazırlandı sünnülər bu məsələlərdə dörd məzhəbə hənəfilərə malikilərə şafilərə hənbəlilərə bölündülər ix xi əsrlərdə feodal münasibətlərinin inkişafı dövründə islamın mistik asketik istiqaməti sufilik inkişaf etdi ədəbiyyat insanın cəmiyyətin hisslərini düşüncələrini arzu və istəklərini obrazlı şəkildə əks etdirən söz sənətidir ədəbiyyat iki yolla yaranıb inkişaf edir şifahi və yazılı yazılı ədəbiyyat ilə şifahi ədəbiyyat arasındakı fərqlər həm yazılı həm də şifahi ədəbiyyat üç ədəbi növə bölünür bu bölgünü ilk dəfə verən nəzəri cəhətdən əsaslandıraraq təsnif edən antik dövrün ən böyük filosofu və nəzəriyyəçisi aristotel olmuşdur lirik növ əsasən nəzmlə verilir burada duyğuların psixoloji ovqatın emosional ifadəsi və tərənnüm anlayışı əsas yer tutur bu növə xalq nəğmələri bayatılar aşıq şeirləri qəzəllər qəsidələr müxəmməslər mürəbbelər və s janrlar daxildir lirik növə aid həmin janrların əsas obrazı lirik qəhrəmandır lirik əsərləri fərqləndirən xüsusiyyətlərdən biri də nitqin ifadənin ekspressiv funksiyasıdır lirikada müəllifin şair sənətkarın həyata münasibəti emosional şəkildə verilir epik sözü epos sözündən götürülüb söz hekayə mahnı deməkdir epos sözü ədəbiyyatımızda dastan sözünü də əvəz edə bilir koroğlu eposu epik növ təhkiyə nağıl etmək yolu ilə yazılır epik növün janrları yazıçıya həyat hadisələrini oxucuya hərtərəfli çatdırmağa imkan yaradır epik növ əsasən nəsr şəklində olur bu növdə həyat hadisələri ətraflı təsvir edilir süjet xətti geniş və çoxşaxəlidir epik növdə təhkiyə və təsvir əsas yer tutur bu növə xalq nağılları dastanlar hekayələr povestlər romanlar poemalar oçerklər novellalar daxildir dramatik növ həm nəzmlə həm də nəsrlə verilir bu növdə yazılan əsərlər səhnədə oynanılmaq tamaşaçılar qarşısında ifa edilmək üçündür dramatik növdə əyani göstərmə əsas yer tutur buraya xalq oyunları meydan tamaşaları faciələr pyeslər komediyalar daxildir dram əsərləri əsasən səhnədə tamaşaya qoyulmaq üçün yazıldığından o digər ədəbi növlərdən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir dram əsərlərində müəllif epik lirik təsvirlərdən hadisələr obrazlar haqqında mühakimə yürütmək imkanlarından məhrumdur müəllif öz fikrini ideyasını obrazların nitqi vasitəsi ilə verir bu tipli əsərlərdə obrazların nitqi özünü iki şəkildə göstərir monoloq dialoq monoloq qəhrəmanın özünün özü ilə dialoq isə digər iştirakçılarla danışmasına deyilir ədəbiyyatın özünəməxsus qanunauyğunluqları var bu qanunauyğunluqları prinsipləri öyrənən elmə ədəbiyyatşünaslıq deyilir türkiyə və ya rəsmi adı ilə türkiyə respublikası torpaqlarının əsas hissəsi qərbi asiya regionunun kiçik asiya yarımadasında çox kiçik bir hissəsi isə balkan yarımadasında yerləşən qitələrarası ölkə şimal qərbdən bolqarıstan qərbdən yunanıstan şimal şərqdən gürcüstan şərqdən azərbaycan iran ermənistan cənubdan isə iraq və suriya ilə həmsərhəddir ölkə üç tərəfdən dənizlə əhatə olunmuşdur qərbdən egey dənizi şimaldan qara dəniz cənubdan isə aralıq dənizi ilə əhatələnmişdir bosfor boğazı mərmərə dənizi və dardanel boğazı ölkənin avropa və asiya hissələrini bir birindən ayırır paytaxt ankara şəhəri olsa da ölkənin əsas mədəni və iqtisadi mərkəzi həmçinin ən böyük şəhəri istanbuldur əhalinin təqribən i özünü etnik türk hesab edir əhalinin ə yaxınını təşkil edən kürdlər ölkədə ən böyük etnik azlıq sayılır digər etnik azlıqlara adıqlar albanlar ərəblər boşnaklar və lazlar daxildir rəsmi dil türk dilidir türk dili ilə yanaşı kurmanc bosniya ərəb zaza kabardin çərkəz və digər dillər də danışılır müasir türkiyə ərazisi paleolit dövründən etibarən müxtəlif xalqlar tərəfindən məskunlaşma mərkəzinə çevrilmişdir aysorlar yunanlar frigiyalılar uratular bu ərazilərin ilk sakinləri hesab olunur makedoniyalı isgəndər bu əraziləri ələ keçirdikdən sonra yunanlaşma prosesi başlamışdır bu proses sonralar roma imperiyası və bizans imperiyası dövründə də davam etmişdir xi əsrdə səlcuq türklərinin əraziyə miqrasiyası başlamışdır ci ildə səlcuqluların malazgird döyüşündə bizansa qalib gəlməsi türkiyə quruluşunun başlama tarixi kimi simvolizə edilir rum sultanlığı cü ildə monqol işğallarına qədər anadolunu idarə etmiş həmin tarixdən sonra isə müxtəlif anadolu bəyliklərinə parçalanmışdır xiii əsrin sonlarından etibarən osmanlı sülaləsi anadoluda yerləşən kiçik bəylikləri özündən asılı vəziyyətə salmağa başlamış və nəticədə sərhədləri cənub şərqi avropa qərbi asiya və şimali afrikanın çox hissəsini əhatə edən böyük imperiyaya çevrilmişdir osmanlı imperiyası sultan süleyman qanuninin hakimiyyəti illərində ən qüdrətli dövrünü yaşamışdır iki əsrdən çox müddət ərzində öz qüdrətini qorumasına baxmayaraq xix və xx əsrlərdə avropada strateji əhəmiyyətli ərazilərin itirilməsi dövlətin hərbi qüdrətinin zəifləməsinə gətirib çıxardı cü ildə baş vermiş dövlət çevrilişindən sonra ölkənin idarə olunması üç paşaların əlinə keçdi birinci dünya müharibəsi ərzində osmanlı imperiyası ittifaq dövlətlərinə qoşulmağa qərar verdi müharibənin başa çatmasından sonra məğlub olan osmanlı imperiyası süquta uğradı işğalçı qüvvələrə qarşı başlayan və mustafa kamal atatürkün rəhbərliyi ilə davam edən türkiyə istiqlaliyyət müharibəsi ci ildə monarxiyanın ləğv edilməsi və cü ildə türkiyə respublikasının əsasının qoyulması ilə nəticələndi atatürk ölkənin ilk prezidenti təyin olundu atatürk ölkə başçısı seçildikdən qısa müddət sonra tarixə atatürk islahatları adı altında tarixə daxil olan bir çox mühüm islahatlar həyata keçirildi türkiyə bmt nato bvf və dünya bankının üzvü həmçinin iqtisadi əməkdaşlıq və inkişaf təşkilatı atət qdiət iət və g kimi təşkilatların qurucu üzvüdür türkiyə cu ildən avropa şurası cü ildən avropa iqtisadi birliyi ci ildən avropa ittifaqı gömrük birliyinin üzvüdür ci ildən etibarən ölkənin avropa ittifaqına daxil olması ilə əlaqədar danışıqlar başlasa da ci ildə bu danışıqlar dayandırılıb hal hazırda türkiyə böyüyən iqtisadiyyatı və diplomatik təşəbbüsləri sayəsində regional güc olaraq qəbul edilir türkiyə sözü iki hissəyə bölünür türk etnonimi və sahibkar mənasında istifadə olunan iyə şəkilçisi türk və ya türük sözlərinə tarixdə ilk dəfə viii əsrdə mərkəzi asiyada dövlət qurmuş göytürklər tərəfindən orxon əlifbasının istifadəsi ilə qeydlər aparılan orxon abidələrində rast gəlinib bu sözün müasir dövrdəki halının orjinalı ilk dəfə xii əsrdə italyanlar tərəfindən orta əsr latın dili istifadə edilərək turchia və ya turmenia olaraq qeydə alınmışdır bunlarla birlikdə orta əsrin alman səyyahları bölgəni turkei və ya tirkenland şəklində fransızlar isə turquie şəklində adlandırmışdır yunan dilində eyni mənanı ifadə edən tourkia adı isə bizans imperatoru vii konstantinos tərəfindən de administrando imperio kitabında istifadə edilib ancaq imperator burada türklər adı altında macarları ifadə etmişdir eyni şəkildə bizans mənbələri qara dəniz və xəzər dənizinin şimalında mövcud olmuş türk dövləti olan xəzər xaqanlığı üçün də tourkia türklərin ölkəsi ifadəsini işlətmişdir osmanlı imperiyası da müxtəlif dövrlərdə digər ölkələr tərəfindən türkiyə və ya türk imperiyası şəklində adlandırılmışdır bu gün türkiyə sərhədləri daxilində yerləşən anadolu yarımadası dünyanın ən qədim yaşayış məskənlərindən biri olmuşdur müxtəlif anadolu xalqları bu bölgədə mövcudluluqlarını neolit dövrünün başlanmasına və böyük isgəndərin fəthinə qədər qoruyub saxlamışdır bu xalqların əksəriyyəti hind avropa dil ailəsinin bir qolu sayılan anadolu dillərində danışırdılar bəzi elm adamları hind avropa dillərinin qədim anadolu dilləri olan xet və luvidən yarandığı fikrini də irəli sürmüşdür frakiyalılar qırx min il əvvəl e ə ci illərdə neolit dövründə bu bölgədə ilk dəfə maldarlıq və əkinçilik ilə məşğul olan xalq olmuşdur eramızdan əvvəl ci ilə aid göbəklitəpə ölkənin ən qədim dini abidəsinin yerləşdiyi ərazidir tarixinin e ə və ya e ə cü ilə təsadüf etdiyi mərkəzi anadoluda yerləşən çatalhöyük isə neolit və eneolit dövrünə aid ən böyük məskunlaşma mərkəzidir bu tarixi ərazi ci ilin iyul ayında neolit dövrünə aid ən yaxşı qorunub saxlanılan məskunlaşma mərkəzi olaraq unesco nun dünya irsi siyahısına daxil edilmişdir qədim troya şəhəri neolit dövründə salınmış və dəmir dövrünə qədər əsas məskunlaşma mərkəzi olaraq qalmışdır tarixə məlum olan ilk anadolu sakinləri xatt və hürri tayfaları olmuşdur hind avropa xalqlarından olmayan bu iki tayfa təxminən e ə cü ildə mərkəzi və şərqi anadoluda məskunlaşmışdır hind avropa xalqlarından biri olan xetlər isə e ə cü illərdə mərkəzi asiyaya köç edərək xatt və hürrilərin yerini almışdır xetlər bölgədə ilk böyük səltənəti e ə xiii əsrdə qurmuşdur aysorlar e ə e ə ci illərə qədər müasir türkiyə ərazisinin cənub şərqindəki əraziləri fəth etmiş və burada məskunlaşmışlar bununla yanaşı aysor yazıları urartuluların e ə ix əsrdə aysorlar ilə münaqişəli münasibətlərinin olduğunu sübut etmişdir e ə təxminən ci ildə xet imperiyasının süqutundan sonra hind avropa xalqları tərəfindən qurulmuş frigiya e ə vii əsrdə kimmerlərin hücumlarına qədər anadoluda hökmranlıq etmişdir e ə e ə illəri arasında bu bölgədə urartulular da məskunlaşmış lakin daha sonradan parçalanaraq məhv olmuşlar frigiyadan sonra lidiya kariya və likiya dövlətləri bu bölgədə hökmranlığı ələ keçirmişdir eyollar ioniyalılar və qədim yunanlar cü illərdən başlayaraq anadolu sahillərində məskunlaşmağa başlamışdır həmçinin bu dövrdə milet efes smirna və bizantion kimi bir çox vacib şəhərlər salınmışdır nəhayət bu şəhərlərdən ən böyüyü olan meqara e ə ci ildə yunan kolonistləri tərəfindən salınmışdır həmçinin türkiyə torpaqlarının müasir sərhədlərini ilk dəfə e ə vi əsrdə ortonid satraplığının hökmranlığı dövründə əldə etmişdir e ə vi v əsrlərdə anadolu torpaqları fars əhəmənilər dövlətinin hakimiyyəti altında qalmış və bu hökmranlıq e ə cü il böyük iskəndərin fəthinə qədər davam etmişdir iskəndərin dövründə mədəni qaynaşma və səfərbərlik hərəkatı başlamışdır e ə cü ildə isgəndərin ölümündən sonra mərkəzi asiya kiçik ellinist krallıqlara bölündü bütün bu krallıqlar e ə i əsrin ortalarında roma respublikasının bir hissəsinə çevrildi iskəndərin fəthi ilə başlayan yunanıstan hərəkatı roma dövründə daha da sürətləndi və əvvəlki əsrlərdə mövcud olan anadolu dilləri və xalq mədəniyyətləri sürətlə yunan dili və yunan mədəniyyəti ilə əvəz olundu cü ildə roma imperatoru i konstantin imperiyanın paytaxtını bizantiona köçürdü və şəhərin adını nova roma olaraq dəyişdirdi ci ildə i feodosinin ölümündən sonra roma imperiyası ikiyə bölündü xalq arasında adı konstantinopol kimi yayılan şəhər şərqi roma imperiyasının paytaxtı oldu bizans imperiyasının böyük bir hissəsi sonrakı illərdə şərqi roma imperiyası olaraq tanındı və müasir türkiyənin bir çox bölgələrində orta əsrlərin sonlarına qədər mövcudluğunu davam etdirə bildi ix əsrdə səlcuqlular sülaləsinin qınıq boyundan olan oğuz türkləri islam dinini qəbul etdikdən sonra müsəlmanların geniş yayıldığı ərazilərdə xəzər dənizi və aral gölünün şimalında məskunlaşmağa başladılar x əsrdə səlcuqlular əcdadlarının vətənləri olan orta asiya bölgəsindən qərbə fars torpaqlarına köç etməyə başladılar və böyük səlcuq imperiyasını qurdular xi əsrin ikinci yarısında səlcuqlular anadolunun şərq bölgələrinə yürüyüş etməyə başladılar ci ildə sultan alp arslanın dövründə səlcuqlu türkləri və bizans arasında baş tutmuş malazgird döyüşünün səlcuqlu zəfəri ilə nəticələnməsindən sonra anadolu torpaqlarında türkləşdirmə hərəkatı başladı beləliklə bölgədə geniş yayılmış xristianlıq və yunan dili tədricən islam dini və türk dilləri ilə əvəz olunmağa başladı osmanlı imperiyası torpaqlarının sərhədləri hərbi gücü və təbii sərvətləri tədricən azaldıqda balkan yarımadasında yaşayan müsəlmanlar üzləşdikləri işgəncələrə görə anadoluya köç etməyə başladılar eyni şəkildə rusların qafqaz ərazisini işğal etməsi ilə buradakı müsəlmanlar anadoluya köç etmək məcburiyyətində qaldı imperiyanın son dövründə millətçi üsyanların meydana çıxması ilə millətlər arasında müxtəlif etnik gərginliklər yaşandı və bu etnik gərginliklər erməni problemi kimi adlandırıldı sultan ii əbdülhəmidin avtoritar hakimiyyətinə qarşı çıxmaq üçün inkişaf edən gənc türklər hərəkatı ci ildə ikinci məşrutiyyətin elan olunması ilə nəticələnmişdir oktyabr ci ildə bolqarıstanda respublikanın elan olunması oktyabr ci ildə isə avstriya macarıstanın bosniyaya birtərəfli şəkildə qoşulması ölkədə xaosu daha da genişləndirdi daha sonra baş verən tripoli və balkan döyüşləri çox sayda insan və torpaq itkisi ilə nəticələnmişdir yanvar cü ildə balkan müharibəsi zamanı baş vermiş bab ı ali basqını diktator üç paşanın hakimiyyəti ələ keçirməsinə səbəb oldu osmanlı imperiyası ittifaq dövlətləri ilə birlikdə i dünya müharibəsinə girmiş lakin müharibədən məğlub ayrılmışdır müharibə zamanı ermənilərlə etnik gərginliyin artması ilə qüvvəyə minən qaçqın qanunu ilə ermənilər şərqi anadolu regionundan suriyaya köçürülmüşdür müxtəlif mənbələrə görə arası erməni köçürülmə nəticəsində həlak olmuşdur daha sonralar bu ölümlər müxtəlif mənbələr tərəfindən erməni soyqırımı kimi mətbuatda əks edilmişdir lakin türkiyə tərəfi bu hadisələrin soyqırım olmadığını ermənilərin ölkədəki sabitliyi pozduğu və gərginlik yaratdıqları üçün deportasiya olunduğu fikrini müdafiə etmişdir ermənilərlə yanaşı imperiyada müharibə davam edərkən yunanların və aysorların qətlə yetirildiyi iddia edilmişdir müharibələrdən sonra imperiya parçalanmış və ərazisində müxtəlif dövlətlər qurulmuşdur oktyabr ci ildə osmanlı imperiyası müttəfiq dövlətlər ilə mudros müqaviləsini imzalanmışdır avqust ci ildə imzalanan sevr müqaviləsi osmanlı ərazisini müttəfiq dövlətlər arasında bölüşdürmək üçün nəzərdə tutulmuş lakin qüvvəyə minməmişdir birinci dünya müharibəsinin sonunda imzalanan mudros müqaviləsindən sonra istanbul izmir və digər osmanlı torpaqlarının xarici qüvvələr tərəfindən işğalı türk milli hərəkatının ortaya çıxmasına səbəb oldu may cu ildə çanaqqala döyüşünün görkəmli simalarından biri olan mustafa kamal paşa samsuna gələrək sevr müqaviləsi ilə irəli sürülən şərtləri ləğv etmiş və ölkənin bütün torpaqlarının bütövlüyünü qorumağı hədəfləyən türkiyə istiqlaliyyət müharibəsini başlatmışdır sentyabr ci ildə ölkədəki bütün düşmən qüvvələr qovulmuş və ci il aprel ayından etibarən özünü ölkənin qanuni hökuməti elan edən ankara hökuməti tərəfindən osmanlı mirası olan idarəetmə sistemini müasirləşdirilmiş və yeni respublika siyasi sisteminə keçid edilmişdir noyabr tarixində isə türkiyə böyük millət məclisi tərəfindən osmanlı sultanlığı ləğv edilmiş və illik rəsmi monarxiya dövləti olan osmanlı tarixindən qalmış tozlu səhnələr silinmişdir iyul cü ildə imzalanan lozanna müqaviləsi osmanlı imperiyasının xələfi olan türkiyə respublikasının beynəlxalq mühitdə tanınmasını təmin etmiş və oktyabr cü ildə paytaxt ankara olmaqla respublika elan edilmişdir lozanna müqaviləsinə əsasən baş tutan türkiyə yunanıstan vətəndaş mübadiləsi ilə türkiyədə yaşayan milyon yunan və yunanıstanda yaşayan min türk yer dəyişdirmişdir türkiyə respublikasının qurucusu və ilk prezidenti olan mustafa kamal ölkənin yeni və dünyəvi bir respublikaya çevrilməsini hədəfləyən bir çox islahatlar aparmışdır cü ildə çıxan soyad qanunu ilə atatürk soyadını almışdır ii dünya müharibəsində türkiyə uzun müddət neytrallığını qorumuş lakin müharibənin son aylarında fevral ci ildə müttəfiq dövlətlərin tərəfinə keçmişdir iyun ci ildə birləşmiş millətlər təşkilatının qurucu üzvlərindən biri olmuşdur ii dünya müharibəsindən sonra türkiyənin yunanıstanda kommunist üsyanların yatırılması və sovet ittifaqının türk boğazlarında hərbi baza istəməsi kimi qarşılaşdığı çətinliklər abş ın ci ildə trumen doktrinasını elan etməsi ilə nəticələnmişdir türkiyə və yunanıstanın təhlükəsizliyini təmin etməyi hədəfləyən doktrina hər iki ölkəni hərbi və iqtisadi dəstək ilə təmin etmişdir ci ildə avropa iqtisadiyyatının yenidən qurulması planına marşal və oecd daxil edilmişdir ci ildə türkiyə oecd nin qurucu üzvü olmuşdur koreya müharibəsinə birləşmiş millətlər qüvvələri ilə birlikdə qatılan türkiyə ci ildə sovet ittifaqına qarşı yaradılan nato təşkilatına qatılmışdır iyul cü ildə kiprdə çevriliş baş vermişdir ölkədə eoka b fəaliyyətləri enozis planları və yaşanan cəmiyyətlərarası qarşıdurma şiddətinin artması iyul cü ildə türkiyənin kiprə qoşun yeritməsi ilə nəticələnmişdir doqquz il sonra ci ildə şimali kipr türk respublikası qurularaq ada ikiyə bölünmüşdür cı ildə türkiyə respublikasında tək partiyalı dövr sona çatmışdır daha sonra çoxpartiyalı demokratiya dövrü və ci illərdə dövlət çevrilişləri ilə müvəqqəti olaraq dayandırılmışdır həmçinin cı ilin iyul ayında uğursuz çevriliş cəhdi baş tutmuşdur ci illərdə türkiyə iqtisadiyyatının liberallaşdırılması ölkədə iqtisadi artıma və siyasi sabitliyə səbəb olmuşdur cü ildən bəri pkk türkiyə hökümətinə qarşı qiyam və hücum aksiyalarına başlamış tərəflərin toqquşması nəticəsində rəsmi məlumatlara görə mindən çox insan həyatını itirmişdir human rights atch məlumatlarına görə indiyə qədər türkiyə silahlı qüvvələri tərəfindən dən çox kürd yaşayış məntəqəsi yandırılmış və minlərlə kürd öldürülmüşdür həmçinin ölkədə kürdlər tərəfindən qurulan siyasi partiyaların çoxu ləğv edilmişdir tərəflər arasında sülh danışıqları ci ildə başlamış lakin ci ildə başa çatmışdır və vəziyyət daha da gərginləşmişdir gəzi parkında baş tutan tənzimləmələr səbəbilə cü ildə başlayan etirazlar hökumət əleyhinə etirazlara çevrildi və bir çox vilayətə qısa müddətdə yayıldı lakin etirazlar hökumət tərəfindən yatırıldı ölkədə ci ilin iyun ayında keçirilən parlament seçkilərindən sonra müxtəlif şəhərlərdə müşahidə olunan silahlı və bombalı hücumlar günü gündən artaraq yüzlərlə mülki şəxsin ölümünə səbəb olmuşdur icra səlahiyyəti prezident tərəfindən tətbiq olunduqda qanunvericilik səlahiyyəti türkiyə böyük millət məclisi olan məclis parlamentinə verilir məhkəmə orqanları icra və qanunverici orqanlardan azad olmuş lakin və ci illərdə referendumlarda qüvvəyə minən konstitusiya dəyişiklikləri prezidentə və hakim siyasi partiyaya prokuror təyin etmək və ya vəzifədən azad etmək kimi daha böyük səlahiyyətlərin verilməsilə nəticələnmişdir konstitusiya məhkəməsi qanunların və konstitusiya qərarlarının uyğunluğu barədə qərar vermək məsuliyyəti daşıyır inzibati iddialar və digər yüksək vəzifəli şəxslər üçün ali apelyasiya məhkəməsi fəaliyyət göstərir hər iki cins üçün ümumi seçki hüququ cü ildən bəri türkiyədə tətbiq olunur və yaşına girmiş hər bir türk vətəndaşı seçki hüququna malikdir türkiyədə seçki bölgəsi var və bu seçki bölgələrindən namizəd olan yaş üstü şəxslərdən ü beş il aralıqlarla siyahı üsulu majoritar seçki sistemi yolu ilə millət vəkili seçilir konstitusiya məhkəməsi anti dünyəvi və ya separatist hesab etdiyi siyasi partiyaların dövlət maliyyəsini və ya tamamilə fəaliyyətlərini ləğv etmək hüququna malikdir ölkədə seçki həddi tətbiq olunur cü ildə respublikanın elan olunmasından bəri ölkənin dünyəviliyi aktual bir mövzuya çevrilmişdir türkiyədə islamçılar və atatürkün islahatlarını dəstəkləyən atatürkçülər ictimai həyatında dinin uyğun rolu mövzusunda müzakirələr yaşayan iki əleyhdar tərəfdir atatürkçülər dünyəvi konstitusiya demokratiyasının və qərbləşdirilmiş dünyəvi həyat tərzinin tərəfdarıdır iqtisadiyyat təhsil və digər ictimai xidmətlərə dövlət sərmayesinin tərəfdarıdırlar ci illərdən bəri ölkədə gəlir bərabərsizliyinin və sinif ayrıseçkiliyinin artması nəzəri olaraq səlahiyyət ictimai həmrəylik və sosial ədalət öhdəliyini dəstəkləyən lakin praktikada mübahisələrə səbəb olan islam populizminə səbəb olmuşdur türkiyədə insan haqqları beynəlxalq mühitdə qınanlımış və müxtəlif müzakirələrin əsas mövzusu olmuşdur illəri arasında avropa insan hüquqları məhkəməsi tərəfindən xüsusilə azad yaşamaq hüququ olmaqla ümumi insan haqları pozuntuları və azadlıq pozuntuları səbəbiylə türkiyə əleyhinə qərar alınmışdır kürd qadın lgbt hüquqları və mətbuat azadlığı kimi digər məsələlər də böyük mübahisələrə səbəb olmuşdur son zamanlarda türkiyədə qeydə alınan insan haqqları pozuntuları avropa birliyi üzvlüyünə bir maneə olaraq qalmağa davam edir jurnalistləri müdafiə komitəsindən verilən məlumata görə illərdir ölkəni idarə edən akp hökuməti dünyada mətbuat azadlığı baxımından ən böyük təzyiqlərdən birini tətbiq edir ölkədəki bir çox jurnalist ergenekon balyoz kimi müxtəlif iddialar və cı ildə baş vermiş çevriliş cəhdindən sonra aparılan təmizlik çərçivəsində terrorizm və dövlət əleyhinə fəaliyyət ittihamları ilə həbs olunmuşdur jurnalistlərə qarşı türkçülüyü alçaltmaq və məhkəmə sisteminə təsir göstərmək ittihamları ilə müxtəlif iddialar irəli sürülmüş və hökumətin mətbuatda özünütənzərəni gizlətdiyi iddia edilmişdir ci ildə jurnalistləri qoruma komitəsi türkiyədə jurnalistin həbs olunduğunu hesabat edərək ölkənin bu rəqəmlə ən çox jurnalist həbs edən ölkə sıralamasında iran eritreya və çini keçərək üst hissələrə yerləşdirdiyini bildirmişdir digər tərəfdən freemuse doqquz musiqiçinin əsərlərinə görə həbs olunduğunu və musiqiçilərin həbsi baxımından ölkənin rusiya və çindən sonra üçüncü sırada olduğunu müəyyən etmişdir köhnə abş dövlət departamenti spikeri filip krouley türkiyədə jurnalistlərə qarşı təhdid ehtiva edən meyllər haqqında böyük narahatlıqlarının olduğunu bildirmişdir türkiyə freedom house tərəfindən qismən azad sinfində qiymətləndirilmişdir cı ilin iyununda avropa şurası parlament assambleyasının türkiyədə demokratik idarələrin fəaliyyəti layihəsi çərçivəsində ölkədə araşdırmalar aparılmış və bir çox demokratik təşkilatların fəaliyyəti barədə ciddi şübhələr olduğunu irəli sürmüşdür türkiyə hüquq sisteminin böyük bir hissəsi avropadan əsinlənmişdir öhdəliklər məcəlləsi və türkiyə mülki məcəlləsi isveçrə hüquq sisteminin türk mədəniyyətinə uyğunlaşdırılması ilə hazırlanmışdır inzibati hüquq qaydaları fransadakı eyniadlı sistemə cinayət məcəlləsi isə italiya məhkəmə sisteminə əsaslanmışdır türkiyədə güclər ayrılığı prinsipi mənimsənilmişdir bu prinsipə uyğun olaraq məhkəmə sistemindən yalnız türk millətinə fəaliyyət göstərən müstəqil məhkəmələr istifadə edə bilər məhkəmələrin müstəqilliyi və quruluşu hakim və prokurorların səlahiyyət müddəti ərzində təhlükəsizliklərinin təmin edilməsi hakim və prokurorların vəzifələri hərbi məhkəmələr və quruluşu yüksək məhkəmələrin səlahiyyət və vəzifələri türkiyə konstitusiyası tərəfindən müəyyən edilir türkiyə konstitusiyasının ci maddəsinə görə məhkəmələrin quruluşu vəzifə və səlahiyyətləri sadəcə dövlət tərəfindən idarə oluna bilər bu və əlaqədar digər konstitusiya maddələri istiqamətində türkiyədəki məhkəmə sistemi mühakimə məhkəmələri idarə məhkəmələri və hərbi məhkəmələr olmaqla üç əsas başlıq altında toplanır hər başlıqda yüksək səviyyəli məhkəmələr və yüksək hökmlər mövcuddur ölkədəki inzibati mübahisələrin həlli üçün mübahisələr məhkəməsi yaradılmışdır türkiyədə hüquq mühafizə qüvvələri ümumi təhlükəsizlik müdirliyi və ümumi jandarma komandirliyi kimi müxtəlif vahidlərə ayrılmışdır bütün bu qüvvələr türkiyə respublikası prezidentinə və ya daxili işlər nazirliyinə bağlı olaraq hərəkət edirlər ədliyyə nazirliyi tərəfindən noyabr ci ildə açıqlanan hesabata görə türkiyə həbsxanalarında məhkumların sayı nəfəri keçmiş və bu rəqəm ci ildəkinə nisbətən iki dəfə çox olmuşdur türkiyə birləşmiş millətlər təşkilatının oecd islam əməkdaşlıq təşkilatı atət iət qdiət d və g kimi beynəlxalq təşkilatların qurucu üzvlərindən biridir və cu illər arasında birləşmiş millətlər təşkilatı təhlükəsizlik şurasının müvəqqəti üzvü kimi xidmət etmişdir ənənəvi qərb istiqamətlənməsinə uyğun olaraq avropa ilə münasibətlər həmişə türkiyə xarici siyasətinin mərkəzi olmuşdur cu ildə avropa şurasının üzvü olan ölkə cü ildə avropa iqtisadi birliyi ilə tərəfdaşlıq əlaqələri qurmuşdur uzun illər davam edən siyasi danışıqlardan sonra türkiyə ci ildə eec ə tam üzv olmaq üçün müraciət etmiş ci ildə qərbi avropa birliyinin ortaq üzvü olmuş ci ildə avropa birliyi gömrük ittifaqına qoşulmuş ci ildə isə avropa birliyi ilə tam üzvlük danışıqlarına başlamışdır türkiyənin kipr problemində avropa birliyi üzvlərinin əksinə şimali kipr türk respublikasını dəstəkləməsi avropa birliyi ilə əlaqələrini çətinləşdirir və ölkənin birliyə daxil olması üçün üzvlük məlumat prosesində əhəmiyyətli bir maneə olmağa davam edir bu gün avropa birliyi üzvlüyü türkiyə tərəfindən strateji bir hədəf və dövlət siyasəti olaraq qəbul edilir türkiyənin xarici əlaqələrinin bir digər təyin edici ünsürü amerika birləşmiş ştatlarıdır sovet ittifaqının meydana gətirdiyi ortaq təhdid səbəbiylə türkiyə ci ildə nato ya üzv olmuş və soyuq müharibə ərzində vaşinqton hökuməti ilə yaxın ikitərəfli əlaqələr qurmuşdur türkiyə avropa birliyi ilə siyasi danışıqlara başlaması kimi əhəmiyyətli mövzular da daxil olmaq üzrə amerika birləşmiş ştatlarının siyasi iqtisadi və diplomatik dəstəyindən faydalanmışdır soyuq müharibədən sonra türkiyənin geostrateji əhəmiyyəti orta şərq qafqaz və balkan regionlarına yayılmağa başlamışdır türkiyə ci ildən bu yana birləşmiş millətlər və nato bünyəsi daxilində beynəlxalq sahədə müxtəlif güclərin qorunmasına köməkçi olmuşdur somali və keçmiş yuqoslaviyada sülh mühitinin qorunub saxlanmasına dəstək vermiş birinci körfəz müharibəsində koalisiya qüvvələrini dəstəkləmişdir bundan əlavə mövcudluğu mübahisəli olsa da şimali kipr türk respublikasının ərazisində min ehtiyat əsgərə sahibdir abş ın əfqanıstandakı sabitlik gücü ci ildən bəri bmt rəsmisi və nato rəhbərliyi altında beynəlxalq təhlükəsizliyə yardım qüvvələrinin bir hissəsidir cü ildən bəri türkiyə avropa korpusuna əsgər personalı təmin edir və avropa ittifaqının müharibə qruplarında iştirak edir türkiyə silahlı qüvvələri nato üzvü ölkələr arasında abş silahlı qüvvələrindən sonra gələn ən böyük ikinci hərbi gücdür və nato siyahıyaalmasına görə təxmini aktiv hərbçiyə sahibdir almaniya belçika niderland və italiya ilə birlikdə nato nun nüvə paylaşma siyasətinin bir hissəsi olan beş ölkədən biridir incirlik hərbi hava bazasında ədəd b nüvə bombasına sahibdir və bunların da ı türkiyə hərbi hava qüvvələri tərəfindən nüvə qarşıdurması vəziyyətində nato dan təsdiq alınması şərti ilə istifadə edilə bilər türkiyə silahlı qüvvələri üç hissədən ibarətdir quru qoşunları hərbi dəniz qüvvələri və hərbi hava qüvvələri daxili təhlükəsizlik və hərbi funksiyaları təmin edən jandarma və sahil mühafizəsi sülh dövründə daxili işlər nazirliyinə müharibə dövründə isə quru və dəniz hərbi qüvvələrinə bağlıdır türkiyə silahlı qüvvələrinə əmr və rəhbərlik edən ən yüksək səviyyəli quruluş olan baş qərargah rəisi prezident tərəfindən təyin edilir və baş nazir qarşısında cavabdehdir nazirlər şurası milli təhlükəsizlik və ölkənin müdafiəsi üçün lazımi silahlı qüvvələrin hazırlanması üçün parlament qarşısında cavabdehdir lakin müharibə elan etmə xarici ölkələrə əsgər göndərilməsi və ya xarici ölkə əsgərlərinin türkiyəyə gətirilməsinə icazə vermə səlahiyyətləri yalnız məclisə aiddir sağlamlıq problemi olmayan hər bir türkiyə vətəndaşı üçün təhsili və iş yerindən asılı olaraq üç həftədən bir ilədək müddətli hərbi xidmət keçməsi məcburidir türkiyədə vicdani rədd tətbiqi yoxdur və əsgərlik yerinə digər alternativ təqdim edilmir türk silahlı qüvvələrinin albaniyada iraqda qətərdə və somalidə xarici hərbi bazaları var forbes jurnalının verdiyi məlumata görə qlobal sülh indeksi türkiyə əsasən qonşuları ilə münasibətləri getdikcə gərginləşdiyinə görə dünyanın ölkə arasında ci yeri tutmuşdur türkiyə inzibati baxımdan unitar bir quruluşa malikdir və bu vəziyyət türk ictimai rəhbərliyinə şəkil verən ən əhəmiyyətli faktorlardandır dövlətin əsas işləməsindəki üç güc olan qanunvericilik icra və məhkəmə nəzərə alınaraq yerli rəhbərliklərin hər hansı bir gücü yoxdur il və digər vahidlərin rəhbərliyi mərkəzi hökumətdən sonra gəlir yerli hakimiyyət orqanları yalnız hakimiyyətdə olduğu vilayətlərdə xidmət etmək üçün yaradılmışdır vilayətlərin başında qubernatorlar ilçələrin başında isə bələdiyyə başçıları idarəçi olaraq vəzifəlidir bələdiyyə başçıları və quberniyayalar isə mərkəzi hökumət tərəfindən təyin olunan digər yüksək vəzifəli şəxslərdən asılıdır türkiyənin paytaxtı ankaradır ölkənin ən böyük inzibati vahidləri ildir və ildən ibarətdir bu illər ilçələrə bölünmüş cəmi ilçədən ibarətdir həmçinin ölkə coğrafi demoqrafik və iqtisadi şərtlər göz önünə alınaraq coğrafi region və alt regiona ayrılmışdır lakin bu bölgələr hər hansı bir inzibati quruluşu təmsil etmir türkiyə torpağı iki qitədə yerləşən avrasiya ölkəsidir ərazisinin i asiyada yerləşir və bu hissə anadolu adlanır qalan hissə isə avropa qitəsində yerləşir və şərqi frakiya adlanır mərmərə dənizi dardanel və bosfor anadolu və şərqi frakiyanı bir birindən ayırır türkiyə xəritəsi kobud düzbucaqlı formasını xatırladır kilometr uzunluğunda və km genişliyindədir şimal paralelləri və şərq meridianları arasında yerləşir göllər ilə birlikdə km ərazini əhatə edir km asiya ərazisi qalan km isə avropa ərazisini təşkil edir bu rəqəmlərlə sahəsinə görə dünyanın ci ən böyük ölkəsidir üç tərəfdən də dənizlə qərbdən egey dənizi şimalda qara dəniz və cənubda aralıq dənizi şimal qərbdən isə mərmərə dənizi ilə əhatə olunmuşdur türkiyənin avropadakı hissəsi olan şərqi frakiya yunanıstan və bolqarıstan ilə asiya hissəsi adlanan anadolu isə suriya iraq iran azərbaycan ermənistan və gürcüstan ilə həmsərhəddir anadolu dar sahil düzənliyi ilə əhatə olunmuş yüksək mərkəzli platformadır şimalda koroğlu və şimali anadolu dağları cənubda tavr dağları ilə əhatə olunmuşdur türkiyənin şərqinə getdikcə yüksəklik artır və bura fərat dəclə araz kimi müxtəlif çayların qaynağıdır metr yüksəkliyindəki türkiyənin ən yüksək dağı olan ağrı dağı və ən böyük gölü olan van gölü də şərqi anadoluda yer alır türkiyə aralıq dənizi şərqi anadolu egey cənub şərqi anadolu mərkəzi anadolu qara dəniz və mərmərə olmaq üzərə coğrafi regiona bölünmüşdür dar bir arx kimi görünən qara dəniz regionu şimali anadolu boyunca nizamsız olaraq uzanır və ölkənin ümumi ərazisinin altıda birini təşkil edir şərqə doğru irəlilənilən zaman düzənlik sahələrin artmasına paralel olaraq hündürlüyün artdığı da görülür türkiyə yer formalarının müxtəlifliyi minlərlə ildir bölgənin ərazisini şəkilləndirən yerin hərəkətliliyinin bir nəticəsidir üzərində sönmüş vulkanlar var və zəlzələlər hələ də tez tez baş verir dardanel və bosfor ölkədəki qırılma xətlərinin əsas enerji mənbəyidir ölkənin şimalında və şərqində zəlzələlərə səbəb olan böyük qırılma xətləri var cu ildə şimali anadolu qırılma xəttində meydana gələn böyük mərmərə zəlzələsi minlərlə insanın ölümünə səbəb olmuşdur türkiyənin qeyri adi ekosistemi və yaşayış müxtəlifliyi ölkədə əhəmiyyətli bir növ müxtəlifliyinin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur anadolu torpaqları əkinçilik üçün istifadə edilməyə başladığı illərdən etibarən bir çox bitkinin vətəni olmuşdur və hal hazırda bu bitkilər türkiyədə yaşayan insanlar tərəfindən istifadə edilməkdədir türkiyə fauna müxtəlifliyi flora müxtəlifliyindən belə daha çoxdur ümumilikdə bütün avropa ölkələrində heyvan növlərinin sayının olmasına baxmayaraq bu rəqəm türkiyədə dən çoxdur şimali anadolu qozası və yarpaq tökən qarışıq meşələri türkiyənin şimalındakı şimali anadolu dağlarının böyük bir hissəsini örtür və bir ekoloji bölgə meydana gətirir bu dağların şərq ucunda qafqaz qarışıq meşələri var bölgə həm də avrasiya vəhşi təbiətinin vətənidir burada şahin berqut məzar qartalı kiçik qartal qafqaz tetrası və stenolaz kimi quşu növləri də yaşayır şimali anadolu dağları ilə qara dəniz arasındakı dar sahil xəttində yer üzərində az miqdarda görülən mülayim ekvatorial iqlim tipinə və euskin kolşik yarpaq tökən meşələrə rast gəlinir türkiyədə milli park təbii park qoruq vəhşi heyvanların qorunma sahəsi və təbii abidə mövcuddur olimpos bəydağları milli parkı ağrı dağı milli parkı iynəada subasar meşələri milli parkı uludağ milli parkı türkiyədəki ən çox ziyarət edilən milli parklardır türkiyənin paytaxtı ankara eyniadlı ankara pişiyi ankara dovşanı və ankara keçisi kimi hayvanlarıyla məşhurdur ölkənin digər milli simvollarından biri də van pişiyidir və adını şərqi anadoludakı van ilindən alır həmçinin türkiyəyə xas anadolu çoban iti kanqal ağsaray malaqlısı və ağbaş kimi it növləri də vardır türkiyədə üç fərqli iqlim tipinə rast gəlinməkdədir ümumiyyətlə egey dənizi və aralıq dənizi sahillərində görülən aralıq dənizi iqlimində yay isti və quru qışı isti və yağışlıdır təbii bitki örtüyü makvisdir qara dəniz sahillərində görülən dəniz iqlim tipi hər fəsildə yağıntının müşahidə olunmasına təkan verir təbii bitki örtüyü isə meşələrdir qara dəniz sahilləri türkiyənin il ərzində ən yüksək yağış alan tək bölgəsidir və şərqi qara dəniz bölməsi illik millimetr yağıntı alır egey dənizi ilə qara dənizi birləşdirən mərmərə dənizinin sahillərində keçid iqlim tiplərinə rast gəlinir dənizin cənubunda aralıq dənizi şimalda qara dəniz və şimal qərbdə isə kontinental iqlim müşahidə olunur qar yağışı demək olar ki hər il mərmərə və qara dəniz regionlarıdna müşahidə olunsa da qar yerdə sadəcə bir neçə gün qalır qara dəniz və aralıq dənizindəki sahillərə paralel olaraq dağlar dənizlərdən gələn mülayim hava kütlələrinin daxili hissələrə çatmasına mane olur mərkəzi anadolu şərqi anadolu və cənub şərqi anadolu regionlarında kontinental iqlimə rast gəlinir illik və gündəlik temperatur fərqləri bu iqlimdə yüksəkdir yay ayları isti və quru qış ayları isə soyuq və qarlı keçir şərq hissələrdə qış ayları olduqca sərtdir şərqi anadoluda havanın temperaturu   c və   c qədər enə bilər və ildə ən az gün qarlı keçir qərbdə qış temperaturu orta hesabla   c olaraq müşahidə olunur yay ayları ölkə boyu isti və quru olsa da ümumiyyətlə iyul və avqust ən quraq aylardır may ayı isə ən çox yağıntının alındığı aydır və gün ərzində temperatur c dən yuxarı qalxa bilər ünvana əsaslanan əhali qeydiyyat sistemi nəticəsində əldə edilən məlumatlara görə dekabr etibarilə türkiyə əhalisi milyon min nəfərdir bu rəqəm ilk rəsmi siyahıyaalma edildiyi zaman ci ildə milyon olmuşdur ci ildə bu göstərici cı ilə nisbətən min çox ölkənin əhalisinin artım tempi isə olmuşdur əhalinin i il və ilçə mərkəzlərində yaşayır türkiyədə hər km başına ortalama adam düşür əhalinin i yaş qruplarında i yaş qrupundadır əhalinin təqribən i yaş və daha yuxarı yaş qrupunda yer alır əhalinin ortalama yaşı dür türkiyənin ən inkişaf etmiş və ən sıx şəhəri istanbuldur bununla yanaşı istanbul avropanın üçüncü dünyanın isə ən böyük cü şəhəri statusuna da malikdir türkiyə konstitusiyasının cı maddəsi türkiyə respublikasına vətəndaşlıq əlaqəsi ilə bağlı olan hər kəsi bir türk olaraq adlandırır bu səbəblə türkiyədə hüquqi mənada türk sözü bir etnik mənşəyi ifadə etməkdən çox ölkənin vətəndaşı olan hər kəsi ifadə edir ölkənin böyük əksəriyyətinin etnik mənşəyi türkdür cia ya əsasən ölkə əhalisindəki türklərin nisbəti kondaya əsasən və konsensusa əsasən dir əhalinin etnik yayılmasına aid bir çox məlumatların olmasına baxmayaraq türkiyə tərəfindən açıqlanan rəsmi əhali sayıları etnik mənşəyə aid rəqəmlər vermədiyi üçün rəsmi məlumatlar mövcud deyil aparılan siyahıyaalmalara görə türkiyədə albanlar azərbaycanlılar ərəblər bosniyalılar çərkəzlər qaraçılar gürcülər həmşinlilər lazlar pomaklar suriyalılar və zazalar daxil olmaqla bir çox etnik qrup yaşasa da ölkədə rəsmi olaraq tanınan azlıqlar yalnız ermənilər yunanlar və yəhudilərdir lozanna müqaviləsi ilə azlıq rəsmən tanınmışdır türklərdən sonra ölkədə yaşayan ən böyük etnik qrup kürdlərdir kürdlərin əhalidə nisbəti cia hesabatına görə kondaya görə və konsensusa görə təşkil edir kürdlər ölkənin türkiyə kürdüstanı olaraq da bilinən şərq və cənub şərq hissələrində cəmlənmişdir kürd əhalisi tuncəli bingöl muş ağrı iğdır elazığ diyarbakır batman şırnak bitlis van mardin siirt və hakkari illərində üstünlük təşkil edirlər bundan əlavə şanlıurfada əhalinin ni qarsda isə əhalinin ni təşkil edir illərdir daxili miqrasiya ilə kürdlər ölkənin mərkəzində və qərbində yerləşən bütün böyük şəhərlərdə məskunlaşmışdır xüsusilə istanbulda milyona yaxın kürd yaşayır və bu şəhəri dünyanın ən yüksək kürd əhalisi olan şəhərə çevirir cia məlumatlarına görə türklər və kürdlərdən başqa digər azlıqların nisbəti dir üç tanınmış azlıqdan başqa hər hansı bir azlıq üçün müəyyən hüquqlar mövcud deyil azlıq termini türkiyədə həssas bir mövzudur və həssas olmağa davam etməkdədir azlıqları qanuni olaraq tanımasa da dövlət rəsmi trt kanalına azlıqların danışdığı müxtəlif dillərdə radio və televiziya proqramları hazırlamağa icazə verir trt avaz türkiyədə azərbaycan dilində faəliyyət göstərən dövlət kanallarından biridir türkiyə əhalisinin i immiqrantlardan ibarətdir ci ilin dekabr ayına olan məlumata görə ölkə milyon suriyalı qaçqına ev sahibliyi edir və türkiyə dünyada ən böyük qaçqın əhalisinə məxsus ölkə statusuna malikdir suriya vətəndaş müharibəsindən qaçan bu qaçqınlar afət və təcili yardım nazirliyi tərəfindən hazırlanan çadırlarda qonaq edilmiş bir müddət sonra bir çoxu türkiyə şəhərlərinə köç edərək normal həyatlarına davam etmişlər türkiyənin rəsmi dili eyni zamanda əhalinin in ana dili olan türkcədir əhalinin təxminən i kürd dilində ana dili kimi danışır ərəb və zaza dillərini ana dili kimi danışanların nisbəti dən çoxdur bununla yanaşı türkiyədə abaza abxaz çərkəz qaraçı laz zaza dilləri təhlükə altındadır türkiyədə səhiyyə xidmətlərinə sağlamlıq nazirliyi tərəfindən hazırlanan mərkəzi bir dövlət sistemi ilə nəzarət edilir cü ildə hökumət səhiyyə xidmətlərinə ayrılan büdcə nisbətini artıran və əhalinin böyük bir hissəsini sağlam hala gətirməyi məqsəd qoyan geniş əhatəli bir səhiyyə islahatı proqramını təqdim etdi türkiyə statistika təşkilatı ci ildə sadəcə səhiyyə xidmətləri sahəsinə milyard tl xərcləndiyini açıqladı xidmət haqlarının i ictimai təhlükəsizlik təşkilatı tərəfindən qalan isə xəstələr tərəfindən ödənilmişdir rəqəmlərinə görə türkiyədə səhiyyə qurumu mövcuddur və həkim başına ortalama xəstə düşür hər nəfər əhaliyə isə yataq düşür türkiyədə gözlənilən həyat müddəti kişilərdə il qadınlarda il olmaqla birlikdə ümumi əhali ortalamasının gözlənilən həyat müddəti ildir ölkədə ölümlərə ən çox səbəb olan xəstəliklərdən ilk üçü dövran sistemi xəstəlikləri xərçəng və tənəffüs xəstəlikləridir türkiyədə məktəb təhsil pillələri təhsil nazirliyinin tabeliyindədir dörd illik ibtidai məktəb dörd illik orta məktəb və dörd illik lisey daxil olmaqla on iki illik təhsil məcburidir oecd hesabatlarına görə ölkədə orta məktəbi bitirməmiş yaş qrupundakı insanlar gəlirlərinin orta hesabla ni orta məktəbi bitirən eyni yaş qrupu həmkarlarından alırlar ölkənin əsas təhsil səviyyəsi digər oecd ölkələrindən aşağı səviyyədə keçirilir türkiyə beynəlxalq tələbə qiymətləndirmə proqramı hesabatına görə cü sırada yer alır yüksək keyfiyyətli liseylərə daxil olmaq ölkə daxilində keçirilən tələbə yerləşdirmə imtahanlarının balından asılıdır buna görə də ölkədə repititor yanına gedən şagirdlərin ortalama yaşı a düşmüşdür yetkin əhalinin i oxuma yazma qabiliyyətlərinə malikdir türkiyədə kişi əhalinin savadlılıq səviyyəsi qadın əhalinin isə savadlılıq səviyyəsi təşkil edir türkiyə rəsmi dini olmayan dünyəvi dövlətdir din və vicdan azadlığı ölkə konstitusiyası ilə təmin edilir ancaq ölkədə müxtəlif islam partiyalarının qurulması ilə dinin idarədəki rolu ilə bağlı müzakirələr başladı ölkədəki dövlət qurumlarında və məktəblərdə uzun illərdir islam siyasətinin simvolu sayıldığı üçün hicab taxmaq qadağan olmuşdur lakin bu qadağa ci ildə universitetlərdə cü ildə dövlət qurumlarında və cü ildə ümumtəhsil məktəblərində ləğv edildi islam dini türkiyədə dominant dindir və müxtəlif məlumatlara görə əhalinin i müsəlmandır ancaq bu rəqəm hər mənbəyə görə dəyişir və adətən olaraq göstərilir ortaq təriqət sünni məzhəblərindən olan hənəfilikdir ölkədəki ən yüksək dini orqan dəyanət işləri üzrə nazirlikdir və hənəfi məzhəbinin qaydalarına görə dini islahatlar keçirir həmçinin nazirlik ölkədə fəaliyyət göstərən mindən çox məscid və imam üçün məsuliyyət daşıyır bundan əlavə ölkədə şiəlik də yayğındır və alimlər şiələrin sayının milyon arasında olduğunu söyləyirlər ci ildə köhnə diyanət işləri üzrə dövlət naziri və diyanət işləri başçısı mustafa səid yazıcıoğlunun türkiyədə milyon şiə olduğu təxmin edildiyi fikrini irəli sürmüşdür aksiyon jurnalının məlumatlarına görə ölkə əhalisinin milyonu şiə on ikicilərdən ibarətdir təsəvvüflə əlaqəli olanlar da var və əhalinin i heç bir təriqətlə əlaqəsi olmayan müsəlmanlardır cü ildə türkiyənin qeyri müsəlman əhali nisbəti olmuşdur ci ildə bu say ə enmişdir bu gün ölkədə yunan katoliklər də daxil olmaqla müxtəlif məzhəblərdən olan xristian var və bu rəqəm türkiyə əhalisinin dən daha azdır ölkədə açılmış kilsələrin sayı dır istanbul əsrdən bəri şərqi pravoslav kilsəsinin mərkəzi olmuşdur türkiyədə səfərad mənşəli yəhudi yaşayır e ə v əsrdən bəri anadoluda yəhudi icmaları məskunlaşmağa başladıqdan sonra xv əsrin sonlarında ispaniyadan qovulmaqla osmanlı imperiyasında ispan və portuqal yəhudilərin məskunlaşmasına icazə verildi beləliklə anadoluda yəhudi əhalisi artdı xx əsrdə yəhudilərin ölkədən sürətlə miqrasiyaya baxmayaraq bu gün də çox az yəhudi əhalisi türkiyədə yaşayır türkiyə üdm aqp sıralamasında cü üdm nominal sıralamasında isə ci sırada yer alır oecd və g kimi əsas iqtisadi təşkilatların təsisçilərindən biridir ci ildə fəaliyyətə başlayan avropa ittifaqı türkiyə gömrük ittifaqı ölkənin idxal və ixracının yüksək dərəcədə artmasına təsir göstərmişdir avropa ittifaqı türkiyə gömrük ittifaqı ölkənin xarici ticarət siyasətinin ən əhəmiyyətli təşkilatlarından biridir ci ildə türkiyə ixracatı əvvəlki ilə nisbətən artım ilə milyard dollara çatmışdır ən çox məhsul ixrac olunan ölkələr almaniya iraq ingiltərə italiya və fransa olmuşdur bununla birlikdə eyni ildə milyard dollarlıq idxal səbəbilə milyard dollarlıq xarici ticarət kəsiri yaranmışdır bu göstərici bir il əvvəl milyard dollar olmuşdur cü ildə ən çox idxalat müvafiq olaraq çin almaniya rusiya və abş dan olmuşdur türkiyə nəhəng avtomobil sənayesinə sahibdir türkiyə iqtisadiyyatının digər vacib sahələri arasında bankçılıq tikinti məişət texnikası elektronika tekstil neft emalı neft kimya məhsulları qida dağ mədən dəmir polad və maşınqayırma yer alır cü il məlumatlarına görə türkiyə üdm sinin i kənd təsərrüfatı i sənaye və i xidmət sahələri olmuşdur bu göstəricilərə baxmayaraq hələ də əhalinin dörddə biri kənd təsərrüfatında çalışır ci il hesabatına görə işləyən əhalinin yalnız i qadınlardan ibarətdir ki bu da oecd üzvü ölkələr arasında ən aşağı göstərcidir türkiyədəki ən varlı təbəqənin gəliri ən yoxsul təbəqənin gəlirindən qat daha çoxdur əhalinin i yoxsulluq həddində yaşayır birinci dünya müharibəsi və türkiyə istiqlaliyyət müharibəsindən sonra yaranan respublikanın ilk altmışıncı illəri cü illər arasında dövlət iqtisadiyyatı pis vəziyyətdə olmuşdur özəl sektor xarici ticarət xarici valyuta axını və birbaşa xarici investisiyanın miqdarı kimi mövzularda müxtəlif məhdudiyyətlər qoyuldu və büdcə planları elan edildi ancaq cü ilə qədər baş nazir turqut özal özəl sektoru ön plana çəkən bir sıra islahatlara başladı dövlət borcunun çox olması ilə yanaşı keçirilən islahatlar sürətli iqtisadi inkişafa yol açdı lakin və cu illərdə maliyyə böhranları səbəbiylə iqtisadiyyatda düşüşlər yaşandı cü illər arasında ölkənin üdm nin illik orta artımı səviyyəsində müəyyən edilmişdir maliyyə çatışmazlığı və geniş yayılmış korrupsiya ilə yanaşı əlavə maliyyə islahatlarının olmaması yüksək inflyasiya və zəif bank sektoru makroiqtisadi dəyişkənliyin artmasına səbəb oldu ci il böhranından sonra dövrün maliyyə naziri kamal dərviş tərəfindən tərtib edilmiş islahatların nəticəsi olaraq inflyasiya hədsiz dərəcədə azalmış investorlar tərəfindən xarici sərmayələr artmış işsizlik nisbəti kəskin azalmışdır xarici ticarət üzərində dövlət nəzarətini azaldan türkiyə tədricən iqtisadi tənzimləmə yolu ilə müxtəlif bazarlar açaraq xalqa məxsus müxtəlif qurumları özəlləşdirməyə başladı dövlət borcunun üdm ə nisbəti ci ildə tənəzzül səviyyəsindən aşağı düşsə də cu ilin üçüncü yarısında ə yüksəldi ci illər arasında illik üdm artım tempi orta hesabla olaraq təyin olunmuşdur bu rəqəm türkiyəni ən sürətli böyüyən iqtisadiyyatlardan birinə çevrildi ancaq ci ildə böyümə yavaşladı və cu ildə qlobal iqtisadi böhran nisbətində iqtisadiyyatın tənəzzülünə təsir etdi cu ildə ölkə iqtisadiyyatının təxminən böyüdüyü hesabat edildi istanbulun üçüncü beynəlxalq istanbul hava limanı milyon sərnişinə xidmət etmək imkanına malik dünyanın ən böyük hava limanlarından biridir cü ildən bəri türkiyənin bayraq daşıyıcısı olan türk hava yolları skytrax tərəfindən və ci illərdə ardıcıl olaraq beş dəfə avropanın ən yaxşı hava yolu şirkəti seçilmişdir dünyanın ölkəsində istiqamət yerli və beynəlxalq ilə türk hava yolları cı ilə qədər xidmət etdiyi ölkələrin sayına görə dünyanın ən böyük hava yolları şirkəti seçilmişdir türkiyədə su təchizatı və kanalizasiya sistemi çətinliklərlə xarakterizə olunur son onillik ərzində demək olar ki əhalinin hamısı içməli suya sahibdir türkiyənin böyük şəhərində avtonom kommunal xidmətlər yaradıldı xərclərin bərpası artırıldı və bu da xidmət təminatının davamlılığına zəmin yaratdı cü ildə kanalizasiya vasitəsilə toplanan çirkab sularının i təmizləndi digər problemlərin həllərinə çirkab suların təmizlənməsini daha da artırmaq suyun lazımsız istifadəsinin qarşısını almaq və kənd yerlərində adekvat sanitariya imkanlarını genişləndirmək aiddir sektorda avropa standartlarına uyğun olmaq üçün tələb olunan sərmayənin xüsusən çirkab suların təmizlənməsi ildə milyard avro səviyyəsində olduğu mövcud investisiya səviyyəsindən iki qat çox olduğu təxmin edilir tübitak türkiyədə elm və texnologiyanı inkişaf etdirən aparıcı agentlikdir tüba türkiyədə elmi fəaliyyətini tanıtmaq üçün fəaliyyət göstərən özəl elm cəmiyyətidir taek isə türkiyənin rəsmi nüvə enerji qurumudur qurumun məqsədi nüvə enerjisi sahəsində akademik tədqiqatlar aparmaq dinc nüvə alətlərinin inkişafına təkan vermək və onları tətbiq etməkdir hərbi texnologiyalar sahəsində araşdırma və inkişaf üçün fəaliyyət göstərən türkiyənin hökumət şirkətləri arasında türk aerokosmik sənayesi aselsan havelsan roketsan mke və digərləri yer alır türk peyk təşkilatı inteqrasiya və test mərkəzi milli müdafiə nazirliyinə məxsus və türk aerokosmik sənayesi tərəfindən idarə olunan bir çox kosmik gəmi istehsalı üzərində araşdırmalar aparılır türk kosmik sistemi türkiyənin peyk yollama qabiliyyətini inkişaf etdirən bir layihədir bu layihə kosmik limanların inşası peyk vasitələrinin inkişafı eləcə də uzaq yer stansiyalarının qurulması üçün məsuliyyət daşıyır türksat türkiyədəki yeganə rabitə peyk operatorudur və türksat seriyalı peykləri idarə edir göktürk göktürk və göktürk türkiyə milli müdafiə nazirliyi tərəfindən idarə olunan kəşfiyyat üçün istifadə olunan yer araşdırma peykləridir bilsat və rasat tübitak kosmik texnologiyaları araşdırma institutu tərəfindən idarə olunan elmi yer peykləridir ci ildə şimali karolina universitetinin türkiyəli professoru əziz sancar hüceyrələrin dnt ni zədələməsinin qarşısının alınması üçün aparılan araşdırmalara görə tomas lindahl və pol modriç ilə birlikdə kimya üzrə nobel mükafatına layiq görülmüşdür digər türk alimləri arasında behçet xəstəliyini kəşf edən həkim xülusi bəhçət və arf dəyişməzini təyin edən riyaziyyatçı cahit arf da yer alır türkiyədə turizm sektoru xxi əsrdə demək olar ki hər il daha da inkişaf edir və iqtisadiyyatın vacib hissələrindən biridir türkiyə mədəniyyət və turizm nazirliyi hazırda evim türkiyə adı altında türk turizmini təbliğ edir türkiyə son illərdə ən çox xarici qonağı almaniya və rusiyadan qəbul etmişdir azərbaycan isə bu siyahıda turist ilə cu sırada yer almışdır ci ildə türkiyə beynəlxalq turist ziyarətlərinin sayına görə milyon xarici turist ilə dünyada cı yeri tutdu türkiyə istanbulun tarixi əraziləri kapadokiya qayalıqları çatalhöyük troya kimi unesco ümumdünya irsinə sahibdir türkiyədə dünyanın yeddi möcüzəsindən ikisi dünyanın ən qədim dini məskunlaşma mərkəzi göbəklitəpə və bir çox digər irslərə rast gəlmək mümkündür turizmin ən yüksək inkişaf etmiş bölməsi sahil turizmidir sahil turizminə dəniz çimərlik günəş biomüxtəliflik və dəniz məhsulları daxildir çimərliklərdə və otellərdə su idman növləri gəmi gəzintiləri tibbi xidmətlər və restoranlar təşkil edilir avropa turistlərinin i dəniz sahillərinə daha çox üstünlük verir türkiyənin cənub və qərb əraziləri aralıq dənizi və egey sahilləri turistlər tərəfindən xidmət və keyfiyyətinə görə ən çox seçilən turistik məkanlardan biridir ikinci sırada isə türkiyənin şimal əraziləri qara dəniz və mərmərə dənizinin sahilləri yer alır qara dəniz sahillərinin iqlimi sahilyanı turizmin inkişafı üçün uyğun deyil qara dəniz sahilyanı ərazilər üçün turizmin qarşısını yay yağışları səbəbilə nisbi rütubətin dən çox olması alır aralıq dənizi iqliminin üstünlük təşkil etdiyi egey və aralıq dənizi sahillərində rütubət dən aşağıdır egey və aralıq dənizi sahillərində hava istiliyi səbəbindən dəniz suları ideal istilikdə olur körfəzlərin ölkənin böyük bir hissəsini əhatə etməsi sahil turizminin inkişafına öz töhfəsini verir körfəz sahillərində böyük otellər və kurort məskənləri inşa edilmişdir sahil turizminin mühüm meyarlarından biri də mavi bayraq göstəricisidir cü ildə türkiyə dünyada ən çox mavi bayraq çimərliyinə sahib cü ölkə olmuşdur ci ildə siyahıda ci sıraya yüksəlmişdir ispaniya çimərlik ilə ci türkiyə çimərlik ilə ci yunanıstan isə mavi bayraqlı çimərlik ilə cü sırada yer almışdır türkiyə oğuz anadolu osmanlı və qərb mədəniyyətləri ilə qarşılıqlı əlaqədə mövcud olan zəngin mədəniyyətə sahibdir səlcuqlu və osmanlı dövründə yaranmış adət və davranış nümunələri də qorunub saxlanılmaqdadır nənə və babaların adları adətən nəvələrə verilir bir çox bölgədə hər adın bir mənası var gündəlik həyatda milli təqvim istifadə olunur ancaq mədəni həyat islamın sivilizasiyası ilə bir birinə qarışdığından hicri təqvim adları daim qorunub saxlanılır rəcəb şaban ramazan ən çox qoyulan dini adlardır türklər çadır qəsəbələrindən şəhərlərə taxta evlərdən mənzillərə kəndlərdən şəhərlərə köçmüşdür qərb geyimləri geniş yayılsa da köhnə geyim mədəniyyəti hələ də davam edir qida mədəniyyəti ətdən ibarətdir və bitki süd çörək bal balıq yumurta və qatıq əsas qidalardır toxuculuq dülgərlik dərzilik ən çox görülən sənətlərdir çarşılardan marketə bazarlardan supermarketə qədər gündəlik alış veriş mədəniyyəti daim inkişaf edir ən müasir nəqliyyat vasitələri quru hava dəniz və dəmir yolları vasitələridir şəhərlərarası inkişaf etmiş avtomobil yolları və dəmir yolları mövcuddur türk rəssamlığı qərb mədəniyyətindən ilham alaraq xix əsrin ortalarından başlayaraq fəal inkişaf etmişdir ilk rəssamlıq dərsləri cü ildə istanbul texniki universitetində keçirilirdi xix əsrin sonlarında osman hamdi bəy türk rəssamlığına ilk portreti gətirən şəxslərdən olmuşdur müasir tendensiyalar arasında impressionizm cərəyanından ən çox təsirlənən rəssamlardan biri də xəlil paşa olmuşdur cı ildə avropaya göndərilən gənc türk rəssamlar avropada hələ də çox təsirli olan fovizm kubizm və ekspressionizm kimi müasir cərəyanlardan ilhamlanaraq geri döndülər abidin dino camal tollu fikrət mualla fahrelnisə zeyid bedri rahmi eyüboğlu və burhan doğançayın rəhbərlik etdiyi d qrupu türk rəssamlığında yeni cərəyanların yaranmasına təkan vermişdir türk rəssamlığında digər vacib cərəyanlar cu illərin sonlarında yenilər qrupu cı illərdə onlar qrupu ci illərdə yeni dal qrupu və cı illərin qara qələm qrupları olmuşdur xalçaçılıq islam dini yayılmamışdan əvvəl də ənənəvi bir sənət olmuşdur uzun illər boyunca davam edən toxunulmuş xalçaçılıq sənətkarlığı müxtəlif mədəni ənənələri özündə cəmləşdirmişdir türk xalçalarında bizans üslublarının izləri aşkar edilmişdir orta asiyadan köç edən türk xalqları qafqaz və kürd tayfaları anadoluya köçərkən öz xalçaçılıq mədəniyyətlərinin anadolu mədəniyyətləri ilə qarışmasına səbəb olmuşdur daha sonradan islam dinin yayılması və islam sənətinin inkişafı türk xalça dizaynına da təsir etmişdir türk dilində ebru adlandırılan türk kağız sənətinin ən qədim nümunəsinin şair arifinin halnamə əsərinə aid olduğu bildirilir türk ədəbiyyatı türk mədəniyyəti ilə qarşılıqlı əlaqədə formalaşmışdır islam və avropa mədəniyyətlərinin qarşılıqlı əlaqəsi türk ədəbiyyatına böyük miqdarda təsir etmişdir türk ədəbiyyatının osmanlı dövrünə aid bir çox əsərləri fars və ərəb ədəbiyyatından təsirlənmişdir tənzimat islahatları əvvəllər məlum olmayan qərb janrlarını ilk növbədə roman və sərbəst şeirlərin yayılmasına səbəb oldu tənzimat dövründəki yazıçıların çoxu eyni janrlarda əsərlər yazmışdır şair namiq kamal cı ildə yazılmış intibah romanını ibrahim şinasi isə cı ildə ilk müasir türk pyesi olan şairin evliliyi əsərini yazmışdır müasir türk ədəbiyyatının köklərinin əsası cü illər arasında qoyulmuşdur türk ədəbiyyatı tarixində mühüm cərəyan ədəbiyyat i cadidə fəcr i ati və milliy ədəbiyyat olmuşdur xx əsr türk poeziyasında ilk radikal addım sərbəst şeir tərzini təqdim edən nazim hikmət tərəfindən atılmışdır türk poeziyasında başqa bir inqilab ci ildə orxan vəli oktay rüfət və melih cevdətin başçılıq etdiyi garip hərəkatı ilə baş tutmuşdur türk teatrının mənşəyi qədim bütpərəst rituallara və şifahi əfsanələrə əsaslanır min illər əvvəl anadolu sakinlərinin mərasimləri zaman nümayiş edilən rəqslər musiqi və mahnılar ilk şouların yaranmasına təkan verən elementlərdir zamanla qədim rituallar miflər əfsanələr və hekayələr teatr şoularına çevrildi xi əsrdən başlayaraq səlcuqlu türklərinin ənənələri yerli anadolu xalqlarının ənənələri ilə qarışdı və müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsi yeni pyeslərin yaranmasına yol açdı türk teatrının görkəmli oyunçuları rejissorları və dramaturqları arasında muhsin ərtuğrul haldun taner əziz nesin gülriz sururi yıldız kenter müşfik kenter haldun dormen sadri alışık çolpan ilhan münir özkul adilə naşit ərol günaydın qəzənfər özcan nicat uyğur gənco ərkal mətin sərəzli nevra sərəzli levent kırca zeki alasya mətin ağpınar müjdat gzn fərhan şənsoy və digərləri aiddir türk musiqisi əsasən türk ünsürlərindən ibarətdir orta asiya xalq musiqisi ərəb musiqisi yunan musiqisi osmanlı musiqisi fars musiqisi və balkan musiqisinin qismən təsiri olmuşdur müasir türk musiqilərində isə adətən avropa və amerika pop musiqisinin elementlərinə rast gəlinir türkiyədəki ənənəvi musiqinin kökləri xi əsrdə səlcuqlu türklərinin anadolu və irana köç etməsinə qədər uzanır müasir pop türk musiqisinin böyük hissəsi cu illərin əvvəllərində türk bəstəkarları qərbləşməyə səy göstərərkən yaranmışdır türkiyənin müxtəlif bölgələrindən gələn mühacirlərin türkiyə torpaqlarında məskunlaşması ilə musiqi janrları və musiqi alətlərinin müxtəlifliyi genişləndi mühacirlərin musiqi mədəniyyətlərinə əsaslanaraq türkiyədə yunan erməni alban polyak azərbaycanlı və yəhudi icmalarının etnik üslublarında yayımlanan pop musiqiləri yayılmağa başladı türkiyənin bir çox şəhər və qəsəbələrində bir sıra regional musiqi üslubunda musiqi yazan yerli musiqi səhnələri yaranmağa başladı buna baxmayaraq qərb pop musiqisi ci illərin sonlarında öz populyarlığını arabesk musiqiyə buraxdı lakin qərb pop musiqisi cı illərin əvvəllərində yenidən məşhurlaşmağa başladı sezən aksunun dəstəyi ölkədə pop musiqisinin populyarlığının artması tarkan və sərtab ərənər kimi bir sıra beynəlxalq miqyasda tanınan türk ulduzlarının meydana çıxmasına səbəb oldu cı illərin sonu pop və arabesk janrlarından fərqli olaraq türk alternativ rok musiqisi elektron musiqi hip hop rap və rəqs musiqiləri də yaranmış və qısa zamanda ölkədə məşhurluq qazanmışdır türkiyə ərazisində şənliklərdə məclislərdə toylarda türk xalq rəqsləri geniş yayılmışdır türkiyədə müxtəlif formalarda ifa olunan bir çox müxtəlif xalq rəqsləri var və onlar hər bölgənin mədəni quruluşunu əks etdirir ərzurumda bar şərq və cənub şərqdə halay frakiyada hora qara dənizdə horon konya və ətraf ərazilərdə qaşıq oyunları qars və ardahanda ləzginka məlum nümunələrdir xviii əsrdən bəri türk memarlığına avropa üslubları təsir etmişdir bu təsirləri əsasən istanbulun dolmabağça çırağan fəriyyə bəylərbəyi küçüksu ihlamur və ulduz saraylarında görmək mümkündür türkiyənin qurulduğu ilk illərdə memarlığın inkişafına dəstək verən burjuaziya olmamışdır bu səbəblə osmanlı imperiyası dövründə elitist məzmunu olan və yalnız saraya bağlı olan memarlar memarlıqla məşğul ola bilərdi bu vəziyyət ci illərdən bəri dəyişməyə başlasa da özəl sektorun memarlığın inkişafı və üstünlük təşkil etməsi xeyli sonra baş vermişdir türk memarlığı osmanlı memarlığının ilk dövrü ilə olduqca oxşardır ci illərdə ilk milli memarlıq hərəkatı ilə xüsusi inkişaf müşahidə olunmuşdur cı illərdə əsasən almaniya avstriya və isveçrədən bir çox memar dəvət edilmiş və yeni məscidlər ictimai binalar tikilmişdir cı ildə başlayan ii dünya müharibəsindən sonra xarici aləmdən təcrid olunmuş türkiyədə memarlıq tənəzzülə uğramış və bu vəziyyət ci ilə ikinci milli memarlıq hərəkatına qədər təsirli olmuşdur bu dövr türkiyədə tək partiyalı hakimiyyət ilə paralel olaraq bitmişdir türk mətbəxi əsasən osmanlı mətbəxinin mirasıdır türk mətbəxi çin və fransız mətbəxləri ilə birlikdə dünyanın ən zəngin mətbəxlərindən biridir türk mətbəxi mesopotamiya və balkan mətbəxləri ilə əlaqəli olmuş istanbul osmanlı sarayı mətbəxi türk mətbəxinin əhəmiyyətli bir hissəsini təşkil etmişdir osmanlı sarayı mətbəxində müxtəlif növ şorba salat ət yeməkləri və desert menyusu mövcud olmuşdur saray mətbəxi bizans imperiyasından osmanlı imperiyasınadək müxtəlif əsrlərin zövqü və təcrübəsi ilə yaradılan elit bir mətbəxdir o dövrdə xalq mətbəxi sadə olmuşdur bu gün osmanlı sarayı və xalq mətbxinin qarışığı olan bir türk mətbəxi meydana gəldi həmçinin türk mətbəxi regionlara görə də fərqlənir qaradəniz mətbəxi cənub qərb mətbəxi orta asiya mətbəxi kimi bir çox region mətbəxləri özlərinə aid çoxsaylı və fərqli yeməklərə sahibdirlər şorbalar xüsusilə qış aylarında türk mətbəxinin əvəzedilməz parçası hesab olunur mərcimək şorbası ezogəlin şorbası və tarhana şorbası ən çox istifadə edilən şorbalardır ancaq türk mətbəxindəki şorbalar bununla bitmir ətlər tərəvəzlər ve paxlakimilər şorbaların əsas inqredientləridir ət suyu un yoqurt və şəhriyə bu ərzaqları şorba halına gətirmək üçün istifadə edilir işgəmbə şorbasının alkoqol qəbulu zamanı yaranan baş ağrılarına yaxşı gəldiyi düşünülür bundan istifadə edən restoranlar adətən axşam saatlarında işgəmbə şorbasını servisinə başlayırlar türkiyədə ən populyar idman növlərindən biri də futboldur futbol liqalarda oynanılır və ən böyüyü super liqadır liqanın çempionu olmuş komandalardan üçü beşiktaş fənərbaxça qalatasaray istanbul komandası ikisi trabzonspor bursaspor anadolu komandasıdır futbol klubları türkiyə futbol federasiyasının tabeliyi altında qruplaşdırılmışdır avropada kubok qazanan ilk və tək türkiyə futbol komandası olan qalatasaray ci ildə uefa kuboku və uefa superkubokunun qalibi olmuşdur türkiyə milli futbol komandası uefa avro çempionatında cı fifa dünya kuboku fifa konfederasiyalar kuboku və uefa avro çempionatında cü olmuşdur basketbol türkiyədə futboldan sonra ən populyar idman növlərindən biridir basketbolun ən böyük liqası basketbol super liqasıdır anadolu efes qalatasaray fənərbaxça beşiktaş kimi komandalar avroliqa və digər xüsusi turnirlərdə böyük uğurlar qazanmışdır bundan əlavə anadolu efes cı ildə koraç kubokunu qazanmış və avropa kubokunu qazanan ilk türk basketbol komandası olmuşdur ci ildə fiba avroliqası kubokunu qazanan beşiktaş bk avropa kubokunu qazanan ikinci türkiyə komandası olmuşdur türkiyə milli basketbol komandası da bir çox beynəlxalq turnilərdə təqdirəlayiq yer tutmuşdur ənənəvi bir türk idman növü olan güləşin ən əhəmiyyətli qolu olan kırkpınar yağlı güləşidir türklərin e ə iv əsrdən bəri güləş idman növünə xüsusi maraqları olduğu məlumdur bahar aylarında təbiətin canlanması evlilik mərasimləri və qələbə şənliklərində güləş yarışları keçirildi cı ildə ənənəvi idman federasiyası qurulmuş və yağ güləşi üçün əhəmiyyətli bir addım atılmışdır yüzlərlə televiziya kanalı minlərlə yerli radio stansiyası onlarla qəzet milli kino və genişzolaqlı internet istifadəçilərinin sürətli artımı türkiyədə inkişaf etmiş mediya sənayesini təşkil edir televiziya izləyicilərinin əksəriyyəti trt dövlət kanalları kanal d sho tv atv və star tv kimi əyləncə kanalları arasında paylanılır peyk antenası və kabel televiziyası vasitəsilə yayım türkiyənin bütün ərazisini əhatə edir radio və televiziya ali şurası rtük telekanalların yayım məzmunlarına nəzarət edən hökumət orqanıdır dövriyyəsi ən populyar olan posta hürriyət sözcü sabah və habertürk qəzetləridir türk dram filmləri getdikcə türkiyənin hüdudlarından kənarda da populyarlaşır və həm mənfəət həm də ictimaiyyətlə əlaqələr baxımından ölkənin ən vacib ixracatlarından biridir son ildə yaxın şərq televiziya bazarını ələ keçirdikdən sonra cı ildə cənubi və mərkəzi amerika ölkələrində də məşhurluq qazanmışdır türkiyə bu gün dünyanın ən böyük ikinci teleserial ixracatçısıdır yeşilçam türk film sənayesinin qədim və əhəmiyyətli filmlərindəndir osmanlı imperiyasında sərgilənən ilk film cı ildə istanbulda nümayiş olunan la sota vağzalına qatarın gəlməsi olmuşdur ilk türk istehsalı film isə ayastfansdakı rus abidəsinin yıılmsı olmuşdur məşhur türk rejissorları arasında qızıl palma budağı qızıl ayı mükafatlarına layiq görülən nuri bilgə ceylan yılmaz güney və fərzan özpətək və digərləri yer alır qanuni müddəalara baxmayaraq türkiyədə mediya azadlığı cu ildən bəri davamlı olaraq pisləşmiş iyul cı ildə uğursuz çevriliş cəhdindən sonra bu səviyyə maksimuma çatmışdır cı ilin dekabr ayına olan məlumatlara görə türkiyədə ən azı jurnalist həbs həbs edilmiş dən çox xəbər mərkəzi bağlanmışdır freedom house türkiyə mediyasını qeyri azad kimi qiymətləndirmişdir internet senzurasına aprel ci il və yanvar ci il arasında davam edən vikipediya bloklanması da daxildir azərbaycan və ya rəsmi adı ilə azərbaycan respublikası cənubi qafqazda yerləşən dövlət azərbaycan xəzər dənizi hövzəsinin qərbində yerləşir şimaldan rusiya dağıstan şimal qərbdən gürcüstan qərbdən ermənistan cənub qərbdən türkiyə və cənubdan iran ilə həmsərhəddir azərbaycanın anklavı olan naxçıvan muxtar respublikası ermənistanla şimal şərqdə iranla qərbdə və türkiyə ilə şimal qərbdən həmsərhəddir azərbaycan ərazisinin bir hissəsi dağlıq qarabağ bölgəsi və ona bitişik inzibati rayon dövlət sərhədləri cənubdan iranla  km türkiyə ilə  km şimaldan rusiya ilə  km şimal qərbdən gürcüstan ilə  km qərbdən ermənistan ilə  km həmsərhəddir onun  km i su sərhəddidir  sahil xəttinin uzunluğu  km dir azərbaycanın xəzər dənizi sektorunda həmçinin türkmənistan qazaxıstan iran və rusiya ilə sərhədə malikdir yer kürəsində məlum olan dən artıq palçıq vulkanlarından ü azərbaycanın şərqində və onunla həmsərhəd xəzər hövzəsində yerləşir ölkədə milli park dövlət təbiət qoruğu və dövlət təbiət yasaqlığı fəaliyyət göstərir azərbaycanın ən böyük beş adası kür dili pirallahı çilov xərə zirə və böyük zirə adalarıdır azərbaycan əhalisi milyon nəfərdir və bu göstəriciyə görə dünyada ci yerdədir paytaxtı bakı şəhəridir azərbaycan paytaxt bakıdan kənarda ölkə inzibati vahidə o cümlədən rayon və şəhər və naxçıvan muxtar respublikasına rayon və paytaxt naxçıvan şəhərindən ibarət olan bölünür aparılmış arxeoloji qazıntı işləri azərbaycanın üst paleolit dövründə məskunlaşıldığını göstərir azərbaycan xalqı təqribən min illik dövlətçilik tarixinə malikdir azərbaycan ərazisində ilk dövlət qurumları və ya etnik siyasi birliklər hələ eramızdan əvvəl iv minilliyin sonu iii minilliyin əvvəllərindən başlayaraq urmiya hövzəsində yaranmışdı eramızdan əvvəl i minillikdə bizim eranın i minilliyinin əvvəllərində azərbaycan torpaqlarında manna skif padşahlığı atropatena və albaniya kimi dövlətlər mövcud olmuşdur iii əsrdə azərbaycanı sasanilər imperiyası vii əsrdə isə ərəb xilafəti işğal etdi vii əsrdə islam dininin qəbul olunması ilə azərbaycanın tarixi müqəddəratında əsaslı dönüş yarandı ix əsrin ortalarında azərbaycan torpaqlarında sacilər şirvanşahlar salarilər rəvvadilər şəddadilər dövlətləri yarandı xix əsrdə gülüstan və türkmənçay müqavilələrinə əsasən azərbaycan iki imperiya arasında bölüşdürüldü şimali azərbaycan rusiyaya cənubi azərbaycan isə qacarların idarə etdiyi iran şahlığına qatıldı ci il mayın də şimali azərbaycanda şərqdə ilk demokratik respublika azərbaycan xalq cümhuriyyəti yaradıldı ci il dekabrın da sovet sosialist respublikaları ittifaqının ssri yaranması və zaqafqaziya sosialist federativ sovet respublikasının bu quruma daxil olması ilə şimali azərbaycanın müstəqilliyinə son qoyuldu ci ildə ölkənin yeni konstitusiyası qəbul olunandan bəri prezident və seçkilərlə seçilmiş qanunverici orqan azərbaycan parlamenti tərəfindən idarə olunan prezidentli respublikadır azərbaycan bmt avropa şurası avropada təhlükəsizlik və əməkdaşlıq təşkilatı guam şərq tərəfdaşlığı türk şurası islam əməkdaşlıq təşkilatı beynəlxalq valyuta fondu asiya inkişaf bankı avropa yenidənqurma və inkişaf bankı qara dəniz iqtisadi əməkdaşlıq təşkilatı maqate kimyəvi silahların qadağan edilməsi təşkilatı və nato nun sülh naminə tərəfdaşlıq snt proqramının üzvüdür ci ildə abş ın global firepoer araşdırma mərkəzinə görə azərbaycan silahlı qüvvələri dünyada ci cənubi qafqazda isə ən güclü və hazırlıqlı ordudur cu il üzrə dünyanın ölkəsi arasında azərbaycanın ixracat reytinqi cü sırada dayanır azərbaycan milyard barel həcmində kəşf edilmiş neft ehtiyatları göstəricilərinə görə dünyanın cu neft hasilatının həcminə görə dünyanın cü ölkəsidir azərbaycan trilyon m həcmində kəşf edilmiş qaz ehtiyatlarına görə dünyada ci ölkədir azərbaycan sözünün mənşəyi mövzusunda fərqli tarixi mənbələrlərdən əldə olunmuş müxtəlif məlumatlar var bəzi mənbələrə görə azərbaycan toponimi parf və ya orta dövr fars dilində atropatena adlı qədim dövlətin adı olan aturpatakandan turptakn əmələ gəlmişdir makedoniyalı isgəndərin işğalından sonra əhəmənilər imperiyasının midiya satrapı atropatın öz çarlığının əsasını qoyduğu midiyanın şimalı atropat midiyası və ya sadəcə atropatena adlandırılır orta əsr ərəb coğrafişünasları ekzonimi fərqli şəkildə şəxs adı adarbadordan xalq etimologiyasının nəticəsi kimi əmələ gəlmiş olaraq şərh ediblər adarbador atəş məbədi və ya atəş mühafizəçisi adar atəş baykan mühafizəçi deməkdir ərəb coğrafiyaşünası və səyyahı yaqut əl həməvi yazırdı bəziləri güman edir ki azər pəhləvi dilində atəş bayqan isə keşikçi və ya atəş mühafizəçisi deməkdir və beləliklə söz atəş məbədi və ya atəş mühafizəçisi deməkdir hansı ki həqiqətə uyğundur çünki bu ərazidə atəş məbədləri çox olub xix əsr azərbaycan tarixçisi abbasqulu ağa bakıxanov azərbaycan sözünün yaranmasını xürrəmilər hərəkatının məşhur sərkərdəsi babək ilə əlaqələndirir babək abbasilər xilafətinə qarşı xürrəmilərin üsyanına rəhbərlik etmişdir bakıxanov gülüstani irəm əsərində yazırdı ehtimala görə azərbaycan sözü azər babəqan sözündəndir hansı ki ərəblər azər babəcan kimi tələffüz edir və babəkin atəşi deməkdir hər halda bizə məlum olduğu qədərilə atəşpərəstlik hal hazırda azərbaycan adlandırılan ərazidə zühur edib azərbaycan ərazisində hazırda ilk ibtidai insanların milyon il bundan əvvəldən yaşamağa başlamasına aid ən qədim arxeoloji və paleontoloji materiallar tapılmışdır azərbaycanın cənub qərbindəki kiçik qafqaz dağlarının cənub şərq yamacında yerləşən azıx mağarası daş dövrü insanlarının yaşayış yeri kimi məşhurdur mağara cı ildə məmmədəli hüseynovun rəhbərliyi ilə amea nın paleolit arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən aşkar olunmuşdur aparılmış tədqiqat işləri zamanı on mədəni təbəqə aşkarlanmışdır mağarada quruçay mədəniyyəti aşel mədəniyyəti və mustye mədəniyyəti dövründə yaşayış olduğu müəyyən edilmişdir hazırda azərbaycan yaxın şərq və qafqaz ərazisində mustye mədəniyyətinə aid ən zəngin arxeoloji abidə tağlar mağarası hesab olunur mağara qarabağın tuğ çökəkliyində quruçayın sol sahilində yerləşir mezolit dövrü başlıca olaraq qobustandakı qaya üstü rəsmlər və arxeoloji tapıntılar əsasında tədqiq edilib ci ildə qobustan unesco nun dünya irs siyahısına daxil edilmişdir qobustanda böyükdaş dağının yuxarı terrasında yerləşən petroqliflərdə öküz tur təsvirlərin tarixi il əvvələ aid edilir bu rəsmlərdə o dövrkü adamların məşğuliyyəti əmək fəaliyyəti ov və balıqçılıq səhnələri ayin və etiqadları da öz əksini tapmışdır neolit azərbaycanda er əv ci minilliyə təsadüf edərək qobustanın və həsənlitəpə cənubi azərbaycan arxeoloji materialları timsalında tədqiq edilmişdir bu dövrdən ibtidai insanlarda istehsal xarakterli təsərrüfat formalaşır arxaik primitiv saxsı məmulatının hazırlanması başlanır er əv cü minilliklərdə azərbaycan ərazisində eneolit mövcud idi bu zaman oturaq əkinçilik formalaşır insanlar həyət təsərrüfatı tikililərinə malik olan evlərdə yaşamağa başlayırdılar insanlar arpa buğda və digər bitkiləri yetişdirməyi bacarır sənətkarlıqla daş və sümükdən əmək alətlərinin istehsalı heyvan dərilərinin emalı saxsı məmulatlarının hazırlanması və s məşğul idilər bu dövrə arxaik tipli incəsənət nümunələrinin gildən hazırlanmış müxtəlif tipli qadın heykəlləri bəzək əşyaları vəs düzəldilməsi təsadüf edir azərbaycan xalqı təqribən min illik dövlətçilik tarixinə malikdir azərbaycan ərazisində ilk dövlət qurumları və ya etnik siyasi birliklər hələ eramızdan əvvəl iv minilliyin sonu iii minilliyin əvvəllərindən başlayaraq urmiya hövzəsində yaranmışdı burada meydana gəlmiş ən qədim azərbaycan dövlətləri bütün regionun hərbi siyasi tarixində mühüm rol oynayırdılar həmin dövrdə azərbaycanda dəclə və fərat vadilərində yerləşən və dünya tarixində dərin iz qoymuş qədim şumer akkad və assuriya dövlətləri habelə kiçik asiyadakı het dövləti arasında sıx qarşılıqlı əlaqələr vardı eramızdan əvvəl i minillikdə bizim eranın i minilliyinin əvvəllərində azərbaycan torpaqlarında manna skif padşahlığı atropatena və albaniya kimi dövlətlər mövcud olmuşdur bu dövlətlər azərbaycanda dövlət idarəçiliyi mədəniyyətinin daha da yüksəldilməsində ölkənin iqtisadi mədəni tarixində eləcə də vahid xalqın təşəkkülü prosesində mühüm rol oynamışlar iii əsrdə azərbaycanı sasanilər imperiyası vii əsrdə isə ərəb xilafəti işğal etdi işğalçılar ölkəyə iranın və ərəbistanın içərilərindən çoxlu iran və ərəb mənşəli əhali köçürüb gətirdilər eramızın ilk yüzilliklərində ölkə əhalisinin əksəriyyətini təşkil edən və hərbi siyasi cəhətdən daha mütəşəkkil və daha qüvvətli olan türk etnosları vahid xalqın təşəkülü prosesində mühüm rol oynayırdılar türk etnosları içərisində oğuz türkləri üstünlük təşkil edirdilər həmin dövrdən başlayaraq türk dili azərbaycan ərazisində yaşayan və sayca az olan xalqlar etnik qruplar arasında da başlıca ünsiyyət vasitəsinə çevrilməkdə idi türk dili həm də şimalla cənub arasında birləşdirici əlaqələndirici rol oynayırdı bu amilin o zaman vahid xalqın təşəkkülü prosesində çox mühüm rolu vardı çünki bəhs olunan dövrdə bütün azərbaycan ərazisini əhatə edən vahid dini görüş monoteist din yox idi qədim türklərin baş allahı olan tanrıya sitayiş tanrıçılıq hələ başqa dini görüşləri sıxışdırıb tamamilə aradan qaldıra bilməmişdi zərdüştlük atəşpərəstlik günəşə aya göyə ulduzlara torpağa suya və s sitayiş davam etməkdə idi ölkənin şimalında albaniya ərazisinin bəzi yerlərində əsasən dağlıq qərb bölgələrində xristianlıq yayılmaqda idi lakin müstəqil alban həvari kilsəsi qonşu erməni və gürcü kilsələrinin kəskin rəqabəti şəraitində fəaliyyət göstərirdi vii əsrdə islam dininin qəbul olunması ilə azərbaycanın tarixi müqəddəratında əsaslı dönüş yarandı islam dini vahid xalqın və dilin təşəkkülünə güclü təkan verdi bu prosesin sürətlənməsinə həlledici təsir göstərdi türk və qeyri türk etnosları arasında dini birliyin yaranması onların yayıldığı bütün azərbaycan ərazisində vahid adət ənənələrin təşəkkülünə qohumluq əlaqələrinin genişlənməsinə qaynayıb qarışma prosesinin daha da dərinləşməsinə səbəb oldu islam dini onu qəbul etmiş bütün türk və qeyri türk etnoslarını cənubi qafqazı bütöv halda xristianlığın təsir dairəsinə salmağa çalışan bizans imperiyasına və onun himayə etdiyi erməni və gürcü feodallarına qarşı vahid türk islam bayrağı altında birləşdirdi ix əsrin ortalarından azərbaycanın qədim dövlətçilik ənənələri yenidən dirçəldi azərbaycanda yeni siyasi dirçəliş başlandı islam dininin yayılmış olduğu azərbaycan torpaqlarında sacilər şirvanşahlar salarilər rəvvadilər şəddadilər dövlətləri yarandı müstəqil dövlətlərin yaranması nəticəsində siyasi iqtisadi və mədəni həyatın bütün sahələrində oyanış baş verməkdə idi azərbaycan tarixinin intibah dövrü başlanırdı ərəb xilafətinin tənəzzülündən sonra ix əsrin ortalarından başlayaraq azərbaycanda habelə bütün yaxın və orta şərqdə türk islam imperiyalarının rolu artdı xv xviii əsrlərdə və bundan sonrakı dövrdə azərbaycanın dövlətçilik mədəniyyəti daha da zənginləşdi bu dövrdə şərqin geniş ərazili qaraqoyunlular ağqoyunlular səfəvi əfşar və qacar imperiyaları bilavasitə azərbaycan sülalələri tərəfindən idarə olunurdu azərbaycanın dövlət xadimi uzun həsənin hakimiyyəti illərində ağqoyunlu imperiyası bütün yaxın və orta şərqdə qüdrətli hərbi siyasi amilə çevrildi azərbaycanın dövlətçilik mədəniyyəti daha da inkişaf etdi uzun həsən bütün azərbaycan torpaqlarını əhatə edən güclü mərkəzləşdirilmiş dövlət yaratmaq siyasəti yeridirdi o bu məqsədlə xüsusi qanunnamə hazırlatmışdı hökmdar quranı azərbaycan dilinə çevirtmiş dövrün görkəmli elm adamı əbu bəkr əl tehraniyə kitabi diyarbəkriyyə adlı oğuznamə yazdırmışdı xv əsrin sonu xvi əsrin əvvəllərində azərbaycan dövlətçiliyi özünün tarixi təkamülündə yeni mərhələyə qədəm qoydu uzun həsənin nəvəsi olan dövlət xadimi şah ismayıl xətai babasının başladığı işi başa çatdırdı şimallı cənublu bütün azərbaycan torpaqlarını öz hakimiyyəti altında birləşdirə bildi paytaxtı təbriz şəhəri olan vahid mərkəzləşdirilmiş azərbaycan dövləti səfəvi dövləti meydana gəldi səfəvilərin hakimiyyəti dövründə azərbaycanın dövlət idarəçiliyi mədəniyyəti daha da yüksəldi azərbaycan dili dövlət dilinə çevrildi səfəvi dövlətinin süqutundan sonra hakimiyyətə gələn görkəmli azərbaycan sərkərdəsi nadir şah əfşar keçmiş səfəvi imperiyasının sərhədlərini daha da genişləndirdi azərbaycanın əfşar türk elindən çıxmış hökmdar cu ildə dehli də daxil olmaqla şimali hindistanı da ələ keçirdi lakin azərbaycan hökmdarının bu geniş ərazidə qüdrətli mərkəzləşdirilmiş dövlət yaratmaq planları baş tutmadı nadir şahın ölümündən sonra onun idarə etdiyi geniş ərazili imperiya süquta uğradı hələ nadir şahın sağlığında ikən azadlıq mübarizəsinə qalxan və müstəqilliyə can atan azərbaycan torpaqlarında yerli dövlətlər yarandı beləliklə xviii əsrin ii yarısında azərbaycan xırda dövlətlərə xanlıqlara və sultanlıqlara parçalandı xviii əsrin sonunda azərbaycan sülaləsi olan qacarlar iranda hakimiyyətə gəldilər qacarlar vaxtı ilə onların ulu babaları qaraqoyunluların ağqoyunluların səfəvilərin və nəhayət nadir şah əfşarın hakimiyyəti altında olmuş bütün əraziləri o cümlədən azərbaycan xanlıqlarını yenidən mərkəzi hakimiyyətə tabe etmək siyasəti yeritməyə başladılar beləliklə qacarlarla cənubi qafqazı işğal etməyə çalışan çar rusiyası arasında uzun sürən müharibələr dövrü başlandı azərbaycan iki böyük dövlət arasında qanlı müharibələr meydanına çevrildi gülüstan və türkmənçay müqavilələrinə əsasən azərbaycan iki imperiya arasında bölüşdürüldü şimali azərbaycan rusiyaya cənubi azərbaycan isə qacarların idarə etdiyi iran şahlığına qatıldı beləliklə azərbaycanın bundan sonrakı tarixində yeni siyasi coğrafi anlayışlar meydana gəldi şimali azərbaycan və ya rusiya azərbaycanı və cənubi azərbaycan və ya iran azərbaycanı rusiya cənubi qafqazda özünə dayaq yaratmaq üçün işğal etdiyi azərbaycan torpaqlarına xüsusən qarabağın dağlıq rayonlarına keçmiş irəvan və naxçıvan xanlıqlarının ərazisinə qonşu ölkələrdən kütləvi surətdə erməni əhalisi köçürdü türkiyə ilə həmsərhəd olan qərbi azərbaycan torpaqlarında keçmiş irəvan naxçıvan xanlıqlarının ərazisində süni surətdə və xüsusi məqsədlə erməni vilayəti yaradıldı bununla azərbaycan torpaqlarında gələcək erməni dövlətinin əsası qoyuldu bundan əlavə rusiya cı ildə müstəqil alban kilsəsini ləğv etdi və onu erməni həvari kilsəsinin tabeçiliyinə verdi bununla da azərbaycanın qədim əhalisi olan xristian albanların qriqorianlaşdırılmasına və erməniləşdirilməsinə daha əlverişli şərait yaradıldı ermənilərin azərbaycanlılara qarşı yeni ərazi iddialarının əsası qoyuldu bütün bunlarla kifayətlənməyən çar rusiyası erməniləri silahlandıraraq türk müsəlman əhali üzərinə qaldırdı və azərbaycanlılara qarşı kütləvi qırğınlar törədilməsinə başlandı bununla azərbaycanlılara və cənubi qafqazın bütün türk müsəlman əhalisinə qarşı soyqırımları dövrü başlandı şimali azərbaycanda azadlıq mübarizəsi misli görünməmiş faciələrlə nəticələndi burada hakimiyyəti ələ keçirən stepan şaumyanın daşnak bolşevik hökuməti ci ilin martında azərbaycan xalqına qarşı mart soyqırımını həyata keçirdi ci ildə nuru paşanın rəhbərlik etdiyi osmanlı və azərbaycan xalq cümhuriyyəti qüvvələrindən ibarət qafqaz islam ordusu bakı döyüşündə qələbə çaldı ci il mayın də şimali azərbaycanda şərqdə ilk demokratik respublika azərbaycan xalq cümhuriyyəti yaradıldı azərbaycan xalqının tarixində ilk parlamentli respublika olan azərbaycan xalq cümhuriyyəti eyni zamanda bütün şərqdə o cümlədən türk islam dünyasında ilk demokratik hüquqi və dünyəvi dövlət nümunəsi idi azərbaycan xalq cümhuriyyəti dövründə parlamentçilik tarixi iki dövrə ayrılır birinci dövr ci il mayın dən noyabrın dək davam etmişdir bu altı ay ərzində azərbaycan milli şurası adı ilə fəaliyyət göstərən və nəfər müsəlman türk nümayəndədən ibarət olan ilk azərbaycan parlamenti çox mühüm tarixi qərarlar qəbul etmişdir ilk parlament ci il mayın də azərbaycanın müstəqilliyini elan etmiş ölkənin idarə olun masını öz üzərinə götürmüş və tarixi azərbaycanın istiqlal bəyannaməsini qəbul etmişdir azərbaycan xalq cümhuriyyətinin parlamentçilik tarixində ikinci dövr və ya bakı dövrü ci il dekabrın dən ci il aprelin dək cəmi ay davam etmişdir parlamentin cu il sentyabrın də bakı dövlət universitetinin təsis olunması haqqında qəbul etdiyi qanunu xüsusi qeyd etmək lazımdır milli universitetin açılması cümhuriyyət xadimlərinin doğma xalq qarşısında çox mühüm tarixi xidməti idi sonralar azərbaycan xalq cümhuriyyəti süqut etsə də cümhuriyyət ideyalarının yaşamasında və xalqın yenidən müstəqilliyə qovuşmasında bakı dövlət universiteti misilsiz rol oynadı azərbaycan xalq cümhuriyyətinin mövcud olduğu dövrdə ümumiyyətlə parlament iclası keçirilmişdir ki bunun da u azərbaycan milli şurasının may noyabr ci il i isə azərbaycan parlamentinin fəaliyyət göstərdiyi dövrdə dekabr ci il aprel ci il olmuşdur parlamentin müzakirəsinə dən çox qanun layihəsi çıxarılmış onlardan a yaxını qəbul olunmuşdu qanunlar qızğın və işgüzar fikir mübadiləsi şəraitində müzakirə edilir özü də yalnız üçüncü oxunuşdan sonra qəbul olunurdu azərbaycan ikinci dünya müharibəsində böyük dövlətlərin strateji planlarında mühüm yer tuturdu üçüncü reyx bakı neftini ələ keçirməklə şərqə iran körfəzinə və hind okeanına hərəkət etmək niyyətində idi adolf hitlerin tapşırığı əsasında hətta bakının sənaye və hərbi əhəmiyyətli obyektlərinin dəqiq xəritəsi də hazırlanmışdı müharibə illərində sovet ittifaqında hasil olunan neftin dörddə üç hissəsi aviasiya benzini və yüksək keyfiyyətli yağların faizi azərbaycanın payına düşürdü ikinci dünya müharibəsində azərbaycandan min nəfərdən çox insan səfərbər edilərək ordu sıralarına yola düşmüş onların mindən çoxu döyüşlərdə həlak olmuşdur müharibənin hələ ilk günlərində respublikada mindən çox oğlan və qız könüllü surətdə cəbhəyə getmək üçün hərbi komissarlıqlara müraciət etmişdi ci ilin sonunda xalq qoşunu dəstələrində min nəfər döyüşçü vardı onlardan min nəfərdən çoxu qadınlar idi müharibədə hətta azərbaycanlılardan ibarət diviziyalar təşkil olunmuşdu cı ci cı cü ci və digər milli diviziyalar simferopolda odessada və digər şəhərlərdə vuruşmuşlar ci diviziya polşa və çexoslovakiyanın cü diviziya yuqoslaviyanın azad edilməsində igidlik göstərmişdi cı diviziya qafqazdan berlinədək qəhrəmanlıq yolu keçmişdi ikinci dünya müharibəsi zamanı göstərdikləri igidliyə görə azərbaycandan nəfər sovet ittifaqı qəhrəmanı adına layiq görülüb mindən çox əsgər və zabit müxtəlif orden və medallarla təltif edilib azərbaycan prezidentli respublikadır və icraedici hakimiyyət prezidentə məxsusdur hakimiyyət baş nazirin və digər seçilmiş parlament üzvlərinin əlində cəmlənmişdir və azərbaycan xalqına suverenlik hüququ verilir hazırda azərbaycan respublikasının prezidenti ilham əliyevdir azərbaycan prezidenti kabinet başçısıdır və dövlət nazirlərini müəyyənləşdirir və ya işdən azad edir cı ildə azərbaycan respublikasının konstitusiyasında dəyişikliklər edilməsi haqqında keçirilən referendumdan sonra prezident ümumi bərabər birbaşa seçki hüququ əsasında sərbəst şəxsi və gizli səsvermə yolu ilə il müddətinə seçilir azərbaycanın qanunverici orqanı azərbaycan respublikasının milli məclisidir və milli məclis bakı şəhərində yerləşir parlament birpalatalıdır və deputatdan ibarətdir milli məclisdə əsas yerləri yeni azərbaycan partiyası yap və vətəndaş həmrəyliyi partiyası vhp tutur yeni azərbaycan partiyası cü ildən seçkilərdə daim uğur qazanır azərbaycan baş naziri hökumətin əsas başçısıdır və milli məclis tərəfindən üzvləri arasından müəyyənləşdirildikdən sonra prezident tərəfindən təyin olunur baş nazirin formal olaraq prezident tərəfindən təyin olunmasına baxmayaraq azərbaycan konstitusiyası aşkar şəkildə prezidentdən parlament tərəfindən seçilmiş şəxsi bu vəzifəyə təyin etməsini tələb edir azərbaycan avropa şurasında böyük şəhər bələdiyyəsi olmayan yeganə dövlətdir azərbaycan avropa şurası avropada təhlükəsizlik və əməkdaşlıq təşkilatı guam şərq tərəfdaşlığı türk şurası islam əməkdaşlıq təşkilatı qara dəniz iqtisadi əməkdaşlıq təşkilatı maqate kimyəvi silahların qadağan edilməsi təşkilatı və nato nun sülh naminə tərəfdaşlıq snt proqramının üzvüdür azərbaycan dünyanın ölkəsi ilə hərbi əlaqələrin normativ hüquqi bazasını təşkil edən saziş və memorandumlar imzalamışdır azərbaycanın ermənistan ilə qarabağ münaqişəsi üzərində torpaq mübahisəsi azərbaycanın həmçinin ermənistan ilə xx əsrdə azərbaycanlıların ermənistandan deportasiyası və köçürülməsi məsələsinə görə davam edən konflikti var xəzər dənizinin bölünmə prinsipinin razılaşdırılmaması olmadığından azərbaycanın iran və türkmənistanla su sərhəd problemi var bununla belə azərbaycanla türkmənistan kəpəz yatağına görə mübahisə edir hazırda xəzər dənizinin faizi azərbaycana məxsusdur azərbaycan paytaxt bakıdan kənarda ölkə inzibati vahidə o cümlədən rayon və şəhər və naxçıvan muxtar respublikasına rayon və paytaxt naxçıvan şəhərindən ibarət olan bölünür hər bir inzibati vahid seçilmiş icra hakimiyyəti qanunverici orqan və inzibati bürokratiya tərəfindən nəzarət olunur azərbaycan respublikasının ərazisi min km təşkil edir ölkə şimal en dairələri arasında və şərq uzunluğunda paytaxt bakı paralel üzərində yerləşir sərhədlərinin ümumi uzunluğu kilometrdir bunun kilometri su sərhəddidir cənubdan iran la  km türkiyə ilə  km bəzi məlumatlarda və ya  km şimaldan rusiya ilə  km şimali qərbdən gürcüstan ilə  km qərbdən ermənistan ilə  km həmsərhəddir sahil xəttinin uzunluğu  km bakıdan şimal qütbünə qədər olan məsafə  km ekvatora qədər olan məsafə isə  km dir azərbaycan respublikası cənubi qafqazın şərq hissəsində xəzər dənizinin qərbi sahilində yerləşir azərbaycanın i meşəlik i su hövzələrindən və i becərilən torpaqlardan ibarətdir ölkənin ərazisi beş coğrafi vilayətə bölünür onlardan dördü böyük qafqaz kiçik qafqaz naxçıvan mr lənkəran dağlıq biri isə kür araz və ya mərkəzi aran ovalıqdır yer kürəsində məlum olan dən artıq palçıq vulkanlarından ü azərbaycanın şərqində və onunla həmsərhəd xəzər hövzəsində yerləşir abşeron yarımadasında şamaxı qobustan cənub şərqi şirvan rayonlarında və bakı arxipelağında yerləşən vulkanların dən artığı qobustandadır ci ildə bakı və abşeron yarımadasının palçıq vulkanları qrupu dövlət təbiət qoruğu yaradılaraq palçıq vulkanına dövlət təbiət qoruğu statusu verilmişdir odlu qövsdəki mövqeyinə görə azərbaycan zəlzələlərə meyilli ölkədir azərbaycanda hava temperaturunun və atmosfer yağıntılarının paylanması və rejiminin xüsusiyyətləri həmçinin rütubətlənmə şəraiti nəzərə alınaraq yer kürəsindəki iqlim tipindən v v keppenə görə i burada olduğu müəyyən edilmişdir respublikanın şimalında yerləşən və şimal qərbdən cənub şərqə uzanan böyük qafqaz dağları ölkə ərazisinin böyük hissəsini şimaldan gələn soyuq hava kütlələrinin birbaşa təsirindən qoruyur bunun da nəticəsində respublikanın əksər düzənlik və dağətəyi ərazilərində subtropik iqlim formalaşır ölkənin düzənlik və dağətəyi əraziləri günəş işığının bolluğu ilə fərqlənir azərbaycan ərazisində iqlimin formalaşmasına arktik kara və skandinaviya antisiklonları mülayim enliklərin soyuq kontinental sibir antisiklonu və dəniz azor maksimumu tropik enliklərin isti hava kütlələri subtropik antisiklon və cənub siklonları mərkəzi asiya üzərində yaranan antisiklon həmçinin yerli atmosfer prosesləri təsir göstərir azərbaycanın orta qış temperaturu c orta yay temperaturu c təşkil edir azərbaycanda ən yüksək temperatur iyul ci ildə naxçıvan muxtar respublikasında qeydə alınmışdır c azərbaycanda milli park dövlət təbiət qoruğu və dövlət təbiət yasaqlığı fəaliyyət göstərir ümumilikdə xüsusi mühafizə olunan təbiət əraziləri ölkə ərazisinin ini o cümlədən milli parklar ini təşkil edir azərbaycan təbiətində növ məməli növ quş növ amfibi və reptili növ dəyirmiağız növ balıq mindən çox onurğasız heyvan növü qeydə alınmışdır heyvan növlərinin respublika ərazisində yayılma arealı müxtəlifdir azərbaycan respublikasının qırmızı kitabına növ heyvanın adı daxil edilmişdir onlardan növü məməli növü quş növü sürünən və suda quruda yaşayan növü balıq növü həşəratdır respublikanın şirin sularında və xəzər dənizində növ balıq ovlanır bu balıqların çoxu kür çayında kürün ətrafındakı göl və axmazlarda həmçinin mingəçevir su anbarında tutulur ovlanan balıqların əksəri keçici və yarımkeçicidir dənizdə böyüyür kürüləmək üçün çaylara keçir azərbaycanın ərazisi zəngin floraya malikdir burada dən çox çiçəkli ali sortlu bitki növü yayılmışdır azərbaycanda rast gələn bitki növləri qafqazda bitən bitki növlərinin ümumi miqdarının ini təşkil edir azərbaycanda üçüncü dövrə aid olan relikt cinslərlə də zəngindir ki bunların da nümayəndələrinə bütün zonalarda xüsusilə talış zonası ərazisində daha çox rast gəlinir bunlardan dəmirağac lənkəran akasiyası şabalıdyarpaq palıd bigəvər şümşad və s göstərmək olar respublikada endemik bitki növü mövcuddur hidroqrafik cəhətdən azərbaycan respublikası xəzər dənizi hövzəsinə aiddir ölkənin hidroqrafik şəbəkəsinin əsasını çaylar təşkil edir respublikanın ərazisindən müxtəlif uzunluqda çay axır bunlardan çayın hər birinin uzunluğu  km dən azdır uzunluqları  km dən çox olan çay vardır respublikanın ərazisindən axan ən böyük çaylar kür araz qanıxçay qabırrı samurçay tərtərçay türyançay ağstafaçay həkəri bərgüşad sumqayıtçay viləşçay və s azərbaycan respublikası ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra iqtisadi sahədə öz suveren hüquqlarını gerçəkləşdirməyə və müstəqil siyasət aparmağa başlamışdır bu siyasətin başlıca istiqamətlərini müxtəlif mülkiyyət formaları əsasında yaradılan iqtisadi sistem bazar iqtisadiyyatına keçid və dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya təşkil etmişdir cü ildə imzalanan əsrin müqaviləsi ilə başlamış azərbaycanda sərmayə qoyuluşu xüsusilə enerji sektoruna xarici sərmayə investisiyaları uğurlu şəkildə inkişaf edir cü ildən etibarən isə digər sektorlara istiqamətləndirilmiş yerli və xarici investisiyanın təşviqi məqsədi ilə inkişaf proqramları həyata keçirilməyə başlandı azərbaycan cu ildə istehsal etdiyi milyon abş dolları həcmində üdm i ilə dünyanın ölkəsi arasında ci sırada yer almışdır azərbaycan beynəlxalq valyuta fondu asiya inkişaf bankı və avropa yenidənqurma və inkişaf bankının üzvüdür azərbaycanın ən tanınmış şirkətlərinə socar azərbaycan hava yolları azərenerji azərsu azpetrol akkord azercell bakcell nar mobile palmali group və azərsun holding aiddir hazırda azərbaycan xam neft təbii qaz və neft məhsulları ixrac edən ölkədir ci ildə ölkədə ixracın həcmi milyon neft ekvivalenti tonu təşkil etmiş bunun faizi xam neftin faizi təbii qazın faizi neft məhsullarının faizi isə elektrik enerjisinin payına düşmüşdür təzə ət mal toyuq və qoyun əti azərbaycanda ən çox istehsal edilən heyvandarlıq məhsulları olmaqla dəyər ifadəsində həcminə görə ikinci yerdədir bununla belə bu məhsul yerli bazarın tələbatını ödəmir və onun ixracı aşağı səviyyədədir ölkədən əsasən emal edilmiş və konservləşdirilmiş ət məhsulu ixrac edilir abş mərkəzi kəşfiyyat agentliyinin hər il yayınladığı the orld factbook nəşrinin hesabatlarına əsaslanaraq ci il üzrə dünyanın ölkəsi arasında azərbaycanın ixracat reytinqi ci sırada dayanır azərbaycanın idxal etdiyi əsas mallar maşın avadanlıqlar və onların hissələri mexanizm və elektrik aparatlarıdır idxalda əsas yerlərdən birini qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatlar tutur rusiya azərbaycana ən çox mal idxal edən ölkədir azərbaycan dövlət statistika komitəsinin məlumatlarına əsasən rusiya azərbaycanın idxal etdiyi əsas məhsul üzrə aparıcı ixracatçı olub azərbaycanda bu məhsullara tələbatın faizini ödəyir o cümlədən azərbaycan siqaretin yarıdan çoxunu bərk buğda və meslinin buğda və çovdarın qarışığı faizindən çox hissəsini rusiyadan idxal edir ölkənin idxal etdiyi əsas məhsula olan tələbatının faizini isə əsasən regionun digər ölkələri ödəyir idxalda əsas ölkələr siyahısında ikinci yeri türkiyə tutub və ordan azərbaycana ci ildə milyard milyon min dollarlıq ümumi idxalda payı mal idxal olunub ümumi idxalda lik paya malik olan abş dan ötən il azərbaycana milyon min dollarlıq mal göndərilib azərbaycanda süd emalı müəssisələrinin sayının azlığı ilə yanaşı sənaye tələbatı üçün təbii süd xammalı istehsalının həcmi də lazımi səviyyədə olmadığına görə ölkəyə böyük miqdarda süd məhsulları idxal edilir azərbaycandan yunesco nun ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısına şirvanşahlar sarayı və qız qalasının yerləşdiyi içəri şəhər və qobustan dövlət tarixi bədii qoruğu daxil edilib azərbaycanın populyar turist məkanlarından bakı bulvarı fəvvarələr meydanı atəşgah yanardağ şəki xan sarayı möminə xatun türbəsi heydər əliyev mərkəzi həm də ölkənin ən böyük xizək kurortu olan şahdağ turizm mərkəzini qeyd etmək olar prezident ilham əliyevin sentyabr cı il tarixli azərbaycan respublikasında turizmin inkişafı ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında sərəncamına əsasən turizm şurası yaradılıb şura turizm sahəsinin inkişafı ilə bağlı azərbaycan respublikası mədəniyyət və turizm nazirliyi ilə yanaşı digər dövlət qurumları arasında koordinasiya funksiyasını yerinə yetirir cı ildən xarici turistlərin azərbaycanda daha çox alış veriş etmələrinə müsbət təsir edən tax free sistemi tətbiq olunur azərbaycanda internet cü ildən inkişaf etməyə başlamışdır ilk sayt cü ildə azərbaycan elmlər akademiyasında yaradılmış ilk dövlət orqanının saytı isə azərbaycan respublikası prezidentinin saytı olmuşdur və ci ildə yaradılmışdır cü ildən yüksək səviyyəli milli az domeninin inzibatçılığı həyata keçirilir azərbaycanda radio yayımına ilk dəfə cı il noyabrın da televiziya yayımına isə cı ilin fevral ayının də başlanılıb hazırda ölkədə əhali yaşayan ərazilərin i tv proqramdan ibarət açıq paketli rəqəmli tv yayımla əhatə edilib bundan başqa gəncə quba və lənkəran rayonlarında və ətraf ərazilərdə ödənişli əsaslarla çoxproqramlı rəqəmli tv yayım xidməti də göstərilir dövlət səviyyəsində poçtun əsası ci ildə səfəvilər dövlətinin başçısı şah ismayıl xətai tərəfindən qoyulmuşdur müasir formada poçtun yaranması isə xix əsrin ci qərinəsinə təsadüf edir ci ildə gəncə şəhərində ilk poçt kontoru açılmışdır ci il dekabrın da bakıda nobel qardaşları cəmiyyəti tərəfindən azərbaycanda ilk telefon xətti çəkilmişdir hazırda azərbaycanda üç gsm operatoru fəaliyyət göstərir azercell bakcell və nar mobile azerfon azərbaycan milli aerokosmik agentliyi maka azərbaycanın kosmik agentliyidir agentlik kosmik elm və texnikanın nailiyyətlərindən aerokosmik sahələrin elm və istehsal potensialından respublikanın xalq təsərrüfatı və təhlükəsizliyi naminə istifadə edilməsi sahəsində milli siyasəti həyata keçirir agentlik cü il fevral gecəsi kosmosa azerspace adlı ilk süni peykini buraxıb fransa qvianasında kuru kosmodromundan reallaşdırılan ucuş gecə saat və arasında baş verib telekommunikasiya peyki olan azerspace səs məlumat bazası internet tv və radio yayım xidmətləri məqsədilə istifadə olunur azerspace peyki isə sentyabr ci ildə buraxılıb azərbaycan ci ildən avropada yol hərəkətinin ümumi qaydalarını və təhlükəsizlik normalarını müəyyən edən beynəlxalq vyana konvensiyasına qoşulub azərbaycanda avtomobil yolları ölkədə mövcud olan bütün yol şəbəkəsini əhatə edir ci ilin məlumatına əsasən azərbaycanda ümumi istifadədə olan avtomobil yollarının uzunluğu kilometr təşkil edir onun kilometri respublika əhəmiyyətli kilometri yerli əhəmiyyətlidir bu yollarda ümumi sayı ə yaxın poqon metr uzunluğunda körpülər var avtomobil nəqliyyatını idarə etmək üçün azərbaycan respublikası nəqliyyat nazirliyinin tərkibində müvafiq olaraq avtonəqliyyatservis və yolnəqliyyatservis departamentləri yaradılıb azərbaycanda xidmət göstərən beynəlxalq hava limanı var onlardan ən böyüyü heydər əliyev adına beynəlxalq hava limanı bakı şəhərindən kilometr şimal şərqdə yerləşir və şəhərlə əlaqəsi ci və cu illərdə istismara verilmiş iki ən müasir avtostrada ilə təmin edilir azal və onun struktur bölməsinə aid olan buta airays milli bayraq daşıyıcısının qeydiyyat limanıdır azərbaycan respublikası ərazisində fəaliyyət göstərən digər hava limanları gəncə lənkəran naxçıvan qəbələ və zaqatala şəhərlərində yerləşir azərbaycanda neft bumu xix əsrin sonu xx əsrin əvvəllərinə təsadüf edir həmin dövrdə rotşild və nobel qardaşları eləcə də rusiya imperiyasının neft sənayeçiləri bakı nefti sayəsində inkişaf edirdi sonra isə neft yataqlarının işlənməsi və hasilatı məsələlərinə moskvada oturan partiya funksionerləri rəhbərlik edirdilər yalnız cı illərin əvvəllərində azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra azrbaycanlılar öz təbii ehtiyatlarına sahib çıxa bildilər azərbaycan milyard barel həcmində kəşf edilmiş neft ehtiyatları göstəricilərinə görə dünyanın cu neft hasilatının həcminə görə dünyanın cü ölkəsidir azərbaycan milyard m həcmində kəşf edilmiş qaz ehtiyatlarına görə dünyada ci ölkədir ci ildə ölkədə ümumi istehsal həcmi milyon neft ekvivalenti tonu olan enerji məhsullarının faizini ilkin enerji məhsulları faizini neft emalı məhsulları faizini istilik və elektrik enerjisi təşkil etmişdir transformasiya sektorunun proseslərində elektrik və istilik enerjisinin istehsalına sərf olunan yanacaq öz əksini tapmış və onun faizini təbii qaz faizini mazut və faizini isə dizel yanacağları təşkil etmişdir son istehlakın faizi ev təsərrüfatlarının faizi nəqliyyatın faizi sənaye və tikintinin faizi isə iqtisadiyyatinin digər sahələrinin payına düşür ölkədə alternativ və bərpa olunan enerji sahəsində idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə azərbaycan respublikasının prezidentinin fevral cü il tarixli fərmanı ilə azərbaycan respublikasının alternativ və bərpa olunan enerji mənbələri üzrə dövlət agentliyi yaradılmışdır ci ildə bakıda azəri çıraq günəşli blokunun ci ilədək işlənilməsinə dair müqavilə imzalanmışdır azərbaycanda milli azlıqlar ölkə əhalisinin ni təşkil edir yerli xalqlardan ən çox üstünlük təşkil edənlər ləzgilər ermənilər ruslar və talışlar eləcə də avarlar kimi kiçik etnik qruplardır azərbaycanın böyük hissəsi ölkəni multikultural dövlət kimi görür müxtəlif milli azlıqların nümayəndələri azərbaycanın dövlət qurumlarında geniş təmsil olunmuşlar milli azlıqların sıx yaşadığı ərazilərdə yerli əhalinin nümayəndələri yerli hakimiyyət orqanlarında rəhbər vəzifələri tutur milli azlıqlara mənsub şəxslər azərbaycan respublikası prezidentinin icra aparatında azərbaycan respublikasının milli məclisi azərbaycan respublikası nazirlər kabineti azərbaycan respublikası konstitusiya məhkəməsi azərbaycan respublikası mərkəzi seçki komissiyası hüquq mühafizə orqanları və digər dövlət qurumlarında çalışır milli azlıqların nümayəndələri milli məclisin bəzi daimi komissiyalarının sədri və ya sədr müavini vəzifəsində çalışır demoqrafik quruluşdakı dəyişikliklər bir neçə sosial nəticəyə səbəb olmuşdur xüsusən ci ildən başlayaraq ölkədə miqrasiya saldosu mənfi xarakter daşımışdır əhali əsasən qastarbayter kimi rusiyaya emiqrasiya etmişdir hazırda azərbaycanda əsasən daxili miqrasiya mövcuddur belə ki son dövrlərdə əhalinin intensiv olaraq bakı şəhərində onun ətrafında və abşeron yarımadasının digər məntəqələrində cəmlənməsi davam edir ci illərdə azərbaycanda neft hasilatının və ixracatının sıçrayışla artması nəticəsində ölkənin milli gəliri dəfələrlə artmış buna uyğun olaraq əhalinin gəlirləri də xeyli dərəcədə yüksəlmişdir bmt inkişaf proqramının undp hər il nəşr etdiyi insan inkişafı hesabatı çərçivəsində tərtib edilən insan inkişafı indeksinintəhlili göstərir ki azərbaycan ci ildə insan inkişafı indeksinə görə ölkə arasında ci həyat keyfiyyəti indeksi ilə ölkə arasında cı yerdədir cı ildə mercer human resource consulting beynəlxalq konsaltinq şirkətinin araşdırmasında nəticəsində məlum olub ki bahalılığına görə şəhər arasında bakı ci yerdədir ci ildən fəaliyyət göstərən asan xidmət mərkəzləri dövlət orqanları tərəfindən göstərilən xidmətlərin vahid və əlaqələndirilmiş formada həyata keçirilməsini təmin edir azərbaycan konstitusiyasının ci maddəsinə görə azərbaycanda hər kəs istədiyi dinə etiqad etməkdə sərbəstdir ci ilin statistik təxminlərinə görə azərbaycanda yaşayan əhalinin i müsəlman i xristian isə hər hansı bir dinə bağlı deyildir yerdə qalan ə isə digər dinin mənsubları aiddir azərbaycanda i qeyri islam olmaqla dini icma fəaliyyət göstərir müsəlman əhalisinin faizi şiə faizi isə sünnilərdir xristianların böyük əksəriyyəti rus pravoslavlarıdır xristianlar bakı və bir sıra digər şəhərlərdə cəm halında yaşayırlar ölkənin nəfərlik yəhudi icmasının böyük hissəsi bakıda yaşayır qubada və başqa ərazilərdə də kiçik icmalar mövcuddur şiələr sünnilər rus pravoslavları və yəhudilər ölkənin ənənəvi dini qrupları hesab olunurlar lüteranların roma katoliklərinin baptistlərin molokanların yeddinci günün adventistlərinin və bəhailərin kiçik icmaları ölkədə yüz ildən artıqdır ki mövcuddur ci ildə azərbaycan müstəqillik əldə edildikdən bəri vəhhabi və sələfi müsəlmanlar əllincilər və digər yevangelist xristianlar o cümlədən yehovanın şahidləri və hari krişna kimi hökumətin əcnəbi və ya qeyri ənənəvi icma kimi hesab etdiyi dini qruplar yaranmışdır azərbaycan respublikasının rəsmi dövlət dili azərbaycan dilidir azərbaycan dili geneoloji təsnifata görə türk dillərindən biri olub həmin dil ailəsinin oğuz qoluna daxildir və ən yaxın qohumları olan türk türkmən və qaqauz dilləri ilə birlikdə ərazi prinsipinə görə türk dilləri arealının cənub qərb qrupunu təşkil edirlər azərbaycan yazılı ədəbi dilinin tarixi isə hələlik əldə olan materiallara görə xiii əsrdən başlayır azərbaycan dilinin fonem tərkibində sait və samit vardır bu fonem azərbaycan əlifbasında hərflə işarə edilir azərbaycan dilinin morfoloji quruluşuna əsas isim sifət say əvəzlik zərf fel və köməkçi qoşma bağlayıcı ədat modal sözlər nida nitq hissələri daxildir azərbaycan dilində ismin halı adlıq yiyəlik yönlük təsirlik yerlik çıxışlıq felin şühudi keçmiş nəqli keçmiş indiki qəti gələcək qeyri qəti gələcək zamanı var felin şəkil kateqoriyası formanı əmr arzu şərt vacib lazım xəbər əhatə edir azərbaycan dilinin dialekt və şivələri dörd qrupdan ibarətdir hazırda azərbaycanda latın qrafikası əsasında yaradılmış azərbaycan əlifbasından istifadə edilir dövlət və özəl məktəblərdə dərslər azərbaycan dilində keçirilir eləcə də ingilis və rus dili tədris olunur azərbaycanda ümumi orta məktəb təhsili üç pillədən ibtidai ümumi orta və tam orta təhsildən ibarətdir və ümumi orta məktəb təhsili altı yaşdan başlanır ölkədə ümumtəhsil məktəbi peşə ixtisas təhsili müəssisələri orta ixtisas məktəbi və ali məktəbi fəaliyyət göstərir azərbaycanda və yuxarı yaş arasında olan əhalinin savadlılıq dərəcəsi faizdir azərbaycanın ən məşhur universitetləri xəzər universiteti azərbaycan dövlət neft və sənaye universiteti bakı dövlət universiteti və ada universitetidir bmt nin hazırladığı insan inkişafı hesabatı də azərbaycan insan inkişafı indeksinə görə ölkə arasında cı yeri tutub azərbaycanda sağlamlıq xidməti milli və yerli hökumətlər tərəfindən təmin edilir ödənişli şəxsi tibbi xidmət də təklif olunur sığortası olmayan şəxslər işə götürənlər vasitəsilə yerli hökumətlər tərəfindən idarə olunan milli sağlamlıq sığorta proqramında iştirak edə bilərlər xəstələr istədikləri həkimi və ya sağlamlıq müəssisəsini seçməkdə sərbəstdirlər azərbaycanda mədəniyyətin inkişafına tarixən regionda baş verən siyasi və hərbi hadisələr və azərbaycanın şərqlə qərbi birləşdirən ərazidə yerləşməsi təsir edib azərbaycandan yunesco nun qeyri maddi mədəni irs siyahısına muğam aşıq sənəti novruz bayramı xalça toxuculuğu ənənəvi sənəti tar ifaçılıq sənəti qarabağ atı ilə oynanılan çovqan oyunu kəlağayı lahıc misgərlik sənəti lavaş bişirmə ənənəsi daxil edilib azərbaycan ərazisində ən qədim maddi mədəniyyət nümunələri e ə viii minilliyə təsadüf edir təsviri sənətin ən qədim nümunələri arasında e ə viii v əsrlərdən qalmış qobustan qaya təsvirləri kəlbəcər rayonunun zalxa gölü ətrafında ayıçınqılı və pəriçınqıl dağlarındakı tunc dövrünün başlanğıcına e ə cü minillik aid rəsmlər ordubad şəhərindən şimalda gəmiqaya dağlarındakı qayaüstü təsvirlər müstəsna əhəmiyyətə malikdir xiii xiv əsrlərdə marağa təbriz və azərbaycanın başqa şəhərlərində xəttatlıq və miniatür sənəti sürətlə inkişaf etmiş təbriz şəhəri şərqdə bədii yaradıcılığın kitab sənəti kalliqrafiya və miniatür boyakarlığının ən qüdrətli mərkəzinə çevrilmişdi xix əsrin əvvəllərində azərbaycanın şimalının rusiyaya birləşdirilməsi ilə azərbaycan təsviri sənətində realist təmayüllər getdikcə güclənir bədii yaradıcılığın yeni növ və janrları meydana gəlir molla nəsrəddin və digər jurnalların eləcə də kitab nəşri ilə bağlı satirik qrafika və illüstrasiya janraları yaranır molla nəsrəddin jurnalının rəssamı əzim əzimzadə dövrün ictimai siyasi problemləri ilə səsləşən realist qrafika sənəti sahəsində geniş fəaliyyət göstərirlər azərbaycan satirik qrafikasının banisi əzimzadə ictimai bərabirsizliyi cəhaləti fanatizmi çarizm zülmünü ifşa edən kəskin karikaturalar şarjlar yaradır müasir satirik qrafikanın inkişafı əsasən kirpi jurnalının fəaliyyəti ilə bağlıdır azərbaycan xalça sənətinin elm sahəsi kimi öyrənilməsi və peşəkar rəssamların yaradıcılığında müasir inkişafı azərbaycanın xalq rəssamı lətif kərimovun adı ilə bağlıdır şərq o cümlədən azərbaycan xalçası və dekorativ tətbiqi sənətinin mahir bilicisi görkəmli ornamentalist rəssam tədqiqatçı alim kimi tanınan l kərimov uzun illər azərbaycan xalçalarını tədqiq etmiş azərbaycan dekorativ sənətini yeni ornamentlərlə zənginləşdirmiş ənənəvi bəzək elementləri əsasında yeni dekorativ motivlər yaratmışdır azərbaycan xalçaları cu ilin noyabr ayında unesco nun qeyri maddi mədəni irs siyahısına salınmışdır azərbaycan mədəniyyəti ilə avropa mədəniyyətinin qarşılıqlı təsiri əhəmiyyətli nəticələr doğurmuşdur bəhruz kəngərli əzim əzimzadə ilə birlikdə sovet azərbaycanının təsviri sənətinin təməllərini atmışdır xx əsrdə fəaliyyət göstərən məşhur azərbaycan rəssamları tahir salahov səttar bəhlulzadə mikayıl abdullayev vidadi nərimanbəyov rasim babayev qəzənfər xalıqov və toğrul nərimanbəyov idi azərbaycan ədəbiyyatının ən qədim nümunələri zərdüşt peyğəmbərə aid edilən avesta kitabı və kitabi dədə qorqud dastanıdır orta əsrlər azərbaycanda ədəbiyyatının inkişafında mühüm rolu izzəddin həsənoğlu imadəddin nəsimi qazi bürhanəddin məhəmməd füzuli və nizami gəncəvi oynamışlar orta əsrlərin digər parlaq simalarından molla vəli vidadini və azərbaycan ədəbiyyatında realizmin əsasını qoyan molla pənah vaqifi qeyd etmək olar həmin dövrdə azərbaycan aşıq sənətinin mahir icraçılarına aşıq qurbani sarı aşıq xəstə qasım aşıq abbas tufarqanlı aşıq valeh aşıq ələsgər və s aşıqları misal çəkmək olar xix əsrdə azərbaycan ədəbiyyatı qərb ədəbiyyatına inteqrasiya etməyə başlamışdır bu dövrdə qasım bəy zakir seyid əzim şirvani xurşidbanu natəvan abbasqulu ağa bakıxanov mirzə şəfi vazeh ismayıl bəy qutqaşınlı cəlil məmmədquluzadə kimi şair və yazıçılar yetişdi xix əsrin ortalarında mirzə fətəli axundzadə yazdığı komediya hekayəti molla ibrahim xəlil kimyagər hekayəti müsyö jordan həkimi nəbatat dərviş məstəli şah cadükuni məşhur sərgüzəşti vəziri xani lənkəran hekayəti xırsi quldurbasan sərgüzəşti mərdi xəsis və mürafiə vəkillərinin hekayəti ilə azərbaycan ədəbiyyatında yeni janrın dramaturgiyanın əsasını qoyur o həmçinin azərbaycan ədəbi tənqidinin əsasını qoymuş müsəlman dünyasının molyeri adlandırılmışdır cı ildə nəcəf bəy vəzirov ilk azərbaycan tragediyası olan müsibəti fəxrəddini yazmışdır nəriman nərimanov ilk azərbaycan tarixi tragediyası olan nadir şahın müəllifidir səkinə axundzadə azərbaycan ədəbiyyatında ilk qadın dramatuqdur xx əsrin əvvəllərində məhəmməd hadi həmçinin hüseyn cavid və abbas səhhət azərbaycan ədəbiyyatında romantizmin əsası qoyur mirzə ələkbər sabir isə şərqdə sabir ədəbi məktəbinin əsasını qoyur sovet dövrü azərbaycanının yazıçılarına rəsul rza məmməd səid ordubadi süleyman sani axundov mirzə ibrahimov ənvər məmmədxanlı səməd vurğun daxildir müasir dövr azərbaycan yazıçıları arasında ən məşhurları kinodramaturq rüstəm ibrahimbəyov və dedektiv romanların müəllifi çingiz abdullayevdir ən məşhur azərbaycan şairlərinə isə bəxtiyar vahabzadə xəlil rza ulutürk nüsrət kəsəmənli ramiz rövşən baba pünhan misal göstərilə bilər azərbaycan musiqisi eklektik və çoxşaxəlidir azərbaycanın simli musiqi alətlərinə qopuz çoğur çəqanə bərbət çəng rud səntur tar kamança qanun saz şirvan tənburu nəfəsli musiqi alətlərinə isə tulum ney zurna balaban tütək daxildir azərbaycanın xalq musiqi janrları olan muğam meyxana və azərbaycan aşıq yaradıcılığı azərbaycan mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir azərbaycan qərb klassik musiqisi ilə xx əsrdə tanış olmuşdur və bu azərbaycan klassik musiqisi janrını formalaşmışdır ci ildə leyli və məcnunu bəstələyən üzeyir hacıbəyov azərbaycan opera sənətinin əsasını qoydu bu opera nəinki azərbaycanda həmçinin islam aləmində yazılan ilk opera idi azərbaycanda müasir peşəkar balet sənətinin mənşəyi milli opera və operettanın inkişafı ilə əlaqədardır ölkədə həm də azərbaycan cazı azərbaycan roku azərbaycan hip hopu kimi müasir musiqi janrları daim inkişaf edir azərbaycan pop musiqisi isə ci ildə eldar qasımov və nigar camal duetinin ifa etdiyi running scared adlı mahnı azərbaycanın ilk qalibiyyəti olaraq avroviziya mahnı müsabiqəsinin tarixinə düşmüşdür azərbaycan kino sənətinin tarixi ci il iyunun dən başlayır ilk filmlər fotoqraf və nasir aleksandr mişon tərəfindən çəkilmiş xronika süjetləri bibiheybətdə neft fontanı yanğını balaxanıda neft fontanı şəhər bağında xalq gəzintisi qafqaz rəqsi və s və bir bədii kinosüjetdən ilişdin ibarət idi ci ildə adı çəkilən cəmiyyət neft sənayeçilərinin pulu ilə ibrahim bəy musabəyovun neft və milyonlar səltənətində romanı əsasında eyni adlı ilk azərbaycan bədii filminin çəkilişinə başladı filmi çəkmək ücün peterburqdan rejissor boris svetlov dəvət olunmuşdu təbiət mənzərələri bakıda və ətraf kəndlərdə pavilyonla bağlı səhnələr isə tiflisdə çəkilirdi filmdə lütfəli bəy rolunu hüseyn ərəblinski oynamışdır cı ildə bakıda üzeyir hacıbəyovun arşın mal alan operettası əsasında ilk azərbaycan kinokomediyası çəkildi azərbaycan xalq cümhuriyyəti cu ildə özünün ildönümünü bayram etdiyi günlərdə kinematoqrafçılar onu lentə almış azərbaycanın müstəqilliyinin ildönümü münasibətilə təntənə adlı tammetrajlı sənədli film yaratmış və o həmin ilin iyul ayında ekranlarda geniş nümayiş etdirilmişdir ssri dağıldığından sonra ilk dövrdə azərbaycanda baş verən məlum hadisələr hakimiyyət uğrunda gedən mübarizə qarabağ müharibəsi və s azərbaycan kinematoqrafını inkişafdan saxladı hətta tənəzzülə uğratdı ancaq ci illərin sonunda azərbaycan kinematoqrafı özünü bərpa etməyə başladı ovsunçu arxada qalmış gələcək qala sahə çölçü buta dolu nabat nar bağı kimi filmlər bir sıra dünya kino festivallarında iştirak etmiş və mükafatlar qazanmışdır onlardan bəziləri amerika kino akademiyasının təsis etdiyi oskar mükafatının ən yaxşı əcnəbi film nominasiyasına namizədliyini irəli sürmüşdür və bir sıra beynəlxalq festivallarda uğur qazanmışdır azərbaycan memarlığı şərq və qərb elementlərindən ibarətdir x xii yüzillikərdə azərbaycanda müxtəlif memarlıq məktəbləri yaranmışdır bunlar aran təbriz naxçıvan şirvan abşeron memarlıq məktəbləridir bu memarlıq məktəbləri arasında ümumi üslub yaxınlığı var idi mütənasib quruluşlu zəngin dekorlu qülləvarı türbələr və digər tikililərdə naxçıvan məktəbinin üslub özəllikləri əksini tapıb bu məktəbin ən yüksək zirvəsini naxçıvandakı yusif küseyir oğlu türbəsi və möminə xatun türbələrinin eləcə də hazırda mövcud olmayan dini tikililər kompleksinin müəllifi memar əcəmi naxçıvani yaradıcılığı təşkil edir müasir azərbaycanda qız qalası və şirvanşahlar sarayı kimi bir çox qədim memarlıq xəzinələri indiyə kimi qorunub qalmışdır sovet dövrü azərbaycan memarlığının ilk mərhələsi bakı ətrafında fəhlə qəsəbələrinin binəqədi bakıxanov montin məmmədyarov salınması ilə əlaqədar olub fabrik zavod anbar binaları liman körpü vağzal və s tikililər azərbaycanda sənaye nəqliyyat qurğuları memarlığının yaranmasına səbəb olmuşdur qarabağ müharibəsi nəticəsində qarabağ və ətraf ərazilərdə azərbaycanın külli miqdarda memarlıq abidələri məhv edilmişdir müstəqillik qazanandan sonra da azərbaycanın ən görkəmli yerlərində müasir memarlıq ansamblları yaradılmış şəhərin simasını müəyyən edən heydər əliyev mərkəzi bakı kristal zalı kimi müasir binalar alov qüllələri socar toer kimi göydələnlər tikilmişdir azərbaycan mətbəxi təkcə xörəklər onların hazırlanma texnologiyasının üsulları deyil həm də maddi mədəniyyətin əsas hissəsidir azərbaycan mətbəxi mətbəx mədəniyyətini onun tarixini fəlsəfəsini süfrə psixologiyasını adətləri fiziologiyanı gigiyenanı kimyanı avadanlığı etikanı estetikanı poeziyanı və mətbəxin sair aspektlərini eləcə də azərbaycan xalqının tarixən ətraf mühitlə tam harmoniyada yaşadığı ərazilərdə yaratdığı praktik vərdişləri özündə ahəngdar şəkildə birləşdirir azərbaycan xalqının dühası ilə onun tarixən yaşadığı indiki azərbaycan respublikası güney azərbaycanı irəvan xanlığı zəngəzur və göyçə mahallarının torpaqlarında gürcüstanda azərbaycanlıların qədimdən bəri yaşadıqları borçalı bölgəsində dağıstan ərazisində və onun ətrafında yaradılmışdır ənənəvi idman növü olan güləş azərbaycanın milli idman növü hesab edilir azərbaycanın digər ənəvi oyunlarına nərd çövkən və zorxana daxildir ölkədə döyüş sənətləri olan cüdo karate və boks ilə məşğul olan xeyli insan var ci ildə azərbaycan ilk avropa oyunlarına ev sahibliyi etmişdir ci ildə bakı şəhərində islam həmrəyliyi oyunları keçirilmişdir cı ildən azərbaycan olimpiya oyunlarında təmsil olunur və indiyə kimi qızıl gümüş və bürünc medalı qazanmışdır azərbaycan dünyada şahmat ölkələrindən biri kimi tanınır ölkənin kişilər üzrə şahmat yığması üç dəfə avropa çempionu qadın yığması isə avropa çempionatının bürünc medalçısıdır cı ildə bakıda ci şahmat olimpiadası keçirilib cu ildə qrossmeyster teymur rəcəbov dünya şahmat kubokunu qazanıb voleybol hazırda ölkədə ən məşhur idman növlərindən biridir azərbaycanın azərreyl və lokomotiv bakı avropa qadınlar cev çağırış kubokunun qalibi olmuşlar ölkədə digər populyar idman növlərindən futzal gimnastika və cüdonu qeyd etmək olar sanatruk ci illərdə paytakaran hökmdarı bəlkə də qafqaz albaniyasının çarı erməni qaynaqları onu saysız hesabsız hunların hökmdarı adlandırır sanatruk albaniyaya xristianlığı yaymaq üçün göndərilmiş əslən parfiyalı erməni din xadimi müqəddəs qriqorisi və onun yerli sakinlərdən xristian dininə cəlb edə bildiyi şəxsləri edam etdirdikdən sonra alban feodalları ilə birgə ci ildə erməni çarlığına hücum etmiş və ölkənin paytaxtı valarşapatı bir il əlində saxlamışdır romalıların köməyinə arxalanan ermənilər bir il sonra əks hücuma keçmiş və sanatruku erməni çarlığından çıxara bilmişlər döyüşlərin birində sanatruk həlak olmuşdur baxmayaraq ki musa kalankatlının təqdim etdiyi alban arşakilərinə aid siyahıda sanatrukun adı yoxdur bir çox tədqiqatçılara görə alban arşakilərinin əsasını məhz o qoymuşdur f c məmmədova və z m bünyadova görə sanatruk şimal xalqlarının ermənistana basqını ilə bağlı olan tarixi şəxsiyyətdir mənbələrdə onu sanesan və sanatruk adlandırırlar sanatrukun adı ilk dəfə maarifçi qriqorinin nəvəsi müqəddəs qriqorisin adı ilə onun albaniyada iberiyada və maskutlar ölkəsində missioner fəaliyyəti ilə əlaqədar olaraq çəkilir xix əsrin sonu xx əsrin əvvəllərində ermənilər terror dəstələri yaradaraq osmanlı dövlətinin əraziləri hesabına özlərinin dövlətini yaratmaq istəyirdilər bu işdə ermənilərə osmanlı dövlətinin mövcudluğunu istəməyən böyük dövlətlər tərəfindən köməklik edilirdi erməni terror dəstələrinin yaradılması və fəaliyyəti haqqında yazılmış ədəbiyyat və faktlarla tanış olmadan öncə türk erməni rus erməni və türk rus münasibətlərini nəzərdən keçirməyimiz məqsədə uyğundur səlcuq türkləri tərəfindən anadolu fəth edildikdən sonra ermənilərə geniş hürriyyət dini inam və ibadətlərində sərbəstlik verildi osmanlı idarəçiliyi dövründə də ermənilərə qarşı münasibət dəyişməmişdir sultan mehmet fateh istanbulu fəth etdikdən sonra ci ildə bursadakı erməni patriarxı avakimi bir sıra erməni ailəsi ilə birlikdə istanbula dəvət etmiş və samatyadakı sulmanastır adlanan kilsədə erməni patriarxlığını təsis etdirmişdir istanbulda patriarxlıq təsis edildikdən sonra burada böyük bir erməni koloniyası yaradılmışdı xx əsrin axırlarına yaxın istanbulda min nəfərə yaxın erməni yaşayırdı hətta uzun müddət ərzurumda rus konsulu olmuş general mayevski türkiyədə ermənilərin yaxşı həyat şəraitinə malik olduqlarını etiraf etməli olmuşdur o yazırdı ki türkiyədəki şəhərli ermənilər həmişə kifayət qədər azadlığı təhlükəsizliyə və firavanlığa malik olmuşlar kəndli ermənilər həmişə kifayət qədər ərzaq məhsullarına malik olmuşlar onların maddi rifah halı rusiyanın orta hissəsində rus kəndlilərinin maddi rifah səviyyəsindən yüksək olmuşdur ermənilərin osmanlı dövlətindən ilk ayrılıq hərəkatları cu illər osmanlı rus müharibəsində ortaya çıxdı müharibə zamanı ermənilər osmanlı qoşunlarının mövqeyi və durumu haqqında rus ordusuna məlumat verərək şərqi anadolunun işğalının asanlaşmasında yardımçı oldular ancaq onu qeyd etmək lazımdır ki erməni rus əməkdaşlığının taixi rus çarı i pyotrun dövrünə təsadüf edir rusiyanın xviii əsrin sonlarından bu günə qədər davam edən cənub siyasəti qara dənizdən və rumelidən irəliləyib boğazları zəbt edərək aralıq ağ dənizinə çıxmağı qafqaza təriqi ilə də isgəndərun körfəzindən aralıq dənizinə mesopotamiyaya və irandan irəliləyərək bəsirdə hind okeanından qarışmağı nəzərdə tuturdu bu siyasətin əsasını qoymuş i pyotr cənubi qafqazı ələ keçirmək üçün və osmanlı imperiyasına qarşı mübarizədə ermənilərdən istifadə etməyə çalışırdı i pyotrdan sonra gələn bütün rus çarları da onun açdığı yolla irəliləyərək ermənilərlə bağlı fəaliyyəti gücləndirmişlər cı ildə moskvada erməni şərq dilləri institutunun yaradılması buna bir daha sübutdur rusiya ilə ingiltərə arasında rəqabət erməni mövzusunu dövlətlər arası məsələyə çevirdi bu vəziyyətdən cəsarətlənən ermənilər təşkilatlanma işlərini sürətləndirməyə və fəaliyyətlərinin miqyasını artırmağa başladılar ermənilər tərəfindən ilk cəmiyyət cı ildə istanbulda yaradılmışdır bu cəmiyyətin adı xeyirsevər cəmiyyəti benevolent union kimi qeyd edilir cəmiyyətin əsas məqsədi kilikyanın müstəqilləşdirilməsi olmuşdur ci il ilə ci illər arasında vanda araratlı muşta məktəbsevənlər və şərq ərzurumda milliyətçi qadınlar adlı dərnəklər meydana çıxmışdı araratlı məktəbsevənlər və şərq cəmiyyətləri daha sonra birləşərək ermənilərin birləşmiş cəmiyyətini qurmuşlar ci ildə vanda yaradılmış qara xaç cəmiyyəti amerikadakı clu clux clan təşkilatının bənzəri idi bu cəmiyyətlərin məqsədi milli mənafelərə nail olmaq gənclərin silahlandırılması və silahlı üsyanların təşkil edilməsi idi ci ildə ərzurumda ana vətən müdafiəsi pashtpon haireniats təşkilatı yaradıldı bu təşkilat erməniləri silahlandıraraq üsyana hazırlamaq məqsədi güdmüş və rusiyanın dəstəyi ilə öz fəaliyətini muş və vana qədər genişləndirə bilmişdi xaçatur krekçiyan karapet nişkiyan haqop işqalatsiyan aleksan yetelikyon hovannes asturyan və yeğişe tursunyan tərəfindən qurulmuş və təşkilat ərzurum episkopu osmanyan və istanbuldakı erməni patriarxı nerses tərəfindən də dəstəklənmişdir cəmiyyət ci ildə aralıq ayında üzvləri həbs olduqdan sonra fəaliyyətini dayandırmalı olmuşdur inqilabçı partiya kimi yaranan ilk təşkilat isə armenekan partiyası olmuşdur partiya vanda müəllimlik fəaliyyəti ilə məşğul olmuş sonralar isə vanda qalması qadağan edilmiş mıqırdıç portakalyanın tələbəsi tərəfindən ci ilin payızında təsis edilmişdir partiyanın adı portakalyan tərəfindən nəşr edilən armenia qəzetindən götürülmüşdür bu cəmiyyət inqilab yolu ilə ermənilərin özünüidarəsinə nail olmağı qarşısına məqsəd qoymuş və faəliyyət göstərdiyi müddətdə çoxlu cinayətlər törətmişdr partiyanın proqramı əllə nüsxə yazılmış və ilk dəfə ikinci dünya müharibəsindən sonra nəşr edilmişdir armenakan məqsədinə çatmaq üçün əhali içərisində geniş millətçi təbliğat aparmağı hərbi təhsil verməyi silahlı dəstələr təşkil etməyi sonra avropa dövlətlərinin münasibətləri əlverişli olarsa türkiyə əleyhinə çıxış etməyi lazım bilirdi bu partiyanın fəaliyyəti qafqazdakı rusiya hakimiyyət orqanları tərəfindən şirnikləndirilirdi lakin armenekan partiyası erməni əhalisinin geniş dairələrini cəlb edə bilmədi və onun fəaliyyəti yalnız türkiyənin bir neçə şərq vilayəti ilə məhdudlaşdı daha fəal və daha kütləvi hnçak və daşnaksütyun partiyalarının meydana gəlməsi ilə armenikanın nüfuzu heç dərəcəsinə endi hnçak zəng partiyası ci ildə cenevrədə avetis nazarbekyan və millətçi erməni tələbə mühacirləri tərəfindən təşkil edilmişdir avetis nazarbekyan armenia qəzetində çox radikal yazılar çap etdirməklə erməni oxucular içərisində rəğbət qazanmışdı o cı ilin yay aylarında nişanlısı və silahdaşı marian vardanjan ilə cenevrəyə gəldi və burada rusiyadan olan erməni tələbələr qabriel kafian ruben hanarad nikoli martinyan və mkrtıç manuçaryanla tanış oldu elə həmin ilin sonunda partiyanın proqramının əsas müddəalarını hazırladılar yuxarıda dediyimiz kimi partiya ci ilin avqust ayında yaradılsa da partiyaya hnçak adı cı ildə verildi bu ad ci ildə ermənicə çap edilən və partiyanın orqanı olan hnçak qəzetinin adından götürülmüşdür parityanın proqramı ci ildə hnçak qəzetinin oktyabr noyabr sayında çap edilmişdir hnçak partiyasının ilk və yaxın hədəfi türkiyə ermənistanının siyasi və milli müstəqilliyini əldə etmək daha sonra isə iran və rusiya ermənistanını bura birləşdirərək federativ bir ermənistan yaratmaq idi partiya hər an istifadə etmək üçün xüsusi hazırlanmış dəstələrə malik olmuşdu və çoxlu üsyan və qırğınlara təşkilatçılıq etmişdir partiyanın cü il qərar dəstələri ilə yaxından tanış olduqda məlum olur ki şərqi anadoluda fəaliyyət göstərmiş orsfan canq qoçnak pençak badami tejehenk maro və parot adlı terror dəstələrinin qurulmasını və idarəsini bu təşkilat həyata keçirmişdir i cahan müharibəsində rusiya tərəfindən çıxış edərək osmanlıya qarşı döyüşən hnçak könüllüləri müsəlman əhalini öldürməklə yanaşı onlara maddi yardım göstərməkdən imtina edən varlı erməniləri də öldürmüşlər bütün bu söylədiyimiz faktlardan çox aydın məlum olur ki daşnak da bir terror partiyası idi sadəcə olaraq daşnak öz proqramında hnçakdan fərqli olaraq türk rus iran ermənistanlarının birləşdirilməsini nəzərdə tutmurdu yalnız cu ildə daşnaktsutyun partiyasının ix konqresində daşnaklar proqramlarına dəyişiklik edərək türk və rus ermənistanlarının birləşdirilərək müstəqil ermənistan yaradılması fikrinə gəlmişlər hnçak və daşnaktsutyun partiyaları türkiyə ermənilərinin silahlanmasında və üsyanların baş verməsində təşkilatçılıq etmişlər berlin konqresindən sonra ermənilər arasında silahlanma sürətlənmişdir ingiltərənin van yüzbaşı claytonun sentyabr ci il raportunda rusiya ermənistanında türkiyə ermənilərinə silah göndərmək üçün cəmiyyət qurulduğu və silahların paylanılması üçün fəaliyyətlər göstərildiyi bildirilir ərzurum konsulu yüzbaşı everett noyabr ci ildə türkiyə ermənilərinə paylatmaq üçün rusiyada silah yığıldığı xəbərini söyləyirdi erməni terrorizmi manna minni və ya manas e ə ix əsr e ə vi əsrlərdə tarixi azərbaycan ərazisində indiki cənubi azərbaycanın şimal qərbindəki urmiya gölünün sahilində qədim dövlət manna yazılı mənbələrdə qeyd olunan ilk mərkəzləşdirilmiş dövlət hesab edilir paytaxtı izirtu şəhəridir manna dövləti qədim ənənələri olan bir ərazidə qədim tarixin çox böyük bir kəsiyində iqtisadi və mədəni cəhətdən öndə gedən bir rayonda meydana gəlmişdi manna e ə iii ii minilliklərdə bu regionda mövcud olmuş kuti lullubi turukki tayfalarının digər tayfaların və tayfa ittifaqlarının bilavasitə varisi idi manna dövləti e ə cü illər arasında midiyaya birləşdirilmişdir prof q qeybullayev qeyd edir ki qədim türk xalqlarının tarixində manna ilk türk dövlətidir azərbaycanlıların dövlətçilik ənənəsinin tarixi mannadan başlanır mannanın adı və ilk hökmdarı udakinin adı mixi yazılı mənbələrdə ilk dəfə e ə cu ildə iii salmanasar kitabəsində çəkilir adətən assurlar mannanı manneylər ölkəsi mannaş urartulular isə manna ölkəsi adlandırırdılar s qaşqay qeyd edir ki manna adı mənşəcə yerli ad idi ehtimal edilir ki bu ad əvvəlcə urmiyayanı tayfalardan birinə məxsus olmuş sonralar mannalılar ərazi və tayfaları birləşdirdikdən sonra bu ad butun dovlətə şamil edilmişdir iii salmanasarın hakimiyyətinin xvi ilindəki e ə yürüşü təsvir edilərkən məlumat verilirdi ki car daxili zamuada məskənləri tuta tuta munna ölkəsinə çatmışdılar lakin səlnamədə manna dövlətinə yürüşdən və ya bac alınmasından heçnə bəhs edilmir mümkündür ki assurlar ya mannanı istila edə bilməmiş ya da yalnız mannanın sərhəddinə kimi irəliləmiş və daha sonra yolunu dəyişərək qonşu allarabia ölkəsi üzərinə yerimişlər e ə cu ilin salnamələrində mannanın adı darmadağın edilmiş ölkələrin adları sırasında çəkilir iii salnamasar artıq qocalmışdı və assuriya qoşunlarına bu dəfə sərkərdə dayan aşşur başçılıq edirdi assuriya kitabəsində yazılmışdır mən mannalı udakinin məskənlərinə yaxınlaşdım mannalı udaki mənim silahımın parıltısından dəhşətə gəlib canını qurtarmaq üçün öz çar şəhəri zirtanı tərk etdi mən onun dalınca düşdüm saysız hesabsız qaramalını qoyunlarını mülkiyyətini apardım şəhərlərini viran qoydum dağıtdım od vurub yandırdım s qaşqay qeyd edir ki mənbələrin məlumatlarına əsasən manna dövlətinin möhkəmlənməsini və tarixi coğrafiyası müəyyən dərəcədə izləmək mümkün olmuşdur atçılıq və dəvəçiliklə məşğul olan qaramal və davar saxlayan cəngavər tayfanın və ya tayfaların yaşadığı mes s i misi misu ölkəsinin böyük əhəmiyyəti var idi messinin adı zamua maday gizilbunda və parsua ilə bir çəkilir daha sonrakı qaynaqlardan məlum olur ki bu vilayət mannanın cənub qurtaracağında idi və manna sonralar onu işğal edib öz ərazisinə qatmışdı lakin messi hökmdarları onda da özlərini müstəqil aparmağa cəhd etmişlər messi vilayətinin boyun əyməyən əhalisinin gizləndiyi dağ qalası mesunun adını ii aşşurnasirapal e ə ix əsrin ci illərində çəkir bu ölkəyə sonra iii salmanasar v şamşi adad ii adadnerari yürüşlər etmişdilər assurların verdiyi məlumata görə bu vilayətin ərazisi olduqca geniş idi manna hökmdarı ullusunu dövründə missi əyaləti artıq mannaya birləşdirilmişdi onun sərhədində sirdakka zirdiakka qalası inşa edilmişdi q a melikişvili belə hesab edir ki taştəpədəki urartu kitabəsində adı çəkilən bu menua tərəfindən işğal edilmiş meişta şəhəri missi ərazisində yerləşmişdir və belə güman edir ki onun əhalisi etnik cəhətdən mannalılarla qohum olmuşdur urmiya gölü hövzəsində allabria çarlığının böyük əhəmiyyəti vardı allabrianın adı ilk dəfə ix əsrin ortalarında çəkilir iii salmanasar allabrianın qala şəhəri şurdirranı və orada olan var dövləti ələ keçirməsi haqqında məlumat verir hökmdar yanziburiaş dövründə allabria cəmiyyəti haqqında müəyyən fikir söyləməyə imkan verən maraqlı məlumat vardır assuriya allabrianı sonralar özünə tabe etmişdi hərçənd məlum olduğuna görə ii sarqon zamanında mannalı ullusunu ölkənin hökmdarı ittini dilə tutub urartuya xidmət etməyə razı salmış və itti onun fitvası ilə assuriyaya qarşı üsyan qaldırmışdı lakin assuriya əleyhinə koalisiya darmadağın edilmiş çar itti isə öz ailəsi ilə birlikdə suriyadakı amatiya şəhərinə sürgün edilmişdi allabria hökmdarı belapaliddina dövründə onlar assuriyaya bac verirdilər sonralar çar ahşeri zamanında və ya hətta bir az əvvəl assurlar tərəfindən istila edilmişdi mannanın şərq sərhədlərində dağlıq diyar adlanan gizilbunda vilayəti yerləşirdi artıq e ə ix əsrin son rübündə assurlar bu ölkədə olmuşdular gizilbunda hökmdarları arasında birlik yox idi ölkənin ayrı ayrı rayonlarının hökmdarları bac verərək v şamşi adadı e ə rəhmə gətirməyə çalışdıqları halda çar pirişati müqavimət göstərməkdə davam edirdi assuriya hökmdarı bunun üstündə ölkəni dağıdıb viran qoydu o ətraf məskənlərin əhalisinin daldalandığı möhkəmləndirilmiş şəhər uraşı işğal etdi şəhərin küçələrini onun döyüşçülərinin qanına boyadı döyüşçünü qırdı çar pirişatini döyüşçüsü ilə birlikdə diri diri tutdu əsirlər apardı onların əmlakını var dövlətini qaramalını davarını atlarını gümüşdən saf qızıldan və tuncdan qayrılmış saysız hesabsız əşyalarını qarət etdi dağıtdı viran qoydu od vurub yandırdı iii adadnerarinin e ə kitabələrindən birində onun başqa ölkələrlə bərabər gizilbundanı ta hüdudlarınadək istina etdiyi haqqında məlumat verildiyinə baxmayaraq gizilbunda öz suverenliyini qoruyub saxlamışdı hətta ii sarqon gizilbundalıları öz güclərinə güvənən başının üstündə hökmranlıq tanımayan adamlar adlandırır gizilbundanın ayrı ayrı hökmdarları bac versələr də assurlar onları tam itaət altına ala bilməmişdilər zikertu əyaləti müasir miyanə ərdəbil şəhərləri rayonu ilə lokalizə edilir o mənbələrdə artıq mannadan asılı ərazi kimi xatırlanır ii sarqonun verdiyi məlumata görə zikertunun başında mannalıların canişini dayanırdı bu canişin çox güman ki mannadan asılı olan və manna tərəfindən təsdiqlənən zikertunun öz hakimi olmuşdur zikertu əyalətinin özünün parda hökmdar şəhəri var idi zikertunun adını antik mənbələrdə xatırlanan saqartilərin adı ilə eyniləşdirirlər zikertu ola bilər ki həqiqətən də həmin dövrdə iran tayfaları ilə məskunlaşmışdı mixi yazılı mənbələrdə il əvvəl adları çəkilən qonşu əyalətlərlə müqayisədə bu əyalətin adı çox çox sonralar çəkilir ii sarqon öz hakimiyyətinin və ci illərində yəni e ə və ci illərdə manna hökmdarı azaya qarşı çıxmış zikertuya hərbi yürüşlər edir o ətraf yaşayış məskənləri ilə birlikdə üç möhkəmləndirilmiş şəhəri ələ keçirməsi və paytaxt pardanı qarət etməsi haqqında məlumat verir görünür zikertu əyaləti mannaya yenidən ii sarqonun e ə cü ildə ci yürüşü zamanı tabe edilmişdir ii sarqon həmin yürüş zamanı zikertuya dağıdıcı zərbə endirmiş onun şəhərini ətraf yaşayış məntəqələri ilə birlikdə müdafiə divarlı möhkəmləndirilmiş məntəqəsini qarət etmişdi mannanın şərq sərhədlərində ən uzaq əyalət qızılüzən çayı hövzəsinin aşağı və orta hissəsində yerləşən andiya əyaləti idi andiyanın ilk dəfə adı qoşunları andiyaya gedib çıxmış və andiyalılardan xərac alan iii salmanasarın hakimiyyətinin sonlarına aid olan kitabələrdə çəkilir iii adadnerari işğal etdiyi ölkələr arasında günəşin batdığı böyük dənizədək uzanan andiyanın da adını qeyd edir bu dəniz xəzər dənizi hesab olunur manna dövləti görünür özünün ən qüdrətli dövründə andiyanı aşşurlulardan geri almış və onu özünün təsir dairəsinə daxil etmişdir hökmdar azanın və ullusunun dövründə andiyalılar digər əyalətlərlə birlikdə öz müstəqilliklərini qaytarmaq məqsədilə mannalılara qarşı çıxdılar mənbələrdə andiyanın hakimi telusinanın adı çəkilir hürricə hesab edilən bu ada və hürri urartu şəkilçisi vasitəsilə düzəldilmiş andiya əyalətinin öz adına görə andiya əhalisini hürridilli etnik qruplara aid edirlər mannaya tabe əyalətlər arasında müasir marağa rayonu ərazisində yerləşən uişdiş aşşurca uisdis urartuca ugisti əyalətinin də adı çəkilir onun da başında manna canişini dururdu uişdiş əyaləti zikertu və andiya əyalətləri ilə birlikdə mannalı azaya qarşı çıxmışdı lakin o aşşurluların köməyilə yenidən mannaya tabe edildi urmiyanı hövzənin şimali şərq hissəsində manna ilə urartu sərhədləri hüdudunda subi və bari əyalətləri yerləşirdi o həm də sanqibutu adlanırdı bu əyalətlər vaxtaşırı gah bu gah da digər tərəfə tabe olurdu ii sarqon bari əyalətində yaxşı möhkəmləndirilmiş at tövlələri arpa dolu anbarları ilə zəngin olan tarun və tarmakis təbriz qalalarının adını çəkir mannanın cənubi şərq torpaqları və ona tabe əyalətlər madayların məskunlaşdığı ərazi ilə sərhəddə yerləşirdi yazılı mənbələrdə urmiyayanı hövzə ərazisindən e ə iii minilliyin ikinci yarısından bəhs olunur göstərilən əraziyə aid ən qədim etnik ad kuti adıdır mənbələrdə ilk dəfə yad edildikləri dövrdə əsas məşğuliyyətləri maldarlıq olan kutilərdə artıq tayfa ittifaqı təşəkkül tapmışdı i h əliyev kuti dilini qafqaz hürri dil qrupuna aid edir i m dyakonov belə hesab edir ki kuti dili hardasa müəyyən dərəcədə bütün zaqroş əyalətinə yayılmış elam dilləri qrupuna yaxın ola bilərdi digər tərəfdən o kuti dilinin mürəkkəb fonetik tərkibə malik olan hürri dili ilə yaxınlığı imkanını da güman edir sonrakı dövrün araşdırmaları onu şərqi qafqaz dilləri ailəsinə aid etmişdir q a melikişvili kuti dilini zaqroş elam qrupuna aid edir akad m ismayılov prof q qeybullayev prof f cəlilov və başqaları kutiləri türkdilli heesab edirlər urmiya gölündən cənub şərqdə yerləşən əyalətlər haqqıpda məlumat verən e ə iii minilliyin sonlarına aid akkad mənbələrində lullubum lullupum luilume lullu tayfasının adı çəkilir q a melikişvili lullubu və elam dillərinin qohumluğu iddia etmişdir o öz növbəsində zaqroş elam qrupu dillərini müasir qafqaz dilləinə yaxın hesab edir lakin q qeybullayev lulubi etnonim teonim və toponimlərini tədqiq edərək onların türk dilli ola biləcəkləri ehtimalını irəli sürmüşdür urmiyayanı hövzə əhalisinin etnik cəhətdən formalaşmasında e ə iii minilliyin sonlarından məlum olan hürrilər mühüm rol oynamışlar onlar mesopotamiyanın şimalından və suriyadan tutmuş urmiya gölünədək ön asiyanın geniş bir ərazisində yayılmışdılar həmin ərazidə habelə zaqafqaziyanın və şimal qərbi iranın xeyli hissəsində yayılmış kür araz mədəniyyətini hurrilərin səpələnmələri ilə əlaqələndirirlər hürri dilində müxtəlif dövrlərə aid bizə xeyli miqdarda yazılı abidələr gəlib çatmışdır son illərdə aparılmış linqvistik tədqiqatlar nəticəsində hürri və ona yaxın olan urartu dilinin şimali qafqaz dillərinın şərq qoluna mənsub olduğunu sübut edən yeni dəlillər əldə edilmişdir e ə i minilliyin əvvəllərində urmiya gölündən cənubdakı ərazi zamua adı ilə tanınmağa başladı bu ad lullubi tayfalarından birinə mənsub yerli ad hesab edilir sonralar həmin ərazi hissələrində mannalılar yüksəldi bu ad altında şübhəsiz ki ayrı ayrı qohum tayfalar birləşir lakin xeyli sonralar da hətta manna dövləti özünün yüksəliş dövrünə çatdıqda da bu ərazi lullubu adını saxlamışdı o arxaik forma kimi aşşur hökmdarlarının orakullara müraciətində və ya sinonim kimi özlərinin urmiyayanı əyalətlərə hərbi yürüşlərini yüksək üslubda təsvir etdikdə işlədilirdi i m dyakonov manna dövlətinin diyala çayının yuxarı axarınadək cənub əyalətlərinin əhalisini kuti lullubi etnik qrupuna diyala və kərxa çaylarının yuxarı axarındakı əhalini isə kassi etnik qrupuna aid edir mixi yazılı və antik mənbələrin materiallarını tədqiqata cəlb edən i h əliyev e ə iii i minnlliklərdə cənubi azərbaycan ərazisində məskunlaşmış xalqların dil və etnik mədəni cəhətdən zaqroş elam və hürri etnosları ilə yaxınlığını əsaslandırmağa çalışır r m böhmer manna əhalisini hürri hesab edir o manna dövlətinə aiddiyyatı olan aşşur və urartu mətnlərində qeyd edilən şəxs adlarının və coğrafi adların tam siyahısını göstərir bu adları təhlil edərək o belə nəticəyə gəlir ki onların əksəriyyəti hürrilərə bəziləri kassilərə ancaq bir neçəsi isə irandillilərə aiddir q a melikişvili hesab edir ki şərqə doğru xeyli uzaqlara irəliləmiş hürri ünsürləri dağlıq zaqroşda adacıqlar şəklində zaqroş elam dil qrupuna mənsub əhali arasında mövcud idilər lakin manna dövlətinə hürri təsirini hürri etimologiyasının seçildiyi bəzi şəxs adlarına və toponimik adlara görə izləmək mümkündür mannada çoxluq təşkil edən tayfa olan mannalılar ilə bərabər digər tayfalar məsələn sunbilər taurlalılar dalilər də vardı lakin etnik konsolidasiya nişanələri artıq nəzərə çarpmaqda idi məsələn manna çarı nəinki urartu çarının istila etdiyi torpaqları geri almaq qayğısına qalır həm də pərən pərən salınmış mannalıların öz yerinə qaytarılmasına çalışırdı həsənlitəpə qazıntıları zamanı tapılmış müxtəlif bədii sənət əşyaları üzərində insan təsvirləri aşkar edilmişdir insan fiqurlarına naxış vasitəsi kimi qablarda möhürlərdə və bir tunc dəstəkdə təsadüf olunur onların enli burnunun üstü alınla düz birləşmiş gözləri aralı olmuş qısa saqqal və çiyinlərədək tökülən uzun saç saxlamışlar skelet qalıqlarına əsasən v krouford belə nəticəyə gəlir ki onlar orta boylu təqribən sm olmuşlar t a ratbun daha dəqiq ölçü göstərir kişilərin orta boyu sm qadınlarınkı sm e ə viii əsrin sonlarına aid aşşur yazılı mənbələrindən aşşurların gimirrai adlandırdıqları köçəri kimmerlərin axınlarının baş verdiyini bilmək olur onların ardınca isə tezliklə mənbələr e ə vii əsrin əvvəli skiflərin asguzai isguzai adını çəkir herodotun məlumatına görə kimmerlər qara dəniz sahili boyunca qafqazdan keçərək skiflər isə qafqaz dağlarını sağda qoyub xəzər dənizinin qərb sahili boyunca hərəkət etmişlər kimmerlərin və skiflərin qafqazdan keçərək cənubi rus çöllərindən ön asiyaya hərəkət yolları barədə herodotun verdiyi məlumatı arxeoloji dəlillər də təsdiqləyir y i krupnov öz tədqiqat işində bu tayfaların hərəkət yollarını izləyir və belə hesab edir ki onlar yolun bütün əlverişli keçidlərindən meotida kolxida sahilboyu yolu dəryal keçidi ilə hərbi gürcüstan yolu mamison keçidi ilə hərbi osetin yolu və dərbənd keçidindən istifadə edərək hərəkət etmişlər aşşur hökmdarları da urartu və manna hökmdarları kimi kimmer və skiflərdən öz məqsədləri üçün istifadə etməyə səy göstərirdilər lakin mənbələrin göstərdiyi kimi daha çox düşmənçilik münasibətində olmuşlar qimirra ölkəsi van hökmdarlığından şimali qərbdə kappadokiyanın şərq hissəsində lokalizə edilir b b piotrovski e ə viii əsrin sonunda kimmerlərin dağıdıcı təsirini və onların urartulular əleyhinə daim hərbi fəaliyyət göstərdiklərini qeyd edir onlar frikiya hökmdarlığını darmadağın edərək ioniya şəhərlərini viran qoyub aşşur sərhədlərıni təhdid etdilər s qaşqay qeyd edir ki manna ərazisinin etnik xarakteristikasını vermək üçün irandilli tayfaların iran yaylasına soxulması dövrünü və onların gəlmə yolları məsələsini aydınlaşdırmaq lazımdır bu məsələ barədə dünya tarixşünaslığında müxtəlif mülahizələr mövcuddur tədqiqatçıların bir qismi bu tayfaların orta asiyadan çıxmalarını digərləri isə qafqazdan keçərək gəldiklərini söyləyirlər lakin bütün tarixçilər irandillilərin sözü gedən ərazidə aborigen olmadıqlarını birmənalı şəkildə qəbul edirlər assur mənbələrindən məlum olan güney azərbaycanın urmiya gölü ətrafı ərazilərində şəxs adlarının təhlilinə əsaslanan e a qrantovski göstərir ki irandilli əhali güney azərbaycanda ən azı e ə ix viii əsrlərə qədər yayılmamışdı bu nəticə ona irandilli tayfaların orta asiyadan yox şimaldan qafqazdan keçərək iran yaylasına doğru irəliləmələrini söyləməyə imkan verir r girşmana görə irandilli tayfalar iran yaylasına iki yolla daxil olmuşlar onların qərb qolu qafqazdan şərq qolu isə orta asiyadan gəlmişdir urmiyayanı hövzəyə onlar qafqazdan gəlmişlər cənuba doğru irəliləyən qolu müqavimətə rast gələrək qərbə doğru dönmüşdür lakin onların irəliləmələri burada da keçilməz zaqroş silsiləsi və xeyli inkişaf etmiş yerli mədəniyyətlərin müqaviməti nəticəsində çətin olmuşdur e ə ix əsrin ortalarından ta midiya dövlətiın təşəkkülünə kimi urmiyayanı hövzədə əsas siyasi qüvvə urmiyayanı hövzənin yerli əhalisini birləşdirən köçəri tayfaların basqınlarının qarşısını alan və onlardan öz marağı üçün istifadə edən bəzən də onlarla ittifaqda öz rəqiblərinə güclü zərbələr vuran manna dövləti idi bu ərazidə sonradan midiya dövləti qurulduqdan sonra və hətta xx əsrin əvvəllərinə qədər bu ərazilərdə iran ünsürü və iran dilləri əhəmiyyətli rol oynamamışdı şəxs adlarının və toponimlərin təhlili manna dövləti əhalisinin mannaların türk mənşəli olduğunu sübut edib prof qiyasəddin qeybullayev əsərlərində manna etnonim toponim və şəxs adlarının mənalarını açaraq izah edə bilib iqor dyakonov manna dövlətinin diyala çayının yuxarı axarınadək cənub əyalətlərinin əhalisini kutilər və lulubilərin diyala və kərxa çaylarının yuxarı axarındakı əhalini isə kassilərin varisləri hesab edir assuriya qaynaqlarında urmiyaboyu ərazisinin cənub hissəsi uzun müddət zamua adı altında tanınır ilk dəfə onun adı ii adadnerari e ə yazılarında zəbt etdiyi dövlətlər sırasında çəkilir artıq e ə ix əsrin əvvəlində burada bütün zamuanı yaxud hər halda onun xeyli hissəsini əhatə edən birləşmə əmələ gəlir onun başında daqara vilayətinin tayfa başçısı nur adad dururdu daqara vilayətn şimal şərq və şərq ölkələrinin bir növ qapısı idi buna görə də assurlar onu işğal etməyə xüsusi maraq göstərirdilər e ə ci ildə zamua üzərinə yeriyən ii aşşurnasirapal e ə məlumat verir ki zamualılar istilaçıların yolunu kəsmək üçün babit aşırımında indiki dərbəndi bazian müdafiə divarı hörmüşlər lakin onlar basqının qabağını ala bilməmişlər və ii aşşurnasirapal daqara ölkəsinin birutu uze və laqalaqa qalalarını ətraf məskənlərlə birlikdə işğal etmiş çoxlu qənimət ələ keçirmiş və əsirlər tutub aparmışdı assurların daqaraya tərəfdar olan qonşu vilayətlərə hücum edib bara bunasi və larbusa şəhərlərini tutmasından istifadə edərək nur adad öz mövqelərini möhkəmləndirir lakin assurlar yenidən qalib gəlir və bu dəfə birutu qalasını yandırırlar e ə ci ildə zamua əhalisi yenidən yürüş edən ii aşşurnasirapalın qoşunları ilə mübarizə aparırlar bu zaman zamuanın başında artıq ameka dururdu qaynaqlar onu çar adlandırır və paytaxtın zamri şəhəri olmağı haqqında məlumat verir ameka istilaçılara inadlı müqavimət göstərirdi lakin məğlubiyyət qarşısında paytaxtı çar şəhəri zamrini tərk edib qoşunla birlikdə etini dağlarına çəkildi ii aşşurnasirapal təqibi davam etdirərək ölkəni viran qoydusa da çarın özünü ələ keçirə bilmədi kitabədən bəlli olur ki ameka imkan tapıb sabua dağında yerini möhkəmlətmişdi gorünür amekanın ərazisi kifayət qədər geniş idi etini və sabua dağları bir birindən uzaqda yerləşirdi çünki aşşurnasirapal lallu və edir çaylarından su və elaniu dağlarından keçməli olmuşdu assurlar nəticə etibarilə amekanı ram edə bilmədilər kitabədə zamuanın paytaxtı zamrinin arazitku ammaru parsindu iritu suritu qalalarının ətraf məskənlə birlikdə tutulmasından danışılırsa da ameka üzərində qəti qələbə çalındığı haqqında məlumat verilmir əhali aziru və simaki dağlarına çəkilir mesu şəhərində yerini möhkəmlədir istehkamlarla möhkəmləndirilmiş ammali şəhərinin başında duran araştua assurlara qarşı ameka ilə birgə çıxış edir kitabədə verilən məlumata görə adları çəkilən şəhər qalalardan başqa daha bir neçə şəhər qala da işğal olunmuşdu bunlar sabininin idarə etdiyi kisirtu şəhəri və onu əhatə edən on məskən habelə kirtiaranın idarə etdiyi bareanlıların şəhərləri idi ehtimal ki onlar da araştuaya tabe idilər çünki kitabədə bu şəhərlərin qarət edildiyi bildirildikdən sonra deyilir ki aşşurnasirapal araştuanın şəhərlərindən çıxıb getmişdir lakin görünür araştua özü ondan xeyli güclü olan amekadan asılı idi assurlar yalnız amekanı çar adlandırırdılar amekanın çar şəhərlərində ələ keçirilmiş qənimət başqa şəhərlərdə ələ keçirilən qənimətə nisbətən daha zəngin və daha rəngarəng idi assurlar dəfələrlə məlumat verirlər ki zamridə onun amekanın əmlakıvə mülkiyyəti çoxlu mis əşya vaza qab qacaq mis cam məcmeyi qızıl suyuna çəkilmiş sini onun sarayının sərvətləri onun topladığı xəzinə ələ keçirilmişdir ameka çarlığında şəhər qalalardan əlavə çar şəhəri zamri olması ələ keçirilmiş qənimətin təsvirindən və siyahısından görünən yüksək dərəcədə inkişaf etmiş peşəkar sənətlər göstərir ki zamua vilayətlərində sinfi cəmiyyət və ilkin dövlət quruluşu əmələ gəlmişdir ii aşşurnasirapal zamua zonasında uzun müddət qaldığına görə burada düşərgə salır və zamua ərazisinin ayrı ayrı şəhərlərinə vaxtaşırı basqınlar edir assurlar zamuanın zəbt olunmuş hissəsində əyalət yaradır və daimi nəzarət üçün dur aşşur qalasını tikirlər onlar ölkənin bu hissəsini sonralar zamua və ya mazamua adlandırırlar vilayətin qalan hissəsinə isə daxili zamua deyilirdi zamua sa bitani nikdiaranın adı yenidən v şamşi adadın e ə cu illər kitabəsində mekdiara formasında çəkilir kitabədə mekdiaranın oğlu şarsinaya qarşı mübarizədən bəhs olunur v şamşi adad e ə ci illərdə apardığı hərbi yürüşlər zamanı şarsinanın yaşayış məskənini ələ keçirir e ə ix əsrdə urmiyayanı rayonunun qərbində mühüm bir siyasi qurum çar ii tukulti ninurtanın e ə cü il səlnamələrində adı ilk dəfə çəkilən gilzan dövləti idi aşşurnasirapalın zamuaya qarşı yürüş etdiyi zaman gilzan xubuşkiya və hartiş ölkələri ilə birlikdə assurlara bac verərək qarətlərin dağıntının kütləvi qırğının qarşısını almışlar assuriya hökmdarlarının gilzan üzərinə çox tez tez yürüş etmələri bu ölkənin assurlar üçün necə böyük əhəmiyyətə malik olduğunu göstərir ölkəni çarlar idarə edirdilər burada e ə ix əsrin birinci yarısında və ortalarında asu sonra isə upu hökmdar idi uzun müddət hökmranlıq etmiş asu e ə cı ildə iii salmanasarın pişvazına öz qardaşları və oğulları ilə birlikdə çıxır bu sübut edir ki asu artıq tayfa başçısı deyil suveren irsi hökmdardır iii salmanasarın gilzandakı məbədə zəfər sütunu stelasını qoymağına baxmayaraq assurlar elə bu dəfənin özündə də ölkəni qarət etməmiş bac olaraq davar qara mal at ikihürgüclü dəvələr şərab və s almaqla kifayətlənmişdilər ix əsrin axırlarında güclənmiş urartu dövləti gilzanı işğal edib öz ərazisinə qatdı yuxarıda adı çəkilən qurumlar hələ aşşur təcavüzünə qarşı dura bilmirdi məğlubiyyətə uğrayır və ondan asılı vəziyyətə düşürdü lakin onların aşşurlulara qarşı mübarizədə müvəffəqiyyət qazanmaları da mümkün idi aşşur mənbələri rəqiblərin qələbələri haqqında heç vaxt məlumat vermir bəzi əyalətlərin birgə çıxışları onların uzunmüddətli müdafiələri e ə i minilliyin əvvəllərində urmiyanı əyalət ərazilərinin birliyini və müstəqil hərbi siyasi mövcudluqları imkanını təmin edən iqtisadi səviyyənin artıq xeyli möhkəm olduğunu göstərir həsənlidən qazıntılar zamanı tapılmış əşyaların tipoloji müqayisəsi həmçinin radio karbon təhlil qədim qalada binaların əksəriyyətinin təqribən e ə ci ildə tikildiyini göstərir həsənluda aşkar edilmiş şəhər mixi yazılı mənbələrdə adı çəkilən şəhərlərdən hələ heç biri ilə eyniləşdirilmir lakin qazıntılar həmin dövrdə göstərilən ərazidə yüksək tikinti texnikasına və sənətkarlıq istehsalına malik olan möhtəşəm şəhər qalanın mövcudluğunu bu ərazinin mədəni iqtisadi cəhətdən xeyli inkişaf etdiyini söyləməyə imkan verir arxeoloji tapıntıların mixi yazılı mənbələrin məlumatları ilə müqayisəsi urmiyayanı əyalətlərdə erkən dövlət qurumlarının hələ çox əvvəllər təşəkkül tapdığını göstərir e ə i minilliyin əvvəllərindən yazılı mənbələrin də təsdiq etdiyi kimi indiki güney azərbaycan ərazisində mərkəzləşmiş dövlət yaranması prosesi başlayır mixi yazılı mənbələrdən bizə müxtəlif tayfaların adları daha güclü qonşularından asılı vəziyyətə düşüb tədricən qaynayıb qarışan çoxlu xırda birliklər məlumdur e ə ix əsrdən bu ərazidə manna hökmdarlığı fərqlənməyə başlayır sonralar bu dövlət güney azərbaycanın bütün ərazilərini öz tərkibində birləşdirdi assuriya və urartunun işğalçılıq yürüşlərinə qarşı fəal mübarizə apardı e ə i minilliyin əvvəllərini r girşman iran yaylası tarixində qaranlıq dövr adlandırır e ə i minilliyin ilk əsrləri arxeoloji baxımdan müxtəlif mədəniyyətlərə məxsus ünsürlərin qaynayıb qarışması keramika və metal məmulatlarının hazırlanmasında yeni cizgilərin meydana çıxması ilə səciyyələnir yazılı mənbələrdə bu əvvəllər burada yaşamış etnik qrupların dillərindən fərqlənən dildə meydana çıxmış şəxs adlarında və etnotoponimik adlarda öz əksini tapmışdır bütün bu dəyişikliklər e ə i minilliyin əvvəllərindən bu əraziyə sonrakı yüzilliklərdə əhəmiyyətli rol oynamağa başlamış müxtəlif etnik qrupların irandillilərin soxulması ilə əlaqədar idi lakin bu hadisələrdən xeyli əvvəl e ə i minilliyin əvvəllərində urmiyayanı zaqroş zonasında müxtəlif birləşmələr yaranması burada ilk iri siyasi birləşmənin manna dövlətinin meydana gəlməsi üçün zəmin hazırlayır manna dövləti azərbaycan tarixində ilk mərkəzləşdirilmiş dövlət hesab edilir manna dövləti qədim ənənələri olan bir ərazidə qədim tarixin çox böyük bir kəsiyində iqtisadi və mədəni cəhətdən öndə gedən bir ərazidə meydana gəlmişdi manna e ə iii ii minilliklərdə bu regionda mövcud olmuş kuti lulubi və kassilərin bilavasitə varisi idi iii salmanasarın hökmranlığının on altıncı ilindəki e ə cü il yürüş təsvir edilərkən məlumat verilirdi ki çar daxili zamuada məskənləri tuta tuta manna ölkəsinə çatmışdır lakin salnamələrdə mannanın qarət və işğal edilməsindən yaxud ondan bac alınmasından bir kəlmə də danışılmır görünür assurlar ya mannanı istila edə bilməmişdilər ya da bu ölkənin yalnız sərhədlərinə gedib çatmış sonra dönüb qonşu allabrianın üzərinə yerimişdilər e ə cu ilin salnamələrində mannanın adı darmadağın edilmiş ölkələrin adları sırasında çəkilir iii salnamasar artıq qocalmışdı və assuriya qoşunlarına bu dəfə sərkərdə dayan aşşur başçılıq edirdi assuriya kitabəsində yazılmışdır məğlubiyyətə baxmayaraq manna təslim olmadı baç vermədi assurlar ancaq qənimət ələ keçirməklə kifayətləndilər iii salmanasarın dövründən başlayaraq mixi yazılı mənbələrdə ardıcıl olaraq manna hökmdarlarının adı və onların paytaxtı zirta şəhərinin sonralar bu şəhər izirtu adı ilə qeyd olunur adı çəkilir hökmdar udakidən sonra e ə ci il yüruşləri ilə əlaqədar iii tiqlatpalasarın və ii sarqonun e ə ci ilə aid kitabələrində manna hökmdarı iranzunun adı çəkilir manna özünün ən parlaq çiçəklənmə dövrünə görünür hökmdar iranzunun sələfləri və onun öz hakimiyyətinin əvvəllərində çatır iranzunun sələflərinin adları bizə məlum deyildir belə ki həmin dövrdə manna ilə daha çox toqquşan urartu hökmdarı öz kitabələrində manna hökmdarlarının adlarını çəkmirlər onlar ümumiyyətlə nadir hallarda öz rəqiblərinin adlarını çəkirlər lakin həmin dövrdə mannanın urartu əleyhinə hücuma keçməsi faktının özü mannanın gücləndiyini göstərir buna aşşurun mannada hərbi əməliyyatlar aparmaması da şərait yaradırdı aşşur hökmdarı iii tiqlatpalasar artıq aşşuru xeyli dərəcədə narahat edən madaylarla mübarizə ilə məşğul idi iii tiqlatpalasarın e ə və e ə ci illərdə madaylar əleyhinə apardığı hərbi yürüş marşrutlarının i m dyakonov tərəfindən aparılmış təhlili göstərir ki bu yürüşlərin yolları mannanın şərq sərhədləri boyunca keçmiş lakin onun ərazisinə toxunmamışdır bu mannanın bir hərbi qüvvə kimi varlığını eləcə də onun aşşur ilə dostluq münasibətlərini göstərir iii tiqlatpalasar həmin dövrdə urartu ilə də mübarizə aparırdı və bu mübarizədə sonuncunun zəifləməsi nəticəsində mannanın vəziyyəti yüngülləşdi manna dövlətinin böyüklüyü barədə biz ii sarqonun nəzarətindən azad olmağa çalışan asılı əyalətlər və onun tabeçiliyində qalan əyalətlər haqqındakı müfəssəl məlumatına əsasən təsəvvür yarada bilərik urartu görünür öz qüvvələri ilə manna ilə bacara bilməmişdir və ona görə də mannaya tabe olub müstəqilliyə cəhd göstərən əyalətlər arasında özünə dayaq axtarmışdır naxçıvan və manna ərazilərində aşkar edilmiş arxeoloji materiallarda izlənilən sıx mədəni əlaqələr belə deməyə imkan verir ki görünür müəyyən dövrlərdə mannanın sərhədləri araz çayından şimala uzanmış və manna dövləti özünün gücləndiyi dövrlərdə geniş bir ərazini əhatə etmişdir iranzunun hakimiyyətinin sonunda manna hökmdarının mövqeyi bir qədər zəifləyir zikertu əyaləti ilə birlikdə şuandaxul və durdukka şəhərləri də onun əleyhinə çıxır ii sarqonun köməkliyilə onlar yenidən mannaya tabe edildilər assur çarı iii tiqlatpalasarın hakimiyyətə gəlməsi ön asiyada siyasi vəziyyəti dəyişdirdi onun inzibati və hərbi islahatları assuriya dövlətini möhkəmləndirdi ordusunu dövlətin işğalçılıq alətinə çevirdi o assuriyanın beynəlxalq nüfuzunu qaldırmaq üçün ənənəvi hərbi yürüşlərə yenidən başladı e ə cü ildə assurların urartu qoşunlarına ağır zərbə endirməsi ilə urartu çarlarının manna üzərinə yürüşləri kəsildi sonrakı illərdə urartu torpaqlarında onlara vurulan yeni zərbələr urartuların bəzi manna vilayətlərinə göz dikməsinə son qoydu manna hökmdarlarının əl qolu açıldı dövlətin çiçəklənmə çağı başlandı manna hökmdarı iranzu yaranmış vəziyyətdən bacarıqla istifadə etdi o assuriyanın urartunu üstələdiyi bir zamanda assur çarı ilə yaxınlıq yaratdı bundan istifadə edib urartunun tutduğu manna vilayətlərini geri aldı manna hərbi iqtisadi vəziyyətinə görə artıq urartudan çox geri qalmırdı tiqlatpalasar e ə ci ildə midiya yürüşü zamanı mannanın yalnız güney dağlıq hüdudlarından keçmiş cağatu düzü və qızılüzən çayı vadisindəki manna torpaqlarına enməmişdi qaynaqlarda tiqlatpalasarın işğal etdiyi ölkələr içərisində mannanın adı çəkilmir görünür assuriya urartu ilə savaşda daha bir güclü düşmən qazanmaq istəmirdi əksinə assuriya ilə manna urartuya qarşı birgə mübarizədə təbii müttəfiq sayılırdılar ii sarqonun yazılarında tiqlatpalasarın iranzu ilə şəxsi görüşünə işarə edilməsi də bunu göstərir iranzunun vaxtında güney azərbaycanın demək olar ki bütün torpaqları onun hakimiyyəti altında idi ucqar bölgələr karall allabria andia zikertu mannadan asılı olub onun canişinləri sayılırdı iranzu manna vilayətlərini mərkəzi hakimiyyətə tabe edib ölkədə canişinlik sistemi yaratdı onun vaxtında mannanın quzey hüdudları araz çayına güneydə parsua və midiya hüdudlarına çatırdı urmiya gölünün günbatarında yerləşən gilzan vilayəti də mannaya qatılmışdı beləliklə manna gələcək atropatena dövləti hüdudlarında yerləşə bilmiş qədim şərqin dörd qüdrətli dövlətindən biri olmuşdu iranzunun zamanında manna dövlətinin güclənməsi bəzi asılı ucqarları narazı salırdı onlar mannadan ayrılmağa çalışırdılar mannanın xarici siyasəti ilə bağlı ikitirəlik yaranmışdı assuriya ilə yaxınlıq siyasətini müdafiə edən vilayətlər çoxluqda idi bu siyasi yönüm mannanın bütövlüyünü qoruyur urartunun urmiya gölü bölgəsində işğalçılıq istəklərini boşa çıxarırdı bu qüvvələrin başında iranzu özü dururdu o assuriyanın hərbi siyasi qüdrətinə üstünlük verir onunla müttəfiq münasibətlərini qoruyub saxlıyırdı andia zikertu uişdiş kimi bölgələr isə urartunun fitnəsinə uyur onun təhriki ilə birləşməyə çalışırılar bu canişinliklərin ayrılma meyilləri mannanın bütövlüyünü parçalaya bilərdi urartu çarı i rusa zikertu canişini metattini iranzuya qarşı qaldıra bildi e ə cu ildən mannanın şuandahul və durdukka şəhərləri metattinin piyada və atlılarının köməyinə arxalanıb üsyan etdilər assur çarı ii sarqon manna ilə ittifaqı pozmadı o iranzunun xahişi ilə işə qarışdı və hakimiyyətinin son illərində zəifləmiş manna hökmdarının köməyinə qoşun göndərdi iranzu üsyanı yatıraraq həmin şəhərləri yenidən özünə tabe edə bildi qədim ittifaq ənənəsinə uyğun olaraq bu şəhərlərin əhalisi tərpənən mülkiyyəti ilə assuriyaya göndərildi bundan başqa urartu çarı ilə müqavilə bağlanan sukka bala və abitikna şəhərlərinin əhalisi suriyaya köçürüldü iranzunun ölümündən e ə və cı illər sonra onun oğulları arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə başlandı atası iranzunun siyasətini davam etdirən və aşşur tərəfdarı olan böyük oğlu aza hakimiyyətə keçdi lakin o çox az hakimiyyət sürdü və tezliklə urartu ilə ittifaq tərəfdarları tərəfindən məğlubiyyətə uğradı urartu ilə ittifaq bağlamış manna canişinləri uişdişli baqdatti və zikertulu metatti azanın əleyhinə çıxdılar aza öz dövləti ərazisində müdafiəyə çəkilməyə məcbur oldu o çıxılmaz uauş dağında səhənd möhkəmləndi lakin düşmənlərini yənə bilmədi və öldürüldü azanın öldürülməsindən qəzəblənən assur hökmdarı ii sarqon qatilləri cəzalandırmaq üçün e ə cı ildə mannaya yürüş etdi bu haqqda dur şarukkin xorsabad sarayının v zalındakı divar yazısında deyilir azanın ölümündən sonra hakimiyyətə onun qardaşı ullusunu keçirildi aşşurlular əlbəttə müttəfiq dövlətni itirilməsi ilə razılaşa bilməzdilər və ii sarqon öz hakimiyyətinin vi vii və viii illərində mannanın özünü və ondan ayrılmış əraziləri tabe etmək üçün yürüş edir ii sarqon sonra mannanın özünün paytaxtı izirtunun üzərinə hucuma keçdi mannalılarla qanlı döyüş təşkil etdi izirtu yaxınlığında yerləşən zibia və armait qalalarını ələ keçirdi görünür həmin qalalar izirtuya girəcəyi qoruyurmuşlar bu haqqda ii sarqonun dur şarukkin sarayındakı kitabəsində deyilir mannada daxili çətinliklərdən istifadə edən urartulu i rusa ullusunun qalasını tutdu və mannalı canişini dayaukkunu ona qarşı qaldırdı e a qrantovski müəyyən etmişdir ki digər canişinlərlə birgə qiyam edən dayaukku mannaya tabe olan missi ölkəsinin hakimi idi ullusunu olduqca ağır vəziyyətə düşdü o aşşurun himayəsindən qurtulmaq və urartu tərəfindən yardım almaq istəyindən əl çəkməli oldu ii sarqon onu bağışladı bütün günahlarından keçdi və manna taxtında saxladı həmin dövrdən ullusunu ii sarqonu müdafiə etdi və urartu ilə mübarizədə ona yardım göstərdi mannalılar aşşur qoşunlarını taxıl məhsulları ot ələf at iri və xırdabuynuzlu heyvanlarla təchiz edirdilər ii sarqonla ullusunu arasında müqavilə bağlandı bu müqaviləyə əsasən sonuncu özündən əvvəlki hökmdarlara nisbətən aşşurdan müəyyən imtiyazlar aldı ii sarqon məlumat verir ii sarqonla ullusunu arasında müqavilə bağlandı bu müqaviləyə əsasən sonuncu özündən əvvəlki hökmdarlara nisbətən aşşurdan müəyyən imtiyazlar aldı ii sarqon məlumat verir onların ağası hökmdar ullusunuya fəxri süfrə açdım onun taxtını atası iranzununkundan hündur yüksəltdim görünür müqaviləyə əsasən ii sarqon urartulular tərəfindən zəbt edilmiş və öncə aşşura birləşdirilmiş qala və iki möhkəmləndirilmiş şəhəri mannaya qaytarmalı olmuşdur urmiya gölündən cənubda yerləşən bu qalalar dayaukkunun tabeliyində idilər urartu koalisiyasının məğlubiyyəti ila nəticələnən uauş dağı yaxınlığındakı döyüşdən sonra ii sarqon urmiya gölünün şimal sahilləri boyu yürüşünü davam etdirdi subi əyalətindəki bir çox qalalar eləcə də sanqibutu qədim zəngi boyunun yaşadığı vilayət əyalətindəki zəngin ulxu ulxunun mərənd vadisində yerləşdiyi güman olunur mərənd vadisinin şərq hissəsində livar kəndi yaxınlığında e ə viii əsrə aid edilən şəhər tipli böyuk urartu qalası aşkar edilmişdir şəhəri mannaya qaytarıldı ullusununun hakimiyyəti dövründə mannanın vəziyyəti elə möhkəmləndi ki artıq ii sarqonun varisləri dövründə o aşşurun üstünlüyünü tanımaqdan imtina etdi və hətta bəzi aşşur yaşayış məskənlərini ələ keçirə bildi aşşur hökmdarı sinaxxerib e ə ci illər mannaya hücum etməli oldu lakin bu hərbi yürüş görünür o qədər də müvəffəqiyyətli keçməmişdir belə ki sinaxxerib ancaq əsir ələ keçirməklə kifayətlənməli olmuşdur eyni zamanda urartu da şərq əyalətlərinə olan iddialarından əl çəkməmişdi i rusanın oğlu ii argiştinin dövründə urartu bu istiqamətdə öz hərbi yürüşlərini yenidən həyata keçirdi bunu savalan dağının cənub yamacındakı qayaüstü iki kitabə də təsdiq edir kitabələrdə arxu əyalətinə hərbi yürüşdən çaya qədər uşulu və buku ölkələrinin işğalından bəhs olunur geri qayıdanda urartulular üzərinə xərac qoyulmuş qirduni qituxani tuişdu ölkələrini və rutumni şəhərini zəbt edirlər ələ keçirilmiş qalalardan biri argiştiirdu argiştinin canişini adlandırılır mannanın növbəti hökmdarı ahşerinin adı asarxaddonun e ə cu illər məlumatlarından birində çəkilir aşşurla mübarizədə ahşeri mannalılar ölkəsinın əyalətlərində yerləşən kimmerilərin və skiflərin yardımından istifadə edirdi asarxaddon özünü mannalılar ölkəsinin əhalisini ram edilməyən kutiləri pərən pərən salan onları xilas edə bilməyən müttəfiq skif işpakanın qoşununu qılıncdan keçirən kimi qələmə versə də manna ona tabe olmamışdı aşşur allahının orakuluna verilən sorğularda asarxaddon addımbaşı soruşur ki atlar və qoşunla birlikdə aşşur rəisləri midiya ölkəsindən xərac toplamağa gedəndə mannalılar onun xərac toplayanlarına hücum edəcəklərmi ahşerinin hakimiyyəti dövründə aşşur əleyhinə midiyalılar üsyan qaldırdıqda mannalılar onlarla birlikdə çıxış etdilər güman edildiyi kimi kaştaritinin başçılıq etdiyi madayların birliyi xalq hərəkatı nəticəsində yaranmışdı kaştaritinin mannalıların və müttəfiq kimmerlərin qoşunları aşşurla mübarizədə qələbə çaldılar orakula sorğularda kaştaritinin kimmerlərin və mannalıların birləşmiş qoşunlarının tutmaq istədikləri müxtəlif şəhərlər sadalanır sorğulardan birindən görünür ki asarxaddon öz düşmənləri ilə danışıqlar aparmaq qərarına gəlir məqsəd onların birliyini parçalamaq idi o madayların və ehtimal ki mannalıların da yanına qasid göndərir öz qızını skif hökmdarı partatuaya ərə verib verməmək məsələsini müzakirə edir digər məlumatdan görürük ki o kimmerləri öz tərəfinə çəkməyə cəhd göstərərək mannalılar əleyhinə çıxmaq qərarına gəlir lakin aşşurlular öz qüvvələrinə o qədər də əmin deyildilər aşşur hərbi başçılarından biri asarxaddona müraciətnaməsində məsləhət görür ki ordunun hamısını birdən manna ərazisinə yeritməsin təklif edir ki hər ehtimala qarşı geri çəkilmək hadisəsi baş verərsə qoşunun sığına bilməsi üçün hərbi əməliyyatlar rayonunda qala tikilsin ahşeri aşşurbanapalın e ə ci illər daha güclü təzyiqinin sınağından keçməli oldu həmin dövrdə manna aşşurdan o qədər də gücsüz deyildi əvvəlcə aşşurbanapal hətta sülh müqaviləsi vasitəsilə manna tərəfindən zəbt edilmiş aşşur qalalarının qaytarılmasına cəhd göstərir orakula müraciətində aşşurbanapal soruşur xocələrin rəisi nabuşarrunusur adamlar atlar və aşşur hökmdarı aşşurbanapalın hərbi qüvvələri ilə birlikdə mannalıların tutduqları aşşur qalalarını qaytarmaq üçün getməyə yığışır əgər o getsə istər xeyirxah sözlə dostluq müqaviləsilə istər savaş döyüş dava etməklə istər hər hansı bir insan hiyləhərliyi ilə nə olur olsun bu qalaları o qaytaracaqmı sənin böyük tanrılığına məlumdur lakin aşşur torpaqları sülh yolu ilə qaytarılmadı ahşerinin və aşşurbanapalın qoşunları arasınla döyüş baş verdi və mannalılar məğlubiyyətə uğradılar saysız hesabsız kiçik yaşayış məskənləri ilə birlikdə səkkiz möhkəmləndirilmiş şəhər ayuciaş paşa su busutu aşdiaş urkiyamun sixua naziniri o cümlədən urmeyate uzbia qalalarını və paytaxt izirtunu əhatə edən yaşayış məskənləri oda tutuldu və qarət olundu aşşurlular çoxdan onlara mənsub olan lakin mannalılar tərəfindən ələ keçirilmiş allabria əyalətini və aşşurla qonşuluqda yerləşən digər əraziləri özlərinə qaytardılar aşşurbanapal məlumat verir ki o ahşerinin əyalətlərini talayıb dağıtdı onun bütün ölkəsini kiçiltdi böyük qənimət və hədiyyələrlə sağsalamat aşşura qayıtdı bu məğlubiyyətdən sonra mannalılar ahşerinın əleyhinə çıxdılar mənbələrin məlumatına görə ölkə əhalisi nise mati onun meyidini öz şəhərinin küçəsinə tullayıb cəsədini sürütlədilər onun qardaşlarını ailəsini nəslini qılıncdan keçirdilər i m dyakonov bu üsyanı istismarçılar əleyhinə yönəldilmiş xalq üsyanı hesab edir i h əliyev onun səbəbini hökmdar hakimiyyətinin despotik idarəyə çevrilməsində görür q a melikişvili güman edir ki narazılığa manna hökmdarlarının skiflər və kimmerlərlə iqtifaqa aludəçiliyi və sonuncuların manna torpaqlarında məskunlaşması səbəb olmuşdur bu üsyan mannanın məğlubiyyətindən dərhal sonra baş vermişdir aşşurbanapalın ahşerinin bütün nəslinin qılıncdan keçirilməsi barədəki məlumatının əksinə olaraq ahşeri öz oğlu ualli ilə əvəz olunmuşdu ahşerinin əleyhdarları aşşurlarla ittifaq tərəfdarları idilər və üsyan da onun köməkliyi olmadan hazırlana bilməzdi ahşerinin hətta öz paytaxtı izirtunu tərk etdikdən sonra da bir kitabəyə görə iştatti digərinə görə isə atran qalasında möhkəmlənərək aşşurlara kəskin müqavimət göstərirdisə ahşerini öldürən qiyamçılar aşşurlara daha çox kömək göstərmiş oldular ahşernnin oğlu ualli aşşurun qələbəsini etiraf etdi aşşurluların iddia etdikləri bütün xəracları ödədilər və əlavə olaraq daha at verdilər o oğlu erisinini və qızını hökmdara girov göndərdi buna cavab olaraq aşşurbanapal mannaya özünün sülh elçisini göndərir aşşurbanipalın b silindrindəki kitabəsində uallinin hakimiyyətə gəlməsi haqqında deyilir manna dövlətinin adı çəkilən mixi yazılı mənbələrdə göstərilir ki o e ə cı ildə aşşurun babillə son müharibəsinədək aşşurun müttəfiqi olaraq qalmaqda idi gedd salnaməsi məlumat verir ki aşşuru ağır məğlubiyyətə uğradan babil hökmdarı nabopalasar e ə ci ildə ölmüşdür aşşur əyanlarını və onlara köməyə gələn mannalıları əsir aldı gedd salnaməsində bu haqqda deyilir aşşuru qəti olaraq tamamilə məğlubiyyətə uğradan madaylar yaxın şərqdə rəqabətsiz bir qüdrətli dövlətin əsasını qoydular onlar manna dövlətini çox güman ki e ə cu illər arasında özlərinə tabe etmişlər lakin hələ bir müddət midiyadan asılı bir dövlət kimi də olsa manna öz müstəqilliyini saxlamışdı mannanın adı çəkilən sonuncu yazılı mənbə bibliyadır ieremiya kitabında urartu dövləti manna və skiflər e ə cü ildə madaylarla birlikdə babil əleyhinə çıxışa çağrılırlar mannada hökmdarlıq təsilatı irsi imiş bir birinin ardınca hökmdarlıq edən aza və ullusunu iranzunun oğulları idilər aşşur hökmdarı asarxaddonun müasiri ahşeridən sonra mannanı onun oğlu ualli idarə edirdi dövlətin başında irsi hakimiyyətə malik hökmdar dururdu dövlətin ərazisi hökmdarın təyin etdiyi canişinlər tərəfindən idarə olunan əyalətlərə bölünürdü q a melikişvilinin göstərdiyi kimi bu canişinlərın bəziləri hətta irsi hakimiyyətə malik olmuşlar mannada hökmdar hakimiyyəti görünür qeyri məhdudluğa doğru gedirdi hər halda onlar sərbəst hakimiyyətə can atmışlar məhz bu hökmdarın və onun yürütdüyü siyasətin tərəfdarları və əleyhdarları arasında daimi mübarizəyə gətirib çıxarmışdır manna siyasət kursunu dəyişmək üçün sui qəsdlər edilir mövcud hökmdarlar hakimiyyətdən salınır və özlərinə yarayanlar hakimiyyətə gətirilirdi sui qəsdlərin başında çox zaman hökmdarın oğlu və ya qardaşı dururdu məsələn aşşur tərəfdarı olan azanı urartu ilə müttəfiqlikdə olan qardaşı ullusunu hakimiyyətdən salmışdı eyni zamanda ii sarqonun məlumatından görünür ki ullusunu özünün böyükləri ağsaqqalları məsləhətçiləri nəslinin nümayəndələri canişinləri ölkəsini idarə edən zadəganları yəni hökmdar hakimiyyətini məhdudlaşdıran ağsaqqallar şurası sayılanlarla birlikdə ii sarqonu qarşılamağa çıxmışdı hökmdar artıq hakimi mütləq idi ii sarqonun dövrünə aid məlumatdan gördüyümüz kimi manna hökmdarının tabeliyindən azad olmağa çalışan onun ölkəsini idarə edən canişinlərin və başçıların sərbəstlik cəhdləri sıxışdırılır və məhdudlaşdırılırdı onlar artıq özlərinə tabe ərazilərdə elə bir müstəqil hakimiyyətə malik deyildilər yuxarıda göstərilən məlumatla ii sarqon qeyd etmək istəyir ki ullusunun özünün bütün qohum əqrabası və manna zadəganları ilə onu qarşılaması ona öz hörmət və dostluğunu göstərmək idi mətnin ardından məlum olur ki ullusunu özunün təhlükəsizliyini təmin etmək üçün hətta girov da götürmür əksinə ii sarqon üçün özünün böyük oğluna hədiyyələr verməyi tapşırır o öz hökmdarlığını möhkəmləndirmək üçün aşşur hökmdarına stella həsr edir q a melikişvilinin fikrincə manna hökmdar oğullarının aşşurlara girov verilməsi faktı manna hökmdarlarının da suveren hakimlər olduğunu göstərir hökmdar hakimiyyətinin möhkəmlənməsi onun əyanlar tərəfindən müdafiə olunması inkişaf etmiş iqtisadiyyat mannanın yaxın şərqin iri dövlətlərındən birinə çevrilməsinə imkan verdi manna əhalisinin dini baxışları haqqında yazılı mənbələrin məlumatı son dərəcə məhduddur bu qaynaqlarda urmiya gölü hövzəsinin qədim sakinlərinin sitayiş etdikləri tanrıların adı çəkilmir məbədlərin adı göstərilmir əldə olan bir neçə məlumat belə güman etməyə əsas verir ki mannalıların şəhərlərində ayrı ayrı məbədlər varmış və bu məbədlərdə tanrıların heykəlləri qoyulubmuş ii aşşurnasirapal zamuada alınan qəniməti sadalayanda zamualı amekanın paytaxtı zamridə ələ keçirilən bütlərdən də xəbər verir ii sarqon deyir ki mannalılar çar ullusunu ilə birlikdə aşşura və öz tanrılarına təşəkkür duası oxumuşlar onlar mənim səltənətimə aşşurun və yaşadıqları ölkənin tanrılarının hüzurunda xeyir dua vermişlər arxeoloqlar həsənlidə qazıntı zamanı aşkara çıxarılmış məskənin binalarından birini məbəd hesab edirlər bu binanın ortasında kərpic meydança vardı güman ki gətirilən qurbanları burada yandırırlarmış divarlardan birinin dibində pilləkanlı səki aşkar edilmişdir səkiyə üçayaqlı dəmir çıraq qoyulmuşdu yerli əhalinin dini görüşləri haqqında maddi mədəniyyət abidələri daha çox məlumat verir dəfn adətləri keramika və metal məmulatının silindrik möhürlərin və digər əşyaların üzərindəki təsvirlər əhalinin mənəvi həyatının xüsusiyyətlərini əks etdirir həsənlidən tapılmış qızıl camın yuxarı registrindəki təsvirlər tanrılara sitayişi və qurbanlar verilməsini xüsusilə parlaq şəkildə nümayiş etdirir qatırlar və öküz qoşulmuş üç döyüş arabasını ətəyi uzun qolu qısa olan saçaqlı paltar geymiş allahlar sürürlər onların saçları bellərinə çatır tanrılara tərəf iki fiqur gəlir ehtimal ki kahinlərdir biri qədəhdən şərab tökmək mərasimini icra edir digəri ibadət edirmiş kimi əllərini qabağında tutmuşdur iki xidmətçi onların ardınca qurbanlıq qoyunlar gətirir onlar da tanrılar və kahinlər kimi geyinmişlər lakin saçları çiyinlərinədək kəsilmişdir bu təsvir kompleksi allahlara şərab nəziri vermək mərasiminin icrasından havaların məhsul üçün əlverişli olması naminə yalvarış və qurbanlar kəsilməsindən bəhs edən məhsuldarlıq mifləri ilə əlaqələndirilir camın üzərində təsvir edilmiş tanrıların baş geyimində qanadlara və buynuzlara bənzər şeylər vardır həsənlidə minalı divar üzərində buynuzlu tanrının başının relyefli təsviri aşkar edilmişdir qanadların olması bu ərazidə geniş yayılmış hurri ənənəsi sayılır qızıl camın üzərində təsvir edilmiş öküz qoşulu döyüş arabasını sürən ilk tanrını tufan hərb tanrısı ilə eyniləşdirmək olar ki onun da atributu öküzdür bu tanrı aşşurluların tanrısı adada urartuluların tanrısı teyşebaya hurrilərin tanrısı teşşəba teşuba uyğundur qatırlar qoşulmuş döyüş arabalarının sürücüləri mesopotamiya tanrıları olan günəş tanrısı şamaş və ay ilahəsi sin ilə tutuşdurulur mesopotamiya təsvirlərindən göründüyü kimi bu tanrılar tez tez adad tanrısını müşayiət edirlər bunlar üçü birlikdə təbiətin xeyirxah qüvvələrinin təcəssümü olan tanrılar üçlüyünü təşkil edirlər adətən mifik rəvayətlərdə xeyirxah qüvvələr şər qüvvələrlə qarşılaşdırılır və şər qüvvələrlə daim mübarizə aparılır qədim əhali vəhşi və ev heyvanlarına fövqəltəbii qüvvələr kimi isnad edir bəzilərini tanrıların rəmzi müttəfiqi və ya əksinə düşməni sayırdılar mesopotamiya və kiçik asiya tanrıları ilə yaxınlıq urmiya gölü hövzəsinin vilayətləri ilə həmsərhəd ərazilər arasında mövcud olmuş qonşuluq münasibətləri və əlaqələr sayəsində mümkün olmuşdur lakin nəzərdən keçirilən ərazidə aşşur və ya urartu tanrılarının tam eyni olan tanrı təsvirləri tapılmamışdır məlumdur ki qədim xalqların demək olar ki hamısında təbiət qüvvələrinə sitayiş geniş yayılmışdı lakin bu qüvvələr hər dəfə yerli şəraitə və adətlərə müvafiq olaraq təsvir edilirdi nəzərdən keçirilən ərazinin qədim əhalisinin etiqadlarında dirilik ağacına sitayiş böyük yer tuturdu bu həsənlinin mərlikin ziviyənin qədim əhalisinin incəsənətində də öz əksini tapmışdır sənətkarların hazırladıqları bir çox metal və sümük əşyalarda möhürlərdə dirilik ağacı və yanlarında ayaq üstə durmuş və yaxud diz çökmüş heyvanlar təsvir olunur həsənlidən tapılmış qab parçalarından birində mərlikdən tapılmış möhürlərdə ağacın qabağında dayanan dağ keçisinin təsviri vardır mərlikdə aşkara çıxarılmış qədəhin üzərindəki təsvirdə də dirilik ağacının yanında qanadlı öküzlər dayanmışdır ziviyədə aşkara çıxarılmış qızıl pektoralın yuxarı registrində stilləşdirilmiş dirilik ağacı onun yanında qabaq ayaqlarını qaldırmış dağ keçiləri aşağı registrdə qanadlı öküzlər təsvir edilmişdir dirilik ağacına sitayiş yaxın şərqdə geniş yayılmış motivdir dirilik ağacı təbiətin ölməsi və dirilməsi ideyasını qədim əhalinin əhyaya və axirətə inamını təcəssüm etdirirdi müvafiq dövrün dəfnləri də buna sübutdur ölünü sağlığında nədən istifadə eləmişdisə və o dünyada ömrünü davam etdirmək üçün nə lazımsa hamısı ilə təmin edirdilər qəbirlərə silah bəzək şeyləri içində yemək içmək olan çoxlu qab qacaq qoyulurdu bəzən qazıntı zamanı bu yemək içməyin qalıqları tapılır qəbirlərə hökmən qoyulan əşyalardan biri də ehtimal ki dini mərasimlərdə işlədilən və içərisinə müqəddəs su doldurulan uzunlüləli qablar idi mərhumun baş tərəfində qurbanlıq heyvanlar yerləşdirilirdi bu dövrdə əhalinin həyatında at xüsusi yer tuturdu at sözsüz ilahiləşdirilirdi mərlik kaluraz və şahtaxtı nekropolundan tapılmış materiallar sübut edir ki atlar ayrıca qəbirlərdə basdırılırdı əfsanəvi xüsusiyyətlərə malik olduqları güman edilən atların təsvirlərinə sənətkarların qayırdıqları əşyalarda da rast gəlinir materiallar göstərir ki urmiyaətrafı vilayətlərdə tanrılar panteonu varmış əhali tanrılara sitayiş edirmiş məbədlərdə ibadət olunur qurbanlar kəsilir dini ayinlər icra edilirmiş həsənlu nekropolu həmin dövrdə qala divarlarından kənarda təpənin şimal yamacında yerləşirdi qəbiristanlıq ərazisindən v və vi dövrlərdə uzun bir müddət ərzində istifadə olunmuşdur qəbiristan ərazisində ilk qazıntıları ci ildə m rad və a hakemi aparmışlar sonralar r daysonun rəhbərlik etdiyi ekspedisiya artıq sistematik qazıntılar aparmışdır qazılmış qəbirlər xronoloji baxımdan yaşayış məskəninin təbəqələri ilə ardıcıl olaraq uzlaşır qəbirlər göstərir ki bu qalanın əhalisi dəfn zamanı hansısa müəyyən bir istiqamət tutmamışlar ölülər böyrü üstə bükülü vəziyyətdə birbaşa torpaqda basdırılmışlar kişilər xəncər nizə ox ucluqları qadınlar isə qol və ayaq bilərzikləri üzüklər muncuqlar və baş geyimləri ilə birlikdə dəfn olunmuşlar bundan əlavə bütün qəbirlərə müxtəlif miqdarda saxsı qablar güman ki içinə yemək və içmək qoyulubmuş dəsti qoyulmuşdur bütün qəbirlərdə mütləq uzunlüləli çayndanlarla həmin çaydan v dövrün içki qablarını əvəz edir təsadüf edilir görünür bu qablar mərasim əhəmiyyəti daşımışlar ölülərə heyvan qurban vermişlər qəbirlərdə mərhumun başı yanında qoyun sümükləri vardır qəbirlərdən birınin divarları çaydaşılardan səylə haşiyələnmişdir burada əsas ölü ilə yanaşı daha bir ölü də basdırılmışdır r dayson belə hesab edir ki bu cəmiyyətdə sosial iyerarxiyanın mövcudluğunu əks etdirir mərlik qəbirləri ictimai təbəqələşməni daha parlaq əks etdirir hökmdar qəbiristanlığı adlandırılan bu qəbiristan öz zənginliklərinə və görünür mövqelərinə görə də bir birindən xeyli fərqlənən zadəganlara məxsus olmuşdur bəzi qəbirlər başqalarına nisbətən müxtəlif avadanlıq və qiymətli əşyalarla daha çox təmin olunmuşdur dəfn üçün qazılmış quyuların hamısının divarları gil məhlulu ilə daşla örtülmüşdür dəfn adəti həsənlu qəbirlərində olduğu kimidir e ə ii minilliyin sonuna məxsus abidələr göstərir ki mannalılar öz məskənlərini düşmənin əli çatmayan eyni zamanda asan müdafiə edilən təbii yüksəkliklərdə və strateji cəhətdən əlverişli olan yerlərdə salmağa başlayırlar e ə i minilliyə yaxın bu məskənlər tədricən qalın divarlar arasına alınır və əsl qalalara çevrilir arxeoloji cəhətdən bu proses həsənlunun v və iv dövrləri arasındakı keçid mərhələsi ilə əyaniləşir təpənin başında beşinci dövrə aid orta ölçülü tikili qalığı aşkar edilmişdir onun divarları ölçülü kvadrat formalı çiy kərpiclərdən hörülmüşdür ölçülər göstərir ki kərpiclərin ölçüsü sonrakı yüzilliklər boyu dəyişməmişdir bəzən bütöv kərpic sıraları yarım kərpiclərlə tamamlanmışdır məhz buna görə də bəzi yerlərdə divarın eni təqribən sm ə çatmışdır bu tikinti texnikasından iv dövrdə də istifadə edilmişdir lakin artıq həmin dövrdə tikililər möhkəm divarlarla dövrələnmişdir manna dövlətinin yaşayış məntəqələrinin adını çəkən aşşur mənbələri onları uzun mübarizədən sonra ələ keçirdikləri bəzən də onlar buna müvəffəq olmurdular möhkəmləndirilmiş qala şəhərlərə alani dannuti və bu qalaların ətrafında yerləşən yaşayış məskənlərnnə alani sehruti sa limetisunu ayırırlar urartu məskənləri də ələ keçirilmiş əyalətlərdə qalaların mövcudluğunu qeyd edir və onları alu adi yaşayış məntəqələri və möhkəmləndirilmiş qalalar e gal agununi manu adlandırırlar lakin şəhər qalaların heç də hamısı yaşayış məntəqələri deyildi görünür onların bəzisi yalnız mühüm strateji məntəqələrdə qərar tutan və daha vacib yaşayış mərkəzlərinin yollarını qoruyan müdafiə qurğuları imiş düşməndən müdafiə üçün bu qala şəhərlərdə müəyyən qədər qoşun saxlanırdı habelə mühasirə təhlükəsi yarandıqda mal qara buraya sürülür yaxın kəndlərin sakinləri urada daldalanırdılar həmin qalalar təpənin başında divarla dövrələnmiş kiçik bir sahədə yerləşirdi görünür zibia uzbia izzibiya da qədimdə bu cür qalalardan idi onun xarabaları hündürlüyü metr olan təpədədir təpənin çox məhdud bir sahəni tutan ətrafına çiy kərpicdən hasar çəkilmiş yuxarı hissəsində tikililərin qalıqları vardır r dayson özü belə güman edir ki onu əhalinin daimi yaşayış yeri olan şəhər hesab etmək mümkün deyildir a qodar zibia qalasını indiki ziviyə kəndi yaxınlığında dəfinə tapılmış yerin yaxınlığındakı təpə ilə lokalizə edir aşşur mənbələrində zibia ilə yanaşı adı çəkilən armait urmeyate qalası isə ona yaxın indiki sahab kəndinin ərazisində lokalizə edilir a qodar  km də yerləşən qaplantu şəhər yerini izirtu ilə eyniləşdirir lakin i m dyakonov buna şübhə ilə yanaşır assuriya qaynaqlarına görə mannanın paytaxtı izirtu bu qalaların bilavasitə yaxınlığındaymış onların adları həmişə birgə çəkilirdi və assurlar izirtuya zibia və armait qalaları dağıdıldıqdan sonra yaxınlaşırdılar həsənlu yaxınlığındakı əqrəbtəpədə də qazıntı zamanı eynilə bu tipdən olan kiçik bir qala aşkar edilmişdir bu qalanın da ətrafına qabarıq bürcləri olan hasar çəkilmişdir qala iki dəfə yandırılmış lakin dağıdıldıqdan sonra ilkin plan əsasında bərpa edilmişdir ola bilsin əqrəbtəpədə qurulmuş istehkam qədimlərdə həsənlu təpəsində yerləşmiş şəhərin giriş yollarında bir maneə imiş düşmənin yaxınlaşdığını xəbər verən xüsusi bürclər də müdafiə məqsədlərinə xidmət edirdi əldə olan məlumata görə mannanın saiqibutu vilayətində belə bürclər varmış dağ zirvələrində bürclər ucaldılmışdı tonqal yandırılıb yandırılmadığına gecə gündüz göz qoyur və uzaqda olan çoxsaylı düşmən yaxınlaşdıqda xəbər verirdilər giriş yolları müdafiə edilən şəhər qalalar alani dannuti çox böyük bir ərazini əhatə edən və ən əlverişli mövqe tutan məskənlər idi bunlar daha ciddi möhkəmləndirilirdi içqalaları sarayları məbədləri və digər memarlıq qurğuları vardı şəhər qalaların bəzisi çar şəhəri al sərruti adlanırdı və çarın əyanların vilayət rəislərinin yaşayış yeri idi bu şəhərlər mədəniyyət din və sənət mərkəzləri idi kiçik qalalar və onların ətrafında olan məskənlər dağıdılanda orada yalnız malqara zəbt edilirdisə iri şəhərlərdən mal qara sürülür anbarların ehtiyatda olan taxıl gümüş mis qızıl sənətkar əməyinin məhsulları aparılırdı assuriya relyeflərində verilmiş bu cür qalaların zahiri görkəmini təsəvvürdə canlandırmağa kömək edir manna qalalarının tutma səhnələri xorasabadda ii sarqon dövrünə aid relyeflərdə təsvir olunmuşdur torpaqqalada aşşur relyefinin qüllələrinə bənzər qülləciklər təsvir edilmiş tunc lövhələrdən hazırlanmış üçmərtəbəli binanın modeli tapılmışdır karmirblurda da sümükdən kəsilib düzəldilmiş belə bir qülləcik tapılmışdır mannanın uşkaya qalasını ii sarqon belə təsvir edir mən güclü silahımın hünərinə bu qalaya qalxdım onun bol əmlakını qarət edib düşərgəmə daşıtdırdım qayaya söykənən bünövrəsini səkkiz qulac qalınlığında qalanın möhkəm dinarını onun diş diş olan üst hissəsindən ta hündür özülünədək birnəfəsə söküb yerlə yeksan etdim qalanın içində olan evlərə od vurdum onların uzun tirlərini yandırdım ən mühüm qalaların müdafiəsini möhkəmlətmək üçün onların ətrafında dövrələmə xəndəklər qazır torpaq bəndlər qururdular tarui və tarmakisa belə qalalar idi həsənlu təpəsində qazıntı zamanı tapılmış şəhər böyük təpəni tuturdu və o təpənin başında binalar tikilmişdi təpəni əhatə edən möhkəmləndirilmiş divarın salamat qalmış özülünün qalınlığı metr santimetrdir ki bu da ii sarqonun kitabəsində deyilən təqribən qulaca uyğun gəlir divarların özülü iri daş tavalardan hörülmüşdür divarın tamamilə salamat qalmış özülünün hündürlüyü metr santimetrə yaxındır qala divarının qalan hissəsi isə kvadrat şəkilli çiy kərpicdən tikilmişdi güman edirlər ki divarların hündürlüyü metrə yaxın ola bilərdi qalanın bütün çevrəsi boyunca bir birindən metr aralı hərəsi kvadratmetr olan on bir ədəd kvadratşəkilli qabarıq bürc tikilmişdi bürclər arasındakı divar metr ölçülü iki dayaq divarla möhkəmləndirilmişdi qalanın mərkəzində onun qalan hissəsindən hündür olan içqala vardı binaların arasından yerinə iri daşla döşənmiş küçə keçirdi binalar iki və ya üç mərtəbə idi yuxarı mərtəbələrə pilləkan vardır binaların kərpic divarları da daş binövrənin üstündə hörülürdü kərpiclər santimetr ölçüdə kvadrat şəkilli çiy kərpiclər idi divar bir cərgədə bütöv kərpicdən və bir cərgə yarım kərpicdən hörülürdü beləliklə qalınlığı təqribən santimetrə çatırdı yaşayış binalarının dəhlizi ona bitişik yan otaqları pillə suvanmış daş özüllər üzərində diametri yarım metr olan ağaç sütunlar vardı divarların qalıqlarına görə güman edirlər ki sütunların hündürlüyü metrdən çox imiş zalın divarları boyunca çiy kərpicdən tikilib gillə suvanmış skamyalar zalın ortasında ocaq vardı saray kompleksinin ayrı ayrı otaqlarında divarlara şirələnmiş kərpicdən üz çəkilmişdi yerə daş tavalar döşənmişdi qapılar dabanlıqlara söykənən mehvər ətrafında fırlanırdı ii sarqonun məlumatından məlumdur ki çar saraylarının üstü sərv ağacından yonulmuş tirlərlə örtülür və bunların xoş ətri otaqları bürüyürdü mannaya qonşu olan allabria vilayətinin iii salmanasarın salnaməsində verilmiş təsviri otaqlar haqqında müəyyən təsəvvür yaradır mən allabrialı yanziburiaşın möhkəmləndirilmiş şurdira şəhərini qızıl qapısını saray kənizlərini xeyli mülkiyyətini ələ keçirdim buna müvafiq olaraq biz manna şəhər qalalarındada saray kənizləri üçün ayrıca zəngin bər bəzəkli otaqlar olduğunu təsəvvürümüzə gətirə bilərik xüsusilə də ona görə ki həsənlu qalasının sütunlu zala bitişik otaqlarının birindən eyni vaxtda tələf olmuş üzüklü bilərzikli dekorativ sancaqlı qadının skeletləri tapılmışdır aşkar edilmiş silahdan məlum olur ki çar əhatəsinin hərbi nümayəndələri üçün sarayda xüsusi otaqlar varmış tanrılara ibadət etmək üçün məbədlər tikilirdi məbədin baş otağının ortasında kərpic meydança var idi güman ki qurbangah imiş divarlardan birinin dibində pilləvari alçaq çəki düzəldilmiş və səkiyə üçayaqlı çıraq qoyulmuşdu yerə tava döşnmişdi tavaların altından su axıdan boru keçirdi təsərrüfat ehtiyacları üçün əsas binalara bitişik çoxlu köməkçi otaq tikilirdi bunların bir qismindən taxıl və şorab saxlanan nəhəng qablar tapılmışdır şəhər qalada əhalini sənətkarlıq məmulatı ilə təmin edən ustalar da yaşayırdı ustalara məxsus otaqlardan tökmə üsulu ilə tunc məmulat balta bəzək şeyləri və i a hazırlamaq üçün birtaylı və ikitaylı qəliblər tapılmışdır keramika məmulatını bişirmək və qurutmaq üçün evin qabağında sobalar qurulmuşdu hazır məmulat evlərin yastı damlarında saxlanırdı qalanın ətrafında aşağılarda kiçik məskənlər alani şihruti yerləşirdi bunların sakinləri əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olur şəhər qalanı ərzaqla təchiz edirdilər bəzən bir şəhərin ətrafında xeyli məskən olurdu adətən mixi yazılarda düşmən şəhərləri üzərində qələbənin təsviri edilərkən yaxşı möhkəmləşdirilmiş şəhər qalanı və onun ətrafında olan kiçik məskənləri zəbt etdim trafaret bir formuldan istifadə olunur bir çox əskənlərin əhalisi düşmənin hücumu zamanı yaxınlıqdakı qalada daldalanır öz əmlakını buraya daşıyır mal qarasını sürüb gətirirdi qala mühasirəyə alınanda onun müdafiəsində qoşunlardan başqa burada daldalanan əhali də iştirak edirdi kiçik məskənlər talan edilir və yandırılırdı möhkəmləndirilmiş şəhər qalaları isə işğal etmək heç də həmişə mümkün olmurdu buna görə də onların bəzisi bir neçə dəfə mühasirəyə alınırdı lakin inşaat texnikası o qədər mükəmməl idi ki dağıdılmış qalalar tez bərpa olunur orada həyat davam edir müdafiə qaydaya salınırdı manna dövləti ərazisində müxtəlif yaşayış yerlərində arxeoloji qazıntılar aparılmış və müxtəlif qala şəhərlər aşkarlanmışdır bu tipli yaşayış məskənləri ən çox qərbi azərbaycanda tədqiq olunmuşdur burada urartu memarlıq cizgiləri ilə səciyyələnən qara vulkan daşından tikilmiş dördbucaqlı tikili olan siyahtəpə qalası aşkar edilmişdir yaxınlıqda isə oğluqala adlı qala yerləşir urmiya gölünün sağ sahilində kazımbaşı təpəsindəki xarabalıqda da qala divarlarının qalıqları aşkar edilmişdir mərənddən  km şimal qərbdə livar təpəsində qala divarlarının qalıqları aşkar edilmişdir güclü yanğın izləri qalmış evlər yonulmamış daşlardan hörülmüşdür küncləri bürclü və geniş meydançalı qala divarlarının bir hissəsi saxlanılmışdır qazıntılar nəticəsində çoxlu urartu keramikası e ə viii əsrədək üzə çıxarılmışdır v klayss gümün edir ki livar qalasının mövcudluğu urartu dövründə mərənd düzənliyinin sıx məskunlaşdığını göstərir və çox güman ki ii sarqonun yürüş yolu bu vadidən keçmişdir araz çayı vadisində türkiyə azərbaycan iran sərhədlərinin qovşağında qala sərənc adlanan qala aşkar edilmişdir müdafiə divarları qərb tərəfdə yaxın şərq tərəfdə isə seyrək yerləşdirilmiş bürclərə malikdir uşpu nəgadehdən  km şimal şərqdə keramika tapıntılarına görə urartu dövrünə aid edilən istehkamın qalıqları aşkar edilmişdir istehkamın divarları yonulmamış sal daşlardan tikilmişdir indi bürc çıxıntıları gözə dəymir bu tikili çox güman ki uşnu vadisindən urmiya düzənliyinə gedən yol üzərində keşikçi istehkamı olmuşdur uşnudan  km şərqdə çox böyük və dik bir təpədə qalatgah xarabalıqları yerləşir bəzi yerlərdə yaxşı yonulmuş sal daşlardan tikilmiş müdafiə divarları qalmışdır təpənin ən yüksək nöqtəsindən bütün uşnu vadisi və sulduz vadisinin bir hissəsi görünür qalatgah tapıntıları həsənli iii dövrünə uyğun gəlir keramika həsənli və ziviyə tapıntılarında olduğu kimi sadə və üçbucaqlarla cızılıb haşiyələrlə bəzədilmiş oyma oturacaqlı qırmızı və boz monoxrom gil məmulatı ilə təmsil olunur bundan əlavə bir neçə zərif diqqətlə şüyrələnmiş urartu tipli qırmızı keramika qalıqları da aşkar edilmişdir burada ağ daşdan hazırlanmış qaçan heyvan təsvirini stilizə edən urartu tipli çökük silindrvari möhür də tapılmışdır silindrin asmaq üçün ilgəyi də var buradan sındırılmış daş blok üzərində urartu kiitabəsi də aşkarlanmışdır mətndə urartu hökmdarları işpuini və menuanın adları çəkilir makudan cənub şərqdə ağçay çayı vadisində bastam kəndi yaxınlığında böyüklüyünə görə az qala van qalası və torpaqqala ilə müqayisə ediləcək qədər möhtəşəm və yaxşı qalmış qala aşkar edilmişdir bir qədər əvvəl bu rayondan aşkar edilmiş və hazırda tehran arxeolji muzeyində saxlanılan kitabəsin sayəsində müəyyən edilmişdir ki qala urartu hökmdarı ii rusa e ə dövründə tikilmişdir kitabədə rusanın kiçik şəhərinin xaldi tanrısına həsr olunmuş məbədin tikintisi barədə məlumat verilir təpənin ətəyində qala ilə eyni dövrdə mövcud olmuş yaşayş məskəni yerləşirdi tikili qalıqları göstərir ki burada binalar daş bünövrələr üzərində çiy kərpicdən tikilmişdilər buradan üzərində silindrvari möhür izi və mixi yazı olan gil bulla tapılmışdır yaşayış məskəni də qala ilə eyni vaxtda məhv olmuşdur v klayssa görə qala və yaşayış yerləri təxminən e ə cü ildə məhv edilmişdir qədim sənətkarlar əsasən təbii ehtiyatların onlara verdiyi imkanlardan faydalanmışlar puluadi əyaləti ilə yaxın qonşuluqda yerləşən mərlik tapıntıları onların metal məmulatı istehsalında necə bir sənətkarlıq və məharətə nail olduqlarını göstərir aşşur hökmdarları göstərilən ərazilərdən metallarla yanaşı onlardan hazırlanmış əşyaları da ələ keçirir va ya xərac kimi alırdılar ii aşşurnasirapal zamualı amekanın çoxlu əşyalar mis səhənglər mis kasalar mis məcməyilər onun sarayının xəzinəsini toplanmış varidatını ələ keçirdiyi barədə məlumat verir iii salmanasar gilzandan bac kimi gümüş qızıl qurğuşun həmçinin mis qablar alır v şamşi adad gizilbundada gümüş qablar əla qızıl və mis ələ keçirir həsənlu mərlik ziviyə və naxçıvan zonasında aparılmış qazıntılar nəticəsində əldə edilən əşyalar habelə cənubi azərbaycan ərazisindən e ə i minilliyin əvvəllərinə aid edilən təsadüfi tapıntılar bu ərazidə yaşamış əhalidə sənətkarlıq istehsalının yüksək səviyyəsi barədə mixi yazılı mənbələrə əsaslanan fikri təsdiqləyir bundan əlavə tapılmış əşyaların bəzilərinin qeyri adi incəliyi və zərifliyi də sənətkarların çox böyük zövqə malik olduqlarını göstərir hələ ii aşşurnasirapal məlumat verirdi ki öz paytaxtı kalxuya bu vilayətlərdən sənətkarlar aparırdı tapıntılar göstərir ki sənətkarlar əl çatan bütün material növlərindən istifadə edir metal ağac sümük gil və daşdan məmulat hazırlayırdılar buradan tapılan əşyaların bəzisində assuriya urartu və ya skif sənətlərinin təsiri nəzərə çarpırdı ayrı ayrı məmulatlar isə naşı təqliddən başqa bir şey deyildi yaxın şərqin böyük bir hissəsində yayılmış təsvirlərin ümumi mürəkkəb süjetləri var idi lakin sənətkarlıq məmulatının əsas qismi mükəmməlliyi və forma rəngarəngliyi ən qədim vaxtlardan burada inkişaf edən yerli sənətin özgünlüyünü göstərir oxşarlıq əlamətlər və təqlid ünsürləri müxtəlif vilayətlər və dövlətlər arasında qədimdən mövcud olan qarşılıqlı əlaqənin qanunauyğun nəticəsi idi mövcud quru yollarından başqa diyala və xabur çayları kimi su yolları da assuriya ilə əmtəə mübadiləsinə şübhəsiz çox kömək edirdi yaxın şərqi egey sahilləri ilə birləşdirən yollar arasında azərbaycandan trabzona oradan da qara dənizlə qərbə gedən yollar böyük əhəmiyyətə malik idi azərbaycandan kiçik asiyanın qərb sahillərinə gedən yol münasib asan yoldur və bu yolda mədəni mübadilə üçün hətta təkərli nəqliyyat üçün də elə bir maneə yoxdur həsənludakı qədim qalanın ərazisində qazıntı zamanı sənətkar emalatxanası emalatxanada isə tökmə üsulu ilə tunc dirəkciklər baltalar hazırlamaq üçün qəliblərin qırıqları habelə bəzək şeyləri hazırlamaq üçün qəliblər tapılmışdır mannanın metal üzrə sənətkarlarının iş texnikasına birtaylı və ikitaylı açıq qəliblərdə tökmə işləri naxışvurma ştamplama və həkkaklıq daxil idi kənd təsərrüfatında həm tunc həm də dəmir toxalardan dəmir tiyəli oraqlardan istifadə edilirdi bunların bir neçə nümunəsi qazıntı zamanı həsənludan tapılmışdır tunc kotan modelləri mərlik qəbirlərində aşkar edilmişdir yuxarıda göstərilən obyektlərin hamısında aşkara çıxarılmış qəbirlərdə habelə həsənlu qalasında silah daha çox tapılmışdır döyüş zamanı həsənlu qalası dağıdılmış vuruşan tərəflərin silahları onun xarabalıqları altında qalmışdı bu silahlar tunc və dəmirdəndi bəzisi qızıl və gümüşlə zəngin bəzədilmiş habelə inkrustasiya edilmişdi tuncdan və dəmirdən qayrılmış ensiz və yastı ox ucları bu dövr üçün səciyyəvidir bu məntəqələrdə e ə viii əsrin ortalarından yaxın şərqdə külli miqdarda meydana çıxan skif tipli ox ucluqlarına ümumiyyətlə təsadüf olunmamışdır tiyəsinin yuxarı hissəsində qabarıq aypara təsviri verilmiş xəncərlər həsənlu qızıl camının üzərində təsvir edilmiş xəncərlərə bənzəyir döyülmüş dəmirdən hazırlanan açıq aypara tipli iri xəncərlər və qılınclar da geniş yayılmışdı bəzi xəncərlərin qəbzələri məharətlə bəzədilmiş xəncərlərdən birinin qəbzəsi metal məftillə köbələnmişdi sümük və ağacla naxışlanmış qəbzələr də vardır bir xəncərin qəbzəsi həndəsi ornamentli zərvərəqlə örtülmüşdü üç üç düzülən gözləri sümükdən olan doqquz ədəd qabarıq insan başı ilə bəzədilmiş tunc toppuz maraq doğurur həsənlu xarabalıqlarında iki tip şiş və daraqlı döyüşçü dəbilqələri tapılmışdır tunc daraqlar tunc papaqlara yaxud toxunma və dəri papaqlara bərkidilirdi daraqlı dəbilqələrdən birinin darağında aydın həndəsi rəsm və papağında ilan təsvirləri var idi şiş konusvari dəbilqələr assuriya qoşunu üçün səciyyəvi idi e ə i minilliyin daraqlı kaska dəbilqələr qoyan urartu döyüşçüləri də artıq ii sarduri dövrünə yaxın assuriya dəbilqələri tipində dəbilqələr qoymağa başlamışdılar biri tuncdan digəri dəmirdən olan iki yanaqlıq da tapılmışdır qədim həsənlu məskəni çox ehtimal ki şiş dəbilqəli assurlar və ya urartulular tərəfindən dağıdıla bilərdi deməli güman etmək olar ki daraqlı dəbilqəni yerli əhalinin döyüşçüləri qoyurmuşlar bunu ondan da yəqin etmək mümkündür ki iii salmanasarın balavat darvazasında daraqlı dəbilqə qoymuş dağ camaatı ilə vuruşan şiş dəbilqəli assurlar göstərilmişdir mərlikdə nadir bir dəbilqə tapılmışdır güman edilir ki bu dəbilqə hər hansı bir çara məxsus ola bilərdi və cah cəlallı dekorativ görkəminə baxmayaraq ondan əməli surətdə istifadə olunurdu dəbilqə özü tuncdan idi onun üstünə çəkilmiş qızıl və gümüş quramada şərab nəziri vermək ayinini icra edən saqqallı tanrı əllərini qaldırıb ibadət edən ilahələr və onların başı üzərində qanadlarını açmış quş təsvir edilmişdi dəbilqənin arxa tərəfində lələkləri və ya tükdən olan daraqları sancmaq üçün lüləcik var idi bu dəbilqənin formasında e ə vii əsrin ortalarına aid assuriya relyefində təsvir edilən elam döyüşçüsünün başından yerə düşmüş dəbilqəyə oxşarlıq tapırlar döyüşçünün geyiminə dəriyə və ya parçaya bənd etmək üçün deşikləri olan tunc çiyinliklər də daxil idi metal məmulat parçalara sancılan xeyli miqdarda müxtəlif qabarıq bəzək şeyləri ilə həmçinin düymələr pərçimlər sancaqlar və i a ilə təmsil olunmuşdur ştamplama üsulu ilə rəsmlər basılmış tunc və dəmir zolaqlar aşkara çıxarılmışdır ehtimal ki bunlar dəri kəmərlərə bərkidilmiş bəzən tunc zolaqların pərçimləri dəmirdən dəmir zolaqların pərçimləri isə tuncdan olurdu həsənluda tapılmış qızıl və gümüş məmulat da sənətkarların yüksək məharətinə gözəl misaldır yuxarıda adını dəfələrlə çəkdiyimiz qızıl cam bir də gümüş qədəh xüsusilə maraqlıdır qızıl camın üzərində allahlara qurbanvermə mərasimi miflərdən və ya görünür əhali arasında geniş yayılmış dastandan ayrıayrı səhnələr təsvir edilmişdir r dayson onun e ə ix əsrdən xeyli əvvəl e ə i minilliyin əvvəllərində qayrıldığını qəbul edir e porada bu camı daha əvvəllərə e ə xii x əsrlərə aid edir r daysonun fikrincə üzərində hürrilər dövrü mesopotamiyalıları və suriyalıları xatırladan təsvirlər olan bu cam göstərilən əyalətlər üçün nadir əşyadır və o buraya xaricdən gətirilə və yaxud mannalıların hərbi əməliyyatları zamanı ələ keçirilə bilərdi lakin digər əyalətlərdə aşkar edilmiş əşyalarla oxşarlığa malik olsa da həsənlu qızıl camı təsviri üslub cizgilərinə və hazırlanmasının texniki xüsusiyyətlərinə görə hamısından fərqlənir həsənlunun özündə aşkar edilmiş tapıntılar və mərlikdə yüksək sənətkarlıqla hazırlanmış çoxlu miqdarda zərgərlik əşyaları tapıntıların yerli mənşəli olmasını və inkişaf etmiş özünəməxsus zərgərlik sənəti məktəbinin mövcudluğu barədə fikir yürütməyə imkan verir gümüş qədəhin üzərində qızılla gümüş qatışığından elektrondan düzəldilmiş relyefli təsvirlər vardır və bunlar ehtimal ki qələbə səhnəsini əks etdirir məğlublar cəng arabasının dalına düşüb gedirlər hər iki məmulatdakı təsvirlərdə eyni kompozisiya üsulundan istifadə edilmişdir üzərində qrifonların və qanadlı öküzlərin qorelyef təsvirləri olan mərlik qızıl qabları maraqlıdır qızıl qabların biri xüsusilə seçilir onun üzərində dirilik ağacının yanlarında dal ayaqları üstə qalxmış qanadları olan dörd öküzün başlarının qabarıq təsviri vardır bu heyvanların santimetr qabağa çıxan relyefli başları ayrılıqda hazırlanmamış qabın gövdəsi ilə birlikdə döymə üsulu ilə bütöv bir əşya kimi düzəldilmişdir eyni bir əşyanı bir neçə metaldan hazırlamaq metodu məharətlə tətbiq edilirdi mərlikdə gövdəsi gümüş lüləsi qızıl qab tapılmışdır ziviyə dəfinəsinin əşyaları arasında qızıl işləməli gümüş boşqab vardır metal qab tapıntılarından heyvan başı formasında hazırlanmış ritonları qeyd etmək olar r girşmanın qeyd etdiyi kimi heyvan formalı ritonlar qərbi asiyada geniş yayılmışdı onlara aşşur urartu iran mili həm də manna ərazilərindəki qazıntılarda təsadüf olunur r girşman ritonları üç növə ayırır heyvan bədənli ritonlar e ə viii əsrədək heyvan başlı ritonlar e ə viii əsrdən başlayaraq və midiya dövründə və əhəmənilər dövrünə aid buynuz ritonlar e ə i minilliyin əvvəllərinə aid muxtəlif formalı ritonlar daha çox qərbi iranda yayılmışdır həsənlu tapıntıları onların mannalılar arasında da yayıldığını göstərir qazıntılar zamanı buzov və at başı formalı pis saxlanılmış ritonlar həmçinın qoyun başı formalı kiçik mis riton aşkar edilmişdir qoyunun gözləri qaşları və burun pərələrinin üzərindəki zolaqlar misir mavi pastası ilə bəzədilmişdir ritonun çənbəri heyvanın təsviri olan gümüş frizlə tamamlanır qoyunun buynuzu da gümüş vərəqlə örtülmüşdür zərgərlik məmulatından mis tunc gümüş və qızıl boyunbağılar sırğalar bilərziklər kəmərlər qızıldan serdolikdən balıqqulağından düzəldilmiş çoxlu muncuq vardır bu bəzək şeyləri müxtəlif üsullarla ştamplama oyma tökmə deşmə üsulları ilə hazırlanır həmçinin burulmuş tunc və qızıl məftildən istifadə olunurdu həsənluda qadınlar həlak olmuş bir binadan mis üzüklər uzanmış şirlər formalı dəmir ilgəcli xeyli iri tunc sancaqlar aşkar edilmişdir onlardan bəzilərinə mis zəncirlər bərkidilmişdir buradan boyunbağının qızıl asmaları da tapılmışdır r dayson onları aşşurnasirapal dövrü relyeflərinin təsvirləri ilə müqayisə edir e o negahban mərlikdən tapılmış yeddi guşəli ulduz təsviri olan relyefli qızıl asmanı da bu təsvirlərlə müqayisə edir mərlik qızıl boyunbağılarından biri eşmə simlərdən hazırlanmış kəpənək formalı bəzəklə növbələşən yumru və uzunvarı formalı muncuqlardan düzəldilmişdir həsənludan da eyni ilə belə eşmə simlərdən düzəldilmiş bəzək əşyaları tapılmışdır r girşman onu e ə ix viii əsrlərə aid edir mərlikdən tapılmış açıq ağızlı dişi qabarıq şir ilə tamamlanmış qızıl bilərzik maraq kəsb edir şir başının gözlərinə və qulaqlarına çevrələr və nöqtələr vurulmuşdur bu bilərzik eyni tipli ən qədim bilərzikdir şir başlıqlı belə bir bilərzik ziviyədən də tapılmışdır e porada onu e ə viii vii əsrlərə aid edir ziviyədən yerli mannalı sənətkarların məhsulu hesab edilən iki qızıl kəmərin fraqmentləri tapılmışdır bütün qızıl lövhəciklərdə onu kəmərin dəri hissəsinə bərkitmək üçün dəliklər vardır kəsici alətlə edilən naxış mərasim nümayişində iştirak edən insan qrupu təsvir olunmuşdur həm qəbirlərdən həm də məskənlərdən tapılmış keramika sayca çox forma və keyfiyyətcə rəngarəngdir kobud düzəldilmiş mətbəx ləvazimatındən tutmuş müxtəlif təyinatlı incə zərif məmulatadək cürbəcür əşyalar vardır həsənluda qazıntı zamanı aşkar edilmiş sənətkar evi adlandırılan tikilidə metal məmulat hazırlamaq üçün lazım olan alətlərdən başqa həyətdən keramika bişirmək üçün soba da tapılmışdır hazır məmulat həmin evin damında qurudulurmuşdur uçulmuş damın üstündən çoxlu keramika qırıntısı tapılmışdır yaxşı bişirilmiş parıldayan və ya parıldamayan bozumtul qara və qəhvəyi rəngli monoxrom keramika əvvəlki kimi yenə də dəbdə idi bu dövrdə qapalı sobalarda azaldılmış atmosfer təzyiqi altında keramika bişirmək ənənəsi davam etdirilirdi həsənlu keramikasının tədqiqatçısı belə hesab edir ki saxsı qabların i yüksək keyfiyyətli qara boz və ya tamamilə qara rəngli i isə kobud hazırlanmış məmulatdan ibarətdir şirli qablar isə elə bir faiz təşkil etmir sadə həndəsi rəsmlərlə bəzədilmiş uzunlüləli qara parlaq çaydanlar və ilməkvarı qulpu olan kuzələr o dövr üçün səciyyəvidir bu cür qablar çaydanlar qazıntı zamanı iv həsənludan göytəpədən habelə naxçıvan mr də qızılvəngdən muncuqlutəpədən mərdangöldən də tapılmışdır bunların lülələri uzunsov dirsəkli novşəkillidir quş dimdiyinə bənzəyir bəzisində qulp əvəzinə kiçik bir çıxıntı vardır e ə i minilliyin əvvəlində urmiya hövzəsi vilayətlərinin assuriya ilə qarşılıqlı münasibətlərinin intensiv vaxtında şirli keramikadan hazırlanan əşyalar da meydana gəlir məlum olduğu kimi assurlar bu növ keramika hazırlamaqda hələ orta assuriya dövründən kamilləşmişdilər həsənludan yerli ustaların əlinin məhsulu olan şirlənmiş boz sarımtıl boz və göyümtül ağ rəngli nadir qablar və divar kaşıları habelə buhların daha səliqəli hazırlanmış ola bilsin kənardan gətirilmiş bir neçə nümunəsi tapılmışdır assuriya çarları basqın etdikləri ərazidən bol qənimət ələ keçirdiklərini yerli hökmdarlardan hər il bac topladıqlarını bildirirlər birdəfəlik bac adətən taxılla alınmırdı çünki kənd təsərrüfatı məhsulları ehtiyatından yürüşün özündə qoşunu dolandırmaq üçün istifadə olunurdu assuriya istilaçılarını mal qara metal və metaldan hazırlanan məmulat daha çox maraqlandırırdı lakin illik bac olaraq hər il başqa şeylərlə yanaşı taxıl da alınırdı həsənluda aparılan qazıntı işlərinin nəticələri rayonun iqtisadiyyatında əkinçiliyin çox mühum yer tutduğunu söyləməyə imkan verir burada iki və altı cərgə arpa bir neçə növ buğda və darı yetişdirilirdi digər tikintilər sırasında burada içərisində müxtəlif kənd təsərrüfatı məhsullarının qalığı olan anbarlar da aşkar edilmişdir əkinçilik qədim əhalinin əsas peşələrindən biri olduğuna görə əkinçilik texnikası yüksək səviyyədə inkişaf etdirilməli idi dəmir dövrünə keçdikdən sonra əkinçilik alətləri təkmilləşdirilməyə başlandı tarlalar ağac kotanla dəmir toxa ilə şumlanırdı taxıl dəmir oraqla biçilirdi həsənluda qazıntı zamanı dəmir toxalar və dəmir oraq tiyələri tapılmışdır şəkillərdən göründüyü kimi təsərrüfatda yüklər iki və ya dördtəkərli arabalarda daşınırdı təsərrüfat haqqında xüsusilə çox məlumatı ii sarqonun e ə cü ildə urartuya qarşı yürüşünün müfəssəl təsvirindən almaq mümkündür bu təsvirdə mannada və onun tabeliyindəki vilayətlərdə arpa ilə dolu anbarların ələ keçirilməsindən zəngin əkinçilik rayonlarının var yoxdan çıxarılıb xaraba qoyulmasından danışılır istilaçının keçdiyi bütün yol boyunca mannalılar onun qoşununu ərzaqla təmin etməyə məcbur idilər məsələn deyilir ki manna çarı ullusunu zirdakka qalasında mənim ii sarqonun qoşunumu yedirib içirmək üçün anbarlara un və şərab doldurmuşdur zikirtu ilə döyüşə hazırlaşanda ii sarqon mannanın panziş qalasını möhkəmləndirmişdi onun ullusununun qalası panzişə yaxınlaşdım bu şəhəri daha da möhkəmləndirdim onun içərisinə yağ dən şərab və döyüş ləvazimatını qaldırdım uişdiş və sanqibutu vilayətində çoxlu taxıl ehtiyatı var idi görünür müharibə ehtimalına qarşı və ya qıtlıq illəri üçün yaradılmışdı onun ölkəni və camaatı dolandırmaq üçün uzun müddət anbarlara vurduğu bərəkətli arpa və buğda ehtlyatını qoşunumun atları qatırları dəvələri və ulaqları ilə daşıtdırıb öz düşərgəmdə qalaq qalaq yığdırdım şəhərlərdə belə böyük albarlar olduğunu arxeoloji qazıntılar da sübut edir həsənluda qazıntı zamanı tapılmış binalardan biri təsərrüfat məqsədləri üçün istifadə olunurdu onun içərisində keramik məmulat kənd təsərrüfatı məhsullarının qala ətrafında yetişdirilən buğda arpa darı əncir və üzümün qalıqları var idi suvarma kanalları şəbəkəsi barlı bəhrəli bağlar və üzümlüklər salmağa imkan verirdi bizə məlum olduğuna görə urartu çarı i rusa mannalılardan zəbt etdiyi sanqibutu vilayətinin ulxu şəhərinin müasir mərənd şəhəri yaxınlığında yerləşirdi ətrafında kanallar çəkdirmişdi o axar suyu aparan kanal qazmış və onu fərat çayı kimi gur axmağa məcbur etmişdir kanaldan saycız hesabsız arxlar ayırmışdı zəmiləri həqiqətən suvarırdı bu təsvir tuşpa şəhərinə çəkilmiş minuanın yaxşı qalmış kanalını xatırladır arxların bəzisi borularla yerin altından çəkilmişdi sanqibutu vilayətinin təxmin edildiyi rayonun yaxınlığında bastam məskənində də uzunluğu kilometrə qədər olan bu cür kanalın qalıqları tapılmışdır kleiss excavation of the urartian fortress rusahinili bastam səh güman edilir ki kanallar çox uzun idi və sanqibutunin xeyli hissəsinin torpaqlarını suvara bilirdi su ola bilsin araz çayının qolu kotor çayından götürülürdü ii sarqon sanqibutu vilayətinin böyük qamış kimi sıx bitən ağaclarını meyvə bağlarını və üzümlüklərini xüsusilə qeyd edir görünür mannada üzümçülük də böyük miqyas alıbmış ii sarqon tənəkləri dağların pöhrəlikləri adlandırır burada şərabçılıq inkişaf etmiş sahə idi ulxu şəhərini aldıqdan sonra ii sarqon məlumat verir ki gizli şərab zirzəmilərinə girmiş və onun qonşuları irili xırdalı tuluqlardan ləzzətli şərabı çay suyunu içən kimi içmişlər mannanın digər vilayətlərində də şərab ehtiyatları var idi həsənluda qazıntı zamanı aşkara çıxarılan məskəndən bu cür şərab anbarları onların içərisində isə torpaq döşəməyə basdırılan şərab küpləri tapılmışdı urartuda karmir blurda torpaq zirzəmiyə dörd çərgə düzülmüş iri çaxır küpləri karas olan belə binalar qazılıb aşkar edilmişdir bu küplər onun həcmini göstərən mixi yazılara və heroqlif işarələrə malikdir b b piotrovskinin məlumatına görə onların bəziləri litrə yaxın çaxır tutur belə anbarlar şərqi anadoluda altıntəpə yaşayış yerində də aşkar edilmişdir manna ərazisində qaramal davar at saxlanılması mixi yazılardan bəllidir burada köçəri maldarlıq yaylaq maldarlığı inkişaf etmişdi mal qara yazda dağlara sürülür payızda vadilərə gətirilirdi b b piotrovskinin fikrincə ola bilsin ki urartu çarlarının yürüşlərinin vaxtı yaylaq maldarlığı ilə bağlı imiş daha çox qənimət ələ keçirmək mümkün olsun deyə yürüşlər ya mal qara dağlara sürülənə qədər ya da dağdan qaytarılandan sonra edilirdi bu mülahizənin düzgünlüyünü o da təsdiqləyir ki həsənlu ərazisinə yürüş və qədim qalanın dağıdılması yayın sonuna təsadüf etmişdi buradan üzümlə dolu qablar tapılmış görünür şərab çəkmək üçünmüş ii sarqon bildirmişdi ki du uzu ayı iyun iyul aylarına müvafiqdir qoşun yığmaq və düşərgə salmaq üçün buyurulubdur yürüşlərin təsvirinin sonunda adətən çoxlu qaramal və davar aparıldığı haqqında məlumat verilirdi ii aşşurnasirapal daqara ölkəsindən və bütün zamuanın çarlarından bac olaraq at qaramal və davar tələb edirdi iii salmanasar mannanın adını ilk dəfə çəkəndə buradan saysız hesabsız qaramal və qoyun ələ keçirdiyini söyləyir i argişti aza vilayəti və mannada külli miqdarda mal qara ələ keçirir o məlumat verir ki baş qaramal baş davar at və dəvə aparmışdır aza vilayətində əsasən əkinçilik və bostançılıq geniş yayıldığına görə mal qaranın hesabı bütövlüklə mannaya aid edilir i argiştinin oğlu ii sardurinin kitabəsində bir neçə vilayətdən o cümlədən puluadidən ələ keçirilən mal qara sadalanır və sayı göstərilir puluadi ölkəsinin payına təkcə bir yürüş zamanı ələ kcçirilən təqribən baş at başdan çox qaramal və min başdan çox davar baş dəvə düşür düşmən qoşunları hücum edəndə yerli əhali var yoxunun heç olmazsa bir qismini qarətdən xilas etmək üçün adətən mal qarasını dağlara ötürürdü assuriya çarları dağlara sürülən mal qaranı ələ keçirib geriyə yəni vadilərə qaytardıqlarını tez tez xəbər verirlər v şamşi adad messi vilayətində mannanın özündə və başqa vilayətlərdə qaramal davar qoşqu atları və dəvələr ələ keçirmişdi sənədlərdə dəvə çox az xatırlanılır onlardan yük heyvanı kimi istifadə olunmuşdur hökmdar i rusanın torpaq sədlərin düzəldilməsində və kanalların çəkilməsində dəvələrdən istifadə etməsi bizə məlumdur allahları aparan döyüş arabalarına qatır və öküzlərin qoşulmasını əks etdirən həsənlu qızıl camındakı təsvirlər onlardan istifadəni göstərir tanrıların qabağına qurbanlıq qoyun gətirirdilər ölənlərə də qurban kəsirdilər qəbirlərdən adətən keçi və qoyun sümükləri aşkar edilir manna çarlığının vilayətlərində atçılığa çox böyük əhəmiyyət verilirdi qafqazda və ön asiya vilayətlərində at ən azı e ə iii minillikdən məlum idi e ə iii minilliyin birinci yarısına aid elam təsərrüfat sənədləri arasında ayğır madyan və dayçalara aid məlumatlar vardır kassilər dövrünə aid babil sənədlərində və incəsənətində at xatırlandığına görə onun əhliləşdirilməsini kassilərlə əlaqələndirirlər atçılıq tədricən daha geniş yayılır o iqtisadiyyat və hərbi işdə aparıcı mövqe tutmağa başlayır bəzi əyalətlər atçılığın inkişafı üzrə ixtisaslaşır mannanın təsərrüfat həyatında atın əhəmiyyətinin güclənməsini köçmə maldarlığın inkişafı ilə bağlayırlar malqaranın sayının çoxalması otlaqların genişlənməsini maldarların get gedə öz yaşayış məskənlərindən daha da uzaqlaşmasını tələb edirdi at köç yurdlarını yaşayış məskənləri ilə birləşdirən əsas nəqliyyat vasitəsinə çevrildi e ə ii i minilliyin ayrıcında və xüsusilə i minilliyin əvvəlində minik atından hərbi məqsədlərlə istifadə edilməsi süvariliyin yayılması irandilli əhalinin məskunlaşması ilə əlaqədar idi görünür qonşu xalqların süvari qoşunları məhz öz silahlı süvariləri ilə güclü olan irandilli tayfalarla mübarizədə təşəkkül tapmışdı atçılıq sürətlə yayılır iqtisadiyyatda və hərbi işdə getdikcə daha böyük yer tuturdu urmiya gölünün şimal şərq əyalətlərinin təbii şəraiti təbii otlaqlar olan alp çəmənlikləri və münbit vadilər atçılığın inkişafına imkan yaradırdı assuriya qaynaqlarında urmiyaboyu vilayətlərdən alınan bac sadalanarkən tədricən at birinci göstərilir bəzi vilayətlərdən bac olaraq ancaq at alınırdı mannaya yürüş etmiş çarların demək olar hamısı belə məlumat verirdi mannalılardan qoşqu atları bac aldım zamuadan gilzandan messidən gizilbundadan assuriya çarına qoşqu atları göndərirdilər i rusa zamanında urartulular tərəfindən tutulan lakin assuriya çarının köməyilə yenidən mannaya qaytarılan manna vilayəti subinin əhalisi at yetişdirməkdə xüsusilə mahir idi ii sarqonun kitabəsində bu barədə ətraflı danışılır həmin vilayətdə yaşayan adamların bütün urartuda süvari qoşun üçün at əhliləşdirməkdə tayı bərabəri yoxdur öz geniş ölkəsində öz çar alayı üçün bəslədiyi və hər il vergi kimi aldığı kiçik dayçaları urartu adamlarının mannalılar ölkəsi adlandırdıqları subi vilayətinə gətirirdilər boy buxununa baxmayınca minib səyirtməyincə gərdişə gəlməyi dövrə vurmağı dönməyi döyüş üçün vacib olan bütün vərdişləri öyrətməyincə bu dayçaları yəhərləmirdilər urartu hökmdarı i rusanın döyüş zamanı minik atlarından istifadə etməsi ii sarqonun öz qoşununu sıraya düzdü onları qaçağan minik atlarına mindirdi və silah verdi məlumatından da bəlli olur subi vilayətinin sanqibutu ilə həmsərhəd zonasında uşkaya ilə tarmakisa indiki təbriz qalaları arasında yerləşən aniaştaniya məskənini ii sarqon ilxılar evi adlandırır gizilbunda vilayəti qəsəbələrin rəisləri mannanın zirdiakka qalasına ii sarqona qoşqu atları sayagəlməz qaramal və davar gətirirdilər mannalı ullusunu da ii sarqona qoşqu ləvazimatı ilə birlikdə qoşqu atları bəxş etmişdi həsənludan tapılan müxtəlif əşyaların üzərindəki rəsmlərdən görünür ki təkərli nəqliyyat da atminmə də geniş yayılmışdı qızıl və gümüş canların üzərindəki təsvirlər biratlı və ikiatlı arabaların mövcud olduğunu göstərir bunların bəzisi çox tutumlu idi ikiatlı arabada üç adam yerləşirdi arabanın dalınca iki döyüşçü yəhərsiz at aparırdı archeology xii p   hər iki arabanın təkərlərində assuriya və urartu arabalarında olduğu kimi altı dəndənə vardı həsənluda e ə ix əsr layından üzərində at və atlı təsviri olan ağac relyef tapılmışdır qazıntı zamanı aşkar edilmiş əşyalar arasında at qoç və buzov başı formasında məharətlə hazırlanmış ritonlar su içmək üçün qablar vardır buradan kəm və bər bəzəkli qoşqu şeyləri ilə birlikdə dəfn edilən at da tapılmışdır at dəfn etmək naxçıvan ərazisində də geniş yayılmış bir adət idi qədim şahtaxtı qəbiristanının bir çox qəbirlərində çoxlu qab qacaqla birlikdə at skeletlərinə də rast gəlinir lakin insan sümüklərinin izləri yoxdur mərlik mədəniyyəti daşıyıcılarının dəfn adətlərindən də ata xüsusi münasibət bəslənildiyini ona hətta müəyyən dərəcədə sitayiş edildiyinn görmək olar döyüşçülərin məzarları ilə yanaşı atlar üçün ayrı ayrı dəfn kameraları qurulurdu bu kameralardan at dişləri və tunc gəmlər tapılmışdır kaluraz məhəlləsində ayrı ayrı at qəbirləri aşkar edilmişdir hər bir qəbirdən bütün qoşqu ləvazimatı və bəzək şeyləri ilə birlikdə üç at skeleti çıxmışdır azərbaycan ərazisi coğrafi mövqeyinə görə əsrlər boyunca həm qonşu dövlətlərin həm də heç şübhəsiz bir qismi sonradan məskunlaşaraq yerli əhali ilə qaynayıb qarışan yeni mədəniyyət gətirən çox vaxt da burada mövcud olmuş mədəniyyətin varislərinə çevrilən bir çox köçəri tayfa qruplarının mütəmadi təsiri və hücumlarına məruz qalmışdır mixi yazılı mənbələrin məlumatları həmişə adətən çox yığcam olur onlarda ancaq öz məğlubiyyət və uğursuzluqlarından heç vaxt söhbət açmayan ayrı ayrı yadelli hökmdarların zəfər yürüşləri ilə bağlı məlumatlar verilir aşşur mixi yazılı materiallar bir çox tədqiqatçılar tərəfindən nəşr və tədqiq edilmişdir aşşur hökmdarı ii sarqonun e ə ci illər e ə cü ildə urartuya hərbi səfəri barədə tanrı aşşura verdiyi hesabatda manna dövlətində baş vermiş hadisələr haqqında nisbətən ətraflı məlumat vardır kitabə f tyuro danjen tərəfindən nəşr edilmişdir urartu tarixinə dair kitabələrin rus dilinə tərcüməsi və digər materiallarla birlikdə hərtərəfli şərhlər i m dyakonovun əsərində verilmişdir müxtəlif vaxtlarda aşşurşünaslar tərəfindən ayrı ayrı aşşur hökmdarlarının qayaüstü kitabələri və məktubları nəşr edilmişdir aşşur hökmdarlarının o dövrə aid bütün məlum kitabələrinin toplu nəşrini d d lyükenbil həyata keçirmişdir manna və onunla qonşu ölkələr haqqında dərc edilmiş aşağıdakı mətnlər əlavə məlumatlar verir a heydelin a ne hexagonal prism of esarhaddon nəşrində manna əhalisinin bu qiyamçı qutilərin pərən pərən salınması haqqında məlumat verilir kimmerlər və başda işpakay olmaqla manna ilə ittifaqa girən sonralar döyüş zamanı öldürüldü skiflər xatırlanır q q kameronun the annals of salmaneser iii king of assyria nəşrində isə daxili zamuaya hərbi yürüş və adı indi həsənlidan tapılmış daş qab üzərindəki kitabədən məlum olan ida torpaqlarındakı şəhərlərin işğalından bəhs olunur n v f saqs zamua və mannalıların adı çəkilən nimrudan tapılmış məktubları çap etdirmişdir aşşur hökmdarları iii tiqlatpalasarın e ə ci illər və sarqonun e ə ci illər yeni kitabələri l levin l d levine to neo assyrian stelae from iran royal ontario museum tərəfindən nəşr olunmuşdur birincinin kitabəsində manna hakimi iranzunun və ii sarqonun kitabələrindən bizə tanış olan elippi hakimi taltanın adı çəkilir onların namri sanqibutu ölkələrinin və bütün dağlıq ölkələrin hakimləri üzərinə qoyulmuş xərac habelə bütün bu torpaqlarda öz stelalarının qoyulduğu barədə məlumat verilir aşşur mənbələrinin xəbərlərini urartu hökmdarlarının məlumatları tamamlayır urartu mətnləri müxtəlif alimlər tərəfindən ayrı ayrı dövrlərdə aşkar və nəşr edilmişdir onlar ümumiləşdirilmiş şəkildə f v köniq tərəfindən çap olunmuşdur f konig handbuch der chaldischen inschriften i ii graz urartu kitabələrinin hamısının tam toplusunu rus dilinə tərcümə izahlar və biblioqrafiya ilə birlikdə q a melikişvili əsərində çap etdirmişdir q a melikişvili sonralar tapılmış kitabələri jurnalında ci il nəşr etdirmişdir cənubi azərbaycan ərazisində tapılmış kitabələr lokalizə üçün mühüm əhəmiyyətyə malikdir urartu hökmdarı minuanın e ə ci illər urmiya gölünün cənubi şərq sahilində yerləşən daştəpə qayasındakı kitabəsində meişta şəhərinin işğalı və manna ölkəsinə hərbi yürüş barədə məlumat verilir urmiya gölündən cənubda uşnu vadisindəki qalatgah xarabalığında minua və işpuininin e ə ci illər birgə hökmdarlıqları dövrünə aid kitabəsi bizə gəlib çatmışdır savalan dağının cənub ətəyində sərabdan şimali şərqdə təbrizdən ərdəbilə gedən yolda tapılmış iki kitabə b s varren tərəfindən nəşr edilmişdir biri digəri isə sətirdən ibarət olan hər iki kitabə rusanın oğlu argiştiyə e ə ci illər məxsusdur digər bir qayaüstü urartu kitabəsi cənubi azərbaycanın şimal hissəsində vərzəqan inzibati mərkəzi yaxınlığında yerləşən sekendel yaşayış məskənindən tapılmış və təbriz universitetinin professoru m c məşkur ərəfindən nəşr edilmişdir kitabə q a melikişvili tərəfindən oxunmuş və çap olunmuşdur vdi kitabəlar əsasında hələ ii sardurinin e ə cu illər salnaməsindən məlum olan puluadi ölkəsini və onun q a melikişviliyə görə kitabələrin tapıldığı yerin yaxınlığında yerləşən libliuni hökmdar şəhərini lokalizə etmək mümkündür mixi yazılı mənbələrdən bizə hələlik cənubi azərbaycan ərazisində məlum olan ən qədim şimal ölkə puluadidir o əvvəllər düşünüldüyü kimi aşşur və urartu işğalçılarının gedib çatmadıqları ərazidə yerləşirdi urartu mənbələrindəki coğrafi adları lokalizə edən materiallar məşhur rus alimi i dyakonov və azərbaycan alimi s qaşqayın birgə nəşr etdirdikləri əsərdə toplanmışdır cənubi azərbaycan ərazisində arxeoloji qazıntılar son vaxtlaradək çox məhdud miqyasda aparılırdı tapıntıları əsasən tunc dövrünə və dəmir dövrünün başlanğıcına aid olan astara çayı boyunca iran talışına ekspedisiyadan sonra cı ildə e f şmidt qədim yaşayış məskənləri qalıqlarının təyyarədən foto şəkillərini çəkmişdir boz daşdan yonulmuş böyürlərində heroqlif işarələri olan heyvan fiqurları göytəpə üçün səciyyəvidir t berton braun göytəpə tapıntılarını qafqaz və aralıq dənizi materialları ilə müqayisə edir təbrizdən cənubi şərqdə yerləşən yanıqtəpədə arxeoloji qazıntılar aparılır lakin bu qazıntılar hələlik çox az material vermişdir e ə i minilliyin əvvəllərinə aid olan tapıntılar həsənluda grey are phase boz gil məmulatları dövrü dövrunə uyğun gələn boz gil məmulatlarının üstünlük təşkil etdiyini göstərir tehran universitetinin professoru ə o negahbanın qızılüzən səfidrud çayının aşağı vadisində yerləşən mərlik təpəsində apardığı qazıntılar zəngin və çeşidli materiallar verməkdədir buradan qəbirlərdəki zəngin dəfn avadanlığına görə ə o negahbanın hökmdar nəslinə və əyanlara məxsus etdiyi qədim qəbiristan aşkar edilmişdir ölülər sağlıqlarında istifadə etdikləri hər şeylə içərisinə yemək və su qoyulmuş adi mətbəx avadanlığından tutmuş gözəl ayin qabları və bəzək şeylərinədək ovçular və döyüşçülər isə hətta silahla təchiz olunmuşlar bundan əlavə mərlik qəbiristanının bir xüsusiyyəti də atların hər cür əsləhə ilə birlikdə ayrıca basdırılmasıdır görünür at mərlikin qədim sakinlərinin həyatında mühüm rol oynamışdır mərlikdən aşkar edilən zərgərlik və keramika məmulatı o dövr sənətkarlarının zövq və məharətləri yüksək sənətkarlıq texnikası haqqında çox şey deyir çoxlu zərif və zəhmət tələb edən bədii işləri özü ilə basdırmağa razı olan bu yerli əyanların lazımınca varlı olduqlarını qeyd etməliyik ə o negahban bu qəbirləri e ə ix əsrə aid edir lakin belə hesab edir ki onlardan tapılan bəzi əşyalar daha əvvəllər hazırlanmışdır mərlik tapıntıları mitanni və urartu incəsənəti həmçinin talış şimali qərbi iran gilan və mazandaran əyaləti materialları ilə oxşarlıq aşkara çıxardır məhz buna görə də ə o negahban güman edir ki bu əyalətlərə ola bilsin ki siyasi və iqtisadi cəhətdən mitanni dövlətinin tənəzzülü və midiya dövlətinin təşəkkülü ərəfəsində yaranmış mərlik hökmdarlığı başçılıq etmişdir bu nəticə çox da konkret deyildir belə ki müəllif çox uzun bir zaman fasiləsi təqribən min il müddət göstərir bundan əlavə mərlik dövləti siyasi ağalıq olmadan da qonşu tayfalarla qarşılıqlı əlaqələr nəticəsində təsir göstərə və təsirə məruz qala bilərdi iran arxeoloji cəmiyyəti əli hakeminin rəhbərliyi altında qızılüzən çayı vadisində mərlikin yaxınlığında kaluraz adlı yerdə də qazıntılar aparır qazıntılar nəticəsində bünövrəsi daşdan özü isə ağacdan olan binaların qalıqları aşkara çıxarılmışdır bu tikintilərdən bir qədər kənarda nekropol yerləşir əli hakemi bu mədəniyyətin antik mənbələrə görə qızılüzən çayı vadisində məskunlaşmış mard tayfalarına məxsus olmasını güman edir kaluraz tapıntıları e ə i minilliyin ilk əsrlərinə aid edilir ziviyə kəndi sakinləri tərəfindən saqqız yaxınlığında tapılmış dəfinə xüsusi maraq kəsb edir r girşman hesab edir ki bu yeri tutan skiflər ona öz adlarını vermiş və saqqız sözü saka sözündən törənmişdir ziviyə kəndinin adı ii sarqon və aşşurbanipalın kitabələrində zibia izzibia uzbia kimi qeyd edilən manna qalasının adı ilə müqayisə edilir r daysonun tədqiq etdiyi ərazinin təsvirinə görə zibia görünür əhalinin yaşadığı yer şəhər yox daha mühüm yaşayış məskənlərinə gedən yolu kəsən və ancaq qoşun yerləşən adi istehkam məntəqəsi olmuşdur ziviyə dəfinəsi əşyaları e ə ix vii əsrlərə aid edilir ziviyə dəfinəsi bu əraziyə bir tərəfdən güclü qonşuların təcavüzünün gücləndiyi digər tərəfdən isə yeni köçəri tayfaların daha intensiv axınının başlandığı həmin hərc mərclik dövrünü özündə əks etdirir bütün bunlar təsərrüfat formalarında dəyişikliklərə əhalinin təsviri sənətində müxtəlif üslubların qarışmasına və paralel mövcudluğuna səbəb oldu kubanyanı və şimali qara dənizyanı skif kurqanlarının sənət abidələri ilə müqayisə edilən ziviya dəfinəsinin skif üslubu qızıl əşyalarını b b piotrovski e ə vii əsrin sonuna və vi əsrin əvvəllərinə aid edir r b barnet ziviyə dəfinəsini müxtəlif dövrlərdə və ayrı ayrı üslublarda hazırlanmış əşyalarla birgə dəfn sayır bütün bu əşyaların tapıldığı sarkofaqı təsvirlərinə və formasına görə o e ə vii əsrin sonlarına aid edir a qodar əşyaların əksəriyyətini r girşman isə onların ancaq bir qismini digərlərini o aşşurlara və ya skiflərə aid edir mənşəcə yerli hesab edirlər a qodar ilk eləcə də sonrakı nəşrlərində güman edir ki skiflər mannalıların incəsənətini qəbul etmiş və bu dintez sayəsində sonralar ön asiya və orta rusiyada yayılmış skif heyvani üslubunu yaratmışlar s i rudenko özünün moskva əsərində ön asiya incəsənəti qismən də ziviyə əşyaları ilə altay və şimali qara dəniz kurqanlarından tapılmış əşyalarda bəzi ümumi cizgilər aşkara çıxarır lakin o ön asiya incəsənətinin skif tayfaları incəsənətinə təsirinin izahını düzgün saymır o eyni zamanda qeyd edir ki şimali qara dənizyanı abidələrində qabarıq əks olunan e ə i minilliyin birinci yarısına aid edilən ön asiya incəsənəti ünsürləri xüsusilə də skif heyvani üslubu vaxt ötdükcə qara dənizyanı skiflərin ön asiya ilə əlaqələri zəiflədikcə tənəzzülə uğrayır və sadələşir e ə v əsrdə qara dənizyanı skiflərinin incəsənətinə yunan incəsənəti öz təsirini göstərir skif incəsənətinin ön asiya incəsənətinin təsiri altında yaranması nöqteyi nəzərini m i artamonov da müdafiə edir o belə hesab edir ki bu incəsənət nə skif nə də midiya mədəniyyəti olmuşdur bu gəlmələrin qədim mesopotamiya bədii irsini mənimsəməyə əsaslanan incəsənətidir s qaşqay qeyd edir ki manna incəsənəti də gəlmə tayfaların incəsənətinə təsir etməliydi belə ki onların gəldiyi dövrdə manna əhalisi oturaq həyat tərzi keçirirdi və yüksək inkişaf etmiş sənətkarlıq istehsalına malik idilər bunu ziviyədən tapılmış əşyalardan başqa daha əvvəlki dövrə aid edilən həsənlu tapıntıları da göstərir bu zonada ən böyük arxeoloji obyekt urmiya gölünün cənub sahilində həsənlu kəndi yaxınlığında yerləşən təpədəki qədim yaşayış məskənidir həsənlu təpəsi sulduz vadisinin mərkəzində kadar çayının yaxınlığında yerləşir vadiyə giriş çətindir sanki hər tərəfdən əhatələnmişdir o qərbdən zaqroş dağları cənubdan kürdüstan dağları urmiya gölündən isə xırda təpələrlə ayrılır ora giriş ancaq qərbdən kəlyaşin və rəvanduz aşırımı şərqdən isə kadar çayı boyunca mümkündür daha çox zənginliyi və müxtəlifliyi ilə seçilən v və iv dövrlərdir keramika məmulatı dibinin formasına görə button base phase adlanan v dövr e ə ci illərə aid edilir bu dövrdən başlayaraq həsənlu təpəsi kiçik binalarla abadlaşdırılır e ə cü illərə aid iv dövr grey are phase əvvəlki dövrlərdə təsadüf edilməyən xarakterik cizgili əsasən şüyrələnmiş boz qara keramika ilə səciyyələnir təpənin mərkəzindəki iri tikintilər və kvadrat qülləli qala divarları həmin dövrə aiddir bu dövr öz növbəsində tikinti qalıqları ilə izlənilən üç mərhələyə bölünür dağıntıdan və ya yanğından sonra binalar qalmış daş və ağac hissələrindən istifadə edilərək yeni memarlıq detalları və əsas plana əlavə tikililər artırmaqla bərpa olunmuşdur bu dövrün binalarından bir neçə yazılı əşyalar aşkar edilmişdir r daysonun fikrincə iv dövr mədəniyyətinə urartulular tərəfindən qalanın dağıdılması və onun əhali tərəfindən tərk edilməsi ilə son qoyulmuşdur iii dövr triangle are phase xarabalıqların toxunulmaz halda qaldığı vaxtdan bir müddət keçdikdən sonra meydana gəlmişdir bu dövr iki erkən iiib e ə cü illər və son iiia e ə cü illər kəsimi bölünür yeni məskunlar təpədəki tikililərdən qismən onları bərpa edərək istifadə etmişlər onlar asma üçbucaqlar formasında həndəsi şəkilli səciyyəvi keramika iiib dövrü və açıq sarı rəngli keramika iiia dövrü hazırlamışlar sonra hələlik dəqiq müəyyənləşdirilməmiş ii dövr post triangle are phase və i islam dövrü gəlir həsənluda qazılmış arxeoloji material cənubi azərbaycanın və ümumiyyətlə iran yaylasının qədim tarixinin öyrənilməsində böyük əhəmiyyətə malikdir həsənlu qazıntıları özündən əvvəlgilərdən burada təkcə yaşayış məskəninə aid nekropolun aşkar edilməsi ilə yox həm də yaşayış məskəninin özünün demək olar ki tamamilə qazılması ilə fərqlənir bu yüksək elmi səviyyədə sistematik olaraq aparılmış qazıntılardır və onlar bu rayonun ardıcıl mədəni inkişafının dolğun lövhəsini yaradır müasir tədqiqat metodları sayəsində buradan əldə edilmiş materialın dəqiq və etibarlı xronoloji şkalasını vermək mümkün olmuşdur həsənlu qazıntıları şəhərsalma sənətkarlıq istehsalı incəsənət təsərrüfat həyatının müxtəlif sahələrinə aid material vermişdir onlar yazılı mənbələrin məlumatlarını yeni şəkildə dərk etməyə və bu rayonun tarixini geniş şəkildə işıqlandırmağa imkam yaratmışdır həsənlu materialları qonşuluqdakı qədim yaşayış məskənləri və nekropollar yerləşən təpələrdən aşkar edilmiş arxeoloji materiallarla tamamlanır həsənlu təpəsi yaxınlığında bir neçə kiçik təpə də qazılmışdır onlar həsənluda qazılmış dövr etibarı ilə müvafiq erkən təbəqələrə nisbətən daha zəngin material vermişdir bu dövrlər qazıntı aparılmış təpələrin adı ilə adlandırılmışdır həsənludan  km cənubda yerləşən hacı firuz təpəsindəki qazıntılar həsənlu x dövrünə müvafiq gələn daha qədim dövr e ə vi v minilliklər əşyaları vermişdir keramika hörmə məmulatının izlərini saxlamışdır məhz bu hörmə sayəsində gil lazımi formada bərkiyirdi sonra hörmə kənar edilirdi qablar bərkidikdən sonra onun üzəri yenidən nazik gil qatı ilə örtülərək bişirilirdi qablar bəzən həndəsi şəkillərlə bəzədilirdi ix və viii dövrlər müvafiq olaraq dəlmətəpə və pişdəlitəpə qazıntıları ilə təmsil edilmişdir dəlmətəpə tapıntıları e ə v minilliyin sonuna aid edilən və yaxın şərqdə həmin dövr mədəniyyətləri arasında nadir sayılan rəngli keramikanı nümayiş etdirir həndəsi rəsmli qablar çəhrayı və ya ətrəngi habelə qəhvəyi və ya qara qəhvəyi rəngdədir həndəsi rəsmlərdən olduqca effektli və çoxsaylı kombinasiyalarda yüksək sənətkarlıq zövqü ilə istifadə edilmişdir pişdəlitəpədə viii dövr e ə iv minilliyin ortalarına aid edilir pişdəlitəpə mədəniyyəti ilə urmiya gölünün şərq sahilindəki yanıqtəpə mədəniyyəti arasında oxşarlıq tapılır buraya qəhvəyi qara rəngli həndəsi rəsmli sarımtıl rəngli keramika dəvəgözü və çaxmaqdaşından bıçaqlar saxsı iy heyvan heykəlcikləri və s daxildir bu materialların dövrü və əlaqələri radio karbon analizinin məlumatlarına həmçinin iraq iran və türkiyədə aşkar edilmiş materiallarla müqayisəyə əsaslanan r dayson tərəfindən müəyyənləşdirilmişdir o v muskarellanın rəhbərliyi altında həsənludan  km qərbdə yerləşən dinhatəpədə də arxeoloji qazıntılar aparılmışdır aşkar edilmiş materiallar uzun bir xronoloji dövrü əhatə edir həsənlu iv və v dövrlərinə müvafiq gələn tikili qalıqları həmçinin dinha iii e ə ci illər və dinha ii e ə cü illər nekropolları e ə ii minilliyin sonu e ə i minilliyin əvvəlinə aiddir divarları üç tərəfdən çiy kərpicdən tikilmiş şərq tərəfdən isə açıq qoyulmuş dinha iii dövrü qəbirlərində ölülər quyu qəbirlərdə fərdi qaydada basdırılmışdır bu dövrdə boz qara keramika hazırlanmışdır qulpsuz sərbəst növlü çaydanlar birqulplu küplər iki dəlikli və qövsvari yapması olan kasalar səciyyəvi əşyalardır dinha ii dövrünə dulus kürələri tikili kompleksləri və qəbiristanlıq aiddir ölülər divarları çiy kərpic ya da daşdan tikilmiş qeyri düzkün formalı qəbirlərdə basdırılmışdır bu qəbirlərin də divarları üç tərəfdən hörülmüş və iri sal daşla üstü örtülmüşdür ondan başqa daxilində ancaq uşaq sümükləri aşkar edilmiş iri təsərrüfat qablarında dəfn adəti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir bu dövrdə boz qara keramikadan istifadə davam edir əksər hallarda keçmiş formalar saxlanılsa da körpücük halqası ilə novu birləşdirilmiş çaydanlar heyvan başı şəklində düzəldilmiş qulplu qablar kimi yeni formalar həsənlu iv dövrü ilə yaxın paralelləri olan tunc və dəmirdən düzəldilmiş bəzəklər və silahlar meydana çıxır o v muskarella öz tədqiqatlarında dinha təpəsinin hər iki dövrünün həm keramika həm də metal əşyalarının cənubi azərbaycan və iranda aşkar edilmiş sinxron abidələrinin materialları ilə əlaqəsini izləmişdir həsənludan tapılmış sümük qalıqlarının analizi t a ratbunun tədqiqatında aparılmışdır həsənlu təpəsinin şimal ətəyindəki nekropol ərazisində ci illərdə müstəqil qazıntılar aparmış m rad və a hakimi öz tədqiqatlarında səliqəsiz istiqamətli dəfnləri şərh etmişlər onlara görə həsənlunun qədim sakinləri dəfn zamanı günəşi səmt götürmüşlər məhz buna görə də ilin və günün vaxtından asılı olaraq dəfn olunanların başlarının istiqaməti dəyişmişdir iran alimlərindən a hakimi və m radın iran arxeoloji hesabatları məcmuəsinin i cildində tehran çap edilmiş həsənlu sulduz qazıntılarının təsviri və nəticələri tədqiqatı da həsənlu qazıntılarına həsr olunmuşdur qazıntı aparılmış qəbirlərə əsaslanan müəlliflər belə nəticəyə gəlmişlər ki həsənlu dəfn adətləri həmin dövrdə qərbi asiyanın digər vilayətlərində mövcud olmuş dəfn adətlərindən fərqlənmir sol və ya sağ böyrü üstə bükülü vəziyyətdə olan skeletlərin səmti günəşə doğrudur müəlliflər kalardəşt ziviyə və s tapıntıları ilə də paralellər gətirib metal və sümükdən düzəldilmiş əşyaları keramika məmulatını təhlil etmiş əhəmənilər dövrü incəsənətinin mannalıların və midiyalıların incəsənəti ilə əlaqəsini qeyd etmişlər araz çayı vadisində türkiyə azərbaycan iran sərhədlərinin qovşağında qala sərənc adlanan qala aşkar edilmişdir müdafiə divarları qərb tərəfdə yaxın şərqdə isə seyrək yerləşdirilmiş bürclərə malikdir uşpu nəgadehdən  km şimali şərqdə keramika tapıntılarına görə urartu dövrünə aid edilən istehkamın xarabalığı yerləşir istehkamın divarları yonulmamış sal qaya daşlarından hörülmüşdür indi bürc çıxıntıları gözə dəymir bu tikili çox güman ki uşnu vadisindən urmiya düzənliyinə gedən yol üzərində keşikçi istehkamı olmuşdur uşnudan  km şərqdə çox böyük və dik bir təpədə qalatgah xarabalığı yerləşir bəzi yerlərdə yaxşı yonulmuş sal daşlardan tikilmiş müdafiə divarları qalmışdır təpənin ən yüksək nöqtəsindən bütün uşnu vadisi və sulduz vadisinin bir hissəsi görünür qalatgah tapıntıları həsənlu iii dövrünə müvafiq gəlir keramika həsənlu və ziviyə tapıntılarında olduğu kimi sadə və üçbucaqlarla cızılıb haşiyələrlə bəzədilmiş oyma oturacaqlı qırmızı və boz monoxrom gil məmulatı ilə təmsil olunur bundan əlavə bir neçə zərif diqqətlə şüyrələnmiş urartu tipli qırmızı keramika qırıqları da aşkar edilmişdir buradan ağ daşdan hazırlanmış qaçan heyvan təsvirini stilizə edən urartu tipli çökük silindrvari möhür də tapılmışdır silindrin asmaq üçün ilgəkçiyi vardır qalatgahda tapılan nümunə şimali qərbi iranda ilk tapıntıdır buradan sındırılmış daş blok üzərində urartu kitabəsi də aşkar edilmişdir mətndə urartu hökmdarları işpuini və minuanın adı çəkilir makudan cənubi şərqdə ağçay çayı vadisində bastam kəndi yaxınlığında böyüklüyünə görə az qala van qalası və topraqqala ilə müqayisə ediləcək möhtəşəm və yaxşı qalmış qala aşkar edilmişdir bir qədər əvvəllər bu rayonda aşkar edilmiş hazırda tehran arxeoloji muzeyində saxlanılan kitabənin sayəsində müəyyən edilmişdir ki qala urartu hökmdarı ii rusa təqribən e ə e ə dövründə tikilmişdir kitabədə rusanın kiçik şəhərinin və haldi tanrısına həsr olunmuş məbədin tikintisi barədə məlumat verilir q a melikişvili ukn urmiya gölü yaxınlığında şapur şəhərindən cənubda yerləşən dörd hündür təpədən birində həftavantəpədə ç barney tərəfindən qazıntı aparılmışdır tədqiqatlar nəticəsində e ə iii minillikdən başlamış orta əsrlər dövrünədək müddəti əhatə edən yeddi dövr müəyyənləşdirilmişdir təbəqələrin ardıcıllığı xırda sapmalar nəzərə alınmasa həsənlu üçün qəbul edilmiş dövrləşmə ilə uyğun gəlir həftavantəpə v dövrü intensiv tikinti fəaliyyətini aşkara çıxarır binalardan boz gil məmulatından və özündən əvvəlki ənənələri davam etdirən qırmızı gil məmulatından ibarət keramika tapılmışdır onlar iri saxlanc küplərindən boğazı və ya lüləyi açıq qablardan ibarətdir qablar dalğavari xətlər və ya üçbucaqlarla bəzədilmişdir əsas tikililər təpəpin başında ç barney onları urartu dövrünə aid edir eləcə də onun altında iv dövr təbəqəsindədir e ə ix viii əsrlərə aid edilən bir neçə qəbir sonuncu dövrə məxsusdur uzun tunç zəncirlər muncuqlar və çaydan tipli qablar həsənlu iv dövrü ilə sıx əlaqələri aşkara çıxarır cənubi azərbaycanın şərq əyalətlərində arxeoloji tədqiqatların toplu icmalını s kroll vermişdir xronoloji baxımdan onlar müxtəlif tarixi dövrləri əhatə edir ərdəbildən  km şimal qərbdə ağqala qalasında və b yerlərdə ilk dəmir dövrünə aid formaca oxşar keramika aşkar edilmişdir manna tarixinə həsr edilmiş ilk tədqiqat s belkin əsəridir bəhai dini bütün bəşəriyyətin birliyi prinsipini vurğulayan müstəqil monoteist dindir bu dinin təməlini üç əsas prinsip təşkil edir allahın birliyi allah bütün yaradılışın yeganə mənbəyi və ilkin səbəbidir ilahi dinlərin birliyi tək allahın tək bir dini var və o minilliklər ərzində təkamül etmişdir bəşəriyyətin birliyi bütün insanlar eyni allah tərəfindən bərabər yaradılmışdır insanlar arasındakı irqi milli mədəni müxtəlifliklər bəşəriyyətin zənginliyidir və müxtəliflikdə birlik təqdirəlayiq və alqışlanandır bəhai dini təlimlərinə görə insanın məqsədi allahı tək yaradanı həqiqi dostu tanımaq və ona sevgi bəsləməkdir hansı ki bu özünü gündəlik fəaliyyətdə insanlığa xidmətdə və fərdi ibadətdə göstərməlidir bəhai dini cu əsrdə iranda meydana gəlib bu dinin peyğəmbəri bəhaullahdır bəhaullah öz fikirlərinə və yaydığı təlimə görə irandan osmanlıya sürgün olunub və demək olar ki həyatının sonunadək burada məhbus həyatı yaşayıb bəhaullahın vəfatından sonra onun böyük oğlu əbdül bəha bu təlimləri inkişaf etdirməkdə davam edir onun dövründə bəhai dini iran və osmanlının sərhədlərini aşır avropa və amerikaya yayılmağa başlayır həmçinin iranda getdikcə daha da möhkəmlənir və eyni zamanda güclü təqiblərə məruz qalır əbdül bəhanın vəfatından sonra bəhai dininin inkişafı yeni mərhələyə qədəm qoyur bəhai dini tarixində şəhadət dövrü başa çatır və quruculuq əsri başlayır hansı ki son nəticədə bəhaullahın öngördüyü ümumdünya ədalət evinin yaranması və dinin dünyanın bütün məntəqələrinə yayılması ilə nəticələnməli idi hal hazırda dünyanın ölkə və vilayətində təqribən milyonadək bəhai var bu dini qəbul etmiş şəxslərin nüməyəndəsi olduğu millətlərin xalqların və etnik qrupların sayı ü keçmiş bəhai dini ədəbiyyatı dən çox dilə tərcümə edilmişdir bəhai dininə görə ruhani tarixi silsilə allah elçilərinin gəlişi ilə formalaşır bu peyğəmbərlərin dini təlimi zamanın tələbinə və insanlığın qabiliyyətinə uyğun vəhy olunur son dövrlərin bilinən peyğəmbərləri soydan gəlmişlər ibrahim peyğəmbərin soyundan musa peyğəmbər isa məhəmməd hind soyundan krişna budda zərdüşt bəhailərin fikrincə bizim dövrün son peyğəmbərləri bab və bəhaullahdır bəhai inancına görə hər peyğəmbər mütləq özündən sonrakı peyğəmbər haqqında nəbilik etmiş xəbər vermiş və ən böyük xəbər bəhaullahın zühuru ilə gerçəkləşmişdir insanlıq təkamülün növbəti mərhələsinə yetişmişdir və indi vacib olan ədalət sülh və birliyi qlobal səviyyədə təmin etməkdir bəhai sözünün kökü ərəbcədən bəha bha sözündən gəlir və azərbaycan dilində birbaşa hərfi tərcüməsi yoxdur dilimizdəki bir neçə sözü istifadə edərək bu sözə tərif verə bilərik cəlal şərəf izzət nur bəhai kəlməsi bir sifət olaraq bəhaullahın ardıcılı mənasına gəlir xix əsrin ci illərində iranda yaranmış bəhai dini dünya dinləri arasında ən son yaranandır tam müstəqil dini təlim olmasına baxmayaraq onu bəzən yalnış olaraq islam təriqəti və yaxud islam daxilində reformasiya hərəkatı kimi təqdim edirlər xix əsrin əvvəllərində iran ölkəsinin insanları min il əvvəl qeybə çəkilmiş on ikinci imam mehdinin tezliklə zühur edəcəyini gözləyirdilər inanırdılar ki o əvvəlki görkəmində qayıdacaq özünü ali hökmdar elan edəcək yerdə zülmün kökünü kəsib ədaləti bərpa edəcəkdir mehdinin yaxın günlərdə zühur etməsinə inam şeyxi təriqətində daha güclü idi təriqətin lideri şeyx əhməd əhsainin nəzərincə mehdinin hakimiyyəti mistik xarakterli olacaqdır onun şöhrəti dünyəvi deyil ruhani səciyyə daşıyacaqdır onun qələbələri insan qəlblərinin qalalarını fəth etməkdən ibarət olacaqdır şeyx əhməddən sonra onun varisi seyid kazım rəşti müsəlmanlara ilahi zühurun onun ölümündən dərhal sonra hicri cı ildə yəni cü il baş verəcəyini bildirir çünki əlinin ə s dilindən nəql olunan hədisdə deyilirdi ki ağac ilində ilahinin doğru yol göstərən ağacı dünyaya gələcəkdir cəfər sadiq ə s də mehdi barədə demişdir cı illərdə onun fəaliyyəti üzə çıxacaq və adı tez tez xatırlanacaq həmin illər xristian dünyasında da insanlar həyacan içində idi asiyada yozef volf ingiltərədə edvard irvinq pensilvaniyada uilyam miller almaniyada leonard kolber bir birilərindən xəbərsiz tövrat və incil yazılarının tədqiqi əsasında cü ildə hicri isa məsihin ikinci zühurunun baş verəcəyini söyləyirdilər u a spayser müasirlik peyğəmbərliklər işığında kitabında yazırdı müqəddəs yazıların tədqiqatçıları ümumi bir rəyə gəliblər ki daniyel peyğəmbərin bəşəriyyət üçün təyin etdiyi il sona çatır və orada cü il qiyamət günü kimi göstərilmişdir şeyxi təriqətinin nəfər üzvü baba iman gətirərək yeni dinin müjdəsini insanlara çatdırmaq üçün iranın şəhər və kəndlərinə səpələnirlər babın öz görüşünə görə mənəvi dirçəlişə xurafatdan mövhumatdan uzaqlaşmağa ədalətə və qardaşlığa qadınların əsarətdən azad edilməsinə dair alovlu çağırışları iranda yaxın və orta şərqi lərzəyə gətirən babilər hərəkatına səbəb olur bir sıra qərb tədqiqatçılarının fikrinə görə babın sosial ideyaları öz qabaqçıllığına görə xix əsr avropa ictimai fikrini dəfələrlə arxada qoyurdu bax fransa səfirliyinin məmuru l m nikola və avstriyanın hərbi atteşesi alfred fon qumensin əsərləri babilər hərəkatının geniş vüsət almasından qorxuya düşmüş şah hökuməti və ruhanilər babı məhv etmək qərarını verirlər bab təbrizə gətirilir və ci il iyulda camaat qarşısında edam edilir bəhailərin beynəlxalq birliyi planetdə sülhü qlobal ekologiyanı və insan haqlarını qorumaq xalqların iqtisadi sosial və mədəni inkişafına nail olmaq yollarında bmt nin bir sıra orqanları ekosos yunisef bmt in ətraf mühit proqramı ümumdünya səhiyyə təşkilatı yunifem ilə əməkdaşlıq edir birlik hər il dünyanın müxtəlif yerlərində təhsil səhiyyə ekologiya insan hüquqları sahəsində minlərlə layihə həyata keçirir abş kanada avstraliya və bəzi avropa asiya və afrika ölkələrində bəhai icmaları nüfuzlu dini azlıq sayılırlar allahın birliyi allah mütləq başlanğıc və mütləq ilkin səbəbdir əzəli varlıq insan şüuruna sığmayan kainatın öz özünə var olan və özü özünə kifayət olan yaradanı bu dünyanın məkan və zaman çərçivələrindən azad olan bir varlıqdır dinlərin birliyi bu dünyanı yaradarkən allah insan nəzərinə tam açıqlana bilməyən bir məqsəd qoymuşdur lakin öz məqsədlərini həyata keçirmək üçün allah vaxtaşırı elçiləri vasitəsi ilə bəşəriyyətə öz idarə edici prinsiplərini vəhyini çatdırır ki mədəni tarixi xüsusiyyətlərlə məhdudlaşan insan qavrama qabiliyyəti dairəsində allahın məqsədinin pərdələrini açsın əslində bütün ilahi dinlər eyni ilahi həqiqəti gətirmişlər onlar arasında olan fərq isə bəşəriyyətin müxtəlif səviyyə hazırlığında və mədəniyyət ənənələrinin müxtəlifliyindən irəli gəlmişdir bəhailər bütün əvvəlki ilahi zühurları musa peyğəmbər i krişnanı buddanı zərdüştü isanı məhəmmədi və eləcə də onların gətirdiyi müqəddəs yazıları qəbul edir və onların hər birinə ehtiramla yanaşırlar lakin bəhailər müxtəlif dinləri eklektik birləşdirmək fikrindən uzaqdırlar bəhailər müxtəlif dinlərə eyni ilahi həqiqətin tədrici açılışı kimi baxırlar bəhailər eləcə də hesab edir ki babın gəlişilə adəm dövrü və ya peyğəmbərlik dövrü sona yetmişdir və bu müddət ərzində bəşəriyyət öz inkişafının müəyyən mərhələsinin sonuna çatmışdır və həmin dövrün sonuncu peyğəmbəri məhəmməddir bəhaullahın isə gəlişi ilə əvvəlki yazılarda qiyamət günü gecəsiz gündüz kimi qeyd edilən yeni dövr başlanmışdır bu dövrdə bəşəriyyət üçün topladığı imkanlarını reallaşdırmaq və bundan sonra müharibə və münaqişələri uşaq xəstəlikləri kimi unudaraq daha da inkişaf etmək və təkmilləşmək təyin olunmuşdur bəşəriyyətin birliyi öncə göstərilən imkanları əldə etmək üçün bəşəriyyətin indiki inkişaf mərhələsində onu vahid harmonik fəaliyyət göstərən organizm kimi birləşdirmək vaxtıdır bu məqsədin həyata keçirilmə proqramı bəhailərin fikrincə bəşəriyyətə bəhaullahın vəhyi vasitəsilə gətirilmişdir bəhaullahın əli ilə yazılmış sonralar yazıların yeganə səlahiyyətli şərhçisi olan əbdül bəhanın şərh etdiyi bəhai dininin müqəddəs yazılarında bu ilahi planın bir çox təfsilatları və idarəedici prinsipləri göstərilmişdir müxtəliflikdə birlik bütün insanların anadangəlmə bərabər olmasını qəbul etmək və bütün irqi milli sinfi siyasi dini cinsi və s mövhumatlardan qəti imtina etmək və bununla insanları qarşı qarşıya duran qruplara ayıran səbəbləri aradan götürmək hüquq və imkan baxımından kişi və qadınların bərabərliyi allahın gözündə qadın və kişi bərabər olduğu kimi dünya həyatında yaradılan şərait də funksional fərqləri nəzərə almaq kişi və qadın arasında eyni olmalıdır mövhumatın xurafatın təəssübün bütün formalarından imtina dünya sülhü və dünyanın yeni nizama ehtiyacı bununla dünyada ümumbəşəri sülh və razılığa nail olmaq və onu qorumaq olar din və elmin ziddiyətdə yox harmoniyada olması bəhai yazılarına görə elm və din təməldə ziddiyət təşkil etmir elmsiz din mövhumatdan başqa heç bir şey deyildir dinsiz elm bir korluqdur ki bəşəriyyətin imkanlarını boşa xərcləməklə onu birlik əvəzinə çarpışma vasitələrinin istehsalına və qarşılıqlı tələfat uçurumuna aparır din bir yerdə qalmamalıdır əksinə elmlə birlikdə və onun qabaqcıl nailiyyətləri ilə harmoniyada inkişaf etməlidir həqiqətin müstəqil axtarışı hər bir bəhainin haqqı və borcudur yalan çoxüzlüdür həqiqət isə tək və bölünməzdir ona görə də insanlar həqiqəti axtarsalar onlar mütləq birliyə gələcəklər bəhai dövrünün gəlişi ilə ruhanilər təbəqəsinin mollalığın keşişliyin bir təsisat kimi ləğv olunması bu prinsiplə əlaqədardır sivilizasiyanın daimi inkişaf prinsipi bəşər həyatı allahın planına uyğun olaraq sosial ictimai təkamül prosesindən keçir və bəhaullahın da dediyi kimi bütün insanlar daim inkişaf edən sivilizasiyanı irəlilətmək üçün yaradılmışlar ümumi icbari təhsil ümumi təhsilin vacibliyi və zəruriliyi hər bir insana ayrıca olaraq və ümumilikdə bütün bəşəriyyətə verilən qiymətsiz istedadların və imkanların təzahürünün əsas vasitəsidir bəşəriyyəti birləşdirmək məsələsi hər bir insan tərəfindən bəşəri biliklərin toplusuna qovuşmağı və öz imkanlarını və insan hüquqlarını dərk etməyi nəzərdə tutur vahid beynəlxalq köməkçi dilin labüdlüyü dünyanın bütün məktəblərində şagirdlərə öz ana dilindən əlavə beynəlxalq səviyyədə qəbul olunmuş köməkçi dilin öyrədilməsi beləliklə hər bir insan özünü hara getsə öz vətənində kimi hiss edə bilər siyasətə qarışmamaq prinsipi siyasi fəaliyyət hər zaman bir qrupun digər qrupa qarşı mübarizəsini nəzərdə tutur ona görə də siyasətə qarışmaq istər istəməz qarşıdurmaya gətirib çıxarır və birlik işinə mane olur iqtisadi problemlərin ruhani həlli bütün insanların müəyyən minimum xoş güzarana malik olmağa haqqları var əlbəttə söhbət bərabərləşdirmədən yox ifrat fərqlərin məhdudlaşdırılmasından gedir azərbaycanda bu hərəkata babın ən yaxın ardıcılı azərbaycanlı şairə qadın tahirə qürrətüleyn başçılıq edirdi tahirə babın gətirdiyi yeni qanunlara uyğun olaraq islam şərqində çadrasını atmış ilk müsəlman qadını idi hərəkat yatırılarkən tahirə qürrətüleyn öldürülmüşdür zəncanda ci il babi üsyanı zamanı üsyançılar arasında zeynəb adlı gənc azərbaycanlı qız da olmuşdur tarix elmləri doktoru professor zülfəli ibrahimov bu qız haqqında yazmışdır son dərəcə şücaətli olduğuna görə zəncanlılar bu qıza şahnamənin qəhrəmanı rüstəmin adını vermişdi xalq ona rüstəmə deyirdi başqa tədqiqatçı tarix elmləri doktoru professor sabir gəncəli yazır şah qoşunları dəfələrlə hücum edib rüstəmənin müdafiə etdiyi istehkamı tutmağa cəhd göstərmişdilərsə də buna müvəffəq ola bilməmişdilər rüstəmə döyüşdə deyil yatdığı yerdə cəsus əliylə öldürülmüşdür həmin vaxtlarda babilik hərəkatı şimali azərbaycanda da öz ardıcıllarını tapırdı bab öz missiyasını elan etdiyi vaxt onun şagirdlərindən biri molla sadıq vənəndli ordubadın vənənd kəndinin və ətraf kəndlərin adamlarını öz ətrafına toplayaraq bu təlimi onlara çatdırır qısa vaxt ərzində bütün naxçıvan və zəngəzur mahalında on min nəfərə qədər onun tərəfdarı yaranır rus hökuməti general behbudovu beş min nəfərlik ordu ilə molla sadiq vənəndliyə qarşı göndərir o zaman artıq həkimiyyətdən salınmış naxçıvan xanı və onun naibi şeyxəli bəy də bu təlimin tərəfdarlarından idilər xix əsrin ikinci yarısında bəhai icmaları şimali azərbaycanın bakı balaxanı gəncə bərdə şəki və digər yerlərində fəaliyyət göstərirdi qeyd edək bakı və balaxanı icmaları ümumiyyətlə dünyanın ən qədim bəhai icmalarından hesab olunurlar ci illərdə bakı icmasının yaradılmasında azərbaycanın xalq şairi mikayıl müşfiqin babası xızılı mirzə əbdülqədir ismayılzadə böyük rol oynamışdır artıq cı illərin əvvəllərində bu icmalarda yüzlərlə insan var idi bakı icmasının arxivində həmin icmanın adına ci ildə alınmış çadrovu küçəsi indiki mirzağa əliyev nömrəli evin mülkiyyət hüququna dair sənəd vardır bəhai icmaları azərbaycanda dini fanatizmi mövhumat və cəhaləti pisləmiş maarifçiliyi uşaqlara xüsusən də qızlara dünyəvi təhsilin verilməsini qadınların cəmiyyətdə və ailədə hüquqlarının qorunmasını təbliğ etmiş dinlər və xalqlar arası dialoq və əməkdaşlığa can atmışlar ilk dəfə azərbaycanlı qızlara təhsil verilməsində bəhailərin rolu böyük olmuşdur bu cür fəaliyyətlər ruhanilərin xoşuna gəlməmiş nəticədə bakı mərdəkan balaxanı bərdə və şamaxıda bəhailərə qarşı ciddi təzyiqlər olmuşdur mərdəkan məscidinin axundu ibrahimxəlil biləndə ki yeganə oğlu molla sadiq bəhai dinini qəbul edib və onun ən fəal təbliğatçısı olub qəzəblənərək onun ölümünə fətva verir ci ildə bakı qoçuları molla sadiqi neft quyusuna ataraq qətlə yetirirlər hazırda molla sadiqin qəbri mərdəkan qəbirstanlığındadır naxçıvan muxtar respublikası cü illərdə naxçıvan sovet sosialist respublikası cü illərdə naxçıvan muxtar diyarı cı illərdə naxçıvan muxtar sovet sosialist respublikası cı ildən bu günə kimi naxçıvan muxtar respublikası azərbaycan respublikasının tərkibində muxtar dövlət şimalda və şərqdə ermənistan respublikası sərhəd xəttinin uzunluğu km qərbdə türkiyə cümhuriyyəti sərhəd xəttinin uzunluğu km cənubda isə iran islam respublikası sərhəd xəttinin uzunluğu km ilə həmsərhəddir naxçıvan muxtar sovet sosialist respublikası fevral cü ildə yaradılmışdır naxçıvan mr in ermənistan ilə təbii sərhəddini əsasən zəngəzur və dərələyəz silsiləsinin suayırıcıları türkiyə və iranla sərhəddini isə araz çayı təşkil edir ərazisi şimal qərbdən cənub şərqə doğru km məsafədə uzanır naxçıvan muxtar respublikasının şimalda ən ucqar nöqtəsi saraybulaq silsiləsinin şərur rayonu ərazisindəki kömürlü dağı m ən cənub nöqtəsi isə araz çayının sol sahilində m yüksəklikdə yerləşən zerəni dəmir yol stansiyasıdır şimaldan cənuba doğru ən böyük məsafəsi km ə bərabərdir qədim azərbaycan torpağı olan zəngəzurun ci ildə sovet rəhbərliyi tərəfindən ermənistana verilməsi nəticəsində km enində zolaq araz çayına doğru uzanaraq naxçıvan muxtar respublikasını azərbaycan respublikasının qalan ərazisindən ayırmışdır cü ildə naxçıvan mssr də qəza və dairə təşkil olunmuş ci ildə qəzalar ləğv edilmiş dairələrin sayı ə endirilmişdi baş noraşen qıvraq tumbul əbrəqunis nərimanov culfa parağa və ordubad dairələri cu ilin birinci yarısında şahbuz rayonu əlavə edilməklə şərur naxçıvan culfa ordubad və əbrəqunis rayonları yaradılmışdır ci ildə əbrəqunis rayonu culfa rayonu ilə birləşdirildikdən sonra naxçıvan mssr inzibati cəhətdən beş rayona naxçıvan ci ildən babək şərur şahbuz culfa və ordubad bölünmüşdür cı il avqustda azərbaycan ssr ali sovetinin fərmanına əsasən türkiyə ilə həmsərhəd bölgənin sosial iqtisadi inkişafını daha da sürətləndirmək və gücləndirmək məqsədi ilə həmçinin ərazinin geostrateji mövqeyi nəzərə alınaraq sədərək kəndi və ona məxsus ərazilər əsasında sədərək rayonu yaradılmışdır cü ildə şərur rayonunun kəndi hesabına kəngərli rayonu yaradılmışdır naxçıvan qafqazın cənub şərq hissəsində yerləşir onun ərazisi ş e və q u yerləşir ərazinin demək olar ki i m dən yuxarıda yerləşir şimalda dərələyəz şərqdə zəngəzur sıra dağları uzanır ərazinin araz çayı boyunca uzanan cənub və cənub qərb hissəsi m hündürlüyündə yerləşən üçüncü və dördüncü dövr çöküntülərindən ibarət düzənlikdir üçüncü dövr çöküntüləri bedlend tipli relyefi yaradan və asan dağılmaya məruz qalan duzlu lay süxurlarıdır araz çayının sol sahilində yerləşən və üst örtüyü qənbər çınqıl çöküntülərindən ibarət olan maili düzənliklər qədim akkumulyasiya sahələridir onlar müasir tektonik hərəkətlərin təsiri altında ümumdağ qalxma hərəkətinə qoşulublar və gərgin parçalanmaya məruz qalırlar cavan tektonik hərəkətlər öz əksini naxçıvan ərazisində geniş yayılmış düzəlmə səthlərinin deformasiyasında terras səviyyələrinin dəyişməsində onların arazın müasir çöküntüləri altında qalmasında və s tapır naxçıvan ərazisi zaqafqaziyanın qırışıq qaymalı silsilələri arasında ən hündürüdür və parçalanmış dağlıq relyeflə səciyyələnir ərazinin ən alçaq nöqtəsi araz çayının dərəsidir m ən hündür nöqtəsi isə qapıcıq dağıdır m ərazinin orta hündürlüyü m dir naxçıvan muxtar respublikası şimal qərbdən cənub şərqə doğru km məsafədə uzanır və ərazisinin forması düzgün olmayan rombu xatırladır onun şimaldan cənuba ən geniş yeri km bərabərdir respublikanın şimalda ən ucqar nöqtəsi saraybulaq sıra dağlarının şərur rayonu ərazisinə daxil olan qolu üzərindəki kömürlü dağdır zəngəzur sıra dağlarının soyuq dağdan başlayaraq sıldırım yamacla alçalıb arazın sol sahilində m çatdığı yerdə yerləşən zerəni dəmir yol dayanacağı isə respublika ərazisinin ən cənub nöqtəsidir muxtar respublikanın qərbdən ən ucqar nöqtəsi sədərək qəsəbəsindən qərbdə araz yaxınlığında yerləşən keçmiş urmiya kəndi şərqdə isə zəngəzur sıra dağlarının cənub qollarından olan zerəni dağının zirvəsidir naxçıvanın ərazisi ətrafı hündür dağlarla əhatələnmiş dərəni xatırladır bunun nəticəsi olaraq xəzər və qara dənizlərinin rütubətli hava axınları bura daxil ola bilmirlər məhz bu yerli relyefə təsir edən quru və sərt kontinental iqlimin hökm sürməsinin səbəblərindən biridir relyefinin sərt parçalanması ərazinin qeoloji quruluşundan paleozoydan başlayaraq müxtəlif litoloji tərkibli intensiv dislokasiya süxurların geniş yayılması və müasir iqlim şəraitindən müəyyən olunur iqlimin təsiri özünü daha çox relyefin parçalanma səviyyəsində onun müasir morfoskulpturlarında və denudasyon proseslərin intensivliyində biruzə verir naxçıvan mr çayları az suludurlar və bəziləri yayda quruyurlar əsas çaylar arazın sol qollarıdır arpaçay naxçıvançay əlincəçay qilənçay ordubadçay qazançay kilitçay və s naxçıvan molibden travertin polimetallik filizlər daş duz civə tikinti materialları və s faydalı qazıntılarla zəngindir respublika mineral sularla da zəngindir badamlı sirab vayxır darıdaq və s torpaq örtüyü nazikdir və əsasən akkumulyativ relyef formalarının üzərində inkişaf edir respublikanın düzən və dağlıq ərazilərinin torpaq örtüyü əsasən kserofitlərdən təşkil olunur meşə demək olar ki mövcud deyil naxçıvanın ərazisi min km təşkil edir bundan min km düzənliklər min km dağlar tutur muxtar respublikanın paytaxtı naxçıvan şəhəridir naxçıvanın cənub və cənub qərbi araz çayı boyunca iran islam respublikası və türkiyə km ilə şimal şərq şimal və şimal qərbi zəngəzur dərələyəz və saraybulaq sıra dağları boyunca ermənistan respublikası km ilə sərhədlənir naxçıvan mr ilə ermənistan respublikasının qərb sərhəddindən dəhnə və vəlidağ dağlarının təpəsinə kimi arazın irəvan dərəsinin cənub şərq hissəsi olan sədərək maili düzənliyi yayılır adı çəkilən təpələrin arasında yerləşən çökəklik qurd qapısı adlanır qurd qapısı ndan cənub şərqə oroqrafik baxımdan dərələyəz sıra dağının cənub qurtaracağı olan qıvraq yüksəkliklərinə kimi daha geniş olan şərur maili düzənliyi yayılır qıvraq yüksəkliklərindən şərqə duzdağın yastı yüksəkliyinin qərb yamaclarına kimi qərb hissəsi duzdağla və şərq hissəsi əlincəçay ilə qapanan böyükdüz maili düzənliyi yayılır naxçıvan düzənliyindən şərqdə araz çayının sol qollarının gətirmə konusları olan və biri birindən kiçik təpələrlə ayrılan bəzi yerlərdə araz çayına yaxın yerləşən bir neçə kiçik maili düzənliklər yerləşir məsələn bu düzənliklərdən biri qaradərə çayının mənsəbində yayca kəndinin yanında başqası düylünçayın mənsəbində lap şərqdə olan ən genişi isə ordubad şəhərindən cənubda yerləşir naxçıvan mr nın ərazisini şərqdən əhatələyən zəngəzur sıra dağları meridional istiqamətdə şimaldan cənuba qısırdağ dağından araz çayına kimi km məsafədə uzanır onun orta hündürlüyü m dir dərələyəz silsiləsi enlilik istiqamətlidir lakin naxçıvançayın və arpaçayın qəlinqaya dağının yanında suayrıcında istiqamətini meridionala dəyişir ən qərbdə irəvan və sədərək maili düzənliklərinin qovuşmasında araz çayının dərəsinə batan saraybulağ sıra dağlarının şərq qurtaracağı yerləşir naxçıvan muxtar respublikasında rayon və şəhər var naxçıvan muxtar respublikası azərbaycan respublikasının tərkibində muxtar dövlətdir ci il noyabrda referendum yolu ilə qəbul olunmuş azərbaycan respublikasının konstitusiyasına əsasən naxçıvan muxtar respublikası azərbaycan respublikasının ayrılmaz tərkib hissəsidir və onun statusu bu konstitusiya ilə müəyyən edilir naxçıvan mr ın idarəetmə qaydaları hakimiyyətin bölgüsü və s mühüm məsələlər naxçıvan mr ın konstitusiyası ilə tənzimlənir bu konstitusiya azərbaycan respublikasının konstitusiya qanunu formasında qəbul edilir naxçıvan mr ın sonuncu konstitusiyası ci ildə qəbul edilib naxçıvan mr də qanunvericilik hakimiyyətini naxçıvann mr in parlamenti naxçıvan mr ali məclisi icra hakimiyyətini naxçıvan mr nazirlər kabineti məhkəmə hakimiyyətini muxtar respublikanın məhkəmələri həyata keçirir konstitusiyaya əsasən naxçıvan mr ali məclisinin sədri muxtar respublikanın ali vəzifəli şəxsidir o ali məclisdə seçilir naxçıvan mr ali məclisi deputatdan ibarətdir muxtar respublikanın şəhər və rayon ərazi vahidləri icra hakimiyyətləri tərəfindən idarə edilir icra hakimiyyətlərinin başçıları naxçıvan mr ali məclisi sədrinin təqdimatı ilə azərbaycan respublikasının prezidenti tərəfindən təyin olunur naxçıvan mr də yerli idarəetmə orqanları bələdiyyələr fəaliyyət göstərir naxçıvan mr ərazisində zəngin maddi mədəniyyət nümunələrinin aşkar olunması burada qədim daş dövründən başlayaraq ardıcıl yaşayış olduğunu bu mədəniyyətlər arasında qırılmaz varislik əlaqələrinin olduğunu göstərir tədqiqatlar nəticəsində müəyyənləşdirilmişdir ki naxçıvanda insanlar min il bundan əvvəl məskunlaşmışdır min il bundan əvvəl mustye mədəniyyəti dövründə burada ibtidai insanların məskunlaşması davam etmişdir batabat yaylağında qazma mağarasında naxçıvançay və əlincəçay vadilərində ordubad rayonu ərazisindəki kilit mağarasında ilandağın cənub ətəyində və digər abidələrdə daş dövrü mədəniyyətinin izləri aşkar olunmuşdur arxeoloji qazıntılar nəticəsində qazma mağarasından əsasən çaxmaqdaşı və obsidiandan hazırlanmış mustye dövrü əmək alətləri ovlanmış heyvanların çapılıb doğranmış sümükləri aşkar olunmuşdur i kültəpə yaşayış yeri yaxınlığından aşel mədəniyyəti dövründə hazırlanmış əl çapacağı qeydə alınmışdır naxçıvan şəhərindən km şimal şərqdə indiki kültəpə və sirab kəndlərinin ərazisində neolit dövrü e ə vii vi minilliklər yaşayış məskənləri yerləşir naxçıvanda yeni neolit abidələri sədərək şorsu yeni yol və uçan ağılda aşkar olunmuşdur naxçıvanda neolit mədəniyyəti əsasında mis metalın kəşf olunduğunu eneolit dövrü mədəniyyəti e ə vi v minilliklər inkişaf tapmışdır i kültəpənin ən qədim mədəni təbəqəsindən mis mərgümüş qatışıqlı müxtəlif alətlər və bəzək nümunələri əldə edilmişdir i kültəpə yaşayış yerinin eneolit təbəqəsinin alt qatlarında düzplanlı orta qatda dairəvi və düzplanlı son mərhələdə üst qatlarda isə yalnız düzplanlı tikinti qalıqlarına rast gəlinmişdir eneolit dövrü oturaq əkinçi maldar qəbilələr naxçıvançay arpaçay vadilərində və digər ərazilərdə məskunlaşmışlar eneolit dövrü i kültəpə ovçulartəpəsi damlama xələc yaşayış yerlərində və sədərəkdə tədqiq edilmişdir bu dövrdə naxçıvanda əsas təsərrüfat sahələri kimi əkinçilik və maldarlıq eləcə də mütalişləmə dulusçuluq daşişləmə toxuculuq və sair sənət sahələri inkişaf tapmışdı arxeoloji materiallar göstərir ki bütün eneolit dövrü ərzində azərbaycan eləcə də qədim naxçıvan əhalisi ilə mesopotamiya arasında əlaqələr olmuşdur tunc dövründə e ə iv ii minilliklər qədim naxçıvan qəbilələrinin iqtisadi ictimai və mədəni həyat tərzində böyük təkamül baş vermişdir naxçıvanda da etnik proseslər güclənmiş və iri tayfa ittifaqları yaranmışdır i və ii kültəpə maxta ovçulartəpəsi daşarx və sair kür araz mədəniyyəti abidələrində aparılmış arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki e ə iv minilliyin ii yarısı iii minillikdə naxçıvan qəbilələrinin əkinçilik maldarlıq mədəniyyəti yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuş texniki tərəqqi yüksəlmiş əmək alətlərinin çeşidi və keyfiyyəti daha da artmışdır bu dövrdə tuncun kəşfi mühüm rol oynamışdır yaxın şərq ölkələri ilə azərbaycanı eləcə də bütün qafqazı əlaqələndirən əsas yolların kəsişdiyi əlverişli mövqedə yerləşən iri tayfa ittifaqları mərkəzləri iqtisadi mədəni cəhətdən yüksəldi və nəticədə ii minilliyin əvvəllərindən naxçıvanda ilkin şəhər mərkəzləri yarandı belə şəhər mərkəzlərindən olan ii kültəpədə govurqala qarabağlar oğlanqala plovtəpə qazançıda arxeoloji tədqiqatlar aparılmışdır tunc dövründə naxçıvan yüksək incəsənəti ilə yaxın şərq dünyasında tanınmışdır gəmiqaya təsviri sənət abidələri bədii tərtibatlı boyalı qablar boyalı qablar mədəniyyəti tunc məmulatları və sair naxçıvanın qədim tayfalarının həyat tərzini dini ideoloji və fəlsəfi estetik dünyagörüşünü əks etdirir e ə ii minilliyin sonu i minilliyin əvvəllərində naxçıvan ərazisinin tarixi mürəkkəb ictimai siyasi hadisələrlə zəngin olmuşdur bu dövrdə azərbaycan ərazisində xocalı gədəbəy arxeoloji mədəniyyətinin formalaşması prosesi getmişdir naxçıvan ərazisində bu mədəniyyətə aid abidələr i kültəpə şahtaxtı kolanı sarıdərə haqqıxlıq bəyəhməd qarabulaq zeyvə və sairləri aşkar edilmişdir bu abidələrin tədqiqi xocalı gədəbəy mədəniyyətini yaradan tayfaların qədim dövrdən bu ərazilərdə məskunlaşmış aborigenlərdən ibarət olduğunu göstərmişdir bu dövrdə naxçıvan ərazisi üçün əsas təhlükə qonşuluqda olan urartu dövləti tərəfindən yaranmışdır culfa rayonu ərazisindəki ilandağda e ə cu illərə aid mixi yazılı kitabə aşkar olunmuşdur kitabədən məlum olur ki urartu çarları işpuini və onun oğlu minuanın dövləti birgə idarə etdikləri dövrdə bu əraziyə basqınlar edilmişdir işğalçılara qarşı mübarizə məqsədi ilə regionun qədim yaşayış yerlərində möhtəşəm müdafiə istehkamları oğlanqala qalacıq govurqala və sair inşa edilmişdir e ə ix vi əsrlərdə naxçıvan ərazisi azərbaycan ərazisində ilk mərkəzləşmiş dövlət olan mannanın daha sonra isə onun tarixi və mədəni varisi olan midiyanın tərkibində olmuşdur qazıntılar nəticəsində əldə olunmuş materiallar naxçıvan ərazisinin həmçinin manna mədəniyyətinin təsir dairəsinə daxil olduğunu sübut etmişdir midiyanın süqutundan sonra əhəmənilərin hakimiyyəti altına düşən naxçıvan e ə iv əsrin sonlarından atropatenanın eramızın iii əsrindən isə sasanilər imperiyasının tərkibinə daxil olmuşdur atropatena hökmdarlarının əsas iqamətgahı olan qazaka şəhəri naxçıvana yaxın ərazidə güney azərbaycanın marağa şəhəri yaxınlığında yerləşdiyindən naxçıvan yaxın şərqin bir sıra şəhərləri ilə iqtisadi və mədəni əlaqələri gücləndirmiş antik dünya xalqları ilə sıx ticarət əlaqələri yaratmışdı bu barədə qədim yunan roma ərəb erməni suriya müəlliflərinin əsərlərində məlumatlar vardır şərur rayonun püsyan kəndi yaxınlığındakı yaşayış yeri və nekropoldan oğlanqala qoşatəpə babatəpə və s babək rayonu ərazisində meydantəpə nurudərəsi abidələrindən antik dövr mədəniyyətinin izləri qeydə alınıb ilkin tədqiqat işləri aparılmışdır naxçıvan nekropollarından əldə edilən saxsı məmulatı metal şüşə bəzək əşyaları qliptika nümunələri şahbuz rayonu ərazisindən tapılan makedoniyalı iskəndərin adından kəsilmiş gümüş pullar e ə iv əsr bu bölgədə küp qəbirlərinin e ə iv əsrdən gec olmayaraq yayıldığını göstərir naxçıvan bölgəsinin orta əsrlər dövrünün ayrı ayrı mərhələlərinə aid abidələr öz zənginliyi ilə xüsusilə diqqəti cəlb edir əlincəçay vadisindəki zoğallı abidəsindən tapılmış sütun altlıqları tunc qrifon cavanşirin tunc heykəli naxçıvan şəhəri batabat yaxınlığındakı fərhad evi onun üzərindəki kitabə yaxınlığından keçən qədim karvan yolu və bir çox abidələrdən aşkar olunmuş materialların müqayisəli təhlili göstərmişdir ki naxçıvan orta əsrlərdə azərbaycanın əsas ticarət mərkəzlərindən biri olmuş yaxın şərq və qafqazla iqtisadi mədəni əlaqələrin daha da genişlənməsində önəmli rol oynamışdır midiya dövləti dövründə e ə ix vi əsrlərdə naxçıvan tanınmış şəhərlərdən biri idi e ə cü ildə naxçıvan skiflərin hücumuna məruz qalaraq xeyli zərər çəkmişdi e ə vi əsrin ortalarından e ə cii ildə midiya dövləti tənəzzülə uğradıqdan sonra e ə iv əsrin cu illərinədək əhəmənilər dövlətinin hakimiyyəti altında olan naxçıvan iv əsrin sonlarından e ə i əsrin ci yarısınadək atropatenanın kiçik midiyanın tərkibində olmuşdur eramızın əvvəllərində naxçıvan albaniyada qafqaz şəhər və vilayət olmuşdur qafqaz albaniyasının araksena arazın orta və aşağı axarı boyunda yerləşirdi vilayəti naxçıvan ərazisini də əhatə edirdi naxçıvan mr ərazisinin cənub qərb hissəsi vaspurakan tarixi vilayətinə daxil edildi naxçıvan mr in qalan ərazisi isə sünik mərkəzi müasir naxçıvan şəhəri və qoğtən mərkəzi müasir ordubad ərazisi vilayətlərinin tərkibinə daxil idi eyni zamanda sünikin öz alban mənşəli yerli hakim sülaləsi və kilsəsi də olmuşdur naxçıvan iv əsrdən isə sasanilər imperiyasının tərkibində olmuşdur sasani hökmdarı ii şapur yürüşü zamanı illər naxçıvanı dağıtmış şəhərdən min ailə əsir aparmışdı bəzi vaxtlarda albaniya sasanilərin nüfuz dairəsində olduğuna görə naxçıvan da sasani canişinləri mərzbanlar tərəfindən idarə edilmiş sasani mərzbanlarının iqamətgahı dəbildən dvin naxçıvana köçürülmüşdür vi əsrin ci yarısından naxçıvanda sasanilərə məxsus zərbxana olmuşdur bu azərbaycanda ən qədim zərbxanalardan biri sayılır mehranilər sülaləsinin qafqaz albaniyasında yenidən dövlətçiliyi bərpa etməsindən sonra isə naxçıvan və qoğtən qəti şəkildə albaniyanın tərkibinə qatılmışdır vii əsrin ii yarısından başlamış ərəb istilaları nəticəsində yaranan xilafətin tərkibinə daxil edilmiş vaspurakan ərəb mənbələrində basfurcan adı ilə qeydə alınmışdır ərəb istilalarına xüsusi əsər həsr etmiş ərəb tarixçisi əl bəlazurinin ix əsr məlumatına görə basfurcan ərəblərin cənubi qafqazda tutduqları yerləri özündə birləşdirən yeni ərəb inzibati bölgüsünə daxil edilir burada və digər ərəb mənbələrində nəşavə naxçıvan həmin bölgüyə əsasən arran vilayətinə daxil edilən basfurcanın əsas şəhəri adlandırılır bu dövrdə azərbaycanda yayılmış xürrəmilər hərəkatı naxçıvanı da əhatə etmiş naxçıvan ərazisi həm xürrəmilərin həm də əsasən xristian dinli əhali arasında yayılmış pavlikan hərəkatının əsas dayaq nöqtələrindən biri olmuşdur ix əsrdə naxçıvan sacilər dövlətinin tərkibinə daxil edilir və x əsrin cu illərinədək bu sülalənin hakimiyyəti altında qalır sacilər xanədanı süquta uğradıqdan sonra naxçıvan bir müddət bu sülaləyə sadiq olan deysəm ibn ibrahimin hakimiyyəti altında qalmışdır ci illərdə naxçıvan salarilər dövlətinin tərkibinə daxil olmuşdur x əsrin sonundan xi əsrin cı illərinə kimi naxçıvan şəhəri əsasən müasir naxçıvan mr və qisəmən də ermənistan qərbi azərbaycan ərazisini əhatə edən və ərəb mənşəli əbudüləfilər sülaləsi tərəfindən idarə olunan naxçıvanşahlıq dövlətinin mərkəzi olmuşdur xi əsrin i yarısından azərbaycan eyni zamanda naxçıvan bölgəsi səlcuqluların başçılıq etdikləri oğuzlar və başqa türk tayfaları tərəfindən ələ keçirilir ci illərdə araz çayını keçən oğuzlar cənub istiqamətindən arran torpaqlarına yürüş edərək naxçıvan daha sonra isə ermənilərin qədim paytaxt şəhərlərindən olan dəbil şəhərini ələ keçirirlər atabəylərin xəzinəsi həmişə atabəyin olduğu yerdə saxlanırdı əsas dövlət xəzinəsi isə naxçıvan şəhəri yaxınlığındakı əlincə qalasında mühafizə olunurdu şəmsəddin eldənizin dövründən başlayaraq dövlətin bütün gəlirləri burada toplanırdı bu dövrdə naxçıvan paytaxt kimi xeyli inkişaf edir şəhərdə qiymətli memarlıq abidələri qalalar saray məscid hamam və xatirə abidələri inşa edilirdi eldənizlərdən sonra naxçıvan bir müddət xarəzmşah məhəmmədin oğlu cəlal əd din məngburninın nüfuz dairəsində qalır həmin dövrdə naxçıvanın hakimi məhəmməd cahan pəhləvanın zahidə xatundan olan qızı cəlaliyyə xatun idi xiii xiv əsrlərdə naxçıvan bölgəsi azərbaycanda və ümumiyyətlə yaxın şərqdə gedən siyasi iqtisadi mədəni proseslərin mərkəzlərindən birinə çevrilir hülakülərin çobanilərin cəlairilərin nüfuz dairələrində olan naxçıvan bu dövlətlərin siyasi həyatında da yaxından iştirak edir əmir teymurun azərbaycana yürüşləri və naxçıvanda ona göstərilən müqavimət bölgənin tarixində mühüm yer tutur dövrün mənbələrindən aydın olur ki inzibati ərazi baxımından tümənə ayrılan azərbaycanın bir tüməni olan naxçıvan bölgəsi dövlətə döyüşçü vermək qüdrətində idi tarixçi həmdullah qəzviniyə görə azərbaycanın şəhərindən i naxçıvan ordubad azad əncan və makuyə naxçıvan tüməninə daxil idi və o geniş ərazini araz çayının şimal və cənub tərəflərini əhatə edirdi xv əsrdə naxçıvan ərazisi əvvəlcə qaraqoyunlu daha sonra isə ağqoyunlu dövlətlərinin tərkibində idi ci ildə şərur döyüşündə qızılbaşların ağqoyunlular üzərində qələbəsindən sonra naxçıvan səfəvilərin hakimiyyəti altına keçdi səfəvilərin hakimiyyəti dövründə min km ərazini əhatə edən tarixi azərbaycan vilayəti inzibati ərazi baxımından dörd bəylərbəyliyə bölünmüşdü şirvan gəncə qarabağ çuxursəd və təbriz bəylərbəylikləri naxçıvan ərazisindən yalnız ordubad şəhəri təbriz bəylərbəyliyinin tərkibinə daxil idi naxçıvan mr in digər əraziləri isə çuxursəd bəylərbəyliyinin tərkibinə daxil olmuşdur çuxursəd bəylərbəyliyinin mərkəzi irəvan şəhəri idi irəvan eləcə də naxçıvan şəhəri qızılbaş ustaclılar tayfasının iqamətgahı olmuşdur səfəvi osmanlı müharibələri dövründə xvi xvii əsrlər naxçıvan ərazisi döyüş meydanına çevrildi dəfələrlə əldən ələ keçən naxçıvan şəhəri isə dağıntılara məruz qaldı dövrün hərbi siyasi hadisələri üzündən naxçıvan şəhəri əski əzəmətini azərbaycanın iqtisadi siyasi mədəni həyatındakı rolunu və mövqeyini itirmişdi culfa ordubad əylis kimi mərkəzlərə də xeyli zərər dəymişdi i şah abbasın hakimiyyəti dövründə isə naxçıvandan irana çoxlu əhali sürgün olundu xvii xviii əsrlərdə naxçıvan ərazisi ustaclılar tayfasının idarəsinə verilmişdi bu tayfanın tərkibinə daxil olan kəngərlilər naxçıvanın siyasi və mədəni həyatında aktiv iştirak edirdilər xviii əsrin əvvəllərində azərbaycana sahib olmaq uğrunda iki türk sülaləsi osmanlılar və səfəvilər arasında mübarizə yenidən gücləndi cü ilin sentyabrında osmanlılar naxçıvan şəhərini bir neçə gün sonra isə ordubad şəhərini tutdular naxçıvan vilayətinin böyük bir hissəsi yeni təşkil olunmuş naxçıvan sancağının tərkibinə daxil edildi osmanlılar dövründə naxçıvan sancağı nahiyyəyə bölünmüşdü naxçıvan əlincə sair məvazi dərəşahbuz mülki arslan məvazeyi xatun qarabağ qışlağat dərəşam azadciran şorlut dərəşürgüt sisyan dərələyəz ordubad ayrıca nahiyyə təşkil etməyərək azadciran nahiyyəsinə daxil idi i zaqafqaziya sovetlər qurultayı dekabr naxçıvan məsələsi üzrə qəbul etdiyi xüsusi qərarında naxçıvanın muxtariyyət statusunda azərbaycan ssr in ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu təsdiq etdi azərbaycan mik naxçıvan muxtar diyarının azərbaycan ssr in tərkibində naxçıvan muxtar sovet sosialist respublikasına çevrilməsi haqqında qərar qəbul edərək onun təsdiq olunmasını zaqafqaziya mik dən xahiş etdi cü il yanvarda zaqafqaziya mik in plenumu q musabəyovun məruzəsini və azərbaycan mik in qərarını müzakirə edərək azərbaycan ssr in tərkibində naxçıvan muxtar sovet sosialist respublikası elan olunmasını təsdiq etdi azərbaycan ssr mik in cü il fevral tarixli dekreti ilə naxçıvan muxtar diyarının azərbaycan ssr in tərkibində naxçıvan muxtar sovet sosialist respublikasına çevrilməsi rəsmiləşdirildi naxçıvanın muxtar ərazi ststusunun möhkəmləndirilməsində aprel cı ildə v ümumnaxçıvan sovetlər qurultayında qəbul olunmuş naxçıvan mssr in birinci konstitusiyasının sntyabr ci ildə naxçıvan mssr in x fövqəladə sovetlər qurultayında qəbul olunmuş naxçıvan mssr in ikinci konstitusiyasının may ci ildə naxçıvan mssr ali sovetinin ix çağırış növbədənkənar viii sessiyasının qəbul etdiyi üçüncü konstitusiyasının mühüm əhəmiyyəti olmuşdur naxçıvan mssr ssri dövründə sosial iqtisadi və mədəni inkişaf sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlərə görə lenin ordeninə xalqlar dostluğu və oktyabr inqlabı ordenlərinə layiq görülmüşdür hələ cı ilin yayında seçilmiş naxçıvan mssr ali sovetinin noyabrda keçirilən i sessiyasının qərarı ilə sovet və sosialist sözləri muxtar rrespublikanın adından çıxarıldı ali sovetin adı dəyişdirilərək ali məclis adlandırılması qərara alındı azərbaycan xalq cümhuriyyətinin ci ildə qəbul edilmiş üçrəngli bayrağı naxçıvan mr in də bayrağı kimi qəbul olundu elə həmin vaxtdan h əliyevin təşəbbüsü ilə naxçıvan mr in ali qanunvericilik orqanı qarabağda vəziyyət bakıda fövqəladə vəziyyətin aradan götürülməsi habelə cı ilin yanvar hadisələrinə siyasi qiymət verilməsi haqqında qərarlar qəbul etdi muxtar respublika ərazisində kommunist partiyasının fəaliyyətinin dayandırılması naxçıvan əhalisinin ssri nin saxlanması barədə referendumda iştirakdan imtina etməsi dekabrın dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi günü elan olunması kimi siyasi aksiyalar həyata keçirildi muxtar respublikanın əhalisi müstəqil azərbaycan respublikasının qurulması və möhkəmləndirilməsi azərbaycanda demokratik dəyərlərin bərqərar olması kimi amallara qovuşmaq üçün heydər əliyevin respublika rəhbərliyinə qayıtması uğrunda mübarizənin ön sıralarında getmişdir sentyabr ci ildə naxçıvan mr ali məclisinin fövqəladə sessiyasında heydər əliyev naxçıvan mr ali məclisinin sədri vəzifəsini öhdəsinə götürmüşdür ci ilin noyabrında isə azərbaycanın bir çox görkəmli ziyalıları naxçıvan şəhərinə üz tutur naxçıvan şəhərində h əliyevin sədrliyi ilə yeni azərbaycan partiyasının əsası qoyuldu naxçıvan mr kiçik qafqazın cənub qərbində yerləşir azərbaycan respublikası ərazisinin geomorfoloji rayonlaşdırılması bölgüsündə naxçıvan mr in ərazisi kiçik qafqaz geomorfoloji vilayətinin arazyanı dağlar və naxçıvan orta araz çökəkliyi yarımvilayətlərinə aid edilir arazyanı dağlar yarımvilayəti muxtar respublika ərazisində dərələyəz və zəngəzur silsilələrini naxçıvan çökəkliyi geomorfoloji yarımvilayəti isə əsasən arazboyu düzənlikləri əhatə edir dəniz səviyyəsindən orta yüksəkliyi m dir ərazinin üçdə iki hissəsi hündürlüyü m dən yuxarı olan dağlıq sahələrdir ərazinin üçdə bir hissəsi isə bir birindən dağ qolları və tirələri ilə ayrılan maili arazboyu düzənliklər sədərək şərur böyükdüz naxçıvan culfa yaycı kəngərli dəstə ordubad və s tutur bu düznliklərin ümumi sahəsi min hektara qədərdir arazboyu düznliklərin ən geniş yeri şərqi arpaçayın mənsəb hissəsində olub bu ərazidə bir tərəfdən tektonik çökmənin digər tərəfdən isə akkumulyasiya prosesinin getməsi nəticəsində yaranmışdır muxtar respublika ərazisinin çox hissəsini kiçik qafqazın zəngəzur və dərələyəz silsilələri və onların araz çayının dərəsinə doğru uzanan və müasir relyefdə orta və alçaq dağlıq yaradan qolları əhatə edir zəngəzur silsiləsi kiçik qafqazın ən yüksək silsilələrindəndir ən hündür zirvəsi qapıcıq dağı m eyni zamanda kiçik qafqazın azərbaycan respublikası ərazisindəki ən yüksək zirvəsidir və daimi qar xəttindən m yuxarıda yerləşir alt pliosen yaşlı kiçik intruzivlər və ekstruzivlər silsilənin cənub qərb yamacında konusvari gümbəzvari çıxıntılar yaradaraq təkrarolunmaz relyef əmələ gətirir hündür zirvələri yağlıdərə dağı m qazangöldağ m sarıdərə dağı m dəvəboynu dağı m və sairdir dağ aşırımlarının mütləq hündürlüyü metrlə biçənək aşırımı metr ayçonqal aşırımı arasındadır dərələyəz silsiləsi muxtar respublika ərazisinin şimal qərb hissəsində yerləşir və zəngəzur silsiləsinə nisbətən alçaqdır ən uca zirvəsi küküdağ m silsilənin cəhri çayından qərbdəki hissəsi qövs şəklində cənuba doğru uzanaraq alçalır burada ən hündür zirvə keşəltəpə dağıdır m silsilənin muxtar respublika ərazisinə daxil olan hissəsi mürəkkəb oroqrafik quruluşa malikdir bu mürəkkəblik relyefdə xüsusilə keçəltəpə dağından cənubda daha aydın nəzərə çarpır silsilədən qaranquş cəhri qaraultəpə rəmlər və buzqov qolları ayrılır dərələyəz silsiləsinin cəhri çayından şimaldakı əsas hissəsi şərqə və cənub qərbə doğru uzanır burada mütləq yüksəklik m dir sipər dağı m keçəldağ m küküdağ m silsilənin suayırıcısı bəzən ensiz bəzən də geniş və hamardır dərələyəz silsiləsinin şimal şərq qurtaracağı hündürlüyü m olan adsız zirvənin yaxınlığında zəngəzur silsiləsi ilə birləşir silsilənin cənub qərb hissəsi isə cəhri və naxçıvan çaylarının arası ilə uzanır muxtar respublika ərazisinin şimal qərb qurtaracağı mürəkkəb oroqrafik quruluşa malikdir buradakı dağ zirvələrinin hündürlüyü m dən artıq deyildir kömürlü m ardıc m mehridağ m qabaqyal m əsasən alçaq və orta dağlıqdan ibarətdir respublikanın orta və alçaq dağlıq zonalarında müasir relyefdə tam əksini tapmış miosen alt pliosen yaşlı qalxmalar paradağ nurs tirkeş inkişaf etmişdir naxçıvan muxtar respublikası ərazisində yerin müxtəlif yaşlı geoloji qatlarının aydın çıxışları təkrarolunmaz və cazibədar intruziv süxurların mövcudluğu geoloq və səyyahların diqqətini hələ xviii əsrdən cəlb etmişdir bu istər qərbi avropa istərsə də rusiya geoloji ədəbiyyatında alp qurşağının stratiqrafik məsələlərinin həllində öz əksini tapmışdır alp qurşağında bənzəri olduqca az tapılan naxçıvan lakkolitləri və culfa dərəsində paleozoyun ardıcıl qatları dünya şöhrəti qazanmış və bu günədək klassik qiymətini itirməmişdir faydalı qazıntı sahələrində duzdağ darıdağ şəkərdərə gömür quyuludağ qızılqaya və s mağaraların quyuların aşkar olunması ibtidai əmək alətlərinin tapılması naxçıvan ərazisində hələ qədim vaxtlardan duz mərgümüş mis qızıl kükürd və sair çıxarıldığını göstərir orta əsrlərdə azərbaycanda elmi təsviri mineralogiya traktatları cəvahirnamə yaranmışdır ərazidə ilk geoloji tədqiqatlar və mineral sərvətlərin öyrənilməsi xviii əsrin ii yarısından başlamış planauyğun surətdə müntəzəm öyrənilməsi isə naxçıvan mr in yaranmasından sonrakı dövrə aiddir muxtar respublikanın ərazisi geoloji cəhətdən kiçik qafqazın naxçıvan qırışıqlıq tektonik zonasında yerləşir digər tektonik zonalardan fərqli olaraq geoloji quruluşu ümumi qalınlığı km ə qədər kaynozoy mezozoy paleozoy dövrlərinin çökmə vulkanogen çökmə yerüstü vulkanların püskürmə qatlarından və intruziv metamorfik komponentlərindən təşkil olunmuşdur bunların yer üzərində çıxışları ərazinin milyon illik geoloji tarixini bərpa etməyə imkan vermişdir naxçıvan qırışıqlıq zonasının tektonik quruluşunda hersen qırışıqlığını təmsil edən şərur culfa antiklinoriumu alp qırışıqlığında yaranmış ordubad sinklinoriumu və naxçıvan çuxuru iştirak edir tektonik quruluşunun özülü isə baykal tektonik siklində milyon il bundan əvvəl yüksək dərəcədə metamorfizmə uğramış müxtəlif mənşəli və tərkibli çöküntü maqmatik və sair süxur qatları təbəqələrindən yer qabığının qranit qatından ibarətdir onların yer səthinə yaxın yatımlarında devon trias çöküntülərinn çıxışları sahəsində təsadüf olunur və dəhnə dayaq quyusunda m dərinlikdə m ə qədər kəsiliblər dəhnə qalxıntısının arazın sağ sahilində metamorfik süxurlar yer səthinə çıxır ərazinin dərinlik quruluşunda yer qabığının qalınlığı km olaraq qranit qatı km ə bazalt qatı km ə çatır şərur culfa antiklinoriumu terrigen karbonat və karbonat fasiyası və qalınlığı metrə çatan devon alt karbon perm və triasın lay qatları dərələyəz qitəkənarı açıq dəniz hövzəsinin milyon illər arasında çökmə süxurlarıdır dərələyəz dənizi ərazidə uzun sürən kontinental quru paleocoğafi şəraiti əvəz etmişdir orta və üst karbon dövründə hövzənin geotektonik inkişafını təmsil edən boksit təzahürləri yer qatının laterit aşınmasının məhsuludur dərinlik qırılmalarında yerləşən kvarslı qabro dolerit kiçik intruziyaları ilə gümüşlü sink qurğuşun yatağı və təzahürləri əlaqədardır paleozoy və triasın çökmə süxurlar qatında geniş yayılmış məmulat daşları çəhrayı dolomit araqonit tikinti daşları qara mərmər mozaika lövhələri üçün rəngli üzlük daşlar və şüşə məmulatı kvarsitlər kvarsitli qumdaşılar yerli sənaye üçün əhəmiyyət kəsb edir ordubad sinklinoriumu muxtar respublika ərazisinin şimal və şimal şərq sahələrini əhatə edərək kənar sərhədləri qərbdə culfa əznəbürt qırılması şərqdə isə zəngəzur silsiləsindən sonra giryataq qırılması ilə izlənir sinklinoriumun müstəqil geotektonik inkişafı mezotetisin dərya qabıqlı zəngəzur troqunun üst tabaşirdə başlanmasından sonra davam etmişdir onun quruluşunda iştirak edən mezokaynozoy qatları müxtəlif geodinamik şəraiti təmsil edir sinklinoriumun qərb kənarındakı alt yura yaşlı bazalt vulkanizmi ərazidə riftogen proseslərin başlanğıcından və zəngəzur dərya qabıqlı dərin hövzənin əmələ gəlməsindən xəbər verirsə yura dövrünün aalen kellovey mərtəbələrinin ardıcıl gilli qumlu qatları dərin dəryavari hövzəni passiv kontinental ətəyinin çöküntüləridir naxçıvan çuxuru ordubad sinklinoriumu və şərur culfa antiklinoriumunun üstünü örtür və bu prosesdə qərbə doğru miqrasiya qeyd olunur dağarası çuxurun əmələ gəlməsi bir neçə qırılmanın əsasən onun şimal şərq kənarı boyu izlənən naxçıvan dərinlik qırılmasının oliqosen və miosen dövrlərində aktiv fəaliyyəti ilə əlaqədardır naxçıvan çuxuru ətrafında baş verən zəlzələlər bu qırılma ilə bağlıdır həmin qırılma çöküntü qatlarının qalınlığına nəzarət etməklə bərabər maqmatik proseslərin fəaliyyət mərkəzi olmuşdur oliqosenin ekstruziv avtoplastik kütlələri qaracəlal qurddağ xalxal qutandağ quyuludağ qırılma boyu nüfuz etmiş və miosenin vulkanogen qatı mln il əsədkəf kaşırdağ və qırxlardağ sahələrini əhatə edir antropogendə isti mineral bulaqlar gölündə travertinlər əmələ gəlmişdir travertinlərdən başqa naxçıvan çökəkliyinin təbii sərvətlərindən zəngin duz duzdağ püsyan və nehrəmdə palıqroskit gili yurdçu kabullu gips antihidrit qaja və teşenit üzlük daşı yataqları və onun şimal şərq kənarı boyu səpələnmiş filiz uran mis bor təzahürləri aşkar olunmuşdur darıdağ sürmə mərgümüş yatağı da bu dövrdə əmələ gəlmişdir mineral su bulaqlarının rəngarəngliyinə görə naxçıvan mr dünyanın ən diqqətəlayiq bölgələrindəndir muxtar respublikanın min km lik sahəsində dən artıq mineral su mənbəyi qeydə alınmışdır bu bulaqların böyük əksəriyyəti şərqi arpaçay naxçıvançay əlincəçay gilançay ordubadçay qaradərə və əylis çaylarının vadilərində və yaxınlıqlarındadır onlar kimyəvi tərkiblərinə görə müxtəlif tipli olub təsərrüfatda içməli su təchizatında müalicə məqsədi ilə və sənayedə istifadə edilir ərazidə suların təbii formalaşmasında relyefin çay şəbəkəsinin yarandıqları geoloji mühitin iqlimin böyük əhəmiyyəti vardır naxçıvanın müalicə suları müxtəlif tərkibli və yaşlı çöküntülərdən çıxır və bu onların kimyəvi balneoloji xassələrini müəyyənləşdirir ərazidə ən qədim su daşıyan süxurların yaşı milyon illə milyon il arasında dəyişir tarixi qaynaqlardan məlum olur ki həmişə dirilik suyu şəfa suyu olan bulaqlardan bəhrələnib onların müalicə qüdrətinə tanrı ocağı deyə inanmışlar naxçıvanın mineral suları ta qədim zamanlardan insanların diqqətini cəlb etmişdir naxçıvan mr də mineral su bulaqlarının və onların formalaşdığı mühitin geologiyası və tektonikasının öyrənilməsinə cü ildən başlanılmışdır lakin bu sahədə planlı kəşfiyyat işləri xx yüzillikdən aparılmışdır müəyyən edilmişdir ki naxçıvanda mineral suların tipi sinfi və müxtəlif növü mövcuddur bu suların i karbon qazlı olub hidrokarbonat tipli sulara aid edilir yer səthinə təbii çıxışları olan mineral su bulaqlarından yüksək hərarətlisi demək olar ki yoxdur mineral suların əksəriyyətinin tempraturu c c arasındadır sirabda və darıdağda buruq quyularının hərarəti c və daha yuxarı olan sular aşkar edilmişdir azərbaycanda olan karbon qazlı suların i naxçıvan mr ərazisindədir mineral müalicə su bulaqlarının ion tərkibinin əsas komponentlərini kalsium ca qələvilər na k və maqnezium mg kationları və hidrokarbonat hco sulfat so və xlor cl anionları təşkil edir muxtar respublikanın mineral su mənbələri gün ərzində yer səthinə milyon litr su axıdır əsas mineral su mənbələri ərazi üzrə aşağıdakı şəkildə yerləşmişdir ordubad rayonunda təqribən km sahədə mineral su bulağı vardır onların tərkibində suların müalicə xassələrini müəyyənləşdirən qələvilər mühüm rol oynayır rayonun qələvili hidrokarbonatlı sularının bir qismi məşhur narzan suyunun tərkibi ilə oxşardır culfa rayonunda km sahədə mineral su bulağı qeydə alınmışdır onlardan si buruq quyuları vasitəsiylə aşkar edilmişdir bu sular qiymətli karbonat mərgümüşlü olub mieral suların karbonatlı mərgümüşlü dəmirli xlorlu hidrokarbonatlı natriumlu tipinə aid edilir burada mənbə o cümlədən quyu vardır darıdağ mineral sular qrupunun debiti üst üstə l gün tempreturu c arasındadır mənbələrin bir çoxu qaynayır və fontanla yer üzünə çıxır şahbuz rayonu ərazisindəki çay vadiləri boyu km sahədə dək mineral su mənbəyi kəşf olunmuşdur rayonun mineral bulaqları arasında məşhur badamlı mineral sular qrupu xüsusi yer tutur bu sular olduqca şəffaf iysiz və rəngsizdir içmək üçün çox dadlıdır debiti üst üstə l gündür kimyəvi tərkibinə görə əsasən karbon turşulu hidrokarbonatlı natriumlu xloridli kalsiumludur badamlının müalicə əhəmiyyəti tədqiq edilmiş və onun qaraciyər və öd kisəsi xəstəliklərində müsbət təsir göstərməsi müəyyənləşdirilmişdir babək rayonunun km ərazisi daxilində mineral su müalicə mənbəyi öyrənilmiş onların si buruq quyuları vasitəsiylə aşkar olunmuşdur rayon ərazisindəki məşhur sirab mineral sularının debiti l gündür temperaturu c dir müalicə əhəmiyyətinə görə sirab qahab vayxır cəhri və qızılvəng bulaqları üstündür şərur rayonu mineral su bulaqları baxımından zəngin deyildir rayonun km ərazisində cəmi mineral su mənbəyi öyrənilmişdir muxtar respublikanın iqliminə onun coğrfi mövqeyi ərazinin hər tərəfdən dağ silsilələri koqnur alangöz zəngəzur və dərələyəz ilə əhatə olunması və iri su hövzələrindən qara dəniz və xəzər dənizi uzaqda yerləşməsi çox təsir göstərir ərazinin iqlimi beş tipə ayrılır iv və v iqlim tiplərinin hakim olduğu ərazilərdəki günəş radiasiyasının ümumi miqdarı k kal sm bütün cənubi qafqaz regionu üçün maksimum miqdar hesab edilir ərazidə yüksəklik artdıqca havanın tempraturu azalır ən aşağı tempratur yancar ayında müşahidə olunur tepratur fevraldan marta doğru artmağa başlayır gilançaydan qərbdə tempratur c şərqdə ordubad bist c təşkil edir martdan aprelə doğru artım c yə çatır yayda tempratur daha müntəzəm dəyişir havanın maksimum tempraturu avqust ayında olur sentyabrdan başlayaraq isə tempratur intensiv şəkildə aşağı düşür mütləq minimum tempratur c dərvişlər mütləq maksimum tempratur c dir culfa bu eyni zamanda azərbaycan respublikası ərazisində ən yüksək və ən alçaq tempraturdur muxtar respublikanın ərazisi xüsusilə araz dərəsi böyük su hövzələrindən uzaqda olduğundan buraya rütubətli hava kütlələri daxil olmur ona görə də azərbaycanın digər regionları ilə müqayisədə bu ərazi atmosfer yağıntılarının azlığı ilə səciyyələnir yağıntının çox hissəsi yaz mövsümündə düşür iyul avqust və sentyabr ayları demək olar ki tamamilə yağıntısız olur güclü leysan yağışları çox təsadüfi hallarda baş verir əsasən yerli dağ dərə küləkləri əsir onların istiqamətləri çox vaxt relyef xüsisyyətlərindən asılı olur küləyin orta illik surəti m san dir küləklər əsasən yayda şərq və cənub şərq qışda qərb istiqamətli olur muxtar respublika ərazisinin m dən yüksəkdə yerləşən dağlıq hissəsində qar oktyabr noyabrda düşür və martadək yerdə qalır m dən yüksək yerlərdə isə aprelin axırı mayın ortalarınadək qalır dağlıq hissədə qar örtüyünün qalınlığı m olur ərazinin düzənlik hissəsində qar dekabrda yağmağa başlayır və martadək yerdə qalır burada qar örtüyünün qalınlığı və davamlığı kənd təsərrüfatı bitkilərinin inkişafında səth və yeraltı sularının artmasında torpağın nəmliyinin çoxalmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir illik yağıntı arazboyu düzənliklərdə mm yüksək dağlıq yerlərdə mm dir naxçıvan mr hidroqrafik cəhətdən araz çayı hövzəsinə aiddir ərazinin mərkəzi və cənub şərq hissəsində çaylar başlanğıcını zəngəzur və dərələyəz silsilələrindən götürür muxtar respublikanın hidroqrafik şəbəkəsi uzun geoloji dövrdə yaranmış və bu müddətdə xeyli dəyişikliyə uğramışdır zəngəzur silsiləsinin cənub qərb yamacında naxçıvan çökəkliyinə doğru istiqamətlənən qədim çay dərələrinin qalıqları izlənilir zəngəzur silsiləsində sağarsuyun yuxarı axarında qazangöldağ qapıcıq gəmiqaya bölgələrində qədim buzlaq relyefi formaları troq kar moren həmçinin zirvələrdə yayda əriməyən qar kütlələri vardır süni su arxları kanallar və su anbarları da hidroqrafik şəbəkəyə aid edilir çayların bir çoxundan suvarmada və su təchizatında istifadə edildiyindən aşağı axarında onların suyu mənsəbə çatmır tam quruyur muxtar respublika ərazisində ümumi uzunluğu min km olan təqribən böyük və kiçik çay var bunlardan nün uzunluğu km dək ki km kü km ki km kü naxçıvançay əlincəçay gilançay km ki şərqi arpaçay isə km dən artıqdır çay şəbəkəsinin inkişafına və dəyişməsinə müxtəlif fiziki coğrafi amillər iqlim relyef geoloji quruluş torpaq və bitki örtüyü təsir göstərir ərazidə çay şəbəkəsi bərabər inkişaf etməmişdir naxçıvançaydan qərbdə son dərəcə zəif ondan şərqdə zəngəzur silsiləsindən axan çaylar isə sıx şəbəkə təşkil edir ərazinin şimal qərbindən cənub şərqinə doğru dağlar araza yaxınlaşdığından bu istiqamətdə çayların uzunluğu sutoplayıcı sahələri və axımları azalır dağlıq hissədə çay şəbəkəsi daha çox inkişaf etmişdir ki bu da yağıntının bol olması ilə əlaqədardır çaylar yeraltı sular və qar yağış suları ilə qidalanır çay hövzələrində əsas rütubət ehtiyatı qış dövründəki yağıntılar hesabına yaranır ərazidən axan çayların əsas xüsusiyyəti onların qidalanmasında yeraltı suların nəzərə çarpacaq dərəcədə iştirakıdır çaylar ilin ayı ərzində başlıca olaraq yeraltı sular hesabına qidalanır yazda və yayda daşqınlar olur azərbaycan respublikasında baş verən sellərin i naxçıvan mr in payına düşür muxtar respublika çaylarının ehtiyatları həm suvarma həm də enerji mənbəyi kimi istifadədə böyük əhəmiyyət kəsb edir bu çayların ümumi enerji gücü min kvt dır onların suyundan isə mənbəyindən başlamış mənsəbinə kimi bütün çaylar boyunca suvarma məqsədi üçün istifadə edilir muxtar respublikanın ərazisi qurq iqlimə malik olduğundan burada göllərin sayı az sahəsi və həcmi kiçikdir əksər göl çalalarının formalaşmasında tektonik hərəkətlərin və bulaqların rolu olmuşdur ərazinin təbii gölləri əsasən naxçıvançayın və gilançayın hövzələrinə aiddir qanlıgöl və salvartı gölləri eyniadlı çayların mənbələrində yerləşir naxçıvan mr ərazisində iyirmiyədək göl əksəriyyətinin sahəsi hektardan azdır var naxçıvan mr də bir neçə su anbarı arpaçay uzunoba nehrəm heydər dəryaçası qahab xok və sair yaradılmış suvarma kanalları çəkilmişdir araz su qovşağı su anbarının bir hissəsi naxçıvan mr ərazisindədir araz çayı üzərində hidrotexniki kompleksin su anbarlarının suvarma sisteminin tikilməsi və geniş miqyaslı meliorasiya irriqasiya işlərinin görülməsi sayəsində kənd təsərrüfatının suvarma imkanları və təchizatı yaxşıdır naxçıvan mr ərazisində torpaq tipləri yarımtipləri və sair taksonomik vahidlər relyef xüsusiyyətlərinin torpaqəmələgətirən proseslərin təsiri altında formalaşmışdır müəyyən edilmiş torpaq tipləri fiziki coğrafi şəraitə uyğun olaraq bir birindən aydınşəkildə fərqlənməklə bütün səciyyəvi zonal əlamətlərə malikdirlər bölgədə yayılmış dağ və düzən torpaqlarını əsasən ibtidai və torflu dağ çəmən çimli dağ çəmən bozqır dağ çəmən yuyulmuş qəhvəyi dağ meşə karbonatlı və qismən bozqırlaşan qəhvəyi dağ meşə mədəniləşmiş tünd və aid dağ şabalıdı qismən çürüntülü sulfatlı əhəngli və tam inkişaf etməmiş dağ şabalıdı suvarılan tipik boz açıq və ibtidai boz çəmən suvarılan sibasar allüvial çəmən tipik və şoranlı şorakətlər tiplərinə bölürlər naxçıvan mr ərazisində dağ mədən tullantıları ilə pozulmuş torpaqlar çaqıldaşı çay yataqları həmçinin çılpaq qayalıqlar və səthə çıxmış gilli süxurların arealları da mövcuddur torpaqların mexaniki tərkibi yüngül mexaniki tərkibdən qumsal ağır mexaniki tərkibə gilli qədər dəyişir suvarılan tipik boz açıq və ibtidai boz çəmən boz yüksək humuslu boz çəmən orta və al humuslu boz çəmən torpaqları müxtəlif dərəcədə şoranlaşmaya məruz qalmışdır torpaqların eroziyaya uğraması prosesinə görə naxçıvan mr ərazisi azərbaycan respublikasının digər bölgələrindən fərqlənir burada minlərlə hektar sahə bitki örtüyündən məhrumdur dağlıq ərazilərdə torpaqların şiddətli eroziyası əsasən bozqır dağ meşə tipik qəhvəyi dağ meşə karbonatlı və qismən bozqırlaşan qəhvəyi dağ meşə mədəniləşmiş tünd və aid dağ şabalıdı açıq dağ şabalıdı torpaqlarda baş verir naxçıvan mr ərazisi zəngin floraya və rəngarəng bitki örtüyünə malikdir bu ilk növbədə burada təbii şəraitin geoloji və geomorfoloji quruluşun son dərəcə mürəkkəb olması ilə əlaqədardır bitki örtüyünün formalaşmasında fiziki amillərdən başqa antropoloji amillər də müəyyən rol oynamışdır muxtar respublikada iqlimin quraqlığı və kontinentallığı ilə əlaqədar bitki örtüyü və onun şaquli və üfüqi zonallığı azərbaycanın digər rayonlarından kəskin şəkildə fərqlənir belə ki bitki örtükləri eynilik təşkil etdiyi halda kür araz ovalığında səhralar hündürlüyü m arasındakı əraziləri muxtar respublikada isə m lə m arasındakı əraziləri əhatə edir m lə m arasında friqana tipli kserofit bitkiliyi m lə m arasında dağ bozqır bitkiliyi m də qarika yaxud çəmən bozqır bitkiliyi kserofit kollu çəmənliklər bəzən kiçik meşəliklər biçənək meşəliyi m də subalp bitkiliyi m və m hündürlüklərdə isə subalp və xırda boylu alp çəmənliyi və alp xalıları geniş ərazilərdə öz müxtəlifliyi ilə fərqlənir muxtar respublikanın florası azərbaycanın digər botaniki coğrafi rayonlarına nisbətən zəngindir ərazi cəhətdən çox da geniş olmayan buregionda ali bitkilərin növünə rast gəlinir onlar da cins və fəsilədə cəmləşmişdir bu növlərdən i mədəni halda becərilir yabanı bitkilərin fəsiləsi və cinsdi mövcuddur floristik bolluğuna görə ərazi regiona bölünür arazboyu düzənliklər orta dağlı və yüksək dağlıq qurşaqları ən çox bioloji müxtəliflik orta dağlıq qurşağa mənsubdur belə ki arazboyu düzənliklərdə növ orta dağlıqda növ yüksək dağlıqda isə növ floraya rast gəlinir muxtar respublikanın ərazisi təbii şəritinə görə azərbaycanın digər bölgələrindən kəskin surətdə fərqlənir və bu bölgənin heyanlar aləminin zənginliyində öz əksini tapır burada olan heyvanların növ tərkibi və miqdarı azərbaycan faunasının ni təşkil edir muxtar respublikada endemik və yeni növlər məkən salmışlar yalnız bu əraziyə xas olan çoxsaylı endemik və relikt hətta elm üçün yeni olan heyvan növləri mövcuddur belə çoxsaylılıq ərazidə rast gəlinən bütün hüyvan qruplarında nəzərə çarpır buna görə də naxçıvan mr ərazisi hələ qədimdən bir sıra yerli və xarici alimlərin marağına səbəb olmuşdur muxtar respublikanın faunası xix əsrin ii yarısından başlayaraq tədqiq olunur bir sıra xarici və rus alimlərinin cənubi qafqazda cücüləri öyrənilməsi ilə əlaqədar apardıqları tədqiqatlar nəticəsində toplanmış materiallarda naxçıvan bölgəsinə xüsusilə ordubad rayonuna daha çox diqqət yetirilir sonralar ci ildə alman alimi y miller ordubad rayonunda xeyli kəpənək növü toplamışdır bu alimlər bölgədə azərbaycan alimləri isə əlavə olaraq kəpənək növü aşkar etmişlər bunların da növü yalnız naxçıvan mr ərazisi üçün səciyyəvidir ərazidə növ qulağagirən növ yüyrük növü elm üçün yeni növ dəvədəlləyi növ düzqanadlı növü elm üçün yeni və növ cırcırama növ yarımsərtqanadlı növü endemik qeydə alınmışdır burada yayılmış böcək növünün növü cənubi qafqaz üçün növü isə naxçıvan bölgəsi üçün endemikdir böcəklər içərisində faydalı sayılan pərəbüzən növündən na naxçıvan ərazisində rast gəlinir ərazidə kənd təsərrüfatı heyvanları və insanlar arasında bir sıra qorxulu yoluxucu xəstəliklər yayan növ nəm milçəyi qeydə alınmışdır ki bunlardan da növü elm üçün yeni növü isə endemikdir muxtar respublikanın çay və göllərində sümüklü balıqlar sinfinə daxil olan növ balıq aşkara çıxarılmışdır ki onlar da dəstə fəsilə və cinsdə cəmləşirlər həmin növlərə kür altağızı kür qumlaqçası araz xramulyası kür şirbiti cənubi qafqaz gümüşçəsi qaraqaş şərq qıjovçusu cənubi qafqaz yastıqarını anqor çılpaqcası zərtəpər qızılxallı həşəm mursa çəki naxa və s aiddir naxçıvan mr də amfibiyaların növü suriya sarımsaq iyli qurbağası yaşıl quru qurbağası göl qurbağası cənubi qafqaz qurbağası və kiçik asiya qurbağası sürünənlərin növü xəzər tısbağası aralıq dənizi tısbağası qafqaz kələzi yovşanlıq girdəbaşı zolaqlı kərtənkələ ştraux cənubi qafqaz kərtənkələsi koramal cılız koramal kor ilan kiçik yatağan adi suilanı iran suilanı suilanı xaltalı kontiya kələz ilan gürzə və naxçıvan gürzəsi qeydə alınmışdır azərbaycan respublikasında qeydə alınmış növ quşun yarıdan çoxuna növ muxtar respublika ərazisində rast gəlinir burada səciyyəvi quşlardan qırmızıbaş alacöhrə iri zəvzək oxuyan silvi dovdaq bala dovda cek çillər suriya ağacdələni səhra muymulu kəkliyi xəzər uları quzuqapan və s göstərmək olar ərazidə məməlilərin növü məlumdur bunlar dörd qrupa bölünür cücülərlə qidalanan məməlilər adi kirpi kiçik qonurdiş su kutoru yarasalar böyük nalburun nalburun blazaus uzunqanad yarasa palazqulaq yarasa cırtdan yarasa payız palazqulağı yırtıcı məməlilər çaqqal canavar tülkü qonur ayı çöl donuzu gəlincik ağdiş dələ bəbir porsuq qamış pişiyi manul vaşaq cütdırnaq məməlilər cüyür bezoar keçisi muflon gəmirici məməlilər meşə süleysini kiçik rəb dovşanı qara siçovul boz siçovul siçovul qafqaz siçanı meşə siçanı asiya dağsiçanı vinoqradov qum siçanı adi korca dağ korcası tirəndaz muxtar respublikada yayılan növ onurğalı heyvanlardan növü naxçıvan mr in qırmızı kitabına salınmışdır naxçıvan mr in əhalisi azərbaycan türklərindən ibarətdir burada həmçinin ruslar gürcülər kürdlər və sair xalqların nümayəndələri də yaşayır naxçıvan mr azərbaycan respublikasının özünəməxsus demoqrafik inkişaf xüsusiyyətlərinə malik regionlarından biridir muxtar respublikanın min əhalisi var avqust əhalinin min nəfəri yaxud i şəhər min nəfəri yaxud i isə kənd əhalisidir min nəfəri yaxud i kişilərdən min nəfəri yaxud i qadınlardan ibarətdir naxçıvan mr in yarandığı cü ildən keçən dövr ərzində bütünlükdə azərbaycanda olduğu kimi burada da əhalinin doğum ölüm və təbii artım göstəricilərində həmçinin miqrasiyası prosesində tədricən müəyyən müsbət dəyişikliklər yaranmağa başlamış və bu dəyişikliklər əhalinin artımına zəmin yaratmışdır muxtar respublikanın mövcud olduğu dövrdə əhalinin ən sürətli orta illik artımı bütünlükdə azərbaycanda əhalinin demoqrafik inkişaf səviyyəsinin ən yüksək göstəriciyə malik olduğu ci illərə təsadüf etmişdir ci illərin əhali siyahıyaalması dövründə naxçıvan mr də əhalinin sayı azərbaycan ssr də artmışdır həmin dövrdə bütünlükdə azərbaycan ssr də əhalinin orta illik artım surəti olduğu halda naxçıvan mssr də təşkil etmişdir bu hər şeydən əvvəl həmin dövrdə muxtar respublikada əhalinin hər nəfərinə düşən doğum və təbii artım göstəricilərinin azərbaycan ssr dən xeyli yüksək olması ilə əlaqədar idi muxtar respublikada cı illərdə əhalinin sayı artaraq min nəfərdən min nəfərə o cümlədən şəhər əhalisi artaraq min nəfərdən min nəfərə kənd əhalisi isə artaraq min nəfərdən min nəfərə çatmışdı cı illərin sosial iqtisadi çətinliklərinə baxmayaraq bu dövrdə burada əhalinin sayı artaraq min nəfərdən min nəfərə çatmışdır orta sıxlıq km də nəfərdir yanvar azərbaycanın naxçıvan muxtar respublikasının əhalisinin sayı cü il mayın nə olan statistikaya əsasən nəfərə çatıb cü il mayın nə olan statistikaya əsasən muxtar respublikada əhalinin sayı ci ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə nəfər və ya artıb cü ilin yanvar aprel aylarında naxçıvanda uşaq anadan olub azərbaycan respublikasının iqtisadi coğrafi rayonlaşdırılmasında naxçıvan mr ərazisi bütövlükdə ölkədaxili iqtisadi rayonlardan biri kimi qeyd olunmuşdur lakin o özünün çoxsahəli strukturu ilə fərqlənir bu muxtar respublikanın azərbaycan respublikasının əsas ərazisindən təcrid edilmiş coğrafi məkanda yerləşməsi və bununla əlaqədar burada yerli tələbatı müvafiq istehsal sahələri yaratmaq hesabına təmin etmək zərurəti ilə izah olunur son ildə muxtar respublikada yeni istehsal sahələri yaradılmış zəngin təbii ehtiyatlar aşkara çıxarılaraq istismara cəlb olunmuş sənaye müasir texnika və texnologiya ilə təchiz edilmişdir naxçıvan mr inkişafda olan çoxsahəli sənaye və aqrar sənaye respublikasıdır sənayedə yerli kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı və faydalı qazıntı hasilatı xüsusi yer tutur elektronika metal emalı yüngül tikinti materialları sənayesi var kənd təsərrüfatı əsasən üzümçülük tütünçülük və bağçılıq sahəsində ixtisaslaşmışdır taxılçılıq və heyvandarlıq inkişaf etmişdir son illərdə muxtar respublikada iqtisadi islahatlar həyata keçirilmiş torpaq islahatı başa çatdırılmış azad sahibkarlığın xüsusi mülkiyyətin və kiçik biznesin inkişafı üçün az da olsa imkanlar yaradılmışdır naxçıvan mr sənayesi tarixən azərbaycan iqtisadiyyatında önəmli yerlərdən birini tutmuşdur hələ ci illərdə muxtar respublikada istehsal olunan yüzlərlə məhsul növünün xeyli hissəsi xarici ölkələrə ixrac olunurdu ci illərdə muxtar respublikada aparılmış elmi ixtisaslaşma və ictimai əmək bölgüsü sayəsində emal və hasilat sənayesi formalaşmışdır naxçıvan mr in xarici ölkələrlə xüsusilə iran və türkiyə mdb ölkələri ilə ticarət iqtisadi əlaqələri genişlənmişdir sənayenin ümumi məhsulunun həcmi cü ildəkinə nisbətən cı ildə dəfədən çox ci ildə isə ci illə müqayisədə dəfə artmışdır bütünlükdə regionun sənayesi yerli xammala əsaslanır və yüngül və yeyinti sənayesi müsissələri əksəriyyət təşkil edir üzümçülüyün inkişafı eyni zamanda şərabçılığın təşəkkül tapmasına şərait yaratmışdır badamlı vayxır naxçıvan mineral su kəmərinin çəkilməsi naxçıvan mr in mineral su istehsalını artırmışdır keyfiyyətinə və müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə məşhur olan mineral sular badamlı sirab vayxır darıdağ və nəhəcir mineral su zavodlarında xüsusi şəkildə qablaşdırılaraq satışa çıxardılır maşınqayırma metal və ağac emalı elektrotexnika müəsissələri muxtar respublikanın sosial iqtisadi inkişafında və əhalinin məşğulluğunun təmin edilməsində əsaslı rol oynayır naxçıvan mr in hasilat və emal sənaye müəsissəsi diyarda ümumi məhsulun hissəsini istehsal edir zəngin və çoxsaylı tikinti materiallarına məxsus muxtar respublikanın ərazisi burada tikinti materialları dəmir beton kərpic travertin mərmər və s sənaye müəsissələrinin yaradılmasına və nadir tikinti məhsullarının dünya bazarına çıxarılmasına imkan vermişdir muxtar respublikada tikinti quraşdırma şirkəti fəaliyyət göstərir muxtar respublikanın iqtisadiyyatının əsasını çoxsahəli kənd təsərrüfatı təşkil edir buranın iqlim torpaq şəraiti kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsinə əlverişli şərait yaradır bu inkişaf istifadəsiz qalmış yararlı torpaqların mənimsənilməsi mövcud su ehtiyatlarından səmərəli istifadə edilməsi və suvarmanın təkmilləşdirilməsindən asılıdır araz çayı üzərində hidrotexniki kompleksin arpaçay sirab su anbarlarının sədərək naxçıvan əlincəçay suvarma sistemlərinin işə salınması fərhad nehrəm su anbarlarının tikilməsi və geniş miqyaslı meliorasiya işlərinin görülməsi sayəsində kənd təsərrüfatının suvarma imkanları və təchizatı yaxşı vəziyyətə gətirilmişdir muxtar respublikanın düzənlik yerlərində əsasən ətlik südlük və yunluq dağlıq yerlərdən ətlik yunluq heyvandarlıqla məşğul olunur balbas cinsli qoyunlar yetişdirilir muxtar respublikada quşçuluq baramaçılıq və arıçılıqla da məşğul olunur naxçıvan diyarının xarici iqtisadi xüsusilə ticarət əlaqələri ta qədim zamanlardan təşəkkül tapmış onun nadir məhsulları bir sıra xarici ölkələrin də tələbatını ödəmiş və diyar müəyyən səviyyədə ölkələr arası inteqrasiyaya qoşula bilmişdir bunu naxçıvan ərazisindən qədim dünyanın bir sıra dövlətlərinə məxsus sikkələrin maddi mədəniyyət nümunələrinin tapılması da sübut edir yüklərin əsas hissəsi avtomobil nəqliyyatı vasitəsilə daşınır yüksək manevretmə qabiliyyəti həm bərk örtüklü həm də torpaq yollarda məhsulların bir məntəqədən digərinə qısa müddətdə çatdırılması bu nəqliyyat növünün əhəmiyyətini artırır naxçıvan mr da avtomobil yollarının ümumi uzunluğu km olub azərbaycan respublikası üzrə olan avtomobil yollarının ni təşkil edir bunun da km i bərk örtüklü yolların km i torpaq yolların payına düşür cədvəl iqtisadi coğrafi rayonda ümumi istifadədə olan avtomobil yolları km azərbaycanın nəqliyyatı təsərrüfatın inkişaf etməsi ilə əlaqədar mr də daşınan yüklərin və sərnişinlərin sayı daim artır ci illərdə daşınan yüklərin miqdarı dəfə sərnişinlərin sayı dəfə artmışdır əsasən dağlıq ərazilərdə yerləşən ordubad və şahbuz rayonları həmçinin şərur və babək rayonlarının payına daha çox avtomobil yolu düşür bərk örtüklü asfalt yollarda yük daşımaların maya dəyəri qrunt yollara nisbətən bir neçə dəfə ucuz başa gəlir cədvəl iqtisadi coğrafi rayonda avtomobil nəqliyyatının əsas göstəriciləri blokada vəziyyətində olması ilə əlaqədar muxtar respublikanı azərbaycanın əsas hissəsi ilə birləşdirən dəmir yolu xətti işləmir naxçıvan mr də dəmir yolu nəqliyyatı mühüm əhəmiyyət daşıyır araz çayı boyunca bakı irəvan dəmir yolu keçir naxçıvan mr də təqribən km dir həmin dəmir yolunun culfa irəvan hissəsi cı ildə culfa mincivan zəngilan rayonu hissəsi ci ildə istifadəyə verilmişdir culfadan təbrizə qol cı ildə rusiya hökuməti çəkmişdir ayrılır qarabağ müharibəsi nəticəsində vaxtilə ümumittifaq şəbəkəsinə daxil olan və muxtar respublikanı azərbaycanla bağlayan zəngəzurun ermənistana verilməsindən sonra dəmir yolu xətti ci il apreldə tamamilə kəsildi və həmin vaxtan naxçıvan mr azərbaycandan təcrid olunmuş şəkildə blokada vəziyyətində yaşayır muxtar respublikanın yeganə əlaqələri təyyarə nəqliyyatı vasitəsiylə həyata keçirilir ci illərdə naxçıvan hava limanı genişləndirilərək yenidən qurulmuş sərnişin və ağır yüklü nəqliyyat təyyarələrinin qəbul olunmasına imkan yaranmışdır naxçıvanda xalq arasında güc çeviklik və bacarıq tələb edən milli idman oyunları qədimdən yaranmışdır güləş at çapmaq qılınc və gürz oynatmaq nizə və ox atmaq üzmək qaçış və s üzrə keçirilən yarışlarda əsas məqsəd gəncləri əməyə və hərbi işə hazırlamaq idi naxçıvanda pəhləvanların hazırlanmasında zorxanalar mühüm rol oynamışdı naxçıvanda maarif və təhsil hələ orta əsrlərdən inkişaf etmiş məktəb və mədrəsə təhsili geniş yayılmışdı elxanilər dövrünə aid bir fərmandan məlum olur ki hələ xii əsrin sonlarında naxçıvanda iki mədrəsə mövcud idi orta əsr mənbələrinə görə xiii əsrin sonlarında naxçıvanda ali tipli mədrəsə məscidlərin nəzdində mollaxana adlanan a qədər ibtidai mədrəsə fəaliyyət göstərirdi dünyəvi fənlərin də təlim edildiyi naxçıvan və ordubad mədrəsələrindəyaxın şərq ölkələrindən gəlmiş tələbələr də təhsil alırdı naxçıvan şəhərində ilk dünyəvi məktəb ehsan xan kəngərlinin xix əsrin cu illərinin sonlarında açdığı rus tatar qəza məktəbidir həmin məktəb cu ildə üçsinifli şəhər məktəbinə çevirilmişdi xix əsrin sonlarında bütün azərbaycanda olduğu kimi naxçıvanda da üsuli cədid məktəbləri yaranmağa başladı m t sidqi ordubadda əxtər qız məktəbi məktəbləri təsis etdi ci ilədək naxçıvanda məktəb fəaliyyət göstərirdi sonrakı dövrlərdə naxçıvanda təhsil daha da inkişaf etmiş müxtəlif sahəli elm ocaqları yaradılmışdı naxçıvan orta əsrlərdə azərbaycan elminə bütün yaxın və orta şərqdə şöhrət qazanmış onlarla görkəmli alim mütəfəkkir filosof hüquqşünas tarixçi filoloq təbib və ilahiyyatçı bəxş etmişdir əbu əbdüllah əl müfərric nəşəvi əhməd ibn hacəf nəşəvi əkmələddin naxçıvani hinduşah naxçıvani məhəmməd naxçıvani fəxrəddin naxçıvani baba nemətullah naxçıvani kəmaləddin naxçıvani nəcməddin naxçıvani izzəddin naxçıvani həsən ibn ömər naxçıvani fəzlullah nəimi və başqa naxçıvanlı alimlər dünya elm xəzinəsinə dəyərli töhfələr vermişlər xx əsrin ci illərindən azərbaycanda o cümlədən də naxçıvan mr də müasir elmin əksər sahələri böyük inkişaf yoluna qədəm qoydu azərbaycanı tədqiq və tətəbbö cəmiyyəti nin naxçıvan şöbəsinin yaradılması diyarın zəngin təbii sərvətlərinin aşkara çıxarılmasında tarix elm və mədəni irsin öyrənilməsində əhəmiyyətli rol oynadı amea nın yaradılması muxtar respublikada da elmin inkişafına güclü təkan verdi muxtar respublikada elmi idarələr o cümlədən araz naxçıvan kompleks zona təcrübə stansiyası naxçıvan elmi tədqiqat baytarlıq stansiyası amea nın naxçıvan regional elmi mərkəzi elm və texnika mərkəzi şamaxı astrofizika rəsədxanasının günəşi müşahidə stansiyası batabat rəsədxanası yaradıldı ci ildə təşkil olunmuş naxçıvan elm mərkəzində fundamental elmin müxtəlif sahələri üzrə tədqiqatlar aparılır burada muxtar respublikanın təbii sərvətlərinin tarix və mədəniyyət abidələrinin tədqiqi və öyrənilməsi sahəsində çoxlu işlər görülür cu ildə yaradılmış naxçıvan elm və texnika mərkəzində muxtar respublikada yayılmış dərman bitkilərinin toplanması öyrənilməsi onlardan dərman preparatlarının hazırlanması işləri aparılmaqdadır muxtar respublikada təxminən ə yaxın məscid mövcuddur onlardan ə yaxını daimi fəaliyyətdədir cü illər ərzində burada nə yaxın məscid inşa olunmuş və ya əsaslı bərpa edilmişdir cü illərdə tikilmiş və ya bərpa olunmuş məscidlərin sayı təxminən dir naxçıvan mr də ilk mətbuat orqanı muxtar respublika ali məclisinin və nazirlər kabinetinin orqanı olan şərq qapısı qəzetidir ci ildən nəşr olunan qəzetin cavanlar həyatı noyabr dekabr və füqəra səsi yanvar mart cı illərdə isə sovet naxçıvanı və sovetskaya naxiçevan adları ilə azərbaycan və rus dillərində çıxmışdır cı ildən naxçıvan şəhər icra hakimiyyətinin nuh yurdu adlı qəzeti nəşr edilir cu illərdən muxtar respublikada yaradılmış inzibati rayonlarda rayon icra hakimiyyətlərinin orqanları olan şərurun səsi şərur el həyatı ordubad şərqin səhəri babək arazın səsi culfa oğuz səsi şahbuz oğuz yurdu sədərək qəzetləri çıxır cü ildə yaradılmış kəngərli rayonunda isə yeni həyatqəzeti çıxır naxçıvan mr də radio verilişlərinə cı ildən yerli radio verilişlərinə isə cu ildən başlanmışdır cü ildə isə naxçıvanda televiziya mərkəzi fəaliyyətə başlamışdır həmin il muxtar respublikanın nazirlər sovetinin qərarı ilə yerli radionun bazasında naxçıvan mr televiziya və radio verilişləri komitəsi yaradılmışdır hal hazırda naxçıvan ərazisində televiziya naxçıvan televiziyası və kanal və radiostansiya naxçıvanın səsi fəaliyyət göstərir naxçıvan diyarı qədim və zəngin ədəbi ənənələrə malikdir azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında naxçıvan motivləri əhəmiyyətli yer tutur kitabi dədə qorqudun boylarında naxçıvan bölgəsi ilə səsləşən süjetlərə və toponimlərə rast gəlinir qorqudşünaslar dastandakı basatln təpəgözü öldürdüyü boy və bəkil oğlu imran boylarında cərəyan edən hadisələrin əsasən naxçıvanla bağlı olduğunu göstərmişlər naxçıvan süjetləri və toponimləri koroğlu əsli və kərəm və qaçaq nəbi dastanlarında da özünə yer almışdır naxçıvan folklorunda azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının bütün janrları təmsil olunmuşdur əsasən bu diyara xas olan janrlar haxışta gülümey yallıbaşı mahnılar və nümunələr də vardır diyarda xalq ədəbiyyatının mühüm qollarından olan aşıq sənəti də inkişaf etmişdir bu sahədə şərur və şahbuz rayonları fərqlənməkdədir hələ qədim zamanlarda bir çox görkəmli şairlər o cümlədən qətran təbrizi bir müddət naxçıvanda yaşayıb yaratmışdır atabəy məhəmməd cahan pəhləvanın sarayına yaxın olan təbiblər sulatnı kimi şöhrət qazanmış kəmaləddin naxçıvani şair kimi də məşhur idi əbubəkr ibn xosrovun atabəylər sarayında xidməti dövründə yazdığı məşhur munisnamə əsəri mühüm sosial əxlaqi motivləri və humanizmi ilə seçilir orta əsrlərdə əhməd ən nəşəvi nəcməddin naxçıvani hinduşah naxçıvani sadiq bəy ordubadi baba nemətullah naxçıvani fəzlullah nəimi və başqa mütəfəkkir azərbaycan alimləri eyni zamanda bədii əsərləri ilə də azərbaycan ədəbiyyatını zənginləşdirmişlər xix əsrdə maarifçilik hərəkatının geniş yayılması bu bölgədə də ədəbiyyat və mədəniyyətin sürətli inkişafına təkan verdi heyran xanım və qönçəbəyimin yaradıcılığında məhəbbət lirikası ilə yanaşı zəmanədən şikayət zülmə sosial ədalətsizliyə qarşı etiraz motivləri də güclüdür bu dövrdə naxçıvan ədəbi mühitində ciddi canlanma nəzərə çarpır ordubadda yaradılmış əncüməni şüəra ədəbi məclisi klassik ədəbi ənənələrlə yanaşı yeni maarifçi ədəbiyyatın da inkişafına müəyyən təsir göstərmişdir məclisin fəali üzvlərindən qüdsi vənəndi fəqir ordubadi əhmədağa şəmi və başqalarının yaradıcılığında klassik məhəbbət lirikasının ənənəvi mövzuları ilə yanaşı maarifçilik ideyaları tənqidi realistik stairik meyllər də əhəmiyyətli yer tutur t sidqinin ədəbi pedoqoji irsinin də azərbaycanın maarifçi realist ədəbiyyatına özünəməxsus yeri var xx əsrdə naxçıvan diyarı azərbaycanın ictimai ədəbi bədii fikrinə və mədəniyyətinə bir sıra böyük şəxsiyyətlər bəxş etmişdir dahi yazıçı dramaturq və publisist molla nəsrəddin jurnalının yaradıcısı cəlil məmmədquluzadənin yaradıcılığı realis demokratik azərbaycan ədəbiyyatı tarixində müstəsna yer tutur ədib çay dəstgahı kişmiş oyunu danabaş kəndinin əhvalatları və ii kültəpə sədərək maxta ovçular təpəsi daşarx qızılburun şahtaxtı qarabağlar külüs kolanı və s müxtəlif əmək alətləri məişət və bəzəkəşyaları aşkara çıxarılmışdır arazın sol sahilində yaşamış qədim tayfaların sosial həyat tərzi dini ideoloji dünyagörüşləri inamları vəadət ənənələri bu dövrün sənətkarlığında öz əksini tapmışdır naxçıvanın tunc dövrü mədəniyyəti üçün səciyyəvi sayılan yüksək ustalıqla hazırlanmış bədii tərtibatlı boyalı gil qabları bu dövrdə naxçıvanda bir sıra xüsusiyyətləri ilə fərqlənən boyalı qablar mədəniyyəti təşəkkül tapmışdır rəngarəng motivli bəzəklər həmçinin tunc və gümüşdən nəfis zərgərlik məmulatı qızıl bəzək əşyaları müxtəlif minerallardan hazırlanmış muncuqlar metal ağac sümük gil və daşdan zərif sənətkarlıq əsərləri gil və daş heykəlciklər buna parlaq sübutdur qədim sənətkarlığın mühüm sahəsi olan dulusçuluq naxçıvan ərazisində e ə iv minillikdə yaranmışdır arxeoloji materiallar göstərir ki eneolit və tunc dövrlərinə aid gil qablar dulus çarxlarında hazırlanmış və xüsusi kürələrdə bişirilmişdir dulus kürələrinin ən qədim qalıqları i kültəpə yaşayış yerində aşkar olunmuşdur tunc dövrünə aid ii kültəpə yaşayış yerindən əl ilə qismən də dulus çarxında hazırlanmış müxtəlif formalı sadə həndəsi və nəbati naxışlar insan heyvan və quş təsvirləri ilə bəzədilmiş boyalı qab nümunələri məlumdur yüksək keyfiyyəti rəngarəngliyi və çeşidli formaları ilə seçilən dulus qablarının bəzədilməsi şüyrələnməsi şirlənməsi xalq sənətinin mühüm sahələridir naxçıvan eyni zamanda dünyanınən qədim metal işləmə ocaqlarından biridir i kültəpənin ən qədim mədəni təbəqəsindən müxtəlif mis mərgümüş nikel mərgümüş qatışığı olan alətlər və bəzək nümunələri əldə edilmişdir ordubad rayonunun plovdağ nekropolundan çoxlu tunc sancaqlar kültəpədən tunc dövrünə aid başı ilgəkli dörd sancaq bıçaq parçası və sair tapılmışdır arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkara çıxarılmış materiallar naxçıvanın qədim sakinlərinin sümükdən və daşdan əmək alətləri və bəzək hazırlamaq məharətinə malik olduqlarını göstərmişdir toxuculuq peşəsinə aid daş sümük və gil iy başlıqlarına həmçinin çox zərif parça qalıqlarına rast gəlinmişdir orta əsrlərdə misgərlik zərgərlik ipəkçilik xalçaçılıq kimi sənətlər xüsusilə vüsət almış yüksək sənətkarlıq və zövq ilə hazırlanmış müxtəlif məişət əşyaları və zərgərlik məmulatları şöhrət qazanmışdı bu sənətkarlıq məhsulları xarici bazarlara da ixrac edilirdi bədii metal ustası osman ibn salman naxçıvaninin oyma naxışlarla bəzədilmiş bürünc dolçası fransanın məşhur luvr muzeyində sərgilənməkdədir erkən orta əsrlərdən başlayaraq istehsal texnikası təkmilləşmiş ipək istehsalında ayaqla hərəkətə gətirilən təkərli mancanaqlar baramaaçan dəzgahlar ipək karxanalarında mütəhərrik toxucu dəzgahları tətbiq olunmuşdur ordubad şəhəri azərbaycanın ipək parça istehsal edən əsas mərkəzlərindən biri idi culfa ordubad və naxçıvanda bez istehsalı bəzzazlıq sənəti də geniş yayılmışdı azərbaycanın qədim xalçaçılıq ənənəsinin formalaşmasında naxçıvanın da öz rolu vardır orta əsrlərdə naxçıvanda xalçaçılıq sənəti daha da inkişaf etmiş sonrakı dövrlərdə naxçıvan əhalisinin məişət və iqtisadiyyatında mühüm yer tutmuşdur naxçıvan xalçaçılıq məktəbi azərbaycan xalçaçılığının xüsusi bir qolunu təşkil edir naxçıvanda xalçaçılıq bu gün də yaşadılmaqdadır naxçıvanda təsviri sənətin kökləri qədim gəmiqaya rəsmlərinə e ə vii i minilliklər gedib çıxır bu diyarın qədim sakinlərinin dünyagörüşünü bədii estetik təfəkkürünü əks etdirən həmin rəsmlərdə onların təsərrüfat həyatı və məişəti əbədiləşdirilmişdir ərazidən tapılmış maddi mədəniyyət nümunələri xüsusilə əlincəçay vadisindəki zoğala yaşayış yerindən tapılmış sütun altlıqları orijinal tunc qrifon fiqurları vi vii əsrlər cavanşirin tunc heykəli və s sənət əsərləri naxçıvanda təsviri sənətin qədim tarixindən xəbər verir orta əsrlərdə bütün müsəlman şərqində olduğu kimi naxçıvanda da xəttatlıq kitabşünaslıq və miniatür sənəti inkişaf etmişdir naxçıvanın məşhur sənətkarlarından nəşəvi həddad ibn asim xi əsr izzəddin əbülfəzl dövlətşah əs sahibi xii əsr ətiq ordubadi mirzə məhəmməd ordubadi xvi xvii əsrlər və başqaları bütün yaxın şərqdə məşhur olmuşdu görkəmli şair usta zeynal nəqqaş xix əsr həm də məşhur nəqqaş idi naxçıvanda peşəkar rəssamlıq sənəti xx əsrin əvvəllərində yaranmışdır realist azərbaycan rəssamlığının banisi bəhruz kəngərlinin əsərlərində dövrün kaloriti öncül mövzuları əksini tapmışdır azərbaycan boyakarlığında mənzərə və portret janrlarının təşəkkülü onun adı ilə bağlıdır ermənilərin azərbaycanlılara qarşı törətdikləri soyqırımı nəticəsində doğma yurdundan didərgin düşmüş insanların portretlər silsiləsi qaçqın qadın ci il azərbaycan dövlət incəsənət muzeyi və sair əsərlər təkcə rəssamın yaradıcılığında deyil həm də azərbaycan boyakarlığında əhəmiyyətli yer tutur məşhur azərbaycan və türk boyakarı ibrahim səfi xalq rəssamları hüseyn əliyev və elmira şahtaxtinskaya əməkdar incəsənət xadimi əyyub hüseynov əməkdar rəssam cəmil müfidzadə də naxçıvan torpağının yetirməsidir əməkdar incəsənət xadimləri şamil qazıyev əyyub fətəliyev m qasımov isə əsasən teatr rəssamları kimi tanınmışdırlar ş qazıyevin çoban portreti tretyakov qalereyasında moskva sərgilənməkdədir naxçıvan mr də azərbaycan rəssamlar ittifaqının filialı fəaliyyət göstərir naxçıvanda meydan teatrı və şəbeh tamaşaları formasında teatr sənəti hələ qədim dövrdən mövcud olmuşdur peşəkar teatrın isə yaşı var ci ildə tanınmış ziyalı e sultanovun təşəbbüsü ilə naxçıvanda əsas üzvləri müəllimlərdən ibarət olan müsəlman şiə incəsənəti və dram cəmiyyəti ziyalı məclisi yaradılmışdı e sultanov cü ildə birpərdəli tatarka azərbaycan qızı pyesini yazmışdı cəmiyyət və məclis üzvlərinin təşəbbüsü ilə avqust cı ildə mütərəqqi ziyalılardan hacı nəcəf zeynalovun naxçıvanın zaviyə məhəlləsindəki evində m f axundzadənin müsyo jordan və dərviş məstəli şah komediyası oynanıldı bu tamaşa ilə naxçıvan teatrının əsası qoyuldu naxçıvan teatrının təşəkkülündə e sultanovla yanaşı c məmmədquluzadə m t sidqi q şərifov ə sultanov m c şürbi sonralar isə b naxçıvani r təhmasib ə qəmküsar r isfəndiyarlı və başqalarının da rolu olmuşdur azərbaycan teatrının müqtədir ustadları h ərəblinskinin m əliyevin s ruhullanın tez tez naxçıvana gələrək yerli aktyor və rejissorlarla birgə tamaşalar göstərməsi naxçıvan teatrının peşəkarlıq səviyyəinin artmasına və püxtələşməsinə güclü təsir göstərmişdir xx əsrin ci illərindən naxçıvan teatrı yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur bu dövrdə naxçıvan aktyorları vahid truppada birləşdi ci ildə naxçıvan şəhərində naxçıvan dövlət dram teatrı yaradıldı h cavid və c cabbarlının pyeslərinin tamaşaya qoyulması naxçıvan teatrına yeni ab hava gətirdi azərbaycan hökumətinin sentyabr cu il tarixli qərarı ilə uşaq və yeniyetmələrin milli mənəvi əxlaqi dəyərlər ruhunda tərbiyəsini gücləndirmək dünyagörüşünü formalaşdırmaq məqsədi ilə naxçıvan dövlət kukla teatrı yaradılmışdır naxçıvan diyarında ta qədimdən həm xalq musiqisi həm də klassik musiqi muğam yanaşı şəkildə yayılmışdı musiqi mədəniyyətinin inkişafında xalq yaradıcılığının xalq mahnı və rəqs havalarının aşıq sənətinin mühüm rolu olmuşdur mövsüm və mərasimlərlə üzərliksalma xan bəzəmə cangülüm duvaqqapma və s əmək fəaliyyəti ilə bağlı nəğmələr qodu qodu sayaçı sözləri xırman nəğmələri naxçıvanın musiqi folklorunun qədim nümunələridir xalq mahnıları habelə toy mərasimi ilə bağlı haxıştalar gülümeylər rəqs havaları xüsusilə xalq yaradıcılığının sintetik janrı vokal və instrumental musiqini özündə birləşdirən yallı və yallıbaşı mahnılar bu sahədə şərur bölgəsi seçilir geniş yayılmışdı xalq yaradıcılığında özünəməxsus yeri olan aşıq sənəti əsasən şərur və şahbuz bölgələrində yayılmış və inkişaf etmişdir peşəkar klassik musiqi muğam ifaçılığı xanəndəlik isə əsasən ordubad və naxçıvanda yayılmışdı məşhur çalğıçı muradağa naxçıvanlı osmanlı sultanı iv muradın saray musiqiçisi kimi fəaliyyət göstərmişdir xix əsrin sonu xx əsrin əvvəllərindən naxçıvanda da müasir musiqi formalarına maraq artdı həmin dövrdə bu bölgədə dramatik və musiqili teatr yarandı açıq konsertlər təşkil edilməyə başlanıldı xx əsrin ci illərindən başlayaraq naxçıvan şəhərinin mərkəzi istirahət parkında nəfəsli alətlər orkestrı və şərq üçlüyü konsertlər verirdi sonralar onları xalq çalğı alətləri ansamblı əvəz etdi gürcüstan sakartvelo cənubi qafqazda dövlət gürcüstan şərqi avropa ilə qərbi asiyanın kəsişməsində yerləşir şimalda rusiya şərqdə azərbaycan cənubda ermənistan və türkiyə ilə həmsərhəddir ölkənin qərbində isə qara dəniz yerləşir paytaxtı və ən böyük şəhəri tbilisi şəhəri ümumi sahəsi kvadrat kilometrdir gürcüstan ci ildə ssri dən müstəqilliyini əldə etmişdir gürcüstan qədim tarixə malik bir ölkədir gürcüstanın tarixi qədim kolxida və iberiya krallıqlarına gedib çıxır dünyada xristanlığı qəbul edən ci dövlət olan gürcüstan xi və xii əsrlərdə ən qüdrətli çağını yaşamışdır xix əsrin əvvəlində rusiyaya birləşdilib ci ildə müstəqillik əldə etsə də qısa müddətdən sonra rsfsr tərəfindən işğal olundu gürcülər özlərini kartveli gürcü tək hal və kartvelebi gürcülər cəm hal ölkələrini sakartvelo gürcüstan kartvel və ya gürcü diyarı dillərini kartuli gürcücə kartvelcə və ya kartuli ena gürcü dili kartvel dili olaraq adlandırır kartvelebi adlanan qrup isə sadəcə gürcülərin əksəriyyətini deyil gürcüstanın digər kartveldilli millətlərini də bunlara meqrelləri və svanları aid etmək olar əhatə etməkdədir qonşuları və bölgə xalqları tərəfindən gürcülər fərqli adlarla tanınırlar azərbaycanlılar gürcü gürcülər gürcüstan türklər gürcü gürcüler gürcistan farslar qorci qorciha qorcestan ermənilər vratsi vratsineri vrastan ruslar qruzin qruzinı qruziya ifadələrini istifadə edirlər ingiliscə isə georgian corcian georgians corcians və georgia corciya adları istifadə edilirlər fars dilindən qaynaqlanan gürcü sözünün mənşəyi haqqında iki fərqli yanaşma mövcuddur bunlardan birincisi qədim yunan və latın mənşəli təsərrüfatla əlaqəsi olan mənasında işlənən georgos georgicus sözündən əmələ gəldiyinə dair teoremdir bir başqa yanaşma isə qədim fars dövlətində gürcülərin gurcan və ya gurc olaraq adlandırıldığı və gürcü georgian kimi adların farsca gorg canavar sözündən gəldiyi və bu sözdən yaranmış olmasıdır uzaq keçmişdə bu ərazilərdə yunanlara və romalılara məlum olan iki dövlət mövcud idi iberiya və kolxida bu dövlətlər ci ildə xristianlıq qəbul etdilər bizans və ərəb idarəsindən qurtarıb gürcü məlikləri xi əsrdə torpaqlarını birləşdirib müstəqil gürcü şahlığını yaratdılar xii əsrdə bu şahlıq qonşu əraziləri fəth edib güclü bir dövlətə dönür xiv əsrdən bəri monqollar iranlılar və osmanlılar ölkəyə hücum edib müstəqilliyinə dəfələrlə son qoyurdular cü ildə gürcü kartli kaxeti şahı irakli ii rusiya ilə georgievsk müqaviləsini imzaladı bu müqavilə əsasəm rusiya gürcüstana mühafizə tə min etsə də qacarlar hələ də ölkəyə qarşı hücum etməyə davam edirdi ci ildə gürcüstan rusiya tərəfindən zəbt edildi rusiya qərbi gürcü imereti çarlığını da özünə tabe etdi ci ilə ci illər arasında gürcüstan müstəqil respublika idi ci ildə rus ordusu gürcüstana daxil olub müstəqilliyi ləğv etdi və ssri nin tərkibində gürcüstan sovet sosialist respublikası yaradıldı cı illərdə gürcüstan zaqafqaziya sovet federativ sosialist respublikasına daxil idi ci ildən bəri gürcüstana respublikası müstəqil ölkədir gürcüstanın iqlimi coğrafi bölgələr üzrə dəyişkəndir qafqaz dağlarının soyuq şimal küləklərini və ölkənin qaradənizdən gələn nəmli və isti bir hava axınının təsirində qalması iqlimin yumşaq və yağışlı olmasına imkan yaradır qara dənizə yaxın kolxida ovalığında isə astropikal iqlim özəllikləri görülür əsasən payız və qış aylarında yağan yağışlar qərbdən şərqə doğru getdikcə azalır kolxida ovalığında ildə orta hesabla mm olan yağış miqdarı kartli və kaxetiya yaylalarında miliimetrə qədər azalır yay və qış arasındakı istilik fərqi qərbdə çox dəyişkən quru iqliminin hökm sürdüyü şərqə daha çoxdur gürcüsdan qədim döv gürcüstanın ən vacib faydalı qazıntı ehtiyatları marqans mis arsen qurğuşun sink filizi və digər metal filizi yataqları həmçinin neft və daş kömürdür gürcüstanın əsas neft yataqları kolxida düzənliyində və kaxetiya regionunun cənub hissəsində azərbaycanla sərhəd ərazilərdə yerləşir neft yataqları metr dərinliklərdə yerləşir daş kömür ehtiyatları əsasən qərbi gürcüstanda yerləşir onun ehtiyatları bir neçə yüz milyon tondur dəmir filizi ehtiyatı milyon ton marqans yataqları ehtiyatı milyon ton həcmində dəyərləndirilir təbii su ehtiyatları baxımından zəngin bir ölkə olan gürcüstanda böyük qafqaz dağlarının buzlaqlarından qidalanan bzibi kodori inquri tsxenitskali və rioni çayları qara dəniz hövzəsinə daxildirlər mənbəyi türkiyədən başlayan çorux çayı batum yaxınlarında qara dənizə kür isə xəzər dənizinə tökülür kürün qolları olan liaxvi çama tana tedzami araqvi iori qabırrı və alazani qanıx dan əkin sahələrinin sulanmasında əhəmiyyətli yer tutur cavaxetiya vulkanik yaylasında olan irili xırdalı bir neçə göl yağış və yeraltı su mənbələrindən qidalanır bu göllərdə bol miqdarda forel ve sazan balıqları var gürcüstan səth şəkilləri baxımından üç bölgəyə ayrılır qərbdən şərqə doğru getdikcə yüksələn böyük qafqaz sıra dağları ölkəni rusiya federasiyasından ayırır ən yüksək zirvələri təşkil edən şxara m kazbek m rustavi m tetnults m və uşba m bu bölgədədir cənubdakı kiçik qafqaz dağları daha alçaq olub yüksəklik didi abuli doruğunda ancaq metrə qədər çıxır şimal və cənubdakı dağlıq kütlələr arasında qalan çöküntü alanının qərb tərəfində kolxida ovalığı şərqdə kartli və kaxetiya yaylaları var bol yağış alan kolxida ovalığında astropikal bitki örtüyü görülür və burada bambuk evkalipt palma kimi ağacların da yetişməsinə uyğun şərait var qaradənizə yaxın bölgələrdə metrə qədər gürgən və metrəyə qədər şam ağaclarından yaranan meşələr hakimdir daha yüksəklərdə isə otlaqlar yerləşir torpaqlarının üçdə biri meşələrə örtülü olan ölkədə şam ladin meşə şabalıd ağcaqayın küknar dişbudaq ve ihlamur boldur meşələrin yüksək yerlərində və dağlarda dağ keçisi karaca çöl donuzu ayı vaşaq tülkü və qurd kimi heyvanlar çaylarında bol miqdarda balıq yaşayır gürcüstan muxtar respublikadan və diyardan ibarətdir muxtar respublikalara acarıstan və abxaziya aiddir onların hər ikisi sovet dövründə yaradılmış və müasır gürcüstan konstitutsiyası tərəfindən tanınırlar separatist cənubi osetiya isə administrativ olaraq şida kartli regionuna daxildir digər region isə quriya imeretiya kaxetiya yuxarı kartli mtsxeta mtianeti raça leçxumi və kvemo svaneti sameqrelo zemo svaneti samtsxe cavaxeti aşağı kartli regionlarıdır sağdakı cədvəldə gürcüstanın inzibatı dairələri və onların mərkəzi şəhərləri göstərilmişdir bu regionlar özləri də inzibati olaraq rayonlara bölünürlər ümumi olaraq gürcüstanda rayon mövcuddur gürcüstan aqrar sənaye ölkəsidir cü ildən etibarən iqtisadiyyatı sabit artım tempi kiçikhəcmli büdcə kəsiri cı ildə üdm in i həcmində valyuta ehtiyatlarının sürətlə artması xarici dövlət borcunun idarəolunan səviyyəyə düşməsi və inflyasiya proseslərinin sürətlənməsi ilə xarakterizə olunur gürcüstanın üdm istehsalı cı ildə milyard dollar olduğu halda cu ildə milyard dollara yüksəlib müqayisə üçün onu bildirək ki cı ildə ermənistanın ümumi daxili məhsul üdm istehsalı indiki cu il qiymətlərlə milyard dollar idisə cu ildə milyard dollar azərbaycanda isə cı ildə olan milyardlıq üdm istehsalı cu ilin yekununda milyard dollarlıq istehsala çatıb cı ildə gürcüstan iqtisadiyyatı cənubi qafqaz iqtisadiyyatının faizini təşkil edirdi cu ildə isə gürcüstan cənubi qafqaz iqtisadiyyatının faizini formalaşdırır cu ildə gürcüstanda adambaşına düşən üdm məbləği min dollardır cı ildə isə bu göstərici dollar olub bu göstəricilər onu bildirir ki ötən il ərzində gürcüstan iqtisadiyyatında artım çox cüzi olub proqnozlara görə ci ildə gürcüstanın ümumi daxili məhsulu milyard dollar olacaq sənayesi gürcüstan ssr sənayesi ci ildə cü ilə nisbətən dəfə artmışdır maşınqayırma kimya sənayesi və elektroenergetika sürətlə inkişaf etdirilməsinə baxmayaraq hələlik kənd təsərrüfatı xammalını emal edən sahələri üstünlük təşkil edir yeyinti sənayesi məhsul istehsalına görə birinci yeri tutur onun tərkibində meyvə tərəvəz konserv sənayesi həlledici rol oynayır çay fabrikləri qərbi gürcüstanın çayçılıq rayonlarında yerləşir və tbilisidə və ssri nin bir sıra şəhərlərindəki çay şökmə və doldurma fabriklərinə xammal veriri şərabçılıq əsasən alazan dairəsində kaxetiya pioni çayının aşağı axarında imeretiya və şərab doldurma isə tbilisi şəhərində inkişaf etdirilir o cümlədən şampan şərabı meyvə tərəvəz konservi müəssisələri tərəvəzçilik və bağçılıq rayonlarında yerləşir yüngül sənaye yun ipək pambıq parça dəri ayaqqabı istehsalı ilə təmsil olunmuşdur ipəkçiliyin əsas mərkəzlərində ipək sarıma və ipək parça toxumu tbilisi və kutaisi fabrikləri yaradılmışdır tbilisdə mahmud parça və trikotaj əyirmə qoridə pambıq parça kombinatları da var kimya sənayesi azot kübrələri kimya əczaçılıq preparatları kaprolaktam və sintetik liflər istehsal edir rustavidə maşınqayırmanın ixtisaslaşması zaqafqaziya təsərrüfatının tələbatı ilə sıx bağlıdır tbilisi və batumi şəhərlərində çay yığımı və emalı şərab konserv ipək toxuculuğu sənayesi üçün maşın və avadanlıqlar istehsal olunur bundan əlavə tbilisidə metalkəsən dəzgahlar magistral elektrovozları mürəkkəb və dəqiq elektron cihazları hazırlanır kutaisidə yük avtomobilləri traktorlar dağ mədən çayyığan kombayınlar və şaxta avadanlıqları istehsal olunur rustavinin metallurgiya kombinatları çuqun polad prokat və boru istehsal edir çiaturidə çıxarılan manqan zestafoni ferroərintilər zavodunda əridilir tbilisi yaxınlığında mis kolçedani və polimetal filizi çıxaran və emal edən madneuli dağ mədən kombinatı tikilmişdir ssri dağıldıqdan sonra digər respublikalar kimi gürcüstan da müstəqil ordu quruculuğuna başladı lakin keçmiş sovet ittifaqının digər regionlarından fərqli olaraq gürcüstanda ordu quruculuğu bir qədər fərqli aparıldı gürcüstan müstəqilliyə müharibə ilə başladı cənubi osetiya və abxaziya gürcüstanın başağrısına çevrildi məhz buna görə gürcüstanın ordu quruculuğunda problemlər yaşandı məhz ci illərdən sonra gürcüstanda ordu quruculuğuna start verildi gürcüstan silahlı qüvvələri nato ölkələri hesabına formalaşdırılıb cü ildə gürcüstanda baş verən narıncı inqilabdan sonra hakimiyyətə gələn mixail saakaşvili ölkədə digər sahələrlə yanaşı orduda da ciddi islahatlara başladı ilk növbədə ordunun rusiya sistemindən nato standartlarına keçidinə başlanıldı digər sahələrdən fərqli olaraq silahlı qüvvələrin modernləşdirilməsi daha sürətlə aparıldı və demək olar ki ölkə büdcəsinin çox hissəsi orduya yönəldildi məhz ölkənin xarici dövlətlərdən aldığı çoxsaylı kreditlər bu gün gürcüstan üçün üçün nəhəng həcmdə borc yaratmışdır hazırda gürcüstanın silahlı qüvvələri quru qoşunlarından hərbi hava və hava hücumundan müdafiə qüvvələrindən hərbi dəniz qüvvələrindən eləcə də milli qvardiyadan ibarətdir şəxsi heyətin ümumi sayı minə nəfərə yaxındır səfərbərlik ehtiyatı minə yaxındır amma prezident mixail saakaşvili bir neçə il əvvəl bəyan etmişdi ki gürcüstan silahlı qüvvələrinin şəxsi heyəti min nəfərə qədər olacaq ölkənin quru qoşunlarında min hərbi qulluqçu digər məlumata görə min nəfər xidmət edir ci ilin əvvəlinə olan məlumata görə quru qoşunlarına aşağıdakılar daxildir gürcüstan silahlı quru qoşunlarında tank ədəd t ədəd t ədəd bmp ədəd bmp ədəd brdm ədəd btr və ədəd btr ədəd mtlb ədəd artilleriya sistemi ədəd mm lik qiaçint b topları ədəd mm lik msta b qaubitsaları ədəd mm lik d qautibsaları sau pion msta s dana akasiya qvozdika ədəd bm qrad ryas reaktiv yaylım atəş sistemi ədəd rm ryas ədəd uraqan ryas var hhq və hhm də min hərbi qulluqçu xidmət edir buraya daxildir hhm əlahiddə diviziyası kutaisi marneuli və kopitnaridə aviabazalar alekseyevka aerodromu aviasiya ədəd su təyyarəsindən ibarətdir digər məlumatlara görə gürcü ordusunda ədəd su t ssri istehsalı və ədəd su scorrion israilin elbit system şirkəti müasirləşdirib var bundan başqa aviasiyada ədəd miq ədəd yak ədəd l delfin təlim təyyarəsi ədəd an desant təyyarəsi ədəd yak ədəd miq cəbhə qırıcısı ədəd l alca var orduda mi və mi vertolyotları var aviasiyada əlahiddə eskadrilya var hhm ə ədəd strela zenit raket kompleksi şilka neva iqla və strela daxildir ukrayna istehsalı rls d m kompleksi var hdq yə min hərbi qulluqçu daxildir komanda qərargahı və əsas baza potidə yerləşir hdq yə eləcə də dəniz eskadrilyası dəniz piyadası poti sahil mühafizəsi bölməsi daxildir hdq nin silah və texnikası aşağıdakılardan ibarətdir dioskuriya raket kateri ci il istehsalı fransa istehsalı gəmi cü ilin əvvəlində yunanıstanda təmir olunub su tutumu tondur tbilisi raket kateri batumi və akmeta artilleriya katerləri iveriya mestia kutaisi bofors tsxaltubo qali keşikçi katerləri qantiadi patrul kateri bundan başqa kiçik desant katerləri və yardımçı gəmilər mövcuddur bir sıra katerlər ssri nin sərhəd qoşunlarından qalıb hazırda onlar təmir olunub iki point tipli keşikçi kateri abş sahil mühafizəsi tərəfindən verilib bundan başqa gürcüstan silahlı qüvvələri öz arsenalına türkiyə istehsalı olan ejder və otokar cobra btr lərini daxil edib nato standartlarına keçmiş gürcü ordusu ci il avqust hadisələri zamanı az qala məhv olmaq təhlükəsi altında qalmışdı həmin müharibə gürcüstan ordusunda kifayət qədər nöqsanların olduğunu bir daha üzə çıxardı gürcüstan ordusu həm də xaricdə bir çox sülhməramlı və hərbi əməliyyatlarda iştirak edir ci ilin əvvəlinə olan məlumata görə əfqanıstanda gürcü hərbçisi xidmət edir ci ilin payızından onların sayının nəfərə çatdırılıb ümumilikdə cü ilin iyun ayına qədər əfqanıstanda gürcü hərbçisi öldürülüb daha əsgər isə yaralanıb əhalisinin sayına görə gürcüstanda ən böyük şəhər milyon əhalisi olan paytaxt tbilisidir ikinci böyük şəhər isə imeretiya regionunda yerləşən əhalisi olan kutaisidir lakin son illərdə gürcüstanda şəhərlərin demək olar ki hamısının əhalisi azalmaqdadır belə ki cu ildə tbilisi əhalisi nəfər idi həmçinin kutaisinin əhalisi də həmin ildə nəfər olsa da cu ildə onun da əhalisi azalmışdır aşağıdakı cədvəldə gürcüstanın ən böyük şəhərlərinin əhalisi göstərilmişdir gürcüstan reyestr xidmətinin məlumatına görə ci il üçün ölkədə ən populyar soyad aşağıdakılardır nəfər əhalisinin nəfərini və ya ni xristianlar nəfərini və ya ni müsəlmanlar nəfərini və ya ni iudaistlər nəfərini və ya ni isə digərləri təşkil edir iraq yaxın şərqdə dövlət iraq dünyanın ən qədim mədəniyyətlərinin beşiyi olmuş aşağı mesopotamiya bölgəsində qurulmuş dövlətdir hal hazırda iraq yaxın şərqdə strateji mövqeyi sahib olduğu neft ehtiyatları və əkinçiliyə əlverişli torpaqları ilə bölgənin geopolitik əhəmiyyətə malik ölkələrindən biridir iraq səudiyyə ərəbistanından sonra dünyanın ən böyük ikinci neft ehtiyatına malikdir ən böyük şəhəri paytaxt bağdad olsa da digər məşhur şəhərləri mosul kərbala və əl nəcəfdir iraq uzun illər böyük britaniya tərəfindən idarə edilmiş böyük britaniyanın yaxın şərqdən tamamilə çəkilməsindən sonra bölgə üzərində əsas güc rolunu abş oynamağa başlamışdır iraq sözünün ölkə ərazisində qədim dövrlərdə yerləşmiş uruk şəhərinin adından götürüldüyü güman edilir bu barədə digər ehtimal isə iraq sözünün uzaq mənasını verdiyi və bu adın ölkə osmanlı imperiyası tərəfindən idarə olunduğu dövrlərdə mərkəzə olan uzaqlığına görə verilməsidir başqa bir ehtimal isə ərəbcə irak sözünün düzən mənasıdır bəzi mütəxəssis qiymətləndirmələrinə əsasən iraq əhalisinin ini ərəblər ini kürdlər ini türkmanlar ini assuriyalılar ni farslar ini isə digər xalqların nümayəndələri təşkil edir iraqın cəmi əhalisinin təxminən ni şiə ni isə sünni müsəlmanlar ni xristianlar ni digər dinlərə etiqad edənlər təşkil edir sünnülüyün hənəfi və az sayda şafii məzhəbinə ölkənin müxtəlif rayonlarında yaşayan bədəvi ərəblər şəhər əhalisinin bir hissəsi ilk növbədə bağdad və bəsrə şəhərinin əhalisi yuxarı mesopotamiyanın ərəbləri eləcə də kürdlər türklər çərkəzlər türkmələrin böyük hissəsi ibadət edir iraqın mərkəzi və cənub hissəsində yaşayan əkinçi ərəblər farslar lurlar və türkmənlərin üçdə ikisi şiələrdir eyni zamanda az sayda əli ilahi kürdlər türkmənlərin bir hissəsi ismaililər bəhailər də vardır xristianlar ölkənin iri şəhərlərində eləcə də mosulun kənd yerlərində məskunlaşıblar onlar əsasən assuriyalır ermənilər və ərəblərin bir hissəsidir xristianların böyük qrupunu əsasən müxtəlif uniat kilsələrinin ardıcılları olan katoliklər təşkil edir onların əksəriyyəti xaldo katoliklərdir bununla yanaşı siro katoliklər min nəfər və erməni qriqoryanlardır latın ənənəvi katoliklər azlıq min nəfər təşkil edir ki bunlar da əsasən iraqda yaşayan əcnəbilərdir digər xristian təmsilçiləri nestorianlar min nəfər erməni qriqoryanlar min nəfər yakobitlər min nəfər pravoslavlar protestantlardır iudaistlər müəyyən bir dövrdə əhəmiyyətli sayda olsalar da ötən əsrin ci illərində israilə köçmüşlər və bu gün onların iraqdakı sayı yalnız nəfərdir ölkədə bir sıra qədim din və sektaların da ardıcılları vardır yezidilər min nəfər mosul kərkük və sincar rayonunda yaşayan kürdlərin bir hissəsi mandeylər min nəfər ən nəsiriyyə rayonunda məskunlaşmışlar iran körfəzi ölkələri arasında iraq səudiyyə ərəbistanı və irandan sonra km ilə ən böyük ərazisi olan ölkədir şimalda türkiyə qərbdə suriya və iordaniya şərqdə iran cənubda səudiyyə ərəbistanı və küveyt ilə həmsərhəddir iraqın iran körfəzi ilə əlaqəsi dənizə olan qısa sahili vasitəsilədir ölkə km lik quru sularına malikdir beləliklə tipik bir quru dövləti olan iraqın şimaldakı dağlıq ərazi xaricində hər tərəfdən təbii müdafiəsiz sərhədlərə malik olmasından əlavə dənizə çıxışı da qeyri kafidir iraqın qonşuları iran km səudiyyə ərəbistanı km suriya km türkiyə km küveyt km və iordaniya km ilə olan cəmi sərhəd uzunluğu km dir iraq cənub qərbi asiyada dəclə və fərat çaylarının orta və aşağı axınında yerləşmişdir əlverişli iqtisadi və siyasi coğrafi mövqeyi olan ərazisindən beynəlxalq əhəmiyyətli quru və hava yolları keçir iraq şimaldan cənuba təqribən qərbdən şərqə km məsafədə uzanır quru sərhədlərinin uzunluğu km dir ucqar cənub şərqdə km məsafədə iran körfəzinə çıxışı var relyefinə görə iraq əsasən düzən ölkədir ərazisinin çox hissəsini cənub qərbi asiyada ən böyük ovalıq sayılan mesopotamiya ovalığı tutur ovalığın səthində çökəkliklər çox vaxt daşqın və yeraltı sularla dolur və müvəqqəti göllər əmələ gətirir cənuba doğru getdikcə ovalıq genişlənir və delta ilə qurtarır dəclə fərat çaylarının orta axarında yerləşən ərazinin səthi dərə təpəlikdir qərbdə bu ərazi suriya ərazisinə daxil olur iran körfəzinə tədricən enən mesopotamiya ovalığı bağdaddan bir qədər şimalda babilistan ovalığı ilə əvəz olunur ölkənin şimal və şimal şərq hissəsi çətin keçilən dağlıq qərb hissəsi isə səhra tipli relyefə malikdir fiziki coğrafi xüsusiyyətlərinə görə iraqda dörd təbii rayon aşağı mesopotamiya yuxarı mesopotamiya şimali iraq dağlıq bölgəsi və əl bədiyə adlanan səhra ayrılır iraqın ən hündür yeri m iranla həmsərhəd bölgələrdədir xxi əsrin başlanğıcında iraq mədən sənayesi inkişaf etmiş orta səviyyəli sənaye aqrar ölkə idi ci ildə ölkənin daxili məcmui məhsulunun dəyəri mlrd abş dollarına yaxın idi o vaxt ölkənin milli valyutası olan bir dinar təqribən abş dollarına bərabər tutulurdu ci ildən sonra ölkə iqtisadiyyatı güclü dəyişikliklərə məruz qaldı müharibələr kamekadzelərin törətdikləri partlayışlar və terror aktları ölkəyə qarşı yönəldilmiş iqtisadi sanksiyalar başqa qadağalar maliyyə vəsaitlərinin həbs edilməsi və xoşagəlməz başqa səbəblər iqtisadiyyata viranedici zərbə vurdu hazırda iraq hökuməti iqtisadiyyatı bərpa etmək sahəsində aşağıdakı vəzifələri həyata keçirməyi planlaşdırır xix əsrin sonlarına qədər zəngin neft ehtiyatı hesabına neft sənayesi ilə əlaqədar köməkçi təsərrüfat sahələri yanacaq elektroenergetika neft kimya tikinti materialları istehsalı sənaye sahələri yaradılmışdır neftdən gələn böyük gəlirlər hesabına hərbi infrastruktur və ən yeni silahların və hərbi sursatların alınması işi geniş vüsət almışdı iraqda qışlar soyuq və quraq yaylar isə isti və buludsuz keçir ərazisinin çox hissəsinin səhra olması bu tip iqlim şəraitinin ortaya çıxmasına səbəb olur iran və türkiyə sərhədi boyunca uzanan şimaldakı dağlıq bölgələrə qışda tez tez qar yağır bəzən mərkəzi və cənubi iraqda sel baş verir ölkədə digər təbii fəlakətlərlə yanaşı toz və qum fırtınalarına da tez tez rast gəlinir iraqın əksərən geniş düzlüklərdən ibarət olan ərazi quruluşu var iran sərhədində geniş bataqlıqlar da mövcuddur ölkənin iqlimi şimalda və mərkəzdə subtropik kontinental aralıq dənizi tipli cənubda tropikdir həm dağlıq rayonlarda həm də mesopotamiya ovalığında yay qızmar quru qış isə yumşaq və rütubətli keçir iyul ayının orta temperaturu mosulda ölkənin şimalında bağdadda mərkəzdə bəsrədə cənubda dərəcədir yayda cənubda havanın hərarətinin dərəcəyədək qalxmasını tez tez müşahidə etmək olar yanvar ayının orta temperaturu mosulda müsbət bağdadda dərəcə olur şimaldakı dağlıq rayonlarda temperaturun dərəcəyədək azalması hallarına da rast gəlmək olar iraqda tez tez quru şimal və şimal qərb küləkləri əsir həmin külək ildə gün davam etdiyinə görə xəms in xəms ərəbcə deməkdir adlanan külək əsdiyi vaxt hər yer bozarır hava sarı rəngə çalır küləklə gələn qum adamı göz açmağa qoymur bu küləyi şimal ölkələrində qar yağan zaman baş verən çovğunla müqayisə etmək olar ölkə üzrə illik yağıntıların orta miqdarı mm ə yaxındır şimala xüsusilə dağlıq rayonlara yağıntı mm cənuba isə az mm düşür ən az yağıntı mm mesopotamiyanın cənub şərqinə düşür yuxarı mesopotamiyada dekabr ayında başlayan və tədricən ölkənin şərqini əhatə edən leysan yağışlar əksər hallarda güclü daşqınlarla nəticələnir islam ölkələrinin əksəriyyətindən fərqli olaraq iraq daxili sularla zəngindir yaxın şərqin ən böyük çayları olan dəclə uz və fəratın km orta və aşağı axınları iraq ərazisindədir şimal qərbdən cənub şərq istiqamətində axan dəclə və fərat əl qürnə şəhəri yaxınlığında birləşərək şətt ül ərəb mənası ərəb çayı adı altında iran körfəzinə tökülür fərat axını boyu heç bir qol qəbul etmir dəcləyə isə mənbəyi kürdüstan və zaqros dağlarında yerləşən böyük zab kiçik zab diala çayları tökülür və iraq ərazisində onun ən böyük qolları sayılır dəclə və fərat qolları ilə birlikdə mesopotamiya ovalığına kub metr həcmində su gətirir tez tez baş verən daşqınlar dəclə və fəratın aşağı axınında bataqlaşmış sahələr əmələ gətirmişdir hidrotexniki qurğuların tikintisi çaylarda su sərfini xeyli nizama salmışdır misir üçün nil pakistan üçün hind çayının iqtisadi əhəmiyyəti nə qədər böyükdürsə iraq üçün də dəclə və fərat bir o qədər əhəmiyyətlidir bu çaylar mesopotamiya ovalığının məhsuldar torpaqlarını suvarmaqla yanaşı əhalinin içməli su ilə təmin olunmasında da böyük rol oynayır çayların nəqliyyat arteriyası kimi də əhəmiyyəti böyükdür şətt ül ərəb çayında mövcud dərinlik metr dəniz gəmilərinin bəsrə şəhərinə qədər qalxmasına imkan yaradır ən qədim şərq mədəniyyətlərinin doğulduğu mesopotamiya ci illər arasında ərəb xilafəti torpaqlarına daxil edildi bölgə əməvilər və abbasilər xilafəti dövrlərində ən parlaq dövrəsini yaşamışdır o zamanlar bağdad dünyanın ən əhəmiyyətli mədəniyyət və ticarət mərkəzi idi iraq ci ildə müsəlmanlar tərəfindən fəth edilməsindən sonra xəlifə əli dövründə islamın mərkəzi halına gətirilmiş və xilafətin paytaxtı kufəyə köçürülmüşdür əli ilə əməvilər arasındakı siffin döyüşü də iraq sərhədləri daxilində baş vermişdir bu döyüşün ardında bölgə günümüzə qədər sürən fərqli təriqət və etnik qrupların mübarizələrinə səhnə olmuşdur əməvilər dövründən sonra abbasilər bölgəyə hakim olmuş daha sonra ci ildən etibarən bölgə səlcuqlular ın hakimiyyətinə girmişdir iraq ərazisi ci ildən etibarən isə monqol istilası na uğramış və iki əsr monqol idarəsində qalmışdır tarixi qaynaqlar dəclə çayının günlərlə mürəkkəb rəngində axdığı və minlərlə dərilik kitabı iran körfəzinə daşıdığını yazırlar daha sonra bölgə ağqoyunluların ci illər arasında isə səfəvilərin hakimiyyətinə girmişdir indiki iraq ərazisi cü ildən ci ilə qədər qısa müddətlik ististalar xaric olmaqla osmanlı imperiyasının tərkibində qalmışdır birinci dünya müharibəsi zamanı osmanlı imperiyasının yaxın şərqdən çəkilməsinə səbəb olan bəzi yerli üsyanlar olmuşdur bu üsyanlarda ingilislərin təşviqi ilə məkkə əmiri şərif hüseyindən də istifadə edilmişdir şərif hüseyin və oğullarına osmanlının yıxılmasından sonra qurulacaq olan böyük ərəb dövlətinin krallığı vəd edilmişdi lakin bunun əvəzində cı ildə böyük britaniya və fransa arasında əldə edilən sayks pikot müqaviləsinə əsasən bölgə hegemon avropa dövlətləri tərəfindən zəbt edildi bu razılaşmağa görə yeni süni dövlətlər quruldu sayks pikot xətti deyilən bu sərhədlər o dövrün şərtlərində dünyanın iki böyük imperialist gücü olan böyük britaniya və fransanın yaxın şərqə baxışlarını əks etdirir fransız və ingilis zabitlər bölgənin etnik və dini şəraitini nəzərə almadan yalnız öz mənafeləri istiqamətində təkcə xəritə üzərində mövcud olan yeni ölkələr meydana gətirməklə bəzi etnik qrupları da parçaladılar bu razılaşma nəticəsində qurulan dövlətlərdən iraq iordaniya və fələstin böyük britaniya bölgəsini suriya və livan isə fransa bölgəsini təşkil etmişdir yekun olaraq iraq sahib olduğu coğrafi xüsusiyyətləri etibarilə müdaxiləyə açıq olması səbəbilə müxtəlif güclərin hakimiyyətinə girmiş zəbtlərə uğramışdır ci ildə iraq osmanlı dövlətindən tamamilə ayrılmış və ci ildə təşkil edilən san remo konfransı ilə ingilis mandatına verilmişdir müasir iraq ci ildə osmanlı imperiyasının birinci dünya müharibəsində məğlub olması ilə ingilislərin ələ keçirdiyi osmanlı vilayətləri olan mosul bağdad və bəsrəni yeni bir siyasi vahid olaraq birləşdirməsinin nəticəsində dəclə fərat hövzəsinində qurulmuşdur ingilislər əvvəllər ölkəni birbaşa idarə etmək fikrində olsalar da xalqın sərt müxalifətilə qarşı qarşıya qalmışlar ortaya çıxan üsyanlarda xüsusilə şiə əhali əsas rol almışdır şiələrin əksəriyyətdə olduğu nəcəf bu dövrdə üsyanın mərkəzinə çevrilmişdir nəticədə ingilislər tərəfindən məhəmməd peyğəmbər in nəslindən olan kral feysəl iraqın başına keçirilmişdir bu üsulla ingilislər həm iraqa tamamilə hakim olmaq həm də osmanlının ardından ortaya çıxan xəlifə boşluğunu bu şəkildə dolduraraq digər islam ölkələrinə də təsir etməyi planlaşdırmışdır kral feysəl başa keçməsiylə birlikdə yaşanan ən əhəmiyyətli inkişaf ərəb xalqçılığının teorisyeni sati əl hüsrinin iraqa gətirilməsidir onun qurduğu ərəb birliyinə istiqamətli təhsil sistemi xüsusilə şiə qrupların reaksiyasını yığmışdır kral feysəl güclü və müstəqil bir iraq qura bilmənin yolunun güclü bir ordudan keçdiyini bilirdi bu səbəblə bu tip bir ordunun meydana gəlməsi üçün bütün gücü ilə çalışsa da iraqlı kürdlər və şiələrin mənfi rəftarıyla qarşılaşmış və əsgərə götürmələrdə daim problemlər yaranmışdır hər iki birlik də sünni ərəblərə əsgər olaraq xidmət etməyi rədd etmişlər sonrakı illərdə sünnilərlə şiələr arasındakı inteqrasiya müddəti yaşanmış qarşılıqlı evliliklər və ticarət əlaqələri olmuşdur gəlindiyində nəfərlik iraq parlamentində şiə üzv vardı cu ildə iraq hökuməti müstəqil bir dövlət olma yolunda ingiltərə ilə illik bir razılaşma imzaladı və iraq ci ildə millətlər cəmiyetinə müstəqil bir dövlət olaraq qatıldı kral farukun ölümünün ardından ölkədə dini və etnik qarşıdurmalar artdı ikinci dünya müharibəsi illərində hakim güclər arasında yaşanan mübarizə iraq üzərində də olmuşdur almanlar etdikləri inqilab ilə özlərinə yaxın bir hökuməti başa gətirsələr də edilən əks inqilab ilə ingilislər təkrar hakimiyyəti qurmuşlar ikinci dünya müharibəsi illərində türkiyə sərhədlərinə qədər gələn almanların məqsədlərindən biri də türkiyəni keçərək iraqdakı yandaşlarına yardım edib buradakı ingilis hakimiyyətini qırmaq idi lakin daha sonra alman ordularının rusiyaya qayıtması türkiyənin işğalı və iraqa çatma planlarından imtina etməsinə səbəb oldu ingilislər iraqı da almaniyaya qarşı döyüşə girməyə təşviq etsə də iraq rəhbərliyi türkiyəni nümunə götürərək eyni siyasətləri izləmiş və döyüşə girməmişdir israilin qurulması ilə ərəb türkiyə əlaqələri yeni bir dövrə girdi abşın təsiri ilə türkiyənin israil dövlətini tanıması ərəb ölkələrində reaksiya ilə qarşılandı türkiyə bu reaksiyaları azaltmaq və yeni müttəfiqlər tapa bilmək üçün iraqla yaxınlaşmağa çalışdı və abş və ingiltərənin aktiv iştiraklarıyla bağdad paktını imzalandı ikinci dünya döyüşü sonrası dünya üzərindəki güc tarazlıqlarında böyük dəyişmələr yaşandı ingiltərə hakimiyyətini itirərkən ortaya çıxan boşluğu abş və sovetlər doldurmağa başladı iraq isə bu dövrdə sovetlər birliyi yanında iştirak etdi iraqda yaşanan bu dəyişiklik orta şərqdəki bütün tarazlıqları alt üst etdi iraqdakı bu zərbədən təsirlənən suriyada bənzər bir əsgəri zərbə yaşandı orta şərqin tamamilə sovet rusiyanın hakimiyyətinə girməməsi üçün abş və ingiltərə hərəkətə keçdi abş livana əsgəri müdaxilə edərkən ingiltərə iordaniyadakı qarışıqlığı bəhanə edərək buranı işğal etdi orta şərqin əhəmiyyətli bir hissəsinin sovet təsiri altına girməsi abş və müttəfiqlərini narahatlıqlandırdı xüsusilə son dövrdə açıqlanan sənədlər türkiyənin iraq və suriyada yaşanan zərbələrin ardından abşın nəşr təzyiqiylə bu ölkələrə yönəlib bir işğal planı hazırladığı və daha sonra bəzi səbəblərdən ötəri bundan imtina etdiyini ortaya qoymaqda baas ərəb dilində yenidən diriliş mənasını verməkdədir cı ildə suriyada qurulan bu hərəkatın ilk nəzəriyyəçiləri əkrəm sinaqoqu ilə mişel əflaqdır eflak suriyalı bir xristian və bu ideologiyanın əfsanəvi lideridir baas ideologiyası məqsəd olaraq orta şərqdə tək bir ərəb dövləti qurulmasını mənimsəmişdir partiyanın şüarı birlik azadlıq və sosializm idi partiya ideologiyası partiya birliyinə və xarici nəşr təzyiqlərə qarşı dayanmağa söykənirdi baas hərəkatı suriyada ortaya çıxmışsa da iraqda da tərəfdar tapmışdır bəəs partiyası suriya və iraqda etdikləri inqilablarla iqtidarı ələ keçirmişdir səddam hüseyn və hafiz əsəd baas axınının son nümayəndələridir iran iraq müharibəsi ilində iranda yaşanan islam inqilabı oldu da kürd problemini həll etmək üçün irana bəzi güzəştlər verən iraq da bu ölkədə yaşanan rejim dəyişikliyindən faydalanaraq irana müharibə açdı hər iki ölkəyə də insani və iqtisadi olaraq böyük itkilər verdirən iran iraq müharibəsi ci ildə imzalanan atəşkəs andlaşmasıyla sona çatdı ikinci dünya müharibəsindən sonra başlayan soyuq müharibə bütün dünyanı iki düşərgəyə ayırmışdı cı illər sovetlərin həll edilmə müddətinə girməsinə və soyuq döyüşün nəticələnməsinə səhnə oldu iki qütblü bir dünyadan tək qütblü bir dünyaya doğru fəaliyyət xəritəsi təkrar çəkilməyə başlanması orta şərqə da əks olundu iraq cı ilin avqust ayından neft istehsal kvotalarını aşmaq və müzakirəli bölgələrdən neft çıxarmaqla günahlandırdığı qonşusu küveytı işğal edərək əli olaraq torpaqlarına qatdığını elan etdi səddam hüseynin uzlaşmaz gücü qarşısında bmtə üzv müxtəlif ölkələr abş liderliyində səudiyyə ərəbistana əsgərlərini yığmağa başladı bm təhlükəsizlik şurası iraqa yanvar nə kimi əsgərlərini küveytdən çəkməsi üçün bir xəbərdarlıqda etdi yanvar ci ildə başlayan və körfəz döyüşü olaraq bilinən çöl fırtınası hərəkatı sonunda fevral ci ildə küveyt qurtarıldı fevraldakı atəşkəsin ardından şimaldakı kürdlər və cənubdakı şiələr arasında başlayan qiyamlar iraq qüvvətlərin tərəfindən mərhəmətsizcə basdırıldı milyonun üzərində iraqlı kürd türkiyə və irana sığındı bunun üzərinə müttəfiq qüvvətlər paralelin şimalı və paralelin cənubundakı bölgələri iraq uçuşlarına qadağan etdilər abş rəhbərliyindəki müttəfiq qüvvələr və illərində iraqa qarşı hava hücumları təşkil etdi körfəz müharibəsindən sonra tətbiq edilən bm embarqosu cı ildə başlayan qida qarşılığı neft proqramıyla yumşadıldı abş və birləşmiş krallıq liderliyindəki koalisiya qüvvətləri iraqı kütləvi qırğın silahlarından təmizləmək səddam hüseynın terrora verdiyi dəstəyi kəsmək və iraq xalqını azadlaşdırmaq bəhanəsiylə iraqdakı bəəs rejiminə qarşı hücuma keçdi mart də başlayan hava hücumu və onu izləyən quru harekatı sonunda aprel də paytaxt bağdada girən koalisiya gücləri səddam hüseyn iqtidarını aşırtdı apreldə iraq tamamilə koalisiya güclərinin yoxlamasına keçdi bundan sonra bir müddət müəyyən bir müqavimət reallaşmadı dekabr də səddam hüseyn tutuldu sonrakı dövrlərdə işğalçı abş güclərinə qarşı bir müqavimət başladı və indiki vaxtda da bəzən çox şiddətli olaraq xüsusilə fəllucədə davam etməkdədir bunun yanında şiələr ilə sünnilər arasında dərin bir ayrışma ortaya çıxmış və sanki vətəndaş müharibəsini xatırladan indiki vaxtda da davam edən şiddətli qarşıdurmalar yaşanmaqdadır terror təşkilatları tərəfindən də təşkil edilən hücumlarda çox sayda insan ölmüşdür başlarında işğalın başladığı mart dən bəri ətrafında abş əsgəri ölərkən milyondan çox iraqlının şiddət qarşıdurma və müqavimət hadisələri nəticəsni öldüyü ifadə olunmuşdur ayrıca abş ın iraqlı məhbuslara etdiyi işgəncələr skandala gətirib çıxarmışdır bunun yanında kefi tətbiqlər nəticəsni öldürülən iraqlı vətəndaşlara rast gəlinmişdir iraq inzibati cəhətdən mühafazaya qəzaya ərəbcə bölünür suriya ərəb ya da rəsmi adıyla suriya ərəb respublikası ərəbcə əl cumhuriyyetü l arabiyyetü s suriyye orta şərqdə livan israil iordaniya iraq və türkiyə ilə qonşu bir ölkədir aralıq dənizinə bir sahili var suriyanın paytaxtı və ən böyük şəhəri dəməşqdir rəsmi məlumatlara görə suriyanın ümumi əhalisi cü ildə milyon min idi mart ci ildə yaxın şərqdəki dalğalanmalardan ictimai mitinqlərlə başa çatdı hökumət mart ci ildə istefa etdi ictimaiyyətin islahat istəməsi və onlarla insanın ölümü nəticəsində məhəmməd naci əl otari baş nazir oldu hökumət formalaşana qədər məhəmməd nacan əl otari müvəqqəti olaraq bəşər əsəd tərəfindən baş nazir vəzifəsinə təyin edildi eyni gündə bir çox şəhərlərdə xüsusilə də paytaxt şam şəhərində on minlərlə nümayiş keçirildi nəfərdir suriyada təxminən milyon əhali yaşayır suriyalılardan başqa livanlılar fələstinlilər iordaniyalılar az sayda isə maltalılar bu ölkənin vətandaşlarıdır iqtisadiyyatın aparıcı sahələrini ələ keçirən suriya hökuməti planlı inkişaf yolunda ilk addımlarını atmağa başladı ilk beşillik planın yerinə yetirilməsi üçün iqtisadiyyata mlrd suriya funtu məbləğində kapital qoyulmuşdu bu plana görə ölkənin ümumi sənaye artımı hər il faizdən az olmamalı idi rəsmi dil ərəb dilidir müasir ərəb dialektindən istifadə olunur ölkənin şimal qərbində kürd və türk dillərindən istifadə olunur suriyada əhalinin əksər hissəsini dən çox müsəlmanlar təşkil edir ölkədə xristianlar da vardır islam ardıcıllarının çoxu hənəfi və digər məzhəbli sünnilərdir onlardan başqa əsasən latakiyada yaşayan nusayritlər əs suveydə yaşayan druzlar hər iki vilayətdə sünnilər azdır salamiyyədə rast gəlinən ismaililər min ortodoksal şiə imamlar min da mövcuddur sünnülər əsasən ərəblərin böyük hissəsi və kürdlər çərkəzlər türkman və türklərdir şiələr isə ərəblərin bir hissəsi və farslardır xristianlar arasında pravoslavlar min nəfər və katoliklər min nəfər yunan katoliklər siro katoliklər erməni katoliklər maronitlər xaldo katoliklər latın ənənəli katoltiklər bunlardan başqa erməni qriqoryanlar min nəfər yakobitlər min nəfər nestorianlar min nəfər protestantlar min nəfər presvitreianlar yaxın şərqdə erməni yevanqelist kilsələri birliyinin ardıcılları anqlikanlar yeddinci günün adventistləri və s da yaşayırlar xristianlıq əsasən ərəblər arasında yayılıb eyni zamanda ermənilər və assuriyalılar arasında da mövcuddur digər dinlərin ardıcıllarından yezidlər min nəfər kürdlərin bir hissəsi və iudaistlər min nəfər vardır suriya inzibati cəhətdən muhafazlığa muhafazlıqlar məntəqəyə məntəqələr isə öz növbəsində nahiyyəyə bölünür suriya ərəb respublikasının muhafazlıqları yunanıstan yunanca rəsmi adı helen respublikası yunanca avropada dövlət yunan respublikasıdır ölkə cənub şərqi avropada yerləşir və dünyada ən qədim sivilizasiyalardan biridir yunanıstan afrikanın asiyanın və avropanın kəsişmə nöqtəsində yerləşir avropanın birinci inkişaf etmiş sivilizasiyalarından biri idi yunanıstan şərqdən şimali makedoniya bolqarıstan türkiyə və albaniya ilə həmsərhəddir onun sahilləri qərbdən ion dənizi ilə və şərqdə egey dənizinin suları ilə yuyulur avropanın cənub şərqində balkan yarımadasında yerləşir avropa birliyi və şimali atlantika müqaviləsi təşkilatı nato üzvüdür qərbi avropada cu dünyada cı yer tutur ərazisinin təqribən ni adalar ion egey və aralıq dənizindəki dən artıq təşkil edir krit evbeya rodos lesbos xios ən iri adalardır egey dənizində yerləşən adaların əksəriyyəti yunanıstana nisbətən türkiyəyə daha yaxındır yunanıstanın əlverişli coğrafi və hərbi stratrji mövqeyi vardır o avropa ilə asiyanın kəsiyində afrikanın yaxınlığında yerləşmiş aralıq dənizi ölkəsidir ölkə yunan dilində hellas avropa dillərində grek greece və s şəklində liada da isə axeylərin ölkəsi olaraq adlandırılır albaniya şimali makedoniya və bolqarıstan ilə quru sərhədlərinin böyük hissəsi çətin keçilən dağlıq ərazilərdən yalnız türkiyə ilə sərhəddi bataqlaşmış maritsa çayı vadisi boyunca yerləşmiş ovalıqdan keçir dünya dövlətləri arasında yunanıstan ən girintili çıxıntılı sahil xəttinə malik ölkələrdən biridir yunanıstan ərazisinin təqribən dörddə üç hissəsini hündür olmayan m dağ massivləri tutur ən hündür dağ olimpdir m dağlar meşəsiz olsalar da yeraltı sərvətlərlə zəngindir ölkədə müxtəlif resurslar afina ətrafında evbeya və kiklada adalarında dəmir makedoniya əyalətində manqan xrom nikel mis boksit yataqları vardır yunanıstan qeyri filiz qazıntılarla da zəngindir lakin neft və təbii qat yataqları olmadığından maye yanacağı okan tələbatın faizi idxal hesabıma ödənilir dağlar ölkənin iqıiminə müəyyən mənada təsir gğstərir yunanıstanın yalnız düzənlik ərazilərində və dənizə yaxın olan ətəklərində yumşaq rütubəıtli qışı və isti quru yayı ilə seçilən aralıq dənizi subtropik iqlim hakimidir dağlara qalxdıqca hava soyuyur və illik yağıntının miqdarı artır ölkədə qısa iti axan dağ çayları üstünlük təşkil edir ən uzun çayı alyakmon uzunluğu km nisbətən iri və çoxsulu çayları maritsa hestos strimon bardar və b bu çaylar nəqliyyat baxımından yararsız olsalar da enerji və suvarma mənbəyi kimi əhəmiyyətləri böyükdür ölkə ərazisinin faizi meşələrlə örtülmüşdür ərazi həmişəyaşıl və yarpağı tökülən kolluqlar da geniş yer tutur yunananıstan qədim tarixə malik ölkədir bu dövlətin ərazisində çox qədimlərdən müxtəlif etnik qruplar yaranmışdır qədim krit miken mədəniyyətinin b e ə iii ii minillik izləri krit adasında peloponnes yarımadasında və egey dənizindəki adalarda da aşkar edilmişdir sonrakı mərhələləri mütəxəssislər yunan tarixinin homer dövrü müəllifi homer sayılan məşhur iliada və odissey etnik poemalarında təsvir edilir eramızdan əvvəl viii vi əsrlərdə qədim yunanıstanın sürətli inkişaf dövrü olmuş onun ərazisində hakimiyyət uğrunda daima bir biri ilə mübarizə aparan şəhər dövlətlər yaranmışdır günümüzdəki müasir yunanıstan ci ildə osmanlı dövlətinin ingiltərə fransa və rusiya qarşısında aldığı məğlubiyyətlər nəticəsində bu imperiyaların qoruma bölgəsi olaraq istanbulun idarəsindən qoparılan mora yarımadası və afinadan ibarət kiçik bir bölgədə yunan krallığı adı altında quruldu ilk yunan kralı olaraq da bavyeralı aristokrat ailədən gələn otto adında bir alman təyin edildi daha sonrakı illərdə istanbulun müharibələri uduzmaları nəticəsində döyüş qalibi imperiyaların təzyiqləri ilə afinaya bu bölgələri verməyə məcbur qaldı bizim eradan əvvəl iii əsrdə ümumyunan birliyi yerli dialektləri tədricən sıxışdırıb çıxaran ümumyunan dili yaranmışdır yunan dili əhali ellinlər onların yaşadıqları ərazi isə ellada adlnırdı ellinlər avropa xalqlarının elm incəsənət və ədəbiyyatında silinməz izlər qoyan güclü sivilizasiya yarada bilmişlər bir çox elmlərin əsası onların dövründə qoyulduğundan elmi terminlərin əksəriyyəti qədim yunan sözlərinin kökündən əmələ gəlmişdir qədim yunan fəlsəfəsi hələ bizim eradan əvvəl vii vi əsrlərdə quldarlıq cəmiyyətinin inkişaf etdiyi və gücləndiyi dövrdə yaranmışdır sokrat platon aristotel əflatun heredotun bəşəriyyət qarşısında xidmətlri böyük olub dübya elm və mədəniyyətinə böyük töhfələr verən yunanıstanın italiya ilə yanaşı avropa sivilizasiyasının beşiyi adlandırırlar ci ildə afinada qədim ellada torpağında yaranan demokratiyanın illiyi münasibəti ilə böyük bayram keçirilmişdir yunanıstanın iqtisadiyyatı dünya bazarı ilə sıx əlaqədardır ölkədən dağ mədən boksit nikel manqan kənd təsərrüfatı tütün üzüm zeytun yağı sitrus meyvələri qoz pambıq və s yüngül və yeyinti sənaye məlumtları ixrac maşın və avadanlıq neft və neft məhsulları mineral xammal və şatışmayan ərzaq və s idxal olunur yunanıstan almaniya italiya abş fransa və səudiyyə ərəbistanı ilə sıx ticarət əlaqələrinə malikdir ölkənin ticarət balansı mənfidir çatışmazlıq görünməz əməliyyatlardan məsələn dəniz daşımaları xarici turizm yunan mühacirlərinin vətənlərinə göndərdikləri pul baratları avropa ittifaqının müxtəlif fondlarından köçürmələr və s əldə edilən gəlir hesabına tənzimlənir pul vahidi draxmadır yunanıstan milli statistika xidmətinin yanvar cü il tarixinə olan rəsmi məlumatına əsasən yunanıstan əhalisi nəfərdir yunanıstan bir millətli dövlətdir əhalinin yunanlardır sərhəd bölgələrində yunanlarla yanaşı türklər və albanlarda yaşayır yunanların əksəriyyərui provaslavlardır uzaq keçmişdə venesiya respublikasının tərkibində olçuş egey dənizi adalarının sakinləri isə katoliklərdir dövlət dili yunan dilidir əhalinin ölkə üzrə orta sıxlığı bir kv km də sahil böıgələrində isə nəfərdir ci illərdə yunan türk müharibəsindən sonra yunan qaçqınlarının ölkənin şimalına axışması bu rayonda əhalinin saxlığını xeyli artırmışdır qərbi avropanın digər ölkələrinə nisbətən yunanıstanda əhalinin təbii artımı yüksəkdir faiz əhalinin dən çoxu qeyri istehsal faizi sənaye faizi kənd təsərrüfatı sahələrində çalışır iqtisadi cəhətdən fəal əhalinin faizə qədəri işsizdir etnik tərkib yunanıstan olimpiya oyunlarının vətəni sayılır ilk olimpiya oyunları e ə cı ildə yunanıstanda keçirilmişdir bolqarıstan respublikası avropa ölkəsi və avropa ittifaqı şimali atlantika müqaviləsi təşkilatı nato üzvüdür beş ölkə ilə şimaldan rumıniya qərbdən serbiya və şimali makedoniya cənubdan yunanıstan və türkiyə ilə həmsərhəddir əfsanəyə görə allah dünyadakı torpaqları xalqlar arasında bölüşdürən vaxt bolqarlardan savayı bütün xalqlar auksionda iştirak ediblər bolqarlar isə bu vaxt torpaqda eşələnirmişlər axşamacan zəmilərdə toxum səpirmişlər allah onların bu zəhmətkeşliyini görüb onlara cənnəti indiki bolqarıstan adlanan ərazini hədiyyə edib bolqarıstanda yerli idarəetmələr bölgə şəhər tipli qəsəbə district və bələdiyyələrdir ci ildə qurulan şəhər tipli qəsəbələr hələ ki qurulma mərhələsini tamamlamamışdır hal hazırda bolqarıstanda bölgə və bələdiyyə vardır bolqarıstan milli statistika institutunun dekabr ci ilə olan məlumatına əsasən ölkə əhalisi nəfərdir türk əsilli tayfaların bolqarıstan respublikasının ərazisində məskunlaşması tarixi təxminən iii əsrin sonu iv əsrin əvvəllərində başlanmış və osmanlı imperiyasının bolqarıstanın ərazisinin fəthinədək davam etmişdir bolqar xalqının etnonimindən bolqarıstan beş əsr ərzində osmanlı imperiyasına daxil olub buna baxmayaraq bütün bu dövr ərzində bolqarıstanda pravoslav ənənələri güclü olub birinci dünya müharibəsində almaniya imperiyası tərəfində döyüşən bolqarıstanın vəziyyəti müharibədəki məğlubiyyətdən sonra daha da pisləşdi cu ilin əvvəli üçün ölkədəki iri sənaye müəssisəsindən ancaq ü işləyirdi cu ilin avqustunda və ci ilin martında keçirilən seçkilərdə bolqarıstan xalq əkinçilik ittifaqı bxəi və bolqarıstan kommunist partiyası tesnyaklar qələbə qazandılar bxəi lideri a stanboliyskinin başçılığı ilə hökumət təşkil olundu hökumət bir sıra demokratik islahatlar keçirdi ci ildə bolqarıstanda xalq anlaşması və hərbi cəmiyyət kimi faşist təşkilatları meydana gəldi onlar cü ilin iyununda dövlət çevrilişi edərək stanboliyski hökumətini devirdilər onun özü faşistlər tərəfindən vəhşicəsinə öldürüldü ölkədə faşist diktaturası yaradıldı ci ildə xalq məclisinə keçirilən seçkilərdə müxalifətdə olan burjua partiyalarının təşkil etdiyi xalq bloku qələbə qazandı malinovun başçılığı ilə onların nümayəndələrindən ibarət koalisyon hökumət yaradıldı hökumətdə əsas rolu vaxtilə faşist çevrilişində iştirak etmiş demokratik partiya oynayırdı ci ildə faşist tipli yeni nasional sosialist hərəkat partiyası və zveno təşkilatları meydana gəldi cü ilin mayında k georgiyevin zveno qrupu tərəfindən dövlət çevrilişi edildi ci ildə təşkil olunmuş yeni dövlət çevrilişi nəticəsində italiya kralının qızı ilə evlənmiş çar boris hakimiyyətə gəldi beləliklə bolqarıstanda monarxist faşist diktaturası bərqərar oldu faşist almaniyasının və italyanın köməyi ilə ölkədə sürətli silahlanma başlandı ikinci dünya müharibəsindən sonra bolqarıstan demək olar ki yarım əsr sovet ittifaqının əlaltısına çevrildi ölkənin cü il mart ayında nato ya daxil olması qərb dünyasına inteqrasiya yolunda bolqarıstanın ən böyük uğuru oldu kommunizmin dağılmasından sonra bolqarıstanın demokratiya və bazar iqtisadiyyatına keçidi asan olmadı cı illərin birinci yarısında siyasi qeyri stabillik və tətillər davam etdi öz partiyalarının adını sosialist kimi dəyişdirən kommunistlər yenə də böyük təsirə malik idilər cı illərin ikinci yarısında isə ölkədə daha çox stabillik iqtisadi islahatların həyata keçirilməsində inkişafın hiss edilməsi müşahidə olunub ci illər arasında baş nazir vəzifəsini keçmiş çar ii simeon tutanda ölkə iqtisadiyyatını avropa birliyi meyarlarına uyğunlaşdırmaq məqsədilə aktiv bazar islahatları keçirdi nəticədə bolqarıstan inflyasiyanın və həmin vaxta qədər faizə çatan işsizliyin azalması ilə iqtisadi inkişafa nail oldu buna baxmayaraq əhalinin həyat səviyyəsi və gəliri hələ də aşağı olaraq qalır cü ildə bolqarıstan avropa birliyinə ab namizədlər arasına düşmədi amma artıq ci ilin aprel ayında ölkə birliyə daxil olmaq barədə müqavilə imzaladı və ci il yanvarın dən avropa birliyinin tərkibinə daxil olması ilə əlaqədar razılıq əldə etdi illik hərbi xərclər mln dol ixracat maşınqayırma məhsulları ərzaq məhsulları çaxır tütün yanacaq xammal ayaqqabı dəmir idxal enerji daşıyıcıları avtomobilılər xalq istehlakı malları bolqar dili rusiya rus və ya rəsmi adı ilə rusiya federasiyası rus şimali avrasiyada bir böyük ölkədir rəhbərlik şəkli federal yarı prezidentlik tipli respublikadır şimal qərbdən cənub şərqə rusiya norveç finlandiya estoniya latviya litva və polşa kalininqrad vilayəti ilə belarus ukrayna gürcüstan azərbaycan qazaxıstan çin monqolustan və şimali koreya ilə həmsərhəddir dəniz sərhədi olaraq isə oxot dənizindən yaponiya ilə berinq boğazından isə abş ştatı olan alyaska ilə də qonşudur  km lik ərazisi ilə dünyanın ən böyük ölkəsidir və dünya yaşayış sahəsinin səkkizdə birini əhatə edir rusiya eyni zamanda ili etibarı ilə milyon əhalisi ilə dünyanın ən sıx əhalili doqquzuncu ölkəsidir bütöv şimali asiyanın və şərqi avropanın böyük bir qisminə uzanan rusiya doqquz zaman kəsiyinə yayılır və çox müxtəlif relyef və iqlimə malikdir rusiyanın tarixi iii və viii əsrlər arasında avropada tanınan bir qrup olaraq ortaya çıxan şərq slavyanları ilə başlayır ix əsrdə varyaqlar tərəfindən qurulan və idarə olunan orta əsr kiyev rus dövləti ortaya çıxdı ci ildə bizans imperiyasından pravoslav xristianlığı qəbul edildi və sonrakı minillik üçün buraya bizans və slavyan mədəniyyətlərinin sintezi başladı daha sonra kiyev rus dövləti bir sıra kiçik dövlətlər halına parçalandı və torpaqlarının əksəriyyəti monqollar tərəfindən istila edilib qızıl orda dövlətinin qolları halına gəldi qızıl orda dövlətindən müstəqilliyini elan edən rus knyazlıqları yavaş yavaş yenidən birləşib moskva knyazlığını qurmuş və kiyev rus dövlətinin mədəni və siyasi irsinin ardıcılı olmuşdur ci əsrə gəldikdə böyük ölçüdə fəth ilhaq və kəşf yolu ilə avropada polşadan şimali amerikada alyaskaya qədər uzanan tarixin ən böyük üçüncü imperiyası olan rus imperiya halına gəldi rusiya adı şərq slavyanlarının əsasən yaşadığı bir orta əsr dövləti olan kiyev rus dövlətinin adından uydurulmuşdur ancaq bu ad daha sonra tarixdə daha da intensivləşmişdir və ölkə sakinləri tərəfindən rus torpağı adı ilə çağırılıb bu addan törəyən digər dövlətlərdən ayırd etmək üçün müasir tarixdə kiyev rusiyası deyilir rus adı rus dövlətinin banisi olan varyaqların bir qrupu olan rus xalqından gəlir rus adının köhnə latınca halı olan rutenya əksəriyyətlə katolik avropaya qonşu olan rus bölgəsinin qərb və cənub bölgələrinə deyilmişdi ölkənin indiki adı olan rusiya rus adının yunanca halı olan və eyni zamanda kiyev rusiyasının bizans imperiyası tərəfindən söylənimi olan olan rosia sözündən gəlir slavyanlar volqa və oka çayları arasındakı ərazilərə hələ viii ix əsrlərdə gəlmişdilər onlar volqa çayı ilə rus düzənliyinin yuxarı və aşağı hissələrinə hərəkət edirdilər baltik dənizindən volqa və dnepr çay hövzələrinə gedən çay yollarında ən qədim rus şəhərləri novqorod pskov smolensk salınmışdır ix xii əsrlərdə qədim rus tayfaları vyatka kama şimali dvina peçora çay hövzələrinə irəliləmişdilər bu dövrdə qədim rus şəhərlərinin moskvanın vladimir suzdal ryazan tver yaroslavl voloqdanın əsası qoyulmuşdur rusiya federasiyasının dövlət ərazi inkişafı qədim rus dövləti olan kiyev rus dövlətindən başlamışdır bu dövlətin tərkibinə müasir rusiyanın şimal qərb və mərkəz torpaqları daxil idi xiii xiv əsrlərdə moskva knyazlığı yaranmış və bu da yeni rus dövlətinin formalaşmasının özəyini təşkil etmişdir xvi əsrin ərtalarında rus dövlətinin tərkibinə volqaboyunun xalqları məskunlaşan ərazilər qatılmış kazan və həştərxan xanlıqları və burada simbirsk samara saratov kamışin sarıtsin indiki volqoqrad kimi qala şəhərlər salınmışdır xvi əsrdə rusların şərqi avropa düzənliyinin meşə çöl hissəsinə hərəkəti güclənmiş və burada tambov voronej kimi qala şəhərlər tikilmişdir don çayının aşağı axarlarında kazak ağ dənizin sahillərində isə pomorların yaşayış məntəqələri yaradılmışdır şərqə hərəkət edərək ruslar artıq xvi əsrin axırlarında ural dağlarını aşmış və qərbi sibir düzənliyində məskunlaşmışlar burada uzun müddət sibirin paytaxtı sayılan tobolsk şəhəri salınmışdır xvii əsrdə yenisey və lena çayları sahilində rus qalaları tikilmiş və həmin əsrdə də ruslar baykal gölünə çatmışlar təxminən yarım əsr vaxt lazım olmuşdur ki ruslar ural dağlarından sərt şimali asiyanı keçərək sakit okean sahillərinə çatsınlar rusların şərqə yürüşü xvii əsrdə kamçatka yarımadasının ələ keçirmələri ilə başa çatmışdır xviii xix əsrlərdə ruslar krımda mərkəzi asiya qafqaz və avropada yaşayan bir neçə xalqı özlərinə tabe etdirə bilmişdilər beləliklə böyük rus imperiyası yaranmışdır ci il oktyabr inqilabından sonra keçmiş rusiya imperiyasının ərazisində bir neçə formal respublikalar yaranmışdı ci ildə həmin respublikalar sovet sosialist respublikaları ittifaqı ssri çərçivəsində birləşmişlər ix əsrdə ilk şərqi slavyan dövlətlərinin qurulması baltik dənizi regionundan varyaqların buraya gəlməsi tacirlər döyüşçülərin gəlməsi ilə üst üstə düşmüşdür əvvəlcə bu gələnlər şərqi baltikdən qara dəniz və xəzər dənizinə doğru uzanan su yolları üzərindən gələn skandinaviya mənşəli vikinqlər idi nestor kronqinə görə rurik adında rus xalqından bir varyaqlı ci ildə novqorodun hökmdarı seçildi ci ildə əvvəlcədən xəzərlərə xərac verən xələfi oleq cənubdan daxil olaraq kiyevi işğal edib kiyev rus dövlətini qurdu oleq rurikin oğlu iqor və iqorun oğlu i svyatoslav sonradan bütün yerli şərqi slavyan tayfalarını kiyev çarlığına bağlayıb xəzər xaqanlığını dağıtmış bizans və farslara qarşı müxtəlif hərbi yürüşlər etmişdir xi və xii əsrlərdə qıpçaqlar və peçeneqlər kimi köçəri türk tayfaları tərəfindən mütəmadi keçirilən yürüşlər slavyan əhalisinin böyük miqdarda köçməsinə xüsusilə zalesye kimi tanınan şimalda daha etibarlı sıx meşə regionlarına köçərək məskunlaşmasına səbəb olub feodalizm və adəmi mərkəziyyətçilik dövrünə kiyev rus dövlətində hökm sürən ruriklər sülaləsi üzvləri arasındakı mübarizə öz damğasını vurdu kiyev rus dövlətinin hakimiyyəti şimal şərqində yerləşən vladimir suzdal şimal qərbindəki novqorod və cənub qərbindəki qaliçnya volnya knyazlığının xeyrinə azalmağa başladı nəhayət reç pospolita tərəfindən assimilyasiya edilən qaliçnya volnya knyazlığı monqolların hakimiyyətindəki vladimir suzdal və novqorod respublikasının azad olmasına şərait yaratmışdır və müasir rus milləti üçün təməl yaratmışdır pskov vilayəti ilə birlikdə novqorod monqol əsarətindən qurtuldu şahzadə aleksandr nevskinin liderliyində novqorodlular ci ildə nəva müharibəsində işğalçı isveçliləri öz torpaqlarından qovdu və bununla yanaşı ci ildə peipus gölü döyüşündə də tevton cəngavərlərinin şimali rusiyada koloniya yaratma təşəbüsslərinə uğurla mane olmağı bacarmışlar böyük moskva knyazlığı cü ildə yaranmışdır xiv əsrin əvvəllərində moskva knyazlığı təsərrüfat sənət və ticarət sahəsində özünün yüksəliş dövrünü keçirirdi qərbi avropa və şərq ölkələri ilə ticarətdə uğurlar qazanan moskva qızıl ordu xanlarından böyük knyaz titulu almaq üçün tver knyazlığı ilə mübarizəyə başladı moskva knyazı ivan kalita hiylə yolu ilə öz rəqibini aradan qaldırıb qızıl orda xanından yarlıq aldı ivan kalita böyük knyaz titulunu ələ keçirdikdən sonra qızıl orda xanları xeyli müddət rus torpaqlarına yürüşlər etmədilər bu da rus torpaqlarının dirçəlməsinə moskvanın varlanıb başqa knyazlıqları özündən asılı vəziyyətə salmasına imkan yaratdı moskva knyazlığının güclənməsi birləşdirilmə üçün ilkin şərait yaratdı artıq moskva və başqa knyazlıqlar qızıl ordu ilə hesablaşmır xəracı vaxtlı vaxtında ödəmir bəzən isə tamamilə imtina edirdilər kulikovo döyüşündən sonra isə moskva knyazı qızıl ordaya xərac verməkdən tamamilə imtina etdi moskva knyazı iii ivanın dövründə rus torpaqlarının moskva ətpafında birləşdirilməsi çox sürətlə davam edirdi o rostov və yaroslavl knyazlıqlarının varlığına son qoydu böyük novqorod boyarları isə hər vasitə ilə öz müstəqilliklərini qoruyu saxlamağa çalışırdılar onların böyük litva knyazından kömək istəməsi iii ivanın novqorod üzərinə yürüşünə səbəb oldu ci ildə baş vermiş şelon döyüşündə moskva knyazı iii ivan qalib gəldi ci ildə böyük novqorod torpağı moskva tərəfindən tamamilə işğal edildi moskva knyazlığı geniş işğallar yolu ilə öz ərazisini genişləndirmək siyasəti yeritməyə başladı növbəti işğal hədəfi şimalda və volqaboyunda yaşayan türk xalqları oldu öz müstəqilliyini və istiqlaliyyətini itirən həmin xalqlar ruslaşdırma və xristianlaşdırma siyasəti ilə üz üzə qalmalı oldular moskva knyazlığı ətpafında birləşən rus knyazlıqları öz müstəqilliklərini tam itirdilər mərkəzləşmiş dövlət yarandı mərkəzi dövlətdə böyük knyaz və boyar duması idarə edirdi dumanın tərkibi keçmiş knyazlardan və onların varislərindən ibarət idi böyük knyaz ci ildə təhkimçilik hüququnun tətbiq edilməsi üçün fərman verdi fərmana görə kəndlinin öz ağasının torpağından ancaq ildə bir dəfə yuri gününə bir həftə qalmış yaxud bir həftə sonra çıxıb getmək hüququ var idi beləliklə ümumdövlət təhkimçlik sistemi yaradılmasının əsası qoyuldu üçüncü roma imperiyası ideyalarının inkişafı ilə böyük hersoq iv ivan rəsmən ci ildə rusiyanın ilk çarı olaraq tacı taxdı çar yeni bir hüquqi qanun olan sudebnik qanununu çıxardı qorxunc ivanın uzun səltənəti zamanı parçalanan qədim qızıl orda dövlətinin yerinə qurulan üç tatar xanlığı olan qazan idilliya çayı boyu uzanan həştərxan və cənub qərbi sibirdəki sibir xanlıqlarını işğal edərək onsuz da böyük olan ölkə torpaqlarını iki dəfə artırmağı bacardı beləliklə xvi əsrin sonunda rusiya çoxmillətli çox dinli və qitələrarası bir dövlət halına gəldi ancaq çar baltik sahillərinə və dəniz ticarətinə çatımı təmin etmək üçün polşa litva və isveç koalisiyasına qarşı aparılan uzun və uğursuz livonya müharibəsində zəiflədi eyni zamanda qızıl orda dövlətinin qalan yeganə varisi olan krım xanlığı cənubi rusiyaya basqınlar təşkil etdi ci ildə volqa xanlıqlarını geri almaq səyləri içində olan krım və osmanlı müttəfiqləri moskvanı işğal etdi və moskvanı talayıb ətrafındakı qəsəbələri atəşə verdilər ancaq sonrakı illərdə osmanlı və krım qoşunları molodi müharibəsində ruslar tərəfindən məğlubiyyətə uğradıldı və osmanlı krımı rusiyanın daxilinə qədər genişləndirmək təhdidi sonsuza qədər ortadan qaldırıldı rusiya imperiyası ci ildə şimal müharibəsinin sona çatmasından ci il fevral inqilabınəticəsində hakimiyyətə gələn müvəqqəti hökumət tərəfindən respublika qurulana qədər avrasiya və şimali amerika boyunca mövcud olmuş imperiya dünya tarixində üçüncü böyük imperiya olmaqla üç qitə boyunca uzanan rus imperiyası ərazi ölçüsünə görə yalnız britaniya və monqol imperiyasından geri qalırdı rusiya imperiyasının yüksəlişi rəqib qonşularının isveç reç pospolita iran və osmanlı imperiyalarının zəifləməsi sayəsində baş verdi bu cü illərdə napoleonun avropanı idarə etməklə qərbə və cənuba doğru genişlənmək istəyinin dəf edilməsində böyük rol oynadı rusiya imperiyasını ci ildən ci ilə qədər romanovlar ailəsi ci ildən sonra bu ailənin alman əsilli qolu holşteyn qottorp ailəsi idarə edirdi cu əsrin əvvəllərində rusiya imperiyası şimaldan şimal buzlu okeandan cənubda qara dənizə qərbdən baltik dənizindən şərqdə sakit okeana və ci ilə qədər amerikada alyaskaya qədər uzanırdı ci ildə əhalinin siyahıya alınması ilə qeydiyyata alınan milyon nəfər ilə həmin dövrdə böyük tzin və hindistandan sonra dünyada əhalisinin sayına görə üçüncü yerdə idi rusiya bütün imperiyalar kimi iqtisadiyyat etnik və dini mənsubiyyət fərqliliklərini özündə birləşdirirdi imperiyada çoxsaylı üsyan və sui qəsd cəhdləri həyata keçirən müxalif qüvvələr var idi onlar gizli polis tərəfindən yaxından izlənilir və minlərlə insan sibirə sürgün edilirdilər iqtisadi cəhətdən imperiyanın əsas bazasını kənd təsərrüfatı təşkil edirdi böyük əmlaklarda təhkimli kəndlilərin çalışması ci ildə azad olunanadək ilə məhsuldarlıq göstəriciləri aşağı idi dəmir yolu və fabriklərdə xarici sərmayələrin qoyulması hesabına iqtisadiyyat yavaş yavaş sənayeləşdirildi torpaqlar cu əsrdən ci əsrə qədər zadəganlar boyarlar sonralar isə imperator tərəfindən tərəfindən idarə olunurdu çar iii ivan daha sonra ortaya çıxacaq olan imperiyanın təməlini qoymuşdur o dövlətin ərazisini üç dəfə artırmış qızıl ordanın ağalığına son qoymuş moskva kremlini bərpa etdirmiş və rusiya dövlətinin bünövrəsini qoymuşdur çar böyük pyotr çoxsaylı müharibələr aparmış və onsuz da böyük olan imperiyanı daha da böyüdərək avropanın əsas güclərindən birinə çevirmişdir o paytaxtı moskvadan yeni şəhər modeli olan sankt peterburqaköçürmüş və ənənəvi orta əsrlərdən qalma bəzi ictimai və siyasi baxışları müasir elmi avropayönümlü və rasionalist bir sistemlə əvəz edən mədəni inqilab həyata keçirmişdir böyük yekaterina cı illərdə hakimiyyətdə olmuşdur imperiyaya qızıl dövrdə başçılıq etmişdir o fəthlə müstəmləkəçilik və diplomatiya ilə dövləti genişləndirmiş qərbi avropa xətləri boyunca böyük pyotrun modernləşmə siyasətini davam etdirmişdir çar ii aleksandr ci ildə bütün milyon təhkimli kəndlilərin azad olunması da daxil olmaqla bir çox islahatlar həyata keçirmişdir onun şərqi avropada siyasəti pravoslav xristianları osmanlı hökmranlığı altında qoruyurdu cü ilə qədər davam edən bu əlaqə rusiyanın birinci dünya müharibəsinə fransa birləşmiş krallıq və serbiya tərəfdən qatılaraq alman avstriya və osmanlı imperiyalarına qarşı mübarizəyə başlamasına gətirib çıxardı rusiya imperiyası ci il inqilabına qədər mütləq bir monarxiya kimi idarə olundu və daha sonra de yure konstitusiyalı monarxiyaya çevirildi imperiya ci ilin fevral inqilabı və birinci dünya müharibəsində iştirakında kütləvi uğursuzluqları səbəbindən süqut etdi rusiyanın genişlənməsi əsasən ci əsrdə baş verdi belə ki ci əsrin ortalarında sakit okeanın birinci dəfə rus müstəmləkəçiliyi altına salınması rusiya polşa müharibəsi nəticəsində ukraynanın sol sahilinin birləşdirilməsi və rusiyanın serbiyanı işğalı ilə bu pik həddə çatdı polşa illər aralığında bölündü torpaqlarının və əhalisinin çoxu rusiyaya birləşdirildi cu əsrdə böyümə əsasən asiyada və sibirin cənubunda ərazilərin ilhaqı hesabına baş verirdi xvii əsrdə ruslar öz dili ilə fərqlənən xalqların qarışığı idi bunlar əsasən böyük hind avropa dil qrupunun slavyan ailəsinə məxsus idilər velikoruslar və moskovitlər moskva ətrafında yaşayırdılar onlar şimal meşələrinə nüfuz edib çoxlu fin və digər aborigen tayfaları assimilyasiya etmişdilər qara dəniz sahili həmin vaxtadək türkiyənin himayəsində olan tatar xanlarının əlində idi tatarlarla ruslar arasındakı sərhəd torpaqlarında yarımmüstəqil kazaklar yaşayırdılar onlar əsasən miqrasiya edən ruslardan əmələ gəlmişdilər xx əsrin əvvəllərində rusiyada kapitalizmin inkişafı sürətlənmişdi lakin cü illər dünya iqtisadi böhranı rusiyadan da yan keçmədi ictimai siyasi proseslərin dərinləşməsi ilə ilk siyası partiyalar yaranmağa başladı sonralar rusiyanın tarixində əhəmiyyətli rol oynamış sosialist inqilabçılar partiyası ci ildə yarandı həmçinin cü ildə rusiya sosial demokrat fəhlə partiyası rsdfp yaradıldı birinci dünya müharibəsi bir çox dövlətlərin həmçinin rusiya imperiyasının da zəifləməsi ilə nəticələndi nəticədə daxildə olan ziddiyyətlər daha da qabardı bütün bu proseslərin nəticəsi kimi rusiyada ci ilin fevralında inqilab nəticəsində cü ildən hakimiyyətdə olan romanovlar sülaləsi taxtdan məhrum edildi ci il martın si hakimiyyət müvəqqəti hökumətə eser menşeviklərə keçdi lakin bolşeviklər bu cür hakimiyyət bölgüsündən razı qalmadılar oktyabrda noyabr baş vermiş növbəti inqilab nəticəsində müvəqqəti hökumət hakimiyyətdən getdi nəticədə hakimiyyət vladimir iliç lenin başda olmaqla kommunistlərin əlinə keçdi hakimiyyətə gəlmiş bolşeviklər ilk addım olaraq özlərinə hərbi arxa yaratmağa başladılar nəticədə təcili olaraq qırmızı ordununquruculuğu başlandı proletar milisi hərbi inqilabi tribunallar əksinqilabi mübarizə üçün fövqəladə komissiya yaradıldı bolşeviklər öz ideoloji təbliğatını daha da genişləndirmək üçün yalnız öz mətbuat qurumlarının çıxmasına icazə verdilər az sonra ölkədə vətəndaş müharibəsi başlandı qırmızılara qarşı ağlar formalaşdılar şərqdə admiral kolçak ağlara rəhbərlik etməyə başladı o hətta rusiyanın ali hökmdarı elan edildi şimalda əksinqilabi qüvvələrə miller cənubda isə general denikin rəhbərlik edirdi lakin bu müharibə tezliklə daxili müharibə kimi qalmayıb xaricdən hərbi müdaxiləyə məruz qaldı ingilislərlə fransızlar cənubi qafqaza arxangelskə və odessaya almanlar ukraynaya və gürcüstana ordu yeritdilər lakin tezliklə qırmızı ordu üstünlüyü əlinə aldı və ardıcıl olaraq kolçakı denikini vrangeli məğlub etdi sovetlərin bu qələbələri xarici qoşunları tezliklə öz ilkin mövqelərinə qayıtmağa məcbur etdi xx əsrin ci illərinin ortalarından başlayaraq yeni iqtisadi siyasət yis tətbiq olunmağa başladı onun ardınca sənayeləşmə və kollektivləşmə kimi tədbirlər görüldü ci illərdə ilk beşillik plan qəbul olundu cü illərdə ölkədə kütləvi aclıq baş verdi kommunist partiyası ölkənin bütün idarəetmə strukturlarını özünə tabe etməyə müvəffəq oldu ölkədə çox güclü mərkəzləşmiş hərbi totalitar rejim yaradıldı cü ildən başlayaraq ölkədəki kütləvi represiyalar cəmiyyətin əksər təbəqələrindən yan keçmədi ölkədə qulaq sistemi bütün gücü ilə fəaliyyət göstərirdi regionlarda etnik münaqişələr sovetlərin vəziyyətini gərginləşdirdi azərbaycan ssr in tərkibində olan dağlıq qarabağ muxtar vilayətində ermənilər tərəfindən başlanan separatçılıq hərəkatı böyük dağılmanın başlanğıcı oldu cı ilin martında estoniya litva may ayında isə latviya müstəqilliklərini bərpa etmək haqqında qərar qəbul etdilər gürcüstanda suverenlik haqqında dekret qəbul olundu iyun ayında rsfsr dövlət suverenliyi barədə bəyənnammə qəbul etdi ci ilin iyununda boris yeltsin rsfsr in prezidenti seçildi ci ilin avqustunda sovet ittifaqını qoruyub saxlamaq istəyən yüksək çinli məmurlar ölkədə fövqəladə vəziyyət elan etdilər qorbaçovun səhhəti ağır olduğu üçün onun səlahiyyətləri gennadi yanayevə verildi yanayev moskvaya hərbi qüvvə yeritdi lakin bu cəhd uğursuz alındı avqust qiyamı puç oldu bu hadisədən sonra kommunist partiyasının fəaliyyəti dayandırıldı bankların sayı ə birjaların sayı ə çatdı oktyabrın dən bütün rusiyalılara özəlləşdirmə qəbzləri verilməyə başlandı bu şəraitdə istehsalın azalması qiymətlərin yüksəlməsi baş verdi ci ildə istehsal sənayedə kənd təsərrüfatında azaldı cü ildə cı ilə nisbətən milli gəlir sənaye istehsalı kapital qoyuluşu aşağı düşdü cəmiyyətin varlılara və yoxsullara bölünməsi prosesi sürətləndi işsizlərin sayı milyona çatdı qiymətlərin liberallaşdırılması nəticəsində cü ildə qiymətlər dəfədən çox artdı inflyasiya təşkil edirdi siyasi sistemdə də dəyişikliklər baş verdi sovet ittifaqı kommunist partiyasının fəaliyyəti dayandırıldı ölkədə çoxpartiyalılıq təşəkkül tapmağa başladı milli quruculuqda dəyişikliklər yarandı cü ilin yayında qəbul olunmuş konstitusiyaya görə rusiya federasiyası tərkibinə respublika diyar vilayət muxtar vilayət var idi bir sıra milli regionlar o cümlədən tatarıstan başqırdıstan yakutiya çeçenistan asanlıqla federasiyadan çıxmaq xəttini götürdülər ci il martın də rf ilə federasiya subyektləri arasında federativ müqavilələr imzalandı tatarıstan və çeçenistan həmin müqaviləni imzalamaqdan imtina etdilər başqırdıstan müəyyən şərtlərə müqaviləni imzaladı çeçenistanın rusiya federasiyasından çıxması və öz müstəqilliyini elan etməsi qiyam və terror kimi qiymətləndirildi və sonsuz fəlakətlərə çeçen xalqının məhv edilməsi ilə müşayiət olunan müharibəyə səbəb oldu cü il sentyabrın sonu oktyabrın əvvəllərində ölkədə kəskin siyasi böhran yarandı əsas səbəb prezident və ali sovet arasında yaranan qarşıdurma idi qarşıdurma oktyabr hadisələrinə gətirib çıxardı oktyabrın də axşam ağ ev hökumət qoşunları tərəfindən zəbt edildi ağ evin müdafiəçiləri a rutskoy ruslan xasbulatov v barannikov v acalov a makaşov və başqaları həbs olundular bu hadisələr zamanı nəfər həlak oldu ci ilin dekabrında dövlət dumasına seçkilər keçirildi cı ilin iyun iyul aylarında keçirilən növbəti prezident seçkilərində boris yeltsin yenidən rusiya federasiyasının prezidenti seçildi o cu il dekabrın də istefa verərək prezident vəzifəsini icra etməyi vladimir putinə həvalə etdi ci il mayın əvvəllərində vladimir putin rusiya federasiyasının prezidenti seçildi rusiya federasiyasının prezidenti konstitusiyaya dekabr ci ildə edilmiş düzəlişə əsasən ümumxalq səsverməsi yolu ilə altı il müddətinə seçilir yaşı dən az olmayan və on ildən artıq ölkədə yaşayan hər bir vətəndaş rusiya federasiyasının prezidenti seçilə bilər eyni şəxs ardıcıl olaraq iki dəfədən artıq prezident seçilə bilməz dövlət başçısı və silahlı qüvvələrin ali baş komandanı sayılan prezident baş naziri və üzvü olan nazirlər şurasını kabinet seçmək və təyin etmək qərar və sərəncamlar vermək qanun layihələrinə veto qoymaq hüququna malikdir prezident federal məclisə illik müraciətində ölkənin siyasi və iqtisadi inkişafı ilə bağlı hökumət proqramını bəyan edir prezident müdafiə məsələləri ilə məşğul olan habelə milli bankın sədri baş prokuror və ali məhkəmənin üzvləri vəzifəsinə namizədləri təqdim edən təhlükəsizlik şurasını təyin edir və onun başında durur rusiya federasiyasının hazırkı sayca cü prezidenti mart ci ildə keçirilmiş sonuncu prezident seçkilərində səs toplayaraq qalib gəlmiş vladimir vladimiroviç putindir may ci ildən etibarən v putin rəsmən vəzifəsinin icrasına başlamışdır boris yeltsin yüksək gözləntilər dalğası ilə hakimiyyətə gəldi iyun ci ildə səslərin ni alaraq rusiya sovet federativ sosialist respublikasının prezidenti seçildi və xalq tərəfindən seçilən ilk prezidenti oldu amma yeltsin cı illərdə rusiyadakı bir sıra iqtisadi və siyasi böhrandan sonra çəkisini əsla geri almadı yeltsinin dövrü geniş yayılmış korrupsiya iqtisadi tənəzzül və nəhəng siyasi və sosial problemlər ilə gözə çarpırdı vəzifəsindən ayrıldığı zaman yeltsin iki faizlik razılıq reytinqinə malik idi baş nazirlik dövründən prezidentlik dövrünə qədər putin rus xalqı arasında yüksək reytinqlər aldı səkkiz illik vəzifə müddəti boyunca rusiya iqtisadi böhrandan azad oldu üdm ni altı dəfə artırdı yoxsulluğun dən çox azaltdı və orta aylıq təqaüdü dollardan dollara çıxarıldı ikipalatalı federasiya şurası yer üzvlərinin bir hissəsi birmandatlı dairələrdən digər hissəsi isə partiya siyahılarına əsasən illik müddətə seçilən dövlət duması deputat tərəfindən həyata keçirilir seçicilər seçki dairəsindən keçən namizədlə yanaşı həm də partiyaya səs verirlər ən aşağı yaş senzi yaş müəyyən edilən dumanın deputatları seçildikləri andan hər hansı ödənişli fəaliyyətlə məşğul ola və ya digər məsul hökumət vəzifələrini tuta bilməzlər federasiya şurasının tərkibinə hər regiondan və ya respublikadan təyin edilmiş iki nümayəndə daxildir federal məclis və prezident bir birinə güclü təsir edə bilmir dövlət duması lehinə böyük əksəriyyətin səs verdiyi etimadsızlıq rəyi irəli sürməklə hökuməti buraxa bilər duma prezidentin hər hansı məcburi qərar qəbul etməsinə qədər olan üç ay müddətində iki dəfə etimadsızlıq rəyi irəli sürmək hüququna malikdir prezident yeni hökumət yarada və ya dumanı buraxaraq yeni seçkilər təyin edə bilər yeni baş nazirin və ya hökumətin təyin edilməsi üçün dumanın mütləq razılığı olmalıdır bununla belə prezidentin təklif etdiyi namizədi duma üç dəfə rədd etdiyi təqdirdə dövlət başçısı dumanı buraxmaq və yeni seçkilər elan etmək hüququna malikdir federal məclis hər iki palatanın səs verdiyi ali məhkəmənin və konstitusiya məhkəməsinin bu qərarla razılaşacağı təqdirdə prezidentə impiçment irəli sürə bilər federal məclis həmçinin dumanın qəbul etdiyi qanun layihəsinə veto qoya bilər prezident dövlət dumasını formalaşdığı andan etibarən ilk ay ərzində buraxmaq hüququna malik deyil ölkədə icra hakimiyyəti mövcud konstitusiyanın cü maddəsinə əsasən rusiya federasiyası hökuməti tərəfindən həyata keçirilir dövlətin vahid maliyyə və pul siyasətinin həyata keçirilməsini təmin etmək federal büdcəni hazırlayaraq dövlət dumasına təqdim və onun icrasına nəzarət etmək mədəniyyət elm təhsil səhiyyə sosial təminat ekologiya sahələrində dövlət siyasətini həyata keçirmək ölkənin müdafiə və xarici siyasət strategiyasının habelə konstitusiya ilə müəyyən edilmiş digər funksiyaların yerinə yetirilməsini təmin etmək rusiya federasiyası hökumətinin səlahiyyətlərinə daxildir hökumətin qərarları ilə rusiya federasiyasının konstitusiyası federal qanunlar və prezident fərmanları arasında ziddiyyət yarandıqda bu qərarlar rusiya federasiyası prezidentitərəfindən ləğv edilə bilər rusiya federasiyası beynəlxalq hüquqda keçmiş sovet ittifaqının davamçısı kimi qəbul edilir rusiya ssri nin beynəlxalq öhdəlikləri həyata keçirməyə davam edir və bmt təhlükəsizlik şurası digər beynəlxalq təşkilatlara üzvlük beynəlxalq müqavilələr çərçivəsindəki hüquq və öhdəliklər mülkiyyət və borclarda ssri nin daimi üzvlüyünü öz üzərinə götürmüşdür rusiyanın çox istiqamətli bir xarici siyasəti var cu il etibarı ilə ölkə ilə diplomatik əlaqəsi və səfirliyi var xarici işlər naziri prezident tərəfindən müəyyən edilir və xarici işlər nazirliyi tərəfindən idarə edilir xarici iqtisadi əlaqələr beynəlxalq ərazi əmək bölgüsünün təsiri altında yaranır ona görə xarici əlaqələri ölkənin inkişaf səviyyəsi coğrafi mövqeyi təbii sərvətlərinin istifadəsi təbii şəraiti və s kimi amillər təsir göstərirlər rf çox geniş xarici əlaqələr coğrafiyasına malikdir ölkənin ixracatında aparıcı yeri enerji daşıyıcıları neft qaz elektrik enerjisi və s tutur hazırda cı ildə həmin sahələrin ixracatda xüsusi çəkisi təşkil edir rusiya qazpromu avropaya qaz ixrac edir ixracatda ikinci yeri kimya məhsullarının ixracatı tutur daha sonra meşə materialları avtomobillər digər maşınlar tutur ən çox ixracatı qərbi avropa və mdb öklələri ilə aparır rf idxalının aparıcı mövqeyi yenə də maşınqayırma ərzaq və istehlak malları tutur rusiya  km lik ərazisi ilə dünyanın ən böyük ölkəsidir rusiyada unesco dünya irsi unesco nun biosfer ehtiyatı milli park qoruğu var rusiya ş və   c en dairələri ilə ş və q uzunluqları arasında yer alır rusiyada taxta şalban neft təbii qaz kömür filiz və digər mineral mənbələri daxil olmaqla geniş təbii sərvət ehtiyatlarına malikdir rusiyanın relyefi başlıca olaraq cənubunda çöl və şimalında sıx meşə düzənliklərdən ibarətdir rusiya dünyadakı əkinə yararlı ərazinin nə malikdir dağ fasilələri cənub sərhədləri boyunca yerləşməkdə olub qafqaz və m ilə rusiya və avropanın yüksək nöqtəsi altay dağlarını əhat edir şərq tərəflərində verxoyansk sıra dağları və kamçatka yarımadasında isə bir çox aktiv vulkanlar yer almaqdadır ural dağları mineral resursları baxımından zəngin olub avropa ilə asiyanın şimal cənub dekabrını yaradır rusiya şimal buzlu və sakit okean baltik dənizi azov dənizi qara dəniz və xəzər dənizi boyunca  km uzunluğunda bir sahil zolağına malikdir ölkənin böyüklüyü və dənizdən uzaq bir çox regionun olması nəticəsində tundra və ucqar cənub şərq bölgələri istisna olmaqla rütubətli kontinental iqlim ölkənin hər yerində hakimdir cənubdakı dağlar hind okeanından gələn isti hava kütlələrinin girişinə mane olur ölkənin qərb və şimal bölgələri şimal buzlu və atlantik okeandan gələn hava kütlələrinə açıqdır şimali avropa rusiyası və sibirin əksəriyyəti yarı arktik iqlimə malikdir şimal şərq sibirin iç bölgələrdə çox şiddətli soyuqlar olur əksəriyyətlə saxa subyektində daha çox soyuq olur və   c kimi rekord aşağı temperaturlar müşahidə edilir digər bölgələr isə daha mülayimdir arktik okean sahillərində və rus arktik adalarında isə qütb iqlimi hakimdir ölkə ərazisi boyunca demək olar ki yalnız iki mövsüm olan qış və yay var yaz və payız ayları çox qısa sürür yaz və qış ayları arasındakı temperatur fərqi olduqca yüksəkdir ən soyuq ay yanvar olub ən isti ay isə iyul aydır atlantik və sakit okeanın mülayim təsirinə malik olması səbəbindən avropa rusiyasındakı bir çox sahədə qərbi sibirin cənubunda və uzaq şərqi rusiyanın cənubunda moskva və sankt peterburq şəhərləri də daxil olmaqla rütubətli bir kontinental iqlim hökm sürür köppenin dfb dfa db da tipləri skandinaviya yarımadası və sakit okean arasındakı şimali avropa rusiyasının çoxu və sibir yarı arktik bir iqlimə malikdir şimal şərq sibirin daxili regionlarında son dərəcə şiddətli qış keçir şimal buzlu okean sahilindəki ərazi zolağı həm də arktik adalar qütb iqliminə malikdir adaların bəzilərində ifrat qütb iqlimi ef və bəzi yerlərdə tundra iqlimi et hökm sürür qara dəniz sahilindəki kiçik bir hissə olan soçi rütubətli subtropik iqlimə malikdir köppenin cfa tipi şərqi sibir və uzaq şərqin bir çox bölgəsində qış yaza nisbətən quru ikən da db dc dd tipləri ölkənin digər bölgələrində isə mövsümlər ərzində bərabər yağış baş verir ölkənin bir çox yerində qış yağışları adətən qar kimi düşür aşağı volqa boyu və xəzər dənizi sahilindəki region həm də sibirin cənubdakı bəzi sahələr yarı quraq iqlimə malikdir bsk rus torpaqlarının təxminən i permafrost donmuş torpaq olaraq vurğulanır rusiyanın ərazisində günəş şüaları qeyri bərabər paylanır günəş şüalarının rusiyanın bölgələri üzrə paylanması aşağıdakı kimidir rusiya iqtisadiyyatı keçid mərhələsində kəskin dəyişikliklərə məruz qalmışdır inkişaf səviyyəsi xeyli aşağı düşübdür təsərrüfatın sahə strukturunda əsas yeri xammal hasilatı tutur təsərrüfatın strukturu sənayeləşmə dövründə hasilat sahələri hesabına xeyli ağırlaşmışdır təsərrüfatın ərazi strukturu sosial iqtisadi təbii şərait və ərazi əmək bölgüsünün təsiri nəticəsində əmələ gəlibdir ölkənin ümumdaxili məhsulunun ni istehsal sahələri sənaye kənd təsərrüfatı tikinti xidmət sahələri nəqliyyat rabitə ticarət və xidmət sahələri yerdə qalan ni isə vergidən yığılan vəsaitlər təşkil edir xammalla sıx bağlı olan sahələrin əksəriyyəti hasilat yerlərində inkişaf edir onların sonrakı emal sahələri xüsusilə emal sənayesi iri şəhərlərdə yerləşir əvvəllər iqtisadi cəhətdən güclü olan ölkələr sırasında durduğu halda hazırda xeyli geriləmişdir hazırda adambaşına düşən üdm həcminə görə nəinki inkişaf etmiş hətta meksika braziliya argentina və b bir sıra digər ölkələrdən geri qalır rusiya üçün avropaya inteqrasiyanın əhəmiyyəti böyükdür lakin ci ildə gürcüstana müdaxiləsi ukrayna ilə qaz mübadiləsi və uzun müddət avropaya verilən qazın kəsilməsi onun avropa ilə inteqrasiyasına ziyan vurdu ərazisinin böyüklüyü təbii resursların zənginliyi rusiyada çoxsahəli təsərrüfatın yaradılmasına səbəb olmuşdur lakin son illərdə iqtisadiyyatda köhnəlmiş metodların elmi texniki metodların ləng tətbiqi rusiyanın iqtisadi inkişafında müəyyən maneələr yaratmışdır xüsusilə ci illər ərzində dünyanın üdm də rusiyanın payı dən ə sənaye istehsalında isə dən ə enmişdir islahat dövründə rusiya üdm həcminə görə dünyada cu yerdən ci yerə adambaşına düşən üdm ə görə isə cü yerdən ci yerə düşmüşdür inkişafında belə çətinliklərə baxmayaraq rusiya hələ də dünyanın ən güclü ölkələri sırasında qalmaqdadır sənaye strukturunda isə maşınqayırma yanacaq energetika meşə kağız kimya sənayesi üstünlük təşkil edir ölkədə güclü qara metallurgiya sənayesi yaranmışdır onun başlıca bazaları ural mərkəzi rusiya və sibirdir ölkənin ən iri metallurgiya kombinatları maqnitoqorsk nijni tagil və s dir qara metallurgiyanın inkişafında kursk maqnit anomaliyası olduqca mühüm rol oynayır əlvan metallurgiya sənayesi ural sibir uzaq şərq və şimal rayonunda güclü inkişaf etmişdir kimya sənayesi rusiyanın bir çox rayonlarında yayılmışdır ən iri rayonları mərkəz şimal qərb volqaboyu ural və qərbi sibirdir maşınqayırma sənayesi təsərrüfat üçün müxtəlif və mürəkkəb maşınlar istehsal edir güclü hərbi sənaye kompleksi raket texnologiyası yaradılmışdır maşınqayırma zavodları rusiyanın bir çox rayonlarında təmsil olunmuşdur meşə sənayesi rusiyanın qədim və güclü inkişaf etmiş sahələrindəndir meşə tədarükü emalı və kağız sellüloz sənayesi şimal ural sibir uzaq şərq rayonlarında cəmlənmişdir qara və əlvan metallurgiya meşə və kimya sənaye kompleksləri bir çox rayonlarda ekoloji vəziyyəti xeyli kəskinləşdirmişdir yüngül sənayenin başlıca rayonu mərkəz və şimal qərbdir iri toxuculuq kombinatları ivanovo moskva və yaroslavl şəhərlərində fəaliyyət göstərir dünyanın ən böyük dövləti olan rusiya dünya üzrə təsdiqlənmiş resursların faizinə sahibdir təbii qaz istehsalında dünyada birinci neft istehsalında isə ikinci yerdədir rusiya milyard barel neftə sahibdir və bu dünya neftinin faizini təşkil edir neft ehtiyatına görə dünyada cidir neft istehsalına görə isə səudiyyə ərəbistanından sonra cidir rusiyanın təsdiqlənmiş qaz ehtiyatı trilyon m dir dünya qaz ehtiyatının faizinə sahib olmaqla həm də ən yaxın rəqibi iranı dəfə üstələyir bu ehtiyatlar ölkə ərazisində qeyri bərabər paylanıb onun şərq rayonları qərb rayonlarına nisbətən təbii sərvətlərlə çox zəngindir kömür neftqaz ehtiyatları filiz sərvətlərinin iri yataqları vardır ural da daxil olmaqla qərb rayonlarının xüsusilə mərkəz və volqaboyunun şərqində isə iri kömür hasilatı rayonlarında ekoloji vəziyyət ağırdır meşə su balıq xəzdərili heyvanlar ilə zəngindir hidroenerji ehtiyatları onun şərq rayonlarda daha geniş yayılmışdır rf yanacaq filiz qiymətli metallar kimya duzlar zəngindir rf nin təbii ehtiyatları çox zəif mənimsənilmişdir sadəcə olaraq onları istifadəyə cəlb etmək üçün məaliyyə imkanları çatmır gələcəkdə rf təbii sərvətləri bütün dünya üçün böyük əhmiyyət kəsb edə bilər hal hazırda avropanı qazla təmin etməkdə vacib rol oynayır ölkənin kənd təsərrüfatı özünün böyük torpaq ehiyatları və daxili tələbatı fonunda çox da yüksək inkişaf etməyibdir islahatlar zəif aparılır texniki təminatı aşağı səviyyədədir hər il ölkəyə xaricdən çoxlu k t məhsulları və hətta özündə yetişdirilən taxıl idxal edilir təbii şəraiti ölkənin geniş ərazisində k t üçün o qədər də əlverişli deyildir onun ümumi torpaq fondunun cəmi i k t yararlı torpaqlar i isə əkirlər burada heyvandarlıq sahəsi bitkiçiliyə nisbətən daha yaxşı inkişaf etmişdir taxılçılıq əsas yer tutur meşə zonasında boz taxıl növləri darı çovdar arpa vələmir qarabaşaq vəs meşə çöl və çöl zonalarında buğda və qarğıdalı əkilir taxılçılıq yaz və payızda səpilən zonalara bölünür payızlıq qalın qar örtüyü olan avropa hissəsində yazlıq şərq rayonlarında yerləşir ölkənin bütün əkinçilik zonalarında yayılıb bu taxıl növlərinin müxtəlifliyi ilə bağlıdır taxılın məhsuldarlığı aşağıdır ildə mln tona qədər taxıl toplanır taxıl rayonlarında məhsuldarlıq sen ha dır cı il öz tələbatını ödəmir texniki bitkilərdən ən geniş yayılanı şəkər çuğunduru günəbaxan kətan lifi soya tənbəki və b ci ildə kartof mln t şəkər çuğunduru mln t günəbaxan mln t istehsal olunub şəkər çuğunduru və şəkər istehsalı mərkəzi qaratorpaq şimali qafqaz və altay diyarındadır ci ildə mln t şəkər çuğunduru yığılmışdır günəbaxan əkinləri əsaən şimali qafqazda və voqaboyundadır daha çox rütubət sevən kətan bitkisi parça və kəndir hazırlanır əsasən şimal qərb şimal və volqa vyatka rayonlarında yerləşir mln ton məhsul yığlıb soya bitkisi uzaq şərqin cənub rayonlarında becərilir kartof və tərəvəz əkinlərinin coğrafiyası daha genişdir kartof əkinləri rf nin avropa hissəsində tərəvəz şimali qafqaz mərkəz və mərkəzi qaratorpaqda və iri şəhərlərin ətraflarında becərilir rf iş adamları azərbaycanın samux rayonunda istixanalarda tərəvəz yetişdirmək üçün istehsallar yardılıblar bağçılıq rf avropa hissəsinin mərkəz və cənub rayonlarında volqaboyunda və b inkişaf etmişdir heyvandarlıq ölkənin k t məhsullarının dən çoxunu verir ci ilin əvvəllərində iri buynuzlu heyvanların sayı mln qoyun keçi mln baş olub ən geniş yayılan iri buynuzlu mal qara və donuzçuluqdur meşə və meşə çöl zonalarında südlük ətlik cənub çöl zonalarında ətlik südlük istiqaməti əsas yer tutur donuzçuluq mərkəz qaratorpaq şimali qafqazın rostov krasnodar və stavrapol ərazilərində və iri şəhərlərin ətraflarında cəmləşmişdir qoyunçuluq şimali qafqaz altay şərqi sibirdə maralçılıq şimal rayonlarında inkişaf etmişdir eyni zamanda altayda buynuzundan dərman hazırlanan xallı maralçılıq inkişaf etdirilir rusiyada xəz dəri heyvandarlığı şimal və sibir istiqaməylərində yerləşir ölkədə qara xəzər baltik dənizinin sahilləri şimali qafqazda olan mineral bulaqlar mühüm kurort rekreasiya rayonlarıdır dağlarda alpinizmin inkişafı üçün əlverişli şərait vardır moskva sankt peterburq novqorod və digər qədim şəhərlərdə olan abidələr əsas turizm obyektləridir rusiyanın geniş ərazisi təbii resurslarının və əhalisinin qeyri bərabər yerləşdiyi bir şəraitdə nəqliyyatın əhəmiyyəti xüsusilə böyükdür ölkədə bütün nəqliyyat növləri dəmiryol avtomobil su çay və dəniz hava və boru kəmər nəqliyyatı inkişaf etmişdir rusiyanın dəmiryol nəqliyyat şəbəkəsi əsasən xix əsrin ikinci yarısı və xx əsrin əvvəllərinə qədərki dövrdə formalaşmışdır bu zaman onun avropa hissəsində moskvanı peterburqla birləşdirən ilk dəmir yolu çəkilir sonralar moskvanı ölkənin daxili rayonları və dəniz portları ilə birləşdirən yollar salınır nəhayət xx əsrin əvvəllərində ölkənin avropa hissəsini sakit okean sahili ilə birləşdirən transsibir magistralının çelyabinsk irkutsk vladivostok tikintisi başa çatdırılır ci ildən sonrakı rusiyanın avropa hissəsinin şimalında və şərq rayonlarında bir çox dəmir yolları o cümlədən sibiri mərkəzi asiya ilə birləşdirən türküstan sibir dəmir yolu çəkilir uzunluğu min km dən çox olan baykal amur magistralının bam tikintisi son illərdə başa çatmışdır son illərdə avtomobil və boru kəməri nəqliyyat növlərinin əhəmiyyəti xeyli artmışdır volqa çayının imkanlarını genişləndirmək məqsədilə rusiya ərazisində volqa don moskva kanalı volqa baltik dənizçilik kanalı salınmışdır bundan başqa gəmiçilik şimali dvina ob yenisey lena və amur çaylarında da inkişaf etmişdir qara dəniz və baltik dənizi şimal buzlu okeanı və sakit okean sahillərində iri port şəhərləri yaradılmışdır hazırda rusiya dünyada ikinci yerdə duraraq min km magistral neft və min km qaz boru kəmərlərini əhatə edən boru kəmər nəqliyyatkommunikasiya şəbəkəsinə malikdir həmin kəmərlərlə ildə mln tondan artıq neft mlrd kub metrdən artıq qaz nəql edilir rusiyada əsas turizm marşrutları qədim şəhərlərdir qədim tarix iqlim müxtəlifliyi bir çox tarixi və təbii abidələr dünya miqyaslı idman və mədəni tədbirlər sayəsində rusiya dünyada ən populyar turizm istiqamətlərindən biridir cü ildə rusiyaya milyon turist gəlmişdir ki bu da dünyada ən çox ziyarət edilən ölkələr siyahısında cu avropada isə ci göstəricidir rusiyada həm daxili həm də xarici turizm artır rosturizmin rəsmi məlumatlarına görə cü ildən ci ilə qədər xarici turist axını artıb moskva kremli moskvanın mərkəzində yer alan ci ildə inşası tamamlanan xüsusi kompleks kompleks rusiya prezidentinin rəsmi iqamətgah yeridir adı şəhər içində bir qala mənasına gəlir ssri dövründə baş katiblər baş nazirlər prezidentlər nazirlər və komissarlar kimi yüksək səviyyəli yüksək rütbəli vəzifəliləri qəbul etməkdə istifadə olunurdu cı ildə qırmızı meydan ilə birlikdə dünya irsi olaraq elan edilmişdir peterhof sarayı fin körfəzinin cənub sahilində yerləşən saray park ansamblıdır ansambl sankt peterburq şəhərinin petrodvorets rayonundakı federal əhəmiyyətli peterhof şəhərinin şəhərdaxili ərazisində yerləşir cü ildən ci ilə kimi petrodvorets onun yaxınlığından keçən peterhof yolu ansamblın şərəfinə adlandırılmışdı həmin yolun bir hissəsi peterhof dövlət muzey qoruğunun tabeliyindədir peterhof özündə iki əsr boyu formalaşmış bir neçə saray park ansambllarını birləşdirir aşağı park yuxarı bağ və ingilis parkı xviii əsrdə inkişaf etmiş ansambllardı aleksandriya kolonist parkı çəmən parkı aleksandrov parkı sergiyevka və daça xix əsrdə yaradılmış park kompleksləridir böyük vətən müharibəsi illərində alman qoşunları tərəfindən işğal olunan peterhofun bütün parkları çox ciddi zədələnmişdi xüsusilə yuxarı bağ və aşağı park həmçinin fəvvarələrin su ötürücü sistemləri dağıntıya məruz qalmışdı cü ildə başlamış bərpa işləri günümüzə kimi davam edir vasili blajennı kilsəsi moskvanın mərkəzində qırmızı meydanda yerləşən pravoslav kilsəsidir böyük ivan zəng qülləsi inşa edilənə kimi moskvanın ən hündür tikilisi olan kilsə həm də dünyanın ən məşhur memarlıq abidələrindən biridir kilsənin özü səma yerusəlimini simvollaşdırır ancaq günbəzləri bəzəyən naxışlar və xüsusilə də buradakı rənglərin mənası bu günə kimi həll edilməmiş tapmaca olar qalır hələ keçmiş yüzillikdə yazıçı çayev fərz edirdi ki kilsə günbəzlərinin rənglərini müqəddəs qəhrəman xoşbəxt andrey yurodivinin konstantinopollunun yuxusuyla izah etmək olar kilsə əfsanələrinə görə pravoslav dünyasında qeyd olunan tanrı anası örtüyünün bayramı məhz bu şəxslə bağlı idi onun gözünə səma yerusəlimi göründü və orada çoxlu bağlar var idi onları yüksək zirvələri titrəyən ağaclar bəzəyirdi ağacların bəziləri çiçəkləyirdi digərləri qızılvari yarpaqlara malik idilər yeridə qalan başqa ağaclar isə təsvirəgəlməz gözəlliyi olan müxtəlif meyvələrlə bəzədilmişdi kafedralın hündürlüyü metrdir kafedral kiçik kilsələrdən ibarətdir onların taxtları kazan üçün həlledici döyüş günlərinə düşmüş bayramların şərəfinə müqəddəsləşdirilmişdir müqəddəs üçlük möcüzəyaradan müqəddəs nikolayın şərəfinə daha dəqiq onun vyatka vilikoretskdə yerləşən ikonasının şərəfinə rəbbin yerusəlimə girişi məzlum adrian və natalyanın şərəfinə başlanğıcda müqəddəslər kiprian və iustinanın şərəfinə oktyabr tarixində qeyd olunurdu mərhəmətli müqəddəs ioannın şərəfinə xviii əsrə qədər müqəddəs pavel aleksandr və konstantinopollu ioannın şərəfinə noyabr tarixində qeyd olunurdu aleksandr svirskinin şərəfinə aprel və avqust tarixlərində qeyd olunurdu xutınlı varlaamın şərəfinə noyabrda və petrov postunun ci cümə günü qeyd olunurdu maarifçi qriqorinin şərəfinə sentyabr tarixində qeyd olunurdu bu səkkiz kilsə dördü xaçvari düzülmüş dördü isə onların arasında yerləşən soğanvari günbəzlə tamamlanmaqla mərkəzdə yerləşən və tanrı anasının şəfaətinə həsr edilmiş əsas doqquzuncu kilsənin ətrafında formalaşdırılmışdır bu doqquz kilsə vahid girişə ilkin planda açıq idi qalereya və daxili keçidlərə malikdir kazan kremli kazan şəhərinin ən qədim hissəsi şəhərin tarixini əks etdirən memarlıq tarixi və arxeoloji abidələr kompleksi kremlin ərazisində üç müxtəlif dövrlərə aid yaşayış yerləri mövcüd olub birinci yaşayış yeri xii xiii əsrlərə ikincisi xiv xv əsrlərə üçüncüsü isə xv xvi əsrlər siddir həmçinin kreml ağ daşdan salınmış qaladan tarixi memmrlıq və mədəni əhəmiyyətli bir sıra məbəd və binadan ibarətdir tatarıstan respublikasının prezidentinin igamətgahı də məhz kazan kremlində yerləşir kremlin ərazisi onun yerləşdiyi təpənin formasını təkrarlıyan düzbucaq şəklindədir və şimal qərbdən kazanka çayından cənub şərq may meydanına qədər uzanır volqa və kazanka çaylarını sol sahilində yerləşir qırmızı meydan rusiyanın moskva şəhərində yerləşən meydan keçmiş kral qalası və hazırda rusiya prezidentinin rəsmi yaşayış yeri olan kreml eləcə də vasili blajennı kilsəsi spasskaya qülləsi bu meydanda yerləşir meydan xv əsrdə inşa olunub vladimir leninin mavzoleyi də bu meydanda yerləşir təxminən min m sahəsi olan meydanda tarixən çox sayda nümayişlər paradlar mitinqlər keçirilmişdir burada eləcə də edamlar olmuşdur ikinci dünya müharibəsində qalib gələn ssri qoşunları meydanda zəfər paradı keçirmişlər ci il mayın də matias rast adlı həvəskar bir alman pilotu cessna tipli təyyarəsiylə meydana enmişdir rast təyyarəsiylə almaniyadan əvvəlcə islandiyaya oradan norveç və finlandiyaya uçmuş finlandiyadan isə hava sərhəddini keçərək təyyarəsini qırmızı meydanda yerə endirmişdir bu vaxt heç bir radar onu tutmamışdır o bu addımını dünyada sülh naminə etdiyinə söyləsə də gün moskvada həbsdə saxlanılmışdır qırmızı meydan kreml ilə birlikdə cı ildə yunesco tərəfindən dünya mirası siyahısına salınmışdır hazırda meydanda konsertlər təşkil olunur dini və tarixi bayramlar qeyd edilir ölkə əhalisi sovet ittifaqının dağılmasından sonra süquta keçmiş olsa da cu il sayımına görə nəfərdir ci ildə rusiya əhalisi bütün zamanların ən yüksək səviyyəsi olan nəfərə çatmışdı amma cı illər boyu davam edən miqrasiya ölüm nisbətin çox sürətli artması kimi səbəblər ilə ölkə əhalisi illik müddətdə azalmışdır ölkədə cu ildə son il ərzində ilk dəfə nəfərlik bir əhali artımı olmuşdur sözügedən artım nəfərin rusiyaya köçməsi ilə yaranmışdır ki bu rəqəmin i keçmiş sovet ölkələrindən olmuşdur rus xalqının miqrasiyası isə ci ildə ikən ilində ə enmişdir hazırda milyon rus ölkə sərhədlərində yaşayarkən ölkə xaricində xüsusən keçmiş sovet ölkələrində milyona yaxın rus yaşadığı təxmin edilir rusiyada doğum nisbəti avropa ölkələrinin ortalamasından yüksəkdir rusiya doğum nisbəti ci ildə hər min nəfərdə doğuş olarkən avropa birliyi hesablaması isə hər min nəfərdə nəfərdir ölüm nisbəti isə avropa ittifaqı ilə müqayisədə çox yüksək qalır avropa birliyi orta hesabla ölüm nisbəti mində ikən rusiyada rəqəmlərinə görə ölüm nisbəti mində ə çatmışdır hökumət bu vəziyyəti əngəlləmək üçün ci ildə aylıq uşaq yardımını ikiyə çıxararaq dollar etmiş tək səfərlik ödəməni isə ikinci uşaqdan sonra hər uşağa abş dollarına yüksəldib rossiyane milliyyətindən etnik asılı olmayaraq rusiya vətəndaşları üçün istifadə edilən bir sözdür rusiyada etnik qrup tərəfindən dən çox dil danışılır ci il siyahıyaalmaya əsasən rus dili milyon adam tərəfindən danışılır ikinci ən çox danışılan dil milyonla tatarca və üçüncü ən çox danışılan dil milyonla ukrayncadır rus dili ölkənin yeganə rəsmi dilidir ancaq respublikalar və ya digər muxtar bölgələrdə rus dili ilə yanaşı digər dil və ya dillər də vardır məsələn rusiya ərazisində yerləşən dağıstan respublikasında rəsmi dillər azərbaycanca və ruscadır coğrafi olaraq rus dili avrasiyanın ən geniş yayılmış dilidir və ən çox danışılan slavyan dilidir rus dili hind avropa dil ailəsinin slavyan dilləri qoluna aiddir və belarusca və ukraynca ilə birlikdə ən əhəmiyyətli üç şərq slavyan dilindən biridir qədim şərq slavyancasına dair yazılı nümunələr ci əsrdən təsdiqlənmişdir günümüzdə dünyadakı elmi nəşrlərin dörddə birindən çoxu rus dilində yayımlanır xx əsrdə siyasi baxımdan əhəmiyyətli bir dil olan rus dilində birləşmiş millətlərin altı rəsmi dilindən biridir rusiyada ali təhsilin kifayət qədər uzun müddətli tarixi var rusiyanın bir çox universitetlərində çoxlu nəsil görkəmli alimlər yetişdirən elmi məktəblər quraşdırılıb rusiya ali məktəbi sanballı təhsil proqram xarakteri ilə fərqlənir bu gün universitetlərin bir çox fakültələri mütəxəssislər hazırlayan sistemlə yanaşı çox yayılmış ikisəviyyəli magistr hazırlığını təklif edir dərs ili sentyabrda başlayır və iyunda sona çatır təhsil proqramları rusiya federasiyası ərazisinin böyüklüyünə görə dünyada birinci yeri tutur ərazisinin i avropanın ü isə asiyanın payına düşür avropa hissəsinə şərqi avropa düzənliyinin böyük hissəsi böyük qafqaz dağlarının şimal yamacları və ural asiya hissəsinə isə sibir və uzaq şərq daxildir ərazisinin ü düzənlik i meşələrlə örtülü və i kənd təsərrüfatına yararlıdır ölkənin şimal sahilləri şimal buzlu okeanının şərq sahilləri sakit okeanın şimal qərb və cənub qərb sahilləri isə atlantik okeanının dənizləri ilə əhat rusiyanın ərazisinin i əhalisinin sənaye və kənd təsərrüfatı məhsullarının i avropa hissəsinin payına düşür mərkəzi rusiyanın ən iri şəhərləri moskva sankt peterburq nijni novqoroddur tərkibində muxtar respublika yerləşir şimal buzlu okeanının qərb sahillərini əhatə edir iri və rəngarəng təbii resurs potensialına malikdir meşə sənayesi rayonun ənənəvi sahələrindəndir rayonun tərkibində muxtar respublika var şimali qafqaz nəzərdə tutulur iri ask rayonudur taxılçılıq şəkər çuğunduru günəbaxan əkinləri üzüm və meyvə bağları südlük ətlik heyvandarlıq və zərifyunlu qoyunçuluq inkişaf etmişdir rayon ərazisində muxtar respublika var volqaboyu və ural iqtisadi rayonlarını əhatə edir ölkənin avropa və asiya hissəsini birləşdirən yollar buradan keçir kiyev rus dövlətinin xrtistianlaşmasından bu yana bir neçə il rus memarlığı başlıca olaraq bizans memarlıq nümunəsindən təsirlənmişdir xv əsrin sonlarında aristotel fioravanti və digər italiyalı memarlar intibah dövrü üslublarını rusiyaya gətirdi o dövrdə vasili blajennı kilsəsinin zirvəsi kimi xvi əsrin bənzərsiz çadır damlı kilsələri inkişaf etmişdir xvii əsrdə odlu tərzi bəzəmə moskva və yaroslavlda inkişaf etmişdir və yavaş yavaş cı illərdə narışkin barokko üslubunun önünü açmışdır daha sonra i pyotr islahatları ilə rusiyada memarlıq əsasən qərbi avropaya oxşamağa başladı xviii əsrdə rus maarifçilik dövründə rus ədəbiyyatının inkişafı mixail lomonosov və denis fonvizinin əsərlərini artırmış və erkən xix əsrdə müasir yerli ənənə bütün zamanların ən böyük yazıçılarından bəzilərini ortaya çıxarmışdır rus şairliyi qızıl çağı olaraq da bilinən bu dövr müasir rus ədəbi dilinin banisi qəbul edilir və tez tez rus şekspiri olaraq tərif edilən aleksandr puşkin ilə başlayır xix əsr mixail lermontov və nikolay nekrasovun şeirləri aleksandr ostrovski və anton çexovun dramları və nikolay qoqol və ivan turgenevin nəsrləri ilə davam etmişdir xüsusən lev tolstoy və fyodor dostoyevski kimi bir çox önəmli ədəbiyyat tənqidçiləri bütün zamanların ən böyük roman yazarları kimi səciyyələndiriblər rus və sovet kinosu sergey eyzenşteynin potyomkin zirehi kimi dünyaca məşhur filmlərə imza atmışdır eyzenşteyn dünyanın ilk kino məktəbi olan dövlət kinematoqrafiya universitetində film tənzimləmə montaj nəzəriyyəsini inkişaf etdirən rejissor və nəzəriyyəçi lev kuleşovun tələbəsi idi dziga vertovun insan gözü kimi olan ən realist film çəkilişi üçün istifadə edilən kamera olan kino glaz film göz nəzəriyyəsi sənədli film istehsalı və kino realizmi inkişafı üzərində böyük bir təsiri oldu daha sonra sosialist realizm siyasəti yaradıcılığı bir az məhdudiyyət də bu tərz bir çox sovet filminin bədii cəhətdən uğurlu olduğu çapayev leyləklər uçarkən və əsgər nəğməsi kimi filmlərdən görünür rusiya çoxsaylı idman növlərində uğurlu olmuş bir ölkədir sovet ittifaqı və rusiyanın ümumi medal sayı baxımından həm yay olimpiya oyunları və qış olimpiya oyunlarında qızıl medal sayına görə bütün ölkələr arasında ikinci sırada yer alır yay olimpiya oyunları moskvada qış olimpiya oyunları isə soçidə həyata keçirilmişdir sovet gimnastlar meydança və sahə atletləri ştanqçılar güləşçilər boksçular qılıncoynadanlar atıcılar xizəkli yürüşçülər dünyanın ən yaxşıları sırasındadır futbol basketbol və voleybol rusiyanın ən populyar idman növlərindəndir eyni zamanda rusiya fifa dünya kubokuna ev sahibliyi edəcəkdir buz xokkeyində sovet ittifaqı və rusiya demək olar ki bütün olimpiyadalarda dünya çempionatlarında qızıl medal qazanmağı bacarmışdır iki ölkə arasında diplomatik əlaqələr ci ilin aprel ayının də qurulmuşdur rusiyanın bakıdakı səfirliyi isə rəsmən ci ilin sentyabrın də fəaliyyətə başlayıb ikitərəfli münasibətlərin müqavilə hüquqi bazasını təşkil edən əsas sənəd rusiya federasiyası ilə azərbaycan respublikası arasında ci ilin iyulun də imzalanmış dostluq əməkdaşlıq və qarşılıqlı təhlükəsizlik haqqında müqavilədir hazırda iki ölkə arasında müqavilə hüquqi bazaya a qədər dövlətlərarası hökumətlərarası və regionlararası sazişlər daxildir ölkələrimiz arasında siyasi əməkdaşlıq son illər nəzərəçarpacaq dərəcədə canlanıb azərbaycan respublikasına rusiya prezidenti v v putinin yanvar ci il tarixli rəsmi və fevral cı il tarixli işgüzar səfərləri habelə rusiya prezidenti d a medvedevin iyul ci il tarixli rəsmi və iyun cu il tarixli işgüzar səfərləri rusiya azərbaycan münasibətlərinin inkişafının sürətlənməsinə güclü təkan verib rusiya federasiyası ilə azərbaycan respublikası arasında ikitərəfli münasibətlərə dair konkret məsələlərin dövlət səviyyəsində həllini tənzimləyən işçi mexanizm iqtisadi əməkdaşlıq üzrə hökumətlərarası komissiyadır ci ilin iyunun da energetika naziri s i şmatko komissiyanın rusiya tərəfdən həmsədri təyin edilib azərbaycan tərəfdən isə komissiyanın həmsədri baş nazirin birinci müavini y e eyyubovdur azərbaycan respublikasının milli məclisində azərbaycan rusiya parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu fəaliyyət göstərir bu işçi qrupu mart ci il tarixində yaradılmış və ilk rəhbəri eldar qəhrəmanov olmuşdur mart cı il tarixindən əli hüseynli işçi qrupunun rəhbəridir rf dövlət dumasında isə ar parlamenti ilə əlaqələr üzrə deputatlar qrupunun əlaqələndiricisi millətlər məsələləri üzrə komitənin sədri q səfərəliyevdir rusiya ilə azərbaycan arasında mədəniyyət və təhsil sahəsində əlaqələr artan xətt üzrə inkişaf edir ci ildə rusiyada azərbaycan ili cı ildə isə azərbaycanda rusiya ili çərçivəsində ümumilikdə tədbir keçirilib cı ilin dekabrında cu illər üçün humanitar sahədə əməkdaşlıq üzrə dövlətlərarası proqram qəbul olunub azərbaycanın ali məktəblərində rus dilində mindən artıq tələbə təhsil alır respublikada rus dilində dən artıq məcmuə nəşr olunur və informasiya agentliyi xəbər yayır ingilis dili hind avropa dillərinin german dillərinə aiddir doğma dil kimi milyon insan daşıyıcısıdır ikinci dil kimi milyard insan danışır bmt nin altı rəsmi və işçi dilindən biridir ingilislərin təbii dili ingiltərənin faktiki böyük britaniyanın abş ştatının rəsmi dili irlandiyanın kanadanın və maltanın iki rəsmi dilindən biri avstraliyanın yeni zelandiyanın rəsmi dili o asiya məsələn hindistan pakistan və s və afrikanın bəzi dövrlərində rəsmi dil kimi istifadə edilib linqvistikada ingilis dilində danışanları nqlofon adlanırlar kanadada bu termin siyasi mənada işlədilir dildə qrammatik mənanı analitik formada ifadə etmək üstünlük təşkil edir dillərin analitik tipinə aiddir leksikanın götürülmə sözlərdir əlifbası vii əsrdən latın qrafikası əsasındadır orta əsrlərin əvvələrində əlavə hərflər də istifadə edilirdi sonradan onlar sıradan çıxdılar orfoqrafiyada ənənəvi yazılış formasıdır hazırda ingilis dili dünyada ən geniş yayılmış dillərdən biridir ingilis dili dünyada diplomatiya kommersiya dənizçilik elmi texniki və kütləvi informasiya dili kimi məşhurdur zəmanəmizdə nəşr olunan ədəbiyyatın və kütləvi mətbuatın əksəriyyəti ingilis dilində dərc olunur bütün bu deyilənlərə görə ingilis dilinin öyrənilməsi hər kəs üçün həyati zərurət kimi qarşıda durur ingilis dilinin fonetik quruluşu bir sıra inkişaf mərhələlərindən keçməklə özünəməxsus orijinal səs strukturu yarada bilmişdir ingilis əlifbasında hərf var ingilis dilinin xarakterik cəhətlərindən biri onun qısa sözlərdən ibarət olmasıdır uzun sözlər dildə olsa da onlara az rast gəlinir qısa sözlər ingilis dilinə alman tayfalarının dilindən uzun sözlər isə fransız dilindən və latın dilindən keçib qısa sözlər danışıqda və jarqonda uzun sözlər isə elmdə və publisistikada işlədilir ingilis dili inkişafına görə üç mərhələyə bölünür qədim ingilis dili orta dövr ingilis dili yeni dövr ingilis dili ci ildən indiki dövrə qədər ingilis dilinin çox sayda dialektləri vardır dialektlər ingiltərədə daha çoxdur abş da dialektlər olsa da ədəbi dil kimi orta atlantik dialekt işlənir kompüter şəbəkəsi rabitə xətləri və xüsusi proqram təminatı ilə bir birilə əlaqəli kompüterlər və periferiya avadanlıqları sistemindən ibarətdir informasiyanın əldə olunması ötürülməsi və istifadəçilərin mövcud informasiyadan birgə istifadəsini təmin etmək üçün kompüter şəbəkələrinin olması vacib şərtdir məsafədən asılı olaraq rabitə xətləri kimi kabeldən telefon xətlərindən radiorabitədən peyk rabitəsindən və optik lifli xətlərdən istifadə olunur ən populyar kompüter şəbəkəsi internetdir kompüter şəbəkələrinin əsas komponentləri aşağıdakılardır kompüter şəbəkələrinin əsas anlayışları aşagıdakılardır kompüter şəbəkələri aşağıdakı təsnifat əlamətlərinə malikdirlər şəbəkənin topologiyaya görə təsnifatı şəbəkənin topologiyası kompüterlərin əlaqə kanalları vasitəsi ilə birləşdirilməsinin məntiqi sxemidir tam əlaqəli və qeyri tam əlaqəli topologiyalar mövcuddur ən çox yayılmış şəbəkə topologiyaları tam əlaqəli topologiya şəbəkənin hər bir kompüteri qalan digər kompüterlərlə bilavasitə birləşir sadəliyinə baxmayaraq bu topologiya böyük və qeyri effektivdir çünki hər bir kompüter şəbəkənin qalan digər kompüterləri ilə birləşmək üçün çoxlu sayda kommunukasiya portuna malik olmalıdır halqavari topologiya bütün kompüterlər ardıcıl bir halqada birləşirlər və serverin funksiyaları şəbəkənin bütün kompüterləri arasında paylanır bilavasitə informasiya mübadiləsi ancaq iki qonşu kompüter arasında baş verir halqavari topologiyanın üstülükləri aşağıdakılardır bu topologiyanın çatışmazlıqları ulduzvari topologiya hər bir kompüterin ayrı xətlə bilavasitə ümumi mərkəzi qovşağın konsentratorun təkrarlayıcının və ya habın ayrı ayrı portuna qoşulan zaman yaranır bu qovşağın funksiyasına hər hansı bir kompüter tərəfindən göndərilən informasiyanın bir və ya digər bütün kompüterlərə ötürülməsi daxildir həmçinin mərkəzi qovşaq qismində mərkəzi kompüter server istifadə oluna bilər server məlumatların ötürülmə marşrutunu təmin edir periferiya qurğularını qoşur və bütün şəbəkə üçün verilənlərin mərkəzləşdirilmiş saxlancı rolunu oynayır bu topologiyanın üstünlükləri çatışmazlıqları ağacvari topologiya şəbəkədə bir neçə konsentrator istifadə olunur və kompüterlər bir biri ilə iyerarxiya üzrə ulduzvari şəkildə birləşir şək bu şəbəkəyə qoşulmiş istənilən kompüter server ola bilər hal hazırda həm lokal həm də qlobal şəbəkələrdə ən geniş yayılmış şəbəkə topologiyasıdır ümumi şin topologiyası mərkəzi element qismində passiv koaksial kabel iştrak edir və kompüterlər bu kabelə qoşulur şək onun sonlarında terminator qoşulmalıdır ötürülən informasiya kabel vasitəsilə yayılır və bu kabelə qoşulmuş bütün kompüterlər üçün əlçatandır ümumi şin topologiyalı şəbəkənin ən geniş yayılmış növü ethernet şəbəkəsidir informasiyanı ötürmə sürəti mbit san ümumi şin topologiyasının üstünlükləri ümumi şin topologiyasının çatışmazlıqları kompüterlərin qarşılıqlı əlaqəsinin təşkilinə görə şəbəkələr bölünür eyniranqlı şəbəkələrdə bütün kompüterlər eyni prioritetə malikdirlər hər bir kompüterdə microsoft indos əməliyyat sisteminin istənilən versiyası qurulur hər bir istifadəçi öz kompüterinin resurslarına digər istifadəçilərin girişinə icazənin verilməsi qərarını özü qəbul edir bu şəbəkənin ən sadə variantıdır eyniranqlı şəbəkənin qurulması üçün kompüterlərin kabel vasitəsilə birləşdirilməsi və əməliyyat sisteminin məsələn indos xp professional qurulması kifayətdir ayrılmış serverli şəbəkələrə ayrılmış serverli şəbəkədə serverin və işçi stansiyaların resursları serverdən mərkəzləşdirilmiş şəkildə idarə olunur belə şəbəkələrin yaradılması üçün hər hansı bir kompüterdə server əməliyyat sistemi məsələn indos server qurulmalı və tənzimlənməlidir bu serverdə istifadəçilərin qeydiyyatı üçün baza yaradılır və resursların və istifadəçilərin kateqoriyaları müəyyən edilir kliyent kompüterində əməliyyat sistemi məsələn indos xp professional qurulur şəbəkəyə qoşulan zaman hər bir istifadəşi serverdə qeydiyyatdan keçir və bundan sonra ümumi şəbəkə resursuna giriş əldə edir çox zaman ayrılmış server yalnız müəyyən bir funksiyanı rolu yerinə yetirir məsələn fayl serveri faylların saxlanmasına xidmət edir ötürmə mühitinə görə şəbəkələr naqilli və naqilsiz şəbəkələrə bölünürlər naqilsiz şəbəkələr kabel sisteminin çəkilməsi məqsədəuyğun olmayan çətin və ya mümkün olmayan yerlərdə istifadə olunur bu zaman şəbəkə informasiyanın ötürülməsi qismində radio dalğaları istifadə edən adapterlərin köməyi ilə reallaşdırılır informasiyanın ötürülmə sürətinə görə şəbəkələr aşağısürətli mbit san qədər ortasürətli mbit san qədər və yüksəksürətli mbit san çox şəbəkələrə bölünür ölçüsünə görə şəbəkələr qlobal lokal və şəhər regional şəbəkələrə bölünür qlobal kompüter şəbəkələri qlobal kompüter şəbəkələri bir birlərindən çoğrafi uzaq yer kürəsinin istənilən hissəsindəki kompüterləri printerləri və digər qurğuları birləşdirən kommunikasiya şəbəkəsidir rabitə vasitəsi olaraq əsasən yüksək sürətli telefon və peyk rabitəsindən istifadə olunur qlobal kompüter şəbəkələri əsasən klient server texnologiyası əsasında fəaliyyət göstərir şəbəkənin proqram təminatı əsasən iki hissədən ibarət olur klient və server qlobal şəbəkədə informasiyanın saxlanılmasından asılı olaraq informasiyanın işlənməsi mərkəzləşmiş və paylanmış şəkildə həyata keçirilir məsələn rinnet şəbəkəsində informasiya ehtiyatı rusiyanın mərkəzi rayonlarının tədris müəssisələrinin serverlərində paylanmış şəkildə yerləşmişdir və informasiyanın işlənməsi paylanmış şəkildə həyata keçirilir ən böyük qlobal kompüter şəbəkəsi internet kompüter informasiya şəbəkəsidir internet özündə milyonlarla kompüteri birləşdirən kompüter şəbəkələrinin ümumdünya toplusudur lokal kompüter şəbəkələri lokal kompüter şəbəkələri bir müəssisə daxilində fəaliyyət göstərir və informasiya mübadiləsinə informasiya və periferiya avadanlıqlarından birgə istifadəyə şərait yaradır şəbəkədə kompüterlər kompakt şəkildə yerləşdirilir lokal şəbəkədə əlaqə əsasən kabel və qismən lazer infraqırmızı və radio şüalanma vasitəsilə həyata keçirilir və informasiya mübadiləsinin sürəti istifadə olunan rabitə vasitələrinin texniki göstəricilərilə müəyyən olunur lokal şəbəkələr ən geniş yayılmış şəbəkə növüdür korporativ şəbəkə korporativ şəbəkə lokal şəbəkəyə aid olub hər hansı təşkilat daxilindəki kompüterləri printerləri və digər qurğuları birləşdirən kommunikasiya şəbəkəsidir nəzərə almaq lazımdır ki təşkilata aid binalar müxtəlif şəhərlərdə yerləşə bilərlər şəhər regional şəbəkəsi şəhər regional şəbəkəsi man metropolitan area netork böyük şəhərin informasiya tələbatını təmin edən şəbəkədir şəhər şəbəkəsi rəqəmsal verilənlərin səsin ötürülməsini dəstəkləyə və kabel televiziyasına malik ola bilər xüsusiyyətlər kompüter şəbəkəsi elektrik mühəndisliyi elektronika mühəndisliyi telekommunikasiya kompüter elmləri informasiya texnologiyaları və ya kompüter mühəndisliyi şöbəsi hesab edilə bilər çünki müvafiq fənlərin nəzəri və praktiki tətbiqinə əsaslanır kompüter şəbəkəsi istifadəçilərə müxtəlif vasitələrlə effektiv və asanlıqla ünsiyyət qurmağa imkan verən kişilərarası ünsiyyəti asanlaşdırır e poçt anlık mesajlaşma onlayn chat telefon video telefon zəngləri və video konferans şəbəkə şəbəkə və hesablama resurslarının paylaşılmasına imkan verir istifadəçilər paylaşılan şəbəkə printerində sənəd yazmağı və paylaşılan saxlama cihazının istifadəsi kimi ağda olan qurğularla təmin olunan resurslardan istifadə edə və istifadə edə bilərlər şəbəkə səlahiyyətli istifadəçilərə ağdakı digər kompüterlərdə saxlanılan məlumatlara giriş imkanı verən faylları məlumatları və digər məlumat növlərinin paylaşılmasına imkan verir distributed computing vəzifələri yerinə yetirmək üçün ağda hesablama resurslarından istifadə edir şəbəkə ilə əlaqəli qurğularda kompüter virusları və ya kompüter qurdları yerləşdirmək və ya bu qurğular şəbəkəyə daxil olmağın qarşısını almaq üçün təhlükəsizlik hackerları tərəfindən kompüter şəbəkəsi istifadə edilə bilər kommutasiya dedikdə bir neçə alternativ marşrutlara malik olan şəbəkələrdə iki qovşaq arasında informasiya mübadiləsinin həyata keçirilməsi üçün verilənlərin ötürülməsi istiqamətinin seçilməsi və təşkili texnologiyası başa düşülür kommutasiyanın üç müxtəlif sxemi mövcuddur kanalların kommutasiyası verilənlərin iki qovşaq arasında birbaşa ötürülməsi üçün ayrı ayrı kanal hissələrinin ardıcıl birləşdirilməsi nəticəsində fiziki kanalın yaradılmasını nəzərdə tutur müxtəlif kanallar öz aralarında xüsusi aparatların kommutatorların vasitəsi ilə birləşirlər paketlərin kommutasiyası zamanı şəbəkə istifadəçilərinin göndərdiyi bütün məlumatlar ilkin qovşaqda nisbətən kiçik hissələrə paketlərə bölünür adətən paketlər dəyişən uzunluğa bayt malik ola bilər şəbəkədə paketlər müstəqil informasiya blokları kimi ötürülür şəbəkə kommutatorları sonuncu qovşaqlardan paketləri qəbul edir və ünvan məlumatlarının əsasında lazımi ünvana göndərir məlumatların kommutasiyası dedikdə vahid verilənlər blokunun kompüter şəbəkəsində hər bir tranzit kompüterin diskində müvəqqəti buferləşdirilməsi ilə ötürülməsi kimi başa düşülur paketdən fərqli olaraq məlumat ixtiyari uzunluğa malik olur və onun ölçüsü texnoloji nöqteyi nəzərdən deyil məhz məlumatı təşkil edən informasiyanın məzmunu ilə mətn sənədi fayl elektron məktub müəyyən olunur tranzit kompüterlər öz aralarında həm paket kommutasiyalı həm də kanal kommutasiyalı şəbəkələrin köməyi ilə birləşə bilərlər protokol şəbəkə vasitəsi ilə ötürülən informasiyanın standartlaşdırılması üçün şəbəkə protokolları işlənmişdir protokol kompüter şəbəkəsində verilənlərin ötürülməsi üçün qaydalar və razılaşma toplusudur müəyyən protokol əsasında yaradılmış paket müəyyən formata malikdir kompüterlərin şəbəkə şəklində birləşdirilməsinin bir neçə əsas səbəbi vardır kompüter şəbəkələrində aşağıdakı protokollardan istifadə edilir azərbaycan sovet sosialist respublikası cənubi qafqazın şərq hissəsində dövlət qurumu ssri tərkibində mövcud olmuşdur azərbaycan ssr ci il aprelin də əsasən qeyri millətlərdən ibarət olan bakı bolşeviklərinin üsyanı və azərbaycan demokratik respublikasının bolşevik rusiyası tərəfindən işğalından sonra yaranmışdır formal şəkildə müstəqil olan azərbaycan ssr moskvanın tam nəzarəti altında idi az müddət ərzində azərbaycan kommunist partiyasından akp savayı bütün partiyalar qadağan edildi bu partiyaların liderləri və sıravi üzvlərinə eləcə də azərbaycan demokratik respublikası rəhbərlərinə qarşı terror başlandı azərbaycan xalq cümhuriyyətinin süqutundan sonra aprel ci il tarixdə azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulur azərbaycanda hakimiyyət azərbaycan ssr inqilab komitəsinə və azərbaycan ssr xalq komissarları sovetinə xks keçdi müvəqqəti inqilab komitəsi və xks nin tərkibinə ancaq azərbaycanlılar daxil idilər xalq komissarları sovetinə n nərimanov başçılıq edirdi ç ildırım xalq hərbi dəniz işləri komissarı h h sultanov xalq daxili işlər komissarı ə h qarayev xalq əmək və ədliyyə komissarı q m musabəyov xalq əkinçilik ticarət sənaye və ərzaq komissarı m d hüseynov xalq maliyyə komissarı d x bünyadzadə xalq maarif və dövlət nəzarəti komissarı c vəzirov xalq poçt teleqraf və yollar komissarı a ə əlimov xalq səhiyyə və himayə komissarı seçildi real hakimiyyət daha çox hələ ci ilin fevralında yaradılmış azərbaycan kommunist bolşeviklər partiyasının ak b p nin əlində idi azərbaycan iqtisadiyyatının daha əhatəli və böyük yüksəlişi xx əsrdə ildən artıq bir dövrü əhatə edən azərbaycan sovet sosialist respublikası zamanına təsadüf edir bu illər ərzində azərbaycan iqtisadiyyatının əksər sahələri əvvəlki dövrlərlə müqayisədə sürətlə və kompleks inkişaf etmiş güclü sənaye potensialı yaranmışdı azərbaycan ikinci dünya müharibəsinə qədər sovet ittifaqının əsas neft bazası idi abşeronda neft və onunla əlaqədar sənaye sahələrinə çoxlu əsaslı vəsait qoyulurdu və bu sahələrin sürətlə inkişafı hesabına azərbaycanda sənaye nisbətən sürətlə inkişaf edirdi ikinci dünya müharibəsi nə qədər olan dövrdə azərbaycanda xalq təsərrüfatına bütün kapital qoyuluşunun i sənayenin inkişafı üçün yönəldilirdi sonrakı beşilliklərin heç birində xalq təsərrüfatına kapital qoyuluşunda sənayenin payı bu qədər yüksək olmamışdı həm də bu dövrdə sənayeyə kapital qoyuluşunun ə qədəri o cümlədən birinci beşillik dövründə i neft və onunla əlaqədar olan sahələrin payına düşürdü bütün bunlar ikinci dünya müharibəsinə qədər ən çox neft və onunla əlaqədar sahələrin hesabına azərbaycanda sənayenin sürətlə inkişafını təmin edirdi ci ildə azərbaycan neft sənayesində ən çox neft milyon ton çıxarırdı ikinci dünya müharibəsi illərində müharibənin tələbatını ödəmək məqsədilə neft və onunla əlaqədar sahələrin inkişafı ön plana çəkildi akademik yusif məmmədəliyevin rəhbərliyi ilə aviasiya benzini istehsalının yeni texnologiyası hazırlandı azərbaycanda yüksəkoktanlı benzin istehsalına başlandı azərbaycanda neft hasilatı ssri də çıxarılan neftin faizini təşkil edirdi azərbaycan neftçiləri müharibə illərində ölkəyə milyon ton neft milyon ton benzin və başqa neft məhsulları verirdilər müharibə zamanı hər beş təyyarə tank və avtomaşından dördü bakı mədənlərində çıxarılan onun neft emalı zavodlarında istehsal olunan yanacaqla işləyirdi müharibə illərində cəbhənin neft tələbatının yüksək oktanlı benzin və sürtgü yağına olan ehtiyacının faizini bakı ödəyirdi ci ildə bakının sənaye müəssisələrində növ müxtəlif silah hərbi sursat istehsal edilirdi bu illərdə sumqayıt mingəçevir əli bayramlı indiki şirvan daşkəsən kimi yeni sənaye şəhərləri yaranmış naxçıvan xankəndi quba qazax salyan neftçala və başqa şəhərlərdə sənayenin gələcək daha güclü inkişafı üçün təməl qoyulmuşdu ümumi sənaye məhsulu istehsalında bakı şəhərinin xüsusi çəkisi cü ildəki dən ə düşmüşdü neft sənayesi neft maşınqayırması cihaz və alətqayırma qara metallurgiya ilk növbədə neftçıxarma üçün borular istehsalı elektroenergetika və s yaranması əsasında respublikada çox güclü sənaye kompleksinin meydana gəlməsini təmin etdi cənubi qafqazı azərbaycan türklərindən təmizləmək siyasətini yürüdən sovet hökuməti digər tərəfdən də ermənilərin qafqaza qayıtmasına ci ildə qərar vermişdi sovet hakimiyyəti azərbaycanı ruslaşdırır və milli kadrları mühüm vəzifələrə yaxın buraxmırdı ci ildə bakı sovetinin məsul işçilərinin faizi ruslar faizi ermənilər faizi isə türklərdir azərbaycanlılardır yenə həmin ildə azərbaycanda mövcud olan ali məktəbdən ancaq birində yeni pedaqoji institutda tədris türkcə qalanında isə rusca aparılırdı sonrakı dövrdə də azərbaycanda güclü ruslaşdırma siyasəti aparıldı xüsusən dövlət idarələrində yazışmalar sənədləşmələr rus dilində olurdu hətta ruslarla ailə quranların ön vəzifələrə çəkilməsi daha asan olurdu erməni millətindən olanlar isə xüsusən qadınlar mütləq idarə rəhbərinin katibəsi köməkçisi funksiyasını daşıyırdı bu ruslaşdırma siyasəti ni ilk dəyişdirmək istəyənlərdən biri cu illərdə azərbaycana başçılıq etmiş i mustafayev oldu onun azərbaycan idarəçilik sistemində ana dilini müdafiə etməsi sonradan vəzifədən uzaqlaşdırılması ilə nəticələndi sovet dövründə azərbaycan ədəbiyyatı yaradıcılıq azadlığını təhlükə hesab edən bir sistemlə idarə edilirdi azərbaycan yazıçıları və intellektuallarının fəaliyyətinə nəzarət edilir və onlar təqibə məruz qalırdı bu dövrdə bir çox azərbaycan yazıçısı stalin repressiyasına məruz qaldı ci ildə azərbaycan proletar yazıçıları assosiasiyası yaradıldı ci ildə isə ləğv edildi həmin il azərbaycan yazıçılar birliyi yaradıldı sovet dövrü azərbaycanının yazıçılarına rəsul rza məmməd səid ordubadi süleyman sani axundov mirzə ibrahimov ənvər məmmədxanlı daxildir bu dövrdə səməd vurğunun yığcam və diskrit üslubu azərbaycan ədəbiyyatının müasir formasının formalaşmasına səbəb oldu onu arxaizmlərdən təmizlədi xx əsrin sonlarına yaxın bəxtiyar vahabzadə şeir məcmuəsi və poeması ilə şöhrət qazandı onun gülüstan poeması rusiya və iran arasında bölünən azərbaycan xalqı və onun birləşmək arzusuna həsr edilib azərbaycanın görkəmli bəstəkarı üzeyir hacıbəyov sovet dövründə məşhur koroğlu operasını yazmışdır bu opera nəinki azərbaycanda həmçinin islam aləmində yazılan ilk opera idi cı illərdə xosrov və şirin niyazi vətən cövdət hacıyev və qara qarayev nizami əfrasiyab bədəlbəyli və s operalar yazıldı ci ildə şəfiqə axundova gəlin qayası operasını yazaraq azərbaycanda ilk opera yazan qadın bəstəkar oldu qaqra    gürcüstan respublikasının abxaziya muxtar respublikasının qaqra bələdiyyəsində qismən tanınmış abxaziya respublikasının qaqra rayonu və qara dənizin sahilində yerləşən kurort şəhər şəhərin əhalisi cu ildə nəfər idi ancaq abxaziya müharibəsi zamanı və sonrası abxaziyada gürcülərə qarşı olan etnik təmizləmə və digər demoqrafik dəyişikliklər sonra azalmışdır qaqra eyniadlı rayonun inzibati mərkəzidir şəhər abxaziyanın qərbində yerləşir və psou çayı vasitəsilə rusiyanın krasnodar diyarı ilə sərhəddir gürcü alimlərinə əsasən qaqra adı svan dilində qoz mənasını verən qakra sözündən gəlir  sovet idman turizmi ustası bondarevə əsasən şəhərin adı yerli qaqaa qəbiləsindən gəlir  professor v kcarçiyaya əsasən qaqra abxaz dilində sahilin sahibi deməkdir qaqra tarixi xəritələrdə kakara və ya kakkari olaraq adlandırılmışdır yaşayış məntəqəsi ilk dəfə bir yunan koloniyası və qəsəbə olaraq triqlif adıyla kolxida krallığı daxilində salınmışdır qəsəbədə həm yunanlar həm də kolxidalılar yaşayırdı  eradan əvvəl i əsrdə kolxida pont krallığının hakimiyyəti altına girmişdir pont hökuməti şəhərin adını nitika olaraq dəyişmişdir çox vaxt keçməmiş ərazi roma tərəfindən işğal olundu qəsəbənin coğrafi mövqeyi romalıların oranı möhkəmləndirməsinə gəlib çıxardı qəsəbə tez tez qotlar və digər tayfalar tərəfindən hücüma məruz qalırdı roma şəhərinin fəthindən sonra dövlətin varisi olan bizans imperiyası qəsəbənin və bütün kolxidanın sahibi oldu qəsəbə orta əsrlərdə böyük ticari bir yaşayış məntəqəsi olmuşdur qaqra adı ilk dəfə italyan pyetro viskontinin hal hazırda venesiyadakı müqəddəs mark muzeyində yerləşən və ci ildə hazırladığı qafqaz xəritəsində görünmüşdür xvi əsrdə qaqra və qərbi gürcüstanın qalan hissəsi osmanlı imperiyası tərəfindən işğal olunmuşdu qərbli tacirlər qəsəbədən uzaqlaşdırılmış və uzun müddət davam edən bir tənəzzül dövrünə girmişdir qəsəbə əhalisinin əksəriyyəti dağlara qaçmışdır xviii əsrdə qəsəbə kiçik bir kəndə çevrilmişdi qəsəbənin tənəzzül dövrü rusiya imperiyası qafqazı işğal etməsindən sonra bitmişdir qəsəbədə yeni bir hərbi xəstəxana tikilmişdir qəsəbənin əhalisi isə hələ də kiçik idi qəsəbədə kişi və qadın ümumi olaraq nəfər yaşayırdı qəsəbə rusiya osmanlı müharibəsi böyük ziyan görmüşdür müharibə bitdikdən sonra qəsəbə oldenburqlu pyotr aleksandroviç tərəfindən kəşf edilmişdir regionun potensialını görən pyotr burada birinci səviyyəli bir kurort özü üçün isə bir saray tikdirmişdir qəsəbəyə tropik ağaclar tutuquşuları və meymunları olan bir park salınmışdır qəsəbə üzərində aparılan bahalı işlərə baxmayaraq kurort ilk vaxtlarda çox da uğurlu olmamışdır halbuki daha sonra çoxlu sayda xarici turist cəlb etmişdir bolşevik rəhbəri vladimir lenin cu ildə qəsəbədə fəhlə kurortu yaradan bir fərman imzalamışdır qəsəbə sovet vətəndaşları üçün məşhur bir bayram kurortu olmuşdur ikinci dünya müharibəsi zamanı qəsəbə böyük bir hərbi xəstəxana və reabilitasiya mərkəzi olmuşdur müharibə bitdikdən sonra qəsəbədə hökumət tərəfindən idarə edilən sanatoriyalar tikilmişdir abxaziya müharibəsindən əvvəl şəhərin əhalisi nəfər idi cü ildə keçirilən əhali siyahıyaalmasına əsasən şəhərin əhalisi nəfər idi ci ildə keçirilən əhali siyahıyaalmasına əsasən şəhərin əhalisi nəfər idi onların i abxaz i rus ı erməni i gürcü u yunan ı isə digər millətlərin nümayəndələri idi ci ildə şəhərin əhalisi nəfər idi cü ildə şəhərin əhalisi nəfər idi cü ildə şəhərin əhalisi nəfər idi ci ildə şəhərin əhalisi nəfər idi təhsil öyrənmənin yaxud başqa sözlə bilik bacarıqlar dəyərlər inanclar və vərdişlər qazanılmasının asanlaşdırılması prosesidir təhsil metodlarına hekayə danışma müzakirə öyrətmə təlim vermə və birbaşa araşdırma daxildir təhsil əksərən təhsilverənin bələdçiliyi ilə həyata keçirilir ancaq öyrənənlər özləri özlərinə də təhsil verə bilərlər təhsil rəsmi və qeyri rəsmi üslubda həyata keçirilə bilər və kiminsə düşünməsi hiss etməsi yaxud fəaliyyət göstərməsi üsuluna formalaşdırıcı təsiri olan hər hansı təcrübə də təhsilə aid hesab edilə bilər öyrətmənin metodologiyasına pedaqogika deyilir ümumilikdə rəsmi təhsil formal olaraq məktəbəqədər və ya bağça ibtidai məktəb orta məktəb və daha sonra kollec universitet yaxud şəyirdlik kimi mərhələlərə bölünür təhsil almaq hüququ bəzi dövlətlər və bmt tərəfindən tanınmışdır əksər regionlarda müəyyən yaşa qədər təhsil icbaridir təhsil geniş anlayışdır təhsil tərbiyə işinə xidmət etməklə müxtəlif istiqamətlərdə bilikalma və ixtisasa yiyələnmə prosesini həyata keçirir təhsil bilik bacarıq və vərdişlərə yiyələnməyin məzmununu həcmini səviyyəsini müddətini və tipini müəyyən edir bakı azərbaycan respublikasının paytaxtıdır abşeron yarımadasında xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşir sahəsi km əhalisi ci ilin əvvəlinə nəfərdir şəhərətrafı zona əhalisi daxil olmaqla nəfərdən çox bakı şəhərinin tərkibinə inzibati rayon qəsəbə daxildir buna səbəb bakı şəhərinin fiziki coğrafi şəraiti şimaldan cənuba qərbdən şərqə gedən miqrasiya və ticarət yollarının kəsişməsi mərkəzində yerləşməsi iqlim şəraiti və ən qədim zamanlardan yer üzünə çıxan nafta adlanan yanacaq və enerji sərvəti olmuşdur abşeron ərazisində tapılmış arxeoloji materiallar bakının qədim yaşayış məskəni olduğunu sübut edir pirallahı zığ gölü ətrafı şüvəlan mərdəkan əmircan və s yerlərdə e ə iii i ci minilliklərə aid arxeoloji materiallar tapılmışdır bakının salındığı tarix dəqiq məlum deyildir bakı qafqazda ən əhəmiyyətli turistik məkanlardan biri sayılır cü ildə bakı forbes jurnalının rusiyalılar üçün biznes qurulması sahəsində ən cəlbedici keçmiş ssri şəhərlərinin reytinqində top onluğa düşüb ci ildə bakı lonely planet nəşrinin səyahət edilməli ən maraqlı məkanların reytinqində ci sırada ne york times qəzetinin ci ildə səfər etmək üçün dünyanın ən yaxşı yerləri reytinqində isə ci yerdə qərarlaşıb cı ildə tripadvisor səyahət məsləhətçisi saytının topladığı rəy sorğusunda daha çox üstünlük verilən və inkişaf etməkdə olan turizm məntəqələri siyahısında bakı şəhəri ci yerdə qərarlaşıb bakı adının mənşəyi haqqında müxtəlif fikirlər vardır bakı toponiminin qədimliyi haqqında ilk məlumata ivan meşaninovun ci ildə bakıda nəşr olunmuş yegipet i kavkaz adlı məqaləsində rast gəlmək olar fərziyyəyə görə e ə iii minilliyin sonlarına aid edilən ölülər kitabı misir mifologiyası toplusunda əksini tapmış bakhav toponiminin qafqazda formalaşmasıdır sözün kökü olan baka günəşin doğulduğu yer və ya səhər şəfəqi kimi iddia edilir bu toponim böyük qafqazın şərqində yerləşən bakı ilə eyniləşdirilir bəzi mənbələrə görə bakı adına isə ilk dəfə v viii əsr mənbələrində baqavan və ya baquan atşi baqavan və ya atşi baqvan yəni atəşi baquan kimi rast gəlinib baqa sözün kökü an və van isə məkan bildirir toponim eramızın vii yüzilində bu ərazidə yaşamış bakan tayfası ilə əlaqələndilir bəzilərinin fikrincə isə bakuyə sözündən götürülüb bakının adlarından biri də fars dilindən yaranan badi kubə sözünün birləşməsindən yaranması ehtimal olunur söz farsca bad külək yel və kubidan vurmaq zərbə yetirmək sözləriylə açıqlanır fars dilindən tərcümədə küləklər şəhəri mənası verən bu sözün məhz bakının əsl tarixinin olmasını bir çox tarixçilər iddia edir bəzi tarixçilər qədim fars dili etimologiyasında bagydad sözünün paytaxt bakı ilə əlaqədar olduğunu söyləsə də ərəb tarixçilər bunun bakı ilə heç bir əlaqəsi olmadığını və bu sözün iraqın paytaxtı bağdad olduğunu söyləyirlər professor sara aşurbəyli bakının ən qədim adının xunsar olduğunu yazır bu yazılışda olan toponimin tərtibi onun min ildən artıq bir dövr ərzində mövcud olduğunu göstərir xunsarın mənası günə sarı kimi açıqlanır qafqazşünas kerop patkanov iddia edir ki şəhərin adı lak sözü baki dən təpə deməkdir əmələ gəlir maraqlısı odur ki təpə mənasında qədim türkcədə də baqu sözü mövcuddur bu fikri coğrafiya elmləri doktoru budaq budaqov da iddia etmişdir bakı şəhərinin ilk rəmzi hər iki tərəfində atəşi simvolizə edən günəş təsvirinin ortasında həkk olunan buğa şəkli olmuşdur buğa təsviri əvvəllcə bayır qala divarının qiriş qapısı üzərinə həkk olunubmuş bayır qala divarları cı ildə dağıdılmış və onun darvazası iç qala divarında şah abbas darvazasında yenidən inşa olunmuşdur bakının qədim simvolu olan buğa təsviri hazırda içərişəhərin qoşa qala qapılarının hər birinin üzərində həkk olunmuşdur buğanın sağ və sol tərəfi şir təsvirləri ilə əhatələnmişdir bəzi tədqiqatçılar şir təsvirlərinin səfəvilərin hakimiyyətini simvolizə etdiyi qənaətindədirlər bakı şəhərinin ilk rəsmi gerbi may cü ildə təsdiq olunmuşdur hissədən ibarət qalxanvari lövhənin ci qızılı sahəsində pələng ikinci qızılı sahəsində yerdən çıxıb alovlanan qaz dilimləri təsvir olunmuşdur lövhənin bu iki sahəsinin təsviri rusiyanın kaspi vilayətinin gerbindən götürülmüşdür gerbin göy rəng fonunda olan cü sahəsində yüklü dəvə təsvir olunmuşdur bu şəhər sakinlərinin yük daşımaqla məşğul olmalarını simvolizə edir gerbin göy rəng fonunda olan cü sahəsində yerə sancılmış lövbər təsvir olunmuşdur ki bu da bakının yaxşı reydə malik liman şəhəri olmasından xəbər verir bakı şəhərinin ikinci gerbi mart cü ildə təsdiq olunmuşdur gerbin qara rəngli qalxanvari lövhəsində üç qızılı rəngli alov təsvir olunmuşdur qalxan quberniya və şəhər gerblərində işlənən qırmızı rəngli aleksandr lenti knyaz aleksandr nevskinin adına təsis edilən ordenin taxıldığı lent ilə sarınmış iki qızılı sünbüllə əhatə olunmuşdur və şəhərlərin gerblərində istifadə edilən üç bürclü qala təsviri ilə bitir bakı şəhərində və abşeron yarımadasında insanlar çox qədim zamanlardan məskunlaşmış və burada yaşayış məntəqələri yaratmışlar buna səbəb bakı şəhərinin fiziki coğrafi şəraiti şimaldan cənuba qərbdən şərqə gedən miqrasiya və ticarət yollarının kəsişməsi mərkəzində yerləşməsi iqlim şəraiti və ən qədim zamanlardan yer üzünə çıxan nafta adlanan yanacaq və enerji sərvəti olmuşdur abşeron ərazisində tapılmış arxeoloji materiallar bakının qədim yaşayış məskəni olduğunu sübut edir pirallahı zığ gölü ətrafı şüvəlan mərdəkan əmircan və s yerlərdə e ə iii i ci minilliklərə aid arxeoloji materiallar tapılmışdır bakının salındığı tarix dəqiq məlum deyildir erkən orta əsrlərdə bakının iqtisadiyyatının əsasını neft və duz istehsalı bakı və abşeron bölgəsində becərilən boyaqotu və zəfəran təşkil edirdi onların həm quru karvan yolları həm də dənizlə uzaq şərq ölkələrinə ixracı feodal şəhərinin inkişafının mühüm amili idi şirvanın tərkibinə daxil olan abşeron təbii və təsərrüfat xüsusiyyətləri sayəsində ondan fərqlənən əlahiddə coğrafi iqtisadi və siyasi vahid idi abşeronun iqtisadi və siyasi mərkəzi olan bakı şəhəri təsərrüfat baxımından onun kəndləri ilə bağlı olub şirvanşahdan vassal asılılığında olan pərakəndə feodal torpaqlarının vahid dairəsini təşkil edirdi x əsrin sonunda və xi əsrdə abbasilər xilafətinin tənəzzülü ilə əlaqədar bir sıra vilayətlərin və ölkələrin hakimləri o cümlədən şirvanşahlar müstəqil hakimiyyət sürməyə başladılar bakı x əsrin axırlarında şirvanın əsas şəhərlərindən birinə çevrildi əhali sənətkarlıq ticarət bağçılıq bostançılıq üzümçülük baramaçılıq əkinçilik neftçıxarma balıqçılıq və s ilə məşğul olurdu feodal münasibətlərinin ticarət və sənətkarlığın inkişafı şəhərin tərəqqi etməsinə imkan yaradırdı beynəlxalq ticarət yolları ayırıcında yerləşən bakı şərq və qərb ölkələri arasındakı ticarətdə mühüm əhəmiyyətə malik idi bakı x əsrdən liman şəhəri kimi məşhur idi xi əsrin sonu xiii əsrin əvvəllərində bakı tərəqqi dövrü yaşıyırdı ci ildə şamaxıda güclü zəlzələ baş verdikdən sonra şirvanşah i axsitan müvəqqəti olaraq paytaxtı bakıya köçürmüşdü xii əsrin sonu xiii əsrin əvvəli bakı şəhərinin feodal inikşaf dövrü idi şirvanşahlar şəhərdə bir sıra binalar tikdirərək onu möhkəmləndirdilər xii əsrin birinci yarısında bakı ikicərgəli qala divarı və xəndəklə əhatə olundu şəhərin müdafiə sisteminə qız qalası da daxil idi ci illərdə bakını dəniz tərəfdən qorumaq məqsədi ilə buxta daxilində möhkəmləndirilmiş qala tikildi şirvanşahlar xəzər dənizində güclü donanma yaratdılar xiii əsrin cu illərində monqollar azərbaycana hücum edərək bir çox şəhərləri işğal etdilər işğalçıların gəldiyi böyük yoldan kənarda yerləşən bakı başqa şəhərlərə nisbətən az zərər çəkmişdi hərçənd monqollar şəhəri alarkən qız qalasının yuxarı hissəsi dağıdılmışdı monqol istilası və ölkənin viran edilməsi şəhərin iqtisadiyyatını dağıtdı abşeronun və bakının neft təsərrüfatını müvəqqəti olaraq pozdu xiii əsrin sonunda xiv xv əsrlərdə bakı xəzər dənizində başlıca liman və şirvanşahlar dövləti dərbəndilər sülaləsinin paytaxtı olduqdan nəinki azərbaycanın eləcə də bütün yaxın şərqin mühüm şəhərlərindən birinə çevrildi bakı beynəlxalq tranzit ipək ticarətində və şərqlə qərb arasında digər malların ticarətində fəal iştirak edirdi bu feodal şəhərinin tərəqqi dövrü idi xvi əsrin sonlarında xvii əsrin əvvəllərindəki türk işğalından sonra bakı yenidən səfəvilər dövlətinin tərkibinə daxil oldu mərkəzi hakimiyyətin güclənməsi xvii əsrin cı illərindən etibarən ölkənin məhsuldar qüvvələrinin inkişafını sarsıdan feodal ara çəkişmələrinin və dağıdıcı müharibələrin kəsilməsi bakınının şəhər həyatının inkişafına əlverişli təsir göstərdi şəhərə çoxlu əcnəbi tacirlər və səyyahlar gəlirlər onlar şəhərin təsərrüfat həyatının canlanmasını sənətkarlıq istehsalının artmasını ölkədən kənara aparılan neft və duz hasilatını qeyd edirlər şəhərin sosial həyatında tacirlərin rolu artır şəhərin və ölkənin bütün daxili və xarici ticarəti onların əlində cəmlənmişdi bakı xəzər dənizində mühüm liman idi buradan tranzit yolu ilə avropaya rusiyaya və digər ölkələrə başlıca olaraq şamaxı ipəyi və başqa sənətkarlıq məmulatları daşınırdı bakının feodal inkişafı xvii əsrin sonlarınadək davam etmişdir bundan sonra nəinki təkcə azərbaycanda eləcə də bütün ön asiya ölkələrində mövcud olan şəhər həyatının tənəzzülü müşahidə edilir bakının zəngin təbii sərvətləri habelə mühüm hərbi strateji əhəmiyyəti xviii əsrin əvvəllərindən etibarən rusiyanın diqqətini cəlb edirdi xəzərin cənub qərb sahillərinə yiyələnməyə çalışan i pyotr xüsusi hərbi dəniz ekspedisiyası yaratdı cü il iyunun da i pyotrun qoşunu bakıya daxil oldu lakin rusiya və iran arasında bağlanan gəncə müqaviləsinə görə bakı yenidən nadir şahın hakimiyyəti altına keçdi xviii əsrin ortalarında azərbaycanda bir sıra xanlıqlar o cümlədən bakı xanlığı yarandı cı ilin yazında rus qoşunları azərbaycana yürüş etdi iyunun də bakı alındı ii yekaterinanın ölümündən sonra çar qoşunları ci ilin martında bakını tərk etdi ci il avqustun də çar qoşunu bakını mühasirəyə aldı lakin müvəffəqiyyət qazanmayaraq geri çəkildi cı ilin əvvəlində general pavel sisianovun qoşunları yenidən bakıya yaxınlaşdı şəhəri təslim etmək haqqında bakı xanı hüseynqulu xanla danışıqlar zamanı general sisianov öldürüldü bakı xanlığı cı il oktyabrın da çarizm tərəfindən işğal olunduqdan sonra bakıda kapitalist münasibətlərin inkişaf dövrü başlanır ci ildə bakıda ev nəfər əhali var idi cu ildə bakının içərişəhərində ilk dəfə nümunəvi mənzil tikintisi rayonu meydana gəldi içərişəhərdə iki və üçmərtəbəli yaşayışevləri tikildi həm də azərbaycanın ənənəvi feodal şəhərlərindən fərqli olaraq yaşayış evlərininəsas fəsadları pəncərələrlə birlikdə küçəyə baxırdı cü ildə bağlanmış gülüstan müqaviləsi ilə şimali azərbaycan o cümlədən bakının rusiyaya birləşdirilməsi təsdiq edildi şəhərin yüksəliş dövrü isə əsasən azərbaycanda neft sənayesinin inkişafı ilə bağlıdır belə ki ci ildə dünyada ilk neft quyusu məhz bakı şəhərində qazılmış cü ildə suraxanıda ağ neft zavodu tikilmiş və istismara verilmiş cu ildə isə mexaniki üsulla ilk dəfə olaraq ərazidə neft qaz çıxarılmasına başlanmışdır neft sənayesinin inkişafı ilə əlaqədar olaraq bakı şəhərində nəqliyyat əlaqələri də formalaşmağa başlamışdır cü ildə bir çox zavodların bakıdan kənardakı boş ərazilərə çıxarılması haqqında sərəncam veriləndə qara şəhər ərazisində ə yaxın zavod ticarət müəssisələri və yaşayış yerləri tikildi ci ildə nobel qardaşları tərəfindən rusiya imperiyasında ilk olaraq balaxanıdan qara şəhərə qədər neft kəməri çəkilmişdir xx əsrin əvvəllərində rusiyadan fəhlə hərəkatının ən mühüm hadisəsi bakı proletariatının əzəməti dekabr tətili olmuşdur tətil cü il dekabrın də kaspi qara dəniz neft sənayesi cəmiyyətinin zavodunda başladı və qısa müddətdə şəhərin bütün mədən zavod rayonlarına yayıldı ümumşəhər tətilinə çevrildi tətildə iştirak edən fəhlələrin sayı min nəfərə çatırdı tətilin uzanması bakı sahibkarlarının ciblərinə ziyan vurmaqlabərabər bütün rusiya sənayesini iflic vəziyyətə salmışdı tətilin uzanmasından narahat olan maliyyə naziri həyəcan təbili çalırdı maliyyə nazirinin tələbilə baş nazir vitte bakı qubernatorunu general qubernatorla əvəz etdi və ona göndərdiyiəmrdə nəyin bahasına olursa olsun tətili dayandırmağı və bakı neft mədənlərində habelə neftayırma zavodlarında işi bərpa etməyi tələb edirdi bakıda hərbi vəziyyət elan edildi şimali qafqaz dəmir yolu stansiyalardan başlayaraq bakıya qədər bütün dəmir yolu hərbiləşdirildi bu yol ilə bakıya qoşun yeridilməsinə başlandı bakıda bütün nümayişlər qadağan olundu bakı proletariatının dekabr tətili rusiyanın mərkəzi vilayətlərində geniş əks səda verdi rusiya imperiyasının başqa şəşərlərində fəhlələr bakı hadisələrinə dair inqilabi vərəqələr buraxdılar həmin vərəqələrdə bakı proletariatının dekabr tətilində qələbəsinin bütün rusiya fəhlə sinfi üçün böyük əhəmiyyəti olduğu qeyd edilirdi azərbaycan milli şurasının ci ildə qəbul etdiyi azərbaycanın istiqlal bəyannaməsində azərbaycan xalq cümhuriyyətinin paytaxtı haqqında maddə yox idi azərbaycan sovet sosialist respublikasının ci ildə qəbul edilən konstitusiyasına da paytaxt haqqında maddə daxil edilməmişdi azərbaycan ssr in ci il və ci il konstitusiyalarında isə bakı şəhərinin respublikanın paytaxtı olması təsbit edilmişdi ikinci dünya müharibəsi azərbaycandan uzaq şimali qərb regionlarında başlansa da adolf hitler neftlə zənging olan bakını zəbt etməyi özünün əsas məqsədlərindən biri hesab edirdi ci ildə azərbaycanda mln ton neft çıxarılmışdır ki bu da bütün sovet ittifaqında hasil olunan neftin ni təşkil etmişdir belə yüksək hasilat ssri nin ikinci dünya müharibəsindəki qələbəsini təmin etmiş xalq təsərrüfatının qarşısında duran bir çox məsələlərin həllində neftin xüsusi rolunu daha da artırmışdır müharibə şəraiti ortaya yeni yeni çətinliklər atırdı ci ildə qafqaz ərazisində döyüşlər getdiyindən bakıda neft quyularının fəaliyyəti müvəqqəti olaraq dayandırıldı abşeron yarımadasında yeni yataqlar işə salınmadı bundan əlavə istehsal olunmuş xammalı və neft məhsullarını şimali qafqaz və volqa çayı ilə daşımaq mümkün deyildi çünki nəql infrastrukturu hərbi əməliyyatların getdiyi ərazilərdən keçirdi lakin tezliklə bu çətinlikdən də çıxış yolu tapıldı neft məhsullarını yer anbarlarına və göllərə zığ masazır və s doldurmağa başladılar sonra onları xəzər dənizi ilə nəql edirdilər müharibənin həlledici mərhələsi olan ci ildə xəzər dənizi ilə cəbhəyə min ton həştərxan vasitəsilə min ton neft məhsulları daşınmışdır faşistlərin hərbi hissələrinin ci ilin avqust ayının sonunda şimali qafqaza çatması və qroznı neft rayonunun faşist ordusu tərəfindən zəbt edilməsi bakı neftinin müharibənin gedişində əhəmiyyətini və rolunu daha da artırdı və onu ön plana çəkdi ssri nazirlər soveti tərəfindən ci ildə bakı su kəmərinin ikinci növbəsinin tikilməsi barədə cu ildə isə bakı və onun rayonlarının qazla fasiləsiz təchiz edilməsi bütün yaşayış massivlərinin cı ilə qədər tam qazlaşdırılması haqqında qərar qəbul edilmişdi ci ildə şəhərə su verilməsi xeyli artdı ancaq əhalinin su ilə təchizatı hələ də kifayət deyildi bakıda azərbaycan televiziya mərkəzi öz fəaliyyətini cı il fevralın də ilk yoxlama verilişi ilə başladı sonralar televiziya mərkəzinin verilişləri bakıdan km ə qədər məsafədə müntəzəm olaraq qəbul edilməyə başlandı cı ildə bakı şuşa cu ildə şuşa naxçıvan radiorele xətti istifadəyə verildi ci ildə radiorele xətti ilə bakı televiziya stansiyası ilk dəfə moskvadan rəngli televiziya proqramını göstərmək imkanı əldə etdi cı ildə bakının telefon rabitəsinin min telefon nömrəsini özündə birləşdirən telefon stansiyası vardı mənzil telefon aparatının sayı ci ildə min ci ildə min idi bakı xəzər dənizinin qərbində abşeron yarımadasının cənubunda en uzunluq meredianlarının kəsişdiyi nöqtədə yerləşir abşeron yarımadasının cənubunda sahil ətrafı su akvatoriyasında bakı arxipelaqı yerləşir arxipelaqa kiçik zirə böyük zirə daş zirə xərə zirə zənbil gil adası qara su qutan adası səngi muğan adsız ada iqnat daşı kür daşı çigil karvansaray adası m daş adalar qövsü xanlar adası və baburi adası daxildir bakının yerləşdiyi abşeron yarımadası yüksək orta illik temperatura və az yağıntıya malik ərazidir bakıda havanın orta illik temperaturu dərəcə təşkil edir aydın az buludlu günlərin sayına görə abşeron qafqazda birinci yağıntının miqdarına görə isə sonuncu yeri tutur bakının iqlimi yarı quraq və subtropikdir keppenin iqlimlər təsnifatına görə bsk mayın əvvəlindən başlayıb sentyabr ayının ortalarına kimi davam edən uzun yay quru və isti keçir ən isti vaxtlarda iyul və avqust aylarında gündəlik orta temperatur dərəcə təşkil edir payızda yayın istisi səngiyir və yerini quru mülayim xoş hava əvəz edir bakıda qış mülayim keçir belə ki yanvar ayında orta temperatur dərəcə olur qış adətən qar və şaxtasız keçən az günəşli günlərdən ibarətdir buna baxmayaraq güclü şimal küləyi bəzən hətta havada kiçik damlalarla müşahidə olunur və bu küləklər bakının ən vacib elementidir bakıda pravoslav katolik lüteran kilsəsi erməni həvari kilsəsi və sinaqoq var bakının tanınmış kilsələrindən və sinaqoqlarından müqəddəs mürdaşıyan zənənlər kafedralı bakirə məryəmin məsum hamiləliyi kilsəsi mixail arxangel kilsəsi müqəddəs bakirə məryəmin məsum hamiləliyi kilsəsi katolik xilaskar kilsəsi kilsə cü ildə bağlandı və hal hazırda azərbaycan dövlət filarmoniyasının kamera və orqan musiqisi zalı müqəddəs qriqori kilsəsi kilsə cı ildə bağlandı və hal hazırda prezident kitabxanasının depozitar fond saxlancı dağ yəhudilərinin sinaqoqu və aşkenazi yəhudilərinin sinaqoqunu qeyd etmək olar ibadət evləri ilə yanaşı şəhərdə xristian və yəhudi dini tədris müəssisələri o cümlədən pravoslav kilsələri yanında bazar günü məktəbləri protestant icmalarının bibliya kursları yəhudilərin ivrit dilini yəhudi dini və mədəniyyətini öyrətmə kursları və s fəaliyyət göstərir bakı və ona yaxın ərazilərdə azərbaycan dilinin şərq qrupu dialekt və şivələrinə aid bakı dialekti bakı ləhcəsi mövcüddur dialektin fərqləndirici xüsusiyyətlərinə çav kökünün çoçi formasında sifət kimi ço çov formasinda fel kimi işləndirilməsi daxildir bakı şəhərinin tərkibinə inzibati rayon qəsəbə daxildir dumanın iclasları rus dilində aparılırdlı buna görə rus dilində danışa bilməyən qlasnılar iclaslarda çox zaman mürgü vururdular bakı şəhər dumasının tanınmış üzvlərindən həbib bəy mahmudbəyov hacı zeynalabdin tağıyev ağa musa nağıyev şəmsi əsədullayev əjdər bəy aşurbəyov ağabala quliyev məmmədhəsən hacınski həsən bəy ağayev əlimərdan bəy topçubaşov əhməd bəy pepinov məşədi əzizbəyov və həsən bəy zərdabini qeyd etmək olar bakı şəhər icra hakimiyyətinin binası istiqlaliyyət küçəsinin mərkəzində yerləşir bina cü illərdə memar iosif qoslavskinin layihəsi əsasında barokko stilində inşa edilmişdir binanın fasadının bəzəyi üçün italiyadan qırmızı dekorativ kərpic və rəngli mərmər gətirilmişdir fasadın mərkəzini bakı şəhərinin gerbi bəzəyir azərbaycanda xx əsrin əvvəllərindən başlayaraq inkişaf edən və azərbaycan respublikasının iqtisadiyyatında əhəmiyyətli rolu olan neft sənayesi əsas etibarilə bakı ətrafında cəmləşib xvi əsrin əvvələrində tarixçi əmin əhməd ər razinin məlumatına görə bakı ətrafında ə qədər neft çalası və quyu mövcud olmuş və onlardan ağ və qara neft hasil edilmişdir ci ildə türk səyyahı övliya çələbi bakıda olmuş buradakı neft mədənləri çıxarılan neftin müxtəlif rənglərdə olması neftin irana orta asiyaya türkiyəyə və hindistana aparılması və gətirdiyi illik gəlir haqqında məlumat vermiş bakıda fəaliyyət göstərən neft şirkətlərini müfəssəl təsvir etmişdir cu ildə rusiyanın irandakı səfirliyinin əməkdaşı və həkimi ioann lerkx bakıya gəlmiş və abşerondakı neft yataqları haqqında ətraflı məlumat verərək burada əsrlər boyu neftin hasil edildiyini məişətdə və sənayedə yanacaq kimi geniş istifadə olunduğunu təsdiqləmişdir bakıda akkord stik azercell azərsu azərsun holding azərbaycan respublikası dövlət neft şirkəti azərbaycan hava yolları azpetrol bakcell caspian telecom nar mobile paşa holding və synergy group kimi iri azərbaycan şirkətlərinin baş qərargahları yerləşir bakı qafqazda ən əhəmiyyətli turistik məkanlardan biri sayılır ci ildə bakının mərkəzindəki nizami küçəsi dünyanın ən bahalı küçələri siyahısına daxil olub dövlət statistika komitəsinin cü ildə yaydığı məlumata əsasən azərbaycanda beşulduzlu otel var və onların əksəriyyəti bakıda yerləşir şəhərin tanınmış otellərindən j marriott absheron inturist otel hilton baku kempinski hotel badamdar four seasons hotel baku fairmont baku bulvar hotel və jumeirah bilgah beach hotel i qeyd etmək olar bakının populyar turist məkanlarından şirvanşahlar sarayı və qız qalasının yerləşdiyi içəri şəhər bakı bulvarı dövlət bayrağı meydanı fəvvarələr meydanı atəşgah şəhidlər xiyabanı və bakı teleqülləsini qeyd etmək olar bakıda dən çox ticarət mərkəzi var onlardan park bulvar mall metropark nargiz shopping center ganjlik mall və xaqani ticarət mərkəzini qeyd etmək olar bakı ərazisində müxtəlif çimərliklər fəaliyyət göstərir onlardan amburan və şıxov çimərliyini qeyd etmək olar paytaxtda ekoloji şəraiti gərginləşdirən səbəblərdən biri də şəhər nəqliyyatında xarici ölkələrdən gətirilmiş dizel mühərrikli köhnə avtomobillərin sayının artmasıdır ekoloji gərginliyi artıran səbəblərdən biri də sənaye müəssisələrinin yaşayış massivlərinin yaxınlığında yerləşməsidir məsələn sanitar normalarına görə kükürdlü neft emal edən zavodlarla yaşayış massivləri arasında ən azı metrlik sanitar mühafizə zonaları olmalıdır h əliyev adına neftayırma zavodu ilə ci kilometr yaşayış massivi arasındakı bu məsafə jəmi metr təşkil edir əsasən kükürdlü neftləri emal edən bu zavoddan metr məsafədə atmosferdə olan kükürdlü birləşmələrin miqdarı qəbul edilmiş həddən dəfə çoxdur ssri dağılan ərəfədə şəhərin bütün neftayırma zavodlarından neft kəmərlərindən və neft anbarlarından ətraf mühitə atılan neftin və emal edilmiş neft məhsullarının miqdarı min ton il təşkil etmişdir şəhər ərazisində min hektar sahədə landşaft və torpaq örtüyü tamamilə pozulmuşdur bunun min hektarı neftlə çirklənmiş ərazilər hektarı daş karxanaları hektarı zibilxanalar hektarı qrunt sularının səviyyəsinin qalxması nəticəsində su basmış və bataqlıqlaşmış torpaqlar və yerdə qalanı boru kəmərləri müxtəlif kommunikasiyalar və neft mədən yolları ilə pozulmuş torpaqlardan ibarətdir şəhərdə hektar sahə tutan zibilxana qeydə alınsa da sənaye və məişət tullantıları hara gəldi atılır bakı qəsəbələrinin ətrafında onlarla zibilxanalar yaranmışdır vaxtında tədbir görülməzsə yarımada bütövlükdə zibilxanaya çevrilə bilər bakı şəhəri tabeliyində olan ərazidə daş karxanası fəaliyyət göstərir bunlardan u dövlət müəssisəsi i kiçik müəssisədir mövcud və fəaliyyətini dayandırmış bütün karxanalar hesabına hektar sahədə torpaq örtüyü məhv edilmiş və təbii landşaft tamamilə pozulmuşdur əvvəlki kirov rayonu adlanan binəqədi rayonu aprel ci ildə azərbaycan respublikası ali soveti milli şurasının qərarı ilə binəqədi rayonu adlandırılmışdır rayon ərazisində azərbaycan respublikası nazirlər kabinetinin müvafiq qərarı ilə dövlət tərəfindən qorunan binəqədi qəsəbəsi ərazisində yerləşən ci ildə inşa edilmiş hamam ci ildə inşa edilmiş məscid və minarə xocəsən qəsəbəsi ərazisində yerləşən xviii əsrə aid ovdan ix xvii əsrlərə aid yaşayış yeri xvii əsrə aid karvansaray biləcəri qəsəbəsi ərazisində yerləşən ci ildə inşa edilmiş məscid arxeoloji abidələr sırasına daxil edilmiş binəqədi qəsəbəsi ərazisində yerləşən neft mədənləri ərazisində tunc dövrü nekropolu neft mədənləri ərazisində xv xviii əsrə aid yaşayış yeri eyni zamanda azərbaycan ssr nazirlər sovetinin mart ci il tarixli saylı qərarına əsasən dövlət qoruğu elan edilmiş binəqədi dördüncü dövr fauna və flora qəbiristanlığı və keyrəki palçıq vulkanı mövcuddur bundan əlavə rayon ərazisində son illər və eyni zamanda əvvəllər yaradılmış lakin dövlət tərəfindən qorunan abidələr sırasına daxil edilməmiş mədəniyyət abidələrindən binəqədi qəsəbəsində mövcud olan ilk neft quyusu da mövcuddur binəqədi rayonunda yerləşən mühüm məkanlardan bakı tennis akademiyasını qeyd etmək olar azərbaycan şairi nizami gəncəvinin adını daşıyan rayonu cı ilin noyabr ayında yaradılmışdır bakının qədim yaşayış məntəqələrindən sayılan keşlə qəsəbəsi rayonun inzibati ərazi bölgüsünə daxildir nizami rayonu heydər əliyev qara qarayev və babək prospektləri ilə yanaşı koroğlu qara qarayev neftçilər və xalqlar dostluğu metro stansiyaları bakı şəhərinin yol nəqliyyat infrastrukturunda xüsusi əhəmiyyətə malikdir rayonda orta ümumtəhsil məktəbi xəstəxana və poliklinika fəaliyyət göstərir nərimanov rayonunun yaradılmasının əsası ci ildə qoyulmuşdur ci ilin yanvar ayında keşlə rayonu zəhmətkeş deputatları soveti icraiyyə komitəsi yaradılmış ci ilin avqust ayında isə keşlə rayonunun adı dəyişdirilərək nərimanov rayon zəhmətkeş deputatları soveti icraiyyə komitəsi adlandırılmışdır cu ilin dekabr ayında dzerjinski rayonu ləğv edilmiş və onun ərazisi cı ilin yanvar ayından nərimanov rayonuna daxil edilmişdir avqust ci ildən oktyabr ci ilədək nərimanov rayonu zəhmətkeş deputatları soveti icraiyyə komitəsi oktyabr ci ildən oktyabr ci ilədək nərimanov rayon xalq deputatları soveti icraiyyə komitəsi kimi fəaliyyət göstərmişdir azərbaycan respublikası prezidentinin oktyabr ci il tarixli fərmanına əsasən nərimanov rayon xalq deputatları soveti ləğv edilmiş onun əvəzində nərimanov rayon icra hakimiyyəti yaradılmış və bu adla noyabr ci ildən fəaliyyət göstərir nərimanov rayonu ərazisində qəsəbə kənd və digər inzibati ərazi dairələri mövcud deyildir rayon ərazisində iri sənaye müəssisəsi elmi tədqiqat və layihə institutu bank və onların filialları rabitə müəssisəsi mehmanxana fəaliyyət göstərir rayonda ali məktəb orta məktəb lisey uşaq bağçası səhiyyə müəssisəsi xəstəxana tarixi abidə yerləşir nərimanov rayonunda yerləşən mühüm məkanlardan heydər əliyev mərkəzi bakı zooloji parkı və tofiq bəhramov adına respublika stadionunu qeyd etmək olar nəsimi rayonu cu il iyunun də yaradılmışdır nəsimi rayonu ərazisində qəsəbə kənd və digər inzibati ərazi dairələri mövcud deyildir rayon ərazisində ali məktəb orta məktəb orta ixtisas və peşə məktəbi məktəbdənkənar tərbiyə müəssisəsi musiqi məktəbi körpələr evi uşaq bağçası xəstəxana poliklinika memarliq abidəsi yerləşir rayonda istirahət parkı mədəniyyət evi kinoteatr kitabxana fəaliyyət göstərir nəsimi rayonunda yerləşən mühüm məkanlardan heydər əliyev sarayı bakı dəmir yolu vağzalı bakı dövlət sirki və bakı beynəlxalq dəniz ticarət limanını qeyd etmək olar bakı metropoliteninin may memar əcəmi cəfər cabbarlı və yanvar stansiyaları da rayon ərazisində yerləşir azərbaycan respublikasının prezidenti ilham əliyevin dekabr ci il tarixli qərarı ilə pirallahı çilov və neft daşları qəsəbələrinin inzibati ərazi dairələrindən ibarət pirallahı rayonu yaradıldı fevral cü il tarixli bakı şəhərinin xəzər və pirallahı rayonlarının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilməsi haqqında azərbaycan respublikasının qanununa əsasən gürgən qəsəbəsi inzibati ərazi dairəsi bakı şəhəri xəzər rayonunun tabeliyindən çıxarılaraq bakı şəhəri pirallahı rayonunun tabeliyinə verilmişdir rayonda mədəniyyət evi musiqi məktəbi kitabxana muzey uşaq yaradıcılıq mərkəzi və istirahət parkı vardır qaradağ rayonu inzibati ərazi vahidi kimi puta şubanı mədəninin kəşfi ilə əlaqədar yaradılmışdır cü ilin mayın də puta qəsəbəsindəki klubda ilk partiya konfransı keçirilmiş və rayonun əsası qoyulmuşdur rayon ci ilədək mikoyan rayonu cı ilədək molotov rayonu cü illərdə qaradağ rayonu cı illərdə əzizbəyov rayonu cı ildən isə yenidən qaradağ rayonu adlandırılmışdır rayonun adı zaqafqaziyada ilk dəmiryol stansiyalarından olan qaradağ stansiyasının adı ilə bağlıdır qaradağ rayonunun mərkəzi şəhərtipli lökbatan qəsəbəsidir rayonun ikinci böyük şəhərtipli qəsəbəsi sahil qəsəbəsidir sabunçu rayonunun əsası ci ildə qoyulmuşdur ci ildə rayonun adı lenin rayonu olaraq dəyişdirildi aprel ci ildən lenin rayonunun adı dəyişdirilərək sabunçu rayonu adlandırılmışdır sabunçu rayonu inzibati qəsəbədən ibarətdir rayonda məktəb internat və səhiyyə müəssisələri fəaliyyət göstərir həmçinin rayonun ərazisində müxtəlif mülkiyyət hüququna məxsus sənaye tikinti nəqliyyat kənd təsərrüfatı və ticarət obyekti və sair fəaliyyət göstərir suraxanı rayonu noyabr cü ildə yaradılıb rayon aprel cı ilədək orconikidze rayonu adlanırdı rayonda neft sənayesinə aid müxtəlif müəssisələr fəaliyyət göstərir suraxanı rayonunda yerləşən mühüm məkanlardan atəşgah məbədini qeyd etmək olar səbail bakı buxtasında sahildən təqribən  m cənub qərbdə yerləşmiş tarixi memarlıq abidəsinin adıdır uzunluğu eni m dir dairəvi və yarımdairəvi bürcü olan daş divarla eni m əhatələnmişdir arxeoloji tədqiqatlar zamanı səbaildən üzərində ərəb dilində kitabə insan quş və heyvan təsviri olan dək daş habelə şirvanşah gerşasbın i güştasp adından kəsilmiş mis pul bina qalıqları gil qablar dəndaşı daş pərsəng bıçaq tiyəsi mismar və s tapılmışdır kitabələrdə quran ayələri ci il tarixi müxtəlif şəhərlərin sənətkarların və şirvanşahların adları yazılmışdır xalq arasında sualtı şəhər bayıl daşları şəhri i yunan karvansara bayıl qəsri və s adlanan səbail təqribən xiii əsrin əvvəllərində tikilmiş xiv əsrin əvvəllərində isə tektonik dəyişikliklər nəticəsində xəzərin suları altında qalmışdır sonralar suyun səviyyəsi tədricən aşağı enmiş və cü ildə abidə yenidən görünməyə başlamışdır ehtimal olunur ki səbail müdafiə qalası və gömrükxana bəzi alimlərin fikrincə isə ibadətxana olmuşdur səbail rayonunun ərazisində antik dövrə və orta əsrlərə aid abidələr mövcuddur rayonda yerləşən abidələdən içəri şəhər şirvanşahlar saray kompleksi və qız qalasını qeyd etmək olar bakı şəhərinin və eləcə də respublikanın əsas mədəniyyət mərkəzləri o cümlədən teatr filarmoniya kitabxana muzey mədəniyyət evi musiqi məktəbi mehmanxana səbail rayonunda fəaliyyət göstərir ərazidə müxtəlif elm incəsənət korifeyləri müharibə və ədəbi qəhrəmanların şərəfinə ucaldılmış heykəl və büstlər park və istirahət bağı vardır səbail rayonu bakı şəhərinin ən qədim rayonu olaraq ötən əsrin ci illərindən inzibati ərazi vahidi kimi formalaşmışdır rayon əvvəlcə bayıl bibi heybət ci ildən stalin cı ildən isə bakı komissarları adını daşımış və aprel ci ildən azərbaycan respublikası ali soveti milli şurasının saylı qərarına əsasən səbail rayonu adlandırılmışdır bakı məntəqələrindən biri badamdar və qədim tarixi olan bibiheybət qəsəbələri səbail rayonunun inzibati ərazisindədir rayonda bələdiyyə səbail badamdar və bibiheybət bələdiyyələri fəaliyyət göstərir xətai rayonu cü ildə zavodskaya ci ildən fabrik zavodu rayonu ci ildən şaumyan rayonu adlandırılmışdır ci ildə ayrılaraq bir hissəsinə nizami rayonu adı verilmişdir yanvar cı ildən isə rayon xətai adlanır xətai rayonu bakı şəhərinin nizami nərimanov suraxanı nəsimi rayonları ilə həmsərhəddir şəhər əhəmiyyətli nobel babək prospektləri zığ şossesinin bir hissəsi afiyəddin cəlilov küçəsi müasir yolötürücü komplekslərlə yanaşı bakı metropoliteninin şah ismayıl xətai əhmədli həzi aslanov stansiyaları da rayon ərazisində yerləşir xətai rayon ərazisində bir sıra respublika əhəmiyyətli təşkilatların inzibati binaları da yerləşir bunlardan azərbaycan respublikası ali məhkəməsi affa cəmşid naxçıvanski adına hərbi lisey və bakı şəhər baş polis idarəsini qeyd etmək olar abşeron yarımadasının şimal şərqində yerləşən xəzər rayonunun ərazisi qədim yaşayış məskənlərindən hesab olunur dövrümüzə gəlib çatan qayaüstü rəsmlər yaşı eramızdan əvvəl hesablanan kurqanlar qəbirstanlıqlar tarixi memarlıq abidələri qalalar tikililər türbə və məscidlər ərazinin qədim mədəniyyətə malik olduğunu təsdiq edir təkcə qala dövlət tarix etnoqrafya qoruğunun ərazisində ə yaxın həyət məscid və hamam vardır xəzər rayonu neft rayonu kimi də tanınır yasamal rayonunda yerləşən mühüm məkanlardan azərbaycan dövlət akademik milli dram teatrı cəlil məmmədquluzadənin ev muzeyi leopold və mstislav rostropoviçlərin ev muzeyi və azərbaycanfilm kinostudiyasını qeyd etmək olar ərəb xilafətinin yüksəlişi dövründə bakıda azərbaycan memarlığının ən dəyərli örnəklərini yaratmışdır orta əsr memarlıq nümunələrindən nardaran qalası ramana qalası məhəmməd məscidi şah məscidi hacı qayıb hamamı və atəşgahı qeyd etmək olar ci ildə bakının səbail rayonunda yerləşən içəri şəhər şirvanşahlar saray kompleksi və qız qalası ilə birlikdə unesco nun ümumdünya mədəni irsi siyahısına daxil edilmişdir xix əsrin sonunda azərbaycanda neft sənayesinin inkişafı ölkə memarlığına təsir etmişdir bakının sürətli iqtisadi inkişafı zəngin sənayeçilərin böyük təbəqəsinin yaranması ilə müşayiət olundu onların arasında hacı zeynalabdin tağıyev ağa musa nağıyev murtuza muxtarov şəmsi əsədullayev kimi mesanatlar bakıda çox sayda ictimai binalar məktəblər və xəstəxanaların yaranmasına səbəb olmuşdur azərbaycan xalq cümhuriyyətinin memarlıq nümunələrindən azərbaycan dövlət akademik opera və balet teatrı bakı şəhər icra hakimiyyətinin binası ismailiyyə sarayı və səadət sarayıni qeyd etmək olar cı illərdə mərdəkanda tikilmiş bakı sənayeçisi murtuza muxtarovun villası bakı varlılarının şəhərkənarı bağ tikintilərinin başlanğıcını qoydu bakının yeni kapitalist şəhəri hissəsinin formalaşmasında azərbaycan memarı qasım bəy hacıbababəyovun böyük rolu olmuşdur o içərişəhərdən kənardakı tikintilərin əsas hissələrindən birini təşkil edən parapet adlı mərkəzi meydanın tikintisini həyata keçirmişdir sovet dövrü azərbaycan memarlığının ilk mərhələsi bakı ətrafında fəhlə qəsəbələrinin salınması ilə bağlıdır abşeronda fəhlə qəsəbələrinin tikilməsi həmin dövrdə gənc sovet memarlığının ilk nümunələri idi keçmiş ssri də ilk baş planlardan olan böyük bakının baş planı yeni tikiləcək rayonları da əhatə edirdi mənzil probleminin həlli ilə bağlı tədbirlərlə yanaşı abşeron yarmadasında nəqiliyyat rabitəsi də təkmilləşdirildi cı ildə bakının neft rayonlarını şəhərlərlə bağlayan elektrik dəmir yolu çəkildi keçmiş ssri də ilk elektrik dəmir yolu olan bu xətt yol boyu inşa ediləcək tikililər kompleksinin memarlıq həlli ilə bağlı idi həmin dövrdə tikilmiş sabunçu vağzalının binası bu binaların ən maraqlı nümunələrindəndir ilk yaşayış massivlərindən olan məmmədyarov qəsəbəsinin salınması ümumittifaq əhəmiyyətli tədbirlərdən biri idi dünyada ilk dəfə açıq dənizdə polad dirəklər üzərində salınmış şəhərcik olan neft daşlarının layihələndirilməsi və tikintisi müharibədən sonrakı dövr memarlığın da özəl yer tutur neft daşları cu ildə xəzərdə zəngin neft yatağının tapılması ilə bağlı yaranmışdır bakının mərkəzi hissəsinin yenidən qurulması ci illərdə azərbaycan memarlarının mühüm yaradıcılıq fəaliyyəti kimi davam edirdi cı illərin sonu ci illərdə bakıda bir sıra iri ictimai bina və qurğular tikilmişdir bunlardan bakı dövlət sirki respublika sarayı bakı qarabağ azərbaycan moskva abşeron mehmanxanaları bakı dəmir yolu vağzalı gülüstan sarayı və s binalar şəhərin memarlıq görkəmini daha da gözəlləşdirmişdir bakının xxi əsr memarlıq nümunələrindən socar toer heydər əliyev mərkəzi park bulvar j marriott absheron sofaz toer beynəlxalq muğam mərkəzi və alov qüllələrini qeyd etmək olar bakının ən məşhur və böyük parkı bakı bulvarıdır dənizkənarı bulvar bakı şəhər dumasının cu ildə qəbul etdiyi qərara əsasən salınıb bulvarın yaradılması həmin vaxt bakı dumasında çalışan məşhur mühəndis məmmədhəsən hacınskinin adı ilə bağlıdır ci illərin başlanğıcından bakıda yaşıllaşdırma və bağ park memarlığı sahəsində mühüm işlər görülməyə başlandı cu illərin əvvəllərində yeni bakı bulvarının salınması bakının mərkəzi hissəsinin ümumi memarlıq plan quruluşunun yaxşılaşdırılmasına əhəmiyyətli təsir göstərdi bu dövrdə bakının memarlıq inkişafı ci illərin baş planında nəzərdə tutulmuş bir sıra iri ictimai binaların tikintisinin başa çatdırılması və yaşıllaşdırılma işlərinin genişləndirilməsi ilə səciyyələnir ci illərdə bulvar şərq və qərb istiqamətlərində genişləndirilərək uzunluğu kilometrə çatdırıldı ci ildən bakı bulvarı milli park statusunu daşıyır bulvarda müxtəlif əyləncə ticarət mədəniyyət və idman mərkəzləri fəaliyyət göstərir bulvarın tanınmış obyektlərindən beynəlxalq muğam mərkəzi bakı idman sarayı bakı kristal zalı şeytan çarxı kiçik venesiya şəhərciyi və daş salnamə muzeyini qeyd etmək olar hal hazırda bakının müxtəlif yerlərində yerləşən parkların hər birinin öz infrastrukturu çoxsaylı kafe restoran attraksion və uşaq meydançaları var bakının ən mühüm parklarından zabitlər parkı filarmoniya bağı xaqani bağı dağüstü park dədə qorqud parkı və mərkəzi nəbatat bağını qeyd etmək olar xix əsrin sonlarında bakı ziyalılarının musiqi əyləncəsinin əsas forması evlərdə təşkil olunan musiqi axşamları çərçivəsindən kənara çıxmış həvəskar musiqi idi musiqi həvəskarları yerli musiqiçilərin hərbi kapelmeysterlərin musiqi müəllimlərinin iştirakı ilə kütləvi konsertlər çox vaxt xeyriyyəçilik məqsədi ilə təşkil edirdilər bakılıların eşitdiyi ilk opera aleksey verstovkinin cu ilin mayında d aqryonov slavyanskinin kapellasının konsert ifasında təqdim etdiyi askoldun məzarı operası olmuşdur həmin il dekabrın də qastrola gəlmiş tiflis opera truppasının ifasında bakıda ilk peşəkar opera tamaşası göstərildi açılışda aleksandr darqomıjskinin su pərisi tamaşaya qoyulmuşdu truppada ioakim tartakov varvara zarudnaya tatyana lyubatoviç kimi məşhur müğənnilər oxuyurdu cü il mayın da peterburq truppasının ifasında bakıda ilk peşəkar balet tamaşası göstərildi açılışında a adanın dəniz qulduru baletinin tamaşası göstərilmişdi mayın dan dək göstərilən beş tamaşanın arasında adolf adanın jizel və leo delibin koppeliya baletləri də vardı bakı musiqiçiləri öz qüvvələrini birləşdirmək üçün ci ildə teatr və musiqi şöbələri həvəskar orkestr yaratdılar bu orkestr f parizekin başçılığı altında ci ildə bakıda ilk simfonik konsert mövsümünü açdı bakıda bir çox musiqi janrları o cümlədən meyxana cı illərdə caz muğam cı illərin ortalarında rus şansonundan yaranan bakı şansonu yaradılıb şəhərin mühüm musiqi səhnələrindən bakı kristal zalı heydər əliyev sarayı azərbaycan dövlət akademik filarmoniyası və beynəlxalq muğam mərkəzini qeyd etmək olar bakıda dən artıq muzeyi və incəsənət qalereyası fəaliyyət göstərir şəhərin tanınmış muzeylərindən azərbaycan tarixi muzeyi nizami gəncəvi adına milli azərbaycan ədəbiyyatı muzeyi azərbaycan xalça muzeyi həsən bəy zərdabi adına təbiət tarixi muzeyi miniatür kitab muzeyi bakı müasir incəsənət muzeyi və azərbaycan milli incəsənət muzeyini ev muzeylərindən isə bülbülün ev muzeyi cəfər cabbarlının ev muzeyi nəriman nərimanovun xatirə muzeyi niyazinin ev muzeyi vaqif mustafazadənin ev muzeyi tahir salahovun ev muzeyi leopold və mstislav rostropoviçlərin ev muzeyi və cəlil məmmədquluzadənin ev muzeyini qeyd etmək olar bakıda kinozalı olan səkkiz dövlət və özəl kinoteatr var şəhərin tanınmış kinoteatrlarından nizami kino mərkəzini kinoteatrlar şəbəkələrindən isə park cinema və cinemaplus ı qeyd etmək olar bakıda çəkilən məşhur kinolardan arşın mal alan amfibiya adam dünya kifayət deyil ad günü bir cənub şəhərində brilyant əl gün keçdi qorxma mən səninləyəm neft və milyonlar səltənətində axırıncı aşırım əli və nino dolu və digərlərini qeyd etmək olar bakıda ilk rəsmi ictimai kitabxana cı ildə yaranıb şəhərin tanınmış kinoteatrlarından azərbaycan milli kitabxanası f köçərli adına respublika uşaq kitabxanası c cabbarlı adına respublika gənclər kitabxanası və amea mərkəzi elmi kitabxanasını qeyd etmək olar şəhərdə həm də azərbaycanın ən böyük kitab mağazalar şəbəkəsi olan əli və nino yerləşir bakıda dən artıq muzeyi və incəsənət qalereyası fəaliyyət göstərir şəhərin tanınmış teatrlarından azərbaycan dövlət yuğ teatrı azərbaycan dövlət akademik milli dram teatrı azərbaycan dövlət akademik opera və balet teatrı azərbaycan dövlət kukla teatrı azərbaycan dövlət gənc tamaşaçılar teatrı azərbaycan dövlət musiqili teatrı bakı bələdiyyə teatrı bakı uşaq teatrı azərbaycan dövlət pantomim teatrı azərbaycan dövlət rus dram teatrı üns teatrı və azərbaycan dövlət mahnı teatrını qeyd etmək olar bakı futbol klublarından neftçi inter bakı səbail və zirəni qeyd etmək olar qarabağ münaqişəsinə görə bakıda həm də qarabağ futbol klubu müvəqqəti olaraq oyunlarını keçirir şəhərdə bakı olimpiya stadionu tofiq bəhramov adına respublika stadionu dalğa arena bayıl arena bakcell arena və inter arena stadionları yerləşir bakıda həm də araz naxçıvan mfk olimpik neftçi bakı ekol bakı və yasamal futzal klubları əsaslanıb bakıda müxtəlif idman mərkəzləri mövcuddur şəhərin tanınmış idman meydanlarından heydər əliyev adına idman arenasını və bakı idman sarayını qeyd etmək olar ci ildən sonra bakıda baku cup futbol üzrə yaşadək avropa çempionatı fifa u qadınlararası dünya çempionatı güləş üzrə avropa çempionatı bədii gimnastika üzrə ci avropa çempionatı cüdo üzrə dünya çempionatı kimi beynəlxalq idman yarışları keçirilib cı ildə bakıda ci şahmat olimpiadası ci ildə isə islam həmrəyliyi oyunları keçirilmişdir hal hazırda bakıda tour d azerbaidjan velosiped yarışları və formula çempionatının azərbaycan qran prisi keçirilir bakının ictimai nəqliyyatının koordinasiyasını və inkişafı bakı nəqliyyat agentliyi tərəfindən idarə olunur ci ilin may tarixindən etibarən bakıda bütün marşrut xətlərindəki avtobuslarda bakı kart sistemi xidmət göstərir bakı konkası ilk dəfə aprel cu ildə hərəkətə gətirilir cü ilin oktyabrın də bakıda elektrik tramvay xəttinin çəkilməsi başlanıb və cü il fevralın əvvəlində bu xətt istismara verilib ci ilin dekabrında trolleybus xətti salındı cı ildən tramvay parkının nəzdində bakı funikulyoru fəaliyyətə başladı ci ildə bakıda tramvay nəqliyyatı cü ildə isə trolleybus nəqliyyatı ləğv olunub bakının dəmiryolu nəqliyyatı azərbaycan dəmir yolları tərəfindən idarə olunur azərbaycanda dəmir yolunun təməli hələ ci ildə qoyulmuş və inşası yanvar ci ildə başa çatmışdır o uzunluğu cəmi km olan bakı sabunçu suraxanı dəmir yolundan ibarət olmuşdur ci il iyulun da ssri dövlət müdafiə komitəsinin qərarı ilə müstəqil azərbaycan dəmir yolu yaradılmışdır yollar nazirinin ci il iyul tarixli saylı əmri ilə azərbaycan dəmir yolu ci ilin oktyabın dən təşkil edilmişdir cü ilin may ayının də azərbaycan və zaqafqaziya dəmir yolları zaqafqaziya dəmir yolu adı altında birləşdirilmiş mərkəzi idarəsi tbilisiyə köçürülmüşdür bakı tbilisi qars dəmiryolu xəttində tikinti işlərinin ci ildə yekunlaşacağı gözlənilir xix əsrdə bakıda neft hasilatının sürətli artımı xəzərdə gəmiçiliyin inkişafına təkan verib xəzər dəniz gəmiçiliyinin əsası ci il mayın də qafqaz və merkuri səhmdar cəmiyyətinin yaradılması ilə qoyulub ci ildə bakıda ilk dənizçilik sinifləri təşkil edilib ci ildə bakı beynəlxalq dəniz ticarət limanı təsis edildi ci ildə xəzər dəniz nəqliyyatı layihə axtarış elmi tədqiqat institutu mütəxəssislərinin layihəsi əsasında bakı türkmənbaşı gəmi bərə keçidi işə salınıb hal hazırda heydər əliyev adına beynəlxalq hava limanı gyd bakının yeganə beynəlxalq hava xidmətidir və qafqazda ən böyük beynəlxalq hava limanıdır şəhərin tanınmış sakinlərdən pianoçu vaqif mustafazadə müğənni müslüm maqomayev violençel ifaçısı mstislav rostropoviç rəssam tahir salahov şair mikayıl müşfiq aktrisa hökümə qurbanova prezident ilham əliyev kəşfiyyatçı mehdi hüseynzadə heykəltəraş tokay məmmədov nobel mükafatı laureatı lev landau alim lütfi zadə futbolçu anatoli banişevski mesenat hacı zeynalabdin tağıyev şahmatçı harri kasparov kinorejissor oskar mükafatçısı vladimir menşov filosof maks blek ballerina qəmər almaszadəni və digərlərini qeyd etmək olar bakı ci ildən etibarən ümumdünya qardaşlaşmış şəhərlər federasiyasının üzvüdür türk dili və ya türkcə türkiyənin kipr respublikasının və şktr nin rəsmi dili elmdə altay dilləri qrupunun türk dilləri qoluna aid edilir alternativ adlandırma kimi türkologiyada türkiyə türkcəsi anadolu türkcəsi adı işlədilir azərbaycan dili türkmən və qaqauz dillərinə çox yaxındır bu dillər ümumi türk dilinin oğuz qrupuna aiddir təqribən söz və şəkilçilərdə fərq vardır türk diliraq suriya almaniya bolqarıstandada və yunanıstanda azlıqların dili qəbul edilirbolqarıstan və yunanıstanda ə türkcə televiziya kanalları fəaliyyət göstəri ümumiyyətlə türk dilinin anadolu türkcəsi yayılma arealı osmanlı imperiyasının idarə etdiyi ərazilər ilə üst üstə düşür r türk dilində ingilis alman fransız ərəb və s kimi dillərdən fərqli olaraq varlıqlar cinsiyyətinə görə fərqləndirilmir cümlə quruluşu əksər hallarda belədir mübtəda cümlənin əvvəlində xəbər sonunda işlənir təyin təyin etdiyi sözün əvvəlində işlənir hal hazırda ci ildəki hərf inqilabından sonra latın hərflərindən istifadə olunur türkcə ya da türk dili qərbdə balkanlardan başlayıb şərqdə xəzər dənizi sahəsinə qədər danışılan türki dilləri dil ailəsinə aid daim güncəllənən dildir türki dillər osmanlı türkçəsinin davamını təşkil edir başda türkiyə olmaqla qədim osmanlı imperatorluğu coğrafiyasında danışılan türkcə dünyada ən çox danışılan ci dildir türkcənin daim güncəllənən olması hər hansı bir yenilik üzərindən istənilən qədər yeni sözlər yarada bilmək imkanını verir türkiyə türkcəsi bu yönündən dolayı digər türk dillərilə ortaq ya da ayrı olan onlarca söz mövcuddur türk dili ilə bağlı bir neçə təsdiqini tapmayan iddealar var bunlar aşağıdakılardır beş dialektlər vardır şərqi anadolu qərbi anadolu şimalqərbi anadolu olmaq üzrə üçe ayrılıb şərqi rumeli qərbi rumeli olmaq üzrə ikiye ayrılıb çç ğğ iı ii öö şş üü azərbaycan dilində olan ə hərfi türk dilində e hərfi içində gizlədilir iran fars və ya rəsmi adı ilə iran islam respublikası fars qərbi asiyada dövlət iran şimal qərbdən azərbaycan və ermənistan şimaldan xəzər dənizi şimal şərqdən türkmənistan şərqdən əfqanıstan və pakistan cənubdan fars körfəzi və oman körfəzi qərbdən türkiyə və iraqla əhatə olunmuşdur paytaxtı və ən böyük şəhəri tehran ümumi sahəsi kvadrat kilometr əhalisinin sayı milyon nəfərdən çoxdur iran ərazi böyüklüyünə görə yaxın şərq regionunda ikinci dünya ölkələri arasında on yeddinci əhalisinin sayı görə isə dünyanın on səkkizinci ölkəsidir ölkənin avrasiyanın mərkəzində və qərbi asiyada yerləşməsi həmçinin hörmüz boğazına yaxınlığı ona geostrateji əhəmiyyət qazandırmışdır tehran ölkənin paytaxtı olmaqla yanaşı həmçinin iranın aparıcı iqtisadi və mədəni mərkəzi hesab olunur iran konstitusiyasının xii maddəsinə əsasən rəsmi dini islam dinidir iran dünyanın ən qədim sivilizasiyalarından birinə ev sahibliyi edir hələ eramızdan əvvəl dördüncü minillikdə bu ərazidə elam krallığı mövcud olmuşdur bu dövlət eramızdan əvvəl ci əsrdə madaylar tərəfindən işğal olunmuşdur eramızdan əvvəl cı əsrdə isə əhəmənilər imperiyasının banisi olan ii kirin hakimiyyəti illərində bu imperiyanın ərazisi şərqi avropadan yəni indiki türkiyə əraziləri daxil olmaqla bolqarıstan albaniya ukrayna krım şimali və cənubi qafqazdan hind çayına qədər uzanırdı ki bu da həmin imperiyanı tarixin ən böyük dövlətlərindən birinə çevirmişdi eramızdan əvvəl dördüncü əsrdə iran ərazisinin makedoniyalı isgəndər tərəfindən işğal olunması nəticəsində burada ellinizm mədəniyyəti kök saldı parfiya dövlətinin yaranması ilə iran üsyanı özünün kulminasiya nöqtəsinə çatdı həmin dövlətin ardıcılı hesab olunan sasanilər imperiyası isə eramızın üçüncü əsrindən etibarən dörd əsr boyunca dünyanın aparıcı gücü hesab edilirdi yeddinci əsrdə imperiya ərazisinin ərəblər tərəfindən işğal olunmasından sonra iranda mövcud olan yerli zərdüştilik və manixeizm dinləri islam dini ilə əvəzləndi iran islamın qızıl çağına mühüm töhfələr vermişdir bu töhfələr xüsusilə incəsənət və elm sahələrində özünü büruzə verdi iki əsrdən sonra iranın müxtəlif müsəlman xanədanlıqlarına bölünməsinin ardınca ərazi türklər və monqollar tərəfindən işğala məruz qaldı ci əsrdə səfəvilər dövlətinin yüksəlişə keçməsi ilə vahid dövlətin yaradılması prosesi yenidən başladı səfəvilərin şiəlik təriqətini əsas götürməsi ilə iran və islam tarixində dönüş nöqtəsi qeydə alındı nadir şahın hakimiyyəti illərində iran dövrün ən güclü dövlətlərindən biri hesab olunsa da cu əsrdən etibarən qacarilərin rusiya imperiyası ilə aralarında baş verən ardıcıl münaqişələr ciddi ərazi itkiləri ilə nəticələndi iran qafqazı və iğdır qars və s əraziləri gülüstan və daha sonra türkmənçay müqavilələrində rusiyaya verməli oldu ci illəri əhatə edən məşrutə inqilabı ölkənin konstitusiyalı monarxiyaya çevrilməsi ilə nəticələndi cü ildə böyük britaniya və abş ın təhriki ilə baş tutmuş iran çevrilişi ölkədə qərb əleyhinə narazılığın artması ilə nəticələndi xarici təsir və siyasi repressiya əleyhinə narazılıqlar cu ildə iran islam inqilabının başlanmasına səbəb oldu və nəticədə ölkə islam respublikasına çevrildi beləliklə ali lider tərəfindən rəhbərlik olunan teokratik hökumətin əsası qoyuldu ci illər ərzində təqribən il müddətinə davam etmiş iraq iran müharibəsi hər iki tərəf üçün ciddi itkilərin baş verməsi ilə ci illərdən bəri iranın mübahisəli nüvə proqramı narahatlıqların artmasına səbəb olmuş və ölkə əleyhinə beynəlxalq sanksiyaların tətbiq olunması ilə nəticələnmişdir iyul ci ildə altılıq ölkələri ilə iran arasında hərtərəfli fəaliyyət proqramı əsasında razılaşma əldə olunmuşdur bu razılaşmaya əsasən irana qarşı tətbiq olunan sanksiyaların yumşaldılması qarşılığında iran hökuməti zənginləşdirilmiş uran istehsalını azaltmalı idi suveren dövlət olan iran bmt iqtisadi əməkdaşlıq təşkilatı qoşulmama hərəkatı islam əməkdaşlıq təşkilatı və opek kimi qurumların üzvüdür əsas regional güclərdən biri hesab olunan iran dünyanın ən böyük təbii qaz ehtiyatlarına və təsdiqlənmiş dördüncü ən böyük neft ehtiyatlarına sahib ölkədir bu səbəblərdən də iran hal hazırda beynəlxalq enerji təhlükəsizliyi və dünya iqtisadiyyatına nəzərə çarpacaq təsir göstərir zəngin mədəni irsə sahib olan iran unesco nun ümumdünya irsi siyahısında mədəni mirasa sahibdir bu asiyada üçüncü dünya üzrə isə səkkizinci ən yaxşı göstəricidir iran müxtəlif etnik və linqvistik qrupların yaşadığı ölkədir ölkə ərazisində yaşayan ən böyük etnik qruplar farslar azərbaycanlılar kürdlər talışlar giləklər mazanilər və lurlardır iran ərazisinin məskunlaşması alt paleolit dövrünə aid edilir e ə iii minilliyin əvvəllərində iranın cənubi qərbində ilk sinifli cəmiyyətlər meydana gəlmiş əvəlcə ayr ayrı şəhər dövlətləri yaranmış sonralar elam və e ə iii minilliyin ii yarısında lullubilərin erkən quldarlıq dövlətləri mövcud olmuşdur e ə təqribən cü ildə kutilər sumer və akkadı müvəqqəti zəbt etmiş kassilər isə xviii xvi əsrlərdə babilistanı ələ keçirərək e ə xiii əsrin sonuna kimi burada hökmranlıq etmişlər e ə ii minilliyin sonudan iran ərazisinə hind iran dillərində danışan hind avropa tayfalarının iran qrupundan olan ari müasir iranın adı buradandır qədim iran dilində arianam arilər ölkəsi və ya padşahlığı deməkdir tayfaları gələrək qərbi və mərkəzi rayonlarda məskunlaşdılar indiki iranın xuzistan və luristan ərazisini əhatə edən vilayətlərlə yanaşı e ə vii əsrə qədər iranın əsas əkinçilik rayonlarında sinifli cəmiyyətlər meydana gəlmişdir e ə təqribən ci illdə assuriya aşşur əleyhinə bağlanmış üsyan nəticəsində iran yaylasının şimal qərbində midiya dövləti yarandı e ə ci illərdə midiya babilistanla ittifaqda assuriya manna urartunu və iran yaylasının çox hissəsini işğal etmişdir midiyanın tabeliyində olan pars parsa pars müasir fars sözü buradandır padşahlığı ilə müharibə e ə nəticəsində hakimiyyət əhəmənilər haxamanişlər sülaləsinin əlinə keçdi vi əsrin sonunda ii kir kuş və onun varislərinin işğalları nəticəsində əhəmənilər dövlətinin sərhədi hind çayından egey dənizinə və qafqaz dağlarından nil çayına qədər genişləndi əhəmənilər dövləti i daranın hakimiyyəti dövründə e ə daha da qüvvətləndi ticarət yolları üzərində hökmranlıq qərb ilə şərq arasında gedən mübarizə əhmənilər dövlətini yunanıstanla uzun sürən müharibələrə sövq etmişdir e ə cu ildə makedoniyalı isgəndər iranı işğal etdi e ə ci ildə iran selevkilər dövlətinin tərkibinə qatıldı isgəndərin ölümündən sonra müstəqillik qazanan atropatena dövləti yalnız e ə iii ci illərinin sonlarında selevki hökmdarı iii antioxun hakimiyyətini tanımışdır e ə iii əsrin ortalarında indiki iran və türkmənistan sərhəddində yaranmış əşkanilər padşahlığı e ə ii əsrin ortalarında bütün iranı hakimiyyət altına almışdır əşkanilərdən asılı olan fars hökmdarı i ərdəşir cü ildə parfiyanın axırıncı padşahı ii artabanı məğlub edərək sasanilər dövlətinin əsasını qoymuşdur sasanilər dövründə iii vii əsrlər iranda feodal münasibətlər yaranmağa başladı sasanilər iranda möhkəmləndikdən sonra cənubi ərəbistan suriya fələstin misir atropatena albaniya qafqaz ermənistan və iberiyanı ələ keçirdi sasani hökmdarları hələ əhəmənilər dövründə yeridilən xətti dövlət aparatında və orduda farslara üstünlük verilməsi onların vergilərdən azad edilməsi siyasətini daha da gücləndirmiş zərdüştlüyü dövlət dini elan etmişlər cənubi qafqaz zaqafqaziya xalqlarının sasani əsarətinə qarşı illərdə qüdrətli üsyanları baş verdi sasanilər dövlətində sinifi ziddiyyətlərin kəskinləşməsi və feodal separatizminin güclənməsi həmçinin bizansla aparılmış uzun sürən müharibələr vii əsrdə ərəblərin iranı işğal etməsini asanlaşdırdı islam dini və ərəb dili yayılmağa başladı iranda ərəb hökmranlığı vii əsrin ci illərinə kəndli üsyanlarına səbəb oldu ci ildə mərvdə əbu müslimin başçılığı ilə əməvilər xilafətinə qarşı xalq hərəkatı bütün iranı bürüdü abbasilər hökmranlığı dövründə mak sumbatın ustad sisin və azərbaycanda babəkin başçılığı ilə xalq üsyanları baş verdi şüubiyyə hərəkatı geniş vüsət alırdı bütün bunlar xilafətin süqutunu sürətləndirirdi ix x əsrlərdə iranda yalnız formal sürətdə xilafətdən asılı olan əmirliklər var idi cü ildə xorasan və iranın şərq hissəsi samanilər dövlətini tərkibinə daxil oldu a qədər iranın qərbində və iraqda büveyhilər dövləti azərbaycan ərazisində isə ix əsrin sonu xi əsrdə sacilər səlarilər rəvvadilər şəddadilər və şirvanşahlar dövlətləri yarandı ən böyük şəhər tehrandır tehranın əhalisi cı illərdə min nəfərdən milyona çatmışdır cı illərin əvvəllərindən başlayaraq urbanizasiya prosesi daha da sürətlənmişdir əksər əhalinin etnik mənşəyi yerli midiyalılara və e ə viii vi əsrdə dağlıq tacikistandan və əfqanıstandan irana miqrasiya etmiş ari tayfalarına çatır seyid əhməd kəsrəvi təbrizi iqrar əliyev və digər alimlərin fikrinə əsasən buna baxmayaraq ərəb xilafətinin bu regionlardan çəkilməsindən sonra bu ərazilərə gəlmiş türk monqol tayfaları mərkəzi qərbi və bir neçə şimali regionlarda əhalinin etnik mənşəyinə təsir etmişdir hal hazırda buna baxmayaraq iranda yaşayan əhalinin nümayəndələrində farslarda kürdlərdə lurlarda bəxtiyarilərdə mazandaranlılarda gilanlılarda və talışlarda ari iran etnik mənşəyi dominionluq təşkil edir şimalda yaşayan xalqlarda xəzərsahili istisna olmaqla türk cizgiləri özünü kəskin biruzə verir ethnologue report for iran a görə ümumilikdə ölkə ərazisində a yaxın dildə danışan etnik qrup var farslar azərbaycan türkləri kürdlər ləklər gilanlılar mazandaranlılar türkmənlər ərəblər bəluclar qaşqaylar qaraçılar xorasan türkləri talışlar həzaralar aymaqlar lurlar bəxtiyarilər tatlar gürcülər ermənilər puştunlar assuriyalılar taciklər yəhudilər qazaxlar xələclər və sairə ölkə əhalisinin müsəlmandır əhalinin i şiə təriqətinə məxsusdur şiələrdən imamilərdir isnə əşəriyyə qalanları başqa şiə təriqətlərinə mənsubdurlar ismaillilər və zeydilik ölkə əhalisinin sünnüdür əksərən kürdlər xristianlardan qriqoryan ermənilər nestorian assurlar roma katolik həmçinin anqlikan və başqa protestant kilsələrinin nümayəndələri mövcuddur ölkədə həmçinin bəhailiyə iudaizmə və zərdüştlüyə mənsub insanlarda mövcuddur fars dili iran islam respublikasının rəsmi dilidir fars dili hind avropa dil ailəsinə mənsubdur mki nin məlumatlarına əsasən iran dilləri qrupuna aid dillərdə əhalinin danışır əhalinin dən çoxu türk dilləri ailəsinə mənsub dillərdə danışır iran islam respublikası inzibati cəhətdən ostana bölünmüşdür buşəhr cənubi xorasan çahar mahal və bəxtiyari əlburz ərdəbil fars gilan gülüstan həmədan hörmüzqan xuzistan ilam isfahan kirman kirmanşah kohgiluyə və boyar əhməd kürdüstan qərbi azərbaycan qəzvin qum luristan mazandaran mərkəzi rəzəvi xorasan simnan sistan və bəlucistan şərqi azərbaycan tehran yəzd zəncan əhalisinə görə iran şəhərlərinin siyahısı ci il siyahısına görə iran neft sənayesi yüksək inkişaf etmiş aqrar sənaye ölkəsidir sənayenin inkişafı üçün ölkədə bir sıra imkanların olmasına baxmayaraq onun artım sürəti sənaye məhsullarına olan tələbatı tam ödəyə bilmir neft qaz sənayesi iran iqtisadiyyatının başlıca sahəsidir və dövlətin gəlirlərinin i verir bu sahə iran milli neft şirkətinə məxsusdur ölkə ərazisində neft emalı və neft kimya müəsisələri fəaliyyət göstərir təbii sərvətlərdən neft qaz kömür mis dəmir manqanlı və sink qurğuşun filizləri istehlak edilir ölkənin cənubu cənub qərbi və şimal qərbi neft və qazla zəngindir ən böyük neft emalı zavodları abadan və tehran sənaye rayonlarıdır ölkədə həmçinin maşınqayırma və metalişləmə qida və tekstil sənayesi inkişaf etmişdir metallurgiya yerli xammala əsaslanır isfahan şəhərində tam dövriyyəli qara metallurgiya müəssisəsi fəaliyyət göstərir əlvan metallurgiya zavodlarında əsasən mis və alüminium istehsal edilir maşınqayırma sənayesinin inkişafında almaniya və böyük britaniyaya məxsus şirkətlərin fəaliyyəti böyükdür xalçaların kustar üsulla istehsalı geniş yayılmışdır təbriz isfahan məşhəd şəhərlərində toxunan xalçalar şiraz tehran isfahanda hazırlanan bəzək əşyaları dünya bazarında yüksək qiymətləndirilir əsasən xam neft və neft məhsulları metal filizləri kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracı üstünlük təşkil edir ölkəyə xaricdən ağır maşınqayırma və kimya sənayesi maşın dəmir polad tekstil malları kağız idxal olunur əsas ticarət əməkdaşlarına türkiyə bəə almaniya böyük britaniya italiya yaponiya daxildir iranda abş ın tətbiq etdiyi ölkəni neft gəlirlərinin yarısından məhrum edən sanksiyaların təsiri altında cu ildə inflyasiya tempi kəskin artıb cu ilin aprel ayında bu ölkədə istehlak qiymətləri ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə faiz artıb hələ neft ixracının tam qadağan olunmasına qədər iranın neft ixracı kəskin azalmışdı belə ki cu ilin aprel ayında iran gündə milyon barreldən də az neft sata bilib bir il əvvəl isə gündə milyon barrel neft satırdı hesablamalara görə abş ın sanksiyalarının təsiri nəticəsində iran iqtisadiyyatı bir ildə azı milyard dollar gəlirdən məhrum olub ölkədə şimal qərbdən cənub şərq istiqamətində illik yağıntıların miqdarının azalması müşahidə edilir kənd təsərrüfatının inkişafı üçün ən əlverişli şərait xəzərsahili bölgələrdə və azərbaycan ostanlarındadır iran ərazisinin təxminən hissəsini tutan dəşti kəbir və dəşti lüt kənd təsərrüfatına tamamilə yararsızdır kənd təsərrüfatı məhsullarının böyük hissəsini bitkiçilik verir dənli bitkilərin əkinləri üstünlük təşkil edir buğda və arpa əkinlərinə ölkənin bütün əyalətlərində rast gəlindiyi halda çəltik əsasən gilan və mazandaran ostanlarında yetişdirilir texniki bitkilərdən şəkər çuğunduru ölkənin bütün bölgələrində çay tütün pambıq xəzərsahili bölgələrdə yetişdirilir iran dünya bazarına müxtəlif boyaq bitkiləri həna və zəfəran çıxarır bağçılıq və üzümçülük qədim zamanlardan inkişaf etdirilir heyvandarlıq davar saxlanması üzrə ixtisaslaşmışdır qoyunçuluq şərqi və qərbi azərbaycan xorasan isfahan fars mazandaran ostanlarında yayılmışdır iran bütün dünyada təbii qaz ehtiyatının nə malikdir əsas qaz yataqları fars körfəzi şelfində həmçinin ölkənin şimali şərqində yerləşir iran konstitutsiyasına əsasən milli neft hasil edən müəssisə aksiyalarının xarici kompaniyalara satılması və ya onlara neft hasil etməyə icazə verilməsi qadağandır neft yataqlarının kəşfini iran milli neft kompaniyası aparır imnk cı illərin sonlarından başlayaraq neft sektoruna xarici investorlar gəlmişdir fransa total və elf aquitaine malayziya petronas italiya eni həmçinin çin milli neft kompaniyası onlar kompensasiya edilmiş kontraktlar əsasında hasil edilmiş neftin bir hissəsini əldə edirlər müddət bitdikdən sonra isə yataqları imnk nın nəzarətinə verirlər almaniya və ya rəsmi adı ilə almaniya federativ respublikası mərkəzi və qərbi avropada yerləşən federativ parlament respublikasıdır şimaldan baltik və şimal dənizləri cənubdan alp dağları boden gölü və yuxarı reynlə əhatə olunmuşdur ölkə şimaldan danimarka şərqdən polşa və çex respublikası cənubdan avstriya və isveçrə cənub qərbdən fransa qərbdən lüksemburq belçika və niderlandla həmsərhəddir əhalisi təxminən milyondur ki bu da avropanın ən böyük rusiyadan sonra əhalisidir almaniya həm də abş dan sonra dünyada ən çox köç edilən ölkədir almaniya ərazisinə federal torpaq daxildir ümumi sahəsi kvadrat kilometr təşkil edir və mülayim mövsümi iqlimə sahibdir almaniya dünyada abş dən sonra ən çox miqrant qəbul edən ikinci ölkədir milyon nəfərlik əhalisi ilə avropada rusiyadan sonra ikinci avropa ittifaqına üzv ölkələr arasında isə ilk yerdədir almaniya yüksək səviyyədə desentralizasiyalaşmış ölkədir paytaxtı və ən böyük metropolisi berlin olsa da ölkənin əsas maliyyə mərkəzi və ən məşğul hava limanı frankfurtdur almaniyanın digər böyük şəhərlərinə hamburq münxen köln ştuttqart düsseldorf leypsiq drezden bremen hannover və nürnberq aiddir müasir almaniyanın şimal hissələri antik dövrlərdən etibarən qədim germanlar tərəfindən məskunlaşılmışdır miladi tarixlə cü ildən əvvəl həmin region orada məskunlaşan tayfaların adı ilə germaniya olaraq adlandırılmışdır xalqların böyük köçü ərzində german tayfaları cənub istiqamətində də yayılmışdırlar cu əsrin başlanğıcından etibarən alman əraziləri müqəddəs roma imperiyasının tərkib hissəsi olmuşdur cı əsr ərzində şimali almaniya regionları protestant reformasiyasının mərkəzi rolunu oynamışdır müqəddəs roma imperiyasının dağılmasından sonra ci ildə almaniya ittifaqı formalaşmışdır almaniyada cu illər inqilabı frankfurt parlamentində mühüm demokratik hüquqların təsis edilməsi ilə nəticələnmişdir bugün suveren dövlət olan almaniya kansler tərəfindən rəhbərlik olunan federal parlamentli respublikadır güclü iqtisadiyyata sahib olan almaniya dünya ölkələri arasında nominal üdm göstəricilərinə görə dördüncü alıcılıq qabiliyyəti pariteti göstəricisinə görə isə beşinci yerdədir bəzi sənaye və texnoloji sektorlarda qlobal lider olan almaniya dünya üzrə malların həm ixracına həm də idxalına görə üçüncüdür inkişaf etmiş ölkə kimi yüksək həyat standartlarına sosial təhlükəsizlik və universal səhiyyə sisteminə təbiətin mühafizəsi və pulsuz ali təhsil sisteminə sahibdir almaniya federativ respublikası ci ildə yaradılmış avropa iqtisadi birliyi və cü ildə əsası qoyulmuş avropa ittifaqı kimi təşkilatların qurucu üzvlərindən biridir şengen zonasına daxil olan bu ölkə cu ildə yaradılmış avrozonanın həmtəsisçisidir bundan başqa almaniya bmt nato g g iqtisadi əməkdaşlıq və inkişaf təşkilatı kimi təşkilatların da üzvüdür zəngin mədəni tarixi ilə məşhur olan bu ölkə təsirli və uğurlu rəssamların filosofların musiqiçilərin idmançıların sahibkarların alimlərin mühəndislərin və ixtiraçıların ev sahibi olmağa indi də davam edir ümumdünya irsi siyahısına daxil olan mədəni abidələri ilə zəngin olan almaniya dünyanın əsas turizm məkanlarından biri hesab olunur almaniya sözü müxtəlif dillərdə müxtəlif cür səslənir məsələn ingilis dilində germany alman dilində deutschland fransız dilində allemagne polyak dilində niemcy kimi germanlar tayfası etnonimindəndir alman dilində deutschland adlanır müasir ad adından törənmişdir deutsch sözü sözündən törənmişdir ilk anlamda xalqa aid olan mənasını verir və ilk dövrlərdə dilə aid işlənirdi land ölkə deməkdir ölkə adının müasir yazılış forması xv əsrdən işlənir mauer çənə sümüyünün kəşfi nəticəsində almaniyada ilk insanların ən azı il əvvəl yaşamağa başladığı müəyyən olunmuşdur dünyanın ən qədim ov silahı da və ci illər aralığında şöningen şəhərindəki kömür mədənində kəşf olunmuşdur həmin mədəndən uzunluğu ilə metr arasında dəyişən ümumilikdə səkkiz ədəd il yaşı olan taxtadan hazırlanmış nizələr tapılmışdır almaniyada yerləşən neandertal vadisi neandertal insanı adlanan yeni insan növünə aid fosillərin ilk dəfə kəşf olunduğu yerdir buradan tapılmış neandertal fosillərinin yaşında olduğu bilinir bənzər şəkildə müasir insanlara aid dəlillər ulm şəhəri yaxınlığında şvabiya alpları adlanan ərazidə yerləşən mağaralarda aşkar olunmuşdur həmçinin yaşlı quş sümüyü indiyə qədər tapılmış ən qədim musiqi aləti hesab olunan mamont dişindən hazırlanmış fleyta indiyə qədər kəşf olunmuş ən qədim incəsənət fiquru olan aslan adam heykəli və il yaşı olan ən qədim insan təsvirindən ibarət olan incəsənət fiquru hol fels venerası da almaniya ərazisindəki mağaralarda aşkar olunmuşdur saksoniya anhalt vilayətinin nebra yaşayış məntəqəsi yaxınlığında kəşf olunmuş nebra səma diski avropa tunc dövrü ərzində tuncdan hazırlanmış əl işidir həmin əl işi unesco nun dünya mirası proqramına daxil edilmişdir qədim germanların tunc dövründə və ya dəmir dövrünün əvvəlində ortaya çıxdığı güman edilir eramızdan əvvəl ci əsrdə skandinaviyanın cənubu və almaniyanın şimalından gələn qəbilələr cənuba şərqə və qərbə yayılaraq keltlər qalliyalılar slavyanlar baltlar və irandilli xalqlar ilə əlaqəyə girdilər oktavian avqustun rəhbərliyi altında roma imperiyası qoşunları germaniyanı işğal etməyə başlamışdır miladi tarixlə cu ildə publius varın rəhbərlik etdiyi üç roma legionu armininin rəhbərlik etdiyi german tayfalarından biri olan xerusk tayfası ilə döyüşdə məğlubiyyətə uğradı tasit kornelinin yazdığı əsərə görə german tayfaları təqribən cü ildə müasir almaniyanın yerləşdiyi ərazidə məskunlaşdı buna baxmayaraq roma imperiyası ilə german tayfaları arasında baş vermiş müharibələr nəticəsində avstriya baden vürtemberq bavariya və hessen əyalətinin cənubu işğal olundu və roma vilayətlərinə birləşdirildi köln müharibəsindən otuzillik müharibənin başa çatmasına qədər olan müddət ərzində baş verən dini münaqişələr alman ərazilərini viran hala salmışdı həmin müharibələr nəticəsində alman dövlətləri öz əhalisinin təqribən faizini bəzi yerlərdə isə faizindən çoxunu itirdi ci ildə imzalanan vestfaliya sülhü bu din müharibələrini bitirdi həmin sülh müqaviləsi nəticəsində imperiya bir neçə müstəqil dövlətə parçalandı cı ildən sonra avstriyada hökm sürən habsburqlar sülaləsi və prussiya dövləti alman əyalətlərini öz tərəflərinə çəkib ölkəyə tamamilə hökm etməyə başladılar napoleonun hakimiyyətdən düşməsinin ardınca cü ildə toplanmış vyana konqresi zamanı suveren dövlətdən ibarət almaniya ittifaqının əsası qoyuldu ittifaqın daimi prezidenti olaraq avstriya imperatorunu təyin etməsi konqresin prussiyanın alman dövlətləri arasında artan nüfuzunu qəbul etməməsindəki uğursuzluğu göstərirdi ki bu da hohenzollern və habsburqlar sülalələrinin hakimiyyət uğrunda uzunmüddətli çəkişmələrinin yaranmasına səbəb olmuşdu vyana konqresinə cavab olaraq avropanın bir çox ölkələrində narazılıqlar baş verdi xüsusilə də almaniyada elm və fəlsəfə sahələrində müşahidə olunan inkişaf və liberalizm hərəkatı xalqların öz hüquqlarını axtarmasında əsas faktor oldu alman gömrük ittifaqının yaradılması müxtəlif alman dövlətləri arasında iqtisadi vəhdətin yaranmasına səbəb oldu bu dövrdə alman xalqının əksər hissəsi böyük fransa inqilabı və millətçilik hərəkatından təsirləndi ci ilin may ayında təşkil edilmiş hambax festivalı alman xalqı arasında birlik azadlıq və demokratiya meyillərini gücləndirən əsas hərəkat oldu avropada baş vermiş ci il üsyanları nəticəsində fransada respublika elan olundu bu hərəkatın uğurla başa çatması ilə birlikdə alman intellektuallar və xalq da almaniyada inqilab başlatdılar başlanğıcda hökmdarlar tələb edilən liberal haqları təsdiqlədi prussiya kralı iv fridrix vilhelmə bir neçə haqqı alınmış şəkildə krallıq təklif olunsa da bunu qəbul etmədi ölümündən sonra onun yerinə hakimiyyətə i vilhelm gəldi kral i vilhelm ci ildə otto fon bismarkı prussiyanın baş naziri vəzifəsinə təyin etdi bismark cü ildə baş vermiş danimarka ilə müharibə nəticəsində bəzi əraziləri ələ keçirdi prussiya qoşunları cı ildə avstriya ilə müharibədə də qalib gələrək şimali alman ittifaqını yaratdı və avstriyanı bu ittifaqa daxil etmədi fransa prussiya müharibəsində fransızları məğlub etdikdən sonra ci ildə versal sarayında toplaşan alman şahzadələri avstriya və isveçrənin almandilli əraziləri istisna olmaqla almaniyanın bütün parçalanmış hissələrini vahid dövlətdə birləşdirərək almaniya imperiyasının əsasını qoydular ölkənin qurucusu prussiya krallığı idi imperiyaya hohentsollern sülaləsi başçılıq edirdi və ölkənin paytaxtı berlin seçilmişdi imperiyanın qurulması dövründə hakimiyyətdə olan i vilhelm xarici siyasətdə almaniyanı digər böyük dövlətlər kimi güclü vəziyyətə gətirmək üçün çalışmışdır fransadan diplomatik olaraq uzaq durmağa çalışılmış və müharibədən çəkinilmişdir ii vilhelmin hakimiyyəti dövründə isə almaniya digər avropa ölkələri kimi imperialist siyasət xətti tutmuş və bəzən müstəmləkələri məsələsində qonşu dövlətlərlə mübarizəyə girmişdir cu ildə almaniya ilə avstriya macarıstan imperiyaları rusiyanın mümkün müdaxiləsinə qarşı bir birlərinə kömək etmək məqsədilə ikili ittifaq yaratmışdır oxşar şəkildə birləşmiş krallıq fransa və rusiya da rusiyanın balkanlardakı maraqlarına qarşı avstriya müdaxiləsi həmçinin almaniyanın fransaya müdaxilə etməsi ehtimalına qarşı ittifaq yaratmışdır almaniyanın imperialist siyasətinin ölkə xaricinə çıxması nəticəsində dövlət digər avropa gücləri kimi afrikanın bölüşdürülməsində iştirak etmişdir cü ildə keçirilmiş berlin konfransı zamanı afrika ərazisi avropanın böyük gücləri arasında bölünmüşdür həmin bölüşdürülmə nəticəsində almaniyanın payına alman şərqi afrikası alman cənub qərbi afrikası toqo və kamerun düşdü sonradan almaniya öz müstəmləkə imperiyasının sahəsini genişləndirərək sakit okeanda yerləşən alman yeni qvineyası alman mikroneziyası alman samoası və çin ərazisi hesab olunan tszyao çjou körfəzini öz ərazilərinə daxil etdi və ci illər aralığında cənub qərbi afrikanın müasir namibiya alman müstəmləkə hökuməti müstəmləkə idarəçiliyinə qarşı üsyana qalxan yerli herero və namaka xalqlarına qarşı cəza tədbiri olaraq qətliam həyata keçirmişdir ki bu da sonradan iyirminci əsrin ilk soyqırımı kimi tarixə keçmişdir ümumilikdə təqribən yüz min insan hereroların faizi namakaların isə faizi qətlə yetirilmişdir uğurla başa çatan ci ilin noyabr inqilabının ardınca respublika elan olundu noyabr ci ildə qurulduğu elan olunan dövlət öz adını milli məclisin yeni konstitusiyanı formalaşdırmaq üçün toplaşdığı veymar şəhərindən alırdı bu hadisədən əvvəl roza lüksemburq və karl libknext ci ildə almaniya kommunist partiyasını təsis etmişdilər bundan başqa alman fəhlə partiyası isə yanvar cu ildə quruldu bu partiya daha sonra fevral ci ildə nasional sosialist alman fəhlə partiyasına çevrildi bu vacib partiyalardan əlavə bir çox başqa partiyalar da mövcud idi mühüm sənaye mərkəzlərində qanlı küçə döyüşlərinin baş verdiyi səs küylü dövr rur bölgəsinin belçika və fransa qoşunları tərəfindən işğal edilməsi cü illərdə baş verən hiperinflyasiya və almaniyadakı iqtisadi böhranı yatırmaq üçün təklif olunan daues planı həmçinin cü ildə yeni valyutanın yaradılması ölkədə bədii inovasiya və liberal mədəni həyatın inkişaf dövrü hesab olunur tarixçilər və cu illər aralığındakı periodu qismən stabilləşmə dövrü kimi təsəvvür edirlər qlobal miqyaslı böyük böhran almaniyanı cu ildə vurdu cu ildə keçirilən federal seçkilərdən sonra prezident paul fon hindenburq tərəfindən kansler henrix brüninq hökumətinə parlament icazəsi olmadan hərəkət etmə imkanı verildi brüninq hökuməti sərt maliyyə siyasəti həyata keçirdi ki bu da ci ilə qədər ölkədəki işsizliyin təqribən faizədək yüksəlməsinə səbəb oldu adolf hitler tərəfindən rəhbərlik olunan nasional sosialist alman fəhlə partiyası ci ildə keçirilmiş xüsusi federal seçkilərdə qalib gəldi bir neçə uğursuz kabinetdən sonra prezident hindenburq yanvar cü il tarixində adolf hitleri almaniya kansleri elan etdi reyxstaq binasında baş verən yanğın hadisəsindən sonra əsas mülki hüquqların ləğv olunması barədə fərman imzalandı və bir neçə həftə ərzində daxauda ilk nasist həbs düşərgəsi açıldı cü ildə qəbul olunmuş qanun nəticəsində hitler qeyri məhdud hakimiyyət əldə etdi bundan qısa müddət sonra onun rəhbərlik etdiyi hökumət totalitar dövlət formalaşdırdı milli referendumun nəticələrinə əsasən ölkə millətlər liqasını tərk etdi və almaniyanın yenidən silahlanması prosesi başladıldı büdcə kəsirini bağlamaq və iqtisadiyyatı yeniləmək məqsədilə əsas diqqət hökumət tərəfindən maliyyələşdirilən ictimai işlərə yönəldildi cü ildə cəmi milyon alman əhalinin təqribən faizi ictimai iş layihələrində fəaliyyət göstərərək həm gəlir qazanır həm də sosial mənfəət əldə edirdi bu cür layihələrdən ən məşhuru isə yüksək sürətli avtomobil yolları ilə bağlı idi növbəti beş il ərzində bu cür iqtisadi layihələr sayəsində işsizlik azaldı və həm saatlıq həm də həftəlik ortalama əmək haqqılarda artım baş verdi rejim ci ildə versal sülh müqaviləsindən çıxdı və yəhudiləri həmçinin digər etnik azlıqları hədəf alan nürnberq qanunları qəbul olundu almaniya həmçinin ci ildə saar bölgəsində nəzarəti yenidən ələ keçirdi cı ildə reynboyu vilayətinə daxil oldu ci ildə avstriya anneksiya olundu münhen sazişi ilə birlikdə çexoslovakiyanın sudet bölgəsi anneksiya olundu və cu ilin martında münhen sazişinin müddəalarına zidd şəkildə çexoslovakiyanın işğalı prosesi başladı hitlerin bu hərəkətlərinə cavab olaraq iki gün sonra sentyabrda almaniyanın böyük britaniya tərəfindən hərbi əməliyyatların dərhal dayandırılması barədə göndərilən ultimatuma məhəl qoymaması nəticəsində böyük britaniya və fransa almaniyaya müharibə elan etdi cı ilin payızında alman qoşunları danimarka norveç niderland belçika lüksemburqu işğal etdi həmçinin fransanın əksər hissəsini işğal edərək fransız hökumətini atəşkəs imzalamağa məcbur etdi elə həmin il ingilislər alman hava hücumunun qarşısını almağa nail oldu ci ildə alman qoşunları yuqoslaviya yunanıstan və sovet ittifaqı ərazilərinə daxil oldu ci ilə qədər almaniya və müttəfiqləri avropa qitəsinin böyük hissəsini və şimali afrikanı ələ keçirə bilsə də sovet qoşunlarının stalinqrad döyüşündə qalib gəlməsinin ardınca müttəfiq qoşunlar şimali afrikanı geri qaytardı və cü ildə italiya ərazisinə daxil oldu alman qoşunları ardıcıl hərbi məğlubiyyətlərə məruz qaldı cü ilin iyununda antihitler koalisiyası qoşunları overlord əməliyyatı ilə birlikdə fransa ərazisinə daxil oldu bununla eyni zamanda şərq cəbhəsində sovet qoşunları şərqi avropanın içərilərinə doğru irəliləməyə başladı alman qoşunlarının arden meşələri istiqamətində sonuncu əks hücum cəhdinə baxmayaraq cü ilin sonlarına qədər müttəfiqlər almaniyaya daxil ola bildi hitlerin ölümünün ardınca berlin döyüşü ərzində may ci ildə alman silahlı qüvvələrinin təslim olması nəticəsində avropada ikinci dünya müharibəsi başa çatdı ikinci dünya müharibəsinin başa çatmasından sonra nasist rejimin keçmiş üzvləri törətdikləri müharibə cinayətlərinə görə nürnberq prosesinə cəlb olundu sonradan holokost olaraq bilinən hadisələr zamanı alman hökuməti azlıqları təqib etmiş və avropanın müxtəlif nöqtələrində yerləşən nasist həbs və ölüm düşərgələri şəbəkəsi vasitəsilə özlərindən aşağı səviyyədə gördükləri insanlara qarşı soyqırım həyata keçirmişdir nasistlər tərəfindən həyata keçirilmiş bu soyqırımlar nəticəsində milyon yəhudi ilə arasında qaraçı əlil minlərlə yehovanın şahidləri yüz minlərlə almaniya əleyhinə fikirləri olan siyasi və dini şəxsiyyət də daxil olmaqla ümumilikdə milyon insan sistematik şəkildə qətlə yetirilmişdir alman qoşunları tərəfindən işğal olunmuş ərazilərdə aparılan nasist siyasəti nəticəsində milyon polyak milyon ukraynalı milyon belorus və milyon sovet müharibə əsiri öldürülmüşdür bunlara əlavə olaraq alman işğalı altındakı avropa ərazilərindən toplanmış milyon insan almaniya sənayesində kölə kimi istifadə olunmuşdur müharibə nəticəsində almaniya milyon insan itirmişdir müharibənin başa çatmasından sonra təqribən milyon etnik alman məcburi şəkildə şərqi avropadan çıxarılmışdır almaniya bu müharibə səbəbilə müharibədən əvvəlki ərazisinin dörddə bir hissəsini itirmişdir strateji bombardmanlar və quru döyüşləri bir çox şəhərin və mədəni abidələrin dağılmasına səbəb olmuşdur nasist almaniyasının təslim olmasından sonra antihitler koalisiyası berlin və almaniyanın qalan bütün ərazilərini dörd işğal zonasına böldü fransa birləşmiş krallıq və abş tərəfindən nəzarət olunan qərb sektoru adlanan ərazidə may cu ildə almaniya federativ respublikasının əsasının qoyulduğu halda oktyabr cu ildə sovet işğal zonasında almaniya demokratik respublikası yaradıldı bu ölkələr qeyri rəsmi şəkildə müvafiq olaraq qərbi almaniya və şərqi almaniya adlanırdı şərqi almaniya şərqi berlini öz paytaxtı elan etsə də iki dövlət həll yolunu müvəqqəti status kvo kimi qəbul edən qərbi almaniya isə bonn şəhərini paytaxt seçdi federal parlamentli respublika şəklində qurulan qərbi almaniya sosial bazar iqtisadiyyatı modelinə üstünlük verdi qərbi almaniya ci ilin əvvəlində marşal planı adlanan abş tərəfindən avropa ölkələrinə yönələn dəstəyin əsas alıcısına çevrildi və bundan öz sənayesini yenidən qurmaq üçün istifadə etdi konrad adenauer cu ildə almaniyanın ilk federal kansleri seçildi və cü ilədək bu vəzifədə qaldı onun və onun ardınca kansler seçilən lüdviq erhardın dövründə ölkə ci illərin başlanğıcından etibarən uzunmüddətli iqtisadi artım əldə etdi ki bu da sonradan tarixə iqtisadi möcüzə kimi daxil oldu almaniya federativ respublikası ci ildə nato ya daxil oldu və ci ildə əsası qoyulan avropa iqtisadi birliyi adlı təşkilatın qurucu üzvlərindən biri oldu şərqi almaniya isə bir şərq bloku dövləti kimi işğal qüvvələri və varşava müqaviləsi təşkilatı vasitəsilə ssri nin siyasi və hərbi nəzarəti altında idi şərqi almaniyada demokratiya elan olunmasına baxmayaraq bütün siyasi güc kommunistlər tərəfindən idarə olunan almaniya sosialist birlik partiyasının aparıcı üzvlərinin əlində cəmləşmişdi və geniş səlahiyyətləri olan xüsusi xidmət orqanı cəmiyyətin bir çox aspektlərinə nəzarət edirdi ölkədə sovet tərzi planlı iqtisadiyyat yaradıldı və şərqi almaniya qarşılıqlı iqtisadi yardımlaşma konseyinə üzv qəbul olundu ölkənin sosial proqramını anladan və bunun faydalarından bəhs edən kommunist təbliğatına baxmayaraq bir çox vətəndaş qərbdəki siyasi azadlıq və iqtisadi rifaha heyranlıq hissi ilə yanaşırdı şəkil berlin reichstag est panorama jpg thumb upright almaniyanın yenidən birləşməsi oktyabr cı ildə elan olundu cu ildən etibarən berlində yerləşən reyxstaq binası alman parlamenti olan bundestaqın iclas yeri hesab olunur almaniyanın yenidən vahid dövlət halında birləşdirilməsindən sonra ölkə qərbi almaniyanın əvvəlcədən üzv olduğu təşkilatlardakı mövcudluğunu saxladı cü ildə qəbul olunmuş berlin bonn aktına əsasən berlin şəhəri yenidən birləşmiş almaniyanın paytaxtı seçildi bonn şəhəri isə federal şəhər statusu əldə etdi və bəzi nazirliklər burada saxlanıldı hökumətin yerdəyişməsi cu ildə tamamlandı ci ildə keçirilmiş seçkilərin nəticələrinə görə almaniya sosial demokrat partiyasının üzvü gerhard şröder almaniyanın federal kansleri təyin olundu şröderin hökumət başçısı olduğu iki dövr ərzində həyata keçirilən islahatlar nəticəsində əmək bazarı daha çevik hala gəldi və işsizlik azaldı yenidən birləşmədən əvvəl mövcud olan şərqi alman iqtisadiyyatının modernizasiyası və qərbə inteqrasiyası prosesinin uzunmüddətli olacağı və cu ilə qədər davam edəcəyi gözlənilirdi qərbdən şərqə illik transferin təqribi məbləği milyard abş dolları olaraq hesablanmışdır yenidən birləşmədən sonra almaniya avropa ittifaqında daha aktiv rol oynamağa başlamışdır ci ildə almaniyanın avropalı tərəfdaş ölkələrlə birlikdə maastrixt sazişi imzalamasının ardınca cu ildə avrozona yaradıldı və ci ildə lissabon müqaviləsi imzalandı almaniya balkanlarda stabilliyi qorumaq məqsədilə öz sülhməramlılarını buraya göndərdi həmçinin öz qoşunlarının bir hissəsini taliban terror qruplaşması ilə mübarizə aparmaq üçün nato nun tərkib hissəsi kimi əfqanıstana göndərdi qoşunların xarici ölkələrdəki münaqişə zonalarına göndərilməsi almaniyanın öz qoşunlarını yalnız müdafiə məqsədilə istifadə etmək barədə olan yerli qanunları ilə ziddiyyət təşkil edirdi qərbi və mərkəzi avropa regionlarında yerləşən almaniya şimaldan danimarka şərqdən polşa və çex respublikası cənub şərqdən avstriya cənub qərbdən isveçrə qərbdən fransa lüksemburq və belçika şimal qərbdən niderlandla həmsərhəddir ölkə və şimal paralelləri həmçinin və şərq meridianları arasında yerləşir mərkəzi avropanın üçüncü ən böyük gölü olan boden gölü almaniya isveçrə və avstriya dövlətlərinin sərhədində yerləşir almaniyanın ümumi sahəsi  km təşkil edir ki bunun da  km i quru sahədən  km i isə su sahəsindən ibarətdir ölkə ərazisinin böyüklüyünə görə avropada yeddinci dünyada isə cü yerdədir yüksəklik aralığı cənubda alp dağlarından başlayır və şimal qərbdə şimal dənizi şimal şərqdə baltik dənizinə qədər müxtəliflik təşkil edir mərkəzi almaniyadakı meşəlik ərazidəki yaylalarla şimaldakı alçaq səviyyədə yerləşən düzənliklərə çıxış reyn dunay və elba çayları vasitəsilə təmin olunur ölkə ərazisində rast gəlinən mühüm təbii resurslara dəmir filizi kömür potaş linyit uranium mis təbii qaz duz nikel və su daxildir almaniyanın əksər hissəsində rütubətli qərb küləklərinin üstün olduğu mülayim iqlim üstünlük təşkil edir ölkə qərbi avropanın dəniz iqlimi və şərqi avropanın kontinental iqlimi arasında yerləşir iqlim qolfstrim cərəyanının şimal uzantısı hesab olunan şimali atlantika cərəyanının təsiri altındadır bu isti cərəyanların təsiri nəticəsində şimal dənizinin sahilində yerləşən ərazilərdə dəniz iqlimi hakimdir almaniyada illik ortalama  mm atmosfer yağıntıları müşahidə olunur və davamlı quru mövsümlərə rast gəlinmir qış mövsümü sərin yay isə ilıq olur yay aylarında temperatur   c dək yüksəlir şərq bölgələrində iqlim nisbətən quru olur ölkənin mərkəzi və qərb bölgələrində isə dəniz iqlimi və kontinental iqlim müxtəliflik göstərir almaniyanın əksər hissələrində dəniz iqlimi və kontinental iqlimin hakim olmasına baxmayaraq ucqar cənubda alp dağlarında isə daha aşağı temperatur və daha artıq atmosfer yağıntıları müşahidə olunur ölkə ərazisində indiyə qədər qeydə alınmış ən yüksək temperatur   c ci ilin iyulunda kitzingen şəhəri olduğu halda ən aşağı temperatur isə   c cu ilin fevralında pfaffenhofen an der ilm şəhəri qeydə alınmışdır almaniya ərazisi iki ekoloji bölgəyə ayrılır avropa aralıq dənizi dağlıq qarışıq meşələri və şimal şərqi atlantik şelf zonası ci ilə olan məlumata əsasən almaniya ərazisinin əsas hissəsi kənd təsərrüfatına yararlı torpaq meşələr daimi otlaqlar və i isə yaşayış məntəqələrindən ibarətdir bitki və heyvan növləri mərkəzi avropanın qalan bölgələri ilə eynidir fıstıq palıd və başqa başqa yarpaqdəyişən ağaclar meşələrin üçdə bir hissəsini təşkil edir ölkə boyunca həyata keçirilən yaşıllaşdırma tədbirləri nəticəsində iynəyarpaqlı ağacların sayında artım müşahidə olunur küknar və ağ şam yüksək dağlıq ərazilərdə şam ağacı və qaraşam kimi ağaclar isə düzənlik ərazilərdə üstünlük təşkil edir çiçək göbələk və mamırların müxtəlif növlərinə rast gəlinir almaniyada rast gəlinən vəhşi heyvanlara mərkəzi avropa qırmızı maralı çöldonuzu muflon adi tülkü porsuq boz dovşan və az sayda qunduz daxildir mavi əkin güləvəri bir vaxtlar almaniyanın milli simvolu hesab olunurdu almaniya ərazisində milli park yerləşir buna əlavə olaraq ölkə ərazisində biosfer rezervi və təbiət parkı vardır almaniyada qeydiyyatdan keçmiş dən çox zoologiya parkı mövcuddur cü ildə açılmış berlin zooparkı almaniyanın ən köhnə zooparkı hesab olunur burada dünyanın müxtəlif yerlərində rast gəlinən heyvan növləri nümayiş olunur almaniya ərazisində əyalət və bunlara daxil olan rayon vardır almaniya iqtisadiyyatı sosial yönümlü bazar iqtisadiyyatıdır ölkə iqtisadiyyatı üçün yüksək ixtisaslaşmış işçi qüvvəsi inkişaf etmiş infastruktur böyük həcmdə kapital ehtiyatı korrupsiyanın çox aşağı səviyyəsi xarakterikdir lakin ölkədə son illər korrupsiyanın və rüşvətin artması meylləri sezilir həmçinin almaniyada yüksək səviyyəli innovasiya mövcuddur almaniyanın üdm i milyard dollara bərabərdir bu göstəriciyə görə almaniya avropada birinci dünyada isə cü yeri tutur bundan başqa almaniya ixrac həcminə görə dünyada çindən sonra ikinci yeri tutur cu ildə almaniyanın ümumi ixracatı trilyon dollar olmuşdur ki bu da ümumi daxili məhsulun üçdə birini təşkil edir almaniya külək və günəş enerjisinə aid olan məhsulların istehsalına görə dünyada birinci yeri tutur hər il beynəlxalq ticarətə dair konfranslar almaniyanın müxtəlif şəhərlərində hannover frankfurt və berlində keçirilir ölkə ixracatının əsas hissəsini mühəndislik ixtisasına aid məhsullar tutur bunlar avtomobil və müxtəlif maşınlar kimya və metal məhsullarıdır almaniyada fəal işçi qüvvəsinin sayı milyondur işsizlik səviyyəsi isə cu il oktyabr ayı məlumatlarına görə dir işçi qüvvəsinin i xidmət sahəsində i sənayedə təxminən i isə kənd təsərrüfatında təmsil olunub ölkədə adambaşına düşən ümumi daxili məhsul miqdarı abş dollarıdır lakin bunula belə il əvvəl vahid dövlətdə birləşməsinə baxmayaraq şərqi almaniya iqtisadi cəhətdən qərbi almaniyadan hələ də xeyli geridədir şərqi almaniyada insanların gəliri qərbdəkindən aşağıdır işsizlik isə burada qərbə nisbətən dəfə yüksəkdir almaniya hökumətinin planlarına görə şərqi almaniya ilə qərbi almaniya arasındakı iqtisadi göstəricilərə görə fərqlər cu ildə tam olaraq aradan qalxmalıdır almaniya iqtisadiyyatı ikinci dünya müharibəsindən sonra sürətli inkişafda olmuşdur buna əsas təkan verən faktorlar marşal planı müharibədən sonra almaniyada çoxlu sayda ucuz və yüksək ixtisaslaşmış işçi qüvvəsi həmçinin vahid avropa bazarının yaradılması olmuşdur ci ildə qurulan avropa birliyinin ilk üzvləri qərbi almaniya belçika fransa luksemburq italiya və niderland olmuşdur sürətlə inkişaf edən qərbi almaniyaya türkiyədən yunanıstandan italiyadan və portuqaliyadan çoxlu sayda qastarbayterlər qonaq işçilər axın etməyə başladı lakin kommunizmin çökməsindən və almaniyanın birləşməsindən sonrakı illərdə ölkə iqtisadiyyatının artım sürəti azaldı ci illərdən sonra isə ümumiyyətlə inkişaf dayandı son illər dünyada baş verən iqtisadi böhran almaniyadan da yan keçməyib ölkə iqtisadiyyatı il dalbadal və cu illərdə azalmağa doğru gedib aşağıdakı cədvəldə almaniya iqtisadiyyatının son illərdəki artım tempi və üdm həcmi göstərilib almaniya çox yüksək səviyyədə urbanizasiyalaşmış ölkə sayılır ölkə əhalisinin təxminən faizə yaxını şəhərlərdə yaşayır almaniyada əhalisi milyon nəfərdən çox olan dörd şəhər yerləşir bunlar berlin hamburq münhen və köln şəhərləridir almaniyada rəsmi dil alman dilidir bu dil almaniyada ən geniş yayılmış dildir və demək olar ki ölkədə yaşayan hər bir insan bu dili yüksək səviyyədə bilir həmçinin alman dili avropa birliyinin rəsmi dilindən biridir həmçinin işçi dillərdən biridir digər iki işçi dili ingilis dili və fransız dilidir yerli etnik azlıqların dili kimi danimarka dili sorbiya dili friziya dilləridir həmçinin son illərdə almaniyaya köç etmiş miqrantların istifadə etdiyi dillər kimi türk dili polyak dili rus dili və balkan yarımadasından olan xalqların dilləridir bütün dünyada alman dili milyon nəfər üçün əsas dil təxminən milyon nəfər üçün isə ikinci dildir alman dili avropa birliyində olan milyon nəfər üçün ana dilidir almaniya əhalisinin alman dilindən başqa daha bir dil isə alman dilindən başqa daha iki dil bilir ölkədə daha geniş yayılmış xarici dil ingilis dilidir xarici dil bilən almanların i ingilis dilini i fransız dilini i isə rus dilini bilir xristianlıq almaniyada roma imperiyası və frank krallığı dövründə yayılmağa başlayıb ilk dövrlərdən almaniya əhalisi roma katolik kilsəsinə sadiq olsa da reformasiya hərəkatı başlanan zamandan etibarən almaniya katolik kilsəsindən ayrılmağa başladı cı əsrdən etibarən daha çox alman protestanlığı qəbul etdi hal hazırda da almaniyadakı xristianların əksəriyyəti protestant olmaqdadır islam barədə almaniya tarixində çox az şey məlumdur almaniya torpağına ilk gələn müsəlmanlar cü ildə vyana mühasirəsi zamanı əsir düşmüş türk əsgərləri olmuşdular daha sonra onların bir çoxu ya xristianlığı qəbul edərək almaniyada qalmış ya da öz vətəninə qayıtmışdılar daha sonra rus osmanlı muharibələrində əsir düşmüş türk əsgərləri bir neçə dəfə almaniyaya gətirilmişdilər ci ildə etibarən prussiya kralı frederik ii dövründə tatar bosniya və albaniya müsəlmanlarından ibarət nəfər əsgər olan polk prussiya ordusunda daimi xidmət edir həmin polk ulan türkcə oğlan polku adlanırdı ci ildə almaniyada indiyə qədər mövcud olan ilk müsəlman qəbiristanlığı salınır almaniyada ilk məscid cü ildə tikilir lakin müsəlmanların sayı əsas olaraq ikinci dünya müharibəsindən sonra sürətlə artmağa başlayır hal hazırda da müsəlmanlar ateistlərlə birgə sayı sürətlə artan qruplardandır almaniya həmçinin yəhudilərin ənənəvi olaraq yaşadığı ölkələrdən olmuşdur almaniyanın birləşməsindən əvvəl cu ildə burada yəhudi yaşasa da ssri nin dağılmasının ardından bir çox yəhudinin bura köçməsi onların sayının çoxalmasına səbəb olmuşdur cü ildə almaniyada yəhudi yaşayırdı bundan başqa ölkədə təxminən buddist yaşayır ki bunların da yarısı asiya ölkələrindən bura gəlmiş immiqrantlardır idman alman həyatının ayrılmaz hissəsidir milyon almaniyalı idman klublarının üzvüdür milyon almaniyalı isə idman ilə individual olaraq məşğul olur almaniyada dən çox idman klubu fəaliyyət göstərir olimpiya oyunlarında qazanılmış medalların sayına görə almaniya bütün dünyada cü yeri tutur həmçinin almaniya dəfə olimpiya oyunlarına evsahibliyi edib bunlar cı ildə berlində və ci ildə münhendə keçirilən olimpiada oyunları olub idman oyunları içərisində almaniyada ən geniş yayılan növü futboldur almaniya futbol assosasiyası özündə futbol klubunu və milyon üzvü özündə birləşdirən böyük bir qurumdur almaniya futbol liqası bundesliqa dünyadakı peşəkar idman yarışları içərisində özünə ən çox tamaşaçı cəlb edən yarışlardan biri hesab olunur futbol üzrə almaniya yığma komandası dəfə dünya və dəfə avropa çempionu olub digər yarışlardan hokkey reqbi tennis və motorlu yarışlar da almaniyada geniş yayılıb formula də alman pilotu mihael şumaxer dəfə dünya çempionu olub almaniyada elm orta əsrlərdən bəri sürətlə inkişaf etməkdədir hal hazırda da almaniyada elmə yatırım çox yüksək səviyyədədir və bu məqam ölkə iqtisadiyyatının sürətlə inkişafına əsas təkan verən amillərdəndir indiyə kimi alman nobel mükafatına layiq görülmüşdür müasir dövrdə almaniyada elmin inkişafına sənaye universitetlər və dövlət tərəfindən böyük həcmdə yardımlar ayrılır almaniyada yüksək səviyyəli və keyfiyyətli təhsil mövcuddur burada təhsil ilə əlaqədar işlərə mərkəzi hökumət deyil federal əyalətlər cavabdehdir uşaq bağçalarına gediş könüllü olsa da orta məktəbdə illik təhsil ölkədəki bütün uşaqlar üçün məcburi xarakter daşıyır bu gün almaniyanın ali məktəblərində milyon tələbə təhsil alır onların demək olar ki yarısı faiz qadınlardır ümumilikdə ali məktəb ali təhsil təklif edir və bunlardan si universitet i ali peşə məktəbi və u özəl ali məktəbdir ötən illərdə xarici tələbələrin sayı hiss olunacaq dərəcədə artmışdır avropanın yalnız çox az dövlətləri almaniya kimi çoxtərəfli təhsil imkanları təklif edir dan çox şəhərdə ali məktəb gənclərə ali təhsil verir elmi cəhətdən güclü olan məktəblər yalnız berlin və hambuq kimi böyük şəhərlərdə deyil haydelberq kimi balaca şəhərlərdəki təhsil məktəbləri də bütün dünyada tanınır bir fakultənin tələbələri nə qədər razıdırlar onların elmi təchizatı necədir müvafiq universitet və ali məktəb axtarışında tələbələrin çoxlu sualları vardır almaniyada onlar öz suallarına ali məktəb inkişafı mərkəzinin centrums für hochschulenticklung che siyahılarında tapa bilərlər aim in məlumatları almandilli universitetləri və ali peşə məktəbləri haqqında ən ətraflı və detallı məlumatlardır buraya fənn daxildir və bununla demək olar ki abituriyentlərin dən çoxunun köməyinə gəlir təhsilə təchizata və tədqiqata dair faktlarla yanaşı həmçinin tələbənin də təhsil şərtləri və fakultələrin ayrı ayrı fənn professorları arasındaki çəkisi haqqında fikirləri ilə də tanış olmaq olar ali peşə məktəbi texniki ali məktəb universitet peşə akademiyası alman ali məktəb təhsil sistemi çoxtərəflidir və müxtəlif ali məktəb növlərindən ibarətdir bu ola bilər ki ilk baxışda insanı çaşdırır ancaq həm də o deməıkdir ki müxtəliflik ən yaxşı təhsil seçiminə imkan yaradır təcrübəyə daha çox üstünlük verənlər peşə ali məktəbi nəzəriyyəyə əsaslanan tədqiqata üstünlük verənlər isə universiteti seçirlər bu gün almaniyanın ali məktəblərində milyon tələbə təhsil alır onların demək olar ki yarısı faiz qadınlardır ümumilikdə ali məktəb ali təhsil təklif edir və bunlardan si universitet i ali peşə məktəbi və u özəl ali məktəbdir ötən illərdə xarici tələbələrin sayı hiss olunacaq dərəcədə artmışdır avropanın yalnız çox az dövlətləri almaniya kimi çoxtərəfli təhsil imkanları təklif edir dan çox şəhərdə ali məktəb gənclərə ali təhsil verir elmi cəhətdən güclü olan məktəblər yalnız berlin və hambuq kimi böyük şəhərlərdə deyil haydelberq kimi balaca şəhərlərdəki təhsil məktəbləri də bütün dünyada tanınır almaniyada xarici siyasət orqanları bir sıra özünəməxsusluğa malikdirlər xarici siyasət sahəsində federal torpaqların səlahiyyətləri kifayət qədər məhduddur xarici əlaqələrin federal orqanları ikipalatalı parlament prezident federal kansler və hökumət xarici işlər naziridir ikipalatalı parlament bundestaq və bundesratdan ibarətdir xarici əlaqələrin ali orqanı prezident olsa da real hakimiyyət demək olar ki tamamilə icra edici hakimiyyətin hökumət və onun başçısı kanslerin əlindədir hətta buna görə alman sistemini hərdən kansler diktaturası adlandırırlar parlament qanunverici formalaşdırmaya ehtiyac duyan xarici əlaqələr məsələləri həll edir hər palatanın ayrıca xarici işlər üzrə komissiyası var bütövlükdə xarici əlaqələr sahəsi faktiki olaraq prezidentin federal kanslerin federal hökumətin və xarici işlər nazirliyinin əlində cəmləşib icraedici hakimiyyətin hüquqlarının genişlənməsi almaniyada uzun müddət federal kansler xətti ilə getmişdi əsas əməliyyat halqası başda federal nazir olmaqla xarici işlər nazirliyidir bundan başqa xarici işlər nazirinin müavini qismində iki dövlət naziri işləyir ki onlardan biri avropa işləri üzrə müavindir həmçinin iki baş stats katib fəaliyyət göstərməkdədir ki onlardan biri nazirliyin direktorlar konfransı adlanan kollegiyasına rəhbərlik edir həmçinin xin strukturuna avropa və qərb şöbələri şərq şöbəsi ticarət siyasi və hüquqi şöbələr kadrlar şöbəsi və mədəniyyət işləri üzrə idarə daxildir almaniyanın xaricdəki missiyalarında bir qayda olaraq siyasi şöbələrdən başqa geniş iqtisadi şöbələr həmçinin informasiya və mədəniyyət üzrə şöbələr mövcuddur maliyyə sığorta sosial məsələlər üzrə referentlər çalışır bütövlükdə alman diplomatik qurumunda yaxın adam işləyir nəfəri xaricdə almaniyada seçkilərdə yaşı tamam olmuş bütün almaniya vətəndaşları iştirak edə bilərlər əsas siyasi partiyalar almaniya silahlı qüvvələri quru qoşunlarından hərbi hava qüvvələrindən luftaffe və hərbi dəniz qüvvələrindən ibarətdir almaniyada hərbi xidmət yaşından yuxarı olan bütün kişilər üçün məcburidir hərbi xidmət müddəti aydan ibarətdir almaniyanın cu ildə hərbi xərcləri mld dollar olub hərbi xərclərin miqdarına görə dünyada ci yeri tutur hərbi xərclər almaniya ümumi daxili məhsulunun ni təşkil edir ki bu da aşağı göstərici hesab olunur hal hazırda almaniya ordusunda peşəkar hərbçi nəfər ay müddətinə orduda xidmət edən yaş arası çağırışçı və nəfər aktiv ehtiyat hərbçi xidmətdədir ci ildə qadınların alman ordusunda xidmət etməsinə icazə verilmişdir lakin onlar məcburi çağırışa məhkum deyillər hal hazırda almaniya ordusunda qadın xidmət edir indiyə kimi qadın general rütbəsinə qədər yüksələ bilmişdir alman ordusu soyuq müharibə dövründə almaniyadan kənarda heç bir hərbi əməliyyatlarda iştirak etməmişdir buna baxmayaraq keçirilən hərbi təlimlərdə əsgər itkiləri baş verirdi məsələn ci ildə bavariyada keçirilən hərbi təlimdə desant əsgəri iller çayına eniş edərək orada boğulmuşdur lakin soyuq muharibədən sonrakı dövrdə almaniya xarici ölkələrdə gedən muharibələrdə iştirak edir hal hazırda alman ordusunun minlərlə əsgəri əfqanıstanda gedən muharibədə iştirak edir bundan başqa alman ordusunun əsgərləri kosovoda livanda bosniya və herseqovinada sülhməramlı kontingentin tərkibinə daxildirlər cü ildən bəri alman əsgəri almaniyadan kənarda aparılan hərbi əməliyyatlarda öldürülüb bundan başqa almaniya nato nun üzvüdür bir neçə nato ölkəsinin qoşunları isə almaniyada yerləşir ikinci dünya müharibəsindən sonra almaniyada xarici ölkələrin yüz minlərlə əsgəri yerləşirdi lakin soyuq müharibənin bitməsindən sonra bu qoşunların bir çoxu ölkəni tərk etdi hal hazırda almaniyada abş və nəfər böyük britaniya əsgəri var böyük britaniya ci ilə kimi bütün əsgərlərini almaniyadan çıxaracağını bəyan edib yeni qəbul olunmuş qanuna əsasən ci ildən etibarən almaniyada məcburi əsgərlik xidməti ləğv olunur hərbi xidmətini yerinə yetirmək istəməyənlər bu vəzifədən azad ediləcəklər beləliklə almaniyada ildir davam edən hərbi xidmətə çağırış sona çatdı məcburi əsgərliklə əlaqədar konstitusiya maddəsi olduğu kimi qalacaq lakin ölkədə zəruri əsgərlik qəti surətdə tətbiq olunmayacaq yəni almaniya nə vaxtsa hücuma məruz qalarsa məcburi xidmət birmənalı şəkildə yenidən tətbiq ediləcək ölkədə bundan sonra silahlı qüvvələrin əsas hissəsini müqavilə əsasında xidmət edən əsgərlər və muzdlular təşkil edəcək zərdüşt zaratuştra və ya zoroastr zərdüştlük dininin yaradıcısı iranın və azərbaycanın tarixi şəxsiyyəti indiki iranın şərqində b e ə vi v yüzilliklər aralığında yaşaması ehtimal edilir bəzi mənbələrdə zərdüştün doğuldğu yer kimi urmiya ellərini göstərərək atasının atropatenalı cənubi azərbaycanlı olması qeyd edilir əl şahrəstani x əsr islam alimi orta əsrlərdə arranın müasir dövr azərbaycan respublikasının ərazisində olması böyük ehtimalla qeyd olunur orta əsrlərdə yaxın şərqdə zaratuştranı zərdüşt adlandırırdılar avesta qatlar bizə zərdüştün möhtəşəm tarixi şəxsiyyət olması barədə məlumat verir avestanın qatlarında verilən moizə nəğmələrdə zərdüşt tək tanrıya sitayiş edən qədim ariya əryan dinlərinin əsaslarını yenidən qaytarmağa çalşır qanlı qurbanlara və xaum ayının həyata keçirilməsinə qarşı çıxır öz moizələrində zərdüşt təbiətcə bir biriniə zidd və daima mübarizə aparan iki qüvvə xeyir və şəri tanrının iki başlanğıc enerjisi kimi qələmə verir insanlara xeyrə tabe olub xeyrli işlər görüb şərdən qaçmağı təbliğ edirdi zərdüşt peyğəmbər bəşəriyyətin ümumi yaşam konsepsiyasını bircə cümlədə ifadə etmişdir doğru düşüncə doğru söz doğru iş bütün dinlərin mahiyyəti insanlığın mənası allahı dərk etməyin yolu bu fikirdə ifadə olunub dahiyanədir orta əsrlərdə yaranmış zərdüştnamə adlı kitabda deyilir ki uşaqlıqda zərdüşt yaşıdlarından heç zaman ağlamaması və daim öz gülüşü ilə evlərini ilahi nura qərq etməsi ilə seçilirmiş erkən yaşlarından ruhanilərdən dərs alan zərdüşt on beş yaşından kamil bir din xadimi kimi həqiqət axtarışı ilə dünyanı dolaşmağa başlayır otuz yaşında tanrıdan bilik alan zərdüşt artıq yeni dinin yaradıcısı kimi peyğəmbərlik səviyyəsinə yüksəlir öz vətənində həmfikirlər tapmayan zərdüşt yeni təlimini yaymaqdan ötrü şərqə tərəf üz tutur o səhər müqəddəs çayı keçərkən səmavi ruhlardan brahman onun qarşısında nazil olur və zərdüştü tanrının ahura məzdanın yanına qaldırır dərgahda zərdüşt ilahidən vəhy alır buradan cəhənnəmə düşən zərdüşt onu öz dinindən döndərmək istəyən şər ruhu anhra manyu əhrimən ilə görüşür əhrimən istəyinə çata bilmir və zərdüşt göylərdən enərək öz təlimini avesta adlı müqəddəs kitabda ifadə edir ilhamını göylərdən alan zərdüşt ağ libasa bürünüb əlinə müqəddəs od və sərv ağacından əsa alaraq şah viştaspın bəzi müəlliflərə görə midiya hökmdarı astiaqın sarayına yollanır və onu öz dininə gətirir şər ruhlar onu burada da təqib edirlər lakin hər dəfə zərdüşt müqəddəs kitabdan avestadan dualar oxumaqla onları qova bilir zərdüştün təlimi təkallahlılığı irəli sürür və dünyada iki əbədi başlanğıc xeyirlə şər arasında daimi mübarizənin getdiyini və bunların uca tanrının enerjiləri olduğunu təbliğ edirdi bu təlimə görə insan ömrünün mənası əhrimənlə mübarizədə ahura məzdaya xidmət etməkdir son nəticədə insan şərə qələbə çalmalı və şəri yer üzündən biryolluq silməlidir zərdüşt peyğəmbər öz müqəddəs missiyasını dünyanın ən qədim biliklər sistemini əbədi dinini və ruhi elmləri tarixin hansı zamanındasa itirilmiş mədəniyyəti bütün insanlara yenidən qaytarmağa çalışır tanrı və yaradılış haqqda biliyin bərpasına can atırdı bu bilik ona şəxsən tanrının özü tərəfindən verilmişdi və o bunu etməyə borclu idi bu qədim və mohtəşəm ideologiya ən ali prinsipə əsaslanırdı xeyirxah fikir xeyirxah söz xeyirxah əməl tanrıya sonsuz məhəbbətlə xidmət və bütün canlılara hörmət budur elm və budur din rabindranat taqor qonşu hakimlər viştaspın ata baba dinindən dönməsindən narazı qalaraq onun üzərinə hücuma keçirlər viştasp qələbə çalır və zərdüştün təlimi onun ölkəsində möhkəmlənir viştasp baktriyada atəşgahlar tikdirir öz ömrünün son illərini burada yaşayan zərdüşt ya şər sehrbazlarının yaxud da düşmən əskərlərinin əli ilə yaşında öldürülür abdulla fazili qeyd edir ki şübhəsiz adı bu kitabədə çəkilən gəştasibi zərdüştün himayədarı hesab etmək mümkün deyil ona görə ki bütün dövrlərdə gəştasib adlı şəxslər olmuşdur müasir dövrdə zərdüşt dininə daha doğrusu atəşpərəstliyə inananların əqidəsinə görə zərdüşt e ə cu illər arasında yaşamışdır bu ehtimal həmçinin pəhləvi mənbələrində az fərqlə təsdiq edilir ardavirafnamənin i fəslində deyilir ki müqəddəs və pak din olan bu dinin banisi zərdüşt öz ideologiyasını əhali arasında yayıb təbliğ etmişdir məzdəizm il müqəddəs və toxunulmaz qala bilmişdir nəhayət şər rəmzi olan əhrimənin köməyi ilə makedoniyalı iskəndər əhəmənilər imperiyasına hücum edib oranı dağıtmışdır zad sparam əsərində deyilir zərdüşt dininin yarandığı gündən il sonra pərs taxt tacı əldən getmişdir şübhəsiz ki burada da makedoniyalı iskəndərin əhəmənilər imperiyasına yürüşü nəzərdə tutulur bəndhüş adlı başqa bir mənbədə deyilir kəyan sülaləsinin əhəmənilər hakimiyyət başına keçməsindən iskəndərin vəfatına qədər olan müddət ildir buna görə də zərdüşt e ə ci ildə peyğəmbər olmasını elan etmişdir bəhdhüşə görə iskəndər on dörd il hökmdarlıq etmişdir ərəb müəllifi məsudi deyir maqların rəvayətinə görə onların peyğəmbəri olan zərdüşt ibn spitmanın dövründən iskəndərə qədər olan müddət ildir əbu reyhan biruni də zərdüşt ilə iskəndər arasında olan müddəti il hesab edir arxeologiya yunan sözləri olan rxayos qədim və loqos söz elm sözlərindən əmələ gələn düzəltmə sözdür arxeologiya qədim maddi mədəniyyət nümunələrini öyrənən elm olub tarix fənninə kömək edir ilk ibtidai insanların meydana gəlməsi inkişaf etməsi və formalaşması tarixinin öyrənilməsi arxeologiya elminin ən əsas vəzifələrindən biridir arxeologiya elmi insanlığın uzaq keçmişini maddi mədəniyyət qalıqları vasitəsilə öyrənir arxeoloji abidələr və qədim əşyalar əsas arxeoloji mənbələr olub tarixi proseslərin araşdırılmasında mühüm rol oynayır və tarixin digər tədqiqat obyektlərindən o cümlədən yazılı mənbələrdən öz spesifikliyi ilə fərqlənir arxeoloji mənbələr arxeoloji mənbələr öz xarakterinə və daşıdığı informasiyanın növünə uyğun olaraq xüsusi qrupa aid edilir və aşağıdakı növlərə bölünür arxeoloji abidələrə qədim yaşayış məskənləri qəbirlər qayaüstü rəsmlər petroqliflər aid edilir lənkəran rayonu azərbaycan respublikasında inzibati ərazi vahidi inzibati ərazi vahidi kimi avqust cu ildə yaradılmışdır rayonun ərazisi hektardır onun hektarını quru sahə təşkil edir rayonda şəhər qəsəbə və kənd vardır bakıdan rayon mərkəzinədək olan məsafə  km dir xviii əsrdə talış xanlığı yaradıldı qara xanın hakimiyyəti dövründə xanlığın paytaxtı astaradan lənkərana köçürüldü şəhər genişlənməyə başladı xanlığın iqtisadi siyasi və mədəni həyatı inkişaf etdi dəmirçilik misgərlik zərgərlik məmulatlarının istehsalı genişləndi lənkəran uzun müddət talış xanlığının paytaxtı kimi qalmış və azərbaycanın iranla orta asiya hindistan və rusiya ilə ticarətində mühüm rol oynamışdır şəhərdə yaşayış binaları ilə əhatə olunmuş bazar var idi ci ildə iran şahı aba məhəmməd şah qacarın ordusu lənkəranı qarət edəndən sonra cənuba çəkildi cü il yanvarın dək talış xanlığı rusiya tərəfindən işğal edilmişdir sonradan gülüstan müqaviləsinə əsasən talış xanlığı rusiyaya birləşdirildi lənkəran rayonu cu ildə təşkil edilmişdir lənkəran rayonu populyar turist marşrutlarının mərkəzində yerləşir onun bir hissəsi xəzər dənizinin sahili boyunca yerləşmişdir bu sahil xəttinin əsas xüsusiyyətlərindən biri də qeyri adi müalicəvi xassələrə malik olan qara qumdur rayonun haftoni zonası öz tarixi obyektləri və lənkəran müalicə zonası ilə məşhurdur və burada istirahət edənlərin haftoni meşələrində yerləşən müalicəvi qaynaqlardan istisu suyunun əsasında dolğun müalicə kursu keçmək imkanı var nərimanabad zonası sara yarımadasının ərazisində yerləşmişdir onu bir tərəfdən xəzərin suları yuyur digər tərəfdən isə qızılağac qoruğunun meşəlik zonası örtür cı ilədək bura xüsusiləşdirilmiş ada olmuşdur lakin sonradan materikdə onunla liman şəhəri arasında saranın statusunu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmiş torpaq bənd qurulmuşdur bu gün bu yerlər sıx şəkildə meşə ilə örtülmüş və ekoturizm həvəskarlarınınböyük marağına səbəb olmuşdur lənkəran azərbaycanın cox qədim yaşayış məskənlərindən biridir bölgə ərazisində aparılmış arxeoloji qazıntılar bu yerlərdə hələ tünc dövründən yəni eramızdan əvvəl iii ii minilliklərdə insanların yaşadığını təsdiq etmişdir əlverişli iqtisadi coğrafi mövqeyi füsunkar təbiəti geniş əlaqələri qərblə şərqi birləşdirən əsas karvan yollarının üstündə və xəzər dənizi sahillərində yerləşməsi onun inkişafını xeyli sürətləndirmişdir lənkəranda tarixi görməli yerlər çoxdur və onların arasında lənkəran qalası dəqiq desək onun salamat qalmış fraqmentləri xüsusi diqqət cəlb edir qala xviii əsrdə inşa edilmiş və talış xanlığında vacib müdafiə istehkamlarından biri kimi tanınmışdır onun divarları öz iri formaları və möhkəm çıxıntı sıraları ilə böyük təəssürat oyadır qala orta əsrlər üçün ənənəvi olan lazım gəldikdə isə su ilə doldurulan xəndəklə əhatə olunmuşdur tikilinin əsas obyektləri hücum edənlərin nişan alınaraq atəşə tutulduğu şimal və cənub qüllələridir qala ərazisində həmçinin şəhər bazarı olmuşdur və onun yerində yüz illər öncə bütün regionda zəvvarlar üçün ən çox ziyarət olunan yerlərdən biri olmuş iki məscid ucaldılmışdır azərbaycanın ən gözəl guşələrindən biri olan lənkəran respublikanın cənub şərqində əlverişli fiziki coğrafi şəraitdə yerləşir lənkəran azərbaycan respublikası daxilində mövcud olan beş təbii coğrafi vilayətdən biridir lənkəranın ərazisi o o şimal və o şərq coğrafi en dairəsində yerləşir şimaldan kür araz ovalığı şərq və cənub şərqdə xəzər dənizi ilə hüdudlanmışdır inzibati baxımdan lənkəran astara masallı lerik inzibati rayonları ilə əhatə olunmuşdur relyefinə görə ərazisi əsasən düzənlik və müəyyən qədər dağlıq hissədən ibarət olmaqla cənuba doğru getdikcə ensizləşir hündür dağətəyi sahədə metr hündürdə xəzər dənizi sahilində okean səviyyəsindən metr aşağıda yerləşir lənkəran azərbaycanın cənub şərqində onlarca kilometr məsafəyə uzanıb gedən lənkəran ovalığında yerləşir rayonun ərazisi şərqdən xəzər dənizi ilə həmhüduddur burada min hektar sahə meşələrlə örtülmüşdür bu diyar bütün il boyu yaşıllığa bürünmüşdür lənkəran rayonun zəngin flora və faunası var talış dağlarında bitən nadir və endemik ağaclar bütün dünyada məşhurdur dəmirağacı azat ipək akasiya palıd evkalipt mantar ağacı məxmər rəngli ağcaqayın nil hirkan şumşadı haqlı olaraq lənkəran florasının inciləri sayılır lənkəranda bitən əsas meşə ağacı enliyarpaqlı palıddır bu ağac nadir ağacların üçüncü nəslinə mənsubdur onun hündürlüyü metr olur daha bir nadir bitki növü olan dəmirağacının xarakterik cəhətlərindən biri ondan ibarətdir ki bu ağacın yarpaqları qış fəslində tökülmür onlar quruyaraq ağaclarda qalırlar meşələrdə çoxlu cır meyvə ağacları dərman bitkiləri və kollar bitir lənkəranın dəniz sahillərində gözəl qumlu çimərliklər salınmışdır rayonda çaylar şəbəkəsi kifayət qədər sıxdır rayon mərkəzindən  km radiusda lənkəran veravul boladi və qumbaşı çayları axır əsasən yağış suları hesabına dolan çayların çoxu xəzər dənizinə tökülür bahar və payız fəsillərində bu çaylar coşub daşır çayların suyundan suvarma məqsədilə istifadə etmək üçün burada xanbulançay dəryaçası tikimişdir lənkəran torpağı isti su bulaqları ilə zəngindir lənkəran şəhərindən  km qərbdə talış dağlarının ətəklərində ibadi meşəsinin yaxınlığında meşə bulağı lənkəran masallı şossesinin cü kilometrində havzova bulağı lənkəran lerik şossesinin ci kilometrində ibadi və sumax dağlarının ətəyində ibadi bulağı var rəvayətə görə ağır xəstəliyə tutulmuş ibadulla adlı bir şəxs bu yerdə məskan salmış və şəfa tapmışdır lənkəran rayonunun ərazisində iki qoruq var hirkan və qızılağac qoruqları bu qoruqlarda qırqovul qu quşu kəklik ağ qartal və digər quş növləri yaşayırlar ümumiyyətlə burada növ quş var hirkan qoruğunda isə nəsli kəsilməkdə olan qədim ağac növlərinə daha çox rast gəlmək olar iri yaşayış məntəqələri rayonda şəhər şəhər tipli qəsəbə kənd vardır ilkin hesablamalara görə ci il aprel ayının əvvəlinə lənkəran rayonunun əhalisinin sayı nəfər olmuş və cari ilin üç ayı ərzində nəfər və yaxud faiz artmışdır əhalinin faizi şəhər yerlərində faizi isə kənd yerlərində yaşayır rayon əhalisinin ümumi sayından faizi kişi faizi qadınlardır əhalinin ümumi sayından faizi yaşda olan uşaq və yeniyetmələrdən faizi əmək qabiliyyətli yaşda faizi isə əmək qabiliyyətli yaşdan yuxarı olanlardır lənkəran rayonu üzrə demoqrafik göstəricilər aşağıdakı kimi olmuşdur cari ilin yanvar mart ayları ərzində rayonda nikah və boşanma halları qeydə alınmışdır ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə əhalinin hər nəfərinə düşən nikahların sayı dan ə qədər boşanmaların sayı dən a qədər azalmışdır ci ilin birinci rübündə pasport xidmətləri tərəfindən nəfər rayona gələn və nəfər rayondan gedən qeydə alınmışdır miqrasiya saldosu müsbət nəfər təşkil etmişdir azərbaycan dövlət statistika komitəsi tərəfindən cu ildə həyata keçirilmiş siyahıya almasına əsasən əhalinin i talış i azərbaycanlı i rus digərləridir qeyd etmək lazımdır ki ərazidə yaşayan ruslar xix əsrin əvvəllərində rusiya imperiyası tərəfindən köçürülmüşdür məhəmmədtağı zehtabi pedaqoq ədəbiyyatşünas tarixçi milli mədəni fəal məhəmmədtağı zehtabi cü ilin oktyabrında təbriz yaxınlığındakı şəbistər qəsəbəsinin çay küçəsində anadan olmuşdur o ibtidai təhsilə kənd məktəbində başlamış lakin iki il oxuduqdan sonra ailə dolanışığı ilə bağlı təhsildən ayrılır özünün təkidilə təhsilini təbrizdə davam etdirir təbrizdə əvvəl füyuzat sonra isə firdovsi adına məktəbin ədəbi şöbəsini bitirib müəllimlik etsə də ali məktəbdə təhsil almaq fikrindən daşınmır m zehtabi təbrizdə hacı yusif şüarın təşkil etdiyi xüsusi siniflərdə ərəbcə və katoliklər kilsəsində müsyö jozef qvinderin sinfində fransızcanı yaxşı öyrənir ana dili ilə yanaşı fars ərəb fransız sonralar mühacirət dövründə isə rus dilini öyrənib cı illərdə m zehtabi azərbaycan demokratik firqəsinin mətbu orqanı olan və mirzə əli şəbüstərinin redaktorluğu ilə ana dilində nəşr olunan azərbaycan qəzetində məqalə və şeirləri ilə çıış edir təhsili davam etdirmək və irandakı rejimin siyasi təqiblərindən yaa qurtarmaq üçün m zehtabi qaçaq yolla ci ildə vətənin bu tayına sovet azərbaycanına üz tutur sərhəddi pozduğuna görə uzaq sibirə sürgün olunur il sibirdə sürgün həyatı yaşamalı olur yazdığı şahın zəncirində şeirində sibirdəki həyatını qələmə alıb stalinin ölümündən sonra bəraət alır və sibirdən tacikistanın paytatı düşənbə şəhərinə göndərilir ali məktəbdə təhsil almaq ümidilə sovet ölkəsində yenidən axşam məktəbinə gedib onu bitirir bir ildən sonra bakıda təhsil almaq arzusu ilə azərbaycana gəlir sonralar bu barədə yazırdı bakı universitetini qurtarmağa yarım il qalanda həmin universitetin şərqşünaslıq fakultəsində ərəb dili və ədəbiyyatını tədris etməyə başlayır təhsilini başa vurduqdan sonra isə il müddətində şərqşünaslıq fakültəsində ərəb dili və ədəbiyyatını tədris edir əbu nəvvasın həyatı və yaradıcılığı mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi elmi dərəcəsini alır onun dərs dediyi tanınmış elm və siyasət adamlarından biri də meydan hərəkatının lideri əbülfəz elçibəydir sonralar doğulub boya başa çatdığı təbrizə yenidən qovuşduqda təbriz universitetində azərbaycan türkcəsini eləcə də ərəb dilini tədris edir zehtabi berlində nəşr etdirdiyi iran türklərinin sərfi kitabını tədris etməkdən ruhlanaraq və universitetində tədris zamanı yüzlərlə gənc oğlan və qızların dili öyrənib mənimsəməyə can atdıqlarını bu sahədə mənbə və ədəbiyyatın qıtlığını nəzərə alıb müasir azərbaycan ədəbi dilinin leksikologiyası ana dilimizi öyrənək adlı kitablarını yazır m zehtabi jurnalistika və tərcümə sahəsində də qələmini sınayır berlində ərk dərgisini bağdadda isə müxtəlif dildə birlik yolu adlı qəzetini nəşr etməyə nail olur fransız ədəbiyyatından etdiyi tərcümələr hələ ci illərdə qəzet səhifələrində dərc olunur sənət dostu əliağa vahidlə birlikdə klassik ədəbiyyatdan tərcümələr edir quzey azərbaycanın azadlığa çıxması güneydə də yeni ümidlər yaradır professorlar məhəmmədtağı zehtabi və həsən dəmirçinin rəhbərliyi ilə fəallar hər il babək qalasına toplanmağa başlayırlar fəallar babəkin müstəmləkəçiliyə işğala qarşı mübarizə aparmasını onun dönməzliyini özlərinə simvol seçiblər hər il bu qurultay təkrarlandıqca iştirakçıların sayı artır və bu artıq bir xalq hərəkatına çevrilir burada şeirlər söyləyib musiqilər ifa edirlər rəqslər edib tamaşalar göstərirlər alim dilçiliklə yanaşı türk ədəbiyyatı ilə də məşğul olur islamaqədərki iran türklərinin dili və ədəbiyyatı əruzun türk folklorundakı izləri adları altında çap edilmiş silsilə yazıları ümumtürk ədəbiyyatına daxil olan dəyərli yazılardandır türkologiya tarix dilçilik ədəbiyyat və folklora aid dəyərli əsərlərin müəllifi kimi tanınmış m zehtabi bədii yaradıcılıqla da məşğul olmuşdur çerik əfsanəsi pərvanənin sərgüzəşti bəxti yatmış bağban eloğlu bəzz qalasında mişovun əfsanələri qoy olsun on həstiye nəsim farsca kimi bədii əsərləri ayrı ayrı vaxtlarda bağdad istanbul berlin və təbrizdə nəşr olunmuşdur türkcəm mənim səs bayrağım sara və mahmud kitabları isə onun təbrizdə çap olunmuş son kitablarındandır hər iki kitab onun vəfatından sonra əkbər rəhimzadə fərci və hüseyn güneyli behzad azərmi kimi ziyalılar tərəfindən nəşr olunub ci ildə bağdadda qələmə aldığı sara və mahmud pyesi onun dramaturji fəaliyyətlə də məşğul olduğundan xəbər verir milli hökumət süquta uğradıldıqdan sonra zehtabi özünün məşhur sən osan mən də buyam şeiri sibirdəki sürgün həyatını təsvir etdiyi şahın zəncirində şeiri məhəmmədtağı zehtabi ci ildə təbriz yaxınlığındakı şəbistər şəhərində evində ölmüş halda tapılır bəzi güneyli qruplar onun ölümünün təbii olmadığı və qətlə yetirildiyini irəli sürürlər mərhum zehtabinin adı islam respublikasına müxalif qrupların yayımladığı şübhəli ölümlər və siyasi qətllər siyahısında da dərc edilib cənubi azərbaycan azərb və ya sadəcə azərbaycan azərb və ya bölgənin iran ərazisində yerləşdiyinə görə digər adı iran azərbaycanı azərb iranın şimal qərbində iraq türkiyə naxçıvan muxtar respublikası ermənistan və azərbaycan respublikası ilə olan sərhədində yerləşən bir bölgə iran azərbaycanı rəsmi şəkildə dörd inzibati ərazi vahidinə bölünmüşdür qərbi azərbaycan şərqi azərbaycan ərdəbil və zəncan ostanları bölgədə əsasən azərbaycan türkləri yaşayır buna baxmayaraq bölgənin ərazilərində kürd erməni tat talış aysor və fars azlıqlar da yaşayır cənubi azərbaycan iran islam respublikasının şimal qərb hissəsində yerləşir şimalda azərbaycan respublikası ilə sərhədi araz çayı muğan düzü və talış dağlarından keçir qərbdə türkiyə və cənub qərbdə isə iraqla həmsərhəddir göstərilən sərhədlər çərçivəsində cənubi azərbaycan ərazisinin şərqdən qərbə eni  km dir əlverişli coğrafi mövgeyə malikdir istər şimal cənub istərsə şərq qərb istiqamətində keçən dəmir və avtomobil yollarının üzərində yerləşir cənubi azərbaycanın ərazisi təqribi olaraq min km olaraq qiymətləndirilir qərb sərhədlərindən zaqroz dağ silsiləsi su ayrıcı funksiyası rolunu oynayır urmiya zəncan və təbriz şəhərləri əsas inzibati mərkəz rolunu oynayır ci ildə şərqi azərbaycan ostanlığı iki ostanlığa bölünmüşdür bu bölgüyə baxmayaraq yenə də zəncan ostanı ərazisində türklərin sayı üstünlük təşkil edir cənubi azərbaycan əsasən dağlıq ölkədir yüksəkliyi metrə qədər olan düzənliklər yalnız onun şimal şərqində muğan düzünün cənub qərbində yerləşir qalan ərazilər isə dağ silsilələrindən və onların arasında yerləşən geniş dağ çökəkliklərindən qalxanvari vulkan massivlərindən ibarətdir cənubi azərbaycanın qərb sərhədləri boyunca uzanan kürdüstan dağları mürəkkəb geoloji və tektonik quruluşa malikdir burada qədim kristalik və metomorfik süxurlar geniş yayılmışdır dağlar tektonik qırılmalarla ayrı ayrı massivlərə parçalanmışdır onların hündürlüyü metrə çatır şərqdəki talış və boqrov dağ silsilələri əsasən paleogenin və mezazoyun çökmə və vulkanik süxurlardan ibarətdir bu dağların hündürlüyü m ə qədərdir daxili hissənin şimal tərəfində marağa miyanə xəttinin şimalı dağlar əsasən enlik istiqamətinə uzanmaqla qısa silsilələrdən ibarətdir ərazidə vulkan məşhəlli dağlarda az deyil bunlardan diqqəti cəlb edən ərdəbil yaylası üzərində ucalan zirvəsi həmişə qar və buzla örtülü olan savalan dağı m və təbrizdən cənubda yerləşən səhənd m dağlarıdır ölkənin cənub hissəsindəki dağların istiqaməti şimal qərbdən cənub şərqədir onların quruluşunda mezazoyun və kaynazoyun vulkanik metamorfik süxurları əsas rol oynayır burada mütləq yüksəkliyi metrə çatan zəncan rüştan qəfədan və s dağlar vardır cənubi azərbaycanın relyefində dağarası çökəkliklər xüsusi yer tutur ərazinin şimal qərbində arazyanı arazbasar şimal şərqində cənubi muğan düzənlikləri yerləşir qərbdə urmiya mərkəzi hissədə ərdəbil və miyanə çökəklikləri vardır qızılüzən və zəncan çayları boyunca uzanan dağarası düzənliklər isə cənubda relyefin böyük formalarındandır dağarası çökək və yaylaların əksəriyyəti kaynazoyun dəniz göl və dördüncü dövrün kontinental çöküntü laylarından gil qum çınqıl və s təşkil olunub əhali əsasən bu geniş dağarası çökəklərdə və dağ çaylarının dərələrində məskunlaşmışdır kənd təsərrüfatı üçün yararlı torpaq sahələrinin əksəriyyətində relyefin bu formaları ilə bağlıdır cənubi azərbaycanın ən böyük şəhərlərindən olan təbriz ərdəbil zəncan xoy miyanə və s dağ arası çökəkliklərdə yerləşir cənubi azərbaycan subtropik qurşağın kontinental bölgəsində yerləşir onun hər tərəfi dağlarla əhatələndiyindən hava kütlələri daxili hissələrə gəlib çata bilmir bu səbəbdən ərazidə quru kontinental iqlim hakimdir dağarası çökəkliklərdə xəzər dənizi və qərb istiqamətdən gələn rütübətli hava kütlələrinin qarşısında ucalan kənar dağ silsilələrinin yamaclaında  mm dən artıq m ə qədər yağıntı düşür daxili çökəkliklərdə yağıntının miqdarı  mm arasında dəyişir daxili dağların qərb və şimal yamaclarında illik yağıntı  mm təşkil edir yağıntının ən çox düşdüyü dövr dekabr və aprel ayları ərzində düşür dağarası çökəkliklərdə yanvar ayının orta temperaturu c arasında olur yayda isə temperatur c yə qədər qızır cənubi azərbaycanda çay şəbəkəsi o qədərdə inkişaf etməmişdir çayların çoxu az suludur çayların çoxu kiçik çayları quruyur çayları əsasən ya daxili hövzəyə urmiya gölünə ya da araz və qızılüzən hövzəsinə aiddir bu iki iri çayda öz növbəsində xəzər dənizinə tökülür araz çayının ən iri sağ qolları cənubi azərbaycan ərazisindən axan qoturçay qarasu və qırmızıçay çalarıdır qarasu çayı bütün şərq hissənin savalan dağı və ərdəbil çökəkliyi sularını yığır cənubi azərbaycanın cənubundan axan və ümumən ölkənin cənubi azərbaycan ən gursulu çayıdır quraq iqlim səbəbindən çaylar suvarma sənaye və içməli suya olan təlabatın ödənilməsində geniş istifadə edilir bəzən ifrat şəkildə su anbarlarının inşası çayları tamamən qurudur cənubi azərbaycanın ən böyük gölü urmiya gölüdür gölün səviyəsi təətdütlüdür yağışlar zamanı suyunun səviyyəsi artır əvvəllər hətta ətraf düzənlilləri basırdı gölün sahəsi əvvəllər min km təşkil edirdi göl dəniz səviyəsindən m yüksəklikdə yerləşirdi dərinlik metr təşkil etsədə hazırda azdır vaxtı ilə gəmiçilikdə istifadə edilirdi suyun duzluğu yüksək olur digər iri gölü ağ göldür göl arazqırağı düzənlikdə yerləşir savalan dağının vulkan kraterində gözəl vulkan məşəlli göl vardır qış ayları göl donur yabanı bitkilər aləmi baxımından elə də zəngin deyil geniş ərazilərdə yarımsəhra quruçöl dağ çöl və dağ çəmən bitkiləri yayılmışdır meşələrə kiçik talalar şəklində əsasən qərb sərhəd dağlarında rast gəlinir arid seyrək kollar dağ yamaclarında xüsusi ilə cənub qərbdə və zəncan dağlarının şimal yamaclarında yayılmışdır dağarası çökəkliklərdə yovşan efemerli birillik yarımsəhralar müxtəlif otlu çöllər və quru çöllər geniş yer tutur cənubi azərbaycan əhalisinin sayı baxımından dünyada azərbaycanlıların ən kompakt yaşadığı bölgə sayılır necəki biz izah edirdik türkmanlar ölkəsi nə iran dövlətinin əyaləti deyil nə də onun şəhərlərindən biri deyil buna görə biz onun haqqında əyalət kimi danışmırdıq lakin onlar başqa iran xanədanı xalqları arasında çox böyük əhəmiyətə malikdirlər çünki onlar ən igid xalqdırlar və yetərincə çoxsaylıdırlar cənubi azərbaycan iranın inzibati bölgüsündə əsasən aşağıdakı ostanlardan ibarətdir həmədan şəhəridir cənub azərbaycan əhalisi əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir əsas nəqliyyat sahələri avtomobil dəmiryol və boru nəqliyyatı geniş yayılmışdır bununla belə avtomobil nəqliyyatı aparıcıdır dəmir yolu çulfa təbriz tehran istiqamətlidir digər ərazilərdə bu nəqliyyatın inkişaf etdirilməsi ya əlverişsiz şəraitdən ya da maliyyənin çoxluğu səbəbindən inkişaf etdirilməmişdir bu xətt cı ildə rusiya imperiyası tərəfindən həyata keçirilmişdir hal hazırda bu dəmir yolu azərbaycan ərazilərinin ermənistan tərəfindən işğalı səbəbindən və mehri ərazisindən keçən dəmir yolun ermənilər tərəfindən söküləsindən peresoektivsizdir iran hazırda ermənistan ərazisindən keçməklə qara dənizə çıxmaq məqsədi ilə çulfadan mehri istiqamətində dəmir yolu tipintisini planlaşdırır əsas avtomagistralları isə çulfa təbriz tehran və astara ərdəbil təbriz yollarıdır boru nəqliyyatı son zamanlar inkişaf etmişdir buradan naxçıvana qaz verilişi həyata keçirilirdi son zamanlar isə türkiyə və ermənistan istiqmətində boru kəmərlərinin çəkilişi planlaşdırılır ata hava yolları təbrizdə fəaliyyət göstərən hava yolları şirkətidir şirkət yaxın şərqə o cümlədən avropaya müntəzəm uçuşlar həyata keçirir cənubi azərbaycanın sərnişin və yükdaşıma xidmətli hava limanları ilk təbriz dəmiryolu stansiyası ci ildə istifadəyə verilmişdir hazırki tikinti ikinci pəhləvi hökmranlığı dövründə memar heydər ğayçamlı tərəfindən inşa olunmuşdur ilk qatar vaqonları rusiyadan gətirilmişdir dəmiryolu stansiyası azərbaycan respublikası ərazisində yerləşən culfa rayonunun cənubi azərbaycana düşən payından başlanır təbriz metropoliteni ci ildən istifadəyə verilmişdir ü əsas olmaqla xətti mövcuddur el gölü və lalə stansiyaların birləşdirən ana xəttin ümumi uzunluğu kilometrdir cənubi azərbaycanda əsasən təbriz yaxınlığında alüminium gümüş qurğuşum daş kömür qaradağda dəmir filizi zəncanda mis və mobilden yataqları vardır ərazilər müxtəlif tikinti materalları ilə zəngindir savalan ətrafında və bir sıra başqa yerlərdə müalicə əməmiyyətli mineral isti sular var iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələri ilkin emal sahələri və bir qədərdə maşınqayırma sahələrindən ibarətdir iri şəhərlər arasında müəyyən fərqlər vardır sənaye sahələri də məhz bu şəhərlərdə cəmləşmişdir təbriz bu baxımdan seçilir şəhərdə maşınqayırma neft emalı yüngül yeyinti metal emalı şüşə istehsalı və d sənaye sahələri vardır şəhərdə radioquraşdırma zavodu fəaliyyət göstərir burada rumıniyanın köməyi ilə maşınqayırma zavodları tikilmişdir ağır sənaye cı illərin ortaları yaradılmışdır maşınqayırma mühərrikqayırma poladtökmə və dəmirpresləmə mövcuddur burada kənd təsərrüfatı texnikalarının istehsalı həyata keçirilir urmiya isə şəkər yağ xalça və dəri məmulatları istehsalı ilə seçilir yeyinti sənayesinin müasir tipli müəssisələri vardır kustar sənətkalığın nümunələrinə rast gəlinir kənd təsərrüfatının əsas sahələri əkinçilik və heyvandarlıqdır əkinçilik süni suvarmaya əsaslanır dənli və paxlalı bitkilərdən buğda arpa çəltik novud və s əkilir texniki bitkilərdən isə şəkər çuğunduru kətan tütün pambıq yağlı bitkilərdən günəbaxan soya və s yetişdirilir bağçılıq üzümçülük subtropik meyvəçilik inkişaf etmişdir badam kişmiş ixracat əhəmiyyətlidir əhali bostançılıq və tərəvəzçiliklədə məşğul olur düzən ərazilərdə camış dəvə dağlarda qoyun arı at və barama yetişdirilir iranın qida idxalı sənayesinin dən çoxu cənubi azərbaycanın payına düşür təbrizdə əsas qida manufakturaları şirin əsəl aydın şəniz ənatə bərəkət və çiçək müəsissələridir təbrizdən kənarda da xürrəmdarə kimi önəmli sənaye istehsalat müəsissələri mövcuddur miladdan min il öncədən başlayaraq orta asiyadan dərbənd və daryal keçidlərilə yaxın şərqə el axınları olmuş və bu axınlar azərbaycan zaqros dağ şərqi və qərbi ətəkləri və ümumiyyətlə iranın qərb ərazisindən keçərkən onların bəlli el tayfa və qollarından əsas toplumlarından ayrılaraq bu yerlərin müxtəlif yerlərində yurd salaraq qalmışlar şumer ilam axınları kimi tarixə məlum önəmli el axınlarından əlavə çox ehtimal başqa axınlar və xüsusilə kiçik el qəbilə və obalarda həmin yol ilə orta asiyadan gəlib həmin yaxın şərq məntəqələrində yurd salıb qalmış soydaşları yerli əhaliyə qarışaraq xalqlar şəklində mədəniyyət və hakimiyyət qurmuşlar həmin yaxın şərq məntəqəsinin şimaldan mərkəzində yerləşən azərbaycan həmədan qum qəzvin zəncan təxti süleyman araları yerləridə bu müxtəlif iltisaqi dilli ellər soylar və qəbilələrin yurd salaraq qaldığı yerlər olmuşdur bu gələn köçərilər etnik baxımından yaxın olmuş yerli əhali ilə qarışıb kuti lulubi hurri manna matiyin kassilər urartu saspir kaspilər alban məskut salk işğur toplumları və kütlələrini yaratmışlar ki onların bəzi si zaman keçib artdıqca yaşadıqları ərazidə bəlli mədəniyyət və hakimiyyət qurmuşlar bilavasitə azərbaycan ərazisi və oranın cənub və cənub şərqində yerləşən həmədan torpaqlarında m ö min illikdə formalaşan və tarixdə tanınmış ilk xalqlar kuti və lulubilər olmuşlar qutti və lullubi xalqları şimaldan kaspilər şimal qərbdən hurrilər və mannalar cənub və cənub qərbdə kassilər və onların vasitəsi ilə və bilavasitə ilamlarla əlaqədə olmuş və onların habelə şumer və akkadlarin qurduğu mədəniyyətlə tanış olaraq onlardan etgilənmişlər kuti lulubilər bu gün iran türklərinin yaşadığı bitişik ərazinin ən cənub bölgəsində həmədan əsədabad qum qəzvin zəncan marağa təxti sülyman arasındaki ərazidə və azərbaycanda yaşamışlar demək göstərdiyimiz bu ərazini əhalisinin bu gun türk olması olduqca qədim tarixə malikdir daha doğrusu bu yerlərin sakinləri tarixə məlum ilk çağlardan iltisaqi dilli əski türk olmuş həmdə azərbaycan və həmədan ərazisində ilk mədəniyyət qurmuşlar bu mədəniyyət hind avropalı xalqların məntəqəmizə gəlməsindən təqribən il öncə olmuşdur sasanilər sülaləsinin hakimiyyət dövründə rəsmi və qeyri rəsmi dövlət dili iran kökənli pəhləvi dili idi o dönəmlər bölgədə yaşayan qədim türkdilli xalqların yazı mədəniyyəti inkişaf etməmişdi bu səbəbdən qədim türkçə variantları əsasən şifahi formada inkişaf edirdi azərbaycanın real fütuhatının başlandığı hicri ci ildən çox əvvəl iyad ibn ğənmin başçılıq etdiyi ərəb ordusunun xəlifə ömərin əmri ilə cu ilin avqustunda başlamış mesopotamiyanın işğalı prosesində azərbaycan ərazisinə hücum və bəlkə də hücumlar olmuşdur hücum urmiya gölünün cənub qərbindən başlamış və nəticədə qərb sərhədlərinin mərzbanı ilə müqavilə bağlanmışdı ərəblərin sasanilər imperiyasının xəzər sahili vilayətlərinə o cümlədən azərbaycana real hücumu yalnız ci ildə baş verən fəthindən sonra həmədana hücumla mümkün oldu tarixçi ət təbəri bildirir ki o gündən iranlıların birliyi pozuldu hər vilayətin əhalisi düşmənlə yalnız öz vilayəti hüdudlarında döyüşürdü əl bəlazurinin verdiyi məlumata görə nahəvənd döyüşündən bilavasitə sonra ərəblər həmədan rey yolu üstündə yerləşən qum və kaşanı tutdular bu qələbələrdən sonra qədim midiya ərazisində möhkəmlənən ərəblər şimala doğru istiqamət götürdülər azərbaycanın ərəb xilafətinin tərkibində olduğu dövrdə həmin ölkənin ərazisində başlamış ən geniş xalq hərəkatı xürrəmilər hərəkatıdır xürrəmilərin ilk məlum çıxışı ci ilə aid edilir üsyanın başında əbd əl qəhhar adlı birisinin durduğu haqqında xəbər verən ət təbəridən fərqli olaraq nizamülmülk üsyan başçısının əbu müslimin oğlu əbu əl qərra olduğunu üsyançıların ə bu müslim sağdır məmləkəti tutaq şüarı ilə çıxış etdiklərini dəqiqləşdirir nizamülmülk üsyançıları qırmızı geyinmişlər əvəzinə xürrəmdinilərlə birləşmiş qırmızı bayraq sorxələm batinilər adlandırır xürrəmilərin yeni çıxışını ət təbəri cu ilə aid edir nizamülmülk üsyanın harun ər rəşidin xorasanda olduğu vaxta təsadüf etdiyini qeyd edir bu dəfə isfahan rey həmədan və b yerləri əhatə edən üsyan ət təbərinin məlumatına görə azərbaycanda başlanmış hər yerdən gələn yüz mindən artıq adam üsyana qoşulmuşdu lakin abbasi üsuli idarəsinə qarşı yönəldilmiş bu çıxış da uğursuzluqla nəticələnmiş saysız adam öldürülmüş çoxlu əsir tutularaq harunun karmisindəki qərargahına gətirilmiş onların bir hissəsi məhv edilmiş qalanları isə bağdad bazarında satılmışdılar bu hadisədən sonra xürrəmilərin xilafətə qarşı çıxışları ara verdi mənbələrdən məlum olur ki xürrəmilərin rəhbərləri olan cavidan və əbu imran bu zaman ədavətə başlamış aralarındakı münasibətləri aydınlaşdırmaqla məşğul olmuşdular başçılar arasında günü gündən artan bu çəkişmə onları habelə onların ardıcıllarını xilafətə qarşı mübarizədən yayındırırdı cı ilə qədər xürrəmilər mərkəzi hakimiyyəti yalnız adda budda çıxışlarla narahat edirdilər babək xürrəmilərə rəhbərliyi qəbul etdikdən sonra onların mübarizəsi tamamilə xilafətə qarşı çevrildi bəzi mənbələrin verdiyi məlumata görə babək bir vaxt islamı qəbul edibmiş və onun müsəlman adı həsən imiş xürrəmilərin əksəriyyəti azərbaycanın və qonşu vilayətlərin kəndlilərindən ibarət idi cavidanın rəhbərlik etdiyi xürrəmilər cı ilədək xilafəti yalnız hərdənbir narahat edirdilərsə cavidanın ölümündən sonra xilafət üçün dəhşətli bir qüvvə oldular babək xilafətə qarşı üsyan qaldırmaq vaxtını yaxşı seçdi o əmin və məmun qardaşlarının xilafət taxtı üstündəki daxili mübarizələrindən istifadə etdi çünki bu zaman ərəblərin yuxarı təbəqələrinin diqqəti bağdaddan uzaqdakı şimal vilayətlərindən yayınmışdı dinəvərinin verdiyi məlumata görə babək xilafətdə arası kəsilməyən qarışıqlıq və çətinliklər dövründə püxtələşmişdi iki ərəb tarixçisi bağdadi və məsudi onun haqqında eyni fikri ifadə edir əbu dulaf qeyd edir ki bəzzdə əl xürrəmiyyə adı ilə məşhur olan əlmühəmmirə bayraqları təntənəli surətdə təqdis edildi babək buradan çıxmışdır orta əsr mənbələrində bildirildiyi kimi əvvəlcə cavidanın sonra isə iyirmi ildən artıq babəkin başçılıq etdiyi xürrəmilərin azərbaycandakı mərkəzi və ya paytaxtı qala şəhəri olan bəzz idi ət təbəri deyir ki bəzz babəkin vilayəti və şəhəri idi əl məsudi yazır məsudinin əsərində deyilir ki babəkin ölkəsi bəzzeyn azərbaycan arran və beyləqandadır bəzzeyndə arranda babəkin ölkəsində olan dağdır yaquta həməvi yazır babək bəzzdə xürrəmilər icmasının rəhbərliyini qəbul edən zaman onun tərəfdarlarının sayı nisbətən çox deyildi bir mənbədə bildirilir ki babək onlara qılınc və xəncər payladı və əmr etdi ki öz kəndlərinə gedib çıxış üçün onun xəbərdarlıq işarəsini gözləsinlər xəbərdarlıq işarəsi veriləndə babəkin ardıcılları kəndlərdə ərəblərin və onların ətrafındakı adamların üstünə atıldılar və hamısını qırdılar bundan sonra babək öz adamlarını bəzzdən uzaq mahallara göndərdi orada da bütün ərəblər və onların yerli əhalidən olan tərəfdarları məhv edildi ibn ən nədim yazır ki babəkdən əvvəl xürrəmilərin dini etiqadında qətl əzab və müharibə yox idi xürrəmilər bütün bunların nə olduğunu bilmirdilər xəlifə məmun cü il avqustda öldü öz qardaşı mötəsimi əbu ishaq məhəmməd ibn harun ər rəşidi taxta vəliəhd təyin edərək ona vəsiyyətnamə qoydu bu vəsiyyətnamənin başlıca maddəsi xürrəmilərə qarşı müharibəyə başlıca diqqət vermək sərəncamı idi yeni xəlifə taxta çıxan kimi birinci növbədə öz sələfinin vəsiyyətinə əməl etməyi qərara aldı o xürrəmilərə qarşı müharibəyə ciddi hazırlıq görməyə başladı zira görürdü ki azərbaycanın və digər əyalətlərin xalq kütlələrinin bu təhlükəli hərəkatı qarşısında daha da zəiflik göstərilsə xilafətin öz varlığı üçün ciddi nəticələr doğura bilər o bu iş üçün heç bir şeyi əsirgəmədi buna görə xürrəmilərə qarşı onun qoşunlarının ilk hücumu müvəffəqiyyətlə nəticələndi ət təbərinin verdiyi məlumata görə cü ildə cibalda həmədan isfahan masabzan və mehricanqazaq şəhərlərində olan çoxlu əhali xürrəmilərin dinini qəbul etdi onlar toplandılar və həmədan tərəfdə düşərgə qurdular mötəsim onlara qarşı qoşun göndərdi onun göndərdiyi axırıncı ordu ishaq ibn ibrahim ibn müsəbin komandası altında idi ki onu da mötəsim həmin ilin şəvvalında oktyabrın si noyabrın si cibala hakim təyin etmişdi o zilqədə ayında noyabrın i dekabrın si onlara getdi onun xürrəmilər üzərində çaldığı qələbə haqqındakı məlumat bağdadda tərviyə günündə cü il dekabr oxundu o həmədan rayonunda onlardan min adam qırdı qalanları rum ərazisinə qaçdılar m siriyets məğlub edilən xürrəmilərin qalan hissəsinin bizans ərazisinə qaçdığı haqqında belə deyir həmin ildə babək tərəfdarlarının böyük bir hissəsi ərəblərin müharibəsindən cana gələrək baş komandan nəsr ilə birlikdə rum padşahı feofili axtarmağa getdi və xristianlığı qəbul etdi ibn əl ibri həmin variantı daha qısa şəkildə verir onun babəkin sərkərdəsi nəsr öz həmqəbilələrindən bir çoxu ilə feofilin yanına qaçdılar və xristian oldular xəlifə mötəsim misirdə bizans qoşunları ilə vuruşmada öz hərbi məharətini göstərən istedadlı sərkərdə afşin heydər ibn kavusu ci il iyunda xürrəmilərə qarşı müharibə edən bütün qoşunların baş komandanı təyin etdi xəlifə bu müharibə üçün vəsait əsirgəmirdi afşin ata minəndə yəni xürrəmilərlə vuruşmağa girəndə gündə min dirhəm hərbi əməliyyat olmayanda isə min dirhəm pul alırdı afşin babəklə mübaribənin axırıncı ilində təbəristan hakimi məzyərlə olduğu kimi gizli danışıqlar aparırdı və məqsədi xilafət hakimiyyətini məhv etmək idi lakin afşinin babəklə birlikdə qəsd düzəltməkdə iştirakı yalnız məzyərin və afşinin özünün mühakiməsində aşkara çıxdı belə bir qəsdin mövcud olduğunu ərəb mənbələri də təsdiq edir əbu mənsur əl bağdadi bildirir ki afşin babək ilə gizli qəsd düzəltmişdi mötəsim afşini babəkə qarşı müharibəyə göndərəndə belə düşünürdü ki o müsəlmanlara səmimi münasibət bəsləyir gizlində isə o afşin babəklə əlbir idi və ona qarşı müharibəni uzadırdı və müsəlman qoşunlarında çatışmazlıq olduğunu ona hiss etdirirdi o da babək də düşmən qoşununun çoxunu məhv edirdi yalnız xürrəmilərlə müharibə qurtardıqdan sonra xəlifə afşinin satqınlığını və babəklə müharibə zamanı onun müsəlmanlara xəyanət etdiyini öyrəndi lakin xilafətə qarşı əlbir əməliyyat keçirmək barəsində afşin babək və məzyər arasında gedən gizli danışıq və yazışmalar bir nəticə vermədi odur ki afşin də özünü tamamilə ifşa etməmək üçün bəzzə hücum etmək əmrini verməyə məcbur oldu cəfər əl xəyyat əbu səid və buxaraxudatın sərkərdəliyi altındakı türk qoşunları və könüllülər qalanı mühasirə etdilər şəhər üçün uzun sürən vuruşma başlandı bu zaman xürrəmilər qaladan çıxıb ərəbləri hiss ediləcək tələfat verməyə məcbur edirdilər ərəblər mancanaqları bəzzin hasarlarına yaxınlaşdırdılar işçi korpusu isə hasarları sökərək daşları çıxarmağa başladı xürrəmilərin bütün qəhrəmanlığı və igidliyinə baxmayaraq ərəblərin üstün qüvvələrinin mühasirəsinə qalanın davam gətirə bilməyəcəyi babəkə aydın olanda o afşinlə şəxsi danışığa girdi bu danışıqlar zamanı afşin babəkə aman təklif etdi lakin o bir gün də gözləməyi xahiş edəndə afşin elə dedi sən istəyirsən öz şəhərini möhkəmlədəsən əgər amanda qalmaq istəyirsənsə çayı keç lakin o uzaqlaşdı babəkin amanı qəbul etməkdən boyun qaçırmasına baxmayaraq afşin bir müddətdən sonra onun yanına adam göndərib xahiş etdi ki barışıq haqqında danışıqlar üçün onun yanına etibarlı bir adam göndərsin babəkin elçisinə o dedi babəkə bunları söylə hər başlanğıcın bir axırı var insanın başı soğan gövdəsi deyil ki yenidən cücərə bilsin mənim adamlarımın çoxu qırılmışdır on nəfərdən biri də qalmamışdır sənin vəziyyətin də yəqin belədir gəl sülh bağlayaq sənin əlində olan mülk səndə qalsın sən burada qal mən qayıdıb gedim xəlifədən sənin üçün bir mülk daha alıb fərman göndərim afşin şəhərə neftsatanlar dəstəsini gətirdi və bunların köməyi ilə şəhər ci il avqustda ərəb qoşunu tərəfindən alındı afşin əmr etdi ki şəhərin qalalarını dağıtsınlar və şəhəri üç gün ərzində yandırsınlar bircə ev bircə qala salamat qalmadı o hər birini yandırdı və ya dağıtdı babəkin oğulları və onların ailə üzvləri şəhərdə tutuldular nizam əl müikün verdiyi məlumata görə bəzz alınarkən mindən artıq xürrəmi öldürülmüşdü bu məğlubiyyətdən sonra ci ildə babək sünik hakimi səhl ibn sunbatın mülkündə tutularaq samirə şəhərinə gətirilir və ci ildə həmin şəhərdə edam edilir ərəblərin azərbaycana tərəf yollarının üstündəki ilk vilayət rey idi bu şəhəri tutmaq üçün ərəblər həmədan rey vilayətləri ayrıcındakı dəstəbə sərhəd nahiyəsini işğal etdilər onun qalalarında isə hərbi qarnizonlar yerləşdirdilər məhz bu qarnizonlardakı ərəb əsgərləri azərbaycana və iranın xəzəryanı vilayətlərinə ediləcək yürüşlərə hazırlıq görürdülər azərbaycan qoşunlarına mərzban isfəndiyar ibn fərruxzad komandanlıq edirdi o bacrəvan mayməd nariz şiz məyanic və digər yerlərin əhalisindən ərdəbildə böyük qoşun toplayıb ərəblərlə vuruşmağa girişdi vuruşma bir neçə gün davam etdi və ərəblərin qələbəsi ilə sona çatdı nihavənd döyüşündən düz bir il sonra yəni cü ildə reyin işğalı hələ tam başa çatmamış xəlifə ömərin əmri ilə bukayr ibn abdullah və utba ibn farkadın başçılıq etdikləri qoşun dəstələri azərbaycan sərhədlərini keçdilər ərdəbildən bir qədər aralı cərmidan dağı yanında isfəndiyarın hələ yaxşı möhkəmlənə bilməmiş dəstələri onları qarşıladı mənbələrin məlumatına görə bu bukayrın azərbaycan ərazisində azərbaycanlılarla ilk toqquşması idi bir neçə gün davam edən qanlı döyüş ərəblərin qələbəsilə başa çatır isfəndiyar özü isə əsir düşür rey yanındakı döyüşlərin ərəblər üçün müvəffəqiyyətlə başa çatdırılması xəlifənin bukayra kömək göndərmək haqqında əvvəlki əmrinin yerinə yetirilməsinə imkan yaradır sərkərdə simak köməyə göndərilir çox keçmədən isfəndiyarın qardaşı bəhramın başçılığı altında təşkil olunmuş yeni qoşun utba ibn farkadın dəstəsinə hücum edir ərəblər bu dəfə də qələbə qazanırlar bəhram qaçır hələ də bukayrın yanında əsirlikdə qalan azərbaycan mərzbanı isfəndiyar isə bu hadisədən sonra ərəblərlə sülh müqaviləsi imzalamalı olur bu müqaviləyə görə azərbaycan əhalisi imkanları daxilində can vergisi cizyə ödəməli idi qadınlar və uşaqlar həmçinin yaşamaq üçün vəsaiti olmayan xroniki xəstələr dünya malından heç nəyi olmayan zahidlər bu vergidən azad olunurdular yeni hakimiyyət azərbaycanın bütün əhalisinə onun düzlərində dağlarında ucqar və sərhəd yerlərində yaşayanlarına onların əmlakına dini icmalarına qanunlarına qaydalarına aman verməyi öz üzərinə götürürdü bəlazuri isə yazır ki hicri ci ildə xuzeyfə ibn əl yəmən azərbaycanı dinc yol ilə istila edib azərbaycan əhalisi adından hərəkət edən azərbaycan mərzbanı ilə müqavilə bağlamışdır bu müqaviləyə görə mərzban min dirhəm verməyi öhdəsinə götürdü ərəblər isə öz tərəfindən öhdələrinə almışdılar ki heç kəsi öldürməsinlər əsir almasınlar atəşgədələri dağıtmasınlar və balasacan savalan və satrudan kürdlərini təqib etməsinlər şiz əhalisinin öz bayramlarında rəqs etməsinə və keçmişdə icra etdikləri hər işi açıq görmələrinə mane olmasınlar bundan sonra xəlifə ömər xuzeyfə ibn əl yəməni vəzifəsindən götürdü və utbə ibn farkadı azərbaycana canişin təyin etdi lakin ərəb qoşunları azərbaycandan gedəndən sonra ölkənin əhalisi hicri cü ildə üsyan qaldırıb müsəlmanların onlarla bağladıqları sülh şərtlərinə əməl etməkdən boyun qaçırdılar əməvilər xilafətinin çöküşündən sonra hakimiyyətə gələn abbasilər sülaləsi dövründə yeni qanunlar qüvvəyə mindi bir neçə adda yeni vergilərin tərtib olunması işğalçılıq fəaliyyətini geniş vüsət alması yerli xalqın müqavimət əzmini qırırdı bu dövrdə azərbaycan sakinləri də xeyli zülm çəkmişlər torpaqların mühüm hissəsi formal olaraq dövlətin mülkiyəti hesab olunurdu bunun əsasında xəzinə əkinçilərdən torpaqdan və dövlətin suvarma sistemindən yararlanma haqqı kimi vergi yığırdı dövlətin torpağının bir hissəsi iqta kimi hərbi xidmətinin təminatı kimi feodallara verilirdi tədricən renta iqtası torpaq iqtasına çevrildi və erkən həm də sonrakı dövrlərdə şərti torpaq mülkiyəti olaraq ömürlük benefisidən irsi lenə çevrildi xüsusi ilə torpağı feodala məhsulun və daha çox qədərini ödəmək şərti ilə icarəyə götürən kəndlilərin vəziyəti ağır idi ərəblərin regionda mövqeyinin zəifləməsindən istifadə edən oğuz soylu türk tayfaları tezliklə bölgəyə uğurlu hərbi yürüşlər edərək əraziləri işğal etmişlər səlcuqlar əvvəlcə xorasanda məskunlaşdılar ci ildə paytaxtı nişapur şəhəri olan ilk səlcuq dövləti yarandı səlcuqların azərbaycanda olduğu müddətdə qədimdən ərazidə yaşayan azəri xalqalarının öz etnik mənsubiyyətini daşıyan türk qardaşlarıyla qaynayıb qarışması prossesi sürətləndi güney azərbaycanda yaranan xanlıqlar arasında urmiya xanlığı mühüm yer tuturdu xanlığın əsasını nadir şahın əmisi oğlu fətəli xan əfşar qoymuşdu təbriz və xoy xanlıqları dunbuli tayfasından olan nəslin əlində idi çox da böyük ərazi və əhalisi olmayan qaradağ xanlığının başında qaradağ tayfalarına başçılıq edən kazım xan dururdu marağa xanlığı hələ nadirin sağlığında burada hakim olan əliqulu xan müqəddəmin əlində idi ərdəbil xanlığını ci ilədək nəzərəli xan şahsevən idarə edib ərdəbil xalxal və muğandakı şahsevən tayfalarını birləşdirmiş mahalların etibarlı idarəsini təşkil edə bilmişdi nəzərəli xandan sonra oğlu nəsirəli xanlıq taxtına çıxdı maku xanlığını bayat boyundan olan əhməd soltan sərab xanlığını isə şəqaqi boyundan olan əli xan yaratmışdır güney azərbaycan xanlıqları ictimai siyasi və mədəniyyət mərkəzləri olan şəhərlər ətrafında yaranmışlar xanlar başlıca olaraq el tayfa başçıları içərisindən çıxırdı xviii əsrin ortalarında yaranmış xanlıqlardan biri də ərdəbil xanlığı olmuşdur lənkəran qaradağ qarabağ sərab və gilan xanlıqları ilə həmsərhəd olan xanlığın mərkəzi ərdəbil idi xanlığın əsasənı şahsevən tayfasından olan bədir xan qoymuş və dövləti siyasi cəhətcə möhkəmləndirmişdi xanlığı feodal əyanlarından ibarət divanxana idarə edirdi mahallarda idarəçilik işləri bəylər naiblər kəndlərdə kətxudalar tərəfindən aparılırdı xanlığın min nəfərlik daimi qoşunu var idi bədir xanın oğlu nəzərəli xan şahsevənın dövründə zəndlər və qacarlarla münasibət kəskinləşmişdi nəzərəli xan şahsevən nikah diplomatiyası vasitəsilə qarabağlı ibrahim xanla dostluq əlaqələri yaratmişdi talış xanlığı ilə də mehriban qonşuluq münasibətində idi qubalı fətəli xan cü ilin mayında hücum edərək ərdəbili və meşkini tutdu bu hadisə fətəli xanın düşmənlərinin xüsusilə rusiyanın narazılığına səbəb oldu ona görə də fətəli xan ərdəbili tərk etməli oldu nəzərəli xandan sonra hakimiyyətə gələn nəsir xanın dövründə ci ildən etibarən xanlıq müstəqilliyini itirərək qacarlardan asılı vəziyyətə düşmüşdü xanlığın fəaliyyətinə ci ildə qacarlar sülaləsi tərəfindən son qoyulmuşdu xanları marağa torpaqlarını i şah abbasın ora köçürdüyü qarabağın cavanşir elinin qolu olan müqəddəm tayfası idarə edirdi xviii yüzilin əvvəllərində marağa əyalətini osmanlılar tuta bilmiş lakin nadirin köməyilə vəkil həsənəli bəy əyaləti azad etmişdi tayfa başçısı əbdürrəzaq ora hakim təyin olundu o isə nadirin siyasətindən ehtiyat edərək bağdada qaçdığından xanlıq yenidən vəkil həsənəli bəyə həvalə olundu onun oğlu əliqulu xanın dövründə nadirin ölümündən sonra xanlıq müstəqilləşdi marağa xanlığı xix yüzilin ci illərində ləğv olundu xanları maku əyaləti səfəvi hökmranlığı dövründə çuxur səd bəylərbəyliyinə daxil olan yarımmüstəqil sultanlıqdan ibarət idi onu bayat tayfasından olan nəsli hakimlər idarə edirdi xanlığın banisi bayat tayfasından əhməd sultan idi o xanlığın idarəsi və möhkəmləndirilməsi üçün bəzi tədbirlər gördü vaxtilə nadir şahın xorasandakı sərkərdələrindən biri idi nadir şahın öldürülməsindən sonra onun arvadlarından biri ilə evlənir onun və oğlu hüseyn xanın haqqında məlumat azdır xanlığın içində anklav olaraq ayrımlı tayfasının kənddən ibarət olan öz avacıq xanlığı da var idi xanın ölümündən sonra torpaqlar oğlanları həsən və hüseyn xan arasında bölündü həsən xan irəvanlı məhəmməd xan qacardan asılılığa düşdü hüseyn xanın mahmudi və əbaqiyyə mahalları osmanlılar tərəfindən tutuldu lakin bu mahalları tezliklə geri ala bildi əli xanın dövründə xanlıq möhkəmlənməyə nail oldu hüseyn xanın oğlu əli xan hamının qibtə etdiyi bir xan olaraq tanınırdı əli xan daha sonra islam dinindən çıxaraq babın təlimini qəbul etmişdi bu xətt hacı ismayıl xanın zamanında da davam etdirildi teymur paşa xan ci illərdə xanlığı gücləndirdi o rus generalı alxazovun naxçıvan dəstələrilə birgə təbriz üçün təhlükə yaradan şeyx übeydullanın dəstəsini məğlubiyyətə uğratdı ona yerli xalq azərbaycan padşahı ləqəbi vermişdi xanlığın son nümayəndəsi murtuzaqulu xan isə ci ildə devrildi xanları əhalisi xanlığın əhalisi azərbaycan türkləri və kürdlərdən ibarət idi əhalinin ailəsi əhl haqq yərsanizm dininə etiqad edirdi xalq arasında sünnilər qaraqoyunlu şiələr isə ağqoyunlu adlanırdı erməninin də yaşadığı qeyd olunur xanın əsas güvəndiyi qulluqçuları ermənilərdən idi qaradağlı tayfası səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsində fəaliyyət göstərdiyindən i şah ismayıldan başlayaraq qaradağ vilayətinin idarəsinə nail ola bilmişdi xvi əsrdən xix əsrin əvvəllərinədək qaradağ vilayətinin idarəsi irsi olaraq müəyyən nəsil üzrə olmuşdu onlar həm də ruhani səlahiyyətlərinə malik idi xviii yüzilin əvvəllərində səfəvi sülaləsi zəiflədiyindən hakim kazım xan mərkəzi hakimiyyətə tabeçilikdən çıxmış şah sultan hüseynin ehtiramına layiq görülən rus a volınskini əhərə qoymamışdı nadir mərkəzi hakimiyyətə tabe olmayan xanın gözlərini çıxartdırmışdı nadirin ölümündən sonra qaradağ xanlığı müstəqilləşmiş kazım xan qaradağ xanı olmuşdu kazım xan xviii yüzilin ortalarında qarabağ gəncə və naxçıvan xanları ilə birlikdə şəki xanlığına qarşı ittifaqa qoşulmuşdu bu ittifaq məqsədinə nail ola bilməmişdi qaradağ xanı qarabağ xanlığına kərim xan zəndə sonra isə ağa məhəmməd qacara tabe olmuşdu qaradağ xanı abbasqulu xan xix yüzilin əvvəllərində p sisianova məktub yazaraq rusiyaya sadiq qalacağını bildirmiş lakin cü illər rus iran müharibəsində rusiyaya qarşı çıxmışdı xanları sərab xanlığı iran ərazisində xanlıq xviii əsrin cı illəri xix əsrin əvvəlləri ərazisi ərdəbil qaradağ marağa xanlıqları və təbrizla hüdudlanırdı mərkəzi sərab şəhəri sərab xanlığının əsası şəqaqi tayfasının başçısı əli xan tərəfındən qoyulmuşdur nadir şahın ölümündən sonra paytaxtdakı qarışıqlıqdan istifadə edən əli xan özünü həmtayfaları arasında xan elan etdi o məhəmmədhəsən xan qacarla mübarizədə öz müstəqilliyini qoruyub saxlasa da kərim xanın nominal hakimiyyətini qəbul etməyə məcbur olmuşdu əli xanın ölümündən sonra hakimiyyətə sadıq xan şəqaqi gəlsi sadıq xanın hakimiyyəti dövründə sərab xanlığı yenidən müstəqilliyə nail olmuş öz sərhədlərini genişləndirməyə cəhd göstənnişdi sadıq xan xanlığın idarə sistemini nizama saldı müdafiəsini təşkil etdi iran tərəfdən təhlükəni nəzərə alaraq xan titulu verdiyi qardaşı əli bəyi zəncana hakim təyin etdi sadıq xan təbrizi ələ keçirdi lakin urmiya qarabağ və başqa xanlıqlardan kömək alan nəcəfqulu xan dünbuli sadıq xanı geri çəkilməyə məcbur etdi sərab xanlığının ərazisi qacarlar dövlətinin tərkibinə qatıldı xanları ən görkəmli xanlarından biri əmiraslan xan qırxlı avşar olmuşdur onun hakimiyyəti dövründə təbriz xanlığı ərdəbili xalxalı azərbaycanın cənub torpaqlarının bir hissəsini tutmaqla sərhədlərini xeyli genişləndirdi lakin çox keçmədi ki təbriz xanlığı fateh əli xan əfşar tərəfindən ələ keçirildi və təbriz onun ölkəsinin paytaxtına çevrildi təbriz xanlığının idarə edilməsi nəcəf qulu xana tapşırılır fateh əli xanın ölümündən sonra təbriz xanlığı yenidən müstəqillik əldə edir xanlığın əsasını nadir şah əfşar ın əmisi oğlu əfşar tayfasından olan fətəli xan əfşar qoymuşdu o hətta nadir şahın sərkərdəsi olan azad xan ı da öz tərəfinə çəkə bilmişdi bundan sonra o mərkəzləşdirmə siyasətini həyata keçirməyə başladı ilk olaraq təbrizə hücum etdi təbriz asılı hala salındı və təbriz paytaxt oldu daha sonra xoy xanı şahbaz xan da fətəli xanla ittifaq bağlamağa məcbur oldu bundan sonra isə qaradağ marağa və sərab xanlıqları urmiya xanlığından asılı vəziyyətə salındı o ci ildə azad xanı onunla ittifaqdan imtina edən irəvan xanlığı üzərinə göndərdi irəvan xanı mir mehdi kartli çarı ii iraklidən kömək istədi ii irakli qazax və borçalı azərbaycanlılarından topladığı ordunu mir mehdi xana köməyə göndərdi azad xan geri oturduldu beləliklə fətəli xan əfşar maku və ərdəbil xanlıqları istisna olmaqla bütün iran azərbaycanı xanlıqlarına öz hakimiyyətini yaya bilmişdi urmiya xanlığının hökmdarı fətəli xan əfşar nadir şah əfşarın ən yaxın adamlarından biri idi və əfşarlar tayfasına mənsub idi fətəli xan əfşar cənubi qafqazın tutulması və iranda ali hakimiyyət uğrunda mübarizəyə də xüsusi əhəmiyyət verirdi bu məqsədlə müxtəlif xanlıqlara müttəfiqlik haqqında müraciətnamələr göndərildi irəvan xanlığına hücum uğursuz olduqda hücum istiqaməti gürcüstana yönəldi çar ii irakli məğlub edildi fətəli xan iranda ali hakimiyyət uğrunda mübarizə aparan kərim xan zəndin üzərində qalib gəldikdən sonra hakimiyyətini mərkəzi və qərbi irana yaya bildi iranın şimalında möhkəmlənən məhəmmədhəsən xan qacarla mübarizə çə tin oldu məhəmmədhəsən xan onun kərim xan zəndlə müharibəsindən istifadə edərək gilanı tutan fətəli xanı oranı tərk etməyə məcbur etdi bununla kifayətlənməyərək təbrizi sonra isə urmiyanı tutdu yalnız məhəmmədhəsən xanın öldürülməsilə asılılıqdan qurtulmaq mümkün oldu fətəli xan təbrizə qayıtdı və hakimiyyətini möhkəmləndirdikdən sonra qarabağa hücum etdi və onu asılı vəziyyətə saldı məhəmmədhəsən xandan sonra iranda başlıca qüvvəyə çevrilən kərim xan zənd urmiyanı cü ildə ay mühasirədə saxlayır nəhayət urmiya xanlığını tutan kərim xan zənd fətəli xan əfşarı şiraz qonaqlığında edam etdirir kərim xan zəndin ölümü ilə xanlıq yenidən müstəqil siyasət yeritməyə başladı bu zaman məhəmmədhəsən xan qacarın oğlu ağa məhəmməd xan urmiyalı əli xanı yanına çağırıb gözlərini çıxartdı ağa məhəmməd xanın çəkilməsindən sonra imamqulu xan hakim seçildi o sərablı əli xan şəqaqi ilə xoylu əhməd xana qarşı ittifaq bağladı müttəfiqlər təbriz yaxınlığındakı döyüşdə məğlub oldular əmiraslan xan əfşar urmiyaya hakim təyin edildi lakin onun xanlığı uzun çəkmədi məhəmmədqulu xan yeni hakim təyin olundu ağa məhəmməd xanın hücumundan sonra uşnu qalasına çəkildi qacarın ölümü ilə müstəqilliyini bərpa edən xanlıq iran taxtına çıxan fətəli şaha tabe oldu xanlığın yaradıcısı əmirgunə xandır əmirgunə xan əmirli avşar nadir şah qırxlı avşarın ölümündən sonra gilanın valisi olmuşdu sonra taroma başçılıq etmişdi əmirgünə xan avşar fətəli xan araşlı avşarla birləşib kərim xan zəndə qarşı çıxdı sonra kərim xanın tərəfini tutub fətəli xanı satdı kərim xan onu şiraza fəxri qonaqlığa aparıb ali şuraya daxil etdi kərim xanın vəfatından sonra əmirgünə xan taroma qayıdıb özünün xanlığını elan etmişdi iranı birləşdirməyə başlayan ağaməhəmməd xanı tanımaq istəmirdi ilk növbədə urmiya hakimi məhəmmədqulu xan qasımlı avşara müraciət etdi məhəmmədqulu xan ona etina etmədi əmirgunə xan ci ildə başqa xanlarla birləşib mazandarana hücum etdi savaşda yaralanıb qaçdı general poruçik aleksandr suvorov iyul i ildə həştərxandan q a potyomkinə məruzəsində yazırdı xoy xanlığının əsasını dünbuli tayfa başçıları qoymuşdu dünbuli əhməd xan xviii yüzilin cı illərində təbrizdə də möhkəmlənmişdi o irəvan naxçıvan və qaradağ xanlığını da özünə tabe etmişdi qarabağ xanlığı ilə müttəfiqlik hakimiyyətinin möhkəmlənməsinə müsbət təsir göstərdi mübarizə aparmasının vacib olduğu bildirilirdi xoy xanlığı ilə kərim xan zəndin zərbələrindən sonra dirçəlməyə başlayan urmiya xanlığı arasında ziddiyyət var idi xanlıqlar arasındakı döyüşdə urmiya xanlığı məğlub oldu bu xoy xanlığının nüfuzunu xeyli artırdı kərim xan zənd xoy xanlığının güclənməsindən narahat olub əhməd xanı sarsıtmaq üçün tədbirlər görməyə başladı bu məqsədlə onun qardaşı şahbaz xanın oğlanlarını əmilərinə qarşı mübarizəyə hazırlayırdı kərim xan zəndin səpdiyi düşmənçilik toxumu onun ölümündən sonra belə özünü göstərdi şahbaz xanın oğlanları əhməd xana qəsd edib onu öldürdülər qəsdçilər hakimiyyəti ələ keçirməyə nail ola bilmədilər cəfərqulu xan xoylu xilas ola bildi onları cəzalandırdı və qardaşı hüseynqulu xanı azad edərək hakimiyyətə gətirdi xoy xanlığı yaranmış vəziyyətdə əvvəlki mövqeyini itirdi irəvan xanlığı müstəqillik əldə etdi irəvan və qaradağ xanlığı yalnız qarabağdan asılı oldu təbriz də əldən çıxdı xanlıqlar arasında yeni çəkişmələr başlandı xoy xanlığı qacarlardan asılı vəziyyətə düşdü sonra xanlığa son qoyuldu xanları inzibati quruluşu zəncan xanlığın banisi zülfüqar xan əmirli avşar idi avşar elinin əmirli oymağının zəncan ətrafında çəkisi ağır idi kitabi məcməül sultaniyyənin ci səhifəsində yazılır əmirli avşar elindən bir tayfa adıdır ki xəmsənin zəncanın ətrafında sakindirlər zülfüqar xan əmirli avşar zəndiyyə dönəmində zəncanın valisi və kərim xan zəndin siyasi rəqibi idi bugünkü zülfüqarilərin ulu babası olub və zəncanın səbzə meydanında yerləşən imarət onunkudur gülşəni murad rüstəmüttəvarix və başqa kitablarda da onun haqqında məlumatlar verilib kitabların bir neçə yerində onun iqtidarı və qüdrətinə görə alicah zülfüqar xan sultan zülfüqar xan əmirli avşar xaqan ünvanları ilə xatırlanıb zülfüqarilərin daxil olduğu əmirlilərin olduqları yer qoltuq qalası zəncanın cənub yörəsində yerləşirdi zülfüqar xan kərim xan zəndin ölümündən sonra qoşun çəkib qəzvini tutdu şahlıq iddiasında idi əlimurad xanın hücumundan sonra qəzvini buraxıb zəncana qayıtdı zülfüqar xan ağaməhəmməd xan qovanlı qacarın qardaşı cəfərqulu xanla vuruşub məğlub olmuşdu zülfüqar xan məğlub olub xalxala qaçmışdı xalxalın hakimi onu tutub əlimurad xana verdi əlimurad xan ci ildə zülfüqar xanı öldürdü zülfüqar xanın törəməsi zülfiqari soyadını daşıyır zülfüqar xandan sonra ci ildə zəncanın hakimi əli xan avşar oldu onun soyu zayirli adlanırdı zayirli soyu zəncanın ətrafında məskunlaşıblar gülşəni murad kitabında bu barədə yazır ki əli xan zayirli avşar xəmsə və zəncan əyalətinin hakimi və zülfüqar xanın qohumu idi zəncan hakimi əli xan bir müddət idi ki əlimurad xandan üz döndərmişdi sevincək halda onlarla birləşdi onları ağırlayıb məsləhət gördü ki əvvəl evin içi sonra çölü bildirdi ki gəlin azərbaycanı iç düşmənlərdən təmizləyək sonra əlimurad xanın üstünə gedərik bu məsləhəti imamqulu xan qasımlı avşar qəbul edib irağa getməkdən əl çəkdi birləşdiyi əli xanın sərkərdələrindən olan vəli bəyi qoşunla azərbaycana göndərdi dost bildiyi azərbaycan xanlarına məktub yazıb onlara qoşulmağı təklif etdi xalxalın hakimi fərəculla xan miyanədə ona qoşuldu sərab hakimi əli xan şəqaqi böyük oğlu sadıq sultana qoşun götürüb onlara qoşulmasını tapşırdı onlar təbrizin bir ağaclığında toplanıb oturaq etdilər qış həmin il soyuq gəldiyindən şəhəri mühasirə etməyə tablamayıb urmiyaya yollandılar əli xan avşar qarabağ hakimi ibrahimxəlil xan cavanşirlə yazışırdı ci ildə qarabağ xanı əli xana yazırdı ki ağaməhəmməd xanın azərbaycana girməsi böyük təhlükədir və buna görə də o məhəmmədhəsən xanın oğlunu şimala doğru hərəkətinə mane olmalıdır bunun üçün lazım gələrsə ona qoşunla və pulla kömək etməyə hazırdır ibrahimxəlil xan cavanşirin məktubu təbriz xanı tərəfindən ələ keçirildi ağaməhəmməd xana göndərildi ağaməhəmməd xan qovanlı qacar min qoşunla zəncana gəldi əli xan zayirli bir məktub vasitəsilə avşar elinin butün oymaqlarını tehrana dəvət etdi ta tehranda avşarlar sülaləsinin şahlığını elan etsin bir neçə dəfəlik yüngül qarşılaşmada əli xan zayirli avşar ağaməhəmməd xan qacarın ordusunun nizamını pozmuşdu ağaməhəmməd xan da qalib gələndən sonra onu zəncanın hakimliyindən və qoşun sərkərdəliyindən azad etdi əli xan qacar xanına qarşı mübarizədən əl çəkmirdi ci ildə hicri qəməri ci ildə ağaməhəmməd xan əli xan avşarı isfəhan şəhərinə aparıb gözlərini çıxartdırdı onun bütün vəzifələrini abdulla xan usanlı avşara verdi əli xan zayirli avşardan sonra zəncanın valisi abdulla xan usanlı avşar oldu ci ildə ağaməhəmməd şah qovanlı qacar onu hakim kimi tanımışdı abdulla xan xəmsəyə yetişəndən sonra şahlıq həvəsinə düşmüşdü yar yoldaşlarından dost tanışlarından qoşun toplayıb taxt tac iddiası edirdi sonra iddiasından əl çəkib zəncanı idarə etməyə başladı abdulla xan usanlı ci ildə qacar şahları tərəfindən xəmsə əyalətinin valisi olmuşdu fətəli şah qovanlı qacara xidmət etmişdi abdulla xan hüseynqulu xan qovanlı qacarın oğlu süleyman xanın qiyamına qarışdığı üçün fətəli şah tərəfindən kor edildi abdulla xandan sonra zəncana əmənulla xan avşar başçılıq etməyə başladı əmənulla xan qacar dövlətinin adlı sanlı sərkərdələrindən idi cı ildə fətəli şah qovanlı qacar ibrahimxəlil xan cavanşirin oğlu irana tabe olan mehri mahalının başçısı əbülfət xanı əbülfət xan tuti qızışdırıb min nəfərlik qoşunla qarabağa göndərdi əbülfət xanın yeznəsi fərəculla xan sarıxanbəyli şahsevəni də ona yardımçı təyin etdi iranın adlı sanlı sərkərdələri o cümlədən qəzvinli sərdar hüseynqulu xan qacar damğanlı ismayıl xan xəmsəli zəncanlı əmənulla xan avşar və başqaları əbülfət xanın başçılığı altında idi xanları bölgə əhalisi ölkənin təhsil və digər sistemlərində olduğu kimi quruculuq və idarəetmə sistemində də önəmli rol oynayırlar mərkəzi iran ağsaqqallar şurasındakı təmsilçidən ni azərbaycanlılar təşkil edir islam məşvərət şurasının üzvündən ü cənubludur həmin təmsilçilərin ı eyni zamanda türk bölgələr fraksiyasına da üzvdür mötəbər idman hadisələri bölgənin əsas idman klubları sasanilər dövründə adurbadaqanın ərazisi əsasən türkdilli tayfalarla məskun idi əhalinin bir hissəsi iran dilləri qrupunun dialektlərində danışsa da həmin dil qrupundan olan hakim pəhləvi dili geniş xalq kütlələrinin danışıq dili ola bilməmiş yalnız kargüzarlıqda işlədilmiş hakim təbəqənin dili olmuşdu azərbaycan türkləri iranda say etibarilə farslardan sonra ikinci yeri tuturlar xix əsrin sonlarında iranda azərbaycan türklərinin sayı milyona yaxın idi onlardan milyonu kənd əhalisi milyon şəhər əhalisi milyonu isə yarımköçərilərdən ibarət idi xx əsrin ortalarında irandakı azərbaycan türklərinin sayı milyon olmuş və bunlardan milyonu cənubi azərbaycanda məskunlaşmışdır cı illərin əvvəllərində aparılmış hesablamalara görə iranda azərbaycan türkləri yaşayır onların böyük bir qismi təxminən mln cənubi azərbaycanda qalanı isə iranın digər ərazilərində məskunlaşmışdr şahlıq rejimi zamanı dövlət siyasətinin əsas tərkib hissəsini millətçilik təşkil edirdi iran hakim dairələrinin göstərişi ilə mədəniyyətin elm ədəbiyyat və incəsənət kimi sahələri də yeni nəslin fars şovinizmi ruhunda tərbiyəsi və hazırlanması işinə xidmət edirdi mədəniyyətin bu sahələrində qeyri fars xalqlara xüsusilə azərbaycanlılara öz ana dillərində əsərlər yazıb yaratmağa imkan verilmirdi xv xvii əsrlərin azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında mühüm mərhələ olduğunu görərik təbriz xalçaçılıq məktəbi azərbaycanın ən qədim və məşhur xalçaçılıq məktəbidir təbriz ərdəbil marağa mərənd maku xoy urmiya zəncan heris sərab əhmədabad əhər salmas qaradağ o cümlədən qərəcə miriş görevan sennə və başqa xalça məntəqələrini əhatə edir bu ərazidə yaşamış türk dilli tayfalar hələ qədimdən xalçaçılığın yaranması və inkişafında mühüm rol oynamış müxtəlif dövrlərdə iran xalça sənətinin təşəkkülünə ciddi təsir göstərmişlər orta əsrlərdə şərqin ən mühüm ticarət mərkəzlərindən və zəngin şəhərlərindən olan eləcə də avropa ilə ticarət əlaqələri xalçaçılıq sənətinin sürətli inkişafına səbəb olmuşdur öz kompozisiya tələbatına süjetlərin təfsirinə parçanın koloritinə və texnologiyasına görə cənubi azərbaycan xalçaları xvi əsrdə təbriz məktəbinin yüksək tərəqqisi dövründə dekorativ tətbiqi sənətin həmin məktəbə xas ənənələrinin inkişafına dəlalət edir bu xalçalarda klassik dövrün miniatür rəngkarlığının təsiri hələ də duyulur lakin əvvəlki üsullardan uzaqlaşma nəzərə çarpır süjetlər sanki ayrı ayrı fraqmentlərə parçalanır və bu fraqmentlər ümumi dekorun daha çox formal ünsürlərinə çüvrilir artıq rəvayət xarakterli və hadisələrin mənasını açıb göstərən motivlər kimi başa düşülmür bir qayda olaraq ovçuların fiqurları ov motivləri naxışlarla əvəz olunur ilk xvi əsrin ən erkən nümunəsindən başlayaraq ta keçən əsrin ortalarında toxunmuş məmulatadək dörd fəsil tipli təbriz xalçaları ilin dörd fəslinə dair mövzuların açib göstərilməsinin vahid ideya bədii zəmininə malikdir və bu mövzular dəqiq bədii formalarla işlənir kompozisiyasına görə orta sahə ənənəyə uyğun olaraq dörd hissəyə bölünür və onlardan hər biri ilin bir fəslinin rəmzidir dörd fəslin mövzusu kökləri əkinçiliyə və mistik kultlara gedib çixan rəmzləri zodiak bürclərini və şərqin mifoloji obrazlarını təcəssüm etdirir xalçalardan medalton və medalyonlar boyunca azərbaycan memarlığının abidələrinin təsviri tarixi və din xadimlərinin obrazlarının verilməsi təqlidçilik xarakteri daşımır ənənəvi şərq mədəniyyətinə əsaslanan müstəqil xarakterə malikdir dörd dəqiq hissəyə bölgü şərqin dünya şöhrətli bağ bağçaları üçün səciyyəvidir bu xalçalar haqqında xii əsr mənbələrində məlumat verilir əmək istilaçıları ci ildə ktesifonda sasanilərin iqamətgahını ələ keçirərkən xosrovun baharı adlə xalçanı qənimət kimi götürmüş və onu misilsiz bir sərvət kimi qiymətləndirmişlər xalçanın fonunda şəlaləli irmaqlar arxlı güllü çiçəkli bağ təsvir olunmuşdur xvi əsrə aid edilən və hazırda məşhəd muzeyində saxlanılan təbriz xalçasına nəzarət yetirək burada ən əvvəl xalçanın orta hissəsində dörd hissədə fəsillərin rəmzləri qar gördurşağı yağış təsvirləri mərkəzdə medalyon nəzərə çarpır medalyonda çox güman təhmasib şahın babası imam rzanın məqbərəsinin minarələri bir sıra dini abidələr və motivlər əks olunmuşdur bu prinsip sonralar tarixi və ictimai şəraitə uyğun olaraq dəyişmişdir təbriz xalçalarının ənənəvi əlamətlərindən biri xalçalardan azərbaycan memarlığının göy məscid ucaytu sultaniyyə kimi abidələrin təsvir olunmasıdır çox vaxt xalça rəsmlərində əhəmənilər sülaləsi dövrünün əfsanəvi saray kompleksini təxti cəmşidin xarabalıqları habelə din xadimlərinin klassik şərq ədəbiyyatı dahilərinin portretləri verilirdi cənubi azərbaycanda xalçaçılığın dünya miqyaslı ən məşhur və iri mərkəzi təbriz şəhəridir həmin şəhər dekorativ tətbiqi sənətin zəngin ənənələrinin inkişafında mühüm rol oynamışdır təbriz xalçaçılıq sənətinin çiçəklənmə dövrü xii xvi əsrlərə aiddir təbriz məktəbinin xvi əsr klassik və ya qızıl dövrünün ə qədər şah əsərləri miniatür rəssamlıq sənəti ilə toxuculuğun harmonik birləşməsi peşəkar rəssam və xalçaçıların yüksək ustalığı ilə səciyyələnir təbriz məktəbini yarımqrupa bölmək olar təbriz və ərdəbil təbriz xalçaçılıq məktəbinin bağ behişt xalçası bağ meşə xalçası balıq xalçası buta xalçası dərviş xalçası kətəbəli xalçası gördəst xalçası göllü guşəli xalçası güldanlı xalçası leyli və məcnun xalçası məşahir xalçası mun xalçası namazlıq xalçaları nəcaqlı xalçası sərvistan xalçası sərdari xalçası səhənd xalçası silsiləvi ləçək xalçası fərhad və şirin xalçası xəyyam xalçası xətai xalçası həddad xalçası çərxi gül xalçası ceyranlı xalçası və s klassik kompozisiyaları da məşhurdur bu xalçaların adları təbrizin şimal şərqində yerləşən geris və ya gəpəz qəsəbəsinin adları ilə bağlıdır geris xalçalarının bədii tərtibatı çox orijinaldır kompozisiya və detalların ümumi formaları əyri xətli bitki naxışlarından ibarət olan ləçəkturunc kompozisiyasının əsasında yaradılmışdır ancaq vaxt keçdikçə bu kompozisiyanın naxışları punktirli olub və sərbəst xalça rəsmi əmələ gətirməyə başlayıb adətən xalçanın eskizsiz öz başına toxuyurdular burada təəcüblü bir şey yoxdur çünki xalçatoxuyanlar başqa tip xalça toxuya bilmirdilər təxminən xvi cı əsrdən indiyə kimi adət ənənəyə uyğun olaraq gerisdə yalnız bu xalçanı toxuyurdular ona görə də xalçatoxuyyanlar bu rəsmi çox gözəl bilirdilər qeyd etmək lazımdır ki əhalisi həmçinin xovsuz xalça palaz və kilimlərin istehsalı ilə tanınır bu xalçalar adlarını təbriz və ərdəbilin arasında yerləşən səraba şəhərindən götürüb sərabi xalçalarınını bir neçə növü mövcuddur bitki ornamentləri demək olar ki punktir xətlərlə toxunub bu da müəyyən mənada qarabağ xalçalarını xatırladır təbriz məktəbinin ərdəbil qrupuna daxil olan bu xalçaların adları ərdəbil şəhərindən cənubda yerləşən mir və mirşi qəsəbələrinin adları ilə bağlıdır xalçanını orta sahəsinin kompozisiyasını buta təşkil edir şaquli və üfiqi yerləşən bu butalar quruluş və formasına görə şirvan tipinə daxil olan mərəzə və hilə buta xalçalarını xatırladır mir xalçalarındakı ayrı ayrı buta kompozisiyaları böyük sadəliyi ilə fərqlənir bu tip butaları həmçinin təbrizdə kerman və hindistanda istehsal olunan tirmə parçalarda görmək olar xalçanının orta haşiyəsi və orijinal köbəsi əvvəllər əyri xətli bitki elementlərindən ibarət idisə lakin toxuculuq texnikasının inkişafı ilə yeni formalar aldılar bu xalçalar öz adlarını istehsal olunduqları yerin adına görə deyil kompozisiyasına görə adlanırlar iranda bu xalçalar dəraxti əfqanıstanda baqqi azərbaycanda isə ağacalı kimi məşhurdurlar ağacalı kimi tanınan xalçaların orta sahəsi əsas etibarilə bir və ya bir neçə ağac və kollardan ibarətdir nadir hallarda isə ağac qruplarından ibarət olur ağacların müxtəlif növləri olur qədim dövrlərdə əfsanəvi hadisələr məhəbbət səhnələri mifoloji bəzən isə dini fantastik süjetlər bu kompozisiyaların əsas süjetini təşkil edirdi məlumdur ki orta asiyada yaxın şərqdə həmçinin azərbaycanda da zeytun çinar əncir ağacları üzüm müqəddəs sayılırdı ağlayan söyüd məhəbbətin rəmzi palıd güc və ərlik təcəssümü nar ağacı isə var dövlət uğurun simvolu hesab olunurdu bu xalçaların adlarını səfəvilər dövlətinin beşinji hökmdarı i şah abbasın adı ilə bağlıdı şah abbas səfəvilər dövlətinin paytaxtını azərbaycandan iranın daxili rayonu olan isfahan şəhərinə köçürüb bununla əlaqədar olaraq azərbaycanın bir çox usta və sənətkarları isfahana köçməyə məjbur olublar qum şah abbası xalçası şah abbası gülləri adlı orijinal formalı elementləri ilə səciyyələnir onlar əsas etibarilə fantastik güllər həmçinin əncir yarpaqlarından ibarətdir üfiqi şəkildə assimetrik yerləşən elementlər bu xalçaların xarakterik xüsusiyyətlərindən hesab edilir bədii və texniki cəhətdən yüksək səviyyəyə çatmış təbriz xalçaçılıq məktəbinin ənənəvi xüsusiyyətləri vaxt ötdükcə azərbaycandan kənarda da tanınmağa başladı bu dövrün süjet mövzulu xalçaları azərbaycan xalqının maddi və mənəvi mədəniyyətinin dəyərli abidələrindəndir onun öyrənilməsi üçün zəngin faktiki material rolunu oynayır süjetli xalçalar bütün mümkün mövzular əsasında toxunurdu bu mövzular arasında əsasən ovçu heyvan illyustrasiyalı ədəbi süjetli dini mövzuya həsr olunmuş mövzular daha çox sevilən idi sücet mövzulu xalçaların yaranmasında bəzi rəssamlar birbaşa iştirak edirdilər məsələn sultan məhəmməd xvi əsr təbriz məktəbinin ən məşhur miniatür rəssamı idi ənənəvi mövzulardan biri ömər xəyyamın sevgilisiylə olan təsviridir miniatür rəssamlığın xüsusi dili və böyük realistik ruhu ilə xalçanın kompozisiyası xəyyam poeziyasının ruhunu və mahiyyətini çatdırır burada məhəbbət mövzusuna aid müdrik sözlər və aforizmlərdən ibarət olan firdovsinin sədinin həccə şeyx attarın ikimisralı və dördmisralı beyt və rübailərdən ibarət poetik əsərləri göstərilib təbrizdə dörd fəsil ənənəvi təsvirli xalçalar istehsal olunurdu ilin dörd fəsli bu xalçalarda mövzu dəyişməz olaraq qalırdı kompozisiya isə rəssasmın zövqü və baxışlarına uyğun dəyişirdi kompozisiyasına görə orta sahə hər biri ilin bir fəslini simvolizə edən ənənəvi dörd yerə ayrılır türk dilində tamaşa və göstərilər qadağan edildikdən sonra s səbahi ilə yaxın müddətdə dan çox bədii əsəri o cümlədən c cabbarlının m f axundzadənin h cavidin ü hacıbəylinin əsərlərini fars dilində tamaşaya qoyur ilə yaxın müddətdə səhnədə fars dilində əsərləri ifa edən azərbaycanlı aktyorlar peşəkar sənətçi kimi də bütün ölkə tamaşaçılarının rəğbətini qazanmış və cu illər inqilabından dərhal sonra türk dilində tamaşaların yüksək səviyyədə səhnəyə gətirilməsi üzərində çalışmışlar nəticədə bu gün iranın bir sıra iri şəhərlərində eləcə də güney azərbaycanın teatr salonlarında azərbaycanlı aktyorlar tərəfindən türk dilində dram əsərləri səhnəyə gətirilmişdir bir sıra komik əsərlərdə baş rolda çıxış edən azərbaycanlı haşım çavuşi bütün iranda tanınır azərbaycanlı teatr aktyoru sırasında səid xeyirxah yaqub xeyrulla və onlarca başqalarının adını çəkmək olar cü ildə gənc azərbaycanlı recissor hüseyn lələ türkcədə alın yazısı adlı tamaşa və sonra dahi sənətkar m şəhriyarın heydərbabaya salam poeması əsasında eyni adlı musiqili ədəbi kompozisiya yaradaraq tehranın vəhdət adlı ən böyük konsert və teatr salonunda səhnəyə çıxarmışdır sonuncu səhnə əsərinə tehranda minlərcə tamaşaçı baxmış və sonralar bu əsər həmin recissorun səyi nəticəsində bakı teatr salonlarında səhnəyə çıxarılmışdır azərbaycan türkcəsindəki radio verilişlərinin proqramına əsasən bu tayda bəstələnmiş və orada yayılmış bir sıra xalq mahnıları və havaları məhəlli nəğmə adı altında daxil edilirdi bu yolla azərbaycan musiqisi xalq arasında yayılır və qorunurdu tanınmış bəstəkar əli səliminin bəstələdiyi mahnılar cı illərədək bu tayda da şimali azərbaycanda anonim qalmışdı cu ildən bu tərəfə azərbaycan musiqisində bir sıra irəliləyişlər baş vermişdir daim sənətkar kimi formalaşmış bəstəkar əli səliminin bu illərdə fantaziya elim günüm şövkətim ceyran sevgilim və s filmlər üçün bəstələdiyi musiqi əsərləri nəinki iranda eləcə də bütün dünyada məşhurlaşdı onun aman ayrılıq sizə salam gətirmişəm mahnıları bütün dünya azərbaycanlıları arasında çox məşhurdur orta musiqi təhilini bakıda alan ə səlimi sonralar tehran radiosunda işləmiş təbrizdə orkestr rəhbəri və musiqişünas olmuşdur o ci ildə islam mədəniyyəti və irşad nazirliyi tərəfindən iranın ən yaxşı bəstəkarı kimi tanınmış qızıl lövhəyə və medala layiq görülmüşdür güneyli həsən ənami bülbül adına uluslararası musiqi festivalının qaliblərindən biri olub o cu ildə bakı musiqi akademiyasının iii kurs tələbəsi ikən azərbaycan dövlət akademik opera və balet teatrında sevil operasında baş rolda çıxış edib vətənpərvər muğənni araz elsəs almaniyada yaşayan və gözəl səsi olan yaqub zurufçu azərbaycanlılar arasında çox populyardır avropa və amerikanın bir çox şəhərlərində muhacirət həyatı yaşayan çoxlu cənublu sənətçilər vardır onların arasında ə bekkalam i əhrari bu gün dünyanın sayılan rəssamlardandır xix əsrin i yarısında bütün azərbaycan ədəbiyyatında olduğu kimi onun cənub qolunda da aşıq şeiri və lirik poeziya əsas yeri tuturdu nəbati heyran xanım ə qaracadaği m aciz m dilsuz h m şükuhi h r sərraf m ə ləli m hidəci və başqaları lirik şeirin gözəl nümunələrini yaratmışdır ə raci və bir çox başqa şairlər lirik şeirlərlə yanaşı dini mövzulu əsərlər də yazmışlar m xəlxalinin əsərlərində ictimai qüsurlar tənqid edilirdi xix əsrin ii yarısında maarifçi ədəbiyyat yarandı bu dövrdə m f axundzadənin bilavasitə təsiri ilə dram əsərləri yarandı m f axundzadənin davamçıları z marağayi və m ə talıbovun əsərləri həmçinin türkiyədəki tənzimat inqilabı rusiyadakı inqilab təbrizdəki xalq hərəkatları ci illər inqilabının ideoloci və siyasi cəhətdən hazırlanmasında mühüm rol oynadı xx əsrin ci illərində bütün iran ədəbiyyatında yeniləşmə başlandı iranda yeni şerin təməli təcəddüd ş ə xiyabaninin rəhbərliyi ilə qəzetinin ətrafına toplaşan tağı rüfət cəfər xamneyi şəms kəsmayi kimi azərbaycan şairləri tərəfindən qoyulmuşdur bununla ədəbiyyatın həm forma həm də məzmununda təcəddüd yaranmış sərbəst şerin əsası qoyulmuşdur m siqqətülislam ə səfərov s səlmasi ş m xiyabani və başqaları realist demokratik azərbaycan ədəbiyyatını inkişaf etdirmişlər sabir ədəbi məktəbinin görkəmli davamçısı m möcüzün b abbaszadənin satirik şeirlərində ictimai eybəcərliklər kəskin tənqid olunurdu güney azərbaycan tarixində məşrutiə hərəkatı milli istiqlaliyyətin mübarizə tarixinin başlanğıcıdır ş m xiyabani hərəkatı onun başlanmasına təkan verdi demokratik ədəbiyyatın yaranması s c pişəvərinin rəhbərlik etdiyi dövrə düşdü beləliklə ci illərdə məşrutə ədəbiyyatı ci illərdə təcəddüd yeniləşmə ədəbiyyatı cı illəridə demokratik ədəbiyyat meydana gəldi ci illərin inqilabı ilə güney azərbaycanda təzə ab hava yaranmağa başlasa da o uzun çəkmədi şah rejiminin farslaşdırma siyasətinə baxmayaraq ana dilində ədəbiyyat ci illərdə inkişafdan qalmamışdır səhənd əli kərimi əli təbrizi həbib sahir səbahi səməd behrəngi savalan sönməz coşqun yəhya şeyda piruz dilənçi və b azərbaycan folklorunun toplanması və nəşri sahəsində müəyyən tədqiqi işlər aparılmışdır s behrəngi m fərzanə s cavid a təbrizi m tərbiyət m təbrizi h məmmədzadə q kəndli q biqdeli m müsaddıq m mənafi c müciri məhəmmədsədiq hüseyn məhəmmədzadə hüseyn düzgün və başqaları hazırda iranın muzey məscid və şəxsi kolleksiyalarında azərbaycan xalqının əsrlər boyu yaratdığı minlərlə nadir sənətkarlıq nümunələri mühafizə olunur xüsusilə tehranın arxeologiya muzeyindəki eksponatlar təbrizdən bir az aralı urmiya gölü ətrafında yerləşən həsənli qaratəpə zaviyə və s təpələrdən yaxın vaxtlarda tapılmış abidələr əşyalar azərbaycanın qədim tarix və mədəniyyətini işıqlandıra bilən qiymətli sənət əsərləridir pəhləvi recimi dövründə cənubi azərbaycanın mühüm muzeyləri təbriz urmiya xoy və miyandoabda idi islam inqilabından sonra bir sıra adlar kimi güney azərbaycandakı muzeylərin də adları dəyişdirildi və bir neçə yeni muzeylər yaradıldı belə ki ci ildə təbrizdə təsis edilmiş şərqi azərbaycan muzeyi indi azərbaycan muzeyi adlanır və bu muzeydə ə yaxın nadir tarixi eksponat milli geyim təsviri və tətbiqi incəsənət o cümlədən əhəd hüseyni tərəfindən hazırlanmış heykəltaraşlıq nümunələri saxlanılır muzeydə məşrutə inqilabına aid ayrıca bir salon fəaliyyət göstərir bundan başqa təbrizdə zoologiya muzeyi də fəaliyyət göstərir təbrizdəki darülfünun şərqdə ilk universitetlərdən olmuşdur azərbaycanlılar azərbaycan türkcəsində danışmaqdadırlar ci ildə m h rüşdiyyə təbrizdə yeni tipli məktəb təşkil etmiş cənubi azərbaycanda ilk dəfə olaraq əlifbanı yeni sövti üsul ilə türk dili əsasında tədris etməyə başlamış ana dilində çoxlu dərsliklər yazmışdır cı ildən məktəblərdə türk dilində tədris qadağan edilmişdir hakim dairələr təbriz universitetində azərbaycanın tarixi etnoqrafiyası sosial siyası vəziyyəti və s ilə əlaqəli məsələlərin öyrənilməsinə maneçilik törətmişdir ii dünya müharibəsindən bugünə kimi bütün iran maarif və mədəniyyəti sahəsindəki diqqətəlayiq və yaddaqalan ən mühüm və demokratik işlər azərbaycan milli hökumətinə məxsusdur belə ki bu dövrdə onlarca universitet və institut yaradılmışdır türk dilində yə yaxın müxtəlif adda qəzet və jurnal dərslik bədii ədəbiyyat nəşr edilmiş kino teatrlar tikilmiş radio stansiyası və radio xəbərləri komitəsi yaradılmış milli qəhrəmanlara səttar xana bağır xana xiyabaniyə heykəllər ucadılmışdır təbriz universiteti kitabxanası milli kitabxana və tərbiyət kitabxanası cənubi azərbaycanın ən böyük kitabxanalarıdır cənubi azərbaycanda ilk radio stansiyasının əsası cı ildə azərbaycan milli hökuməti tərəfindən qoyulmuşdur ci illərdə radio şəbəkələrində türk dilində verilişlərin sayı xeyli azalmışdır yalnız təbriz urmiya və ərdəbil radio şəbəkələrindən qısa verilişlər verilir onlarda da xüsusilə təbriz radiosunda səsləndirilən cümlələr ədəbi dilimizdən çox uzaq olub yarı türk yarı fars horrasından ibarətdir cənubi azərbaycanda ilk televiziya stansiyası ci ildə yaradılıb verilişlər ciddi nəzarətlə yalnız farsca aparılır inqilabdan bugünə kimi keçən müddət də güney azərbaycanın radio və televiziya sistemində edilmiş bütün texnoloji yeniləşmə və keyfiyyət dəyişikliklərinə baxmayaraq verilişlərin məzmununda əsaslı dəyişikliklər baş verməmişdir güney azərbaycan əhalisinin böyük əksəriyyətini özlərini imamın davamçıları sayan şiələr təşkil edir bölgədə bu təriqətin əsası şah ismayıl xətainin başçılıq etdiyi qızılbaş hərəkatı tərəfindən qoyulmuşdur bununla yanaşı ərdəbil ostanının heşəcin şəhristanı ətrafında habelə biləsuvar yaxınlığındakı bir sıra kəndlərdə yaşayan az sayılı sünni təriqətli əhali də yaşayır onlar əsasən şafi və hənəfi məzhəbinə mənsubdurlar bölgədə az sayıda xristian və yəhudi inancına sahib xalqlarla yanaşı ibrahimi dinlərdən öncəki ənənəvi inanclara sahib xalqlar da mövcuddur güney azərbaycanda mətbuatın əsası ötən əsrdə qoyulmuşdur milli hökumətin devrilməsindən cu illər inqilabına kimi güney azərbaycanda ana dilinin mətbuatda işlədilməsi yasaq edilmişdi belə ki göstərilən dövrün müxtəlif illərində azərbaycanda fars ingilis və fransız dillərində müxtəlif ideya siyasi istiqamətli dən artıq qəzet və curnal çap olunsa da türk dilində heç bir mətbuat orqanı mövcud olmamışdır cu illər inqilabı ərəfəsində iranda demokratik o cümlədən türkcə mətbuatın nəşrinə imkan yarandı inqilabdan keçən sonrakı illərdə tehranda eləcə də güney azərbaycanın təbriz urmiya ərdəbil astara miyana zəncan əhər xoy maku şəbüstər muğan və bu kimi şəhərlərində odlar yurdu çənlibel araz molla nəsrəddin azərbaycan vətən uğrunda oxtay səttar xan bayrağı irəli muştuluq bahari azərbaycan ayəndeyi azərbaycan kimi qəzetlər və koroğlu birlik azadlıq qardaşlıq varlıq dədə qorqud inqilab yolunda azərbaycan səsi günəş ülkər yeni yol kimi curnallar çap edilərək yayıldı bu mətbuait orqanlarında iran o cümlədən azərbaycan cəmiyyətinin sosial iqtisadi problemlərinə onların çətinlik və ehtiyaclarını əks etdirən yazılara çox yer verilirdi bununla yanaşı türkcə mətbuat səhifələrində azərbaycan xalqının tarixi onun mədəniyyəti dili və ədəbiyyatının işıqlandırılması və populyarlaşdırılması da əhəmiyyətli yer tuturdu iranın yeni hakim dairələrinin iran islam respblikası rəhbərliyinin qeyri fars xalqların milli demokratik hərəkatlarına mənfi münasibəti ci illərdə türkcə mətbuat orqanlarının demək olar ki əksəriyyətinin nəşrinin dayandırılması üçün başlıca səbəblərdən biri oldu bütün bu proseslərdə ana dildində öz çapını davam etdirə bilən yeganə curnal tehrandadır cavad heyətin redaktorluğu ilə çıxan varlıq curnalı idi onunla yanaşı fəcri azərbaycan ümidi zəncan ərk ərdəbil əhrar keyhan və bu kimi qəzet və curnallar da nəşr olunmağa başladı qeyd edilməlidir ki həmin nəşrlər iki dildə fars və türk dillərində çap olunur cənubi azərbaycanda azərbaycan dilində danışılır azərbaycan cümhuriyyəti öz müstəqilliyini qazandıqdan sonra güneydə azərbaycan dilinin inkişafı daha da sürətlənib bunun əsas səbəbi sovetlər birliyinin dağılmasından sonra güneylə quzeyin yaxınlaşmasıdır cənubi azərbaycanın etnik tərkibi türklərdənqismən burada farslar kürdlər tatlar talışlar və ermənilər də yaşayırlar azərbaycan dili rəsmi dövlət dilidir altay dilləri ailəsinin türk dilləri şöbəsinin oğuz sinfinin qərb qrupuna daxildir azərbaycan dilindən azərbaycan iran iraq gürcüstan rusiya türkiyə ukrayna suriya əfqanıstan ərazisində istifadə olunur azərbaycan respublikası ərazisində bu dilin cüzi fərqlənən dialekti vardır azərbaycan dili geneoloji bölgüyə əsasən türk dillərinə mənsubdur başqa dil qruplarında olduğu kimi bu qrupa daxil edilən dillər də bir birinə leksik morfoloji və sintaktik cəhətdən çox yaxındır dialektlər bir birindən fonetik xüsusiyyətlərinə görə fərqlənirlər azərbaycan respublikasının dövlət dili onun əhalisinin əsas ünsiyyət vasitəsidir azərbaycan dili eləcə də iran islam respublikasında yaşayan milyon azərbaycanlının ana dilidir bu dildən vaxtilə iraqa köçmüş minə yaxın insan da ana dili kimi istifadə edir onlar özlərini kərkük və ya türkman adlandırır və əksəriyyəti kərkük vilayətində yaşayır abş da xüsusən qərbi avropa ölkələrində daha çox almaniya danimarka hollandiya norveç fransa xeyli azərbaycanlı yaşayır çoxu irandan işləmək üçün gedənlərdir türkiyədə də azərbaycanlılar çoxdur onlar ildə azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan və ikinci dünya müharibəsindən sonra gedənlər və onların nəsilləridir ci əsrin cı illərindən başlayaraq rusiyaya gedən və indi orada qalıb yaşayan azərbaycanlılar daha çoxdur beləliklə dünyada hazırda azərbaycan dilində danışan mln dan çox adam yaşayır azərbaycan dili ural altay dilləri ailəsinin türk dili qrupunun oğuz yarımqrupuna daxildir və ən yaxın qohumları olan türk türkmən və qaqauz dilləri ilə birlikdə türk dilləri arealının cənub qərb qolunu təşkil edir dillərin yaranması ağacın qol budağa ayrılmasına  bənzəyir məsələn qədim ulu türk dili bu dillərə ayrılır oğuz dili qıpçaq dili qarluq dili və s sonra isə bu dillər də öz  növbəsində ayrı ayrı dillərə ayrılır oğuz dilindən türkmən dili qaqauz dili azərbaycan dili və türkiyə türkcəsi yaranır qıpçaq dilindən qazax qırğız tatar başqırd qumuq və s   dillər yaranır qarluq dilindən özbək uyğur salur və s dillər yaranır dil şaxələrinə dil  qrupları da deyilir azərbaycan dili türkiyə türkcəsi türkmən dili qaqauz dili oğuz qrupunu təşkil edir ayrılma zamanı eyni budaqdan olan dillərin lüğət tərkibi fonetik və qrammatik quruluşları bir birinə yaxın olur bunun üçün də eyni dil qrupuna mənsub insanlar bir birilərini daha yaxşı anlayır bugünkü azərbaycan dilinin fonetik sistemi lügət fondu və qrammatik quruluşu artıq birinci minillikdə təşəkkül tapmışdı bu isə azərbaycan xalqının varlığından mövcud olmasından xəbər verir ənənəvi morfoloji və ya tipoloji təsnifat baxımından azərbaycan dili iltisaqi aqlütinativ dillər qrupuna daxildir insirafi flektiv dillərdən fərqli olaraq azərbaycan dilində bütün söz kökləri özümlü leksik və qrammatik mənası olan müstəqil sözlərdir qrammatik mənalar və qrammatik əlaqələr isə həmişə söz kökündən və əsasından sonra gələn təkmənalı monosemantik şəkilçilər vasitəsilə ifadə edilir bölgüdə sözlərin morfoloji quruluşu əsas götürülür buna  görə də dünya dilləri bir neçə qrupa bölünür bəzi dillər vardır ki onlarda ümumiyyətlə şəkilçi olmur sözün  kökü dəyişmir belə dillərə kök dillər amorf dillər deyilir vyetnam və çin dilləri amorf dillər qrupuna aiddir bəzi dillər də vardır ki onlarda sözün kökü həm içəridən dəyişir həm də şəkilçi sözün  müxtəlif yerlərində yəni əvvəlində axırında işlənir sözün müxtəlif  yerlərində işlənməsinə görə şəkilçinin bir neçə növü metdana çıxır prefiks ön şəkilçi infiks ortada gələn şəkilçi   suffiks son şəkilçi   şəkilçi sözün müxtəlif yerlərində yerlərində gəldiyi üçün söz dəyişir fleksiyaya uğrayır ərəb dilindəki sözlərin çoxu fleksiyaya uğrayır məsələn nəzər nazir mənzərə nəsr nasir mənsur hökm hakim məhkəmə məhkum mühakimə və s bu sözlər fleksiyaya uğramışdır yəni daxildən dəyişilmişdir belə dillərə flektiv dillər deyilir bütün türk dillərində eləcə də azərbaycan dilində sözün kökü həmişə dəyişməz olaraq qalır sözün kökü həmişə müstəqil mənalı olur dilmizdəki şəkilçilər istər sözdüzəldici olsun istər sözdəyişdirici söz kökündən sonra gəlir belə dillər isə iltisaqi aqlütinativ dillər adlanır aqlütinasiya yapışma deməkdir buradan da göründüyü kimi yəni şəkilçi sözə yapışır təbiidir ki iltisaqilik prinsipinə uyğun gələn onun tələblərini yerinə yetirən türk mənşəli sözlərdir dilimizdə alınma sözlərin də çoxluq təşkil etməsi danılmazdır sözlər dilimizə ya ərəb və fars dillərindən ya da rus və avropa dillərindən keçmişdir həmin sözlər alınma olduqları üçün bəzən iltisaqilik prinsipindən kənara çıxır məsələn sözün əvvəlinə şəkilçi artırılır ərəb fars mənşəli sözlər naməlum   laməkan baməzə rus avropa mənşəli sözlər anormal bəzi sözlər vardır ki şəkilçini ayırdıqda kök məna vermir məsələn rus avropa mənşəli sözlərdə bioloji frazeologiya sözlərində loji logiya şəkilçidir bunları kökdən ayırdıqda kök məna vermir ərəb fars mənşəli  sözlərdə mənəvi lüğəvi sözlərində vi şəkilçidir ancaq mənə və lüğə sözləri dilmizdə yoxdur lakin öz dilimizə məxsus olan nadinc və nakişi sözlərindəki na ön şəkilçisi  türk mənşəli olan dinc  və kişi sözlərindəki na ön şəkilçisi türk mənşəli olan dinc və kişi sözlərinə  artırılmışdır və yaxud da dilimizdə olan alçaq alçal sözlərində q l kiçik   kiçil sözlərindəki k l şəkilçidir lakin bunları kökdən ayırsaq kök məna verməyəcək müstəqil kök olmayacaq ona görə də belə sözlər sadə sözlər  hesab olunur bunlarda hələ morfoloji sabitlik yaranmayıb azərbaycan dili böyük inkişaf yolu keçmiş qədim dillərdən biridir kitabi dədə qorqud dastanlarının dili ədəbi dilin şifahi növü kimi qəbul edilərsə hazırda xalqa ünsiyyət vasitəsi kimi xidmət edən dilin yaşı ildən çoxdur azərbaycan yazılı ədəbi dilinin tarixi isə hələlik əldə olan materiallara görə əsrdən başlayır azərbaycan ədəbi dilinin ilə yaxın inkişaf tarixi iki böyük dövrə əski və yeni dövrlərə bölünür əski dövr əsrləri yeni dövr isə ci əsrdən sonrakı mərhələni əhatə edir azərbaycan ədəbi dilinin işlənildiyi areal öz miqyası ilə fərqlənir cəlairlər qaraqoyunlular ağqoyunlular səfəvilər kimi azərbaycan dövlətlərinin saray və ordu dili olan bu dil bütün ön asiyada ədəbi dil rolunu oynamışdır həmin dövrün ədəbi dili yeni dövr azərbaycan dilindən öz ekstralinqvistik dilxarici və linqvistik dildaxili xüsusiyyətləri ilə də seçilir əski dövr azərbaycan dilinin leksik tərkibi ərəb və fars sözlərinin çoxluğu ilə fərqlənir o dövrün dil üslubları xüsusən aparıcı janr olan poeziya ədəbi dilə külli miqdarda alınma sözlərin gəlməsinə səbəb olmuşdu ikinci dövrdə isə realist şeir məktəbinin realizm ədəbi metodunun yaranması və formalaşması alınma sözləri ədəbi dildən sıxışdırıb çıxardı digər tərəfdən əski azərbaycan ədəbi dilinin osmanlı dili ilə müştərək olan bir sıra sözləri şimdi şöylə şu kəndi və s yeni dövrdə artıq işləkliyini tamamilə itirmişdi bu türk ədəbi dilləri sahəsində ayrılma diferensiasiya hadisəsinin tam başa çatmasının nəticəsi idi dövrlər arasındakı fərqlər fonetik səviyyədə də güclüdür belə ki yeni dövr azərbaycan ədəbi dili eyni zamanda fonem tərkibinin sabitləşməsi ilə də səciyyələnir birinci dövrə xas olan o a sait h q x samit müvaziliyi artıq birincilərin o və h qələbəsi ilə nəticələnir oxşar vəziyyət qrammatika sahəsində də özünü göstərir ismin birinci dövrə məxsus təsirlik hal şəkilçilərinin yi yı yu yü ni nı nu nü müvaziliyi ikinci dövrdə artıq aradan çıxır felin isər qəti gələcək zaman şəkilçisi öz vəzifəsini tamamilə acaq əcək şəkilçisinə verir əski dövr azərbaycan dilində söz birləşmələrinin quruluşu daha çox ərəb və fars dillərinin sintaktik modelinə uyğun olmuşdur fəsli gül gül fəsli tərki təriqi eşq eşq təriqinin yolunun tərki daxili əhli kamal kamal əhlinə daxil yəni təyin edən söz təyin olunan sözdən sonra işlənmişdir ikinci dövr azərbaycan dilində tamamilə əksinədir təyin edən söz təyin olunan sözdən mütləq və həmişə əvvəl işlənir digər sintaktik fərq kimi birinci dövrdə əsasən budaq cümlənin baş cümlənin içərisində yerləşdiyi tabeli mürəkkəb cümlələr işləndiyi halda kimi kim bivəfa dünyada gördüm bivəfa gördüm yeni dövrdə daha çox feli sifət tərkiblərinin işləndiyini görmək olar hər iki dövrün ədəbi dili öz növbəsində müxtəlif mərhələləri əhatə edir əski dövr azərbaycan dili öz inkişafında iki mərhələdən keçmişdir ədəbi dilin təşəkkül mərhələsi əsrlər klassik şeir dili mərhələsi əsrlər azərbaycan dilinin bu dövrü üç mərhələni əhatə edir ədəbi dilin xəlqiləşməsi mərhələsi ci əsr milli dilin yaranması və inkişafı mərhələsi əsrin ci rübü müasir mərhələ ci əsrin ci rübündən sonra azərbaycan dili böyük inkişaf yoluna özünün ikinci inkişaf mərhələsində milli ədəbi dilin təşəkkülü və inkişafı mərhələsində çıxmışdır bu dildə şeirlə yanaşı nəsr və dram əsərləri yazılmağa qəzet və jurnallar nəşr olunmağa başlamış bəzi rəsmi sənədlər tərtib edilmiş elmi araşdırmalar aparılmışdır o dövrdə azərbaycana gələn əcnəbilər o cümlədən ruslar və almanlar da ona maraq göstərmiş bəziləri bu dili öyrənməyə çalışmışlar rus şairləri m y lermontov a a bestujev marlinski alman şərqşünası f bodenştedt orta əsrlərdə əski azərbaycan dilinə aid sərf nəhv qrammatika kitabları və lüğətlər olsa da elmi əsərlər və dərsliklər əsrdən etibarən yazılmağa başlamışdır mirzə kazım bəyin rusca yazdığı türk tatar dilinin ümumi qrammatikası əsəri məşhurdur m vəzirovun l budaqovun q makarovun n nərimanovun m d məmmədovun s m qənizadənin azərbaycan dilinə aid dərslikləri də rus dilində yazılmışdır l budaqovun ikicildlik lüğəti də sravnitelğnıy slovarğ tureüko tatarskix əzıkov var m əfşarın azərbaycan dilinə aid fənni sərfi türki türk dilinin qrammatikası adlı dəyərli əsəri isə azərbaycancadır ədəbi dili xalq dili ilə eyniləşdirmək meyli bu özünün bariz əksini molla nəsrəddin jurnalının yazılarında c məmmədquluzadə ə haqverdiyev kimi yazıçıların əsərlərində tapmışdır daha çox osmanlı türk və əski azərbaycan dilinin ənənəsinə söykənən ədəbi dil yaratmaq meyli bu füyuzat və həyat kimi bir çox jurnal və qəzetlərin ə hüseynzadə kimi maarifpərvər yazıçıların dilində özünü göstərir bu dil o vaxtkı türk ədəbi dilindən demək olar ki seçilmirdi hamı tərəfindən anlaşılan ədəbi dil normalarına əsaslanan ədəbi dil yaratmaq meyli heç bir dialekt təsirini qəbul etməyən bu dili a şaiq c cabbarlı s hüseyn a səhhət kimi şair və yazıçılar yaradırdılar ədəbi dil sahəsindəki bu vəziyyət əsrin əvvəllərindən cu illərədək davam etdi yeni dövr azərbaycan ədəbi dilinin müasir mərhələsində mühüm hadisələrdən biri azərbaycan ədəbi dilinin dövlət dili statusu alması oldu müstəqil dövlətin mühüm atributlarından biri olan dövlət dili məsələsi azərbaycan xalq cümhuriyyəti hökumətinin diqqət mərkəzində olmuşdur ci il iyun tarixli qərarı ilə cümhuriyyət hökuməti o zaman türk dili adlanan azərbaycan dilini dövlət dili elan etdi hökumət qeyri millətlərdən olan azərbaycan vətəndaşlarının dövlət dilini öyrənmələri üçün tədbirlər görür bu məqsədlə kurslar təşkil edirdi azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra da dil siyasəti mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir şimali azərbaycanın ilə kimi ssri nin tərkibində olmasına baxmayaraq azərbaycan dilinin orta məktəblərdə tədrisinin əsryarımlıq universitet və institutlarda tədrisinin isə illik tarixi var azərbaycan dili onun tarixi dialektləri geniş surətdə tədqiq edilmiş bu sahədə azərbaycan dilində yüzlərlə əsər çap edilmişdir qədim yunan ədəbiyyatı və fəlsəfəsindən tutmuş bu günədək mövcud olan bədii və elmi əsərlərin azərbaycan dilinə tərcümə edilməsi ilə yaaşı riyaziyyat fizika kimya təbabət və s yə aid dərsliklər də başqa dillərdən azərbaycan dilinə çevrilmişdir hazırda azərbaycan dilində orijinal dərsliklərin nəşri başa çatmışdır azərbaycan dili dövlət dili kimi azərbaycan ssr konstitusiyasında təsbit olunmuşdur müstəqil azərbaycan respublikasının ümumxalq referendumunda qəbul edilmiş yeni konstitusiyasında dövlət dilinin məhz azərbaycan dili kimi yer alması heydər əliyevin adı ilə bağlıdır müasir azərbaycan dilinin özümlü xüsusiyyətləri ilə fərqlənən fonetik və qrammatik quruluşu vardır əmələgəlmə yerinə görə fərqlənən saitlər yəni ön sıra i ü e ə ö və arxa sıra ı u a o saitlər eyni bir söz və ya sözforma daxilində işlənə bilməz i saiti ilə başlayan işıq ildırım kimi bir neçə söz istisnadır eyni zamanda dilortası samitlərin g k arxa sıra dilarxası samitlərin k q ğ x ön sıra saitlərlə bir hecada işlənməsi də mümkün deyil alınma sözlər istisnadır azərbaycan dilinin fonem tərkibində sait və samit vardır bu fonem azərbaycan əlifbasında hərflə işarə edilir uzun saitlərə və samitinə aid ayrıca hərflər yoxdur azərbaycan dilində qısa i ü e ö ə a o u ı uzun i e ö ə a u sait vardır uzun saitlər çox az hallarda yalnız alınma sözlərdə işlənir fonetik vurğu bir qayda olaraq sonuncu hecaya düşür fonematik vurğunun yeri sözün mənasından asılı olaraq dəyişir azərbaycan dilində söz əvvəlində işlənməyən fonem var ı saiti və ğ samiti azərbaycan dilinin morfoloji quruluşuna əsas isim sifət say əvəzlik zərf fel və köməkçi qoşma bağlayıcı ədat modal sözlər nida nitq hissələri daxildir isimlərin kəmiyyət mənsubiyyət hal xəbərlik kateqoriyaları var bu kateqoriyalar isimləşən substantivləşən digər nitq hissələrinə də aiddir azərbaycan dilində ismin halı adlıq yiyəlik yönlük təsirlik yerlik çıxışlıq felin zamanı şühudi keçmiş nəqli keçmiş indiki qəti gələcək qeyri qəti gələcək var felin şəkil kateqoriyası formanı əmr arzu şərt vacib lazım xəbər əhatə edir fellər subyekt obyekt və hərəkətə münasibətinə görə qrammatik növdə məlum məchul qayıdış qarşılıqlımüştərək icbar işlənir azərbaycan dilinin sintaktik qanununa görə bir qayda olaraq mübtəda cümlənin əvvəlində xəbər sonunda təyin təyin etdiyi sözdən qabaqda gəlir sözdüzəltmədə əsasən morfoloji dəmirçi üzümçü təbliğatçı dəmirçilik üzümçülük təbliğatçılıq dolça qazança otluq meşəlik qaldırıcı endirici sevinc gülünc yavaşca indicə və s və sintaktik otbiçən günəmuzd boyunbağı gündoğan sarıköynək əlidolu adlı sanlı qırxayaq beşaçılan və s üsullardan istifadə edilir müasir azərbaycan əlifbası latın qrafikasına əsaslanır işləndiyi sahələrlə bağlı olaraq azərbaycan ədəbi dili dörd əsas üslubu özündə birləşdirir işgüzar mətbuat bədii və elmi üslub ədəbi dilin müasir mərhələsində bu üslubların hamısı yüksək dərəcədə inkişaf etmişdir ölkənin siyasi iqtisadi elmi mədəni həyatında baş verən böyük dəyişikliklər müasir azərbaycan dilinin lüğət tərkibində terminlərin sürətlə artmasına səbəb olmuşdur bu proses ədəbi dilin bütün üslublarında aydın müşahidə edilir azərbaycan dilinin dialekt və şivələri dörd qrupdan ibarətdir şərq qrupu bakı quba şamaxı dialektləri və lənkəran muğan şivələri qərb qrupu gəncə qazax qarabağ dialektləri və ayrım şivəsi şimal qrupu şəki dialekti zaqatala qax şivəsi cənub qrupu naxçıvan ordubad dialektləri azərbaycanda yaşayan azsaylı xalqların dilləri iran dilləri və iber qafqaz dilləri qruplarına daxil olan dillərdəndir onlardan biri iran dillərinin şimalqərb yarımqrupuna daxil olan talış dili digəri isə həmin qrupun cənub qərb yarımqrupuna mənsub olan tat dilidir azərbaycan kürdlərinin dili də iran dilləri qrupuna aiddir azərbaycanda fəaliyyət sahəsi yalnız bir iki yaşayış məntəqəsi ilə hətta bir kəndlə məhdudlaşan buduq xınalıq qrız udi ingiloy kimi dillər də var onların hamısı iber qafqaz dilləri qruplarına daxildir azərbaycanda yaşayan azsaylı xalqların hamısının dilləri tədqiq olunmuş və öyrənilmişdir eyni zamanda yazı dili də olan azərbaycan dili yazı dili ənənəsinə sahib olma baxımından türk dili ilə paraleldir türkmən dili və qaqauz dilinin nisbətən daha gec yazı dili kimi formalaşmasına baxmayaraq azərbaycan dili köklü bir yazı dili ənənəsinə malikdir azərbaycan dilinin və xalqının təşəkkülü iii vii əsrlərdə baş vermiş vii viii əsrlərdə başa çatmışdır bu zaman azərbaycanda gedən dini mübarizə artıq sona yetmişdir xi əsrdə azərbaycan dili qafqazda və qonşu ölkələrdə geniş inkişaf tapır azərbaycan dili türk dillərinin oğuz qrupuna daxildir yerli əhalinin əsas dili olan azərbaycan dili xi əsrin ortalarında oğuz tayfaları dilinin güclü təsiri altında tam şəkildə formalaşmışdır xii əsrdə ədəbi azərbaycan dili təşəkkül tapdı şairlər fars və ərəb dilləri ilə yanaşı bu dildə də əsərlər yazırdılar n cəfərov azərbaycan türkcəsinin milliləşməsi tarixi əsərində xi xii əsrlərdən başlayaraq azərbaycanda meydana çıxan möhtəşəm türk dövlətlərində rəsmi dil kimi ərəb fars dilləri ilə yanaşı türkdən də istifadə olunduğunu göstərir səfəvilər dövlətində azərbaycan türkcəsi sarayda və orduda hakim dil olmaqla imperiyanın ilk rəsmi dövlət və saray dili idi rus alimi v v bartold ci ildə yazırdı xanədanın təşəkkül etdiyi yerdə azərbaycan əhalisi türkcə danışırdı və nəticədə türkcə səfəvilər dövlətində saray və ordu dili olaraq qaldı azərbaycan ədəbi dili öz ilə yaxın inkişafı müddətində iki böyük dövrü əhatə edir əski dövr adlandırılan birinci dövr xiii cü əsrdən xviii ci əsrə qədər olan dövrü yeni adlandırıla bilən ikinci dövr isə xviii ci əsrdən yaşadığımız günlərə qədər olan bir dövrü əhatə edir əski azərbaycan dilində söz birləşmələrinin quruluşu daha çox ərəb və fars dillərinin sintaktik modelində olmuşdur fəsli gül gül fəsli tərki təriqi eşq eşq təriqinin yolunun tərki daxili əhli kamal kamal əhlinə daxil yəni təyin edən söz təyin olunan sözdən sonra işlənmişdir ikinci dövr azərbaycan dilində tamamilə əksinədir təyin edən söz təyin olunan sözdən mütləq və həmişə əvvəl işlənir digər sintaktik fərq kimi birinci dövrdə budaq cümlənin baş cümlənin içərisində yerləşdiyi tabeli mürəkkəb cümlələr daha çox işləndiyi halda kimi kim bivəfa dünyada gördüm bivəfa gördüm yeni dövrdə bu tipdən olanların əvəzinə daha çox feli sifət tərkiblərinin işləndiyini görürük hər iki dövrün ədəbi dili öz növbəsində müxtəlif mərhələləri əhatə edir birinci dövr azərbaycan dili öz inkişafında iki mərhələdən keçmişdir ikinci dövr azərbaycan dili isə üç mərhələni əhatə edir əsrlər boyu işğallar nəticəsində azərbaycan dilinin adı dəyişdirilmişdir azərbaycan dili uzun müddət türki türk dili azərbaycan türkcəsi bəzən isə tatar dili qafqaz tatarlarının dili xüsusən rus dilində yazılmış əsərlərdə adlandırılmışdır xx əsrin əvvəllərində ilk olaraq türk dillərini təsnifatlaşdıran tarixçi alimlərdən biri armin vamberi olmuşdur belə ki onun ci ildə müəllifi olduğu dünya tarixçilərinin dünya tarixi adlı londonda nəşr olunmuş çoxcildlik ensiklopediyanın cü cildində azərbaycan dili türk dillərinin qrupundan qərb qrupuna aid edilir və dialekt deyil müstəqil dil kimi göstərilir dövlət dilinə həsr edilmiş bütün iclaslarda demokratik şərait yaradıldığından müxtəlif fikirlər özünü göstərir prezident heydər əliyevin çıxışından gəlin türkdilli xalqlara baxaq bəli biz türkdilli xalqlardan biriyik və türk mənşəli xalqıq kökümüz birdir özbək dili var qazax dili var qırğız dili var tatar dili var başqırd dili var türkmən dili var kumık dili var demək bu türkdilli xalqların da hər birinin dilinin öz adı var türkdilli xalqlarda tatar dili də var o biri qrup dillər var onların da hər biri bu qrupa daxildir amma hər birinin öz adı var axı nə təhər azərbaycan türkcəsi millətimiz nədir azərbaycan türkü nə təhər bu millətin iki adı olsun bəs niyə özbək özünə demir ki özbəkistan türkü tatar niyə demir ki tatarıstan türküyəm yenə həmin iclasda dövlət başçısı qeyd edir taleyimiz belə gətirib ki məsələn bizə tatar deyiblər amma biz tatar deyilik axı neçə illər bizə tatar deyiblər elə həsən bəy zərdabi də özünə tatar deyibdir o birisilər də özlərinə tatar deyiblr bu bakıda azərbaycanda bir belə azərbaycanlı ziyalı olduğu halda məktəblər açılmışdı russko tatarskaya şkola mən bununla sa dəcə demək istəyirəm ki bizim taleyimiz belə olubdur rusiyada bizə tatar deyiblər rusiyanın burada qubernatorları bizə tatar deyiblər ondan sonra ci ildən cı ilə qədər türk deyilib ildir biz azərbaycan dili azərbaycanlı deyirik indi bəs nə edək bunlara cavab olmalıdır ki bir qərar qəbul edək məsələnin ciddiliyini nəzərə alan dövlət rəhbəri mütəxəssislərin iştirakı ilə geniş müzakirələr keçirdi və həmin müzakirələr mövcud problemlərin həlli üçün kifayət qədər məhsuldar oldu həmin müzakirələr göstərdi ki yalnız milli ictimai təfəkkür deyil bilavasitə mütəxəssislər də ana dilinin qeyd şərtsiz türk dili adlandırılmasının əleyhinədirlər buna səbəb isə fonetik xüsusiyyətinə görə ə foneminin bütün pozisiyalarda işlənmə tezliyi ilə fərqlənir türk dillərindən biri kimi müasir azərbaycan dili özümlü xüsusiyyətləri ilə fərqlənən fonetik və qrammatik quruluşu olan bir dildir öz fonetik qanunauyğunluqlarına görə bu dildə əmələgəlmə yerinə görə fərqlənən saitlər yəni ön sıra i ü e ə ö və arxa sıra ı u a o saitlər eyni bir söz və ya sözforma daxilində işlənə bilməz işıq ildırım kimi i saiti ilə başlayan bir neçə söz istisnadır eyni zamanda bu dildə dilortası samitlərin g k arxasıra dilarxası saitlərin k q ğ x ön sıra saitlərlə bir hecada işlənməsi də mümkünsüzdür azərbaycan dilinin fonem tərkibində sait və samit vardır bu fonem azərbaycan əlifbasında hərflə işarə edilir azərbaycan dilinin fonem tərkibində qısa i ü e ö ə a o u ı uzun i e ö ə a u sait var dilimizdə ı ü saitlərindən başqa bütün saitlər uzun tələffüz olunur uzun tələffüz olunan saitlərin iştirak etdiyi sözlər əsasən ərəb mənşəli sözlərdir uzun tələffüz olunan səslərdən sonra işarəsi qoyulur fonetik vurğu bir qayda olaraq sonuncu hecaya düşür fonematik vurğunun yeri sözün mənasından asılı olaraq dəyişmir alma l m meyvə alma lm almaq azərbaycan dilində söz əvvəlində işlənməyən fonem var ı saiti və ğ samiti danışıq dili yazılış dilindən bəzi hallarda fərqlənə bilər məsələn azərbaycan dilinin morfoloji quruluşuna əsas isim sifət say əvəzlik zərf fel və köməkçi qoşma bağlayıcı ədat modal sözlər nida nitq hissələri daxildir isimlərin kəmiyyət mənsubiyyət hal xəbərlik kateqoriyaları var bu kateqoriyalar isimləşən substantivləşən digər nitq hissələrinə də aiddir azərbaycan dilində ismin halı adlıq yiyəlik yönlük təsirlik yerlik çıxışlıq felin şühudi keçmiş nəqli keçmiş indiki qəti gələcək qeyri qəti gələcək zamanı var felin şəkil kateqoriyası formanı əmr arzu şərt vacib lazım xəbər əhatə edir feillər subyekt obyekt hərəkətin münasibətinə görə müxtəlif qrammatik növdə məlum məchul qayıdış qarşılıqlı müştərək icbar işlənə bilir sifət əşyanın əlamət və keyfiyyətini bildirən əsas nitq hissəsidir sifət cümlədə ismə aid olub onu müxtəlif cəhətdən təyin edir qara kəmər şirin söhbət dəhşətli insan ağacdakı quş necə nə cür hansı suallarından birinə cavab verir sifətin müqayisə dərəcəsi var azərbaycan dilinin sintaktik qanununa görə bir qayda olaraq mübtəda cümlənin əvvəlində xəbər cümlə üzvü sonda təyin təyin etdiyi sözdən qabaqda gəlir azərbaycan dilində sözyaradıcılığında əsasən morfoloji dəmirçi üzümçü təbliğatçı dəmirçilik üzümçülük təbliğatçılıq dolça qazança otluq meşəlik qaldırıcı endirici sevinc gülünc yavaşca indicə və s və sintaktik otbiçən vaxtamuzd boyunbağı gündoğan sarıköynək əlidolu adlı sanlı qırxayaq itburnu və s üsullardan istifadə edilir türk yazı tarixi uyğurların əlifbasıyla başlasa da azərbaycan türkçəsinin yazılmasına ərəb əlifbasının bir variantı ilə başlanıb səlcuq və osmanlı türkləri x cu əsrdən başlayaraq ərəb qrafikalı əlifbanı əsas tutmuş və bu əlifba ilə çoxlu dəyərli əsərlər yaratmışlar ərəb əlifbası türk dilləri üçün mükəmməl əlifba olmasa da təxminən xx əsrin əvvəllərinə qədər bu əlifbadan azərbaycanda geniş istifadə olunub və bu əlifbayla azərbaycan tarixinin ədəbiyyatının qiymətli əsərləri qələmə alınıb azərbaycan xalq cümhuriyyəti elan olunduqdan sonra cu ildə xudadad bəy məlikaslanovun rəhbərliyi ilə latın əlifbasına keçmək üçün komissiya yaradılır komissiyanın hazırladığı tədbirlər planını parlament təsdiq edir azərbaycan xalq cümhuriyyəti süqut etdiyindən bu məsələni həyata keçirmək mümkün olmur azərbaycan respublikasının dövlət dili olan azərbaycan dilinin əlifbası latın qrafikalı azərbaycan əlifbasıdır cənubi azərbaycanda işlənən ərəb alifbası fars dilindən və osmanlı türkcəsindən təsirlənib bu əlifba ərəb dilinə uyğun olsa da türk dil ailəsinə mənsub olan azərbaycan dilinə səslərin çoxluğuna görə asas formada əlverişli deyil bu əlifbanın bərpası uğrunda müasir əsrimizdə bir neçə addım atılsada bu çalışmalar xalq içində yayılmayıbdır cənubi azərbaycanda əhali fars dilində təhsil almağa məcbur olduqları üçün ərəb və fars sözlərilə orijinal diktə ilə tanışdırlar hazırda iranda azərbaycan türkəsi üçün işlədilən ərəb əlifbası ilə bağlı vəziyyət çox qarışıqdır cənubi azərbaycan ziyalılarının latın əlifbasının daha münasib olduğunu qəbul etmələrinə baxmayaraq bu əlifbanın tətbiqinə dövlət tərəfindən qadağa və məhdudiyyətlər qoyulub iranda azərbaycan türkcəsində kitab və qəzetlər yalnız ərəb əlifbası ilə işıq üzü görür ərəb əlifbasını bərpa etmə təşəbüslərinin biri türk dil ortoqrafiya seminarı tərəfindən həyata keçirilib bu seminar doktor cavad heyətin başçılığıyla ci ilin oktyabrında tehranda keçirilmişdir ərəb əlifbasında yazılan azərbaycan türkcəsinin imlasında yazılmasında birlik yaratmaq seminarın baş hədəfi seçilmişdir türk dili yazı quralları adlı qərarlar seminarın sonunda qəbul olunmuşdur ərəb əlifbasında bəzi hərflərin forması kəlmə arasında harada gəlməsindən asılıdır bu hərflər kəlmə başında sonunda və ortasındə dəyişir aşağıdakı cədvəl ərəb əlifbası tərtibi ilə düzülüb və latın əlifbasında yaxın olan qarşılıqları göstərir əli xamenei seyyid əli hüseyni xamenei on iki imam şiəsi mərceyi təqlid və cu ildən bu yana vəzifədə olan iranın ikinci və hazırkı ali rəhbəridir cu illərdə iran prezidenti idi xamenei yaxın şərqdə ən uzun müddət xidmətdə olan dövlət başçısıdır eyni zamanda ötən əsr şah məhəmməd rza pəhləvidən sonra ikinci ən çox vəzifədə olan iran lideridir rəsmi veb saytındaki məlumatlara görə xamenei məhəmməd rza pəhləvinin hakimiyyəti dövründə üç il sürgünə göndərilmədən əvvəl altı dəfə həbs edilmişdi şahı devirən islam inqilabından sonra ci ilin iyun ayında sağ qolunu iflic edən sui qəsdin hədəfinə çevrildi xamenei ci illərdə iran iraq müharibəsi dövründə iranın liderlərindən biri idi və özünün nəzarət etdiyi indiki güclü inqilab keşikçiləri ilə sıx əlaqələr qurdu inqilab keşikçiləri ona qarşı olan müxalifəti yatırmaq üçün istifadə edilirdi xamenei ci ildən cu ilədək iranın üçüncü prezidenti vəzifəsini icra edərkən ilk ali rəhbər ruhullah xomeyninin yaxın müttəfiqi oldu ruhullah xomeyninin ölümündən bir müddət əvvəl seçdiyi varislə hüseynəli müntəziri ilə fikir ayrılığı vardı buna görə xomeyni öldükdə varisin kim olacağı barədə razılıq yox idi mütəxəssislər məclisi iyun cu ildə yaşındaki xameneini növbəti ali rəhbər seçdi əkbər haşimi rəfsəncaninin dediyinə görə xamenei ölmədən əvvəl xomeyninin varisi seçdiyi adam idi xamenei aprel cu ildən bəri astan quds razavinin xidmətçilərinin rəhbəridir ali rəhbər olaraq xamenei islam respublikasında ən güclü siyasi səlahiyyətlidir o iran dövlətinin başçısı iran silahlı qüvvələrinin baş komandanıdır əli xamenei həmçinin fərmanlar imzalama və iqtisadiyyat ətraf mühit xarici siyasət təhsil milli layihələşdirmə kimi bir çox sahələrdə hökumətin əsas siyasətlərinə dair son qərarı vermə səlahiyyətinə sahibdir kərim səcədpurun sözlərinə görə xamenei hökumətin icraedici qanunverici və məhkəmə qollarına həmçinin hərbə və mediaya birbaşa və ya dolayı nəzarət edir mütəxəssislər məclisinə prezidentliyə və məclisə parlament bütün namizədlər üzvlərinin iranın ali rəhbəri tərəfindən birbaşa və ya dolayı yolla seçilən qəyyumlar şurası tərəfindən yoxlanılır xamenei tərəfindən əmr edildikdən sonra qəyyumlar şurasının müəyyən insanlara qoyulan qadağanı ləğv etdiyi hallar da olmuşdur xameneinin hakimiyyəti dövründə cü il qəzvin etirazları cu il iranlı tələbə etirazları cu il iranda prezident seçkiləri etirazları ci il iran etirazları ci il iran etirazları və cu il iran etirazları kimi bir sıra böyük etirazlar olmuşdu iranda jurnalistlər bloggerlər və digər şəxslər ali rəhbər xamenei və eyni zamanda dini təhqir etmək ittihamları ilə mühakimə olunub həbslə döyülmə ilə cəzalandırılırlar onlardan bəziləri həbsdə vəfat etmişdi iranın nüvə proqramı ilə əlaqəli olaraq xamenei cü ildə hər cür kütləvi qırğın silahının istehsalını yığılmasını və istifadəsini qadağan edən fətva verdi əli xamenei iyul cu ildə h ş h q iranın məşhəd şəhərində atası höccətül islam vəl müslimin seyyid cavad xameneinin evində anadan olmuşdur mənbələr onun etnik azərbaycanlı olmasıyla bağlı həmfikirdir əli xameneinin öz dediyinə görə uşaqlığı yoxsul keçmişdir atamın məşhur ruhani olmasına baxmayaraq sadə və yoxsul yaşayırdıq bəzən evimizdə şam yeməyi olmadığından anam bizə kişmişlə çörək yedizdirərdi əli xamenei doğulduğu ev haqqında isə belə demişdir doğulduğum ev məşhədin yoxsul bir məhəlləsində yerləşirdi ev metrlik bir otaq və qaranlıq bir zirzəmidən ibarət idi atamın yanına qonaqlar gələrkən atam ruhani və məhəlləmizin mərcəyi təqlidi olduğu üçün adətən evimiz gediş gəlişli olardı onlar gedənə kimi hamımız zirzəmidə qalardıq atama rəğbəti olan bir neçə nəfər evimizin kənarında kiçik bir yer alaraq evimizə əlavə etdilər bununla da evimiz genişlənərək üçotaqlı oldu ayətullah xamenei uşaq yaşlarından sırf islami tərbiyə ilə böyümüşdür dörd yaşında olarkən böyük qardaşı seyid məhəmməd ilə birlikdə quran və əlifbanı öyrənmişdir sonra hər iki qardaş yeni təsis edilmiş darut təlime diyanəti adlı dini mədrəsəyə qəbul olmuş və ibtidai təhsil dövrünü bu mədrəsədə başa vurmuşlar ayətullah xamenei orta məktəbdə oxuduğu vaxtlardan camiul muqəddəmat kitabını sərf və nəhv ərəb dilinin qramatikası elmini öyrənməyə başlamışdır sonralar hövzəyə qəbul olub atasından və başqa din ustadlarından ərəb dilini öyrənmişdir o elmiyyə hövzəsinə daxil olmağının və ruhaniyyət yolunu seçməyinin əsas hədəfini belə açıqlayır bu nurani yolu seçməyimin səbəbi atamın ruhani olması idi anam da məni buna təşviq etmiş və həvəsləndirmişdir o ərəb dilini atasının nəzarəti altında süleyman xan və nəvvab mədrəsələrinin müəllimləri yanında camiul muqəddəmat siyuti muğni və s kitablardan öyrənmişdir kitabu məalim i də həmin vaxtlarda oxumuşdur sonra şərayiul islam və şərhe lumə ni atasının yanında bu kitabların bir hissəsini mərhum ağa mirzə mudərris yəzdinin yanında rəsail və məkasib i mərhum hacı şeyx haşim qəzvinidən fiqh və üsul dərslərinin qalan bəhslərini atasından öyrənmişdir beləliklə ayətullah xamenei ruhani təhsilinin ilk mərhələlərini təəcüb edəcək qədər çox qısa bir vaxtda beş il yarım müddətində başa vurmuşdur bu mərhələdə oğlunun irəliləyişində və müvəffəqiyyətində mərhum atası seyid cavadın böyük rolu olmuşdur ayətullah xamenei məntiq və fəlsəfə elmlərini mənzumeye səbzevari dən əvvəlcə mərhum ayətullah mirzə cavad tehraninin yanında sonralar isə mərhum şeyx rza isadan öyrənmişdir ayətullah xamenei yaşlarında məşhəddə olarkən yüksək dərəcəli fiqh və üsul elmlərinə daha dərindən yiyələnmək üçün mərhum ayətullahül üzma milaninin yanında dərsə başlamışdı ayətullah xamenei cü illərdə qum elmiyyə hövzəsində fiqh üsul və fəlsəfə elmlərinə ən yüksək səviyyədə yiyələnmiş mərhum ayətullahül üzma bürucerdi imam xomeyni şeyx mürtəza hairi yəzdi və əllamə təbatəbai kimi böyük ustadlardan bəhrələnmişdir cü ildə isə atası keçirdiyi göz xəstəliyindən görmə qabiliyyətini itirir bu səbəbdən ayətullah xamenei təhsilini yarıda qoyub məşhədə qayıtmalı olur o bu barədə belə deyir məşhədə qayıtdım allah taala müvəffəqiyyətimi daha da artırdı çünki məşhədə qayıtmaqla boynumda olan vəzifəni yerinə yetirmiş oldum mənim fikrimcə həyatda qazandığım hər bir uğur ata anama etdiyim xidmətin bəhrəsidir ayətullah xamenei iki yol arasında qalmışdı qumda qalıb təhsil almaq və ya məşhədə dönüb mirvari suyu ndan görmə qabiliyyətini itirmiş atasına xidmət etmək amma o məşhədə qayıtmaqla doğru yolu seçmiş oldu bəzi ustadlar və tanışlar onun hövzəni yarıda qoyub tərk etməsinə təəssüf edirdilər çünki qalsa idi gələcək üçün daha çox şey əldə edəcəyini güman edirdilər amma onun nə qədər düzgün yol seçdiyini zaman göstərdi belə ki allah taala ona ətrafdakıların güman etdiyindən daha uğurlu həyat nəsib etdi allah rizası və ata anasına xidmət üçün təhsilini yarıda qoyub qumdan məşhədə gələn yaşlı bu istedadlı gənc oğlanın il sonra müsəlmanların rəhbərlik məqamına çatacağına kim inanardı o məşhəddə olduğu zaman dərs oxumaqdan əl çəkmir tətildə səfərdə mübarizə ya zindanda olmadığı bütün vaxtlarda ci ilədək rəsmi şəkildə fiqh və üsul dərslərini ayətullah milani kimi böyük ustadlardan öyrənirdi təhsil almaqla yanaşı cü ildən fiqh üsul və digər islam elmlərini cavan tələbələrə tədris edir və həmçinin xəstə atasına da yetişirdi ayətullah xamenei ayətullah əl üzma şəhrudi və ayətullah əl üzma burucərdidən içtihad təsdiqnaməsi almışdır seyyid əli xamenei məşhəd şəhərinə qayıtdığı ilk günlərdən ali səviyyədə fiqh və üsul dərsləri rəsail məkasib və kifayə verməyə başladı və ümumi camaat üçün də təfsir dərsləri təşkil etdi dini elm tələbələri üçün ci ildən verdiyi təfsir dərsləri ci ildə iranşəhrə sürgün olunana qədər davam etmişdir bundan başqa həzrət ayətullah prezidentlik dövründə təfsir dərslərinə davam etmişdir ayətullah seyyid əli xameneinin ictihad və mərcəliyini təsdiq edən alimlərin siyahısı ayətullah xamenei özünün dediyi kimi imam xomeyninin siyasətçi və inqilabçı şagirdlərindən idi siyasət və mübarizlik ruhunu ilk dəfə şəhid seyid müctəba nəvvab səfəvidən almışdır ci ildə nəvvab səfəvi bir qrup islam fədakarları ilə məşhəd şəhərinə gəlib süleyman xan mədrəsəsində islam dirçəlişi və dini dövlət şah və ingilislərin iran millətinə etdiyi fırıldaqlar mövzularında etdiyi həyəcandolu məruzələri ilə onun kimi gənclərə mübarizlik hisslərini aşılamışdı o zamanlar ayətullah xamenei süleyman xan mədrəsəsinin cavan tələbələrindən idi o şəhid nəvvabı belə xatırlayır həmin vaxtlar islami inqilab fikrini bizdə nəvvab yaratmışdır və heç şübhə yoxdur ki ilk inqilab alovunu da bizim qəlbimizdə elə mərhum nəvvab yandırdı ayətullah xamenei ci ildə qum şəhərində məskunlaşmışdı bu dövrlərdə imam xomeyni muhəmməd rza şah pəhləvinin qeyri islami və amerikapərəst siyasətinə qarşı etiraza başlamışdı ayətullah xamenei il imam xomeyni ilə çiyin çiyinə mübarizə meydanlarında iştirak edir işgəncə sürgün və zindanda olduğu vaxtlarda da mübarizədən yorulmur bu yolda başına gələcək heç bir təhlükədən qorxmurdu ilk dəfə o cü ilin məhərrəm ayında imam xomeyninin müraciətini xüsusilə məhərrəm ayındakı təbliğat proqramını şahın amerika siyasətini iranın acınacaqlı vəziyyətini ifşa etmək yollarını ayətullah milani və digər xorasan alimlərinə çatdırmaq üçün ezam olundu bu müraciəti çatdırdıqdan sonra bircənd şəhərinə yollandı və orada imamın göstərişinə əsasən amerika və şah rejimini ifşa etməklə məşğul oldu bu səbəbdən məhərrəm ayının u xordad ci il tutularaq bir gecəlik həbsxanada saxlanıldı lakin səhəri gün minbərə çıxmamaq və nəzarət altında qalmaq şərtiylə azadlığa buraxıldı qanlı xordad hadisəsindən sonra yenidən həbs edilərək bircənddən məşhəd şəhərinə gətirildi və gün müddətində ən ağır şəraitdə işgəncə və əziyyətlərlə məruz qalaraq həbsxanada saxlanıldı tehran və məşhəddə ayətullah xameneinin keçdiyi təfsir hədis və digər islami dərslər cavan nəsil tərəfindən böyük həvəslə qarşılanırdı bu fəaliyyətlər savak ın ölkənin təhlükəsizlik komitəsi narahatlığına səbəb olduğundan onu daim təqib edirdilər ci ildə tehranda bir il müddətində məxfi yaşamasına baxmayaraq cı ildə tutularaq yenidən həbs olunur azadlığa buraxıldıqdan sonra fəaliyyətini davam etdirib yığıncaqlar təşkil edirdi cu ildə isə növbəti dəfə pəhləvi savak ı tərəfindən həbs olunur ayətullah xamenei özünün beşinci dəfə həbs olunması haqqında belə yazır ci ildə iranda silahlı hərəkatın başlanacağı hiss olunurdu bu cərəyanların mənimlə əlaqədar olduğunu düşünüb mənə qarşı daha sərt mövqedə dayandılar ci ildə beşinci dəfə həbs olundum savak ın zindandakı kobud davranışları açıq aydın bunu göstərirdi ki dövlət silahlı mübarizənin islam təfəkkürünə bağlanmasından qorxur mənim tehran və məşhəddəki təbliğ və fikirlərimin bu cərəyanlardan uzaq olduğuna heç cür inanmırdılar azadlığa buraxıldıqdan sonra elmi fəaliyyətim genişlənir təfsir və məxfi keçdiyim ideoloji dərslər daha da artırdı cavan və inqilab ruhlu bu tələbələr sonradan iranın müxtəlif şəhərlərinə gedib həqiqəti camaata çatdırır onların zehinlərində islam inqilabı fikirlərini oyadırdılar bu cür fəaliyyət nəticəsində cü ilin dey ayında savak ayətullah xameneinin məşhəddəki evinə hücum edərək onun bir sıra əlyazma və qeydlərini ələ keçirib özünü isə həbs etdi bu həbs altıncı və ən ağır həbs idi ayətullah xamenei cü ilin payızına qədər polis idarəsində özü də birnəfərlik kamerada ən ağır şəraitdə saxlanıldı o bu müddət ərzində dözdüyü çətinlikləri belə izah edir yalnız o əziyyəti görənlər mənim nələr çəkdiyimi dərk edə bilərlər ayətullah xamenei azadlığa buraxıldıqdan sonra məşhəd şəhərinə qayıdaraq yenidən həmin şövq və həvəslə əvvəlki fəaliyyətini davam etdirir lakin ona sinif təşkil edib dərs deməyə imkan vermirdilər on beşillik gərgin mübarizə və mücadilədən sonra nəhayət bir gün bütün bu əziyyətlər sona çatır və zülmkar pəhləvi dövləti devrilərək iranda böyük islam inqilabı qələbə çalır islam inqilabı ərəfəsində imam xomeyninin parisdən tehrana gəlişindən bir qədər əvvəl şəhid mütəhhəri şəhid behişti haşimi rəfsəncani və b böyük şəxsiyyətlərin iştirakı ilə islam inqilabı şurası təşkil olunur ayətullah xamenei də imamın göstərişi ilə bu şuraya üzv seçilir imamın müraciəti şəhid mütəhhəri vasitəsilə ayətullah xameneiyə çatdırıldıqdan sonra o məşhəddən tehrana yola düşür seyyid əli hüseyni xamenei ci ildə əbuzər adına məsciddə çıxış edən zaman münafiqlər və düşmənlər tərəfindən ağır yaralandı bu hadisədən sonra imam xomeyni r ə onun barəsində belə buyurdu mən əziz xameneiyə təbrik deyirəm ki müharibə meydanında hərbi geyimdə arxa cəbhədə isə ruhani geyimdə bu məzlum millətə xidmətə edir allahdan sizin üçün sağlamlıq istəyirəm ki islam və müsəlmanlarına xidmətinizi davam etdirəsiniz islam inqilabının banisi imam xomeyninin cu ildə vəfatından sonra xübrəqan məclisi xübrəqan müctəhidlərdən ibarət alimlər məclisidir tərəfindən əli xamenei islam inqilabının rəhbəri seçildi vahabzadə bəxtiyar mahmud oğlu və ya zəkəriyya oğlu bəxtiyar vahabzadə cı illərdən başlayan milli azadlıq hərəkatının öncüllərindən biri idi o ci ildə yazdığı gülüstan poeması ilə iki yerə parçalanmış azərbaycanın tarixi faciəsini dilə gətirmiş rus və fars imperiyasının pəncəsi altında inləyən azərbaycan xalqının azadlıq və istiqlal uğrundakı ədalətli mübarizəsinə qoşulmuşdur bu poemaya görə ci ildə şair millətçi damğası ilə azərbaycan dövlət universitetindən çıxarılmış yalnız ildən sonra işə bərpa edilmişdir zəruri qeyd professor şirməmməd hüseynov bəxtiyar vahabzadənin işdən çıxarılmadığını bildirir bəxtiyarı işdən çıxara bilməzdilər çünki bu ciddi ajiotaja səbəb ola bilərdi məcburən onu doktorluq müdafiəsi üçün elmi məzuniyyətə göndərdilər sovet rejimində milli varlığı tapdanan hər cür məhrumiyyətlərə məruz qalan millətin dərdlərini rəmzlər və müxtəlif ədəbi üsullarla ifadə etmiş iri həcmli poemaları və pyeslərində hadisələri ya tarixə ya da başqa ölkələrə keçirərək öz millətinin dərdlərini dilə gətirmişdir birbaşa sovet diktaturasını ifşa edən əsərlərini isə şair sovet ittifaqı dağılandan sonra sandıqdan səslər başlığı altında nəşr etdirmişdir b vahabzadə dən artıq şeir kitabının monoqrafiyanın elmi publisist kitabın və yüzlərlə məqalənin eləcə də tarixi və müasir mövzuda dən artıq iri həcmli poemanın müəllifidir şairin əsərləri şeir kitabları dramları və publisistik yazıları dünyanın bir çox dillərinə o cümlədən ingilis fransız alman fars türk polyak ispan macar keçmiş sovetlər birliyi xalqlarının dillərinə tərcümə edilmişdir xalqı oyandırmaq məqsədiylə əsərlərini qələmə alan bəxtiyar vahabzadə şeirlərində vətən millət ailə təbiət dil azadlıq həsrəti kimi mövzuları ən güclü və dərin məzmunlarla izah etmişdir vahabzadənin şeirlərinə baxdığımızda gözə dəyən ilk mövzu vətən sevgisi olmaqdadır şarin ən məşhur əsərləri isə allah və vətəndir türkiyənin adana şəhərində bəxtiyar vahabzadə adına sosial elmlər liseyi var adına bakı şəhərinin yasamal rayonunda küçə var cabir mirzəbəy oğlu novruzov cabir novruz azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi azərbaycan respublikasının xalq şairi cabir novruz cü il mart ayının də xızı rayonunun upa kəndində anadan olmuşdur o orta məktəbi bitirdikdən sonra m ə sabir adına bakı pedaqoji texnikumunda təhsil almış və ci ildə azərbaycan dövlət universiteti nin jurnalistika fakültəsinə daxil olmuşdur bir il sonra azərbaycan yazıçılar ittifaqının tövsiyəsi ilə təhsilini davam etdirmək üçün moskvaya maksim qorki adına ədəbiyyat institutuna göndərilmiş və ci ildə oranı bitirmişdir cabir novruzun poeziyası xx əsr azərbaycan ədəbiyyatının parlaq səhifələrindən birini təşkil edir onun əsərlərində milli irsimizin zəngin ənənələri müasir ədəbi cərəyanların tələbləri ilə üzvi şəkildə birləşir ədəbiyyat aləminə gəldiyi ilk illərdən şair yüksək bəşəri mənəvi dəyərləri tərənnüm edən şeirləri ilə oxucuların dərin məhəbbətini qazanmışdır onun qələmindən çıxan lirik poeziya nümunələri və epik lövhəli əsərlər bədii səviyyəsi mövzu rəngarəngliyi ilə seçilir şairin yüksək mənəviyyata səsləyən yaradıcılığı və vətəndaş ruhunun hakim olduğu olduğu poeziyası öz dilinin bədii gözəlliyi və rəvanlığı ilə səciyyələnir onun sözlərinə bəstələnmiş çoxsaylı mahnılar musiqisevərlər tərəfindən həmişə böyük rəğbət və sevinclə qarşılanmışdır cabir novruz yaradıcılığı vətənpərvərlik və mübarizlik ruhunun aşılanmasına mühüm xidmətlər göstərmişdir vəğənin taleyi üçün narahatlıq hissinin xas olduğu cabir novruz poeziyasının başlıca mövzuları azərbaycançalıq ideyaları ilə sıx bağlı olmuşdur şairin poetik təfəkkürü onun lirikasının tarixiliyini qüvvətləndirmiş və bu poeziyanı daha həyati etmişdir şairin əsərləri dünyanın müxtəlif xalqlarının dillərinə tərcümə edilərək nəşr olunmuşdur onun bədii tərcümələri sayəsində isə azərbaycan oxucusu dünya poeziyasının bir sıra qiymətli nümunələri ilə tanış olmaq imkanı qazanmışdır cabir novruzun ictimai fəaliyyəti də zəngin olmuşdur o həyatının bütün mərhələlərində azərbaycanda gedən ictimai siyasi proseslərin həmişə fəal iştirakçısı olmuş xalqımızın həyatında baş verən təleyüklü hadisələrə düzgün qiymət verməsində əsl vətəndaşlıq mövqeyi nümayiş etdirmişdir şairin ədəbi və ictimai fəaliyyəti yüksək qiymətləndirilmişdir o azərbaycan ssr əməkdar incəsənət xadimi azərbaycan respublikasının xalq şairi fəxri adlarına dövlət mükafatına orden və medallara layiq görülmüşdür cabir novruz ci ildə azərbaycan milli məclisinin deputatı seçilmişdir azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi əməkdar incəsənət xadimi azərbaycan respublikası prezidentinin fərdi təqaüdçüsü xalq şairi cabir mirzəbəy oğlu novruzov cabir novruz ci il dekabrın də ömrünün ci ilində vəfat etmişdir xəlil rza ulutürk azərbaycanlı şair tənqidçi ədəbiyyatşünas tərcüməçi cü ildən rliyinin üzvü filologiya elmləri doktoru azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi m f axundov adına ədəbi mükafat laureatı azərbaycan respublikasının xalq şairi ölümündən sonra istiqlal ordeni ilə təltif olunub xəlil rza ulutürk oktyabr ci ildə salyanda anadan olmuşdur saylı şəhər orta məktəbində təhsil almışdır salyan şəhər kitabxanasının ədəbiyyat dərnəyinin üzvü olmuşdur ci ildə abşeron adlı ilk şeirini yazmışdır cü illərdə adu nun filologiya fakültəsinin jurnalistlika şöbəsində təhsil almışdır xəlil rza azərbaycan dilinin saflığı əcnəbi dilin təsirinə məruz qalmaması üçün özünəməxsus mübarizə yolu da seçmişdi harada olursa olsun doğma dilində təmiz danışmayan müsahibindən eşitdiyi hər yabançı kəlmə üçün qəpik cərimə tələb edər danışığından məmnun qaldığı soydaşlarını bir manat məbləğində mükafatlandırardı beləliklə o müasirlərinin diqqətini ana dilinin safhğını qorumağa cəlb etməyə digər tərəfdən ruslaşdırma siyasətinə qarşı mübarizə aparmağa çalışardı əlbəttə bütün bunlar dövlətin hakim dairələrinin nəzər diqqətindən yayınımr çox çəkmir ki onun ictimai pedaqoji fəaliyyəti məhdudlaşdırılır bilik cəmiyyəti yolu ilə azərbaycan rayonlarına göndərilməsi qadağan olunur şair sabir rüstəmxanlı yazır xəlil rza azərbaycan dövlət pedaqoji institutundan uzaqlaşdırılır onu azərbaycan milli elmlər akademiyasının nizami adına ədəbiyyat institutuna dəvət edirlər burada xəlil rza bütün qüvvəsini elmi tədqiqat işinə və bədii yaradıcılığa həsr edir azərbaycan özbək ədəbi əlaqələri maqsud şeyxzadənin həyat və yaradıcılığı haqqında monoqrafık əsərlər üzərində çalışır buna baxmayaraq xəlil rza yenə də şübhəli şəxs kimi təqib olunur onun imkanlarını məhdudlaşdırır təhlükəli ictimai mübarizə yolundan çəkindirməyə çalışırlar xəlil rza ulutürkün atası rza ulutürkdür azərbaycanın milli qəhrəmanı qarabağ müharibəsi şəhidi təbriz xəlilbəylinin atasıdır son günlərini yaşayan sovet imperiyası ömrünü uzatmaq üçün cı ilin yanvarında azərbaycanın paytaxtı bakıda dinc əhaliyə vəhşicəsinə divan tutdu bu qətliam soyqırım siyasəti qorbaçovun və onun əlaltılarının iradəsi ilə icra edilirdi bütün dünyanın açıq fikirli adamları bu aksiyanı bəşər tarixində misli görünməmiş qətliamı lənətlə qarşıladılar sovet ordusu tərkibində zirehli tanklarla hərbi gəmilər və müasir silah növləri ilə yaraqlanıb xüsusi tapşırıqla bakını gülləbaran edənlərin törətdiyi cinayətlər xəlil rzanı sarsıtmışdı o bütün qüvvəsi ilə gecə gündüz dinclik bilmədən ürəyini məşələ çevirib xalqı düşmənlərə qarşı mübarizəyə səsləyirdi xarici ölkə jurnalistlərinə verdiyi müsahibələrdə yanvar hadisələrini qorbaçovun və onun əlaltılarının qanlı əməllərini dünya ictimaiyyətinə çatdırmağa çalışırdı xəlil rza cı il yanvarın dək illik ədəbi bədii yaradıcılığı dövründə öz əsərlərini xəlil xəlilov xəlil xəlilbəyli xəlil odsevər xəlil rza təxəllüsləri ilə çap etdirmişdi xəlil rza ulutürk təxəllüsü isə şairin keçdiyi mübarizə yolunun ədəbi mənəvi axtarışlarının məntiqi nəticəsi idi şair ömrünün son illərində dörd il beş ay gün cü il iyun ayının iyirmi ikisinədək dünyasını dəyişən günədək yazdığı şerlərdə və nəşr etdirdiyi kitablarda xəlil rza ulutürk imzasını qoymuşdur şairin vəfatından sonra onun ömür gün yoldaşı vəfadar firəngiz xanım xx əsrin axırlarından bu günədək xəlil rzanın şerlərini gündəliklərini və tərcümələrini sahmana salıb sanballı kitab halında xəlil rza ulutürk imzası ilə nəşr etdirməkdədir o xəlil rzanın yarımçıq işlərini işıq üzü görməyən küll halında qalmış əsərlərini nəşr etdirməklə onunla nəfəs alır onu yaşadır onu ölməzliyə əbədiyyətə qovuşdurur lefortovo həbsxanasında şəkər xəstəliyi olan xəlil rzanın səhhəti pozulmuşdu cı il oktyabrın da yatab qatarında moskvadan bakıya gətirilən xəlil rza bir ay davam edən məhkəmə prosesindən sonra azadlığa buraxıldı azərbaycan respublikasının prezidenti heydər əliyevin fransaya rəsmi səfəri zamanı xəlil rza və firəngiz xanım da nümayəndə heyətinin tərkibinə daxil edilmişdi bu tarixi səfər xəlil rzanın son səfəri oldu fransa səfərindən sonra tez tez ön cəbhə bölgələrində məktəb və mədəniyyət ocaqlarında görüşlərdə çıxışlar edib şerlər oxuması narahat həyat tərzi yaradıcılıqla ciddi məşğul olması onu haldan salıb vəziyyətini ağırlaşdırdı cü il iyunun də bədii yaradıcılığının barlı bəhərli çağında şairin vətən eşqi xalq məhəbbəti ilə çırpınan ürəyi döyünməkdən qaldı xəlil rza ulutürk fəxri xiyabanda dəfn olundu onun məzari üstündə şairin əzəmətli heykəli yüksəldildi azərbaycan xalqının milli mübarizəsində xüsusi xidmətlərinə görə xalq şairi xəlil rza ulutürk ölümündən sonra istiqlal ordeni ilə təltif edildi xəlil rza seçilmiş əsərləri iki cilddə şərq qərb xəlil rza seçmələr bakı kitab klubu fikrət göyüş oğlu qocayev fikrət qoca azərbaycan şairi azərbaycan yazıçılar birliyinin birinci katibi azərbaycan respublikasınının xalq şairi azərbaycan respublikasının dövlət mükafatı laureatı fikrət qoca ci il avqustun də ağdaş rayonunun kotanarx kəndində anadan olmuşdur cü ildə moskvada maksim qorki adına ədəbiyyat institutunu bitirmişdir əsərləri cı ildən mətbuatda çap edilir azərbaycan radio və televiziya verilişləri komitəsində azərbaycan gəncləri qəzetində azərbaycan jurnalında fəaliyyət göstərmiş azərbaycan yazıçılar birliyinin beynəlxalq əlaqələr üzrə məsul katibi olmuşdur ci ildən qobustan incəsənət toplusunun baş redaktorudur ci ildən azərbaycan yazıçılar birliyinin birinci katibidir çap etdirdiyi şeir kitablarında vətən məhəbbəti vətənpərvərlik duyğuları insan və zaman haqqında düşüncələri öz əksini tapmışdır dünyanın bir çox ölkəsində yaradıcılıq səfərlərində olmuş həmin ölkələrə gedən milli azadlıq hərəkatlarına şeirlər həsr etmiş o cümlədən kubanın azadlıq mübarizi ernesto çe gevara ünvansız məktublar qvineya bisaunun azadlıq hərəkatı xadimi amilkar kabral amilkar kabral filippinin milli qəhrəmanı xose risal xose risal vyetnamlı gənc li vi tom li vi tom və b haqqında poemalar yazmışdır cı illərdə yazdığı oddan keçənlər insan səviyyəsi adi həqiqətlər və s poemalarında azərbaycanda gedən azadlıq mübarizəsindən bəhs olunur onun bir sıra nəsr əsərləri də var ölüm ayrılıq deyil hələlik qiyamətədək povestlərində cı ilin yanvar hadisələri əksini tapmışdır mixail lermontov taras şevçenko eduard mejelaytis i volker x risal i taufer və b ndan tərcümələri var əsərləri bir sıra xarici dillərə tərcümə olunmuşdur şeirlərinə musiqi bəstələnmişdir anacan dostum evlənir könlüm günay gəl ey səhər çiçək tapa bilmədim gecə yaman uzundur payız gəldi və s gənclərin qəhrəmanlıq və fədakarlığından bəhs edən təkərlər geri fırlanır yaralı çiçəklər və rəssam düşünür poemalarına görə cı ildə azərbaycan komsomolu mükafatına cı illər yaradıcılığına görə humay mükafatına layiq görülmüşdür azərbaycan respublikasının şöhrət ordeni ilə təltif olunmuşdur elçin tam adı elçin ilyas oğlu əfəndiyev azərbaycan yazıçısı nasir dramaturq tənqidçi ədəbiyyatşünas azərbaycan yazıçılar birliyinin üzvü filologiya elmləri doktoru professor azərbaycan respublikasının xalq yazıçısı istiqlal ordenli azərbaycan respublikası baş nazirinin keçmiş müavini elçin əfəndiyev may cü ildə bakı şəhərində xx əsr azərbaycan ədəbiyyatının böyük nümayəndələrindən biri azərbaycanın xalq yazıçısı ilyas əfəndiyevin ailəsində dünyaya gəlib uşaqlıq çağlarından etibarən ədəbi mühitin içində kitabların əhatəsində olub bir tərəfdən milli ədəbiyyat folklor o biri tərəfdən isə dünya ədəbiyyatı elçinin daimi mütaliəsinin əsasına çevrilib o nə zaman yazmağa başlayıb bu suala elçin özü belə cavab verir özümü xatırladığım zamandan hələ yazıb oxumağı bacarmırdım amma özümdən cürbəcür əhvalatlar uydurub danışırdım ilk hekayəsi yaşı olarkən cu ildə azərbaycan gəncləri qəzetində dərc olunub bakı şəhərində orta məktəbi bakı dövlət universitetinin filologiya fakültəsini azərbaycan elmlər akademiyası nizami adına ədəbiyyat institutunun ədəbiyyat nəzəriyyəsi üzrə aspiranturasını bitirib azərbaycan bədii nəsri ədəbi tənqiddə mövzusunda namizədlik ədəbiyyatda tarix və müasirlik problemi mövzusunda doktorluq dissertasiyalarını müdafiə edib min gecədən biri adlı ilk hekayələr kitabı ci ildə çapdan çıxıb bundan sonra elçinin dünyanın müxtəlif dillərində ə yaxın kitabı nəşr olunub əsərləri ingilis rus fransız alman ispan türk macar bolqar ərəb fars çin çex slovak polyak xorvat gürcü litva moldovan türkmən özbək qazax tacik serb və sairə dillərə tərcümə edilib kitablarının ümumi tirajı milyondan çoxdur elçin abş da rusiyada fransada türkiyədə almaniyada hollandiyada çində belçikada ispaniyada yunanıstanda lüksemburqda isveçdə isveçrədə danimarkada ukraynada polşada özbəkistanda çexoslovakiyada yuqoslaviyada bolqarıstanda iraqda avstriyada qazaxıstanda iranda qanada səudiyyə ərəbistanında rumıniyada macarıstanda gürcüstanda tunisdə pakistanda və digər ölkələrdə müxtəlif elmi ədəbi ictimai siyasi konfranslarda simpoziumlarda qurultaylarda görüşlərdə rəsmi dövlət danışıqlarında iştirak edib azərbaycan ssr ali sovetinin deputatı olub hazırda azərbaycan respublikası baş nazirinin müavini eləcə də xarici ölkələrlə mədəni əlaqələr cəmiyyəti vətən cəmiyyətinin sədri vəzifələrində çalışır bakı dövlət universitetinin professorudur bir sıra dövlət komissiyalarının sədri nüfuzlu azərbaycan və beynəlxalq ədəbi ictimai qurumların üzvüdür azərbaycan respublikasının prezidenti yanında təhsil üzrə komissiyanın üzvüdür elçinin cəhənnəm sakinləri pyesinin motivləri əsasında londondakı st james teatrında gecə yarısı musiqili tamaşası hazırlanmışdır cəfərzadə əzizə məmməd qızı yazıçı ədəbiyyatşünas ictimai xadim filologiya elmləri doktoru professor cı ildən azərbaycan yazıçılar birliyinin üzvü ədəbi fəaliyyətə yaşında başlamış və əzrayıl adlı ilk hekayəsini ci ildə ədəbiyyat qəzetində çap etdirmişdir ilk kitabı ci ildə çap edilmiş lakin moskvanın xüsusi qərarı ilə satışa çıxmamışdan əvvəl qadağan olunub yandırılmışdır əzizə xanımın nəsr əsərləri əsasən tarixi roman janrında yazılmışdır o müasir azərbaycan nəsr tarixində bu janrı yenidən həyata gətirmişdir onun bu qəbildən yazdığı əsərləri aşağıdakılardır yazıçının sahibsiz ev əllərini mənə ver sənsən ümidim xəyalım mənim kimi bir sıra povestlərinin mövzusu müasir həyatdan götürülmüşdür əzizə cəfərzadə eyni zamanda bir tədqiqatçı alim kimi azərbaycan elmi qarşısında təqdirəlayiq xidmətlər göstərmişdir onun klassik azərbaycan ədəbiyyatının xüsusilə də şifahi ədəbi irsimizin öyrənilməsi sahəsində gərgin elmi axtarişlarının bəhrəsi olan əsərlər həmişə elmi ictimaiyyətin marağına səbəb olmuşdur əzizə xanımın elmi tədqiqatları onun ədəbi yaradıcılığına da güclü təsir göstərmiş və yazıçının əsərlərini azərbaycan dilinin saflığı və təmizliyi uğrunda mübarizənin bariz nümunəsinə çevirmişdir əzizə xanım ədəbi və elmi yaradıcılığı pedaqoji fəaliyyətlə uğurlu bir şəkildə əlaqələndirməyi bacarırdı elmi tədqiqatçı kimi bir sıra aşıq və şairlərin əsərlərini toplayıb çap etdirmişdir ki bunlara fatma xanım kəminə könül çırpıntıları azərbaycanın aşıq və şair qadınları azərbaycanın şair və aşıq qadınları ii nəşr şirvanın üç şairi mücrüm kərim vardani sünbülstan abdulla padarlı seçilmiş əsərləri hər budaqdan bir yarpaq daxildir onun bir çox toplayib çap etdirdiyi əsərlərin əsas hissəsini ana və qadın mövzusu təşkil edir ki bunlar da əzizə xanıma romanlarından az şöhrət gətirməmişdir bu kitablar vasitəsi ilə o ta qədim dövrlərdən azərbaycanda yüksək poetik səviyyəli yazılı və şifahi qadın yaradıcılığının mövcud olduğunu və dünya ədəbiyyatında öndər olduğunu sübut etmişdir bu əsərlərlə yanaşı onun yüzlərlə məqalə oçerk elmi tədqiqat və publisistik məqalələri dövrü mətbuatda çap edilmişdir o natavan adli kinossenari çoxlu sayda radio televiziya pyesləri xatirat və saysız hesabsız bayatı yazmışdır əzizə xanım folklorumuzun vurğunu idi bayatı düşüncələrim xızır nəbi novruz və başqa azərbaycan adət ənənələri etnoqrafiyası ilə bağlı yazıları televiziya radioda çıxışları onu xalqın sevimlisi etmişdir bir çox xarici ölkələrdə o cümlədən yuqoslaviya suriya kipr hindistan sinqapur malaziya israil iraq və türkiyədə beynəlxalq əhəmiyyətli tədbirlərin iştirakçısı olmuşdur bu ölkələrin kitabxanalarından tarixi əsərlərlə bağlı məlumatlar toplamış və səyahət gündəlikləri yazmışdır bunlardan birində cı illərdə həyat yoldaşının işi ilə bağlı qanaya səfərinin gündəlikləri qızıl sahilə səyahət xatiratını yazmasıdir əzizə xanım bir sıra xarici müəlliflərin o cümlədən s smirnovun brest qalası ş rəşidovun güclü dalğa a lixanovun mənim generalım ə kabaklənin əjdaha daşı s çokumun bizim diyar və sair əsərləri azərbaycan dilinə tərcümə etmiş bir çox kitabın redaktoru olmuşdur onun əsərləri də bir sıra xarici dillərə o cümlədən rus fars tacik ərəb qazax və sair tərcümə edilib xaricdə nəşr edilmişdir fasiləsiz olaraq televiziya və radioda müxtəlif mövzularda çıxışlar etmiş televiziyada klassik irsimizdən aşıq pəri və sair çoxsayı proqramların müəllifi və aparıcısı olmuşdur bu verilişlər vasitəsi ilə xalqa azərbaycan klassik və müasir ədəbi irsini təbliğ etmişdir bununla yanaşı o radioda cənubi azərbaycan üçün verilən proqramların və ana radio jurnalının uzun illər daimi iştirakçısı olmuşdur əzizə cəfərzadənin azərbaycan elmi və ədəbiyyatı qarşısında göstərdiyi xidmətlər yüksək qiymətləndirilmişdir o dönə dönə müxtəlif fəxri fərmanlar xalqlar dostluğu ordeni və müstəqil azərbaycanın ali mükafatı şöhrət ordeni ilə təltif edilmişdir azərbaycan respublikası prezidentinin fərdi təqaüdçüsü idi azərtelefilm birliyi onun həyat və yaradıcılığı haqqında telefilm çəkmişdir əzizə xanımın ən böyük mükafatı isə xalqın ona qarşı olan böyük məhəbbəti idi bu sevginin məntiqi nəticəsi kimi o ci ildə azərbaycan anası və xalq yazıçısı kimi yüksək adlara layiq görülmüşdür əzizə cəfərzadə cü il sentyabrın də ömrünün ci ilində uzun sürən ağır xəstəlikdən sonra haqqın dərgahına qovuşmuşdu və vəsiyyətinə əsasən hacıqabul rayonunun tağılı kəndində valideynləri həyat yoldaşı və qardaşları ilə bir məzarlıqda dəfn edilmişdir əsl ismət timsalı olan sürəyya xanımın gözəl qızı nisəbəyimin yad ellərə düşməkdənsə övladı ilə birlikdə od içində yanması xalqın sonsuz qəzəbindən xəbər verir romanda təsvir olunan hadisələr əsasən qədim şamaxıda cərəyan edir xviii əsrdə artıq böyük ticarət mərkəzi olan şamaxı həm də elm mədəniyyət və memarlıq sahəsində böyük müvəffəqiyyət qazanmışdır sonralar nadir şahın şirvana hücumu şamaxını bərbad vəziyyətə salmışdır bir müddət istiqlaliyyət qazana bilməyən şirvan türkiyə soltanlığının əlinə keçmiş beləliklə zaqafqaziyada iran və türkiyəyə qarşı münasibətinin kəskinləşməsi rusiyaya tərəf meylin yaranmasına səbəb olmuşdur belə ziddiyyətli bir dövrdə şirvanda yaşayıb yaradan nişat şirvani zülali ağa məsih şirvani raci şirvanlı rəşid və digər şairlər özlərini bu mübarizələrə həsr etmiş hamısı vətəndən didərgin düşmüşdür əsərin süjet xətti dediyimiz tarixi hadisələrə uyğun inkişaf etsə də bəzi tarixi şəxsiyyətlərin adları olduğu kimi saxlanılsa da müəllifin hadisələrə qabarıq münasibəti aydın nəzərə çarpır əslində belə romanda bu iki cəhət gözlənilmiş biri digərini tamamlamışdır xüsusən nişat şirvaninin qəzəllərinin təsiri maro əhvalatı onların məhəbbətlərinə inamı daha da gücləndirmişdir əsərdə təsvir edilən əsgər bəy və şəbnəm yazıçı tərəfindən çox xarakterik təsvir edilmişdir feodalizmin nümayəndələri olan bu bacı qardaşın xarakterləri psixoloji vəziyyətləri ilə qarşılaşdırılmışdır belə halda oxucu şəbnəmə qarşı rəğbət hissi ilə yanaşır müəllif əsgər bəyin də ziddiyyətli xarakterini çox böyük ustalıqla qələmə almışdır zahirdə türkiyə soltanının şamaxıdakı hakimi ehsan bəyin ən yaxın adamı olan əsgər bəy daxilən müstəqil hakimiyyətə can atır nişatın qardaşları qələmşah və ələmşahın rəhbərliyi ilə baş verən el üsyanına qoşulur və son halda üsyana xəyanət edir onun xarakterindəki bu ziddiyyətlər yazıçı tərəfindən məharətlə işlənmişdir mövti cismani ilə sanma mənim ölməyimi seyyida ölmərəm aləmdə səsim var mənim yazıçı romanı əvvəlcə məhəbbət günahdırmı adlandırmağı düşünsə də ancaq əsərin nəşri  zamanı dəyişməyi münasib bilmişdir bu şübhəsiz ki romanın ictimai məzmunu ilə əlaqədardır seyid əzimin ailə qurması və həyat yoldaşı ceyrana olna münasibəti mehribanlığı və şəfqəti də əsərdə geniş təsvir olunmuşdur seyid əzimin dünayaya göz açan uşaqlarına verdiyi adlarda insanlar arasında etiraz yaradır uşaqlara aişə ömər adlarının qoyulmasını avam camaat qəbul etmək istəmir seyid övladlarına bu adlar qoyula bilməz deyirlər bütün bunlar yazıçının mühitin xüsusiyyətlərini cizgilərini vermək üçün istifadə etdiyi xırda detallardır seyid əzim şirvaninin maarif və məktəb yolunda apardığı mübarizələr əsərin əsasını təşkil edir xalqın övladlarının savadsız və cahil qalmasına şair dözə bilmir uşaqlar mollaxanalarda mədrəsələrdə illərlə çərəkəni öyrənir və quranı oxumağı öyrənirlər və bundan savayı heç nə bilmirlər bu seyid əzimi narahat edir çünki o uşaqlar sadəcə cahil olaraq yetişirlər onlar quranı oxumağı öyrənsələrdə mahiyyətini dərk etmirlər insanlar kordurlar bu mühitdə sadəcə mollaların dediklərinə inanırlar bunun mahiyyətini dərk etmirlər sözdə dindar müsəlman olsalarda dinlərindən belə xəbərləri yoxdur və mollalar tərəfindən aldadılırlar bütün bunlar əzimin ürəyini parçalayır o xalqını belə avam görmək istəmir insanları mədəni savadlı həm dünyəvi elmlərə yiyələnmiş həm də dininin mahiyətini dərk etmiş görmək istəyir bir para mollalar var ki onlar xalqın hər zaman avam olmasını istəyirlər avam insanları oyatmağa çalışanları isə qəbul etmirlər seyid əzimin də yaratdığı məktəb bu şəkildə fitnəkar mollaların dindən xəbəri olmayan möminlərin hədəfinə çevrilir qapaqlılar məşədi alışlar və qurbanqulular onu əzmək  üçün əllərindən gələni edirlər bu kütlə heç cür maarifi məktəbi mədəniyyəti irəliyə atılmış heç bir addımı qəbul etmək istəmirlər dar çərçivənin qapaqlıları cahil kütlənin söz keçirəni olmaqda davam etmək istəyirlər seyid əzimə qarşı avam camaatın isə münasibəti bir tərəfli deyil onu bir tərəfdən seyid peyğəmbər övladı bilirlər haqqında eşidilənlər və danışdıqlarını eşidən də isə ziddiyyətlər içində qalırlar bütün bunlara baxmayaraq seyid əzim çalışır bilir ki bu gün olmasa da bir gün mütləq onun da xalqı tərəqqi edəcək istedadlar musiqi şeir sənət torpağı olan şamaxı bir gün sənətkarlara da öz qucağını açacaq uşaqlar dünyadan xəbərli savadlı olacaqlar buna inanaraq seyid əzim bir an belə mübarizəsindən qalmır o uşaqları ac qaldıqda belə yenə də yalnız özünü düşünmür qapıya gələnləri əliboş yola salmır əlində olanını yarı bölür əsərin sonlarında artıq görürük ki seyid əzim qocalmışdır xalqın dərdi seyid əzimi qocaltmışdır şəhərə yeni təyin olunan axundun gəlişini fürsət bilən qapaqlılar məşədi alışlar hücuma keçirlər hərəsi bir yandan seyid əzimin şeirini deyərək onun kafirliyini isbatlamağa çalışır onlar şeirləri əzbər bilirlər bütün bunlar qoca şairə pis təsir edir şair bir müddət xəstə yatdıqdan sonra dünyasını dəyişir amma köçən çairin cismidir ruhu hər zaman xalqı ilədir seyid əzimin səsi aləmdə hələ də yaşayır əzizə cəfərzadənin bakı romanı şah ismayıl mövzusunda yazılmış ilk tarixi romandır bundan sonra fərman kərimzadə xudafərin körpüsü əlisa nicatın qızılbaşlar romanları səfəvilərin hakimiyyəti və o dövrdə baş verən tarix hadisələr eləcə də şah ismayıl xətai şəxsiyyəti sərkərdəliyi ön plana çıxıb əzizə cəfərzadə bakı romanı şah ismayılın bütün həyatı deyil əsasən ci ilə qədər olan tarixi hadisələr izlənir əslində şah ismayıl xətai mövzusuna dönüşün əsasını əzizə cəfərzadə bu əsəri ilə qoyduğunu demək olar yazıçı bu əsərində şah ismayılın şirvanşah fərrux yassar ilə apardığı mübarizə və bakını ələ keçirməsihadisəsi üzərində dayanır bu tarixi roman çoxfəsilli olmamış cəmi üç fəsildə bakı qanlı qadalı illər hökmdarın şair ürəyi verilmişdir romanın baş qəhrəmanının şah ismayıl xətai olması yazıçıya həmin dövrün hadisələrinə nəzər salmağa imkan verir romanda şah ismayıl həm bir şah həm şair həm də bir səyyah kimi təsvir edilir yazıçı şah ismayıl obrazını həm vətəninin mövcud vəziyətini təsvir edir həm də onu xalqının vətəninin gələcəyini düşünən sərkərdə və bir şah olaraq təsvir edir burada şah ismayılın uşaqlığı taxta çıxması şair kimi fəaliyyəti təsvir olunmuşdur bu romanda əzizə cəfərzadə birtərəflilik göstərmir obrazı təsvir edərkən onun üstün xüsusiyyətləri ilə yanaşı qüsurlarını da göstərir həmçinin şah ismayılın milli şüurunu vətənpərvərlik duyğularını da göstərmişdir romanda şah ismayıl azərbaycan hökmdarı azərbaycan dövlətinin yaradıcısı kimi səciyələndirilir romana nəzər saldıqda görürük ki burada şah ismayılın uşaqlığı xatırlanır və uşaqlıq dövründə belə şah ismayıl təmkinli geniş dünyagörüşlü açıq fikirli gözüaçıq bir uşaqdır uşaqlığından o hökmdar kimi yetişdirilmiş və ona hökmdar şeyx kimi münasibərt göstərilmişdir onun yaçı ona olan münasibətə zərrə qədər də təsir göstərə bilmir şah ismayıl   səfərə çıxması və kürü necə mərdliklə keçməsi qoşunu öz arxası ilə aparması şeirlərinin qoşunda ruh yüksəkliyi yaratması romanda geniş əksini tapmışdır romanda şah ismayıl obrazı ilə yanaşı hakim mirzəli bəhram qazi bibixanım sultanım aytəkin rəhim bəy ibrahim və başqa surətlərdə yaradılmışdır əsərdə yazıçı oxucuya belə müraciət edir əziz oxucu bu böyük mübarizə meydanında sən bibixanım sultanım aytəkin ibrahim və o vaxtlar şeyx oğlu şah kimi tanınan şah ismayıl xətai ilə görüşürsən bu görüşdə bibixanım sultanım aytəkin və ibrahim hərəsi öz anlayışınca şiəlik təriqətinin başçısı on dörd ildə on dörd əyalət fəth etmiş sərkərdə hökmdar və ən incə məhəbbət qəzəlləri qoşmuş dəhnamə müəllifi şair xətaini dərk etməyə çalışacaq romanın epiloqunda şah ismayıl şəxsiyyətinin və mübarizəsinin simvolu kimi dil qeyrət və vətən sevgisi göstərilmişdir roman bu cümlə ilə bitir sizə üç əmanət qoyub ərən babalar dilimiz qeyrətimiz vətənimiz can sizin can onlar əmanəti onu da qeyd edək ki şah ismayılın dilindən deyilən bu sözlər əzizə cəfərzadənin məzar daşına da yazılmışdır sizə vəsiyyətim dilimizi qeyrətimizi vətənimizi qoruyun fərman kərimzadə xudafərin körpüsü romanını yazarkən ilk dəfə idi ki belə bir mövzu haqqında düşünürdü burada şah ismayılın uşaqlılq illərini hakimiyyət başına keçməzdən əvvəlki dövrü təsvir etməklə onun mühitinə nəzər salır mövcud ictimai siyasi mühiti canlandırmağa çalışır yazıçı buna nail olur burada şah ismayıl obrazı tarixi həqiqətə uyöun olaraq işlənib o bir sərkərdə dövlət adamı olmaqla yanaşı həm də bir xalq el adamıdır o düşüncə arzu və istəklərilə yalnız özünü deyil bütün azərbaycan xalqını təmsil edir ona görə də yazıçı onu daim xalqla birgə təsvir edir şah ismayılın apardığı mübarizə şəxsi mübarizə deyil xalqın mübarizəsidir əlisa nicatın qızılbaşlar romanında isə şah ismayılın ayrı ayrı döyüş səhnələrindən danışılır və onun vətən xalq yolunda atdığı addımlardan bəhs edilir onun əsas qayəsi azərbaycanda ağalıq edən yadları burdan çıxarmaq azərbaycan torpağında hökmdarın bir azərbaycanlı olmasını təmin etməkdən ibarət olmuşdur yazıçı şah ismayılı xalqın məhəbbətini rəğbətini qazanan azərbaycanın vahidliyini düşünən və bunu həyata keçirən bir qəhrəman sərkərdədir bəzən onun vətən haqqında düşüncələri roman qəhrəmanlığından çıxaraq dramaturgiya qəhrəmanlığına çevrilir vətən vətən vətən sən nə qədər əziz və gözəlsən and içirəm nə qədər ki sağam sənin qızıl torpaqların tapdaq altında qalmayacaq şah ismayıl obrazı bir neçə yazıçı tərəfindən yaradılmasına baxmayaraq onun mükəmməl obrazının yaradılmasını demək çətindir dövr ziddiyyətli və çətin olduğu kimi ona yanaşmalarda müxtəlif və ziddiyyətlidir əsərdə zeynalabdin şirvaninin atası isgəndər anası şirinbəyim qardaşı məhəmmədəli obrazları da yaradılmışdır atası çox ciddi zəhmli dininə çox bağlı biri kimi təsvir olunur anası isə çox mülayim mehriban bir qadındır eyni zamanda süheyla altıntelli ömür bəy vəliəhd erkin və başqalarının obrazları yaradılmışdır əsərdə ci illərdə riyazüs səyahə cı ildə hədayiqüs səyahə ci ildə isə bustanüs səyahə kəşfül maarif kimi əsərlərini yazması haqqında da məlumat yer almışdır biz görürük ki yazıçı əsəri yazarkən də bu əsərlərdən istifadə etmiş şirvaninin öz əsərlərindəki məlumatlara istinad edərək gözəl bir əsər meydana gətirmişdir mingəçevir azərbaycanın əhali sayı etibarı ilə dördüncü böyük şəhəridir fevral cü ildə respublika tabeli şəhər kateqoriyasına keçmişdir kür çayının sahillərində yerləşir mingəçevir şəhəri şərq cənub və qərb tərəfdən yevlax rayonu şimaldan isə mingəçevir su anbarı ilə həmsərhəddir mərhum akademik ziya bünyadov mingəçevir adını cu ildə xilafətə qarşı çıxmış babək üsyanını yatırmaq üçün azərbaycana göndərilmiş ərəb sərkərdəsi mingəçevir əl fərqaninin adı ilə bağlayır ehtimallardan biri də toponimin min gəl çevril olmasıdır rayon gözəl olsa da burada yaşamaq qorxulu idi gur və sərt axan kür çayı tez tez məcrasından çıxaraq böyük tələfatlar törədirdi qayığa min gəl amma burada yaşama çevril get professor t hacıyev azərbaycanın qədim dövləti midiyanın mannanın xarabalıqları üzərində məhz onun əsasında yarandığını qeyd edir t hacıyevin fikrincə albanların mik tayfası qədim mak manq manna tayfa birliyinin davamıdır mik sözü mak sözünün fonetik variantıdır və bu sözün əsli ehtimal ki minq şəklində olmuşdur ona görə də t hacıyev manna sözünün mənbələrdə göstərilən minni variantını mingi minqe şəklində görməyi doğru sayır və mingəçevir adının minki və savir tayfa adlarının birləşməsindən yarandığını bildirir minkisavir minkicavir mingəçevir savirlər tarixən qafqazda yaşamış və azərbaycan xalqının soykökündə iştirak etmiş qədim türk tayfasıdır tanınmış alim əjdər fərzəli qorqud bu yerlərin qədim yaşayış məskəni sevit torpağı mingəsi adını daşıdığını bildirir mingə qədim türk qəbiləsinin adı olub ehtimal edilir ki sevit mingə adı zaman keçdikdə mingə sevit nəhayət bu günkü mingəçevir şəklinə düşmüşdür mingəçevir ərazisi yaşayış məntəqəsi kimi çox çox qədimdir min il bundan əvvəl mingəçevirdə kiçik rayon kimi qaynar həyat mövcud olmuşdur yerli əhali əkinçilik sənətkarlıq balıqçılıq atçılıq və s sahələrlə məşğul olaraq özlərinin maddi və mənəvi aləmini yaratmışlar sonra gələn minilliklərdə xüsusilə antik dövrdə də ulularımız özlərinin alban tarixi və mədəniyyətini ədəbiyyatını yaratmışlar bu baxımdan mingəçevirdə tapılan maddi mədəniyyət qalıqlarından alban yazıları və kitabə mingəçevir sudağılan epitafiyası böyük əhəmiyyət daşıyır bu ərazidə yaşayış hələ e ə iii minillikdə mövcud olmuşdur arxeoloji qazıntılar sübut edir ki burda yaşayan insanlar böyük rayon mədəniyyətinə malik olublar tapılan yunan roma və arşap pulları sübut edir ki burda ticarət inkişaf edibmiş türk səyyahı övliya çələbinin səyahət əsərində mingəçevirin kür çayının sağ sahilindəki hissəsində olan yaşayışdan və burda olan toxuculuqdan hamamxanalardan və s yazmışdır burada aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı çox maraqlı qədim əşyalar tapılmışdır məsələn azərbaycanda tapılmış ən qədim sırğa mingəçevirdən tunc dövrünə aid edilən li kurqandan tapılmışdır ilk dəfə burada ci ildə alman həvəskar arxeoloqu f s bayer tərəfindən səthi tədqiqat işləri aparılmış o mingəçeviri dirəklər üzərində qurulmuş rayon kimi təsvir etmişdir bundan sonra mingəçevir uzun illər arxeloqların diqqət mərkəzində olmamışdır yalnız ci ildə professor y a paxomovun rəhbərliyi altında qazıntılara başlanmış iki qədim yaşayış məskəni və müxtəlif qəbir növləri aşkar edilmişdir mingəçevir ərazisinin sistemli və planlı tədqiqi ikinci dünya müharibəsindən sonra burada su elektrik stansiyasının tikintisi ilə əlaqədar respublika ea nın rəyasət heyətinin qərarı ilə cü illərdə mərhum tarixçi alim s m qazıyevin rəhbərliyi altında boz dağ silsiləsinin cənubunda kür çayının hər iki sahilində aparılmış və daha yaşayış yeri və böyük qəbristanlıq aşkar edilmişdir ki bu da cənubi qafqazda ən iri arxeloji kompleksdir arxeloji qazıntılar zamanı eneolit dövründən başlayaraq b e ə iii minillikdən xvii əsrədək ayrı ayrı tarixi dövrləri özündə ardıcıl əks etdirən mindən artıq bəzi mənbələrdə min maddi mədəniyyət nümunələri tapılmışdır bunların arasında torpaq kurqan katakomba və küp qəbirləri istehsal vasitələri məişət və bəzək əşyaları pul sikkələri tuncdan düzəldilmiş müxtəlif silah növləri ticarət mübadiləsi yolu ilə uzaq ölkələrdən gətirilmiş məmulatlar və s olmuşdur mingəçevir rayon kimi orta əsrlərdə daha da inkişaf etmişdir xvii əsr türk səyyahı övliya çələbi səyəhatnaməsində mingəçevir haqqında məlumat verərkən onu kür çayının sağ sahilində boz dağın yaxınlığında yerləşən böyük yaşayış məntəqəsi kimi adını çəkir və burada ipək istehsal edən emalatxanalar sənətkarlıq məhəllələri mədrəsə və məscidlərin olduğundan xəbər verir mingəçevir alban dövlətinin inkişaf etdiyi dövrlərdə ən mədəni bir mərkəz kimi tanınmışdır alban hökmdarı arsvahanın və yerli nüfuzlu ruhani beniaminin təşəbbüsü ilə alban əlifbası tərtib edildikdən ölkədə məktəblər açıldıqdan sonra mingəçevir daha da inkişaf etmişdir qədim mingəçevir ipək yolunun aparıcı qollarından biri olmaqla minilliklər boyu kür çayı vasitəsilə qayıqlarla gürcüstana oradan rioni çayı ilə qara dəniz sahil rayonlərinə müxtəlif çeşidli mallar daşınmışdır eləcə də yaxın şərq ölkələrinə azərbaycanın qədim rayonlərinə mühüm karvan ticarət yolu buradan keçmişdir arxeloji qazıntılar zamanı bəzəkli şüşə məmulatları qızıl və gümüşdən qablar bəzək əşyaları bir sıra qədim şərq ölkələrinin sikkələrinin tapılması mingəçevirin ticarət sənətkarlıq mədəni əlaqələrinin yüksək səviyyədə olmasından xəbər verir böyük ticarət yolu üzərində yerləşən mingəçevir kür çayında ən münasib keçid kimi xviii xix əsrlərdə hətta xx əsrin əvvəllərində öz əhəmiyyətini itirməmişdir qədim mingəçevirlə bağlı faktlara plutarxın strabonun ptolomeyin və başqa tanınmış tarixçi coğrafiyaşünasların əsərlərində də rast gəlmək olur mingəçevir ikinci dünya müharibəsindən sonra yaradılan gənc sənaye rayonudir rayonun tikintisində ə yaxın insan həmçinin ikinci dünya müharibəsi dövründə əsir düşmüş alman əsiri də çalışmışdı rayonun böyüməsi və inkişafı da burada qurulan elektroenergetika maşınqayırma neft kimya kimya habelə yüngül və yeyinti məhsulları sənaye obyektlərinin tikintisi ilə bağlıdır mingəçevir rayonu kür çayının üzərində su elektrik stansiyasının tikintisi ilə bağlı salınmışdır noyabr ci ildə rayon statusu almışdır bakıdan km məsafədə yerləşir bakı tbilisi dəmir yolundan km aralıdır respublika miqyaslı aeroport km məsafədə yevlax rayonunda beynəlxalq miqyaslı aeroport gəncə rayonundə km məsafədə yerləşir coğrafi cəhətdən rayon respublikanın mərkəzində kür çayının hər iki sahilində salınmışdır mingəçevir su anbarı rayonun şimal qərbində km məsafədə yerləşir su anbarının həcmi milyard kub metr uzunlugu km maksimal eni km su örtüyünün sahəsi km orta dərinliyi metr maksimal dərinliyi metr səviyyə dəyişkənliyi metrdir su anbarının qarşısını kəsən bəndin uzunluğu metrdir mingəçevir rayonunin iqlimi mülayim istidir orta temperatur yanvar ayında müsbət dərəcə iyul ayında dərəcədir illik yağıntı mm mingəçevir rayonunin ərazisi km yerli əhalisi nəfər məcburi köçkün nəfərdir cu ilin siyahıya alınmasına görə əhalinin kişi qadındır yerli əhalinin faizi azərbaycanlı faizi ə yaxın millətin nümayəndələridir mingəçevir respublikanın cü iri sənaye mərkəzidir ölkənin faizdən çox elektrik enerjisini istehsal edən azərbaycan istilik elektrik stansiyası və ses silsiləsi ilə yanaşı rayonda elektrotexnika müəssisələri azərkabel və izolit asc lər kimya və neft kimya müəssisələri şüşə lifi texniki rezin və regenerat asc lər maşınqayırma müəssisələri azyolneftmaş və maşın təmir asc lər yüngül sənaye müəssisələri toxucu asc və nur tikiş fabriki yeyinti sənayesi müəssisələri ət kombinatı və çörəkbişirmə müəssisələri və dıgər sənaye məhsulları istehsalı sahələri yerləşir mingəçevir ses dən kilometr aşağıda varvara ses i yerləşir həmin ses vasitəsi ilə milyard kubmetrə yaxın suyun saxlanılmasına imkan var bundan başqa mingəçevirdə cənibi qafqazın ən böyük istilik elektrik stansiyası fəaliyyət göstərir stansiyanın tikintisinə cü ildə başlanmış ci ildə stansiyanın li enerji bloku istismara verilmişdir li enerji bloku ci ildə li enerji bloku cü ildə li enerji bloku cü ildə li enerji bloku ci ildə li enerji bloku cı ildə li enerji bloku cu ildə li enerji bloku cı ildə istismara verilmişdir hər enerji blokunun gücü meqavat olmaqla stansiyanın ümumi gücü meqavatdır hazırda stansiyada nəfər işçi çalışır istehsal edilən enerji ədəd kilovoltluq və ədəd kilovoltluq hava xətləri ilə ötürülür mingəçevir şəhərində mingəçevir dövlət universiteti mingəçevir turizm kolleci və tibb kolleci fəaliyyət göstərir həmçinin mingəçevirdə milli qəhrəman ruslan muradov adına texniki humanitar lisey və mingəçevir şəhər təbiət riyaziyyat və humanitar elmlər təmayüllü lisey də fəaliyyət göstərir mustafa kamal atatürk cü ildən ci ilə dək kemal atatürk ci ildən sonra kaml atatürk osmanlı türk paşa marşal islahatçı siyasətçi və dövlət xadimi ölkəsində monarxiyanı ləğv edərək respublikanı qurdu və cü ildən ci ildəki vəfatına qədər prezident vəzifəsini icra etdi birinci dünya müharibəsi əsnasında osmanlı ordusunda xidmət edən atatürk çanaqqala cəbhəsinde polkovnikliyə sina fələstin cəbhəsinde isə ildırım orduları ci ordu generallığına təyin edilmişdir döyüşün sonunda osmanlı imperiyasının məğlubiyyətini taxıban türkiyə istiqlaliyyət müharibəsindəki türk milli hərəkatına öndərlik etmişdir qurtuluş döyüşü müddətində ankara hökumətini qurmuş hərbi hərəkətləriylə antanta dövlətləri tərəfindən göndərilən hərbi gücləri məğlubiyyətə uğratmış və türk millətini zəfərə aparmışdır atatürk daha sonra köhnə osmanlı imperiyasını müasir və sekulyar bir millət dövlətinə çevirmək üçün siyasi iqtisadi ictimai və mədəni islahatlar başlatmışdır liderliyi altında minlərlə yeni məktəb inşa edildi ibtidai pulsuz və zəruri hala gətirildi qadınlara qeyri bərabərlik və siyasi hüquqlar verildi kəndlilərin kürəyinə yüklənən ağır vergilər azaldıldı türk orduları baş komandiri olaraq sakarya meydan müharibəsindəki müvəffəqiyyətinə görə sentyabr ci il tarixində qazi adını almış və marşallığa yüksəlmişdir xalq firqəsini qurmuş və ilk ümumi başçısı olmuşdur ci ildəki vəfatına qədər arxa arxaya dəfə prezident seçilən atatürk bu vəzifəni ən uzun müddət icra edən prezident olmuşdur atatürk tarixdə oynadığı əhəmiyyətli roldan ötəri bir çox yazar və tarixçi tərəfindən araşdırılmış və haqqında əsər yazılmışdır bu yönü ilə haqqında ən çox əsər yazılan ilk adam arasında iştirak etməkdədir ayrıca dünyada ilk dəfə və tək nümunə olmaq üzrə birləşmiş millətlərin unesco təşkilatı tərəfindən özünün cü doğum ili olması səbəbiylə və bütün ölkələrin yekdilliklə ci ilin atatürk ili olaraq qəbul edilmişdir jurnallarının noyabr sayında da atatürk və türkiyə mövzusu ələ alınmışdır təhsil çağına gələn mustafanın hansı məktəbə gedəcəyi mövzusunda anası ilə atası arasında anlaşılmazlıq çıxmışdı anası mustafanın hafiz mehmet əfəndinin məhəllə məktəbinə getməsini istəyir atası isə o zamankı yeni üsullarla təhsil edən dünyəvi məktəbi şəmsi ibtidainde şəmsi əfəndi məktəbi oxumasını istəyirdi ən sonunda əvvəl məhəllə məktəbinə başlayan mustafa bir neçə gün sonra şəmsi əfəndi məktəbinə keçdi atatürk məktəb seçkisindəki bu qərarı üçün həyatı boyunca atasına minnətdarlıq eşitmişdir ci ildə atasını itirdi bir müddət rapla fermasında anasının ögey qardaşı hüseynin yanında qalıb yüngül ferma işləriylə məşğul olduqdan sonra eğitimsiz qalacağından narahat edən anasının isteğiyle salonikiyə dönüb məktəbini bitirdi bu vaxt zibeydə xanım salonikidə gömrük məmuru olan ragıp bəy ilə evləndi mustafa dünyəvi bir məktəb olan və bürokrat yetişdirən saloniki mülküyə rüşdiyyəsinə qəbul oldu ancaq mühitindəki əsgəri tələbələr məktəb formalarından da təsirlənərək anasının qarşı çıxmasına baxmayaraq ci ildə saloniki əsgəri rüşdiyyəsinə daxil olur bu məktəbdə riyaziyyat müəllimi kapitan üsküplü mustafa səbri bəy ona mənası mükəmməllik yetkinlik olan kamal adını qoydu fransız dili müəllimi kapitan nakiyüddin bəy yücekök azadlıq düşüncəsi ilə gənc mustafa kamalın düşüncə quruluşunu təsir göstərdi mustafa kamal qülləli əsgəri idadisinə girməyi fikirləşsə də ona böyük qardaşlıq edən salonikili zabit həsən bəyin tövsiyəsinə qulaq asaraq manastır əsgəri idadisinə qəbul olur qərargah kapitan mustafa kamal məzun olduqdan sonra mərkəzi şamda olan ci orduya staj məqsədiylə göndərildi bu stajından piyada süvari və topçu siniflərində vəzifə aldı illəri arasında şamda lütfi müfit bəy özdeş ci ordu əmrində vəzifə etdi ilk stajı ci orduya bağlı cu süvari alayında reallaşdı bu dövrdə aşağı rütbəli şagird bir qərargah zabit olaraq suriyanın müxtəlif bölgələrindəki üsyanlarla maraqlanan mustafa kamal kiçik döyüş partizan döyüşü üzərinə təcrübə qazandı üsyanlarla məşğul olduğu dörd aydan sonra şama qayıtdı cı ilin oktyabr ayında mayor lütfi bəy dr mahmud bəy lütfi müfit özdeş bəy və hərbi təbib mustafa cantəkin ilə vətən və azadlıq adlı bir cəmiyyəti qurduqdan sonra ordudan icazəsiz salonikiyə getdi saloniki mərkəz komandir müavini kapitan cəmil bəyin uybadın köməyi ilə quruya çıxdı və orada cəmiyyətinin şöbəsini açdı bir müddət sonra axtarıldığını öyrəndi və ona böyük qardaşlıq edən polkovnik həsən bəy yafoya dönüb oranın komandiri əhməd bəyə misir sərhədində birüssebiye göndərildiyini bildirməsini təklif etdi əhməd bəy də mustafa kamalı birüssebiye təyin etdi və bir müddət sonra topçu staj üçün təkrar şama göndərildi iyun ci ildə kıdemli yüzbaşı oldu və oktyabr ci ildə cü orduya qərargah olaraq təyin edildi ancaq salonikiyə çatdığında vətən və azadlıq cəmiyyətinin şöbəsinin ittihad və tərəqqi cəmiyyətinə ilhaq edildiyini öyrəndi buna görə özü də ci ilin fevral ayında ittihad və tərəqqi cəmiyyətinə üzv oldu istifadəçi nömrəsi iyun ci ildə rumeli şərq bölgəsi dəmiryolları müfəttişliyinə təyin edildi stuart klaynın türk havaçılıq xronologiyası kitabına görə mustafa kamal ci ildə fransada təşkil edilən picardie manevrlərinə qatıldı burada yeni istehsal olunan təyyarələrin sınaq uçuşuları edilirdi əli rza paşa bu uçuşlardan birinə qatılmaq istəyən mustafa kamalı önlədi və dərhal sonra uçuş edən o təyyarə dönüş əsnasında yerə çaxıldı bəzi qaynaqlar tərəfindən bu hekayəyə əsaslanaraq atatürkün təyyarəyə minməkdən qorxduğu iddia edilsə də kitabın yazıçısı kline atatürkün hadisədən sonra dəfə təyyarəyə mindiyini bəhs edir mustafa kamal qayıtmasının ardından sentyabr ci ildə istanbulda baş qərargah qərargahında vəzifə aldı italyanların trablus qərbə hücumuyla sentyabr ci ildə başlayan trablus qərb döyüşündə noyabr ci ildə mayor olan mustafa kamal mayor ənvər bəy fuad bulca nuri conker və mayor fəthi okyar kimi digər ittihadçı zabitlərlə birlikdə dekabr ci ildə hərəkət etdi mustafa kamal ilə qrupu misirdə qahirə və isgəndəriyyə üzərindən bingaziye getdi oktyabrda iskəndəriyədən yola çıxdıqdan bir müddət sonra bir xəstəlik keçirdi dekabrda tobruk yaxınlığında zəfər qazandı dernedeki yanvar hücumunda gözündən yaralanıb bir ay xəstəxanada müalicə gördü və martda dərnə komandirliyinə gətirildi eyni ilin sentyabrında başlayan sülh danışıqlarına baxmayaraq qarşıdurmalar davam edərkən karadağın oktyabrda osmanlı dövlətinə döyüş elan etməsi və balkan müharibələrin başlaması səbəbiylə sülhə razı olunmasıyla mustafa kamal və digər zabitlər istanbula geri döndülər balkan savaşları başladığında trablus qərbdə vəzifə edən dərnə komandiri mustafa kamal və mayor nuri bəy bu döyüşlərdə vəzifə almaq istədilər mustafa kamal dövrün osmanlı hərbiyə nəzarəti ənvər bəyin də icazəsi ilə oktyabr ci ildə trablus qərbdən ayrılmışdır noyabr ci ildə qərargahı bolayırda olan bahri sefit boğazı aralıq dənizi boğazı qüvayi mürəttəbəsi hərəkat şöbəsi müdirliyinə təyin edildi osmanlı ordusu burada general stilian georgiev kovachev əmrindəki bolqar cü ordusuna məğlub oldu iyun cü ildə başlayan ikinci balkan müharibəsində əmri altındakı birliklərlə dimetoka və ədirnəyə girdi əsgəri ataşe vəzifəsi yanvar ci ildə sona çatdı bu sırada iyul cü ildə i dünya müharibəsi başladı osmanlı dövləti də oktyabr cü ildə döyüşə girdi yanvar ci ildə mustafa kamal cü kolordu əmrində tekfurdağda qurulacaq olan cu firqa komandirliyinə təyin edildi mustafa kamal və yoldaşları havzadakı işlərini tamamladıqdan sonra iyun cu ildə amasiyaya keçdi iyun cu ildə rauf bəy orbay kazım qarabəkir paşa refet bəy belə və ali fuad paşa cebesoy ilə birlikdə amasya bəyanaməsini nəşr etdi təmimnamə hazırlandıqdan sonra ərzurumda olan ci kolordu komandiri kazım karabekirə göndərilərək təsdiqi alındı daha sonra bütün mülki amir və hərbi komandirlərə teleqrafla çatdırıldı amasya bəyanaməsi istanbulda olan işğal güclərinin reaksiyasını çəkmişdir və ingilislər mustafa kamalı istanbula geri gətirmək üçün istanbul hökuməti üzərindəki təzyiqlərini artırmışdır bu sırada daxili işlər naziri olan əli kamal bəy bir təmimnamə yayımlayarak mustafa kamalın yaxşı bir əsgər olduğunu ancaq ingilis təzyiqi nəticəsində vəzifəsindən alındığını ifadə etmişdir amasya bəyanaməsində vətənin bütövlüyü və millətin müstəqilliyinin təhlükədə olduğu istanbul hökümətinin üzərinə götürdüyü məsuliyyəti yerinə yetirmək bu vəziyyətin milləti yox olmuş kimi göstərdiyi izah edilmişdir təlimatnamədə millətin istiqlalını yenə millətin əzm və qərarının qurtaracağını elan edilmişdir anadolunun hər baxımdan etibarlı bir yeri olan sivasda bir konqres toplanacağı ifadə edilmişdir bu konqresə qatılmaq üçün hər ildən nümayəndənin seçilərək göndərilməsi və nümayəndələrin səyahətlərini gizli tutmaları istənmişdir şərq illəri üçün də ərzurumda bir konqresin toplanacağı daha sonra ərzurum konqresi üzvlərinin də sivasa qatılmaq üzrə hərəkət edəcəyi ifadə edilmişdir kazım qarabəkir paşa tərəfindən ərzurumda toplanan şərq illeri müdafaa i hüquq konqresinə ərzurum konqresi qatıldı konqres üzvlərinin təkidi osmanlı ordusundan istefa etdi və konqres başçılığına seçildi günlük bu konqresdə milli sərhədlər içində vətənin bölünməz bir bütün olduğu vətəni qorumağı və müstəqilliyi təmin istanbul hökuməti sağlayamazsa müvəqqəti bir hökumət qurulacağı xristian azlıqlara siyasi hakimiyyət və ictimai tarazlığı pozacaq imtiyaz verilemeyeceği mandat və himayənin qəbul edilə bilməyəcəyi qərarlaşdırılmışdır birinci inönü zəfərindən sonra antanta dövlətləri sevr andlaşmasında türklərin faydasına bir dəyişiklik edilməsini görüşmək üçün londonda bir konfrans toplanmasına qərar vermişlər fevral mart tarixləri arasında edilən konfransda türklər faydasına bir nəticə çıxmamış mübarizə davam etmişdir yunanıstan london konfransı bitmədən anadoluda yeni bir hücum etmək üzrə hazırlıqlara başlamışdır mart günü səhər erkən saatlarda cü yunan korpusunun qərb cəbhəsində ci yunan korpusunun da cənub cəbhəsində irəli hərəkətə keçməsiylə müharibələr başlamışdır mart aprel arasında meydana gələn ikinci inönü müharibəsi təkrar türk qüvvələrinin zəfəriylə sona çatmışdır bu zəfərdən sonra fransızlar zonguldakdan italyanlar da cənubi anadoludan əsgərlərini çəkməyə başlamışdır inönü döyüşlərində müdafiə taktikası tətbiq edən türk ordusu aslıhanlar dumlupınar çarpışmalarında isə hələ hücum gücünə çata bilmədiyini göstərmişdi bu vəziyyətdən faydalanmağa qərar verən yunan ordusu inönü eskişehir tiryək və kütahya arasındakı xəttdə iştirak edən türk mövqelərini yüklənərək buraları işğal etmək və ankaraya qədər irəliləmək istəyirdi möhkəmlətmə birliklərlə yaxşıca güclənən yunan ordusu iyul ci ildə etibarən hücuma keçdi və iyula qədər etdikləri hücumlarla türk ordusunu geri çəkilməyə məcbur etdi mustafa kamal paşa türk ordusunun sakarya çayının şərqinə qədər çəkilməsini əmr etdi beləcə vaxt kazanılacaktı bu döyüşlər sonunda eskişehir kütahya afyon kimi böyük strateji bölgələr əldən çıxdı tbmm mənəvi pozuqluğu yaşandı və sərt müzakirələr meydana gəldi ancaq yunan ordusu böyük atəş və silah üstünlüyünə baxmayaraq türk ordusunu yox edə bilməmişdi türk ordusu etibarlı bir şəkildə sakarya şərqinə çəkilmişdi kütahya eskişehir müharibəsi sonrasında böyük millət məclisi içində iqtidara yəni mustafa kamal paşaya qarşı reaksiyalar artmağa başladı bu müxalifəti yöneltenler ordunun başına keçməsi üçün mustafa kamal paşaya təzyiq etməyə başladı gerçək niyyətləri isə onu ankaradan uzaqlaşdırmaq və ənvər paşanın iqtidarını təmin etmək idi mustafa kamal paşa avqust günü böyük millət məclisində etdiyi danışmaqla baş komandir olmağı qəbul etdiyini ancaq baş komandirliyin faydalı ola bilməsi üçün məclisin ordu ilə əlaqədar səlahiyyətlərini üç ay müddətində özündə yığacaq bir qanun çıxardılması lazım olduğunu açıqladı paşanın baş komandirliyini istəyənlərin bu şəkildə xəyalları suya salınmış oldu avqust günü səs birliyi ilə çıxardılan qanun ilə mustafa kamal paşa tbmm orduları baş komandirliyinə gətirildi mustafa kamal paşa baş komandirliyə keçməsinin dərhal ardından nəşr edilən tekalifi milliyə əmrləri ilə xalqı ordunun təchiz edilməsi üçün səfərbərliyə çağırdı avqustda polatlıda təftiş edərkən atdan düşdü və qabırğa sümüyü qırıldı avqust sentyabr tarixlərində edilən sakarya meydan döyüşünde yunan ordusunun hücum gücü tükəndi türk ordusu ani bir hücumla yunan ordusunu sakarya çayının şərqindən çıxarmağı bacardı bu zəfərdən sonra sentyabr ci ildə böyük millət məclisi baş komandir mustafa kamal paşanı yekdilliklə marşal rütbəsinə qaldırdı etdirdi və qazi titulu verdi türk ordusu sentyabrda uşakı geri aldı burada yunan ordusu baş komandiri general nikolaos trikupis əsir edildi sentyabrda türk süvariləri izmirə girdi sentyabr ci ildə qədər edilən takip harekatıyla bütün qərbi anadoludakı yunan birlikləri sərhəd xaricinə çıxarıldı türk ordusunun qazandığı bu müvəffəqiyyət mudanya atəşkəs sazişinə gedən müddəti başlatdı karşıyakada mustafa kamalın qalması üçün yaxınları yunanların əlində əsir olan bir ata oğul evlərini hazırlamışdır bu evdə daha əvvəl yunan kralı konstantin də qalmış evə nərdivanlarda ayaqları altına sərilən türk bayrağını tapdalayaraq girmişdir bu dəfə ata oğul pilləkəndə yunan bayrağını sərmişdir mustafa kamal paşa evə girəcək ikən lütf ədin bu qarşılıqla bu ləkəni silin deyilmişdir mustafa kamal paşa da o keçmişsə səhv etmiş bir millətin qüruru olan bayraq tapdalanmaz mən onun səhvini təkrar etməm bayrağı qaldırın yerdən deyərək bayrağı kaldırtmıştır izmir qurtarıldıqdan sonra əsl problem istanbul və boğazlar bölgəsində sürməkdə olan müttəfiq qüvvələr işğalının sona erdirilmesidir türk qüvvələri dərhal çanaqqalaya yönələrək buraların frakiya daxil boşaldılmasını taleb ederler ingiltərə buna əlavə donanma ki içlərində zamanın ən müasir ədəd təyyarə gəmisi var və quru qoşunları göndərərək cavab verir mudanya atəşkəs sazişindən sonra sülh danışıqlarının aparılması üçün tərəfsiz bir ölkə olan isveçrənin lozanna şəhəri seçilmişdir türkiyəni ismət inönü təmsil etmişdir konfrans noyabr günü toplanmış və anlaşılmazlıq nəticəsində fevral cü ildə danışıqlar kəsilmişdir aprel cü ildə danışıqlar təkrar başlamış və iyul cü ildə lozanna müqaviləsi imzalanmışdır lozanna andlaşmasında oktyabr ci ildə fransızlarla edilən ankara antlaşmasındaki cənub sərhədi eynilə qorunmuşdur iraq sərhədi çizilememiş və ay ərzində həll edilməsi qərarlaşdırılmışdır meriç çayı yunanlarla olan sərhəd qəbul edilmişdir karaağaç və ətrafı döyüş təzminatı olaraq türkiyəyə verilmişdir ege dənizindəki bozcaada və imroz türkiyəyə verilmiş yunanların əlində qalan anadoluya yaxın adaların silahsızlandırılmasına qərar verilmişdir kapitulyasiyalar tamamilə qaldırılmışdır ci ildən birinci dünya müharibəsinin sonuna qədər olan osmanlı imperiyasının borcları sərmayə üzərindən yenidən hesablanaraq azaldılmışdır öhdəliklər osmanlıdan ayrılan dövlətlərə gəlirlərinə mütənasib olaraq bölüştürülmüştür türkiyənin borcları türk pulu və ya fransız frankı üzərindən ödəmə təklifi qəbul edilmişdir lozanna boğazlar müqaviləsi ilə boğazlardan sərbəst keçid təmin edilmiş boğazlar komissiyası qurulmuş boğazlar və ətrafıdır askersiz hala gətirilməsi təmin edilmişdir istanbulda yaşayan rumlarla qərbi frakiyada yaşayan türklər xaric türkiyədəki bütün rumlarla yunanıstandakı bütün türklərin yer dəyişdirməsi təsdiq edilmişdir beləcə qurtuluş döyüşü iyul cü ildə imzalanan lozan müqaviləsi nəticələnmişdir bu andlaşma ilə sevr müqaviləsi qüvvədən qalxmış türkiyə respublikası lozanna müqaviləsi təməlləri üzərinə qurulmuşdur zəfərdən sonra atatürk müasir mütərəqqi və sekulyar bir millət yaratmaq üçün siyasi iqtisadi və mədəni sahələrdə sekulyarist və millətçi islahatlara başladı xaricilərə verilən iqtisadi imtiyazlar ləğv edildi və istehsal vasitələri və dəmir yolları milliləşdirildi mart cü ildə türkiyə böyük millət məclisi tərəfindən qəbul edilən qanunla xilafət ləğv edildi eyni tarixde təhsil birliyi qanunu ilə təhsil türkiyə hökumətinin nəzarətinə keçdi sekulyar və elmi təhsil vacib idi minlərlə yeni məktəb tikildi ibtidai təhsil pulsuz və məcburi olmuşdur xarici məktəblər dövlət nəzarəti altına alındı kəndlilərin ödəməli olduğu ağır vergilər azaldıldı kişilər üçün çiləmə və paltarda dəyişiklik edildi təqvimə vaxta və ölçülərə dəyişiklik edildi məclis tərəfindən çıxarıldı və sekulyar türk qanunu mədənisi qüvvəyə mindi bir çox qərb ölkələrindən əvvəl qadınların vətəndaş və siyasi hüquqları tanınıb çoxarvadlılıq qadağandır qadının şəhadəti və miras hüququ kişilərin ifadəsinə bərabər tutuldu bənzər şəkildə dünyanın çoxu ölkəsindən əvvəl olaraq türkiyədə qadınların ilkin yerli seçkilərdə sonra ümumi seçkilərdə seçmə və seçilmə haqqı tanındı gül esin cü ildə muhtar seçilən ilk türk qadını oldu seçkilərində ise ilk dəfə türk qadın müavin parlamentə seçildi sekulyar qanunlar cəza və borc hüququnda qəbul edildi sənaye təşviq qanunu qəbul edildi torpaq islahatı üçün səy göstərildi ərəb hərflərinə əsaslanan osmanlı əlifbasının əvəzinə latın hərflərinə əsaslanan yeni türk əlifbası qəbul edildi xalqın savadlı olması üçün təhsil səfərbərliyi başladı universitet islahatı reallaşdı ilk beşillik sənaye planı qüvvəyə mindi sinif və statusu fərqləndirən ləqəb və adlar çıxarıldı və soyadları tətbiq edildi soyad qanununa uyğun olaraq noyabr cü ildə tbmm tərəfindən mustafa kamala atatürk soyadı verilmişdir homojen və vahid bir millətin yaradılması üçün türkləşdirmə siyasəti həyata keçirildi qeyri türk azlıqları kütləvi şəkildə türk dilində danışmağa məcbur edildi qeyri türk toponomiya və azlıqların soyadları türk dilinə tərcümə edildi atatürk cümhuriyyət xalq partiyasını xalq firqəsi adı ilə qurdu və ilk sədr oldu çox sayda dövlət qurumu onun tərəfindən və ya onun dəstəyi ilə quruldu türkiyənin ilk yerli təyyarəsi onun dövründə vecihi hürquş tərəfindən istehsal olunub atatürk ci illərdə tbmm tərəfindən yenidən prezident seçilmişdir iyun cı ildə sui qəsd cəhdi uğursuz oldu oktyabr ci ildə istiqlaliyyət müharibəsindən və respublika qurulmasından bəhs edən böyük nitqini oktyabr cü ildə cu il nitqini söyləmişdir yüksək bir biliyə və ədəbə sahib olan atatürk fransız və alman dillərini bilirdi bir yavəri zəngin bir kitabxana yaradan atatürkü boş vaxtlarında tarixə aid kitablar atmayan biri kimi izah edir başqa məsələlərlə məşğul olmaq əvəzinə kifayət qədər tarixi kitablar oxuduğuna qəzəblənən bir siyasətçi samsuna bir kitab oxumaqla getdiniz deyir atatürk cavab verir uşaq ikən kasıb idim iki qəpik alanda kitabdan bir qəpik də verirdim əgər bu belə olmasaydı etdiyim hər şeyi edə bilməzdim aşağıdakı həndəsi terminləri türkcəyə məhz atatürk əlavə etmişdir açı alan artı üçgen dörtgen beşgen boyut bölü çap çarpı toplam çember iç ters açı dış ters açı dikey düşey düzey eğik eksi eşit eşkenar ikizkenar kesit konum köşegen oran orantı paralelkenar taban teğet uzam uzay varsayı yamuk yatay və s avropa tamamilə şimal yarımkürəsində və əsasən şərq yarımkürəsində yerləşən bir qitədir avrasiyanın qərb hissəsini əhatə edir və şimalda şimal buzlu okean qərbdə atlantik okean cənubdan aralıq dənizi və şərqdə asiya ilə həmsərhəddir avropa ümumiyyətlə ural və qafqaz dağlarının ural çayının xəzərin və qara dənizlərin və türk boğazlarının su yollarının asan bölgədən ayrıldığı hesab olunur bu sərhədin çox hissəsi quruda olsa da böyük fiziki ölçüsü və tarixi və ənənəsinin ağırlığına görə ümumiyyətlə avropaya tam bir qitə statusu verilir avropa təqribən kvadrat kilometr kv m və ya yer səthinin ni torpaq sahəsinin əhatə edir və bu altıncı ən böyük qitədir siyasi baxımdan avropa qitənin ni əhatə edən və əhalisinin ni təşkil edən ən böyük və ən çox məskunlaşdığı əlli suveren dövlətə bölünür ci ildə avropanın ümumi əhalisi təxminən milyon dünya əhalisinin təxminən idi avropa iqlimi asiya və şimali amerikadakı iqlimin şiddətli olduğu enliklərdə belə qitənin çox hissəsində qışı və yayı isti keçən atlantik cərəyanlarından təsirlənir dənizdən başqa mövsümi fərqlər sahilə yaxın olduğundan daha çox nəzərə çarpır avropa xüsusən də qədim yunanıstan və qədim roma qərb sivilizasiyasının doğma yurdu idi eramızın cı ildə qərbi roma imperiyasının süqutu və sonrakı miqrasiya dövrü qədim tarixin sonunu və orta əsrlərin başlanğıcını qeyd etdi intibah humanizmi kəşfiyyatı incəsənəti və elmi müasir dövrə yol açdı kəşf əsrindən bəri avropa qlobal işlərdə üstünlük təşkil etmişdir cı və ci əsrlər arasında avropa gücləri müxtəlif dövrlərdə amerika demək olar ki afrika və okeaniya və asiyanın böyük hissəsini idarə etdilər maarifçilik əsri sonrakı fransa inqilabı və napoleon müharibələri ci əsrin sonundan cu əsrin birinci yarısına qədər qitəni mədəni siyasi və iqtisadi cəhətdən formalaşdırdı ci əsrin sonlarında böyük britaniyada başlayan sənaye inqilabı qərbi avropada və nəticədə daha geniş dünyada köklü iqtisadi mədəni və sosial dəyişikliyə səbəb oldu sovet ittifaqı və abş ın nüfuzunun artması ilə ci əsrin ortalarında qərbi avropanın dünya işlərində hökmranlığının azalmasına öz töhvəsini verən hər iki dünya müharibəsi avropada baş verdi soyuq müharibə illərində avropa qərbdəki nato ilə şərqdəki varşava paktı arasında cu il inqilablarına və berlin divarının yıxılmasına qədər dəmir pərdə boyunca bölündü avropanın ucqar nöqtələri şimalda nordkin burnu cənubda mərakeş burnu qərbdə roka burnu şərqdə isə ural dağlarının şimal qurtaracağı hesab olunur ekvator xəttindən xeyli şimalda yerləşir lakin şimal qütb sahəsinə az bir hissəsi daxildir antarktidadan başqa yeganə qitədir ki tropik sahəyə daxil deyildir qərb hissəsindən başlanğıc meridianı keçir bu meridian london meqapolisinə daxil olan qrinviç şəhərindən keçdiyi üçün onu çox vaxt qrinviç meridianı adlandırırlar digər materiklərə görə avropanın mövqeyi tarixən əlverişliliyi ilə seçilmişdir avropa hələ qədim dövrlərdən cənubda aralıq dənizi vasitəsilə cənub qərbi asiya və şimali afrika ilə əlaqə saxlamışdır qərbdə isə şimali amerika və başqa materiklərə gedən dəniz yolları üzərində yerləşib avropa atlantik okeanı və şimal buzlu okeanı suları ilə əhatə olunub sahil xətləri çoxlu parçalanmaya məruz qalmış girintili çıxıntılı olması ilə seçilmişdir onun sahillərində çoxlu buxta və körfəzlər var bu da qabarma və çəkilmələrin təsiri ilə dənizçiliyin inkişaf etməsinə çoxlu dəniz limanlarının yaranmasına şərait yaratmışdır dənizdən xeyli kənarda temza çayı sahilində yerləşən london bu səbəbdən mühüm liman şəhərinə çevrilmişdir sahil xətlərinin çox parçalanması bir sıra ada və yarımadaların da yaranmasına səbəb olub qitə ərazisinin ni ada və yarımadalar tutur avropanın daxili hissələri dənizlərdən çox aralı deyildir qərbdə daxili hissələrin dənizlərdən məsafəsi km şərqdə isə km təşkil edir avropa dövlətlərinin əksəriyyətinin dənizə çıxışı olduğuna görə dəniz dövlətləri hesab olunurlar şimaldan avropa sahillərini şimal buzlu okeanının norveç barens və ağ dənizin suları yuyur barens və ağ dənizləri arasında kola yarımadası yerləşib şimaldakı yeni torpaq frans iosif torpağı və svalbard adaları da avropaya aiddir atlantik okeanı və onun dənizləri avropanı qərb və cənubdan əhatə etmişdir şimal baltik aralıq qara və azov dənizi sahillərdə bir sıra körfəz və buxtalar yaratmışdır bunlardan biskay fin botnik riqa və başqa körfəzləri göstərmək olar baltik və norveç dənizləri arasında avropanın ən böyük yarımadası olan skandinaviya yarımadası yerləşir avropanın digər iri yarımadalarından pireney apennin balkan krım qeyd olunmalıdır avropanın böyük adalarından isə böyük britaniya irlandiya islandiya korsika siciliya və sardiniya göstərilə bilər aralıq dənizi avropa sahillərində ən böyük və ən dərin dənizdir bu dəniz həmişə istidir c və onun ətraf ərazilərin təbiətinə təsiri böyükdür buna səbəb isə dayaz və ensiz cəbəllütariq boğazından nisbətən soyuq okean sularının bu dənizə daxil ola bilməməsidir şimali atlantika isti cərəyanının təsiri ilə norveç və barens dənizləri qışda donmur bu gəmiçiliyin daimi inkişafı üçün əlverişli imkan yaradır daha cənubda yerləşən ağ və baltik dənizləri isə qışda buz bağlayır avropa qitəsi özünəməxsus əlverişli coğrafi mövqeyə malik bir ərazidir bu əlverişlilik onun ekvatora və qütb sahəsinə digər materiklərə okeanlara görə bir qədər münasib yerləşməsi sahil xətlərinin əlverişli olması ilə izah oluna bilər tarixən avropa ərazisində insanlar daha çox məskunlaşmış təsərrüfat cəhətdən yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışlar əlverişli coğrafi mövqe tarixi inkişafın nəticələri bu gün avropanı dünyanın siyasi ictimai və iqtisadi həyatında həlledici rol oynamasına gətirib çıxaran amillərdən olub fiziki xəritədə avropanın şərq və qərb hissələrinin relyefində olan fərqləri asanlıqla müşahidə etmək olar bunun əsas səbəbini ərazinin müxtəlif hissələri arasındakı geoloji inkişaf tarixinin xüsusiyyətləndə axtarmaq lazımdır ona görə ki qitənin şərqində qədim platforma qərbində isə müxtəlif yaşlı geosinklinal strukturlar və cavan platformalar üstünlük təşkil edir burada ən qədim və sahəsinə görə ən böyük tektonik struktur şərqi avropa platformasıdır platformanın qədim bünövrəsi baltik və ukrayna kristallik qalxanları şəklində səthə çıxmışdır qərb hissədə şərqi avropa platforması atlantik okeanından sakit okeana qədər uzanan alp himalay geosinklinalı və cavan platforma ilə əhatə olunmuşdur platformalar nisbətən sabit sahələridir onlar düzənlik və orta hündürlüklü dağlara uyğun gəlir geosinklinallar isə yerin daha fəal hərəkətdə olan sahələridir və avropanın cənubunda alp dağları qurşağı ilə təmsil olunub avropanın relyefinin formalaşmasında dördüncü dövrdə baş vermiş materik buzlaşmalarının təsiri böyük olub həmin dövrdə yeni tektonik hərəkətlərin təsiri ilə səthin xeyli qalxması və iqlimin soyuqlaşması baş verir bu da çox böyük ərazilərin buzlaqlar altında qalmasına gətirib çıxarır mütəxəssislər belə hesab edir ki dördüncü dövrdə avropa ərazisində dörd böyük buzlaşma dövrü olub ən böyük buzlaşma dövründə buzlağın cənub sərhədi şimal enliklərinə qədər gəlib çatmışdı skandinaviya və britaniya ərazilərindən başlayan buzlaqlar milyon km ə qədər ərazi tuturdu cənubda alp dağlarında isə dağ buzlaşmaları inkişaf etmişdi dördüncü dövr buzlaşmalarının izləri avropanın relyefində aydın görünür müasir relyefdə buzlaq relyefinin bəzi formaları moren tirələri və təpələri müşahidə olunur çoxlu iri və xırda göl çökəklikləri əmələ gəlmiş sahil xətlərinin girintili çıxıntılığı artmışdır relyefin dəyişilməsinə səbəb olan tektonik hərəkətlər müasir dövrdə də davam etməkdədir buna misal olaraq skandinaviyanın cənub hissələrinin tədricən qalxmasını baltik dənizinin cənub sahillərinin isə enməsini göstərmək olar avropa ərazisində çoxlu sönmüş və fəaliyyətdə olan vulkanlar var fəaliyyətdə olan vulkanlar aralıq dənizi sahillərində və atlantik okeanındakı adalarda yerləşir apennin yarımadasının qərbində vezuvi siciliya adasında etna vulkanları mövcuddur islandiya adasında hekla vulkanı isti bulaqlar qeyzerlər fəaldırlar avropanın cənub hissəsi fəal zəlzələ zonasına daxildir burada çox böyük dağıdıcı gücə malik olan zəlzələlər baş verir bu da relyefin formalaşmasının və inkişafının davam etdiyini göstərən amillərdəndir avropanın şərq hissəsində çox böyük sahəni qədim platforma bünövrəsi üzərində yerləşmiş şərqi avropa düzənliyi əhatə edir bu düzənliyin səthi bir sıra yüksəklik və ovalıqlardan ibarətdir şərqi avropa düzənliyinin qərbə davamını baltik dənizinin cənub sahilləri boyu yerləşən orta avropa düzənliyi təşkil edir skandinaviya yarımadasının şimalını eyniadlı dağlar cənub və şərq sahələrini isə eyniadlı dağlar tutmuşdur britaniya və irlandiya adaları da daxil olmaqla bu ərazilər kaledon dövründə əmələ gəlmiş dağ və düzənliklərdən ibarətdir avropanın mərkəzi hissəsində orta hündürlüklü vogez şvartsvald mərkəzi massiv sudet dağları yerləşir cənub hissəni isə meridian istiqamətində yerləşən cavan dağ sistemləri alp karpat balkan pireney apennin dağları və düzənliklər tutur alp dağlarındakı monblan zirvəsi m avropanın ən yüksək nöqtəsi hesab olunur avropa qitəsi inkişaf etmiş çay şəbəkəsinə malikdir çayların ərazi üzrə paylanması qitənin iqlim şəraitindən relyefin xarakterindən geoloji quruluşundan bilavasitə asılıdır çayların qidalanmasında yağış qar buzlaq suları böyük rol oynayır hövzələrinə görə çaylar üç yerə bölünür avropa çaylarının çox hissəsi atlantik okeanı hövzəsinə daxildir digər çaylar isə şimal buzlu okeanı hövzəsinə və axarsız xəzər dənizi hövzəsinə aid edilir şimal buzlu okeanına axan çaylar əsasən qar və yağış suları ilə qidalanır ilboyu bolsulu olurlar qışda onlar uzun müddət buz bağlayır yazda isə daşırlar çayların çoxu qısadır gəmiçilik üçün az yararlıdır lakin onların böyük hidroenerji ehtiyatları var şimal buzlu okeanına axan çaylar içərisində böyüklüyünə görə peçora və şimali dvina çaylarını qeyd etmək olar şərqi avropa ərazisindən axan çaylar axarsız hövzə olan xəzər dənizinə və atlantik okeanı hövzəsinə aid olan baltik qara və azov dənizlərinə tökülür bunlardan volqa dnepr don ural dauqava qərbi dvina neman çaylarını göstərmək olar onlar öz başlanğıclarını şərqi avropa düzənliklərindəki yüksəkliklərdən götürürlər relyefin az meylli olması axının zəif və sakit olmasına çaylarda geniş vadilərin olmasına gətirib çıxarıb bu çaylar üçün qış dövründə bir neçə ay buz bağlaması yazda daşması və yayda bir qədər dayazlaşması xarakterikdir bunların arasında volqa uzunluğuna görə avropanın ən böyük çayıdır onun uzunluğu kilometrdir qərbi avropa ərazisindən axan çaylar öz başlanğıclarını orta və hündür dağlardan yüksəkliklərdən götürür bu səbəbdən yuxarı axarda çaylar daha sürətli düzənliklərdə isə sakit axırlar okeandan gələn rütubətli hava kütlələrinin təsiri ilə çox yağıntı aldıqlarından çaylar bolsuludurlar və gəmiçilik üçün daha əlverişlidirlər onların çoxu qış aylarında buz bağlamır bu ərazidən axan çayların hamısı atlantik okeanı hövzəsinə aiddir onlardan dunay reyn visla oder elba sena çaylarını qeyd etmək olar bunlar arasında dunay avropada ikinci ən böyük çaydır uzunluğu kilometrdir dunay səkkiz dövlətin ərazisindən keçir və onların çoxu üçün bu çay dənizə yeganə çıxış yoludur cənubi avropa ərazisində aralıq dənizinə tökülən çaylardan roma po taho qvadiananı göstərmək olar buradakı çayların əksəriyyəti qısa tipik dağ çayıdır gəmiçilik üçün bir o qədər də yararlı deyildir lakin iqlim şəraitilə əlaqədar çayların suvarma işlərində əhəmiyyəti böyükdür avropada çoxlu göllər var və onlar qeyri bərabər yerləşib qitənin şimalında göllər daha çoxdur onlar buzlaq mənşəlidirlər skandinaviya finlandiya və kareliyada irili xırdalı minlərlə göl var venern vettern sayma inari burada ən böyük göl ladoqadır bolsulu neva çayı onu baltik dənizi ilə svir çayı isə yaxınlıqdakı oneqa gölü ilə birləşdirir ağ dəniz baltik kanalı bu göllərdən şimal buzlu okeanına volqa baltik kanalı isə xəzər və qara dənizlərinə getməyə imkan verir cənubda alp dağlarında da çoxlu xırda göllər var cenevrə boden balaton şərqi avropa düzənliyinin cənub şərqində duzlu elton və baskunçak göllərini də qeyd etmək olar avropa ərazisində çoxlu buzlaq sahələri də var islandiya svalbard novaya zemlya adalarında həmçinin alp dağlarının yüksək zirvələrində buzlaqlar çoxdur dağ buzlaqları bir çox çayların qidalanmasında mənbə rolunu oynayır bataqlıqlar da bu ərazidə geniş yer tutub kareliya finlandiya və belarusda bataqlıqlar daha çox yayılmışdır rusiya ukrayna və belarus ərazisində yerləşən polesye bataqlığı geniş ərazi tutur daxili suların böyük təsərrüfat əhəmiyyəti var lakin bununla belə avropada çay və göllərin digər su hövzələrinin həddindən artıq çirklənməsi müşahidə edilir bu sənaye sahələrinin inkişafı ilə əlaqədardır buna görə də avropa dövlətlərində daxili su hövzələrinin mühafizə edilməsi problemi birinci dərəcəli vəzifə kimi qarşıda durur avropanın ərazisi enlik istiqamətində yəni şimaldan cənuba doğru böyük məsafədə yerləşib onun cənub hissələri günəşdən daha çox istilik alır cənubdan şimala doğru istilik miqdarı azalır avropa ərazisində iqlim şəraiti qərbdən şərqə doğru dəyişir bu hal qitənin okeana yaxın olması hakim küləklərin və okean cərəyanlarının təsiri nəticəsində əmələ gəlmişdir şimali atlantika cərəyanının avropa sahillərinə gətirdiyi nisbətən isti suların təsiri ilə iqlimdə müəyyən yumşalmalar hiss olunur bu hal xüsusilə özünü skandinaviya kola yarımadası və islandiya adasının iqlimində göstərir atlantik okeanı üzərində formalaşan nəhəng isti və rütubətli hava kütlələri də avropanın iqliminə böyük təsir göstərir avropanın ərazisi okeandan gələn qərb küləklərinin təsiri altında olur bu hava axınları isə islandiya alçaq və azor yüksək təzyiq sahələrinin təsiri altında formalaşır qışda atlantik okeanı üzərindən əsən cənub qərb küləkləri azor antisiklonu özü ilə birlikdə çoxlu yağıntı gətirir və havanı yumşaldır yayda isə şimal qərb küləkləri islandiya siklonu bol yağıntı və sərinlik gətirir avropanın şimal hissələri daha çox arktika hava kütlələrinin cənubi avropa isə tropik hava kütlələrinin təsiri altında olur avropanın relyefi də iqlimin formalaşmasında öz təsirini göstərir avropada okeandan gələn dəniz mənşəli hava kütlələrinin qarşısını ala biləcək hündür dağ sistemlərinin olmaması atlantik və şimal buzlu okeanlarının iqlimə təsirini daha da gücləndirir hündür dağlar qitənin cənub hissəsindədir onlar enlik istiqamətində yerləşdiklərindən okeandan gələn hava kütlələrinin qarşısında maneə rolunu oynaya bilmirlər hamar düzən mərkəzi və şərq hissələr istiliyin rütubətin daxili hissələrə keçməsi üçün bir növ dəhliz rolunu oynayır yuxarıda göstərilən amillərin təsiri ilə avropa ərazisində temperatur və rütubətin paylanmasında böyük fərqlər özünü göstərir yanvar ayının orta temperaturunu göstərən izotermlər daha çox meridian istiqamətində dəyişir və bu yalnız cənub hissədə enlik istiqamətində gedir atlantik okeanı və aralıq dənizi sahillərindən c c lik yanvar izotermi keçir skandinaviya yarımadasının okean sahillərində c lik izoterm daxili hissələrə doğru daha aşağı temperaturlarla c c əvəz olunur şərqi avropa düzənliyindən ural dağlarına doğru kontinentallıq artır və daha aşağı temperatur qeydə alınır iyul izotermləri enlik istiqamətində gedir yalnız daxili hissələrdə bir qədər şimal şərqə doğru əyilir orta iyul temperaturu ucqar şimalda c aralıq dənizi sahillərində c c xəzər sahili ovalıqda c orta və şərqi avropada c c dir dağlıq ərazilərdə izotermlərin gedişində kəsilmələr baş verir atmosfer yağıntılarının paylanması istər hava kütlələrinin istərsə də relyef şəraitinin təsirindən daha çox asılıdır atlantik okeanı sahillərindən şərqə getdikcə yağıntıların illik miqdarı və onun ərazidə paylanması xeyli dəyişir daha çox yağıntı dəniz hava kütlələrinin yolu üzərində yerləşən sahilboyu və dağətəyi ərazilərə düşür mm lakin daxili hissələrə doğru getdikcə okeandan gələn hava kütlələri transformasiyaya uğrayır yəni öz rütubətini itirir və kontinetallaşır orta avropa düzənliklərinin qərb hissəsinə mm mərkəzinə mm qitənin şimal hissələrinə mm xəzəryanı ovalığına isə mm yağıntı düşür dağlarda yağıntıların miqdarı mm dən artıqdır yağıntıların fəsillər üzrə paylanmasında da fərqlər var qərbdə atlantik okeanı sahillərində dəniz iqliminin təsiri ilə yağıntıların çox hissəsi payız və qış aylarında düşür şərqi avropada yağıntıların çox hissəsi yay aralıq dənizi sahillərində isə qış aylarında düşür avropanın xəritəsi göy transkontinental dövlətlər bir hissəsi avropa digər hissəsi isə asiya qitəsində yerləşən ölkələr yaşıl asiyada yerləşən amma tarixi və siyasi baxımdan avropa sayılan ölkələr avropanın əhəmiyyəti və mövqeyi əhalisi və fiziki coğrafiyasından deyil sahib olduğu insan resurları və onun xüsusiyyətlərindən irəli gəlir yaxşı hazırlıqlı insanlardan ibarət əhali elm və texnologiyada göstərmiş olduğu irəliləmələr sayəsində iqtisadi istiqamətdən də inkişaf etmiş və yüksək bir həyat standartına çatmışdır təbii qaynaqları az olan avropa bu inkişafını tamamilə insan qaynağının yüksək xüsusiyyətlərinə və müstəmləkəçilik sisteminin nemətlərinə borcludur indiki vaxtda dünyanın ən böyük güc mərkəzi olan abş ın xalqı da çox böyük nisbətdə avropa mənşəlidir ayrıca elmi və texnoloji inkişafların bir çoxu avropalılar tərəfindən reallaşdırılmışdır avropa ölkələrinin hər istiqamətdən birləşməsini məqsəd qoyan və bu yolda əhəmiyyətli mərhələlər reallaşdıran avropa birliyi avropanın yer üzündəki gücünü və əhəmiyyətini daha da artırmaqdadır avropa bayrağı avropa birliyi tərəfindən də istifadə edilir soyuq müharibənin sonu cı ilə qədər avropada bir birindən fərqli siyasi iqtisadi sistemlər mövcud idi bunlardan biri indi də mövcud olan plürialist demokratik sistem və sərbəst bazar iqtisadiyyatını tətbiq edən qərb bloku digəri isə kommunist ideologiyalı tək partiyalı sosialist sistemi bax varşava müqaviləsi idi ancaq sosialist sisteminin lideri olan ssri nin iqtisadi və siyasi sisteminin zəifləməsi ilə blok çökdü köhnə sosialist bloku ölkələri iqtisadi və siyasi sistem olaraq qərb blokuna yaxınlaşma yolunda ciddi addım atmağa başladılar çoxpartiyalı demokratik sistemə və sərbəst bazar iqtisadiyyatına keçid həmin ölkələrin iqtisadiyyatına ciddi təsir etməyə başladı üzvlük və inteqrasiya ilə bağlı avropa birliyinə edilən müraciətlər müsbət qarşılandı və onlarla ab arasında ciddi inteqrasiya prosesi başlandı həmin ölkələrin böyük bir hissəsi qərbi avropanın hərbi təşkilatı olan nato ya daxil olmuş və beynəlxalq təhlükəsizliyin təminatında iştirak etməyə başladılar bununla da avropada cu ilin əvvəlindəki hərbi iqtisadi və siyasi qütbləşmə ideoloji əhəmiyyətini itirmişdir vyana sistemi xix əsrin ortalarında ci illərin əvvəllərində dağılmağa başladı avropada bir birinə düşmən olan iki hərbi siyasi blok formalaşmağa başladı nəhayət ci ildə formalaşdılar onların qarşıdurması nəticədə birinci dünya müharibəsinin başlamasına gətirib çıxardı dövrün xarici siyasət tarixində ən çox olan əsas faktlar italiya və almaniya birləşməsi ilə bağlı diplomatik və hərbi hadisələr idi birinci məsələ italiyalıların özləri ilə yanaşı fransa birbaşa maraqlandı və italiyaya ikiqat yardım göstərdi italiya ci ildən bəri venesiya krallığı olan lombarda adlanan iki vilayətdən məhrum olan avstriya idi digər bir məsələdə almaniya avstriya və prussiya birləşdirən orta və kiçik dövlətlərdən başqa bu əraziləri itirmiş danimarkadan şlezviq və holşteyn və prussiya qazanmasına qarşı çıxan fransanı yenidən götürərək maraqlandı on iki il ərzində dörd müharibə baş verdi bu müharibə dövrü nisbətən qısa müddət ərzində vyana konqresi ilə dünya müharibəsinin başlaması arasında qərbdə təxminən bir yüz illik beynəlxalq sülh dövrünü kəsdi avropanın şərq yarısında cı ildə başlayan rusiya ilə türkiyə arasındakı sülh prosesi yalnız ci illərdə qırıldı lakin keçmişin sonunda və bu əsrin əvvəllərində balkan yarımadasında yerli kiçik dövlətlər arasında müharibələr baş verdi və avropanın qalan hissəsinə yayıldı vyana konqresindən ci illərə qədər müharibənin başlanğıcına qədər keçən əsr əvvəlki əsrlərə nisbətən misilsiz uzun bir sülh zamanıdır həm böyük həm də kiçik dövlətlərin silahlanması xix əsrin ikinci yarısında olduğu kimi bu cür böyük nisbətlərə çatmamışdır xix əsrin ikinci yarısında militarist siyasətə başlayan ikinci imperiyanın bərpası militarizmin inkişafının təməlini qoydu tarix və tarixin italiya və almaniya birləşməsinə gətirdiyi sualları nəzərə alaraq kiçik sardunya krallığının intensiv silahlanmağa başladığı eləcə də türkiyənin fransa və ingiltərənin rusiyaya qarşı müharibəsində iştirak etdiyinə baxmayaraq illər keçdi cı illərin əvvəllərində prussiya öz hərbi gücünü gücləndirdi və özünü hegemoniya altında almaniyanı birləşdirmək tapşırığı qarşısına məqsəd qoydu bu hökümətlə silahlar üzərində böyük məbləğlər sərf etmək istəməyən deputatlar palatası arasında daxili bir qarşıdurma yaratdı ci illərdəki müharibələr yalnız militarizmin inkişafına kömək etdi krım müharibəsi cü ildə başlamışdır britaniya fransa və osmanlının rusiyaya qarşı apardığı müharibə üçlüyün qələbəsilə başa çatır cı ildə imzalanan paris müqaviləsilə cənubi bessarabiya və dunayın mənsəbi osmanlıya keçir qara dəniz neytral hövzə elan olunur ci illər müharibəsi rusiya güclü millətçilik dalğasının qalxdığı balkan dövlətlərinin tərəfindən osmanlı ilə müharibəyə girişir plevna yaxınlığında osman paşanın ordusu təslim olandan sonra rusların konstantinopola yolu açılır bu boğazları ələ keçirmək üçün real şans idi amma avropa dövlətlərinin təpkisindən qorxan rusiya buna getmir müharibəyə nöqtə qoyan berlin müqaviləsilə cənubi bessarabiya qars ərdəhan batum rusiyaya keçir serbiya çernoqoriya və rumıniyanın ərazisi böyüdülür bosniya və herseqovina isə avstriya macarıstan imperiyasına birləşdirilir ci ilin yanvarın də versal sarayında almaniya imperiyasının qurulduğu elan olunur ilk kansler otto fon bismark olur beləliklə bütün alman dövlətləri avstriya istisna olmaqla vahid dövlətdə birləşdilər imperiyanın paytaxtı berlin şəhəri elan olunur getdikcə güclənən alman imperiyası artıq cü ildən etibarən müstəmləkə işğalına başladı imperator i vilhelmin dövründə almaniya özünə müttəfiqlər axtararaq fransanı izolyasiya etmək siyasətini yeritməyə başladı lakin ondan sonra hakimiyyətə gələn ii vilhelm daha çox imperialist siyasət yürütməyə başladı bu isə almaniyanın özünə çoxlu sayda düşmənlər qazanmasına gətirib çıxardı ölkənin əvvəllər qazandığı müttəfiqlər itirildi fransa isə antanta dövlətləri və rusiya ilə yaxınlaşmağa başladı almaniya özünə etnik cəhətdən yaxın olan avstriya macarıstan imperiyası ilə olan müttəfiqliyi istisna olmaqla təcrid olunmuş vəziyyətə düşdü alman imperializmi avropanın sərhədlərini aşdı və almaniya afrikada müstəmləkələr əldə etmək uğrunda digər avropa dövlətləri ilə yarışmağa başladı cü ildə otto fon bismarkın təşkilatçılığı ilə keçirilən berlin konfransında avropanın hegemon dövlətləri tərəfindən afrika qitəsinin işğalı və müstəmləkəyə çevrilməsi geniş müzakirə olundu almaniya şərqi və cənub qərbi afrikada toqo və kamerunda bir sıra əraziləri ələ keçirərək öz müstəmləkəsinə çevirdi afrikanın bölüşdürülməsi uğrundə mübarizə avropa dövlətləri arasında gərginlik yaradırdı və bu birinci dünya müharibəsinin əsas səbəblərindən biri oldu iyun cü ildə avstriya macarıstan ordusunun baş komandanı vəliəhd frans ferdinand serbiyalı terrorçu tərəfindən öldürüldü bunun nəticəsi olaraq avstriya macarıstan serbiyaya müharibə elan etdi və bu birinci dünya müharibəsinin başlanğıcı oldu bu müharibədə almaniya avstriya macarıstan osmanlı imperiyası və bolqarıstan bir cəbhədə iştirak edirdi müharibə bu dövlətlərin məğlubiyyəti ilə nəticələndi dünya tarixində o vaxta qədər baş vermiş ən qanlı müharibədə milyondan çox alman əsgəri öldürüldü ci ildə almaniyada monarxiya devrildi ölkədə respublika hakimiyyəti quruldu yeni hökumət tələm tələsik təslimçi sülh müqaviləsini imzaladı cu ilin iyun ayında imzalanan və versal müqaviləsi adlanan bu razılaşmaya əsasən almaniya böyük torpaqlar itirdi həmçinin ölkə çox böyük təzminat ödəməyə məhkum edildi almaniya həmin təzminatı tam olaraq yalnız cu ildə ödəyib bitirdi razılaşma almaniyada müharibənin alçaldılmış formada davamı kimi adlandırıldı versal müqaviləsindəki ağır şərtlər almaniyada milliyətçiliyin artmasına və sonradan ikinci dünya müharibəsinə gətirib çıxardı prussiyanın hakim dairələri fransanı talan etmək onun elzas və lotaringiya kimi zəngin ərazilərini ələ keçirmək məqsədilə müharibəni davam etdirirdilər ci il yanvarın də versalda almaniya imperiya elan edildi fevralda fransa ilə sülh müqaviləsi imzalandı müqaviləyə görə almaniya elzas və lotaringiyanı ələ keçirdi fransa beş milyard frank təzminat verməli həm də ödənişin başa çatmasına qədər əzazisinin xeyli hissəsi alman qoşunlarının nəzarəti altında qalmalı idi ci ilin martında baş vermiş üsyan nəticəsində fransa tarixində çox faciəli rol oynamış paris kommunası hakimiyyəti meydana çıxmışdı mart may fransa hakim dairələri müharibədə itirdiklərinin əvəzini müstəmləkələri genişləndirməklə doldurmağa cəht edir və almaniyaya qarşı qisasçılıq siyasəti yeridirdilər dünyanın bölüşdürülməsində almaniyanın əsas rəqibi ingiltərə olduğundan fransa ingiltərə ilə yaxınlaşmağa və afrikada ingiltərəyə güzəştə getməyə məcbur olmuşdu bununla da o ingiltərənin şəxsində almaniyaya qarşı müttəfiq əldə etmişdi fransanın iqtisadiyyatında başlanan əvvəlki inkişaf meylləri xx əsrin əvvəllərində də davam etməkdə idi ölkədə yeni sənaye sahələri avtomobil kimya gəmiqayırma sənayesi inkişaf edir elektrik enerjisi istehsalı artırdı avtomobil istehsalı və aviasiyanın inkişafına görə fransa avropada birinci yerdə idi fransa iqtisadiyyatında inhisarlar həlledici rol oynayırdı istehsalın təmərküzləşməsi səviyyəsinə görə də fransa abş almaniya və ingiltərədən geri qalırdı fransada sənaye və kənd təsərrüfatı ləng inkişaf etsə də bank kapitalı sürətlə artırdı cı ildə londonda keçirilən izdihamlı nümayiş nəticəsində fəhlələr sərbəst toplaşmaq hüququ əldə etdilər ci ildə parlament islahatı keçirildi şəhərdə öz evi olan və ya ayrıca mənzil kirayə edən bütün kişilər səsvermə hüququ əldə etdilər kənddə isə ildə funt sterlinqdən az olmayaraq icarə haqqı ödəyə bilən icarədarlara da bu hüquq verildi beləliklə xırda burjiaziyadan əlavə fəhlələrin yuxarı təbəqələri də səs hüququ aldılar böyük btitaniyanın müstəmləkə işğalları davam edirdi avstraliya kəşf edildikdən sonra burada bir sıra ingilis məskənləri salınmışdı ci ildə avstraliyada qızıl mədənləri kəşf edildi bütün ölkələrdən xüsusən ingiltərədən qızıl hərisləri bu qitəyə axışırdı ci ildə hökumət kanadaya dominion ingiliscə özünüidarə hüququ alan ölkə hüququ verməyə məcbur oldu kanada vətəndaşları böyük britaniyanın təbəqəsi sayılırdılar parlametin qəbul etdiyi qanunlar ingilis general qubernatoru tərəfindən təsdiq olunmalı idi kanada xarici dövlətlərlə diplomatik əlaqə yarada bilməzdi kanada özünüidarə hüququ alsa da istiqlaliyyət qazana bilmədi xx əsrin əvvəllərində ingiltərənin siyasi quruluşu əvvəldə olduğu kimi parlamentli monarxiya olaraq qalırdı siyasi həyatda iki partiya liberallar və mühafizəkarlar partiyaları hökmranlıq edirdilər hər iki partiyanın özəyini iri burjiaziya təşkil edirdi xx əsrin əvvəllərində mühafizəkarlar partiyası sıralarındakı ixtilaflardan istifadə edən liberallar seçkilərdə qalib gəldilər liberalların təşkil etdikləri hökümətlərdə böyük nüfuza malik olan d lloyd corc mühüm rol oynayırdı vyana sistemi xix əsrin ortalarında ci illərin əvvəllərində dağılmağa başladı avropada bir birinə düşmən olan iki hərbi siyasi blok formalaşmağa başladı nəhayət ci ildə formalaşdılar onların qarşıdurması nəticədə birinci dünya müharibəsinin başlamasına gətirib çıxardı dövrün xarici siyasət tarixində ən çox olan əsas faktlar italiya və almaniya birləşməsi ilə bağlı diplomatik və hərbi hadisələr idi birinci məsələ italiyalıların özləri ilə yanaşı fransa birbaşa maraqlandı və italiyaya ikiqat yardım göstərdi italiya ci ildən bəri venesiya krallığı olan lombarda adlanan iki vilayətdən məhrum olan avstriya idi digər bir məsələdə almaniya avstriya və prussiya birləşdirən orta və kiçik dövlətlərdən başqa bu əraziləri itirmiş danimarkadan şlezviq və holşteyn və prussiya qazanmasına qarşı çıxan fransanı yenidən götürərək maraqlandı on iki il ərzində dörd müharibə baş verdi bu müharibə dövrü nisbətən qısa müddət ərzində vyana konqresi ilə dünya müharibəsinin başlaması arasında qərbdə təxminən bir yüz illik beynəlxalq sülh dövrünü kəsdi avropanın şərq yarısında cı ildə başlayan rusiya ilə türkiyə arasındakı sülh prosesi yalnız ci illərdə qırıldı lakin keçmişin sonunda və bu əsrin əvvəllərində balkan yarımadasında yerli kiçik dövlətlər arasında müharibələr baş verdi və avropanın qalan hissəsinə yayıldı vyana konqresindən ci illərə qədər müharibənin başlanğıcına qədər keçən əsr əvvəlki əsrlərə nisbətən misilsiz uzun bir sülh zamanıdır həm böyük həm də kiçik dövlətlərin silahlanması xix əsrin ikinci yarısında olduğu kimi bu cür böyük nisbətlərə çatmamışdır xix əsrin ikinci yarısında militarist siyasətə başlayan ikinci imperiyanın bərpası militarizmin inkişafının təməlini qoydu tarix və tarixin italiya və almaniya birləşməsinə gətirdiyi sualları nəzərə alaraq kiçik sardunya krallığının intensiv silahlanmağa başladığı eləcə də türkiyənin fransa və ingiltərənin rusiyaya qarşı müharibəsində iştirak etdiyinə baxmayaraq illər keçdi cı illərin əvvəllərində prussiya öz hərbi gücünü gücləndirdi və özünü hegemoniya altında almaniyanı birləşdirmək tapşırığı qarşısına məqsəd qoydu bu hökumətlə silahlar üzərində böyük məbləğlər sərf etmək istəməyən deputatlar palatası arasında daxili bir qarşıdurma yaratdı ci illərdəki müharibələr yalnız militarizmin inkişafına kömək etdi birləşmiş italiya və xüsusilə almaniyanı ehtimal olunan hücumlardan digər dövlətlərdən təcavüzkar dizaynların təsbit edildiyi yeni imperiyanın tərəflərindən mümkün hücumlardan qoruya bilməsi üçün satınalmalarını qorumaq lazım idi bütün bunlar silahlı dünyanın atmosferini yaratmışdır bunun üçün beynəlxalq alyansların yaradıldığı qorunması üçün öz növbəsində öz rəqiblərindən daha yaxşı silahlı olmaq lazım olduğunu düşünürdü səh dövrün sonunda dəniz silahları xüsusilə avropa maraqlarına rəqabət qeyri avropa müstəmləkəçi və dünya maraqları arasında rəqabətə yayıldığı zaman torpaq silahlarına militarizm marinizmə mürəkkəbləşmişdi qatıldı bu vəziyyət həmçinin avropa qüvvələrinin dünya imperializasiyasının xarici siyasətdə başlamış digər səbəblərdən ötəri avropanın güclünü tamamilə dəyişdirən avstriyanın prussiya və italiya müttəfiqləri ilə birlikdə cı ildə müharibə etdiyi böyük rol oynayaraq xüsusi diqqətə layiqdir və rusiya eləcə də ellilərin fransa və ingiltərənin müxalifləri ilə müttəfiqdir əfsanələrdən birinə görə avropa finike kralı agenar ilə telepassanın qızının adıdır öküz şəklinə girən zevs tərəfindən idaya qaçırılmışdır zevsdən minos sarppedon və radamant adlı üç övladı olub adı bir yarımadaya verilmişdir həmişə böyük krallıq və imperatorluqlara beşik olmuş bu yarımada sənaye inqilabından sonra digər qitələrə nisbətən daha sürətlə bütün sahələrdə daha çox inkişaf etmişdir sahəsinin kiçik olmasına baxmayaraq avropa ərazisi qədim dövrlərdən insanlar tərəfindən daha çox məskunlaşıb əhalisinin sayına görə yalnız asiya qitəsindən geri qalır avropada milyon nəfər əhali yaşayır ki bu da yer kürəsi əhalisinin təşkil edir avropa dünyada insanların ən sıx məskunlaşdığı ərazilərdən biridir bu bir sıra təbii siyasi və iqtisadi amillərlə bağlıdır lakin əhali hər yerdə eyni dərəcədə sıx məskunlaşmamışdır atlantik okeanı sahillərində mühüm sənaye rayonlarında rur sileziya donbas iri şəhər və paytaxtlarda çay və nəqliyyat yolları boyunca əhali daha sıx yerləşib dərəcə şimal enliklərindən şimalda olan soyuq ərazilərdə daha az əhali məskunlaşıb alp və balkan dağlarının hündür sahələrində xəzəryanı ovalıqda əhali nisbətən daha seyrəkdir avropa əhalisi üçün digər mühüm xüsusiyyət şəhər əhalisinin daha çox olmasıdır avropa xalqları dünya mədəniyyətinə elm və texnikanın inkişafına mühüm töhfələr vermiş bir çox ərazilərə təsir göstərib müasir avropa millətləri uzun sürən tarixi inkişafın müxtəlif etnik və antropoloji qrupların qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində yaranıb avropalılar avropoid irqinə aiddir burada german roman türk slavyan və başqa dil qruplarına aid xalqlar yaşayır german xalqlarına almanlar hollandlar ingilislər isveçlilər norveçlilər islandlar aiddir bu xalqlar avropanın şimal qərb və mərkəzi hissələrində məskunlaşıblar roman dil qrupuna aid olan xalqlar latın dili əsasında formalaşmış dildə danışırlar bu qrupa italyanlar fransızlar portuqaliyalılar ispanlar rumınlar və başqa xalqlar aiddir roman dil qrupuna aid olan xalqlar avropanın qərb cənub və cənub qərbi hissələrində məskunlaşıblar avropada türk dili qrupuna aid olan xalqlar da yaşayır onlara tatarlar türklər başqırdlar çuvaşlar qaqauzlar aiddir türkdilli xalqlar əsasən avropanın şərqi və cənubunda yaşayır avropada həmçinin digər dil qruplarına aid olan çoxlu xalqlar yaşayır bunlara latışlar litvalılar estonlar basklar finlər macarlar yunanlar albanlar və digər xalqları misal göstərə bilərik avropa xalqlarının sitayiş etdiyi hakim din xristianlıqdır xristian dininin əsas qolu var bunlar katolik protestant və pravoslavlardır roma şəhərindəki vatikan kilsəsində bütün katoliklərin mərkəzi kilsəsi yerləşir bu kilsəyə roma papası başçılıq edir vatikanın və onun başçısı roma papasının tarixən dünyanın siyasi və iqtisadi həyatına təsiri böyük olub lakin son illərdə avropada bir çox xristianlar öz dinlərini tərk edərək ateizmə keçməyə başlayıblar avropada islam dininə etiqad edən müsəlmanlar da çoxdur islam dini vaxtilə ərəb və osmanlı imperiyalarının avropaya zəfər yürüşləri nəticəsində yayılmışdır avropa ərazisi yanacaq filiz və qeyri filiz mənşəli faydalı qazıntılarla zəngindir yanacaq faydalı qazıntıları çökmə mənşəlidir onların yataqları qədim bünövrənin çökəkliklərində dağlararası əyilmə zonalarında yerləşib dünyanın bir sıra mühüm kömür hövzələri avropa ərazisindədir donetsk peçora rur saar yuxarı sileziya neftin əsas yataqları volqaboyunda karpatda orta dunay ovalığında balkan yarımadasında və şimal dənizindədir faydalı qazıntılar içərisində dəmir filizi yataqları xüsusilə böyük əhəmiyyətə malikdir rusiyadakı kursk maqnit anomaliyası kma dünyanın ən böyük dəmir filizi yataqlarından biridir şərqi avropa düzənliyi skandinaviya yarımadası alp dağları orta hündürlüklü qədim dağlar sahəsində də bir sıra dəmir filizi yataqları var avropada həmçinin boksit mis sink qurğuşun kobalt molibden volfram xrom civə uran kimi əlvan və qiymətli metal filizlərinə də rast gəlinir qeyri filiz yataqları içərisində neft təbii qaz daş kömürdən başqa çöküntü mənşəli müxtəlif duzlar olan kalium daşduz yataqları qeyd oluna bilər həmçinin qiymətli tikinti materiallarının bol olmasını mərmər qranit kvars da göstərmək lazımdır eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki avropa ərazisi bir çox faydalı qazıntılarla tam təmin olunmayıb əksər faydalı qazıntılar da onun müasir tələbatını tam ödəyə bilmir odur ki avropa dövlətlərinin çoxu digər materiklərdən bura bir sıra faydalı qazıntılar gətirirlər rumıniya romıniya və ya romaniya cənub şərqi mərkəzi avropada olan dövlət konstitusiyasına əsasən rumıniya demokratik dövlətdir ölkənin adı romanus romalı deməkdir sözündən gəlib ölkə başçısı prezident hesab olunur və qanunverici orqan isə ikipalatalı parlamentdir şimaldan və şərqdən rumıniya ukrayna ilə şimali şərqdən moldova respublikası ilə cənubdan bolqarıstan ilə sərhəd dunay çayının üstündən keçir qərbdən isə serbiya və macarıstan ilə həmsərhəddir qara dəniz rumıniyanın şərqində yerləşir rumıniya avropadakı ən köhnə insan məskənlərinin tapıldığı ölkədir ci ildə rumıniyanın qərbindəki bir mağarada kəşf edilən sümüklü mağara bu qalıqların il əvvələ aid olduğu təxmin edilməkdədir rumıniya torpaqlarında qurulan ilk dövlət trakiyalıların qurduğu daçiya krallığıdır bu dövlət illər arasında roma imperatoru trayanın orduları tərəfindən işğal edilərək roma imperiyası bir əyaləti halına gəldilər roma imperiyasının çökməsindən sonra bu torpaqlar qotlar hunlar avarlar slavyanların zəbtinə uğradı ci əsrlər arasında birinci bolqar dövlətinin bir parçası halına gəldi bu dövrü macar peçenek kuman və tatar işğalları izlədi rumınlar ilk dəfə cü əsrdə özlərinə aid dövlət qurmağı bacardılar bu dövlətlər cu ildə i basarab tərəfindən qurulmuş valaxiya bəyliyi və ci ildə dragoş tərəfindən qurulmuş moldova dövlətidir günümüzdəki rumıniyanın bir parçası olan erdel isə cı əsrlər arasında macarıstan krallığının bir parçası idi ci və cı əsrlərdə bu üç ölkə osmanlı dövlətinin himayəsi altına girdilər osmanlı dövründə valaxiya və moldova vassal dövlətlər idi osmanlılara vergi verər döyüşlərdə əsgər köməyi edərdilər bəyliklərin voyvodaları rumın əsillilər arasından osmanlı padşahı tərəfindən təyin edilərdi ayrıca bu bəyliklər istanbulun yemək ehtiyacını qarşılamaqda əhəmiyyətli bir rol oynayardılar ancaq osmanlılar rumıniyanı heç bir zaman bütünlüklə ilhaq etmədilər buxarest və yassı kimi böyük rumıniya şəhərlərində tez tez osmanlı vətəndaşlarına rast gəlinirdisə də sayları az idi bu şəhərlər heç bir zaman sofiya belqrad saloniki və ya skopye kimi osmanlı xarakteri qazanmadı xviii əsrə qədər valaxiya və moldovanın voyvodaları rumınların arasından seçilərdi xviii əsrdə isə fənərli rumlar arasından seçildilər bu vəziyyət cı ildə yunanıstanın müstəqilliyini qazanmasına qədər davam etdi ikinci dünya müharibəsi illərində rumıniya almaniyanın satileti idi və ölkədə antonesku diktaturası hökm sürürdü ölkə cü ilin avqustunda faşistlərdən azad edildi birinci hökumətin başçısı kral mixay oldu müharibə nəticəsində rumıniyada min nəfər öldü itkin düşdü və yaralandı ci il yanvarda xalq kütlələrinin təzyiqi altında kral hökuməti yenidən təşkil etdi hökumətin başçısı general p redesku təyin edildi cı il iyulda rumıniyada seçki qanunu qəbul olundu qadınlara və hərbi qulluqçulara seçki hüququ verildi cı il dekabrda parlament bankların milliləşdirilməsi haqqında qanun qəbul etdi pul islahatı keçirildi ci ilin iyulunda milli saranist partiyasının fəaliyyəti qadağan edildi portuqaliya ya da portəgiz rəsmi olaraq portuqaliya respublikası avropanın qərbində dövlət ispaniya ilə həmsərhəddir avropa ölkəsidir portuqaliya roman əsilli dövlətdir və portuqal dili roman dillərinə daxildir portuqaliya respublikası cənubi avropada piriney yarmadasının qərbində yerləşir sahəsi km dır ölkə qərbdən atlantik okeanı şərqdən isə ispaniya ilə həmsərhəddir portuqaliya ərazisindən axan ən uzun çay taxo çayıdır ki məhz paytaxt lissabon bu çayın sahilində yerləşir portuqaliya yerləşdiyi bölgəyə xas olan subtropik iqlimə malikdir ən yüksək nöqtəsi azor adaları qrupuna daxil olan piku adasında olan ponta du piku m dağıdır əhalisi bu əraziyə qərbi roma imperiyasının parçalanması dövründə v vii əsrlər köçmüş alman tayfalarından olan vesqotların davamçılarıdır piriney yarmadasının ərəb xilafəti tərəfindən işğalından sonra əraziyə xeyli yadellilər ərəblər bərbərlər yəhudilər köçmüşdür cü ildə bu ərazilərin xilafətin tərkibindən çıxması ilə yadellilər qovulmuş güclü katolik dövləti yaradılmışdır macarıstan mərkəzi avropada dövlət ortadunay düzənliyində yerləşən bu ölkə şimaldan slovakiya şimal şərqdən ukrayna şimal qərbdən avstriya şərqdən rumıniya cənubdan serbiya cənub qərbdən xorvatiya və qərbdən sloveniya ilə həmsərhəddir təqribən milyon nəfər əhalisi ilə avropa ittifaqının üzvü olan orta ölçülü dövlətdir ölkənin rəsmi dili ural dilləri ailəsinə aid olan macar dilidir macarıstanın paytaxtı və ən böyük şəhəri budapeştdir digər böyük şəhərlərə debreçen seqed mişkolç peç və dyor daxildir müasir macarıstan ərazisi uzun əsrlər boyunca müxtəlif xalqlar tərəfindən məskunlaşmış ərazi hesab olunur belə ki bu ərazidə müxtəlif vaxtlarda keltlər qədim romalılar qədim germanlar hunlar slavyanlar və avarlar məskunlaşmışdır eramızın doqquzuncu əsrində macar knyazı arpad öz qoşunları ilə karpat düzənliyini işğal etdi və nəticədə həmin ərazidə macar dövlətinin əsası qoyuldu ci əsrə qədər regional güc olaraq öz mövqeyini qoruyan macarıstan ci əsrdə özünün mədəni və siyasi yüksəliş dövrünü yaşadı cı ildə baş vermiş mohaç döyüşü nəticəsində macarıstanın bir hissəsi osmanlı imperiyası tərəfindən işğal olundu macarıstan ci əsrin əvvəllərində habsburqlar sülaləsinin idarəçiliyi altına keçsə də sonradan avstriya ilə birləşərək avropanın əsas gücü hesab olunan avstriya macarıstan imperiyasını formalaşdırmışdır birinci dünya müharibəsi başa çatdıqdan sonra avstriya macarıstan imperiyası da digər məğlub dövlətlər kimi parçalandı iyun ci ildə imzalanmış trianon sülh müqaviləsi nəticəsində macarıstanın indiki sərhədləri müəyyənləşdirildi beləliklə bu sülh müqaviləsi ilə birlikdə ölkə ərazisinin ni əhalisinin ni itirdi və etnik macarların i buranı tərk etdi ikinci dünya müharibəsi zamanı berlin roma tokio oxuna qoşulan macarıstan çox böyük itkilər verdi ölkədə dağıntılar baş verdi müharibədən sonra macarıstan sovet ittifaqının peyk dövlətinə çevrildi və nəticədə ölkə ərazisində ilə yaxın davam edən sosialist hakimiyyətinin əsası qoyuldu ölkə cı ildə baş vermiş macar inqilabı sayəsində beynəlxalq diqqəti özünə cəlb etməyi bacardı cu ildə avstriya ilə sərhədin açılması hadisəsi şərq blokunun dağılması prosesinə təkan verdi macarıstan oktyabr cu ildə demokratik parlamentli respublika elan olundu macarıstan cü ildə avropa ittifaqına üzv olmuş və ci ildən etibarən şengen zonasına daxil olmuşdur macarıstan hal hazırda bmt nato dünya ticarət təşkilatı dünya bankı asiya infrastruktur investisiya bankı avropa şurası və başqa bir çox təşkilatın üzvüdür zəngin mədəni tarixə sahib olan macarıstanda incəsənət musiqi ədəbiyyat idman elm və texnologiya sahələri yaxşı inkişaf etmişdir macarıstan avropanın ci ən çox turist qəbul edən ölkəsi hesab olunur ci il ərzində buraya müxtəlif ölkələrdən milyon nəfər turist səyahət etmişdir macarıstan dünyada ən böyük termal su mağarasına və ikinci ən böyük termal gölə ev sahibliyi edir mərkəzi avropa regionunda yerləşən ən böyük göl olan balaton gölü də buradadır macarıstan ci ilə qədər avstriya macarıstan imperiyasının tərkibində idi o əsasən aqrar ölkə idi ci il noyabrın da macarıstan respublika elan olundu habsburqlar ın illik hakimiyyətinə son qoyuldu kommunistlərlə sosial demokratların birləşmiş qüvvələri cu il martın də inqilab edərək macarıstan sovet respublikasının msr yarandığını elan etdilər lakin həmin ilin avqustun də msr süqut etdi sovet hökuməti devrildikdən sonra ölkədə naiblik regent sistemi yaradıldı naib vəzifəsini kontr admiral mikloş xorti tutdu o trianon sülh müqaviləsini tanıdığını bildirdi bu sülhə əsasən macarıstan öz ərazisinin ni əhalisinin isə ni və dənizə çıxış yolunu itirdi lakin sonralar macarıstanda qraf betlenin hökuməti dövründə slovakiya cənubi karpat ukraynası və transilvaniya torpaqlarında macar hökmranlığı yenidən bərpa olundu illər dünya iqtisadi böhranı macarıstan iqtisadiyyatına ağır təsir göstərdi ci illərdə taxıl yığımı milyon sentner azaldı sənaye istehsalı cu ilə nisbətən aşağı düşdü iqtisadi böhran daxili vəziyyəti də gərginləşdirdi ci ilin payızından etibarən macarıstanın almaniyaya meyli gücləndi macarıstanda hakimiyyətdə olan xorti hökuməti almaniya və italiya ilə sıx əməkdaşlıq etməyə başladı macarıstan cu ildə antikomintern və cı ildə berlin paktına qoşuldu ikinci dünya müharibəsindəki məğlubiyyət nəticəsində cü ildə macarıstan sovet ordusunun işğalına məruz qaldı nəticədə macarıstan kommunist hakimiyyəti quruldu sovet modelli rejimə qarşı cı il oktyabrın də macarıstanda kütləvi nümayişlər başladı onlar partiyanın siyasi xəttinin dəyişdirilməsi imre nad başda olmaqla yeni hökumət yaradılması macarıstanla ssri arasında bərabərhüquqlu münasibətlərin bərqərar olması tələblərini irəli sürürdülər hadisələr sürətlə inkişaf edir oktyabrın da imre nad hökumət başçısı seçildi macarıstan zəhmətkeşlər partiyasının mzp buraxılması birpartiyalı sistemin ləğv edilməsi əvvəllər mövcud olan siyasi partiyaların fəaliyyətinin bərpa olunması barədə qərar qəbul edildi oktyabrın da ssri hökuməti hərəkata qarşı bəyanat yaydı macarıstanda başlanmış etiraz hərəkatı əksinqilabi qiyam kimi dəyərləndirildi buna cavab olaraq imre nad noyabrın də macarıstanın varşava müqaviləsi təşkilatından çıxdığını elan etdi noyabrın də sovet ordusu budapeşt şəhərinə daxil oldu dörd gün davam edən döyüşlərdən sonra imre nad hökuməti devrildi yanoş kadarın başçılıq etdiyi mzp macarıstan sosialist fəhlə partiyası adı altında yenidən təşkil olundu imre nad dövlətə xəyanətdə ittiham olunaraq edam edildi cu ildə macarıstan ali məhkəməsi imre nada və onunla birlikdə mühakimə edilmiş şəxslərə bəraət verdi oktyabr macarıstanda milli bayram sovet işğal rejiminə qarşı milli üsyan günü kimi qiymətləndirildi ci illərin ortalarında macarıstan iqtisadiyyatı ağır vəziyyətə düşdü xarici borcların artması vəziyyəti daha da gərginləşdirdi ci ilin mayında macarıstan sosialist fəhlə partiyası konfransında y kadar karoyu qrosla əvəz edildi lakin macarıstanda vəziyyət sabitləşmədi cu ildə çoxpartiyalı parlament sisteminə əsaslanan quruluşa keçmək qərara alındı cı il parlament seçkilərində macarıstan demokratik forumu qələbə çaldı onun lideri yojef antall xırda kənd sahibkarlar partiyası ilə birlikdə koalisiya hökuməti təşkil etdi cı ilin avqustunda keçirilmiş parlament seçkilərində azad demokratlar ittifaqının lideri arpad gents prezident seçildi macar hökumətinin sürətlə özəlləşdirmə siyasəti yeritməsi nəticəsində ölkədə azad rəqabətə əsaslanan sahibkarlıq sistemi formalaşdı ölkədə sənaye və ərzaq malları qıtlığı aradan qalxdı lakin əhalinin yoxsulluğu cı illərdə hələ də yüksək olaraq qalmağa davam etdi macarıstanın relyefi daha çox düzənlik xarakterə malikdir orta dunay ovalığı geniş bir sahəni əhatə edir şimalda dağlar az bir sahəni tutur faydalı qazıntı ehtiyatları azdır əsas təbii sərvəti boksit yataqlarıdır az miqdarda daş kömür neft təbii qaz mis və uran ehtiyatlarına malikdir iqlimi mülayim kontinentaldır belə əlverişli iqlimin olması və həmçinin geniş düzənlik sahələr və məhsuldar torpaqlar burada kənd təsərrüfatının inkişafı üçün əlverişli imkan yaradır təbii bitki örtüyü insanlar tərəfindən çox dəyişdirilmişdir ərazinin ni meşələr təşkil edir dunay onun qolu olan tisa və başqa çaylardan suvarma və nəqliyyat məqsədilə geniş istifadə edilir mənzərəli balaton gölü və başqa təbii imkanlar hesabına turizmin inkişafına nail olunmuşdur üdm görə adambaşına düşən orta illik gəlir abş dolları ixracat əsaslı iqtisadiyyata sahib olan macarıstan beynəlxalq iqtisadi konjonktürün yaratdığı risklərə açıqdır xarici ticarətinin böyük bir hissəsini ab ölkələri ilə edir əsas məhsul qruplarına görə xarici ticarət əlaqələrində maşınlar elektron əşyalar və nəqliyyat vasitələri ölkənin idxal və ixracatında əsas sektorlar olaraq ön plandadır idxalatın təxminən ni ixracatın isə ni bu üç sektor təşkil edir macarlar qaraçılar almanlar yəhudilər slovaklar xorvatlar serblər rumınlar macarıstanda təhsil keçmiş şərq blokundakı təhsil sisteminin getdikcə avropa birliyinə inteqrasiyası şəklində formalaşıb və hazırda avropa birliyi standartlarına əsasən fəaliyyət göstərir azərbaycanlılar macarıstanda təhsil üçün daha çox cı illərdə maraqlanmağa başlayıblar və artıq cı illərin ortalarından hər il bir neçə tələbə mərkəzi avropa universitetində təhsil alıb daha sonralar azərbaycanlılar digər ali məktəblərdə də təhsil almağa başlayıblar və hazırda macarıstanda dan çox ali məktəbdə azərbaycanlı tələbələr təhsil almaqdadırlar macarıstan azərbaycan gənclər birliyi macarıstanda təhsili azərbaycanda təbliğ etməkdədir və bu layihə study in hungary adlanır bir çox universitet məzunları macarıstanda qalaraq işləməklə macarıstan azərbaycanlılarına çevrilmişlər norveç şimal saam norgga gonagasriika cənub saam nrjen gnkarijhke lule saam vuona gngisrijkka və ya norveç krallığı şimali avropada skandinaviya yarımadasının qərb hissəsində və ona yaxın adalarda yerləşən dövlət ölkənin adı qədim skandinav dillərində norrvegr şimala yol deməkdir konstitusiyalı monarxiyadır paytaxtı oslo şəhəridir norveç skandinaviya yarımadasının qərbində yerləşib isveç finlandiya və rusiya ilə həmsərhəddir şimal ərazi boyu uzanan fyordlar norveç təbiətinin ən ecazkar fenomenlərindən sayılır norveç krallığına arktikada yerləşən bir neçə ada svalbard şpitsbergen adası və qonşu adalar daxildir və yan mayen adaları da daxildir norveç krallığının svalbard üzərindəki mülkiyyət hüququ svalbard sazişi əsasında razılaşdırılmışdır bu saziş yan mayen adasına şamil edilmir cənubi atlantik okeanında yerləşən buve və i pyotr adaları da norveçin tabeliyindədir bununla belə bu adalar krallığa məxsus deyildir norveçin antraktidadakı şahzadə mod torpaqlarına da ərazi iddiları vardır həmin adada norveçin troll tədqiqat stansiyası yerləşir norveç ci ildən etibarən hər il insan inkişafı göstəricisinə görə birinci yeri tutur rəy sorğularına görə ölkə həmçinin dünyanın ən sakit və sülhsevər ölkəsi hesab edilmişdir viii xi əsrlər arasında norveçdə vikinqlər olaraq bilinən bir dövlət höküm sürmüşdür davakar bir xalq olaraq tanınan vikinqlər cənubda britaniya irlandiya islandiya qrenlandiya ve hətta şimali amerikaya qədər çataraq koloniyalar qurdular ci illərdə xristian missionerlər norveçdə xristiyanlığı yaymağa başladılar norveç kralı i haakon xristiyanlığı qəbul etdi cu ildə danimarkalılar norveçi ələ keçirdilər norveç danimarka kralı knudun qurduğu şimal dənizi imperatorluğunun nun bir parçası halına gəldi norveç birinci dünya müharibəsində bitərəf qaldı ikinci dünya müharibəsində də bitərəf qalma niyyətində olmasına rəğmən aprel tarixində nasist almaniyası tərəfindən işğal edildi may ci il tarixində almaniyanın təslim olmasına qədər norveç işğal altında qaldı cu ildə norveç nato ya daxil oldu ların sonlarında norveç sularında kəşfedilən neft və qaz norveçə böyük bir rifah qazandırdı və də edilən referendumlarda norveç xalqı avropa birliyi nə daxil olmamasına qərar verdi norveç avropa birliyi ilə olan əlaqələrini iştirakçısı olduğu efta qurumu vasitəsiylə sürdürməkdədir günümüzdə norveç birləşmiş millətlər təşkilatının məlumatına görə yaşama standartları baxımından dünyanın ən irəlidə olan ölkələrindən biridir şimali avropada yerləşmiş norveç skandinaviya yarımadasının şimal və qərb hissəsini tutur şpitsbergen arxipelaqı yan meyen və ölkəyə yaxın yerləşmiş digər adalarda norveçə məxsusdur şərqdə isveç sərhəddin uzunluğu km şi mal şərqdə finlandiya km və rusiya km ilə həmsərhəddir qərbdə atlantik okeanına şimalda barens cənubda isə şimal dənizlərinə çıxışı var norveç sahilləri çox girintili çıxıntılı olan ölkələrdən biridir bir çox bölgələrdə əzəmətli sıldırım qayalar sahil boyu şaquli dovarlar kimi uzanır və ya dərin oyuqlar yaradaraq sanki dəniz üzərində asılı vəziyyətdə qalırlar bu oyuqlar sahil dalğalarının qayalara çırpılması nəticəsində yaranır bu cür qayalıq sahillərin önündən yalnız kiçik gəmilər və ya qayıqlar keçə bilər dəniz sahilinə yaxın ərazilərdə çoxsaylı sahil adaları sualtı qayalar və adsız ki çik adalar səthə çıxır gəmişilik üçün yararsız olan norveç çaylarından fərqli olaraq fyordlar ölkənin əlverişli su yolları sayılır norveç dənizinin fyordları dəniz tərfdən çoxsaylı adalarla əhatə olunduğundan fırtına külək və dəniz cərəyanları dalğalarından yaxşı qorunur fırtına zamanı fyord lar həmçinin gəmilər üçün yaxşıd aldanacaq rolu oynayır norveç ərazisinin faizini təşkil edən orta yüksəklikli skandinaviya dağları cə nub qərbdən şimal şərqə doğru bütün ölkə boyu uzanır ölkənin ən yüksək zirvəsi qalhöpiggen dağıdır m norveçdə çoxlu göllər və iti axan astanalı və şəlaləli dağ çayları vardır şəlalələr norveç çaylarına qeyri adi gözəllik verir əsas çaylar lo gen beqna və qlommadır sahilə doğru gələn mülayim dəniz cərəyanı və daim əsən mülayim qərb və cə nub dəniz küləkləri norveç iqliminə böyük təsir göstərir norveç sahillərində dəniz donmur fyordlar isə ilboyu naviqasiya üçün açıqdır şimal en dairəsi istiqamətində uzanmasına baxmayaraq şimali avropanın ən isti ölkəsidir osloda və şimla sahillər də yanvarın orta temperaturu mənfi dən mənfi dərəcəyədək olur yay fəsli isti keçmir ölkənin ancaq cənub qərbində iyulun orta temperaturu müsbət oslo ətra fında bəzən hətta dərəcəyə çatır stavangerdən namsusa qədər olan sahil ərazidə isə ümumiyyətlə orta aylıq tem peratur il boyu mənfi olmur amma ölkənin bir sıra daxili rayonlarında iqlim olduqca sərtdir elə rayonlar var ki qış yeddi ay davam edir bəzi günlərdə temperatur mənfi dərəcəyə enir norveçin iri şəhərlə ri kristiansann berken oslo tronheym isə əsas portlarıdır əhalinin böyük əksəriy yəti norveçlilərdir ölkədə digər etnik qruplardan saamilar danimarkalılar isveçlilər finlər yaşayır orta ömür müddəti kişilər üçün qadınlar üçün ildir norveçlilər digər xalqlar ənənəvi xalq rəqsləri mahnıları və hekayələri olduqca məşhurdur ölkə sənət sahəsində əhəmiyyətli insanlar yetişdirmişdir bunlardan rəssam edvard munch bestekar edvard grieg heykəltəraş qustav vigeland və oyun yazıçısı henrik ibseni misal göstərmək olar norveçdə ali təhsil müəssisələrinin əksəriyyəti dövlətə məxsusdur ölkədə universitet universitet səviyyəsində ixtisaslaşmış institut dövlət kollec universiteti iki dövlət incəsənət institutu və özəl kollec universiteti özəl institut onlardan si dövlət tərəfindən müəyyən maliyyə yardımı alır fəaliyyət göstərir ali məktəblərdə oxuyan təxminən tələbədən ü özəl kollec və ya kollec universitetlərdə təhsil alır norveçin ən qədim və nüfuzlu ali təhsil müəssisəsi oslo universitetidir bu tədris ocağı ci ildə fəaliyyətə başlayıb cu ildən oslo universiteti adlandırılıb cı ilə qədər ölkədə yeganə universitet olub universitetdə hüquq tibb humanitar riyaziyyat ilahiyyat təbiət elmləri sosial elmlər təhsil və digər ixtisaslar üzrə ə yaxın tələbə təhsil alır dünyada aparıcı universitetlərdən biri olan bu ali məktəb xaricdə təhsil və tədris üzrə ixtisaslaşmış quacquarelli symonds qs şirkətinin cu ildə tərtib etdiyi dünya universitetlərinin reytinq siyahısında cü pillədə qərarlaşıb universitet məzunlarından bir çoxu müxtəlif illərdə nobel mükafatına layiq görülüb son illər norveç ali təhsilində aparılan islahatlar müsbət nəticələr verir islahatlar sayəsində boloniya prosesinə uyğun olaraq dərəcə strukturu qiymətləndirmə sistemi və keyfiyyətin təminatı sistemi müəyyənləşdirilib ali təhsilin dərəcə strukturuna əsasən illik bakalavriatura illik magistratura və illik doktorantura fəlsəfə doktoru müddəti müəyyən edilib avropa kredit transfer sisteminə əsasən qiymətləndirmə hərflər vasitəsi ilə aparılır a əla e keçid f qeyri kafi özəl institutlar üçün akkreditasiya könüllü xarakter daşıyır son illər akkreditasiyadan keçmiş bəzi kollec universitetlər universitet olmaq şansı qazanıblar ali təhsil müəssisələri arasındakı fərq əsasən onların akkreditasiya hüquqları ilə əlaqədardır məsələn kollec universitetləri magistr və fəlsəfə doktoru dərəcələri vermək məqsədi ilə akkreditasiya üçün müraciət etməli olduqları halda universitetlərin qarşısında belə bir şərt qoyulmur burada həmçinin bir sıra özəl ali məktəblərin də magistr və fəlsəfə doktoru dərəcələri vermək hüququ əldə etmək üçün akkreditasiyadan keçməsi ilə bağlı tələblər mövcuddur bu müəssisələr norveç təhsildə keyfiyyətin təminatı agentliyi tərəfindən akkreditə olunmuş tədris proqramları təqdim edirlər norveç təhsildə keyfiyyətin təminatı agentliyi ali və peşə təhsili müəssisələrində tədrisin keyfiyyətinin təmin olunması prosesini müxtəlif üsullar vasitəsilə həyata keçirir yaşlılar üçün həyatboyu təhsil imkanlarının yaradılması norveçdə təhsil siyasətinin əsas prioritetlərindəndir başlıca məqsəd yaşlı nəsil nümayəndələrinin öz peşələrinə uyğun olaraq bacarıqlarını möhkəmləndirməsinə əlverişli şərait yaratmaqdan ibarətdir hər il təxminən tələbə yaşlıların təhsili proqramları çərçivəsində dövlət universitetlərində və kollec universitetlərdə təhsil alır nəfər isə əlavə təlim kurslarında təhsilini davam etdirir yaşlıların təhsilinin daha yaxşı təşkili məqsədilə hökumət tərəfindən təsirli tədbirlər həyata keçirilir hökumət yaşlıların təhsili ilə məşğul olan qurumları maliyyələşdirir və onların fəaliyyətini stimullaşdırır ölkədə yaşlıların təhsili ilə məşğul olan təxminən cəmiyyət dövlət dotasiyası alır bu baxımdan yaşlıların oxu yazı riyazi və kompüter bacarıqlarının təkmilləşdirilməsi üzrə yüksək keyfiyyətli kursların təşkili məsələsi daha aktualdır odur ki qeyri hökumət təşkilatlarının bələdiyyələrin yaşlıların təhsilinin təşkilinə cəlb olunmasına xüsusi önəm verilir distant məsafədən təhsil norveçdə geniş yayılıb və əsasən qiyabi kurslardan ibarətdir lakin hazırda tədricən distant təhsil daha çox internetə əsaslanır hər il təxminən nəfər distant təhsil müəssisələrini bitirir məktəbəqədər təhsil müəssisələrində dərs demək üçün kollec universitetlərində üçillik təhsil almaq tələb olunur ibtidai məktəblərdə dərs demək üçün kolleclərdə ümumi fənn müəllimi illik təhsil və ya fənn müəllimi illik ixtisaslarına yiyələnmək lazımdır tibb hüquq iqtisadiyyat mühəndislik elmləri üzrə universitet proqramı və ya ildir bu ixtisaslara yiyələnmiş mütəxəssislər daha nüfuzlu kadr kimi işə qəbul olunur və yüksək maaş alırlar əcnəbilərin bu ixtisaslara qəbulu baxımından müəyyən məhdudiyyətlər mövcuddur norveç mətbəxində qızartma som balığı karides və morina balığı əhəmiyyətli yer tutar norveçdə insanlar nahar edərkən adətən süfrələrinədə şirin keçi pendiri və rinqa balığı turşusu olur norveçdə spirtli içkilər qadağan olunduğu üçün onu bəzən tapmaq çətin olur norveçin iqtisadiyyyatı xx əsrin cı illərindən yüksək sürtələ inkişaf etməyə başladı ölkədə hidrostansiyaların gəmiqayırmanın inkişafı üçün böyük kapital qoyuldu zəngin təbii ehtiyatlara malik olan norveç iqtisadi cəhətdən yüksək səviyyədə inkişaf etmiş sənaye ölkəsidir sənayenin mühüm sahələri neft və təbii qaz çıxarılması yeyinti sellüloz kağız metallurgiya kimya ağac emalı və gəmiqayırmadır norveç dünya bazarına böyük həcmdə balıq və balıq məhsulları çıxara dövlətlər sırasındadır kənd təsərrüfatında əsas bölmə heyvandarlıqdır ölkəyə lazım olan ərzaq məhsullarının yarıdan çoxu idxal edilir il ərzində norveç əhalisinin təxminən yarısı səyahətdə olur norveçin beynəlxalq turizm əlaqələri fəal inkişaf edir cu ildə mln dan artıq norveç vətəndaşı xarci səfərlərdə işitrak etmişdir onlar səfər etdikləri ölkələrdə mlrd abş dolları həc mində pul xərcləmişlər həmin ildə norveçə mln a yaxın əcnəbi turist gəmişdir norveçdə xarici turizmin mövsümülüyü özünü açıq şəkildə biruzə verir turistlərin yarıdan çoxu ölkəyə iyul iyun və avqust aylarında gəlirlər cu ildə ölkə turizm fəaliyyətindən təqribən mlrd abş dolları həcmində gəlir əldə etmişdir baxma yaraq ki norveçdə turistlərin gecələməsi üçün min yer möv cuddur son vaxtlar ölkə tərəfindən turizm regionlarına dair güclü reklam kompaniyası həyata keçirilir turistlər tərfindən səyahətlər üçün seçilən region norveç fyordları dır gələn turistlərin i bura öz tutur bundan əlavə ölkədə safari turizmi xüsusən balıqçılıq geniş yayılıb norveç dağlar fyordlar və buzlaqlardan meydana gəlmiş əl dəyilməmiş gözəlliyə sahib bir ölkədir norveçdə turistlərin avtomobillə qatarla etdikləri səyahətlərdə qar şılaşdıqları təbii mənzərələr onları valeh edir ölkənin cənubunda əkinçilik sahələri möhtəşəm meşələr və çimərliklər geniş yer tutur norveçdə turistlər svalbad adalarında fok morj və qütb ayılarının buzlar üzərin dəki günəş duşuna şahid ola bilərlər norveçin qayalı sahilləri mənzərəli fyordları şimalın toxunulmamış təbiəti ta rixi memarlıq abidələri əcnəbi turistləri cəlb edir norveçdə turistlərin toplaşdıqları əsas mərkəzlər oslo və ətrafı myosa göllər zonası bergen və ölkənin cənub qərb sahilləri tronheym və norveç dəniz sahilləri fyordlar və ölkənin şimal bölgələridir norveç dağ xizək idman növünün vətəni sayılır burada qış kurortlarının yaranma tarixi avropa kurortlarının yaranma tarixi ilə üst üstə düşür ümumiyyətlə iqliminə görə buranın kurortları qitədə ən uzunmüddətli kurortlardır ölkənin ən tanınmış kurortu yaylo kurortudur burada qış idman növləri üçün yaxşı inkişaf etmiş baza var burada ilk yarışlar ci ildə keçirilib qar bütün il boyu olur norveç arxitekturası bənzərsiz gözəllikdə kilsələri ilə seçilir norveç mədəni ənənələrinə bağlı bir ölkədir burada toy bayram və festivallarda ənənəvi paltarlar geyinmiş insanlara daha çox rast gəlinir norveç dili rəsmi dövlət dili latviya köhnə mənbələrdə letoniya ya da rəsmi adıyla latviya respublikası şimali avropada dövlət yanvar ci il tarixli rəsmi məlumata əsasən əhalisi nəfərdir ərazisi kv km dir əhalisinin sayına görə dünyada ci ərazisinə görə ci yeri tutur paytaxtı riqa şəhəri dövlət dili latış dilidir latviya şimalda estoniya şərqdə rusiya cənub şərqdə belorusiya cənubda litva ilə həmsərhəddir pul vahidi avro latviyanın dövlət müstəqilliyi noyabr ci ildə elan edilmişdir ci illərdə ssri nin tərkibində olmuşdur azərbaycan latviyanın müstəqilliyini avqust ci ildə tanımışdır latviya azərbaycanın müstəqilliyini yanvar ci ildə tanımışdır ölkələr arasında diplomatik münasibətlər yanvar cü ildə qurulmuşdur azərbaycan respublikasının latviyada səfirliyi ci ildə açılmışdır latviyanın rəsmi dili ölkədə ən çox danışılan latış dilidir ölkədə ikinci ən çox danışılan dil rus dilidir bundan əlavə ölkənin bəzi regionlarda livon əsasən kurzemedə və latqal əsasən latqaliyadə dillərindən istifadə edilir latviyada ən böyük din xristianlıqdır amma əhalinin sadəcə i müntəzəm şəkildə dini yığıncaqlarda iştirak edir ərazisi diyar və respublika şəhərlərdən ibarətdir lixtenşteyn alm liechtenstein və ya rəsmi adı ilə lixtenşteyn knyazlığı alm fürstentum liechtenstein mərkəzi avropanın cənub qərbində mikrodövlət lixtenşteyn alp dağlarında reyn çayının sağ sahilində yerləşir şimal və şərqdə avstriya cənub və qərbdə isveçrə ilə həmsərhəddir paytaxtı vadus şəhəri ümumi sahəsi kvadrat kilometrdir lixtenşteyn knyaz tərəfindən idarə olunan konstitusiyalı monarxiya dövlətidir dövlət dili alman dili danışıq dili isə alman dilinin dialektlərindən biri olan aleman ləhcəsidir lixtenşteynin dənizə birbaşa çıxışı yoxdur və özbəkistanla birlikdə dənizə çıxışı olmayan ölkələrlə əhatə olunmuş nadir dövlətlərdəndir lixtenşteynlilərin əcdadları qədim retlər və german tayfaları olan alemanlar olublar son illər isə əhali əsasən mühacirlər avstriyalılar və alman əsilli isveçrəlilərin hesabına formalaşır lixtenşteyn dövləti yanvar cu ildə meydana gəlmişdir ci ilə qədər avstriya macarıstanla sıx əlaqədə olmuş və onun forarlberq əyaləti ilə ümumi gömrük dairəsi təşkil etmişdir ci ildə müstəqil dövlət elan olunaraq isveçrənin siyasi protektoratı altına keçmişdir dini etiqadlarına görə əhalinin i katolik i isə protestantdır paytaxtı vadus şəhəri iki tarixi vilayəti var oberland və unterland lüksemburq lüksemb ltzebuerg fr luxembourg alm luxemburg və ya rəsmi adı ilə böyük lüksemburq hersoqluğu lüksemb groussherzogtum ltzebuerg fr grand duch de luxembourg alm groherzogtum luxemburg qərbi avropada dövlət lüksemburq ərazisi kiçik və dənizə çıxışı olmayan ölkədir şimal və qərbdə belçika cənubda fransa şərqdə isə almaniya ilə həmsərhəddir paytaxtı və ən böyük şəhəri lüksemburq şəhəri ümumi sahəsi kvadrat kilometrdir lüksemburq şəhəri brüssel və strasburqla yanaşı avropa ittifaqının üç paytaxtından biridir belə ki avropa ittifaqının ən yüksək ədliyyə hakimiyyəti olan avropa ədalət məhkəməsi bu şəhərdə yerləşir hersoqluğun milləti mədəniyyəti və dilləri qonşu ölkələrlə sıx əlaqədədir və buna görə də lüksemburq mədəniyyətini fransız və alman mədəniyyətlərinin qarışığı adlandırmaq olar ölkənin üç rəsmi dili var lüksemburq fransız və alman dilləri bu dövlət həmçinin polad hersoqluğu kimi də tanınır lüksemburqun tarixi cü ildən qraf siegfriedin lütteburg qalasını qurdurması ilə başlayır xv əsrdə müqəddəs roma cermen imperatoru lüksemburqdan seçilmişdir bunlardan i karl lüksemburqu ci ildə qraflıqa çevirmişdir cu ikdə bourgogne xanədanının əlinə keçən və əsrlər tərəfindən xarici ölkələrin suverenliyində yaşayan qraflıq bourgogne xanədanından marienin avstriya imperatoru i maximillian ilə evlənməsi nəticəsi habsburglara keçmişdir habsburgların bölünməsi ilə lüksemburq ailənin ispan qoluna keçdi cu ildə fransa kralı xvi luis tərəfindən ələ kecirildi cu ildə habsburgların geri allınmışdır ölkə cu ildəyenə fransız işğalına məruz qalmışdır ci ilə qədər fransız suverenliyi altında qalan ölkə viyana konqresində müstəqil bir böyük qraflıq olaraq hollandiyaya keçmişdir cu qiyamından sonra belçikanın bir parçası halına gəlmişdir fransız imperatoru iii napolon un ələ keçərmə cəhdinin müvəffəqiyyətsizliyə uğramasından sonra ci ildə müstəqilliyə qovuşan lüksemburq böyük qraflıqın böyük dövlətlərin himayəsi altına alınmış və də üstündə bir çox dəyişikliklər edilməsinə baxmayaraq indiki vaxtda da eyni etibarlı olan konstitusiya istifadə edilməkdədir o tarixdən etibarən bitərəflik siyasəti tətbiqinə qarşı hər iki dünya döyüşündə də alman işğalında qalan lüksemburq ci il qağayında belçika və hollandiya ilə iqtisad və gömrük birliyi benelüksü meydana gətirmiş da nato ci ildə avropa iqtisadi birliyinə üzv olmuşdur paytaxtı lüksemburq avropa mədəniyyət paytaxtı seçildi ayrıca adam başına düşən illik milli gəlirdə dünyada ilk sıradadır təxmini digər ölkələrə nəzərən zəngin bir cəmiyyət olması ölkə torpaqlarının kiçik olması və nüvə bir ölkə olaraq yaşaması ilə doğru mütənasibdir bunların xaricində lüksemburq dünyada hələ də müstəqil olaraq varlığını davam etdirən və qraflıq sistemiylə idarə olunan tək dövlətdir kantonlara bölünən dairə kantonlar kommunalara bölünür islandiya buzlar ölkəsi   atlantik okeanının şimal hissəsində yerləşən ada dövləti islandiya adasından və ətrafındakı bir neçə kiçik adalardan ibarətdir ərazisi min kv km dir islandiyanın şimaldan qrenlandiya şərqdən isveç və norveç cənubdan isə böyük britaniya ilə su sərhəddi vardır islandiyanın yerləşdiyi ada vulkanik mənşəlidir adada gündəlik şəkildə vulkan püskürmələri baş verir islandiyaya ən yaxın quru ərazisi danimarka tabeliyində olan qrenlandiyadır onlar arasında məsafə km dir digər dövlətlərlə olan məsafə norveçlə şotlandiya ilə km təşkil edir islandiyanın paytaxtı reykyavik şəhəridir min nəfər əhalisi olan şəhər islandiyanın ən böyük şəhəri hesab olunur şəhərdə iyul ayında temperatur yanvarda isə dərəcə təşkil edir islandiya əhalisinin ni islandlar təşkil edir onlar əsrdir ciddi dəyişikliklərə məruz qalmayan island dilində danışırlar ölkənin sahil suları müəyyən istisnalarla ilboyu donmur bununla belə islandiyada hava dəşiykəndir və bu da ölkəyə şimaldan və cənubdan gələn hava axınları ilə əlaqədardır islandiya adası qitədən çox uzaqlarda böyük sualtı plato üzərində yerləşən qalxanvari adadır səthində lava yaylaları vulkan konusları və massivləri geniş yer tutur şimal və şimal şərq sahilləri fyordlarla parçalanmışdır başlıca relyef əmələ gətirən amil cavan vulkanizm və buzlaq fəaliyyəti olmuşdur islandiyanı əhatə edən şelf sahəsinin konturuna bənzəyir quruda olan böyük relyef formalarının su altında davam etməsi şelfin dörüncü dövrdə aşağı endiyini göstərir islandiyanın çox hissəsi vulkanik yaylalardan ibarətdir ən böyük yaylalardan vatna yokul xovs yokul m mirdals yokul m lanq yokul erayva yokul və s buzlaqlarla örtülmüşdür yokul islandca buzlaq deməkdir islandiya adasının ən hündür zirvəsi olan xvannadalsnukur dağı m erayva yokul yaylasındadır adanın vulkanik yaylalarında isti bulaqlar geniş yayılmışdır qeyzerlər islandiyada neftə və daş kömürə olan eytiyacı tamamilə ödəyir hazırda binaların qızdırılması qeyzerlərin hesabına aparılır islandiyada isti şitilliklərdə tərəvəzçilik qeyzerlərin hesabına son vaxtlarda xeyli genişləndirilmişdir adada ovalıq və düzənlik sahələr ancaq ərazinin ni təşkil edir ovalıqlar sahilboyu sahələrdə ensiz zolaq şəklində yerləşmişdir ən böyük ovalıqlar adanın cənub qərb və cənub şərq sahillərindədir şimal qərb və şimal sahilləri daha çox parçalanmışdır bu sahədə isa fyord dira fyord breydi fyord xunafloun faksafloun və s körfəzlər yerləşir islandiyada müasir buzlaqların sahəsi min kv km dir əsasən buzlaqları skandinaviya tipli olub qərb sahildə dəniz səviyyəsindən m soyuq və quru iqlimə malik olan şimal və şərq sahillərdə isə m hündürlükdə yerləşir islandiyanın ən böyük buzlağı vatna yokulun sahəsi kv km dir buzlaq sahələrində baş verən vulkan püskürmələrindən yaranan dəhşətli daşqınlardan əhali böyük zərər çəkir adanın iqliminə coğrafi mövqeyindən başqa hər tərəfdən okeanla əhatə olunması sahillərini yuyan ilıq və soyuq axınlar da böyük təsir göstərir islandiya alçaq təzyiq sahəsində yerləşir islandiya minimumu ilə əlaqədar olan siklonlar adanın ilıq irminger axınının təsir göstərdiyi cənub və cənub qərb sahillərində daha çox qeyd edilir ilıq və soyuq axınların birləşdiyi şimal şərq sahillər üçün tez tez dəyişkən havalar duman və fırtınalı küləklər səciyyəvidir ilıq irminger axınının təsiri nəticəsində adanın cənub və cənub qərb sahillərində qış mülayim və rütubətli keçir yanvar ayında havanın orta temperaturu bu sahələrdə şimal və şimal şərq sahilləri isə ilə arasında dəyişilir iyul ayının orta temperaturu muvafiq surətdə ilə arasında dəyişilir iqlimi nisbətən mülayim keçən cənub və cənub qərb sahillərdə yağıntının orta illik miqdarı mm şimal və şərq sahillərdə isə mm dir bir qayda olaraq islandiyada sahil zonasından daxilə doğru temperaturun aşağı düşməsi və yağıntıların azalması qeyd edilir ki bu da adanın oroqrafik xüsusiyyəti ilə əlaqədardır buzlaqlardan qidalanan çoxlu xırda çayları çoxsulu və astanalıdır ən böyük çayları olan toursau km və xvitau km astanalı və şəlaləli olduğu üçün gəmiçiliyə yaramırlar islandiya qədim tarixə sahib ölkə hesab edilir ix və x əsrlərdə əsasən norveçlilər tərəfindən məskunlaşmalar başlamışdır islandların xristianlıq dinini qəbul etməsi ci ildə baş vermişdir ci il uniyasına əsasən islandiya norveçdən tam aslı vəziyyətə düşür islandiyada parlament vəzifəsini yerinə yetirən aypinq qanunvericilik funksiyalarının əksəriyyətindən məhrum edilir cı ildə islandiya norveç və danimarka arasında üçtərəfli uniya imzalanır xvii əsr islandiya üçün uğurlu olmamışdır bu dövrdə adada durmadan vulkan püskürmələri yaşanırdı digər tərəfdən aclıq susuzluq və soyuq hava şəraiti adada yaşan islandların bir qurupunun ölməsinə və bir qisminin də danimarkaya köçməsinə səbəb olmuşdur cü ildə dünyanın ilk parlamenti olan aypinq yenidən formalaşdırılır ikinci dünya müharibəsi illərində təhlükəsizlik adı ilə ingiltərə tərəfindən ada işğal edilir ci ildə adanın idarə edilməsi amerika birləşmiş ştatlarına keçir və islandiya ilə olan münasibətlərini dondurduğunu elan edir cü ilin iyun tarixində islandiya rəsmən müstəqil dövlət olduğunu elan etdi islandiyanın ilk müstəqilliyini tanıyan dövlət amerika birləşmiş ştatları olmuşdur islandiya cu ildə nato ya üzv olmuşdur islandiyada rəsmi dövlət dili islandcadır ancaq ölkənin hər yerində ingiliscə danışırlar islandiya prezident üsuli darəli ölkədir islandiyada cəmi min nəfər yaşayır əhalinin faizini islandlar təşkil edirlər bundan əlavə ölkədə islandlara qohum olan danimarkalılar norveçlilər və digər millətlərin də nümayəndələri yaşayırlar avropa və digər dünya xalqları ilə müqayisədə islandiyada soyaddan ümumiyyətlə istifadə edilmir burada insanlara ancaq adları ilə müraciət edirlər islandiya adası həm də vulkanların püskürməsi nəticəsində əmələ gələn və özünəməxsus ekzotik təbiətə malik olan bir ölkədir vulkanların sayına görə ölkə dünyada birinci yeri tutur islandiyada vulkanların əmələ gətirdiyi təpələr qışda sanki brilyant dona bürünür və nəticədə olduqca ecazkar bir mənzərə əmələ gəlir ölkədə vulkanlar yer səthinə çox yaxın məsafədə yerləşir bu da öz növbəsində torpağın səthinə yaxın hissədə yer altında qaynar göllərin əmələ gəlməsinə səbəb olub bəzi yerlərdə qaynar sular fontan vuraraq yer səthinə çıxır qaynar qeyzerlər ilboyu islandiyadakı şəhərləri istiliklə təmin etməyə imkan verir sərt iqlimi olan islandiyada bəzən adama elə gəlir ki odla buz arasında mübarizə gedir və bu özünəməxsus təkraredilməz gözəlliyə malik olan bir mənzərə əmələ gətirir amerikalı məşhur səyyah con ross braun ci ildə islandiyanı ziyarət etmiş və gördüyü mənzərə onda xoşagəlməz izlər buraxmışdı o amerikaya qayıtdıqdan sonra islandiya haqqında belə yazmışdı bu ölkə sivilizasiyadan ayrı düşüb onun paytaxtı reykyavik insanın ödünü ağzına gətirə biləcək qədər iylənmiş və qurudulmuş balıq iyi verir amma onun o vaxt ağlına gəlməzdi ki bundan il sonra yunesko reykyaviki dünyanın mədəniyyət paytaxtı elan edəcək günümüzdəki reykyavik təmiz küçələrdən rəngarəng üç beş mərtəbəli evlərdən ibarətdir binaların birinci mərtəbəsi adətən gecə klublarından və ya kiçik mehmanxanalardan ibarətdir reykyavikdə təmtəraqlı binalara rast gəlmək mümkün deyil hətta ölkə parlamenti belə ci ildə inşa edilən iki mərtəbəli və diqqəti cəlb etməyən daş binada yerləşib islandiyada gəzərkən özünü tamam başqa bir planetdə hiss edirsən buna da səbəb hər yerdə vulkanların əmələ gətirdiyi kraterlər və küldür islandiyada mənzərə tez tez dəyişir insan kraterlərin yaratdığı yad planet təsirindən asanlıqla çıxıb ekzotik mənzərələrlə rastlaşa bilər islandiyanı fərqləndirən bir xüsusiyyət də oranın şəlalər ölkəsi olması ilə əlaqədardır hər bir şəlalələr də özünəməxsus gözəlliyə malikdir və insanlarda qəribə bir hiss əmələ gətirir qullofs şəlaləsi istər yerli əhalinin istərsə də buraya turist kimi gələnlərin ən çox sevdiyi yerlərdəndir detifoss şəlaləsi isə avropanın niaqarası kimi məşhurdur islandiyada hava tez tez dəyişir burada günəş və yağış ara vermədən bir birini əvəz edir nəticədə hara baxırsan ətrafda göyqurşağı mənzərəsi ilə rastlaşırsan ona görə də islandiyanı məhəbbətlə min göyqurşağı ölkəsi adlandırırlar islandiya adasında tundra və dağlıq tundra bitkiləri geniş yayılmışdır ərazinin buzdan azad olan vulkanik yaylalarında şibyə və mamır üstünlük təşkil edir adanın cənub və cənub qərbində m hündürlüyündə islandiyada meşə adlandırılan iynəyarpaqlı tozağacı söyüd ardıc və üvəz quşarmudu kolluqları geniş yayılmışdır cənub sahillər üçün torfluqlar ovalıqlar üçün çəmən bitkiləri ərazinin ni tutur səciyyəvidir adanın heyvanlar aləmi çox kasıbdır burada avropadan gətirilmiş şimal maralına boz tülküyə və islandiya siçanına rast gəlmək olar sahil zonalarında çoxlu quş bazarları və balıq vətəgələri mövcuddur islandiyanın rəngarəng təbii mənzərəsinə özünəməxsusluq verən bir amil də hər tərəfdə atların və qoyunların otlamasıdır bəzən qoyunlar küçələrə çıxaraq sürücüləri qorxudurlar islandiyaya qoyunlar min il bundan əvvəl vikinqlər tərəfindən gətirilib onlar tədricən adanın sərt və tez tez dəyişən şıltaq iqliminə uyğunlaşıblar islandiyada qoyunlar haqqında qoyunlar bizi həm yedirdir həm də geyindirir deyirlər bu həqiqətən də belədir islandiya qoyunlarının yunu nəm keçirmir və çox möhkəmdir bu da yüksək keyfiyyətli paltar şərf və əlcəklərin hazırlanmasında mühüm rol oynayır islandiyanın istənilən mağazasında qoyun yunundan toxunmuş rəngarəng geyimlərə əl çantalarına rast gəlmək mümkündür turistlərin də adadan ölkələrinə apardıqları ən çox yundan hazırlanan geyimlərdir atlara gəlincə islandlar onlardan daha çox turist gəzintilərində idman yarışlarında istifadə edirlər bundan əlavə maşınlar gedə bilməyən ərazilərə də getmək üçün atlar əvəzedilməz minik vasitəsidir ona görə də elə bir islandiyalı fermer tapa biməzsən ki onun azı atı olmasın əlverişsiz iqlim qurşağında yerləşməsinə baxmayaraq islandiya turistlərin sevimli yerlərindəndir turistləri cəlb edən islandiyanın oksigen anbarı olmasıdır reykyavikdəki incəsənət muzeyi turistlərin diqqətini daim özünə cəlb edir bu muzeyi hər il mindən çox turist ziyarət edir muzeydə incəsənətin bütün növlərini özündə əks etdirən sənət inciləri nümayiş etdirilir islandiyada milli adət ənənələrə söykənən bayramlar olduqca təmtəraqlı keçirilir məsələn islandların sevə sevə qeyd etdikləri bayramlardan biri trettaundaundur yanvar ayının da qeyd edilen bu bayram şaxta babanın dağlara gedişinə həsr edilir aprel ayının ilk günlərində isə islandlar sumardaqurinin firtsi bayramını qeyd edirlər bu bayram yayın ilk günü hesab edilir çünki məhz aprelin əvvəllərində islandiyada qütb gecələri başa çatır bundan əlavə reykyavikdə ildə iki dəfə folklor festivalı keçirilir islandların mətbəxi çox bəsitdir mətbəx əsasən qurudulmuş və təzə balıq ətindən hazırlanan məhsullardan həmçinin süddən ibarətdir balıqdan hazırlanan yeməklər islandların ənənəvi milli yeməyi hesab edilir irlandiya respublikası avropada dövlət cı ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən əhalisi nəfər ərazisi km irlandiya respublikası qərbi avropada irlandiya adasının böyük bir hissəsində yerləşir paytaxtı dublin şəhəridir iki rəsmi dili var irland və ingilis ölkənin min km ə bərabər olan ərazisi əyalətə qraflığa bölünür onu zümrüd ölkəsi də adlandırırlar burada həmişə yağışlı dumanlı və küləkli hava şəraiti müşahidə olunur qışı yumşaq yayı isə soyuq və buludlu keçir ən soyuq aylar yanvar fevral ən isti aylar isə iyul və avqustdur il ərzində temperatur heç vaxt dərəcədən aşağı düşmədiyi kimi dən də yuxarı qalxmır əhalinin i şəhərlərdə yaşayır buraya hər il milyon turist gəlir irlandiyanın simvolu üçyarpaqlı yoncadır qar nadir hallarda yağır yağsa da tez əriyir hətta irlandlar öz aralarında zarafat edib belə deyirlər yay qışdan yalnız yağışa görə fərqlənir yayda isti qışda isə soyuq yağışlar yağır ölkənin zəngin və maraqlı tarixi var buraya gəlsəniz nəhəng qəsr və qalalar qeyri adi muzey və konsert zallarına baş çəkməyi unutmayın irlandiyada ən çox diqqətəlayiq olan onun təpəcikləri və məhsuldar otlaqları olan təbiətidir irlandiya keçmişlə bağlı əfsanələri sevən insanlar üçün ideal yerdir çünki burada yerləşən qəsrlərə yalnız baxmaq yox eləcə də nömrə sifariş edərək özünüzü lap qədim zamanlarda hiss edə bilərsiniz demək olar ki hər qraflıqda qəsr yerləşir kelduill bellintobir kerraykfirqus kpokxen orta əsr feodal qəsr və malikanələrinin sayına görə ola bilsin ki irlandiya avropa ölkələri arasında birinci yer tutur təkcə kler qarflığında onların sayı ə barəbərdir ölkənin ebbi adlanan milli teatrına dövlət konsert salonuna çester bitə məxsus olan və dublin qəsrində yerləşən kitabxanaya da baş çəksəniz yaxşı olar irlandiyadan xatirə kimi müxtəlif suvenirlər əldə etmək olar bunları hər yerdə tapmaq mümkündür lakin hər şəhərin özünəməxsus ənənəsinin də olduğunu unutmaq olmaz uoterfordda büllur fabriki fermanaqda büllür əşyaların satıldığı mərkəz yerləşir bellikdə yerli sənətkarların hazıladığı əl işlərindən almaq olar linqsburqda məşhur irlandiya kətanı yun və tviddən istehsal olunan əşyaları əldə etmək mümkündür ümumiyyətlə mağazalar saat dan ə kimi supermarketlər isə dən ə kimi işləyir kiçik dükanlar səhər saat dan ə kimi fəaliyyət göstərir son zamanlar min il bundan əvvəl buraya gəlmiş keltlərə məxsus musiqi populyarlaşmağa başlayıb onun inkişafının zirvəsi isə xx əsrin ci illərinə təsadüf edir at irlandların ən sevimli heyvanıdır həmişəki kimi burada at minmək dəbdədir bunun tarixi qaynaqları olduğu kimi təbii şəraitlə də əlaqəsi var ölkədə at yarışları da keçirilir irlandiya atları dəfələrlə beynəlxalq müsabiqələrdə qalib gəliblər turistlər üçün qolf meydançası var müasir rəqslər kimi ril və ciqa da məşhurdur irlandlarda şotlandlardan fərqli olaraq kişilərin geydikləri ətəklər kilt birrəngli çox vaxt narıncı köynəkləri isə yaxasız olur qadınlar ağır və haşiyəli şallar örtür toxunma kəmərlər taxırlar paltarlarda ən çox istifadə olunan rəng yaşıldır irlandiyanın rəmzi üçyarpaqlı yoncadır hətta bəzən irlandiya bayrağının üzərində üçyarpaqlı yoncadır ispaniya isp espaa   rəsmi adı ispaniya krallığı isp reino de espaa  olan avropanın cənub qərbində qismən afrikada suveren dövlət avropa birliyi və nato nun üzvü ispaniyanın paytaxtı madrid şəhəridir ispaniya ölkə ilə həmsərhəddir qərbdə portuqaliya şimalda fransa şimal şərqdə andorra şərqdə italiya cənubda seuta və mərakeş cənub şərqdə isə əlcəzair bundan başqa şərqdə italiya ilə ispaniya arasında balear dənizi var şimal qərbində biskay körfəzi yerləşir ispaniya populyar dəniz kurortları ölkəsidir eyni zamanda dağ xizəkləri balneoloji mərkəzlər ixtisaslaşdırılmış idman mərkəzləri və sairə mövcuddur ispaniyada universitetləri centro adlandırırlar ispaniya qanununa görə ancaq bu məktəblər ali təhsil verə bilər bu mənada ispaniya mühafizəkar ölkə kimi qeyd olunur ispan universitetləri kateqoriyaya bölünür dövlət dən çox özəl və bütün dünya üçün bir dənə nadir ali məktəb növü və ya kilsə himayəsində olan dini ruhani ali məktəb ispan ali məktəbləri ənənəvi tarix və coğrafiya latın dili fəlsəfə fizika tədrisində əsas sayılırlar yeni tanınmış istiqamətlərdən biomexanika informasiya texnologiyaları ekologiya istifadə edilir ispan təhsilinin əsas cəhətlərindən biri mədəniyyətin öyrənilməsidir universitetlər inzibati tip tədris şöbəsinə bölünür universitetlərdə xüsusilə nüfuzu olan fakültələr də var ki bu da ali mühəndis məktəbləridir bu məktəblər memar mühəndis və texnoloq hazırlayır burada proqram daha məzmunludur və ali mühəndis məktəbləri universitet ənənələrinə və müasir peşəkar hazırlama reallağına uyğunlaşır bu məktəblərə qəbul olanlar ən ciddi seçimdən keçirlər statistikaya görə mühəndislik məktəbində təhsil alan birinci kursların üçdə bir hissəsi ikinci ilə qalır və yalnız bütün daxil olanların dörddə bir hissəsi diplom alır ispan universitetlərində akademik il semestrə ayrılır birinci semestr sentyabrın ortalarından dekabrın nə kimi davam edir ikinci semestr isə fevralda başlayır və mayda bitir bütün universitetlərdə təhsil il davam edir təhsil ispan dilindədir təhsil proqramları bakalavr dərəcəsi ispaniyada təhsilin birinci pilləsini bitirən universitet tələbələrinin yiyələndiyi bakalavr dərəcəsi əsas dərəcəyə bərabərdir magistr dərəcəsi ispaniyada təhsilin ikinci dövrünü bitirərkən ixtisasa uyğun magistr dərəcəsi verilir təhsilin istiqamətindən asılı olaraq aşağıdakılar ola bilər doktor dərəcəsi ispaniyada o əksəriyyət inkişaf etmiş ölkələrdə olduğu kimi doktor dərəcəsi doktor adlanır onu ali təhsilin üçüncü pilləsinə qalxandan sonra almaq olar ispaniyanın ali məktəblərinə daxil olarkən ümumi tələblər magistrlər üçün ali təhsil haqında diplom doktorlar üçün isə magistr diplomu və ali təhsil haqqında diplomun verilməsi vacibdir ispaniyanın toplam əhalisi təxminən milyondur ispanlar müxtəlif tarixi vilayətlərin və etnik qrupların əsasında formalaşmış vahid dövlətdir ispaniyada əhalinin i ispanlar i katalonlar qalisiyalılar i basklardırlar burada yaşayan xalqların əksəriyyəti hind avropa dil ailəsinin roman qrupuna aiddirlər ispaniyada milli problem katalonlar qalisiyalılar və baskların bəzi inzibati maliyyə və hüquqi üstünlüklərdən məhrum edilərək zorla madriddədki mərkəzi hökumətə tabe etdirilməsi ilə başlanmışdır diktator frankonon illik hakimiyyəti ərzində onların az da olas milli hislərini göstərməkləri qadağan idi katalon və bask bayraqlarını asmaq milli dildə danışmaq hətta milli rəqsləri ifa etmək qadağan idi lakin frankonun rejimindən sonra ispaniyada bu problemin həlli üçün mühüm addımlar atılmışdır ci ildə ölkənin yeni konstitusiyası qəbul edilmişdir ki burada milli məsələlərə böyük diqqət verilmişdir bu konstitusiyada region və millətlərin muxtariyyət hüququ tanınırdı nəticədə cü ildə ispaniyada muxtar rayon yaradılmışdır ki onların da içərisində kataloniya basklar ölkəsi qalisiya da vardır bu bir çox cəhətdən milli münasibətlərdəki gərginliyi azaltmışdır lakin kataloniya və basklar ölkəsində gərginlik hələ də qalır kataloniya ispaniyanın iqtisadi cəhətdən ən inkişaf etmiş hissəsidir əhali öz milli dilini saxlamışdır bəzi partiyaları geniş muxtariyyətə razı olsalar da digərləri ispaniyadan tam ayrılmaq istəyirlər lakin ispaniyanın milli cəhətdən əsas ağrılı hissəsi mln nəfər əhaliyə min km əraziyə malik olan basklar ölkəsidir bu ərazi xix əsrin sonlarına qədər müstəqil olmuşdur burada da bir çox partiyalar daha geniş müxtariyyət tələb edirlər   ayrılmaq istəyənlər isə  bunu parlament mübarizəsi metodu ilə istəyirlər lakin kəskin millətçi və separatistlər euskadi adında  basklar özlərini euskad adlandırırlar öz dövlətlərinin yaratmaq istəyirlər bu dövlətə isə nəinki ispaniyanın şimal əyalətlərindəki əraziləri hətta fransa ilə sərhəddəki əraziləri də qatmaq istəyirlər ki həmin ərazilər hələ orta əsrlərdə basklar ölkəsindən ayrılmışdır bask seperatçılarının əsas silahlı qüvvələri eta adlı euskadi və azadlıq təşkilat çıxış edir bu təşkilat hələ frankonun hakimiyyəti vaxtında yaranmışdır və basklar ölkəsinin ən radikal milli partiyasının hərbiləşdirilmiş qoludur bu təşkilat terrorist mübarizəsi aparır və dəfələrlə belə mübarizəni dayandırmağı elan etsə də sonralar onu həyata keçirmək üçün bəhanə tapmışdır nəticədə basklar ölkəsi bütün qərbi avropanın ən qaynar nöqtə lərindəndir iri şəhərlərdə əhali ispaniyanın rəsmi dili ispan dilidir lakin bəzi regionlarda yerli dillər də rəsmi dil sayılır bunların arasında kataloniya bask euskera valensiya və qalliya dilləri var ispaniyada pul vahidi avrodur ölkəyə valyuta gətirilməsi məhdud deyildir abş dollarından çox valyuta gətirdikdə onu gömrük deklarasiyasına daxil etməlisiniz valyuta ixracı max min kredit kartları avroçeklər turistik və poçt çekləri demək olar ki hər yerdə qəbul olunur banklar müştərilərə adi günlərdə saat kimi şənbə günündə kimi xidmət göstərirlər bazar günü isə istirahət günüdür xarici valyutanı bank şöbələrində və mübadilə məntəqələrində həmçinin aeroportda dəyişdirmək olar bank komissiyası nisbətən yüksəkdir ispaniyada rəsmi turist mövsümü mayın də açılır kosta blankonun ispan dilindən hərfi mənası ağ sahil deməkdir bu ispaniyanın ən əsas kurortlarından biridir bütün dünya turistləri arasında kosta blankonun populyarlığı hər şeydən əvvəl əlverişli iqlim şəraiti ilə izah olunur statistikaya görə kosta blankoda ilin günü günəşli olur ilin ən soyuq ayı olan yanvarda temoperatur demək olar ki heç vaxt c dən aşağı düşmür eyni zamanda buranın yayı isti amma qızmar deyil turistik mövsümün ən qızğın çağında havanın temperaturu c suyun temperaturu isə c ə qədər yüksəlir kosta blanko hər şeydən əvvəl öz ultra müasir otelləri ilə fərqlənir burada dünyanın ən hündür binasının siyahısına daxil olan məşhur gran hotel bali oteli yerləşir bu gün kosta blanko ispaniyanın şərq hissəsindəki rəngbərəng mozaikanın bir daşıdır kosta bravo və ya çılpaq sahil ispaniyanın aralıq dənizinin şimal hissəsində yerləşir buna görə də burada çimərlik mövsümü digər kurortlara nisbətən qısadır iyunun əvvəlindən oktyabra qədər kosta bravonun sahil xəttini mənəzərəli buxtalar və qumlu çimərliklər təşkil edir çimərliklər bir qayda olaraq qızılı qumla örtülmüşdür kosta bravoda su idman növləri xüsusilə də dayvinq geniş yayılmışdır sualtı mağaraların çoxluğu dayvinq həvəskarlarını bura cəlb edir gecə həyatını və şən istirahəti sevənlərə isə kosta bravonun inzibati və turistik mərkəzi olan lyoret de mar şəhərciyində məskunlaşmağı mələhət görürük kosta zövqə uyğun kurortlar deməkdir kosta dorada qızıl sahil öz adını təsadüfi qazanmamışdır sonsuz çimərliklərin narın qumu aralıq dənizi sularında qızıl mədənləri kimi parlayır amma həqiqətən də kosta doradanı turistlər qızıla çeviriblər xəritəyə baxın aralıq dənizi sahili şimaldan və qərbdən əvvəlcə pireney dağları ilə sonra katalon dağları ilə külək və siklonlardan qorunur bu dağlar həm landşafta gözəllik verir həm də gözəl sabit iqlim yaradırlar burada martdan oktyabra kimi hava yaxşı olur ilboyu bura istirahəti sevənlər gəlirlər və məhz bna görə də qızıl sahilə dollar peset frank marka manat yağışı yağır kosta doradada ən populyar kurort saloudur barselonadan km cənubda rayonun coğrafi yeri gözəl peyzaj və əla iqlimi hələ ötən əsrin əvvəllərindən bura turistləri cəlb edirdi bu gün şəhər böyüyür və çiçəklənir çimərliklərin ətrafında nəhəng palmalar və şam ağaclar bitir mirimar və xayme prospektlərinin kəsişdiyi yerdə yerləşən işıq musiqi fontanı isə gözəlliyi ilə turistləri heyran edir turistlərə serfinq su xizəyi kimi idman növləri ilə məşğul olmaq üçün hər cür şərait yaradılmışdır balear arxipelaqına daxil olan mayorka adası hər şeydən əvvəl ispan kralı və onun ailəsinin ənənəvi istirahət yeridir hər ilin avqust ayında kral ailəsi burada istirahət edir bu da zənnimizcə ən yaxşı rəydir ona görə də mayorkanın gözəlliklərini və üstünlüklərini saymaqdan vaz keçirik kralın mayorkaya səfəri münasibətilə keçirilən tədbirlərdən ən əhəmiyyətlisi kral kuboku uğrunda yelkənli reqata yarışlarıdır yerli sakinlər xüsusi mayorka dialketində danışırlar ki bu da kastil ispan və katalon dillərinin qarışığıdır bununla bərabər xidmət personalının əksəriyyəti avropa dillərində ingilis fransız və ya alman dillərində kifayət qədər yaxşı danışır burada böyük akvaparklar marinelend rıtsar turniri kazino diskotekalar yerləşir bu gün mayorka ekoloji cəhətdən aralıq dənizinin ən təmiz kurortlarından biridir adanın dan çox təbii zonası dövlət tərəfindən mühafizə olunur tenerife kanar arxipelaqının ən böyük və ən məşhur adasıdır bu ada sakinlərdən çox romantik və cəlbedici ad almışdır əbədi bahar adası amma qeyd edək ki tenerife əbədi bahar adasındansa daha çox əbədi yay adasında bənzəyir adanın şimalında ilboyu hava isti və rütubətlidir cənubda isə quru və günəşlidir qəribədir ki ispaniyanın ən hündür nöqtəsi məhz bu adada yerləşir bu teyde sönmüş vulkanıdır onun hündürlüyü m çatır adada turistik mövsüm il boyu davam edir aventura portu bütün avropada yeganə özünəməxsus tematik parkdır o kosta daurada sahillərindəki isti çimərliklər yaxınlığında yerləşir sizin qarşınızda əfsanəvi dünya açılır siz ötən əsrdən qalmış aralıq dənizi torpağının füsunkarlığını müstəmləkə meksika və dağılmış mayanın ətir və rənglərini polineziya ekzotikasını sirrli çin imperiyası və vəhşi qərbi kəşf etmiş olacaqsınız çin conkasının bortuna polineziya katamaranına və ya aralıq dənizi şxununa minib ölkənin sahillərini yuyan böyük göldə səyahətə çıxa bilərsiniz benidorm kosta blanko sahillərinin ən iri turistik mərkəzi ispaniyanın məşhur kurortlarından biridir şəhər valensiya avtonom dairəsinin alikante əyalətində benidorm körfəzi sahilində yerləşir öz əlverişli iqlim şəraitinə görə benidormda il boyu istirahət etmək olar yayın isti vaxtında inkişaf etmiş infrastruktura malik bu dəniz kurortu avropanın müxtəlif hissələrindən gələn gənclər üçün daha cazibədardır benidormun gecə həyatına gəldikdə isə əminliklə demək olar ki ispaniyanın heç bir başqa şəhərində o belə gözəl və firavan deyil gecə benidormu arası kəsilməyən musiqi əyləncə və valehedici şənlik deməkdir qədim katalon şəhəri və kosta del qarraf sahillərinin ən məşhur kurortu olan sitces barselonadan cənubda yerləşir barselonanın və ispaniyanın digər şəıhərlərindən olan bir çox varlı katalonlar və ispanlar öz yay villaları və iqamətgahları üçün məhz sitcesi seçmişlər sitces muzeylər şəhəri kimi də tanınır bunlardan ən məşhurları modernlə tarix arasındakı nöqtədə dayanan maricel santyaqo rusinyol və el qreko kimi məşhur rəssamların və onların kolleksiyalarının görüş yeri olan cau ferrat muzeyini göstərmək olar bundan başqa buranın mədəni tədbirlər və festivallar təqvimi də çox zəngindir şəhərdə hər il geniş tamaşaçı kütləsi toplayan səs küylü karnavallar köhnə avtomobillərin rallisi güllərin küçə sərgiləri həmçinin fantastik və qorxulu filmlərin beynəlxalq festivalı keçirilir barselonadan cənubda tarraqon şəhəri yaxınlığında kosta daurada sahillərinin turistik mərkəzi olan salou kurortu yerləşir sahil xətti boyunca uzanan kurort rayonları şimalda la pined coğrafi burunu ilə cənubda cambrils kəndi ilə qurtarır əla çimərliklərdən ibarət geniş zolaqlar və sahilyanı ərazilərdə yerləşən çoxlu sayda barlar restoran kafe və mağazalar diqqəti cəlb edir salou regionun ən yaxşı qastronomiya və ticarət mərkəzlərindən biri hesab olunur şəhərdə həm ispan həm də xarici istehsalçıların təklif etdikləri mallar satılan geniş mağazalar şəbəkəsi vardır saloudan bir neçə km aralıda məşhur ispan disneylendi port aventura yerləşir italiya rəsmi olaraq italiya respublikası avropanın cənubunda apennin yarımadasında yerləşən dövlət əsas etibarilə cənubi avropa regionunda yerləşməsinə baxmayaraq qərbi avropanın da bir hissəsi hesab olunur unitar parlamentli respublika olan bu ölkənin paytaxtı roma şəhəridir quru yolla fransa avstriya isveçrə sloveniya həmçinin anklav dövlətlər olan vatikan və san marino ilə həmsərhəddir təqribən milyon nəfər olan əhalisi ilə avropa ittifaqının üzv dövlətləri arasında cü yerdədir cənubi avropa və aralıq dənizi kimi mühüm coğrafi qovşaqlarda yerləşdiyinə görə bu ərazi saysız hesabsız xalqlara və mədəniyyətlərə ev sahibliyi etmişdir müasir italiya ərazisi müxtəlif xalqlara ev sahibliyi etməsinə baxmayaraq antik dövrdən bu ərazilərdə məskunlaşmış və yarımadaya öz adını vermiş italiklər bu ərazilərin ilk sakinləri hesab olunur bununla birlikdə finikiyalılar və karfagenlilər əsasən sardiniya və siciliya adalarında öz kolonialarını yaratmışdır həmçinin yunanlar cənubi italiyada etrusklar və keltlər isə müvafiq olaraq ölkənin cənubunda şimalında məskunlaşmışdılar italiklərin bir qolu olan latınlar eramızdan əvvəl ci əsrdə roma çarlığının əsasını qoydu hansı ki sonradan respublika və xalq hökuməti əsasında idarə olunan respublika elan olundu roma respublikası isə ilk növbədə apennin yarımadasında yerləşən qonşu xalqları işğal etməyə başladı və sonradan avropa şimali afrika asiya bölgələrini də ələ keçirməyə müvəffəq oldu eramızdan əvvəl ci əsrdən etibarən artıq roma imperiyası adlanan bu dövlət aralıq dənizi hövzəsində dominant qüvvə oldu həmçinin regionun aparıcı mədəni siyasi dini mərkəzinə çevrildi bütün bu müddət ərzində imperiya nə qədər böyüsə də italiya bu böyük dövlətin metropoliyası olaraq qaldı erkən orta əsrlər dövründə qərbi roma imperiyasının süqutundan sonra italiya ərazisi barbar hücumlarına məruz qaldı buna baxmayaraq ci əsrdən etibarən italiyanın şimali və mərkəzi regionlarında müxtəlif şəhər dövlətləri dəniz respublikaları meydana gəldi ki bu da ölkə ərazisində ticarət kommersiya bank sahələrində əməkdaşlıqla və öz növbəsində müasir kapitalizmə keçidlə nəticələndi bununla belə mərkəzi italiyanın əsas hissəsi teokratik papa dövlətinin tabeçiliyində idi cənubi italiya bölgəsində isə cu əsrə qədər feodal münasibətləri davam etdi avropaya yeni nəfəs verən intibah dövrü də italiyada başladı və sonradan bütün avropaya yayıldı həmin dövrdə avropa xalqlarının yenidən humanizm elm coğrafi kəşflər incəsənət kimi mühüm sahələrə marağı artdı italyan mədəniyyəti dirçəldi məşhur alimlər rəssamlar polimatlar meydana çıxdı orta əsrlər dövründə italiyalı tədqiqatçılar uzaq şərq və yeni dünyaya aparan yeni marşrutlar kəşf etdi buna baxmayaraq aralıq dənizini kənarda qoyan yeni ticarət marşrutlarının açılması nəticəsində italiyanın ticari və siyasi gücünə ciddi zərər dəydi italiya şəhər dövlətləri arasında əsrlər boyunca davam edən toqquşmalar və rəqabət onları zəiflətdi italiyanı vahid dövlət halında birləşməyə imkan vermədi həmin şəhər dövlətlər isə müxtəlif avropa qüvvələrinin işğalına məruz qaldı bugün italiya mədəni və iqtisadi cəhətdən dünyanın ən çox inkişaf etmiş ölkələrindən biri hesab olunur üdm reytinqinə görə dünyada səkkizinci avropa ittifaqı ölkələri arasında üçüncü pillədədir həmçinin mərkəzi bankında olan qızıl ehtiyatının həcminə görə dünya ölkələri arasında üçüncü yerdə qərarlaşmışdır insanların orta ömür müddəti yaşam keyfiyyəti səhiyyə və təhsil sahələrində qabaqcıl mövqedədir ölkə regional və qlobal səviyyədə iqtisadi hərbi mədəni və diplomatik sahələrdə məsələlərin həllində önəmli rol oynayır və böyük güc hesab edilən ölkələrdən biridir ölkə avropa ittifaqı da daxil olmaqla bmt nato iqtisadi əməkdaşlıq təşkilatı atət ümumdünya ticarət təşkilatı böyük yeddilər g avropa şurası şengen zonası və bir çox başqa beynəlxalq təşkilatların qurucu və ya aparıcı üzvüdür ölkə uzun müddət incəsənət musiqi ədəbiyyat fəlsəfə elm və texnologiya həmçinin dəb sahələrində qlobal mərkəz rolu oynamışdır öz mədəni zənginliyi ilə fərqlənən italiya ümumdünya irsi siyahısında olan mədəni abidələrinin sayına görə də ilk pillədədir və xarici turistlər tərəfindən ən çox ziyarət olunan beşinci ölkədir roma imperiyası lat imperium romanum e ə e cı illərində tarix səhnəsində roma respublikasını əvəz etmiş və qədim dünya o cümlədən qədim roma tarixində əhəmiyyətli yer tutan dövlət bu tarixi mərhələ qədim roma dövlətində imperator avqustun hakimiyyətini və ondan sonrakı dövrü əhatə edir imperiya dövründən əvvəl il ərzində mövcud olmuş roma respublikası bir neçə vətəndaş müharibəsi nəticəsində zəifləmişdir o dövrdə qədim romada baş vermiş bəzi hadisələr yuli sezarın ömürlük diktator e ə təyin edilməsi oktavianın aktium döyüşündə qələbəsi sentyabr e ə və roma senatının onu şərəfli avqust adı ilə təltif etməsi yanvar e ə artıq roma respublikasının avtokratik imperiyaya keçidi ilə əlamətdardır romanın ərazisi respublika zamanında genişlənməyə başlamış və imperator trayanın hakimiyyəti dövründə ən yüksək nöqtəsinə  km çatmışdır imperiyanın bir neçə əsr ərzində belə nəhəng əraziyə malik olması nəticəsində indiyədək müxtəlif millətlərin dillərində dinlərində mədəniyyətlərində memarlıq abidələrində fəlsəfələrində və qanunlarında romanın dərin tarixi təsiri müşahidə olunur venesiya respublikası tarixi qədim dövrdə adriatik dənizinin şimal qərb sahillərində indiki italiyanın şimalında romalılara yaxın olan venet tayfası yaşayırdı ci ildə sakinlər paulo luçio anafestonu ömürlük başçı seçdilər daha sonra anafestonun vəzifəsi doj adı daşıyırdı hökumət əvvəlcə qerakleyada daha sonra ci ildə malamokko şəhərinə köçürülmüşdür daha sonra cu ildə səhralı rialtoya köçdü daha sonra burada venesiya yarandı cı ildə venesiya şəhərləri müvəqqəti olaraq böyük karlın imperiyasına daxil olmuşdur amma artıq ci ildə venesiya dalmasiya daxil olmaqla bizans imperiyasına qaytarılmışdır venesiya respublikası bizans və frank imperiyaları aralarında sərfəli və təhlükəsiz mövqeyindən istifadə edərək qısa bir müddətdə qüdrətli ticarətçi dövlətə çevrilmişdir venesiya flotu dəniz döyüşlərində normanları və sarasinləri məğlubiyyətə uğradırdılar daha sonra aşağı italiya deyilən yerdə slavyanlar üzərində qalibiyyət qazanmışdılar xix əsrin i yarısında italiyada siyasi pərakəndəlik hökmdarların qeyri məhdud hakimiyyəti katolik kilsəsinin zülmü sosial iqtisadi inkişafı ləngidirdi italiyanın lombardiya və venesiya əyalətlərində avstriyanın hökmranlığı romada papanın dünyəvi hakimiyyətinin qalması ölkənin birləşməsi yolunda ciddi maneə idi italiya iqtisadi cəhətdən qabaqcıl avropa ölkələrindən geri qalırdı ölkənin iqtisadi cəhətdən ən inkişaf etmiş hissələri sardiniya krallığına məxsus pyemont və avstriya hakimiyyəti altında olan lombardiya idi xix əsrin cı illərində bu vilayətlərdə sənaye çevrilişi başlanmışdı italiyada ilk dəmir yolları çəkilirdi italiyada məhsul qıtlığı və sənaye böhranı ci illərdə əhalinin vəziyyətini daha da ağırlaşdırmışdı burjuaziya və liberal zadəganlar içərisində müxalifətçilik əhvali ruhiyyəsi artırdı sardiniya kralı avstriya ilə əlaqələri kəsərək milana qoşun göndərdi lakin avstriya ordusu əks hücuma keçib sardiniya qoşunlarını məğlub etdi və milanda üsyanı yatırtdı milanla eyni vaxtda venesiyada da üsyan qalib gəldi venesiya müstəqil respublika elan edildi lakin venesiyada da inqilab avstriya qoşunları tərəfindən qan içində boğuldu xix əsrin ortalarında italiyanın birləşdirilməsi uğrunda mübarizədə iki cərəyan formalaşmışdı cüzeppe haribaldinin başçılıq etdiyi və xalqın əksər hissəsini təmsil edən inqilabi demokratik cərəyan italyanı inqilab yolu ilə demokratik respublika halında birləşdirməyə üstünlük verirdi liberal mülkədarlar və burjuaziyanın təmsil olunduğu mötədil cərəyanın nümayəndələri isə ölkəni sardiniya krallığı ətrafında konstitusiyalı monarxiya halında birləşdirməyə çalışırdılar o dövrdə sardiniya konstitusiyası olan yeganə dövlət idi mötədil cərəyana italiyanın görkəmli dövlət və siyasi xadimi kamillo kavur başçılıq edirdi italiyanın sardiniya krallığı ətrafında birləşdirməyə çalışan kral müəyyən ərazilərin fransaya verilməsi şərtilə avstriyaya qarşı müharibədə iii napoleondan yardım ala bildi firulliya boloniya italiyada ali təhsil sistemi əsasən universitetlərdən ibatərdir digər tip məktəblər də mövcuddur ki bu incəsənət akademiyaları konservatoriyalar və pizan institutudur bu məktəblərdə təhsil elmi tədqiqat işlərinin aparılmasına istiqamətlənmişdir italiyada dövlət universiteti və dövlət lisenziyası olan müstəqil universitet vardır bu universitetlərdə milyona yaxın tələbə təhsil alır və dən çox professor dərs deyir yalnız romada universitet var və ən böyük roma sapienza universitetində minə yaxın tələbə təhsil alır italiyada dərs ili semestrə bölünür ci semestr oktyabrın ilk günlərində ci semestr isə martın ilk günlərində başlayır təhsil və elm sahəsində beynəlxalq əlaqələrin inkişafına xüsusi diqqət yetirən italiya bir çox ölkələrlə ali təhsil tələbə və müəllim mübadiləsi həmçinin birgə tədqiqatlar istiqaməti üzrə fəal əməkdaşlıq edir italiya dünyada rəqabətədavamlı və yüksək səviyyədə ixtisaslaşmış ali təhsil məkanı kimi tanınır ölkədə universitet fəaliyyət göstərir bu ali məktəblərin faizi dövlət universitetləridir universitetlərin nəzdində ixtisaslaşmış institut fəaliyyət göstərir ölkə universitetlərində kənd təsərrüfatı arxitektura iqtisadiyyat əczaçılıq hüquq mühəndislik humanitar fənlər müasir dillər təhsil biotəbabət tibb baytarlıq təbiət elmləri fizika riyaziyyat siyasi elmlər üzrə bakalavr magistr və doktor dərəcəli mütəxəssislər hazırlanır universitetlərdə tədris prosesi ilə yanaşı tədqiqat işləri də həyata keçirilir ölkə universitetlərində təxminən milyon tələbə təhsil alır italiyanın ən qədim ali məktəbi olan boloniya universitetinin təşəkkül tarixi xi əsrə təsadüf edir bu təhsil ocağı ci ildə təsis olunub universitetdə müxtəlif ixtisaslar üzrə fakültə fəaliyyət göstərir bu ali məktəbin italiyanın imola ravenna forli sezena rimini və argentinanın buenos ayres şəhərində filial mərkəzləri vardır digər ən qədim ali məktəblərdən hesab olunan padua universiteti ci ildə naples universiteti isə cü ildə təsis olunublar turin roma florensiya ferrara moderna universitetləri də italiyanın ən nüfuzlu ali məktəblərindən hesab olunur milanın bokkoni universiteti vol strit jurnalının apardığı reytinq sıralamasına görə dünyada fəaliyyət göstərən ən yaxşı biznes ali məktəbi sırasına daxil olub milan universiteti tədqiqat işləri və tədris fəaliyyətinə görə beynəlxalq aləmdə ciddi şöhrət qazanıb bu universitet avropa tədqiqat universitetləri liqasının üzvüdür bakalavr anqlosakson sistemində bakalavr səviyyəsinə uyğun ilk diplomu laurea c l almaq üçün il oxumaq tələb olunur filoloqlar bu dərəcəni ildən sonra kimyaçılar və memarlar ildən sonra həkimlər isə ildən sonra ala bilərlər magistratura magistraturaya uyğun olan növbəti dərəcə diploma universitario c d u adlanır kurs il davam edir həmçinin iki illik scuole dirette a fini speciali ixtisaslaşma kursu var ki bunun nəticəsində c d u ya oxşayan dərəcə almaq olar doktorantura universitet məzunu təhsil aldığı ixtisasa görə illik təcrübədən sonra doktoranturaya daxil ola bilər bunun üçün qəbul testindən keçmək lazımdır universitetin birinci pilləsinə daxil olan xarici tələbələr qəbul imtahanı vermirlər buna baxmayaraq hər bir italyan universitetinin dil üzrə xüsusi testlə imtahan həyata keçirir belə testlər adətən qrammatik suallardan mətnin tərcüməsindən və müəllimlə söhbətdən ibarət olur italyan universitetlərinə daxil olmaq üçün aşğıdakılar lazımdır orta təhsilin olması bakalavra daxil olanlar üçün və ya il ali məktəblərdə təhsil almaq italyan dilinə sərbəst yiyələnmək haqqında testdən keçmək başlanğıcdan irəliləyənə kimi ballı şkalaya görə səviyyə cils italyanca vahid imtahan imtahana qəbul olma vaxtı iyun və dekabrdır exams ru it cils html saytdan imtahan haqqında məlumat əldə etmək olar göstərilən ixtisaslar üzrə universitetə qəbul olmaq üçün sentyabrın əvvəlində uyğun olan tibb stomatologiya əczaçılıq memarlıq hüquqşünaslıq mühəndislik ixtisasları üzrə qəbul imtahanı vermək lazımdır sənədlərin verilməsi üçün yalnız bir italyan ali məktəbi seçmək olar qəbul imtahanının uğurla verildiyi halda noyabrdan gec olmayaraq gəlmə sənədlərin qeydiyyat prosesi dayandırılır rai radio televisione italiana italiyanın hökumətə bağlı milli kanalıdır ayrıca iki böyük müstəqil televiziya kanalı mediaset sahibi silvio berluskoni və sky italia ilə rəqabət edən italiyanın ən böyük televiziya kanalıdır italiya əhalisi təxminən milyondur etnik qruplar italyanlar almanlar slovenlər albanlar yunanlar fransızlar orta uzunömürlülük ci il üçün kişilərdə yaş qadınlarda yaş ölkənin ni katoliklər ni isə protestant yəhudi və müsəlmanlar təşkil edir iqlimi subtropik və mülayim aralıq dənizi iqlimidir iqlimin müxtəlifliyi coğrafi uzunluqla izah edilir italiyanın şimalında padan ovalığında subtropikdən mülayimə keçid iqlimi hökm sürür isti yay iyul c   c və soyuq qış yanvar təxminən italiyanın ada hissəsində iqlim aralıq dənizi iqlim tipidir ilin hissəsi orada açıq mavi səma isti və quru yay iyulda c qış idə isti və mülayim hava yanvarda c c müşahidə olunur alp dağlarını çıxmaq şərtilə qar nadir hallarda yağır alp dağlarında m dən hündür ərazilər ilin günü qar ilə örtülüdür yarımadanın cənubunda martdan oktyabra kimi quru isti saxara küləyi sirokko əsir bu dövrdə temperatur   c kimi yüksəlir italiya öz iqtisadi inkişafına görə dünyanın aparıcı sənaye dövlətlərinin böyük yeddiliyini qapayır adambaşına üdm göstəricisi italiyada bvf dollardır nominal avropada iqtisadi cəhətdən dördüncü dünyada isə ci ən böyük ölkə italiyadır dünyada ilk ən böyük məhsul ixracatçısından biri də italiyadır burada həyat səviyyəsi hətta abş almaniya və s ölkələrdən də bəzi sahələrdə üstündür ən çox şərab ixrac edən ən böyük turizm regionlarından olan dünyada cü ən böyük qızıl valyuta ehtiyatı olan italiya avropada ci ən böyük avtomobil istehsalçısıdır italiya min kvadrat kilometr ərazidə yerləşən iri döv lətdir və bu göstəriciyə görə qərbi avropada yalnız fransadan ispaniya dan və almaniyadan geri qalır italiya əhalisinin sayı milyon nəfərdir onların i ital yanlardır əslən italiyadan olanların milyondan çoxu xa ricdə yaşayır əsasən abş da fransada afr də və argentinada italiya faydalı qazıntı sarıdan kasıb dövlətlər sırasındadır ona görə də ölkə yanacaq idxalından sənaye və kənd təsərrüfatı xammalının meşə mate rial larının idxalından kifayət qədər güclü asılılıqda qalır emaledici sənaye isə əsasən idxal olunan xammalla işləyir ita liyanın iqtisadi coğrafi vəziyyəti aralıq dənizi hövzəsinin mərkəzi avropanın cənubu apennin yarımadası və ona bitişik olan adalar bu adaların iriləri siciliya və sardiniya hələ qədimdən avropa ölkələri ilə həmçinin yaxın şərq və şimali afrika ölkələri ilə xarici iqtisadi əla qə lərin inkişafına şərait yaradırdı bundan başqa şimal və cənub arasında tarixən təşəkkül tapmış regional müxtəlifliklə şərtlənən italyan modelinin spe si fikliyi ölkənin xarici əlaqələrinin inkişaf etdirilməsini və möh kəm ləndirilməsini diktə edir ikinci dünya müharibəsindən sonra italiya iqti sadiyyatı çox möhkəmləndi ölkə dünya bazarında bərqərar oldu və kök saldı kapitalın yığılma sürətinə görə italiya yalnız yaponiyadan geri qalırdı müharibədən sonrakı dövr də italiya üdm in orta illik artım sürətinə və əmək məhzu l darlığına görə qərbi avropanın aparıcı ölkələri arasında ikinci afr dən sonra bütün qərb dünyasında dördüncü idi bununla yanaşı tarixi siyasi və sosial xarakterli bir sıra səbəblər iqtisadi inkişaf prosesini sən gidirdi ona görə də iqtisadiyyatın inkişaf dinamikası isteh salın yüksək inkişaf sürəti və iqtisadi enişlərin staq na siyaların növbələnməsi ilə xarakterizə olunurdu xx əs rin axırıncı onilliyində və xxi əsrin əvvəlində ölkə üçün üdm in kifayət qədər stabil inkişaf templəri xarakterikdir meyvə tərəvəz üzüm kartof şəkər çuğunduru soya buğda zeytun mal əti süd məhsulları balıq bundan başqa hər bir kənd və şəhər öz müqəddəsinin ad gününü qeyd edir roma petr milan amvrosiy turin ioann və s iyul və avqustda bir çox firmalar işi dayandırır və tətilə bağlanırlar həmçinin milad bayramı və yeni ildə də italiya respublikasının xarici işlər nazirliyinə nazir başçılıq edir ona bilavasitə tərkibində hüquqi şöbə və parlamentlə əməkdaşlıq üzrə şöbə olan katiblik həmçinin daxili nəzarət xidməti tabedir xin vəzifə pilləsində növbəti şəxs xin ali məmurlarından ibarət xarici işlər üzrə şura ilə sıx işləyən dövlət katib yardımçısıdır ardıcılıqla sonra baş katib və ona yardım edən baş katibin müavini gəlir nazirliyin strukturu üç departamentdən ibarətdir xarici siyasi fəaliyyətinin koordinasiya departamenti xarici siyasi təhlil və planlaşdırılma departamenti əməliyyat işi departamenti öz növbəsində departamentlər idarələrə bölünürlər xarici siyasi koordinasiya departamentinə avropa idarəsi amerika idarəsi aralıq dənizi və yaxın şərq ölkələri idarəsi asiya okeaniya sakit okean və antarktida idarəsi daxildir xarici siyasi təhlil və planlaşdırılma departamentinə aşağıdakı idarələr daxildir avropa inteqrasiya idarəsi çoxtərəfli siyasi münasibətlər və insan hüquqları idarəsi çoxtərəfli iqtisadi və maliyyə əməkdaşlığı idarəsi mədəniyyət sahəsində əməkdaşlıq idarəsi konsulluq idarəsi əməkdaşlığın inkişafı üzrə idarə kadrlar idarəsi inzibati idarə üçüncü departamentə italiya respublikasının dövlət protokolu xidmətləri nazirlik və xaricdəki diplomatik nümayəndəliklər üzrə müfəttişlik informasiya və mətbuat idarəsi müqavilə hüquq idarəsi sənədləşmə və arxivlər idarəsi informasiya texnologiyları idarəsi və diplomatiya institutu daxildir isveç rəsmi adı isveç krallığı isveçcə konungariket sverige konunqariket svəriye şimali avropada skandinaviya yarımadasında yerləşən konstitusiyalı monarxiyalı dövlət ölkə qərbdən norveç krallığı şimal şərqdə finlandiya ilə quru sərhədlərinə malikdir şərqdə botnik körfəzi və baltik dənizi cənub qərbdə skagerrak balt və öresund boğazlarına çıxır cənub qərbdə öresund körpüsü vasitəsilə danimarka ilə quru nəqliyyat yollarına malikdir isveçin uzun müddətli müstəqillik ənənələri var ölkə öz müstəqilliyini hələ orta əsrlərdə əldə etmişdir xvii əsrdə isveç öz torpaqlarını genişləndirərək imperiya halına gətirmişdir lakin sonradan xviii və xix əsrlərdə isveç öz ərazilərinin çox hissəsini itirmiş ölkənin şərq torpaqlarının demək olar hamısı rusiya tərəfindən işğal olunmuşdur isveçin daxil olduğu sonuncu müharibə cü ildə baş verib həmin tarixdən bəri isveç bütün müharibələrdə neytral mövqe tutmaqdadır orta əsrlərdə indiki isveç ərazisində vikinqlərin güclü dövləti mövcud idi vikinqlər viii əsrdən başlayaraq üç əsr müddətində isveçdə hakim qüvvə olmuşlar onların hakimiyyəti xi əsrdə xristianlıqın yayılması ilə başa çatmışdır müasir isveç dövləti ci ildə yaradılmış kalmar birliyinin xvi əsrdə dağılmasından sonra yaranmışdır isveçin müstəqil krallıq kimi formalaşmasında kral qustav vusanın əhəmiyyətli rolu olmuşdur qustav vasa cü ildə hakimiyyətə gəldikdən sonra roma katolik kilsəsi ilə əlaqəni kəsmiş və kilsədə reformasiyaya başlamışdır ci ildə kilsəyə məxsus torpaqlar ondan alındı və ci illərdə vergi sistemində dəyişikliklər edildi ölkənin xarici ticarətini əldə saxlayan monopolist qüvvələr ölkədən qovuldu kral qustavın dövründə isveç dünyada ilk müasir ordu quruculuğuna başlayan ölkə oldu isveç vasa sülaləsinə malik hökmdarlar tərəfindən cü illərdə idarə olunurdu kral qustav müasir isveçin qurucusu hesab olunur xvii əsrdə isveç avropada superdövlət olaraq yüksəlməyə başladı bundan əvvəl isveç şimalda yerləşən seyrək əhaliyə malik kasıb bir ölkə idi isveç imperiyası kral qustav ii adolfun dövründə yüksəlməyə başladı o rusiya və reç pospolita ilə illik müharibə nəticəsində böyük ərazilər işğal etdi həmçinin bu müharibə nəticəsində isveç müqəddəs roma imperiyasına daxil olan dövlətlərin yarısını işğal etdi kral qustav ii adolf müqəddəs roma imperiyasını tamamilə işğal edərək onun yeni imperatoru olmaq istəyirdi lakin o buna nail ola bilmədi ci ildə imperator lützen döyüşündə öldürüldü bu müharibə nəticəsində almaniyaya böyük ziyan dəydi isveç qoşunları almaniyanın üçdə birini tamamilə xaraba qoydu müharibədən sonrakı dövrdə isveç imperiyası danimarkanı finlandiyanı baltikyanı ölkələri şimali almaniyanın bəzi ərazilərini ələ keçirdi ci ildə isveçin əhalisi işğal olunmuş əraziləri saymadan milyon nəfər idi əhalinin böyük əksəriyyətinin məşğuliyyəti isə əkinçilik olaraq qalmışdı isveçin əsas şəhərləri stokholm göteborq və malmödür isveç şimali avropada baltik dənizi ilə botnik körfəzi arasında yerləşir çox uzun təxminən km sahil zolağına malikdir qərbdə isveçi norveçdən ayıran skandinav dağları yerləşir km əraziyə malik olan isveç dünya sıralamasına görə ci avropada isə cü yeri tutur ərazisinin i meşələrdən ibarətdir ərazisinin i çay və göllərdən ibarətdir isveç skandinaviya yarımadasının hissəsini tutur şimal qərbi dağlıqdır kjölen dağları və skandinaviya alplarının şərq yamacları bu hissədədir kjölen dağında isveçin ən yüksək təpəsi olan kebneka m yerləşir şimal bölgəsində çoxlu çaylar vardır bu çaylar cənubda bothnia körfəzində tökülür əsas çayları klark une angerman dal indals pite lüle kalij torn və skellettedir kjölen dağlarının yüksək yamaclarında yüzlərlə kiçik buzlaq düzənlikləri vardır böyük göllər hissəsini bir çox göl meydana gətirmişdir bu göllərdən ən böyüyü km lik vanern gölüdür digər əhəmiyyətli gölləri isə vattern jalmar və malardır qumlu sahil olan czania istisna olmaqla isveç sahilləri qayalıq və kiçik adalarla doludur baltik dənizində olan scania gotland və oland adaları düz torpaqlardan meydana gəlmişdir isveç şimalda sibirlə eyni en dairəsində yerləşməsinə baxmayaraq mülayim iqlimə sahibdir qışda havanın temperaturu bəzən dərəcəyə qədər düşür isveçin iqlimi tipə ayrıla bilər isveçin cənub ərazilərində okean iqlimi mərkəzi hissələrində quru kontinental iqlim və şimalda olan subarktik iqlim mövcuddur isveç mədən qaynaqları baxımından zəngin bir ölkədir xüsusilə dəmir filizi başlıca yer tutur mis və sink baxımından zəngin olan isveçdə qızıl gümüş volfram nikel və kömür yataqları var isveç ixrac yönümlü kapitalizm ilə sosializmin qarışmasından ibarət yaxşı təşkil olunmuş xarici və daxili kommunikasiyaları olan iqtisadiyyata malikdir iqtisadiyyatının əsasını təşkil edən resurslar meşələr hidroelektrik stansiyaları və dəmir filizidir əsas məhsulları maşınlar tibbi ləvazimatlar ağac məhsulları və telekommuniksiyalardır hər iki dünya müharibəsində neytral mövqedə durması onun iqtisadiyyatını dağılmaqdan xilas etmiş və inkişafının davamlı olmasını təmin etmişdir isveç dünyada ən yüksək həyat şəraitinə malik ölkələrdən biridir bununla bərabər ölkədə çox yüksək vergilər mövcuddur vergilərin yüksəkliyinə görə isveç dünyada danimarkadan sonra ikinci yeri tutur cu il məlumatlarına görə ümumi daxili məhsulu milyard dollar olmuşdur bunun i xidmət sahələrinin i sənayenin faizi isə kənd təsərrüfatı məhsullarının payına düşür ölkədə əmək qabiliyyətli insanların sayı milyon nəfərdir onların üçdə biri ali məktəb təhsili almış şəxslərdir isveçin pul vahidi isveç kronudur cü ildə avronun əsas pul vahidi kimi qəbul olunmasına dair keçirilən referenduma gələnlərin əksəriyyəti bunun əleyhinə səs verdilər isveçin əsas xarici ticarət partnyorları almaniya böyük britaniya danimarka abş və norveçdir işsizlik isveçdə həmişə aşağı olmuşdur bu göstərici uzun müddət arasında dəyişirdi lakin son illər dünyada baş verən iqtisadi tənəzzülə görə cu ildə işsizlik ölkədə ə qədər qalxıb yaş arasında olan gənclərdə isə bu göstərici hətta dir isveçin enerji istehsalı özəl şirkətlərin əlindədir istehsal olunan elektrikin i su elektrik stansiyalarının i isə atom elektrik stansiyalarının payına düşür bununla yanaşı bioyanacaq torf kimi yanacaqdan alınan enerji külək enerjisindən alınan elektrik enerjisinin payı isə olub bioyanacaqdan ancaq istixanalarda yaşayış sahələrini qızdırmaq üçün istifadə olunur bundan başqa isveç ci ilə kimi neft və neft məhsullarından istifadəni tamamilə dayandırmaq qərarını verib isveçdə rəsmi dil isveç dilidir bu dil danimarka və norveç dilinə çox yaxındır rəsmi dil isveç dili olsa da fransız alman və fin dili də işlədilir finlər isveçdə rəsmi olaraq tanınmış milli azlıqdır həmçinin fin dili etnik azlıqların dili kimi rəsmi olaraq tanınıb bundan başqa isveçlilərin böyük əksəriyyəti ingilis dilini başa düşür və həmin dildə danışa bilir və qloballaşmanın təsiri ilə daha çox ingiliscə danışılır xi əsrə qədər isveçlilər bütpərəst sayılırdılar isveç bütpərəstlərinin mərkəzi uppsala şəhərində yerləşən məbəd idi xi əsrdə ölkə xristianlğı qəbul etdi bütün digər dinlər isə qadağan olundu bu qadağa xix əsrin sonuna qədər qüvvədə qaldı xvi əsrdə isə ölkədə reformasiya dalğası başlandı roma katolik kilsəsi ləğv olundu dövlət və din bir birindən ayrıldılar lakin ölkədə din azadlığı yalnız ci ildə yarandı həmin tarixə qədər isə isveçdə hər hansı insanın xristianlıqdan çıxması qəti olaraq qadağan idi ci ildə isə rəsmi olaraq dövlət dindən ayrıldı cu il statistikasına görə isveç əhalisinin i xristianlğın lüteran məzhəbinə məxsus idilər bu rəqəm son ildə hər il davamlı olaraq azalmaqdadır isveçdə ən sürətlə yayılan din isə islam dinidir son illər çoxlu sayda müsəlman immiqrantın ölkəyə axın etməsi və onlar arasında təbii artımın yerli isveçlilərə nəzərən daha yüksək olması bunun əsas səbəbləridir cu ildə isveçdə müsəlman əhalinin sayı nəfər çatmışdır ki bu da ümumi əhalinin nə bərabərdir müsəlman əhalinin ən sıx toplandığı şəhərlər stokholm və malmödur tək malmö şəhərinin əhalisinin ni müsəlmanlar təşkil edir son illər isveçdə müsəlmanların sayının artması ilə əlaqədar olaraq müsəlmanlara və islama qarşı irqçi hücumların sayı kəskin şəkildə artmışdır isveçdə həmçinin ilə yaxın bir müddətdə yəhudi diasporası mövcud olmuşdur hal hazırda onların bir çoxu israilə köçsə də isveçdə qalanların sayı təxminən nəfərdir bundan başqa azsaylı buddist hinduist və siqh diasporaları mövcuddur isveç silahlı qüvvələri försvarsmakten isveç müdafiə nazirliynə tabe olan və hərbi əməliyyatların keçirilməsinə cavabdeh olan dövlət qurumudur əsas öhdəlikləri ölkə daxilində və xaricində hərbi qüvvələrin hazırlanması və yerləşdirilməsidir silahlı qüvvələr üç yerə ayrılırlar ordu hərbi hava qüvvələri və hərbi dəniz donanması soyuq müharibə dövründə isveçin daimi hərbçilərinin sayı nəfər olsa da hal hazırda bu rəqəm nəfərə enib soyuq müharibə illərində yüksək döyüş hazırlığında olan isveç ordusu müharibə başlayacağı təqdirdə milyon nəfərlik ordu yığmağa hazır vəziyyətdə idi hal hazırda isə bu rəqəm nəfərə endirilib həmçinin iyul cu ildən qüvvəyə minən qanuna görə isveç ordusu tamamilə könüllü əsgərlərdən ibarət olacaq həmçinin soyuq müharibənin bitməsi ilə ordudakı xidmət edən kişi əsgərlərin faiz nisbəti azalıb qadın əsgərlərin sayı isə artıb beynəlxalq aləmdə isveçin tanınan şirkətləri arasında bunları sadalamaq mümkündür volvo saab atlas copco ikea absolut scania isveç musiqi sahəsində də inkişaf etmişdir abba roxette the cardigans opeth qrupları beynəlxalq arenada tanınmışlar isveçrə və ya rəsmi adı ilə isveçrə konfederasiyası qərbi avropada yerləşən suveren dövlət kantondan ibarətdir federal hökumətlərin hər biri ölkənin faktiki paytaxtı hesab olunan bern şəhərində yerləşir qərbi mərkəzi və cənubi avropada yerləşən bu federal respublika cənubdan italiya qərbdən fransa şimaldan almaniya şərqdən isə avstriya və lixtenşteynlə həmsərhəddir isveçrə ümumi ərazisi kvadrat kilometr təşkil edən coğrafi cəhətdən alp dağları isveçrə platosu və yura dağları arasında yerləşən ölkədir alp dağları ölkənin böyük hissəsini əhatə edir əhalinin sayı təqribən milyon nəfərə çatır ki bunun da əksər hissəsi isveçrə platosunda yaşayır ölkənin ən böyük şəhərləri hesab edilən sürix və cenevrə də həmin platoda yerləşmişdir qədim isveçrə konfederasiyasının əsasının qoyulması orta əsrlər dövrünə təsadüf edir avstriya qraflığı və burqundiya hersoqluğuna qarşı həyata keçirilən ardıcıl hərbi uğurlar nəticəsində həmin konfederasiyanın əsası qoyulmuşdur ci ildə imzalanmış vestfaliya sülhü nəticəsində isveçrənin müqəddəs roma imperiyasından ayrılaraq müstəqillik əldə etməsi formal olaraq tanınmışdır isveçrə konfederasiyasının uzun bir silahlı tərəfsizlik tarixi vardır bu ölkə ci ildən bu yana heç bir müharibədə iştirak etməmiş və yalnızca ci ildə bmt yə üzv olmuşdur buna baxmayaraq isveçrə hal hazırda aktiv xarici siyasət yürüdür və tez tez dünya miqyasında sülh yaratma missiyalarında iştirak edir bu ölkə eyni zamanda qırmızı xaçın yaradıldığı ölkədir və bmt nin ikinci böyük mərkəzi olan cenevrə ofisi də daxil olmaqla bir çox beynəlxalq təşkilata ev sahibliyi edir avropa səviyyəsində avropa sərbəst ticarət birliyinin qurucu üzvlərindəndir və şengen zonasına daxildir buna baxmayaraq avropa ittifaqı avropa iqtisadi zonası və ya avrozonanın tərkib hissəsi deyil isveçrə dörd mühüm linqvistik və mədəni regiondan ibarətdir alman fransız italyan və roman əhalinin əksər hissəsi alman dillidir isveçrə konfederasiyasının qurulması tarixi ənənəvi olaraq avqust ci il olaraq qəbul edilir və hər il bu tarix isveçrə milli günü olaraq qeyd edilir isveçrə dünyanın ən çox inkişaf etmiş ölkələrindən biri hesab olunur beynəlxalq valyuta fondunun məlumatlarına əsasən isveçrə adambaşına düşən zənginlik səviyyəsinə görə ilk yerdə adambaşına düşən üdm həcminə görə isə səkkizinci yerdədir fransa ilə digər ölkələr arasında döyüş çıxdıqdan sonra isveçrə avstriya və rusiya kimi başqa qüvvətlər tərəfindən də işğal edilmişdi isveçrəlilər mərkəzi hökuməti dəstəkləyən respublikaçılar və kantonların avtonomluğunun təkrar verilməsini istəyən federalistler arasında ikiyə bölünmüşdü napolyon bonapart hər iki tərəfin qabaqda gələn siyasətçilərini cü ildə parisdə bir yerə gətirdi bu yığıncağın nəticəsində isveçrənin avtonomluğunu böyük nisbətdə geri verən və kantondan ibarət olan bir konfederasiyası quran vasitəçilik qanunu çıxmışdır ci ildə viyana konqresi ilə isveçrənin müstəqilliyi və tərəfsizliyi bütün avropa gücləri tərəfindən tanınmışdır bu tarixdə valais neuchatel və cenevre kantonlarının federasiyaya qatılmasıyla birlikdə isveçrə tarixdəki ən son genişləməyi reallaşdırmışdır vətəndaş müharibəsidən sonra isveçrə referendum tətbiqinə keçdi və cu ildə federal konstitusiya qəbul edildi bu konstitusiya ilə mərkəzi nüfuz qurulur və kantonlar yerli mövzularda öz özlərini idarə edə bilirdilər əhali artımı sənaye inqilabı və tək pul vahidi istifadə edilməsi səbəbiylə ci ildə bu konstitusiya əhəmiyyətli nisbətdə düzəldilmişdir bu konstitusiyayla müdafiə etmə ticarət və qanuni mövzularda federal məsuliyyət də təşkil edilmişdi iki palatalı isveçrə parlamenti federal məclis federal şuradan ayrı olaraq təməl iqtidar mərkəzindən ibarətdir federal məclisi meydana gətirən əyalətlər şurası və milli şura qanun çıxarmaq da daxil olmaq üzrə hər baxımdan bərabər gücə malikdir əyalətlər şurasının üzvü hər kantondan iki və yarım kantondan bir olmaq üzrə bir başa hər kantonda seçilir milli şuranın üzvü isə nisbi təmsil əsaslarına söykənərək seçilər hər iki məclisə seçilənlərin vəzifə müddəti ildir referendumlar yoluyla hər vətandaş federal hökumət tərəfindən qəbul edilmiş qanunların etibarlılığını sorğulaya bilər və federal konstitusiyaya düzəltmə edilməsini istəyə bilər bu haqqlar isveçrəni doğrudan demokratiya tətbiq olunan bir ölkə olmasını göstərir icra etmə və dövlət başçılığı vəzifəsi yeddi üzvdən ibarət olan federal şurada toplanmışdır hər nə qədər konstitusiyaya görə məclis şura üzvlərini seçsə və nəzarət etsə də qanunuma müddətini istiqamətləndirmə və federal qanunları tətbiq mövzusunda federal şura yavaş yavaş qabaqda gələn bir rola qovuşmuşdur xüsusi təmsil vəzifələrini icra etmək üzrə şurası meydana gətirən yeddi adam içindən bir adam bir illiyinə isveçrə konfederasiya başçısı olaraq seçilər federal yüksək məhkəmənin vəzifəsi kanton məhkəmələrindən gələn şikayətlərə və federal rəhbərliyin administrativ qərarlara baxmaqdır yüksək məhkəmə hakimləri altı illik vəzifə müddəti üçün federal məclis tərəfindən seçilir isveçrədə üç əsas vilayət vardir isveçrə alpları isveçrə platosu və jura dağları alplar ölkəni orta və cənubundan qət edən yüksək sıra dağlarıdır isveçrə alplarının yüksək dorukları arasında ən yüksək zirvəsi metrlik dufour zirvəsidir bəzilərində buzlaq olan saysız vadi yer alır buradan mənbəyini götürən reyn rhne inn aare və ticino kimi avropanın başlıca çayları cenevre gölü sürix gölü neuchatel gölü və konstanz gölü kimi göllərə tökülür ölkənin daha sıx əhaliyə sahib olan şimal hissəsi daha düzənlik də olsa şimal qərbdə olan daha kiçik jura dağları kimi dağlıq da ola bilər isveçrənin iqlimi ümumiyyətlə mülayim olsa da yüksək dağlardakı çətinlikli şərtlərdən isveçrənin cənub ucundakı isti aralıq dənizi iqliminə qədər bölgədən bölgəyə dəyişiklik göstərir yüksək dağlarla ayrılan bir çox vadinin varlığı səbəbiylə isveçrənin ekosistemleri çox həssasdır və az qala hər vadidə özünə xas ekologiyalar meydana gəlmişdir dağlıq bölgələrdə də digər yüksəkliklərdə tapılmayan zəngin bir bitki örtüyü vardır əhalinin yaş strukturu əhalinin orta yaşı orta kişilər qadınlar isveçrədə ölkə miqyasında bir dövlət dini olmasa da cenevre və neuchatel kantonlarının xaricindəki bütün kantonlarda vergiləndirmə yoluyla roman katolik köhnə katolik ya da isveçrə islahat kilsələri dəstəklənir isveçrədə ən məşhur din ilə roma katolik kilsəsidir ardından ilə protestantlıq gəlir immiqrantlar ilə birlikdə lik bir müsəlman əhali ilə lik bir ortodoks əhali də yerləşmişdir fərqli dillərdə danışan əhaliyə sahib olan isveçrənin sabitlikli və bitərəf bir ölkə olması bu ölkənin bir konsensus ya da ahəng dövləti olaraq təyin olunmasına gətirib çıxarmışdır tarixi olaraq ölkə katoliklər və protestantlar arasında təxminən bərabər olaraq dağılmışdır hətta appenzell kimi bəzi kantonlar rəsmi olaraq katolik və protestant hissələrə ayrılmışdır və bir çox kəndin girişində üstün olan din bu kənd katolikdir və ya protestantdır adlı plakatlar asılmışdır ancaq bəzi ümumi modellər də var böyük şəhərlərarasında paytaxt bern bankçılıq mərkəzi sürix və bazeldə protestantlıq daha uütün olsa da lüzern kimi digər şəhərlər əksəriyyətlə katolikdir cenevrə ilk calvincilik mərkəzi olaraq tanınmışdır və dünyadakı fransızların əksəriyyətinin katolik olmasına baxmayaraq fransız isveçrəsinin əksəriyyəti protestantdır digər tərəfdən isveçrənin quruluşunda olan almanca danışılan schyz uri və unteralden kantonlarıyla italyanca danışılan ticino kantonu ümumiyyətlə katolikdir isveçrənin mədəniyyəti qonşuları tərəfində çox təsirləndisə də illər boyunca əhəmiyyətli regional fərqliliklər göstərən özünə xas bir mədəniyyət meydana gəlmişdir xüsusi olaraq fransızca danışılan bölgələrə fransaya almanca danışılan bölgələr almaniyaya və italyanca danışılan bölgələr də italiyaya ölkələrindəki digər bölgələrdən daha yaxındır isveçrədəki qüvvətli bölgəçilik səbəbiylə homogen bir isveçrə mədəniyyətindən danışmaq mümkündür mədəni olaraq aktiv olan bir çox isveçrəli ölkələrindəki məhdud imkanlar səbəbiylə xaricə çıxmağı seçmişdir eyni zamanda isveçrənin tərəfsizliyi və aşağı vergi nisbətləri də bütün dünyadan bir çox yaradıcı insanı bu ölkəyə çəkmişdir döyüş zamanlarında siyasi sığınma ənənəsi bir çox sənətçinin bu ölkəyə gəlməsində köməkçi olarkən indiki vaxtda bunu aşağı vergi nisbətləri təmin etməkdədir isveçrə homoseksualların həm dini həm də dövlət nikahına icazə verilən ilk dövlətdir isveçrə hökuməti homoseksualların rəsmi nikahına may cu ildə icazə vermişdi bunun ardınca kilsə də homoseksualların yolunu açaraq oktyabr cu il tarixli qərarı ilə dövlətin qərarını dəstəkləmişdir müqəddəs sinodun üzvünün faizi qərarın lehinə səs verib qərar noyabr cu il tarixdən qüvvəyə minəcək may ayında parlamentdəki müzakirələri təqdir edən kilsə qərar vermək hüququnu sinoda həvalə etmişdi isveçrədə kilsə dövlətdən ci ildə ayrılıb isveçrədə ibtidai və orta məktəblər dövlət və özəl məktəblərə ayrılırlar burada ə yaxın kollec var kolleclər peşəkar təhsil verirlər isveçrədə universitetlər əsasən dövlət universitetləridirlər kanton inzibati ərazi bölgüsü universitet bazel bern friburq cenevrə lozan nevşateli sürix və sant qallendə kanton universitet statuslu ali məktəb isə lüsern və luqanoda yerləşir bu şəhərlərdə iki politexnik məktəbləri də var ən böyük ali məktəb min tələbənin təhsil aldığı sürix universitetidir burada xarici tələbələr təşkil edir təhsil müddəti ildir isveçrənin alman dilli bölgələrindəki universitetlərdə tədris alman dilində fransızdilli bölgədə isə fransız dilindədir lakin friburq universiteti istisnalıq təşkil edir belə ki burada ikidilli tədris var fransız dilli universitetə daxil olmaq yalnız orta məktəbi bitirmək haqqında şəhadətnamənin olması və xaricilər üçün təşkil olunmuş imtahanı vermək kifayət edir alman dilli universitetə rus ali məktəblərində ən az iki illik təhsil tələb edilir daxil olmaqdan nisbətən asandır isveçrənin dil məktəbləri bir neçə xarici dil fransız alman italyan və ingilis dil kursları təklif edirlər montredəki cl study centre kimi bəzi məktəblərdə paralel olaraq iki dil öyrənmək mümkündür isveçrənin ali məktəb və universitetlərində tələbələrin sayı günbəgün artır buna görə də qəbul olmaq hər bir xarici vətəndaşa nəsib olmur burada tibbin hər sahəsini və farmakologiyanı oxumaq isə tamamilə qeyri mümkündür səbəb boş yerin olmamasıdır isveçrədə universitet və ali məktəb kanton universitet federal politexnik məktəb ecole federale polytechnique epfl və bir neçə bu tip ali məktəb fəaliyyət göstərir bazel bern sant qalen sürix həmçinin sürixin federal politexnik universiteti və lusernin ali məktəbi universitare hochschule luzern isveçrənin alman bölgəsində yerləşirlər cenevrə lozanna və friburq bəzi fənlərdə təhsil alman dilində aparılır neuchatel və ecole politechnique federale de lausanne isveçrənin fransız bölgəsində yerləşirlər italyan universiteti luqano ölkənin italyan bölgəsində yerləşir bir tədris ili semestrə bölünür qış semestri oktyabrın son həftəsindən fevralın ortalarına qədər yay semestri universitetdən asılı olaraq martın aprelin ortalarından iyun iyulun ortalarına qədər birinci akademik imtahana qədər təhsil müddəti ildir tibb təhsilinə gəldikdə isə bu il davam edir təhsili bitirdikdə akademik sənədlər lisenziya diplom doktorluq dərəcəsi verilir lisenziya və diplom bu sənədlər isveçrədə verilir abş da verilən master degree ilə eynilik təşkil edir doktorluq dərəcəsinə qədər təhsilin davam etdirilməsi üçün universitetlərin çoxu namizəddə lisenziyanın olmasını tələb edir qeyd olunan universitetlərdən başqa anqlo saks modelində özəl universitetlər də fəaliyyət göstərir ki bu ali məktəb ocaqlarında verilən imtahanlar və təhsil hələ də dövlət tərəfindən tanınmır bunun üçün də universitetlər barədə ətraflı məlumat toplayaraq doğru seçim etmək lazımdır orta məktəb haqqında federal attestatın və ya xarici sənədin müvafiq universitet və ya ali məktəb tərəfindən tanınması vacibdir mütləq müvafiq universitetin və ya ali məktəbin tanıdığı orta təhsil haqqında federal attestat və ya xarici sənəd olmalıdır bu müvafiq universiteti müəyyən etmək üçün siz sənədi qiymətləndirən həmin seçdiyiniz ali məktəbə müraciət etməlisiniz xorvatiya mərkəzi avropanın cənubunda qismən balkan yarımadasının qərbində yerləşən keçmiş yuqoslaviyanın tərkibinə daxil olan ci ildə müstəqillik qazanan dövlət rəsmi adı xorvatiya respublikası xorvatca republika hrvatska idarəçilik forması parlamentli respublikadır paytaxtı və ən iri şəhəri zaqreb şəhəridir xorvatiya şimal qərbdə sloveniya şimal şərqdə macarıstan və serbiya cənubda bosniya və herseqovina cənub şərqdə monteneqro ilə həmsərhəddir ölkənin qərbində adriatik dənizinin sahilində yerləşir xorvatiya ci ildən bmt nin avropa şurasının atət in cu ildən nato nun və iyul cü ildən avropa birliyinin üzvüdür xorvatlar digər cənub slavyanları kimi balkan yarımadasına vii əsrdə gəldilər və ix əsrdə xristianlığı qəbul etdilər ci ildə xorvat kralı ii stepanın ölümündən sonra xorvatiya torpaqları macarıstan kralı i latslo tərəfindən işğal edildi bu tarixdən etibarən macarıstanla olan birlik il davam etdi bu birlik dövründə öz parlamenti olan xorvatiyada idarəetməni batır titulu daşıyan kralın yerli nümayəndəsi həyata keçirirdi varna və ikinci kosovo döyüşləri nəticəsində osmanlı dövləti xorvatiyanın cənub hissəsini hakimiyyəti altına aldı mohaç döyüşündə macarıstan kralı lajos məğlub oldu və xorvat torpaqlarının böyük hissəsi osmanlı hakimiyyəti altına keçdi xvi əsrin sonlarına qədər xorvatiya sancaq bəyləri tərəfindən idarə edildi cü ildə əyalət statusu alaraq bəylərbəylərinin idarəsinə verildi vyana döyüşündən sonra osmanlı dövlətinin avropada geriləməsindən faydalanan avstriya xorvatiya torpaqlarını işğal etdi osmanlıların bölgəni tərk etmələrindən sonra xorvat torpaqları xüsusilə xorvat olmayan əsilzadələrə verildi xviii əsrin sonlarına doğru avstriyanın mütləqiyyətçi idarəsi macar və xorvat əsilzadələrini bir birinə yaxınlaşdırdı xorvat parlamenti cı ildə macar parlamentinin xeyrinə bəzi səlahiyyətlərindən imtina etdi i napoleon ci ildə xorvat və sloven torpaqlarını illiriya əyalətinə qatdı lakin cü ildə bu torpaqları itirdi ci ildə köhnə sərhədlərinə qovuşan xorvatiya macarıstan ilə əlaqələrini yenidən qurdu bölgə cu ildə avstriya torpaqlarına qatıldı xorvatiya ci ildə muxtar statuslu macar torpağı elan edilərək xorvat sloven krallığı adını aldı birinci dünya müharibəsindən sonra oktyabr ci ildə xorvat parlamenti avstriya və macarıstan ilə olan əlaqələrini qopararaq müstəqilliyini və serb xorvat sloven krallığına qoşulduğunu elan etdi bu krallıq daha sonra yuqoslaviya adını aldı ikinci dünya müharibəsi əsnasında yuqoslaviyanın almaniya tərəfindən işğal edilməsindən bir müddət sonra aprel ci ildə zaqrebdə müstəqil xorvatiya dövlətinin qurulduğu elan edildi və italiyayla almaniya tərəfindən dərhal tanındı bu dövlət sloveniya bosniya və herseqovina və dalmatiya əyalətinin bir hissəsini özündə birləşdirirdi ci ildə zaqreb partizanların əlinə keçdi müharibədən sonra xorvatiya yuqoslaviyaya birləşdi əhalisi təxminən nəfər olan xorvatiyanın sahəsi km dir əhali sıxlığı nəfər km dir ölkə əhalisinin ni xorvatlar ni isə serblər təşkil edir xalqın təxminən i katolikdir əhalinin i şəhərlərdə yaşayır paytaxt zaqrebdən sonra əsas şəhərləri rijeka fiume zadar sibenik və dubrovnikdir ən nüfuzlu ali təhsil müəssisəsi zaqreb universitetidir ölkə ərazisi jupaniyə əyalət bölünür xorvatiyanın iqtisadiyyatı əkinçilik və sənayeyə söykənir iqtisadiyyatı ikinci dünya müharibəsinin əvvəlinə qədər əkinçilik və maldarlığa əsaslansa da müharibədən sonra sənaye sürətlə inkişaf etdi ölkənin müxtəlif yerlərində çıxarılan neft emal olunur zaqreb əhəmiyyətli sənaye mərkəzidir varazdin və karlovakda toxuma petrinija və koprivnicada qida sisakda dəmir polad kutinada kimya sənayeləri inkişaf etmişdir gəmi nəqliyyatı və turizm əhəmiyyətli gəlir qaynaqlarındandır ci ildən başlayan vətəndaş müharibəsi turizmə böyük zərbə vurmuşdur fransa respublikası yaxud qısaca fransa köhnə mənbələrdə frəngistan qərbi avropada dövlət o belçika lüksemburq almaniya isveçrə italiya monako andorra və ispaniya ilə həmsərhəddir fransa avropa ittifaqının qurucu üzvüdür rusiya və ukraynadan sonra ərazicə avropanın ən böyük üçüncü ölkəsidir avropa qitəsinin qədim dövlətlərdən sayılır başqa bir iddiaya görə isə frank sözü qədim german dilində azad mənasına gələn frey sözündən yaranıb frank kəliməsi müasir fransızcada franc şəklində hələ də yaşamaqdadır və ci ildə avro fransanın rəsmi pul vahidi olana qədər fransada istifadə olunana pulu adlandırmaq üçün istifadə olunub təxmini olaraq fransa əhalisi milyondur əhalinin boyuk hissəsi şəhərlərdə məskunlaşmışdır fransa əhali sayına görə dünyada ci avropada isə cü yerdədir fransa avropa ittifaqı əhali sayına görə almanyadan sonra ci yerdədir fransa eladuya fransa vicdan azadlığının konstitusiyada əksini tapdığı dünyəvi bir ölkədir ci ilin yanvarında aparılan bir anket statistikalarının nəticələrinə görə fransızların i katolik i ateist i başqa dinlərə i müsəlman i protestan i iudey i də buddist olduğunu söyləmişdir avropa ölkələrində statistik araşdırmalar avrobarometre adlı qurumun apardığı daha dəqiq bir nəticəyə görə fransız xalqının i bir tanrının varlığına inandığını i müqəddəs varlığa inandığını i isə hərhansı bir tanrının varlığına inanmadığını söyləmişdir fransada yaşayan müsləmanların sayı barəsindəki fərziyyələr olduqca dəyişkəndir cu ildə aparılan əhalinin statistika məlumatlarına görə fransada yaşayan və müsəlman olan insanların sayı milyon olaraq hesablanmışdır o dövrkü əhalinin i ancaq cü ildə fransa daxili işlər nazirliyinin nəşr etdiyi ölkədəki taxmini müsəlman sayı milyon olaraq açıqlanmışdır müsəlman əhalinin əksəriyyəti ərəb məğrib zənci mənşəlilər və türklər təşkil etməkdədir əhalinin i və yaxud i fransada yaşayan yəhudilərin ümumi sayı isə mindir və avropadakı ən böyük yəhudi diasporasıdır fransadakı dünyəvilik faktı ci ildən bu yana fransız hökumətinin hərhansı bir dini tanımasına əngəl olmaqdadır bunun yerinə fransız hökuməti yalnız dini qurum dərnək və təşkilatlanmaları tanyır və mövcud qanunlar daxilində bu qurumların siyasətə müdaxilə etməsinə mane olur scientology tanrı nın övladı moon təriqəti və günəş məbədi kimi dini axımlar fransada təriqət olaraq görülür və digər dinlər ilə eyni bərabər statusa sahib deyillərdir təriqətlər isə fransada xoş qarşılanmayan qurumlardır fransa həm coğrafi həm də təbii şəraitinin müxtəlifliyinə görə fərqlənir fransanın geniş dəniz sərhədləri və avropanın ən iri nəqliyyat magistralı reyn çayının onun ərazisində axması ölkənin iqtisadi əlaqələrinin inkişafında olduqca əlverişli şərait yaratmışdır faydalı qazıntılarla xüsusilə yanacaq resursları ilə kasad olmasına baxmayaraq uran istisna olmaqla fransa zəngin hidroenerji sərvətlərinə alp və prineydə məhsuldar torpaqlara mülayim və subtropik iqlimə malikdir keçmiş müstəmləkə imperiyası olmuş bir vaxtlar iqtisadi gücünə görə dünyada böyük britaniyadan sonra ii yeri tutan fransa indi bir sıra göstəricilərinə görə xüsusilə sənaye istehsalının ümumi həcminə görə abş yaponiya və almaniyadan xeyli geridə qalır fransanın təsərrüfatının ərazi strukturu əsasən xix əsrdə sənaye çevrilişindən sonra formalaşmışdır bu dövrdə əlverişli coğrafi mövqeyinə görə və mineral ehtiyatlarına xüsusilə dəmir filiz və kömür malik olan şimal və şərq rayonları daha sürətlə inkişaf etmişdir nəticədə ölkənin sənayesi getdikcə daha çox bu rayonlarda təmərküzləşmişdir indi də fransanın dən çoxu və sənaye məhsulları istehsalının ə qədəri havr marsel xəttindən şərqdə yerləşir ən iri sənaye mərkəzləri paris marsel havr dünkerk lill strasburq lion bordo nant tuluzadır paris ölkənin paytaxtı olmaqla yanaşı həm də onun ən mühüm iqtisadi mərkəzidir fransanın sənaye məhsullarının i paris şəhərində təmərküzləşmişdir burada emaledici sənayenin avtomobilqayırma təyyarəqayırma kimya sənayesi və s ə qədər iri müəssisəsi başlıca olaraq ən müassir elmtutumlu sahələr yerləşir istehsalın ənənəvi yerləşdirmə xüsusiyyətləri ilə yanaşı yeni amillər meydana gəlmişdir sənayenin yeni sahələrinin neft kimya neft emalı sürətli inkişafı eləcə də köhnə sahələrin qarametallurgiya və s idxal xammala keçməsi dənizsahili rayonların təsərrüfat potensialının güclənməsinə səbəb olmuşdur fransanın təsərrüfatında aqrar bölmənin ingiltərə və almaniyaya nisbətən mühüm əhəmiyyəti var kənd təsərrüfatında heyvandarlıq üstünlük təşkil edir ət süd məhsulları istehsalına buğda şəkər çuğunduru yığımına görə fransa qərbi avropada ci yeri üzüm yığımına və şərab istehsalına görə isə dünyada ilk yerlərdən birini tutur fransa kənd təsərrüfatı məhsullarının iri istehsalçısı olmaqla yanaşı həm də onun iri ixracatçısıdır fransa regionları cənubi avropa ölkələrinə daxildir lütesiyanın parisin qədim adı əsası e ə iii əsrin ortalarında kelt mənşəli parisi tayfaları tərəfindən indiki site adasında qoyulmuşdur məhz şəhərin müasir adı parisilərin adından götürülmüşdür lütesiya haqqında ilkin yazılı məlumata e ə cü ildə yuli sezarın qall müharibəsi haqqında cı kitabında rast gəlinir e ə cü ildə romalılar birinci müvvəffəqiyyətsiz cəhtdən sonra ikinci dəfə şəhərə yaxınlaşmaq istərkən sakinlər lutesiya şəhərinə oda vuraraq körpüləri məhv etmişlər romalılar adanı lütesiyalılara saxlayaraq sena çayının sol sahilində yeni şəhər salmışlar roma imperiyası zamanında şəhər bir o qədər də əhəmiyyətə malik olmamışdır avropada bir əsrlik kəskin dini qarşıdurma dövrünə yekun vurmuş olmuşdur beynəlxalq münasibətlərdə dini amillərin rolu kəskin surətdə azalmışdır otuzillik müharibənin nəticələri göstərmişdi ki mərkəzləşdirilmiş milli dövlətlərin fransa ingiltərə hollandiya isveç siyasi perspektiv gələcəyi dalıa inamlıdır vestfal sülhü avropada xarici siyasi vəziyyəti kökündən dəyişdirirdi qüvvələr balansı dəyişdirilirdi avropa beynəlxalq münasibətlər sistemi onun hüquqi əsası və gələcək istiqaməti müəyyənləşmiş olurdu xvii əsrin ii yarısı fransız mütləqiyyətinin apardığı və ona uğur gəyirməyən müharibə ilə səciyyələnir bütövlükdə yüzillikdə avropanın siyasi xəritəsində yeni burjua respublikalarının yaranmasını şərtləndirən hollandiya və ingiltərə burjua inqilabları baş vermiş və bunun nəticəsində avropanın siyasi həyatı dəyişmişdi burada da hollandiya daha fəal rol oynayırdı xvii əsrin ikinci yarısı ilə xviii əsrin əvvəllərinə fransanın hərbi siyasi genişlənmə planı dörd müharibəyə səbəb olmuşdur bu vaxt xiv lüdovik öz ordusunu ispaniyaya göndərmişdir o öz nəvəsi adından özü ispaniyanı və müstəmləkələri idarə etmək fikrində idi bu isə bir çox avropa dövlətlərini qıcıqlandırmışdır odur ki geniş ittifaq yaratmalı olmuşlar xiv lüdovikin dördüncü müharibəsi başlamışdı bu müharibə ispan vərəsəliyi uğrunda gedən müharibə idi bu müharibə cü illəri əhatə edirdi müharibədə demək olar ki bütün qərbi avropa iştirak edirdi həmin vaxtlar ci illərdə şimal müharibəsi də gedirdi şimali və cənubi avropa arasında gedirdi ispaniya vərəsəliyi uğrunda müharibə almaniya fransa italiya və ispaniya arasında gedirdi fransa məğlub olmuş və sülh istəmişdir beləliklə ci illərdə utrextdə sülh konqresi keçirilmişdir konqresdə fransa ingiltərə hollandiya savoyya portuqaliya venesiya papa vilayətləri ispaniya və digər dövlətlər iştirak etmişlər müharibənin bitməsi barədə olan bu utrext sülh müqaviləsində ispaniyanın vərəsəliyi barədə bir neçə müqavilənin şərtləri də yad edilmişdir romalıların hökmranlığı ci ildə franklıların gəlişindən sonra süqut etdi filipp ii avqustun hakimiyyəti illərində şəhərin müdahiəsi möhkımləndirilmiş cı ildə sağ sahil cu ildə sol sahil boyu qala divarları şəhərinh qərb hissəsidə isə luvr qəsiri tikilmişdir xi əsrdən başlayaraq paris avropanın mədəni maarif və dini mərkəzinə cevrilməyə başlayır xiii əsrdən etibarən sol sahil boyu soralar strabon universitetinin yaranmasında mühüm rol oynamış coxlu kolleclər acılır xiv əsrdə böyük bulvar deyilən yerdə sol sahil boyu yeni qala divarları tikilir yalnız iki həftə içində voban lill i müvafiq bir mühasirə altına aldı və ci ilin əvvəlində şahzadə condenin ordusu ispanlara məxsus franş komte işğal etdi ancaq fransanın güclənməsi dəniz qüvvələrini qorxutdu ingiltərəyə hollandiyaya və isveçə anti fransız alyansını bağladı koalisiya ilə müharibə təhlükəsi altında olan xiv lüdovik may ci ildə aran sülh müqaviləsini imzalamağa məcbur edildi buna görə flandersin cənubunda lille də daxil olmaqla bir sıra strateji əhəmiyyətli qalalar qorunub saxlanıla bilərdi sülhün bitməsindən bir gün keçdikdən sonra yeni bir müharibəyə hazırlıq başlandı hollandiyanı bu dəfə hollandiyanı fransa qoşulmaqdan önlədirən əsas düşmən olaraq seçilmişdi uzun danışıqların nəticəsi olaraq xiv lüdovik diplomatları ingiltərənin isveçin və bavyeranın dəstəyini ala bildi ci ilin martında ingilislər hollandiyaya müharibə elan etdilər apreldə isə fransızlar eyni şeyi etdi hollandiyalı müharibə başladı iyun ayında hollandiyalı müharibə əsnasında fransız ordusu cənubdan ispaniya hollandiyasını yaxaladı reynə zorladı və hollandiyanı işğal etdi yalnız gündə fransızlar qırx şəhərləri ələ keçirdilər və artıq hollandiyaya gəldikləri zaman hollandiyalılar daşqınların açılması və geniş əraziləri dəniz suyuyla daşqınlarkən bu şəhəri etibarlı bir ada çevirdi işğalçılara qarşı hər gün dayandığına narıncı şahzadəsi rəhbərlik edirdi dövlət çevrilişinin nəticəsi olaraq respublika içərisində bütün gücləri sıxışdırdı hərbi əməliyyatlara əlavə olaraq fransaya qarşı bir koalisiya yaratmaq üçün fəal diplomatik danışıqlar apardı onun səyləri meyvə gətirdi ispaniya alman imperatoru və bir sıra alman hökumətləri xiv lüdovikə qarşı müharibəyə girdi cü ilin sonunda fransız əsgərləri hollandiyanı tərk etmək məcburiyyətində qaldılar iyun ayında ci ildə turenn küçə nüvəsi tərəfindən öldürüldü ölümündən sonra alsace ordusunun əmrini alan şahzadə conde düşməni düşməni dayandıra sonra işindən təqaüdə çıxaraq qala üçün təqaüdə çıxdı ancaq gələcəkdə döyüşlər fransızlar üçün yaxşı bir şəkildə formalaşdı ispaniyadakı bir sıra şəhərləri işğal etdilər və gənc fransız donanması ispan və hollandiyalı heyətlərdə aralıq dənizində zəfər qazandı ci ildə nimvehen dünyasına görə fransaya franche comte və ispaniyadakı bir sıra şəhərləri dəvət etdi bu müqavilə xiv lüdovikin xarici siyasətinin ən böyük nailiyyətlərindən idi və o vaxtdan ona böyük deyildi xiv lüdovikin zamanında kral iqamətgahı versala köçürülür buna baxmayaraq parisin artan iqtisadi potensialı və əhalisi onu siyasi mərkəz olaraq daha da aktuallaşdırır cü ildə indiki dairəvi yol boyu sayca üçüncü qala divari tikilərək şəhərətrafı girişli qala divarlarının uzunluğu km ə çatdırılır xix əsrdə beynəlxalq sərginin beşi parisdə keçirilir ki bu da şəhərin mədəni siyasi həyatına çox müsbət təsirini göstərir almanlar tərəfindən parisin işğalı fəhlələrdən xırda sənətkarlardan və burjuaziyadan ibarət paris kommunası fransa imperiyasını süquta yetirir böyük fransa inqilabı fransa və avropa siyasi tarixində köklü dəyişikliklərə səbəb olmuş ən mühüm hadisələrdən biri o dövr fransasında eləcə də digər aparıcı avropa ölkələrində hakim zadəgan və katolik ruhanilərinə verilmiş qeyri məhdud imtiyazlarla xarakterizə olunan mütləq monarxiyadan demokratiya vətəndaşlıq və insan hüquq və azadlıqları kimi mütərrəqqi prinsiplərə əsaslanan siyası sosial qiyam inqilab qanlı iğtişaşlar minlərlə insanın təqib və edamıyla müşahidə olunumuş hətta beynəlxalq səviyyədə ciddi narahatlıq doğurmuşdur inqilab özündən sonra avropada napoleon müharibələri fransada monarxiyanın bərpası və nəhayət müasir azad demokratik fransanın simasını müəyyənləşdirəcək daha iki inqilaba səbəb olmuşdur inqilabdan sonrakı il ərzində fransa respublika diktatorluq konstitusiyalı monarxiya və iki müxtəlif imperiyalar halında mövcud olmuşdur direktoriya fransa direktoriyası fr directoire excutif französisch le directoire oktyabr dekabr fransa inqilabından sonra milli konvent tərəfindən ci ildə qəbul edilmiş konstitusiyaya əsasən idarəetmə forması beş nəfərdən ibarət fr membres du directoire icraedici orqan fransa respublikası konstitusiyası bənd direktoriya üzvülüyünə namizəd beşyüzlər şurası tərəfindən irəli sürülür və ansionlar şurası tərəfindən il müddətinə təkrar seçilməmək şərti ilə seçilir fransa respublikası konstitusiyası bəndlər və direktoriya üzvü yaşından yuxarı direktoriya üzvülərindən qohumu olmamaq şərti ilə qanunverici korpusun üzvüləri və nazirlərdən seçilir fransa respublikası konstitusiyası bəndlər hər bir direktoriya üzvü icraedici direktoriyanın prezidenti fr prsident du directoire olub fransa respublikası konstitusiyası bənd eyni zamanda icraedici direktoriyanın katibi fr secrtaire du directoire seçilir fransa respublikası konstitusiyası bənd direktoriya iclaslarını qanunverici korpusda keçirir fransa respublikası konstitusiyası bənd direktoriya iclasının yetərsayı üçün üzvünün iştirakı vacibdir fransa respublikası konstitusiyası bənd ikinci dünya müharibəsində şəhər faşist almaniyası tərəfindən işğal edilir və işğal cü ilə kimi davam edir setif və gelma qətliamı may ci ildə əlcəzairin setif guelma və kherrata şəhərlərində fransa ordusunun mülki əhaliyə qarşı törətmiş olduğu qətliam fransa hökumətinin verdiyi rəsmi məlumatda öldürülmüş əlcəzairlilərin sayı yaralıların sayı göstərilsə də digər mənbələrdə öldürülmüş əlcəzairlilərin sayının ilə arasında olduğu bildirilir napoleon bonapart it napoleone buonaparte fr napolon bonaparte avqust may fransa imperatoru bacarıqlı sərkərdə i napoleon həyatı boyu aşağıdakı vəzifələri daşıyıb fransa inqilabi ordusunun generalı fransa respublikasının birinci konsulu noyabr mart fransızların imperatoru may aprel mart iyun italiya respublikasının prezidenti yanvar mart italiya kralı mart aprel reyn ittifaqının protektoru iyul oktyabr isveçrə konfederasiyasının mediatoru fevral oktyabr berqin böyük hersoqu iii napoleon tam adı şarl lui napoleon bonapart fr charles louis napolon bonaparte aprel paris yanvar chislehurst london ii respublika prezidenti fransızların ilk prezidenti və ii fransa impeiyasının iii imperatoru i napoleonun qardaşı oğlu olmuşdur bir sıra çevriliş cəhdindən sonra dinc yolla ci ildə ii respublika prezidenti kimi hakimiyyətə gəlmiş ci ildə qanuni hakimiyyəti ləğv edib avtoritar polis rejimi yaradaraq bir ildən sonra özünü iii imperator elan edir on illik qəddar bonapartizm ideyaları altında idarəçilikdən sonra cı ildə demokratik reformalar apararaq fransanın iqtisadi sənaye potensiyalının güclü inkişafına səbəb olmuşdur ci ildə liberal konstitusiya qəbul edildikdən sonra hakimiyyət yenidən qanuni parlamentə qayıdır fransa prussiya müharibəsində almanlara əsir düşən iii napoleon fransanın sonuncu monarxı sayılır şarl de qoll fr charles andr joseph marie de gaulle noyabr noyabr fransız generalı və siyasətçisi ikinci dünya müharibəsində alman faşistlərinə qarşı müqavimət hərəkatına rəhbərlik etmişdir cı illərdə fransada yaradılmış müvəqqəti hökumətə başçılıq etmişdir ci ildə əlcəzair müharibəsi zamanı o yeni hökumətin yaradılması üçün tapşırıq alır qoll bu ərəfədə konstitusiya islahatını həyata keçirir və beşinci respublikanın əsasını qoyur qoll elə həmin il yeni respublikanın prezidenti seçilir o cu illərdə fransanın prezidenti kimi yeni respublikanın formalaşmasında böyük rol oynamışdır onun qoyub getdiyi qollizm ideologiyası bu gün də fransa siyasətində böyük rol oynayır fransanın görməli yerləri çoxdur bura memarlıq tikililəri küçə və meydanlar körpülər və s aiddir bunlardan üçü napoleonun sərəncmı ilə cı illərdə memar jan fransua şalqrin tərəfindən tikilmiş zəfər tağı cu illər arasında qustav eyfelin layihəsi əsasında inşa edilmiş eyfel qülləsi və xii əsrdə site adasında tikilmiş notr dam de pari kilsəsi parisin simvoluna çevrilmişdir əhali və şəhərlər nəfər əhalisi olan fransa əhalisinə görə ci avropa birliyi içində almaniyadan sonra ci ölkədir dünya əhalisinin ni təşkil edir ölkənin böyük şəhərləri paris  marsilya lyon  lille  toulouse  nice ve nantesdir ölkə əhalisinin i şəhərlərdə yaşayır fransa əhalisinin əksəriyyətini fransızlar təşkil etdiyindəm o təkmillətli dövlət sayılır fransız milləti qədim aborigen tayfaları qalların keltlər roma işğalçılarının german tayfalarının qarışması nəticəsində formalaşmışdır fransız həm də fransa toponimlərinin mənşəyi v əsrdə ölkənin şimal hisssəsini zəbt edən german tayfalarından olan frankların adından götürülmüşdür əhalisinin i fransızlardır orta ömür müddəti ildir qadınlar kişilər üçün fransada qadınların sayı kişilərin sayı   nəfərdir ölkədə təbii artım ci il üçün  dir əhali tərkibində yaşlı əhalinin payı getdikcə artır fransızlar avropanın roman xalqlarına aid edilir fransız milləti qədim aborigen tayfaları qalların keltlər roma işğalçılarının german tayfalarının qarışması nəticəsində formalaşmışdır fransız həm də fransa toponimlərinin mənşəyi v əsrdə ölkənin şimal hisssəsini zəbt edən german tayfalarından olan frankların adından götürülmüşdür daha çox inkişaf etmiş qall roman mədəniyyətinin təsiri ilə german dilli franklar yerli əhali ilə qaynayıb qarışır öz dilləri və adət ənənələrini tədricən itirirlər cü ildə romanlaşmış franklar güclü krallıq yaradır və onu fransa adlandırırlar ona görə də fransanın əhalisinin formalaşmasında onun şimalı və cənubunda müxtəlif etnik komponentlər iştirak etmiş və romanlaşma dərəcəsi də bu bölgələrdə eyni olmamışdır etnik qruplar əsasən ətraf bölgələrdə yaşayır fransanın etnik tərkibi rəngarəngdir dünyanın hər yerinden den çox etnik qrup var ancaq buna baxmayaraq ölkədə tək dil fransız dilidir oksitan alsak flamand lotaring breton katalon korsikalilar bask alman bunlar dil və mədəniyyətləri ilə fərqlənən bretanlı mln nəfər elzaslı mln dan çox flamandlı korsikalı basklar və katalonlardır bretanlılar kelt dil qrupuna aid olub bretan yarımadasının qərb əyalətlərində alman dilinin yerli ləhcəsində danışan elzaslılarelzas və lotaringiyada holland dilinə yaxın dildə danışan korsikalılar korsika adasında yaşayırlar katalonlar və basklar pireneyin ətəklərində məskunlaşmışlar etnik qruplar fransız dilində təhsil alır və fəaliyyətlərində bu dildən geniş istifadə edirlər fransada  əhalinin i  ağ irqə i qara irqə i şimali amerika i asyalılara  mənsubdur avropanın digər iri dövlətləri ilə müqayisədə fransada əhali sürətlə artır bunun bir cəhəti dövlətin doğumu artırmaq istiqamətində apardığı demoqrafik siyasət digəri isə immiqrasiyadır fransada mln immiqrant yaşayır bunlar şimali afrika ölkələri fransanın keçmiş mütəmləkələrindən gələnlər həmçinin portuqaliyalılar italyan və türklərdirfransa əhalisinin ümumu sayı mln nəfərdir ölkədə təbii artım ci il üçün  dir orta ömür müddəti ildir qadınlar kişilər üçün fransada əhalinin həyat səviyyəsi təqribən almaniya və böyük britaniyada olduğu kimidir üdm un dən çoxu sosial sektora sərf olunur ən mühüm  sosial problem işsizlikdir cu ilin oktyabr ayında hökumətin təqaüd yaşının uzadılması yaş haqda sərəncamının kütləvi etirazlara səbəb olması da işsizliyin aradan qaldırılmasında maneə kimi izah olunur ölkədə kilsənin təsiri italiya və ispaniyada olduğu kimi o qədər də güclü deyildir fransa əhalisinin i katoliklərdir fransada orta sıxlıq hər kv km də nəfərdir ən sıx əhali pireney alpın cənub yamaclarında mərkəzi massivdə cəmlənmişdir ölkənin ən iri şəhərləri paris liyon marsel lill tuluza nitsa strasburq burada yerləşir əhalisinin ü şəhərlərdə yaşayır aqlomerasiyaların sayı ni ötmüşdür şəhər əhalisinin i aqlomerisyalarda yaşayır fransada təhsil pulsuzdur ölkənin müasir təhsil sisteminin əsası cı illərdə qoyulub və yaşından yaşınadək uşaqlar üçün icbari xarakter daşıyır dövlət eləcə də özəl təhsil müəssisələri mövcud olan fransada məktəblilərin təxminən faizi özəl orta təhsil müəssisələrində oxuyur həm dövlət həm də özəl təhsil müəssisələri üçün bütün məktəb proqramlarını dövlət təsdiq edir həmçinin müsabiqə və imtahanların keçirilməsi də dövlət tərəfindən təmin olunur bakalavriat dərəcəsi səviyyəsinədək diplomların verilməsi hüququ yalnız dövlətə məxsusdur fransanın təhsil sistemi aşağıdakı struktura malikdir müxtəlif pillələrdə təhsilin  təşkili və məzmunu ildən artıqdır ki həyata keçirilən islahatlarla müşayiət olunur aparılan islahatlar təhsilin demokratikləşdirilməsini və onun inkişaf etməkdə olan cəmiyyətin ehtiyaclarına yönəldilməsini təmin edir fransada son illərin əsas təhsil islahatları aşağıdakılardan ibarətdir   paris şimali fransa ovalığının mərkəzində sena çayının sahilində yerləşir paris dünyanın ən gözəl şəhərlərindən biridir turist qəbuluna görə dünyada birincidir mln nəfər cu il parisin ürəyi sayıln site adası sena çayı sahilində yerləşir şəhərin qədim hissəsidir digər sözlə bura açıq səma altında qədim abidələr muzeyidir fransanın görkəmli şəxsiyyətlərinin o cümlədən volterin russonun hüqonun məzarları yerləşən möhtəşəm panteon naməlum əsgərin məzarı önündə əbədi məşəl yanan  zəfər tağı milli teatr qrand operanın binası ədalət məhkəməsi sarayı müqəddəs maqdalena kilsəsi bonapart napaleonun məzarı olan əlillər məbədi və bir çox başqa tikililər parisə təkrarolunmaz görününş verir eyfel qülləsi parisin rəmzi hesab olunur iki min il yaşı olan şəhərin mənzərəsini seyr etmək üçün hər il milyonadək turist hündürlüyü metr olan bu qülləyə qalxır fransanın böyük bir hissəsi qərbi avropada yerəlşir onun materik hissəsi şimal şərqdə belçika lüksemburq ve almaniya şərqdə isveçrə cənub şərqdə monako və italiya cənub qərbdə ispanya və andorra ilə sərhəddir fransanın sahili su hövzəsi ilə yuyulur la manş atlantik okeanı şimal dənizi və araliq dənizi ölkənin qərb və şimal sahilləri atlantik dənizi ilə biskay körfəzi və la manş boğazı cənub sahili isə araliq dənizi lion körfəzi və liquriy dənizi ilə yuyulur dəniz sərhədlərinin uzunluğu kilometrdir fransa qərbi avropa ərazisində  yerləşən ən böyük ölkədir fransa demək olar ki avropa ittifaqınin ərazisinin beşdə birini tutur həmçinin aralıq dənizində yerləşən korsika adası ve iyirmiden çox asılı ərazilərdə bu dovlətin tərkibinə daxildir ölkənin ümumi sahəsi kvadrat kilometr coğrafi mövq vrpnın qərbində yrləşir fransanın ərzisi min kv km əhalisi mln nəfərdir tərkibinə aralıq dənizindəki korsika adası və bir sır kiçik sahil adaları daxildir fransa ilə qonşuluqda almaniya ltaliya belçika isveçrə ispaniya kimi inkişaf etmiş ölkələr və nlrın ən mühüm sanaye rynlrı yrləşir ölkənin qərb sərhəddinin xeyli hissəsi təbii sədlər boyunca keçir pireney dağları fransanı ispaniyadan ayırır cənub şərqdə italya və isveçrə ilə sərhəddi alp və yura dağları boyuncadır fransa almaniya sərhəddinin xeyli hissəsi reyn çayı boyuncadır yalnız şimalda fransa belçika sərhəddi ovalıqdan  keçir ölkənin ümumi sərhədlərinin si dəniz sərhədlərinin km payına düşür fransanın sərhədlərində mikrodövlətlər yerləşir bunlar mavi sahil bölgəsində monako pireney dağları ilə sərhəddə isə andorradır ölkənin coğrafi mövqeyinin xüsusiyyətlərinə atlantik okeanı ilə aralıq dənizi arasında  yerləşməsi iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş dövlətlərdə qonşu olması afrikanın qərb ölkələrinə yaxınlığı belçika və isveçrənin  fransız dilli əhalisinin yaşadığı bölgələrdə  həmsərhəd olması sualtı la manş tuneli vasitəsilə böyük britaniya ilə rahat qonşuluq əlaqələrinin olması və s aiddir ölkə ərazisində təbii coğrafi bölgə ayrılır ölkənin ənub şərq və  ənub qərb sərhəddi boyun üksək alp və irn orta hündürlüklü yura dağları uzanır ölkənin mərkəz və şərq bölgəsində çox parçalanmış orta hündürlüklü dağlar  və yüksəkliklər yerləşir fransa alplarının hündürlüyü m dən yüksəkdir italiya ilə sərhəddində monblan dağı m nəinki fransada həm də avropada ən yüksək zirvədir alp dağlarının ezackar təbiəti kars mağaraları dağ gölləri şəlalələr infrastruktur tikililəri tunellər dağ xizək obyektləri və s turizm rekreasiya cəhətdən xüsusilə əhəmiyyətlidir fransa mineral sərvətlərin müxtəlifliyinə görə seçilən dövlətdir qərbi avropada dəmir filizi boksit kalium və daşduz uran filizi ehtiyatına görə qabaqcıl yerlərdən birini tutur fransa ərazisinin  əksər hissəsində mülayim isti və rütubətli dəniz iqlimi hakimdir okean sahilindən şərqə doğru getdikcə iqlimin kontinentallığı artır buna baxmayaraq dağlar  istisna olmaqla ölkənin əksər hissəsində  qış temperaturu müsbətdir dağlıq ərazilərin iqlimi isə sərtdir fransada çay çoxdur ən mühüm şayları luara rona sena və haronnadır ölkənin şinal şərq sərhəddində reyn mazel şeld çaylarından qonşu dövlətlər müştərək istifadə edirlər fransa çaylarının hidroenerji  ehtiyatı çoxdur enerji ehtiyatının yarısı rona və onun qollarının payına düşür hidroenerji ehtiyatına görə qərbi avropada  norveç və balkan ölkələrindən geri qalır ölkədə göl azdır göllərdən ən mühümü cenevrədir bu gölün xeyli hissəsi isveçrə ərazisindədir ölkənin torpaq bitki örtüyü  müxtəlifliyi ilə seçilir ovalıqlarda boz meşə şimal qərbdə podzollaşmış boz torpaqlar yayılmışdır dağlıq ərazilərdə  dağ meşə boz torpaqları üstünlük təşkil edir torpaqlar təbii məhsuldarlığını itirmişdir cənubi fransada meşələrin qırılması heyvanların otarılması torpaq eroziyasına səbəb olmuşdur fransada ətraf mühit insan fəaliyyəti nəticəsində tamamilə dəyişilmişdir və ölkənin hər yerində mədəni landşaft üstünlük təşkil edir təbii meşə massivləri yalnız vogez yura şimali alplarda qalmışdır ölkədə meşəsalma işləri genişləndirilir aralıq dənizi sahili bölgələrində zeytun subtropik meyvə ağacları üzümlüklər bəzək ağacları geniş yayılmışdır fransanın ərazisində qədim dövrlərdə müxtəlif tayfalar kelt qall iber hun liqu german franklar məskunlaşmış və onlar bir sıra şəhərlər salmışlar marsel nitsa və s cü ildə yaranmış frank krallığında uzun müddət feodal çəkişmələri mövcud idi xv əsrin ikinci yarısından mərkəzləşmiş dövlətin yaranması başa çatır fransada mütləqiyyət üsul idarəsi möhkəmlənir kral idarəolunma hakimiyyətinin sisteminə xviii əsrin axırında baş verən böyük fransa inqilabı son qoyur ci ildə fransada ilk dəfə respublika təsis edilir ci respublika cu ildə hərbi çevrilişdən sonra ölkədə napoleon bonapartın hərbi diktatura rejimi əvvəlcə konsulluq cü ildən isə imperiya formasında yaranır napoleonun məğlubiyyətindən sonra ölkədə cü ildən ci ilədək konsitusiyalı monarxiya üsul idarəsi bərqərar olur ci il fevral inqilabı respublika quruluşunu yenidən bərpa edir ci respublika lakin ci ildə respublika üsul idarəsini iii napoleonun imperiyası əvəz edir ci il sentyabr inqilabı cü respublikanın yaranmasına səbəb olur ci ilin mart ayında parisdə baş verən inqilab nəticəsində paris kommunası adlanan hakimiyyət sistemi yaradılır cəmi gün fəaliyyət göstərən paris kommunası hökumət tərəfindən amansız təqiblərə məruz qalır xix əsrin sonunda fransa müstəmlək sisteminin yaradılması başa çatır o böyük britaniyadan sonra dünyanın ən iri müstəmləkəçi dövlətinə çevrilir fransa antantanın tərkibində i dünya müharibəsində iştirak edir cu il versal sülh müqaviləsi fransızların xeyrinə həll edilir almaniyanın zəbt etdiyi elzas və lotaringiyanın şimal şərq hissəsi fransaya qaytarılır və s fransanın avropa hissəsində mülayim dəniz iqlimi şərqdə mülayim kontinental cənubda isə subtropik iqlim muşahidə edilir yay kifayət qədər isti və quru olur iyulda orta hava tempiraturu dərəcəyə çatır qış aylarında isə hava yagışlı keçir orta tempiratur isə c olur yağıntıntilarin əsas hissəsi yanvar aprel aylarında düşür və onların ümumi sayı mm arasında dəyişir fransanın müasir təhsil sistemi sonuncu ildə təşəkkül tapmış və dünyada ən qabaqcıl təhsil sistemlərindən birinə çevrilmişdir onun başlıca xüsusiyyəti dövlət təhsil müəssisələrinə sahib olmasıdır fransada təhsil almaq xaricilər də daxil olmaqla hamı üçün pulsuzdur düzdür universitetlərdə tələbələrdən nominal ödəmə alınır daha bir xüsusiyyəti isə təhsilin əyalətlərdə də paytaxtda olduğu kimi keyfiyyətli olmasıdır sonuncu məlumatlara görə fransada şagird və tələbələrin sayı mln yüksəlib və bu da ölkədəki əhalinin təşkil edir ölkədə min kollec və lisey var hər il dövlət büdcəsindən təhsilə faiz vəsait ayrılır fransadakı təhsil sistemi çox aydın ifadə edilən milli xüsusiyyətlərə malikdir bu ölkədə silklərə bölünmə diplom və təhsil alma dərəcələrinin xüsusi sistemləri var dövlət təhsil müəssisələrində verilən diplomlara qarşı xüsusi yanaşma olur belə ki onlar digər özəl məktəb və universitetlərə nisbətən daha yüksək qiymətləndirilir fransız dilinin xarici dil kimi tədris olunması üçün ixtisaslaşmış məktəb və kurslar fransada çoxdur danışıq təcrübəsini təkmilləşdirmək üçün ölkənin demək olar ki bütün iri şəhərlərində qısamüddətli kurslar tapmaq olar dərsləri fransızlar keçirlər təlimə kommunikativ əlaqə ünsiyyət üsul salınmışdır əsasən dərslər formalaşmağa söykənir danışıq dilində təcrübənin mükəmməlləşdirilməsi və inkişafına əsas diqqət isə qrammatika və tələffüzə sərf edilir uşaqlar üçün uyğunlaşdırılan xüsusi işlənmiş proqramlar vardır qəbuletmə zamanı tələbələr bilik səviyyələrinin təyin olunması üçün testlərdən keçirlər dilin öyrənilməsi adətən fransız mədəniyyəti və adət ənənələrinin bir sıra elementləri ilə əlaqələndirilir dərslərin xaricində məktəblər fransanın tarixinə adətlərinə və müasir dövrünə həsr edilmiş mövzular üzərində müzakirələr və müxtəlif ekskursiyalar təşkil edirlər bir qayda olaraq hər bir təhsil müəssisəsində sərbəst iş üçün xüsusi mərkəz kitabxana internetə qoşulan kompüterlər audio və video kurslarla işləmək üçün avadanlıqlar vardır kolleclər orta ixtisas təhsili sahəsidir fransada belələri mövcud deyildir burada kollecləri ci dərəcəli orta məktəblər adlandırırlar il təhsil müddətində hansısa bir iş peşəsi almaq olar bir qayda olaraq təhsil alanlar buraxılış imtahanından sonra sənaye və yaxud müxtəlif xidmət sahələrinə işləməyə gedirlər başqa çıxış yolu da var kolleci bitirdikdən sonra əmək peşəsi təlimi mərkəzlərindən birinə daxil ola bilər və öz ixtisasına uyğun olaraq işləyə bilməsi üçün sertifikat ala bilər fransada orta və yüksək təhsil arasında elə bir ciddi sərhəd yoxdur birinci ikinci üçün pilləkən rolunu daşıyır fransanın ən nüfuzlu təhsil müəssisələri parisdə yerləşir sarbonna universitetinin əsası ci ildə xeyriyyə məqsədilə onlarla kasıb tələbənin təhsil ala bilməsi üçün robert sarbon tərəfindən yaradılmış kolleclə qoyulmuşdur xiv əsrdən etibarən universitet adlanaraq parisin və fransanın ən iri və nüfuzlu təhsil müəssisəsinə çevrilmişdir ci il islahatından sonra universitet müstəqil ali təhsil müəssisəsinə bölünmüşdür fransanın ali təhsil sistemi bu gün yüksəlmə dövrünü yaşayır əgər ci ildə tələbələrin sayı mln idisə ci ildə bu göstərici mln ya çatdı və artmağa da davam edir fransa torpağında ali təhsil alan hər tələbədən biri əcnəbidir fransada təhsil sürətli və çevikdir universitet təhsili hissəyə ayrılır tələbələr hər birini bitirdikdə diplom alırlar birinci hissə iki il üçün hesablanıb və ümumi deug və ya elmi texniki deust universitet təhsili diplomunu almaq üçün imtahanla tamamlanır çoxları məhz bu pillədə dayanırlar çünki belə sənəd yaxşı iş tapmaq üçün şərait yaradır ikinci hissə də illik təhsildən ibarətdir birinci ili bitirdikdən sonra lisenziyalı diplom verilir növbəti isə magistr diplomunu almaqla bitir nəhayət cü hissə seçilmiş peşənin daha dərindən öyrənilməsini təklif edir və sərbəst elmi işlə müşayiət olunur hansı ki bu işə iddialı olanlar proqrama daxil olmasına qədər bu mövzunun dürüst və qısaca ifadə olunmasına borcludurlar bu mərhələni müvəffəqiyyətlə keçənlərə xüsusi ali təhsil və ya əsaslı təhsil diplomu verilir fransada təxminən universitet və ə yaxın məktəb vardır fransız ali məktəbləri öz ölçülərinə görə fərqlənirlər lakin bütövlükdə yerləşdiyi yerdən asılı olmayaraq yüksək keyfiyyətli təhsil vəd edirlər böyük əyalətlərdəki şəhərlərdə lill ren tuluza eks an provay sa bordo qrenoblyada lion bir qayda olaraq kiçik xüsusiyyətləri ilə fərqlənirlər burada ci və cü hissənin tələbələri daha çoxdur nəhayət fransız tələbələrinin nin toplaşdığı parisin ətrafında demək olar ki nə lazımdı hər şeyi tapmaq olar istər fakültə istər proqram istərsə də ixtisaslaşdırma olsun fransada universitetlərin rəsmi reytinqi mövcud deyildir lakin yekunlaşmış nəticələr haqqında danışmaq olar necə ki fransanın alman dili öyrədən ən yaxşı fakültəsi strasburq universitetindədir məsələn monpelye universitetində təbiət elmləri və tibb fakültələri daha yaxşı təşkil olunmuşdur ən ali ticarət məktəbi ali iqtisadi və ticarət elmləri məktəbi parisin ali ticarət məktəbi və başqalarını flaqmanlar aralarında biznes təhsili adlandırırlar prinsip etibarilə universitetlər və ali məktəblər arasında fərq mövcud deyildir yalnız yaranmış tarixi tiplərdən söhbət gedə bilər ali təhsil məzununun diplomu nüfuzuna görə bəzən universitet diplomundan daha yüksək qiymətləndirilir bunlardan cilər fransız inqilabından əvvəl yaranmışdı dağ məktəbi cü ildə bir il sonra körpü və yolların çəkilməsi üçün tikilmiş krallıq məktəbi bir qayda olaraq böyük biznesə və siyasətə gedən yol məhz onlardan keçir ekol normal ali təsərrüfat məktəbi ali ticarət məktəbi texniki məktəb mühəndis vətəndaşlar üçün mərkəzi məktəb hərbi ümumqoşun məktəbi daha çox məşhurdurlar doğrudur əcnəbinin buraya daxil olması çox çətindir belə ki hər iş ayrı ayrılıqda lazımınca araşdırılır çox vaxt rədd edilir ən yaxşı şans bac attestatına sahib olanlardadır ancaq onlara da il xüsusi məşğələ siniflərində çalışmaq amansız konkursda səbirli olmaq lazım gələcəkdir fransız ali məktəblərinə daxil olmağın bir neçə yolu var birincisi rəsmi nöqteyi nəzərdən bac bakalavr attestatı əldə etmək üçün ən sadə yoldur bu sənəd universitetə faizlik buraxılışdır lakin heyf ki onu yalnız fransız liseyini bitirdikdən sonra imtahan verərək və yaxşı nəticə əldə edərək almaq olar buna görə onun bütün sadəliklərinə baxmayaraq elə də yüngül adlandırmaq olmaz başqa variantlar da var fransanın hansı ali məktəbində təhsil almaq istədiyini bilən şəxs ən yaxşısı həmin ali məktəbin komissiyasına məktub göndərərək niyə bu təhsil sahəsində oxumaq istədiyinin səbəbini yazmağı və bir az da özü haqqında danışmağı sınasın şans müsbət cavab almaq istəyən elə insanlarda baş qaldırır ki onlar oxuduqları ali məktəbləri qurban verə bilərlər və yenidən ci kursa lakin fransızca davam etməlidirlər əgər sizin namizədliyiniz fransada bəyənilsə onlar sizə fransız dilində dalf testə cavab vermək üçün dəvət göndərəcəklər bundan əlavə sizi dalf almanız üçün imtahana buraxsınlar deyə ilk iş olaraq çox da çətin olmayan daha bir imtahan verməlisiniz və fransız dilini delf öyrəndiyinizə görə diplom almalısınız universitetlərin bir çoxunda əcnəbilər üçün hazırlıq kursları fəaliyyət göstərir əsasən fransız dilinə yiyələnməyə daha çox yer verilir kim ki kursun sonunda imtahanları verə bilir o həmin ali məktəbin tələbəsi olur son illərdə bəzi ali təhsil müəssisələrində xüsusilə özəllərdə ingilis dilində magistr proqramları yaradılıb onlar əcnəbilərə istiqamətləndirilmiş və illik təhsil ehtimal olunur bura daxil olmaq üçün dinlədiyin kurslar və aldığın qiymətlər barədə diplom və akademik arayış bundan başqa toefl və ya ielts bal testinin nəticələrini vermək lazımdır bəzən ingilis dilində imtahanları məktəb özü təşkil edir belə proqramlarda təhsil almaq ödənişlidir fransa tarixdə idarəetmə formasına və siyasi quruluşuna görə xüsusi yerə sahibdir tarixə nəzər salsaq görərik ki fransa və avropa siyasi tarixində köklü dəyişikliklərə səbəb olmuş ən mühüm hadisələrdən biri böyük fransa inqilabıdır inqilab özündən sonra avropada napoleon müharibələri fransada monarxiyanın bərpası və nəhayət müasir azad demokratik fransanın simasını müəyyənləşdirəcək daha iki inqilaba səbəb olmuşdur inqilabdan sonrakı il ərzində fransa respublika diktatorluq konstitusiyalı monarxiya və iki müxtəlif imperiyalar halında mövcud olmuşdur bu sosial siyasi qiyam mütləq monarxiyadan demokratiya vətəndaşlıq və insan hüquq və azadlıqları kimi mütərrəqqi prinsiplərə əsaslanmışdır bu gün fransada bu prinsiplər dövlət idarəçiliyində siyasi quruluşda hakim mövqedədir dünyadakı bir çox ölkəyə hüquq sistemi və idarəetmə formasına görə fransa nümunə ölkələrdən biri hesab olunur fransanın nümunə bir ölkə olaraq təhlilini aspektdən ələ almışdır fransanın siyasi quruluşu hakimiyyət orqanları və  idarəetmə quruluşu mərkəzi və yerli idarəetmələr fransa dövləti prezidentli respublika  rejimi ilə idarə olunan bir ölkədir hal hazırda fransa ci respublika dövrünü yaşayır respublikanın əsas xüsusiyyəti fransız inqilabının içində mövcud olan insan haqqları demokratik dəyərlərə bağlı dövlət və milləti ilə birlikdə bölünməz sosial bir hüquq dövləti üzərində qurulmuşdur fransa torpaqlarında yaşayan  və  vətəndaşlıq almış hər kəs  fransız hesab olunur bütün fransız vətəndaşları konstitusiya  və  qanunlar qarşısında  dil din irq baxımından  ayrıseçkilik  olmadan bərabər hüquqlara sahibdir fransanın qanunverici orqanı ci il konstitusiyasının   və ci maddələrində  qeyd olunmuş ətraflı  və  aydın prinsiplər əsasında  qurulmuşdur ali qanunverici orqan  ikipalatalı parlamentdən ibarətdir milli məclis və senat senatda yerli özünüidarəetmələr milli məclisdə isə xalq təmsil olunur bir çox ölkələrdən fərqli olaraq fransada deputatın müavini də olur deputat seçilmiş şəxs vəfat etdikdə və bir sıra digər hallarda müavin deputat mandatı əldə edir senat departamentləri təmsil edən orqan olub üzvdən ibarətdir departamentlərin təmsilçilik norması onların əhalisinin sayından asılıdır senator seçilmək üçün yaşa çatmaq tələb olunur senatorların səlahiyyət müddəti ildir hər ildən bir senatın tərkibinin üçdən bir hissəsi yenidən seçilir digər ölkələrin parlamentləri kimi fransa parlamenti də qanunvericilik iqtisadiyyat nəzarət xarici siyasət məhkəmə və başqa sahələrdə səlahiyyətlərə malikdir qanunvericilik sahəsində fransa parlamenti aşağıdakı qanunları qəbul edə bilər fransada icraedici hakimiyyət mərkəzi idarəetmə qurumları və əyalət təşkilatlarından meydana gəlmişdir icraedici orqanın əsas ünsürləri aşağıdakılardır fransada prezident həm dövlət başçısı həm də icraedici orqanın başçısıdır digər avropa ölkələri ilə müqayisədə olduqca geniş vəzifə və ssəlahiyyətlərə malik olan president həm də məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyinin gerçək zəmanəti statusuna malikdir xüsusilə  xarici siyasət və milli müdafiə   sahələrində  yeganə səlahiyyətli  bir  hakimiyyətinin olması ilə bərabər başnaziri təyin etmək hökumətin çağırılması ilə vəzifəsinə son vermək hökumətə başçılıq etmək baş nazir və ya hər iki parlamentin təklifi ilə bəzi qanun layihələrini  xalq səsverməsinə təqdim etmək milli birlik  və müharibə vəziyyəti haqqında parlamentləri iclasa çağırmaq və ya fövqəladə hal elan etmək konstitusiya şurası  üzvlərindən üçünü  təyin etmək qanunlara yenidən baxılmasını istəmək  mövzularında imza səlahiyyətinə malikdir birbaşa xalq tərəfindən illiyə seçilən prezident vəzifə müddəti bittikdən sonra yenidən seçilə bilər yenidən seçilə bilmə haqqı prezidentə həm də onun hər hansı bir siyasi partiyaya üzv ola bilməsinə və hər hansı bir siyasi düşüncəni təmsil edə bilməsinə  yol açır prezidentliyə  nazmizəd ola bilmək üçün parlament nümayəndəsi bələdiyyə başçısı əyalət məclisi üzvü vəya bölgə məclisi üzvü olmaq minimum ili təmsil edən və ən az vətəndaşın ictimaiyyətə açıq və yazılı şəkildə  namizəd göstərməsi zəruridir baş nazirin səlahiyyətləri konstitusiyanın və ci maddələrinə əsasən ölkədaxili tənzimləmələr etmək hökumət işlərini idarə və koordinasiya etmək qanunvericiliyi tətbiq etmək müəyyən səviyyələrdə təyinatlar etməkdən ibarətdir bununla yanaşı birbaşa baş nazirə tabe olan əhəmiyyətli qurumlar da vardır ənənəvi oaraq danıştay üzvləri arasından təuin olunan və birbaşa  baş nazirə tabe olan siyasət və idarəetmə arasında əlaqə qurumudur parlamentlə hökumət arasındakı əlaqələrdə çox əhəmiyyətli rola sahibdir idari baxımdan birbaşa baş nazirə bağlı icraedici maliyyə və idarəedici vahidlərinin rəhbəridir nazirlər kabineti iclaslarının gündəmlərini hazırlamaq rəsmi hesabatlar tutmaq və dərc etmək nazirliklər arası konfransların və digər qurumların iclaslarında iştirak etmək baş nazirin milli qəzet kadrların idarəsi yüksek inzibati araşdırmalar mərkəzi və digər komissiya və komitələrlə əlaqələrinin həyata keçirilməsi ilə bağlı işlər də baş katibin vəzifələrindəndir fransa konstitusiyasında nazirlər kabinetinin strukturu və faliyyəti barədə heç bir  konstitusya tənzimləməsi yoxdur sadəcə iki istisna vardır ki bunlardan biri fövqəladə vəziyyət elan olunmasıdır nazirlər kabineti fövqəladə hal elanını parlamentin təsdiqləməsi üçün  gün ərzində  təqdim etməlidir ikinci istisna isə nazirlər kabinetinin konstitusiya şurasına parlamentin səlahiyyət dairəsindən   kənara çıxaraq öz səlahiyyətlərini qəsb etməsi etirazıdır fransada mərkəzi idarəetmə bölgə əyalət və mahal adlanan üç vahiddən ibarətdir bölgələr və əyalətlər eyni zamanda həm  mərkəzi həm də yerli idarəetmənin təşkilatlandığı idari vahidləridir nazirlər kabineti tərəfindən təyin olunan vali bölgə və əyalətlərdə mərkəzi hökuməti təmsil edir mahallar da məmurlar tərəfindən idarə olunur fransada bölgə iqtisadi sosial mədəni və coğrafi həmçinin etnik və dini baxımdan sıx əlaqələrin mövcud olduğu məkanlara verilən addır cı ildən bəri fransada bölgə mövcuddur əyalət iyerarxik quruluşda bölgələrdən sonra gələn vahidlərdir əyalət valisi də nazirlər kabineti tərəfindən təyin olunur fransada bu gün əyalət idarəetməsi vardır əyalət valiləri bölgə valisinin əmrinə tabe olaraq mərkəz tərəfindən verilən vəzifələri qanunauyğun şəkildə yerinə yetirirlər mahalların başçısı daxili işlər naziri tərəfindən təyin olunan məmurlardır prefet mərkəz tərəfindən verilən əmrləri yerinə yetirməklə məsuldurlar xarici siyasətinin idarəedilməsinin fransa sistemi bəzi fərqli xüsusiyyətlərə və ənənələrə malikdir parlament iki palatadan ibarətdir milli məclis və senat milli məclis bilavasitə senat bilvasitə səsvermə yolu ilə seçilir senatda ərazi vahidləri və xaricdə yaşayan fransızlar təmsil olunur fransızların ifadəsinə görə parlament haqqında bölmə konstitusiyanın künc bucağında yerləşir lakin müharibənin elan edilməsi kimi mühüm məsələnin həlli məhz parlamentin səlahiyyətlərində təsbit edilib həmçinin milli məclis hökumətə inam yaxud inamsızlıq o cümlədən xarici siyasət sahəsində nümayiş etdirmək hüququna malikdir bəzi beynəlxalq müqavilələr yalnız parlament tərəfindən təsdiqlənə bilər əsas funksiyalar səfir təyin etmək və xarici səfirləri akreditə etmək sazişlərin bağlanması haqda danışıqları aparmaq və həmin sazişləri ratifikasiya etmək milli təhlükəsizliyi təmin etmək və hərbi qüvvələrin başçısı olmaq prezidentin əlində cəmləşib baş nazirin rolu böyük britaniyaya nisbətən xeyli aşağıdır bununla yanaşı baş nazir hökumətə başçılıq edir və deməli gündəlik olaraq xarici siyasət məsələləri ilə də məşğul olur həmçinin konstitusiya şurası mövcuddur şura illik səlahiyyətlərə malik olan üzvdən ibarətdir və xarici siyasi fəaliyyətə nəzarət edir ölkənin bütün keçmiş prezidentləri ömürlük bu şuranın üzvləridirlər xarici siyasətin əsas halqası tarixçəsi ci ilə gedib çıxan xin cü ildən nazirlik məşhur ke d orse bulvarında yerləşir ona nazir başçılıq edir nazir yanında dəftərxana fəaliyyət göstərir həmçinin avropa və frankofon işləri üzrə iki nazir müavini də var xarici əlaqələr orqanlarına frankofon cəmiyyətinin mərkəzi orqanları da aiddir xarici nümayəndəliklərdə adətən siyasi ticari siyasi konsul protokol həmçinin mətbuat mədəniyyət şöbələri yaradılır fransa partiyaları fransa sosialist partiyası fsp lider f olland fransa kommunist partiyası fkp lider j byuffe fransa uğurunda hərəkat fuh lider f deviye milli cəbhə lider j j penn fransa yüksək inkişaf etmiş dövlətdir iqtisadi potensialına görə avropada almaniyadan sonra cü yerdədir fransa iqtisadiyyatının ənənəvi xüsusiyyəti burada təsərrüfatın mühüm sahələrinə nəzarət edən ümumilli proqramlaşdırmanı fəal tətbiq edən iri dövlət sektorunun olmasıdır ölkədə iqtisadi inkişafın planlaşdırılması ümumavropa miqyasında strateji səciyyə daşıyır fransada emal sənayesi ana bölgədə sıxlaşıb paris və çevrəsinə çox çeşidi sənaye sahələri lyon çevrəsi və saint etienne de kimya sənayesi tarixi kömürə və toxumacılığa əsaslanan nord pas de calais bölgəsində alüminium polad və motorlu nəqliyyat vasitələri tuluza və çevrəsində kosmos və havaçılıq sənayesi məskunlaşmışdır fransa iqtisadiyyatında öz aralarında və xarici kapitalla sıx əlaqədar olan onlarla sənaye korporasiyaları və banklar fəaliyyət göstərir bunlar elf akiten neft sənayesi pejo sitroen və renault avtomobil sənayesi tomsonvə alkatel elektronika peşine yujin külman alüminium sənayesi ron pulenk və mişlen kimya sənayesi l oreal yes rocher kosmetika karfurr ərzaq məhsulları ticarəti banklar kredi leonne pariba və başqalarıdır iqtisadiyyatın bəzi sahələrində kənd təsərrüfatı yüngül yeyinti ticarət və s kiçik sahibkarlıq mövcuddur istehsalın mərkəzləşmə səviyyəsinə görə afr və böyük britaniyadan geri qalsa da iqtisadiyyatında dövlət sektorunun əhəmiyyətinə görə irəlidədir sənaye sahələrinin i dövlətə məxsus müəssisələri təşkil edir ölkə sənayedən sonrakı inkişaf mərhələindədir sənaye kənd təsərrüfatında çalışanların sayı azalır əmək qabiliyyətli əhalinin yarıdan çoxu xidmət sahələrində çalışır xidmətin bir çox növlərinə görə maliyyə nəqliyyat turizm elmi və texniki əməkdaşlıq dünyada lider dövlətlərdəndir fransa iri hərbi qüvvəyə və atom silahına malikdir əmək qabiliyyətli əhalinin təqribən i bu sahədə çalışır ən mühüm sahələri energetika maşınqayırma və kimyadır hasilat sənayesində daş kömür dəmir filizi boksit çıxarılması xeyli azalmışdır mərkəzi massivdə uran cənub qərbdə təbii qaz çıxarılır fransa mineral xammal idxalçısına çevrilmişdir ona görə də energetika sənayesində aes lərin rolu getdikcə artır aes lər yerli xammal və afrika ölkələrindən idxal olunan uran filizi əsasında fəaliyyət göstərir mərkəzi  massivdə hər il min ton uran filizi çıxarılır elektrik enerjii istehsalında aes lərin payı  dən  çoxdur bu göstəriciyə görə dünyada birincidir uran filizindən istifadə zaanı tullantıların bir hissəsi almaniyada anbarlara yığılır cu ilin noyabr ayında almaniyada əhslinin etiraz nümayişi də buna qarşı yönəlmişdirelektrik enerjisi istehsalında ses lərin rolu da vardır ci ildə fransa  avropa ölkələri arasında elektrik enerjisi istehsalına görə norveç və isveçdən sonra cü oldu energetikanın inkişafı planlarında enerji daşıyıcılarının idxalının azaldılması və alternativ vasitələrdən günəş külək dəniz qabaraları enerjisi istifadə olunması göstərilir emaledici sənayedə metal və enerji tutumlu sahələrin payı azalmış maşınqayırma və kimyanın mövqeyi artmışdır qara metallurgiya idxal olunan xammala zavodları dünkerk fosdadır əlvan metallurgiya həm yerli həm də idxal olunan xammala ucuz elektrik enerjisinə  əsaslanır əlvan metallurgiya müəssisələri saboye dağlıq rayonunda mərkəzi massivdə pireneydə ses lərin yaxınlığında fəaliyyət göstərir maşınqayırma kompleksinin strukturunda  avtomobilqayırma və  nəqliyyat vasitələri istehsalı ci yerdədir fransa dünya bazarında avtomobil avia kosmik avadanlıq və gəmilər istehsalına görə rəqabət aparır ölkənin reno pejo avtomobil şirkətləri aerospasyal avon marsel dasso breqe aviakosmik şirkəti dünya miqyasında ən iri istehsalçılardır ölkədə elektrotexnika sənayesi yüksək inkişaf etmişdir bu sahədə elektrik kabelləri elektrik stansiyaları o cümlədən atom üçün avadanlıq elektron hesablama maşınları və s istehsal olunur maşınqayırmanın mühüm mərkəzləri  paris lion bölgələri daxilində həm də ölkənin şimalında gəmiqayırma istisna olmaqla yerləşir maşınqayırma məhsullarının i ixrac olunur aviaraket sənayesinin inkişafına görə avropada liderdir sərnişin və hərbi təyyarə helikopter raket istehsal edir arean fransız raketlərindən bir sıra dövlətlər peyk buraxılmasnda istifadə edir ölkəyə məxsus  kuru kosmodromu fransa qvianasında yerləşir latın amerikası ölkənin aviasiya müəssisələri paris tuluza şəhərlərindədir və bunlar dövlətə məxsusdur aviasiya sənayesinin digər mərkəzləri bordo rurj marinyandadır sən istehsalının strukturunda maşınqayırmadan snr ci rdə kimya sənayesidir kimya sanayesi minrl gübrə sintetik kauçuk və plastik  kütlə zərif  kimya rfümeriya əczaçılıq kosmetika üzra ixtisaslaşmışdır rezin sənayesi avtomobil təkərləri istehsalı inkişaf etmişdir kimya sən müəssisələri paris lion ölgələri və ölkənin ənubundadır sənaye istehsalının strukturunda cü yerdə yüngül sənayedir yüngül sənayenin mühüm sahəsi toxuculuqdur fransa parça və paltar istehsalına görə dünyada məşhurdur bu sahədə yun və pambıqdan daha çox istifadə olunur toxuculuq sənayesinin mərkəzləri ölkənin şimalında yun kətan cut fabrikləri elzasda və vogez dağları ətəklərində pambıq parça lionda təbii və süni ipək parça cəmlənmişdir tikiş sənayesinin mühüm mərkəzi parisdir o moda mərkəzi kimi dünyada məşhurdur və bu sahədə liderliyini saxlayır istehsal məhsullarının həcmi və müxtəlifliyinə görə ölkədə yeyinti sənayesi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir bu shədə şərabçılıq şirniyyat və endir knsrv və şirələr istehsalı xüsusilə seçilir yeyinti sənsinin müəssisələri ölkənin əksər şəhərlərində ılmışdır frns qrsən kompleksinin inkişafına görə dünyada rıı mövq tutur ölkənin kənd təsərrufatınd əmi mln əhliçalışır ət süd taxıl şəkər çuğunduru istehsalına görə qərbi avropada ci pendir istehsalına görə dünyada ci üzüm yetişdirilməsinə görə avropada ci ltaliyadan snr rdədir fransanın aralıq dənizi shilləri meyvəçiliyin mütəlifliinə görə seçilir şaftalı ərik badam zeytun sitrus mvələri aqrar bölmələrdə kiçik və orta təsərrüftlrd iri əmtəəlik müəssislər hakim mövq tutur frns kənd təsərrüft məhsulları istehalına görə dünyada cü ş və nddn sonra qərbi vrd l ci rdədir kənd təsərrüftı məhsullarınn yarıdan çoxu hyvandarlığın payına düşür əssən iri buynuzlu ml qr bəslənilir və ml qrnın sayına görə qərbi avropada l ci rdədir iri buynuzlu ml qr ölkənin təbii tlqlr ln şimal qərbində həmçinin ərkəzi massivdə saxlanılır heyvandarlıq intensiv inkişaf etdirilir əssən südlük ətlik istiqmətindədir bu shədə kərə yağı ml əti pendir süd istehsalı inkişaf etmişdir bitkiçilikdə taxıl əkinləri üsusilə buğda üzümçülük tərəvəzçilik və bağçılıq aparıcı yer tutur taxıl bitkiləri buğda qarğıdalı arpa əsasən şimali fransa akvitan ovalığında becərilir bu sahədə orta məhsuldarlıq hər hektara sentnerdir qarğıdalı cənub qərbdə arpa çovdar mərkəzi massivdə çəltik rona çayı deltasında əkilir texniki bitkilərdən kartof və şəkər çuğunduru əkinləri də geniş ərazi tutur şimali fransa ovalığında üzüçülük üzrə ixtisaslaşan rayon langedokdur üzüm bağlarının i üzüm həmçinin haronna dordoni şaranti çayları vadisində də becərilir keyfiyyətli üzüm şərabı istehsalına görə fransa dünyada ci yerdədir şampan konyak kaqor içki markaları dünyada məşhurdur bordo şampan elzas burqundiya bölgələri luara çayı vadisində əla markalı şərab istehsal olunur tərəvəzçilik və meyvəçilik üzrə bir çox kiçik bölgələr ixtisaslaşmışdır bu sahənin məhsulları iri şəhərləri ilk növbədə parisi təmin edir ölkənin şimal qərbində alma armud ərik bağları aralıq dənizi sahillərində gavalı sitrus meyvə bağları yayılmışdır fransa yüksək  inkişaf etmiş nəqliyyat şəbəkəsinə malikdir ölkədə nəqliyyat şəbəkəsi radial konfiqurasiyaya malikdir belə ki əsas dəmir yolları avtomobil magistralları daxili su yolları hava xəttləri paytaxt parisdən başlayır sərnişin və yük daşımalarda əsas rolu avtomobil nəqliyyat oynayır fransa avropada inkişaf etmiş dəmir yolu şəbəkəsinə malikdir ölkənin ən mühüm mərkəzləri arasındakı əlaqə yüksək sürətli və elektrikləşdirilmiş dəmir yolları vasitəsilə əlaqə saxlanır yüksək sürətli  magistralların tətbiqi sahəsinə görə fransa avropa ölkələri arasında liderdir o bir sıra ölkələrdə o cümlədən abş da yüksək sürətli magistrallar layihəsində iştirak edir paris lion marsel paris tur bordo paris lemoj tuluza mühüm dəmir yol magistrallarıdır yük daşımalarında boru kəmərləri və daxili su nəqliyyatından geniş istifadə olunur neft və neft məhsulları əsasən marsel lion strasburq havr paris kəmərləri ilə daşınır yük daşımalarında sena çayından  istifadə olunur paris strasburq ruan mühüm çay limanlarıdır xarici iqtisdi əlqlərində dəniz naqliyyatı mühüm rol oynayır ən mühüm dəniz limnlrı marsel vr dünkerk nant bordo ruandır yük dövriyyəsinin həcminə görə marsel qərbi avropada cü yerdədir o fransanı hind və sakit okeanla əlaqələndirir havr və ruan parisin dəniz avanportudur dünkürk portu şimal sənaye bölgəsinin dəniz qapısıdır nəqliyyat əlqələrində la nş boğzından cü ildə çəkilmiş sualtı tunldən geniş istifdə lunur hava nəqliyyatı ilə dşımlrı dövlətə məsus r frns r lntrn şirkətləri vsitəsilə həyata keçirilir frns dünyada turist qəbulun görə liderdir mln nafər turizmdən əldə olunan gəlir mlrd dllr təşkil edir ölkəə turistləri əlb dən risin zəngin trii mədəni bidələri disneylend ələnə  parkı aralıq dənizi və atlantik kanının  çimərlikləri istirhət mərkəzləri və s dir frnsnın xarici ticarəti genişdir təsərrüft əlqələrinin müxtəlif istiqamatləri üzrə ölkə benəllq ləmdə mövqinə görə liderdir xarici tirətin həcmi və sanaye məhsullrı irın görə frns dünyada cü rdədir ş afr yaponiyadan snr fransa bnəllq investisiya əlaqələrində fəl iştirak dir xarici kapital qululuşunun həminə görə dünyada cü rdədir frns iqtisadiyyatına qoyulan xarici investisiyanın həmi dəəhəmiətli dərəədədir ölkə ixracatının tərkibi müxtəlifdir dünya bzrınd nəqlit maşınqayırması avtomobil tərə helikopter lokomotiv silah s lər üçün avadanlıq kosmik texnika elektrotexnika və kimya məhsullrı polad alüminium rç paltar ixracına görə frnsnın mövqeyi yüksəkdir ənd təsərüfatı  və ərzq məhsulları  ixracının dəərinə görə ş dn gri qalır şərb taxıl süd məhsullrı şəkər və s spirtli içkilər ixracına görə isə liderdir frns elektrik enerjisi də ir dir idxalatında mşın və avadanlıqdan başqa yanacaq xüsusilə neft və sən xammalı mühüm rol nır qəhvə kakao ç və digər kənd təsərrüftı məhsullrı idxal edir fransanın ən mühüm tirət tərəfdşlrı ai ölkələri fr italiya öük britaniya benilüks dövlətləri ş yaponiya çindir frns afrika ölkələri yaxın və rt şərq latın amerikası ölkələrilə da tirət əlqələri slır frns və zərbn respublikası rsınd da tirət əlqələri gnişlənir finlandiya isveç dilində finland avropanın şimalında baltik dənizi sahilində dövlət rəsmi adı finlandiya respublikasıdır fincə suomen tasavalta isveç dilində republiken finland rusiya norveç və isveç ilə həmsərhəddir sahəsi min km əhalisi mln nəfərdir paytaxtı helsinki şəhəridir finlandiya inzibati cəhətdən lyaniyaya bölünür isveç dilində finland finlər ölkəsi deməkdir finlandiyalılar təxminən bölgəyə il əvvəl çatmağa başlayan baltik bölgəsindən gələn mühacirlər ilə buz çağından sonra bölgəyə köçən əsl yerlilərin qarışığından gəlir dil baxımından isə estonlar və macarlar ilə birlikdə finlər də fin uqor dil ailəsinə mənsubdur finlandiya ci ildə isveç krallığına daxil edilmişdir isveç hakimiyyəti altında olduğu cu ilə qədər sürən dövrdə qərb tərzində mühakimə cəmiyyət idarəsi siyasi sistem və ictimai xidmətlər sahələrində quruluşların təməlləri atılmışdır dünyəvi quruluşların yanında katolik kilsəsi və xvi əsrdəki islahatların xviii əsrin sonunda isveç hakimiyyəti zəiflədikcə müstəqil finlandiya fikri ortaya çıxmışdır cu ildə finlandiya rusiya imperiyasına aid avtonom çar dukalığı olmuşdur finlandiya öz hüquq sistemini inkişaf edən milli iqtisadiyyatını və ordu sistemlərini qorumuşdur ci il tarixindən finlandiya öz pul vahidi olan markkanı çıxarmışdır parlamentar bir hökumət sistemi ilə hüququn üstünlüyünə söykənən bir hökumət inkişaf etdirmişdir beləcə müstəqil finlandiya yolunda əhəmiyyətli bir addım atılmışdır oktyabr inqilabı ilə finlandiya müstəqilliyini elan etmək üçün dekabr ci il tarixində imkan əldə etmişdir sovet rusiya hökuməti dekabrda fin müstəqilliyini tanımışdır qonşu dövlətlər və qərb xalqları tərəfindən də tanınma müəyyən müddətdə reallaşmışdır fransız sisteminə bənzəyən finlandiya konstitusiyası iyul tarixində qəbul edilmişdir ssri nin finlandiyaya cu ildə təşkil etdiyi hücumun ardından bitərəf finlandiya bir anda ikinci dünya müharibəsinin istəmədən iştirakcısına cevirilmişdir finlandiya və cü illəri arasında sovetlər birliyi və ci illəri arasında almaniya ilə döyüşmüşdür müharibənin sonunda finlandiya torpaqlarının i ilə insan itirmişdir bununla da vaxtı ilə dörd milyon əhalisi olan ölkə çox ağır itkilər vermişdir finlandiya bütün bu çətinliklərin öhdəsindən gəlmişdir qitədən ikinci dünya müharibəsinə qatılan bütün avropa ölkələrindən yalnız finlandiya xarici birliklər tərəfindən işğal edilməmişdir və ən əhəmiyyətlisi fin demokratiyasına toxunulmamışdır əhalinin ni finlər ni isveçlilər ni qaraçılar ni ruslar ni saamlar təşkil edir finlandiyada iki rəsmi dövlət dili mövcuddur fin və isveç dilləri xiii əsrin ortalarından xix əsrin əvvəllərinədək finlandiya isveçin əsarəti altında olmuşdur və bu dövr ərzində finlandiyanın dövlət və ədəbi dili isveç dili olmuşdur fin dili isə yalnız məişət səviyyəsində istifadə olunurdu yalnız ci ildə fin dili rəsmi dilə çevrilmişdir fin dilinin iki böyük dialekti mövcuddur şərq və qərb dialektləri ölkədə yaşayan saamların böyük hissəsi öz ana dilində danışırlar hətta saam dilində məktəblər də fəaliyyət göstərir əhalinin ni lüteranlar ni pravoslavlar təşkil edir finlandiya ali təhsil müəssisələri universitetlərə və politexnik təhsil ocaqlarına bölünür ali məktəblərə qəbul zamanı tələbələrin seçimi əsasında milli və qəbul imtahanlarından istifadə edilir universitetlərdə əsas diqqət elmi tədqiqatlara ayrılır və tələbələrə hərtərəfli nəzəri biliklər verilir politexnik profilli təhsil müəssisələrində isə əsasən praktiki bacarıqlar xüsusi əhəmiyyət kəsb edir belə ali məktəblər bəzi hallarda tədqiqat məsələlərini gündəmə gətirsə də əsasən sənayenin inkişaf layihələri ilə məşğul olur politexnik profilli təhsil müəssisələri əsasən bələdiyyələr bəzi hallarda isə özəl qurumlar tərəfindən idarə olunur finlandiyanın bütün universitetlərində bakalavr dərəcəsi üzrə təhsil müddəti təxminən ildir proqramdan asılı olaraq bu pillədə ali təhsil tamamlana bilər ancaq bəzi hallarda bu pillə magistratura pilləsi üçün aralıq mərhələ hesab edilir politexnik təhsilin tamamlanma müddəti isə il arasında dəyişir politexnik təhsil üzrə dərəcə finlandiyanın təhsil sistemində hüquqi baxımdan aşağı səviyyəli universitet dərəcəsi hesab edilmir finlandiyadan kənarda isə politexnik dərəcələr nisbətən aşağı səviyyəli universitet dərəcəsi kimi qəbul olunur politexnik təhsil müəssisələrini bitirən bakalavrlar universitetlərdə magistratura dərəcəsi üzrə proqramlarda təhsillərini davam etdirə bilərlər universitetlərdə magistratura proqramının müddəti iki il politexnik ali məktəblərində isə bir ildir boloniya prosesinin tələbləri nəticəsində politexnik müəssisələri bitirənlərdən tələb olunan əlavə təhsilin həcmi tədricən azaldılır bununla da politexnik müəssisələri bitirənlərdən bəzi hallarda heç bir əlavə təhsil almaq tələb olunmur politexnik təhsil müəssisələrini bitirənlər öz sahələri üzrə üçillik iş təcrübələrini tamamladıqdan sonra onlara müvafiq ixtisas üzrə magistratura dərəcəsi almaq hüququ verilir bu dərəcə yalnız ixtisasyönümlü səciyyə daşıyır politexnik profilli magistratura dərəcəsinin müddəti iki ildir və müntəzəm işdən ayrılmamaqla bu dərəcə üzrə təhsil almaq olar bakalavr pilləsindən fərqli olaraq politexnik profilli magistratura dərəcəsi müvafiq sahə üzrə akademik magistratura dərəcəsinə bərabər tutulur finlandiyada doktorluq dərəcəsinə yalnız universitetlərdə yiyələnmək mümkündür politexnik ixtisaslı magistratura dərəcəsi isə tələbələrə doktorantura pilləsi üzrə təhsil almaq hüququ vermir bütün bu ekvivalentlik yalnız dövlət sektorunda işə qəbul zamanı nəzərə alınır universitet və politexnik profilli ali təhsil müəssisələrində tələbələrin dərsə davamiyyəti könüllüdür finlandiya ali təhsil müəssisələrində tələbələrdən heç bir təhsil haqqı tələb olunmur avropa ittifaqına daxil olmayan ölkələrdən gələn tələbələr üçünsə pullu ali təhsil tətbiq olunur universitetlərdə təhsil alan hər kəsin tələbə ittifaqına üzvlüyü məcburidir politexnik ali təhsil müəssisələrində isə tələbə ittifaqına üzvlük könüllüdür finlandiyada tələbələrə bir sıra maliyyə yardımları da verilir belə yardımlar tələbənin təhsilində davamlı geriləmələr və müvəffəqiyyətsizlik olduqda ləğv edilə bilər yardımın miqdarı adətən o qədər də çox olmur buna görə də tələbələrin əksər hissəsi özlərini maliyyələşdirmək üçün işləyirlər finlandiyada tələbələr həmçinin dövlət təminatlı tələbə borclarından da yararlana bilərlər xaricdə təhsil üçün də müvafiq tələbə yardımlarının mövcudluğu beynəlxalq tələbə mübadiləsinin yüksəldilməsini təmin edir tələbələrin xaricdə təhsili üzrə maliyyə yardımı yalnız finlandiya hökumətinin maliyyələşdirdiyi prioritet təhsil sahələrinə verilir finlandiya ali məktəblərində oxuyan əcnəbi tələbələrin təhsili adətən onları göndərən ölkə tərəfindən maliyyələşdirilir təhsil almaq məqsədi ilə gələn əcnəbilərin bu ölkədə daimi yaşayış hüququ varsa onların təhsili finlandiyanın tələbələrə maliyyə yardımı proqramı çərçivəsində maliyyələşdirilə bilər qurudan norveç isveç və rusiya dövlətləri ilə həmsərhıddir baltik dənizinin botnik və fin körfəzlərı ilə okeana çıxış yolu vardır relyefdə düzənlik sahələrin çox olması onun təsərrüfat əhəmiyyətini artırır dördüncü dövr buzlaşmalarının izlərı relyefdə daha yaxşı əks olunmuşdur bir çox faydal qazıntılarla dəmir mis əlvan metal filizləri tikinti materialları qrafit aratit ilə zəngindir ölkə ərazisinin çox hissəsi əsasən cənubu düzənliklərdir çoxlu gölləri olan mərkəzi hissə cənub və cənub şərqdən salpausselkya tirəsi şimal və şimal qərbdən suomenselkya yüksəkliyi şərqdən qərbi kareliya yüksəkliyi ilə əhatələnmişdir ölkənın şimalını və şərqini hündür m ə çatan yüksəkliklər manselkya və s şimal qərbini skandinaviya yaylası mak hündür m xaltiatunturi dağ tutur kiçik ailə fermalarının əkinçiliyin təməlini təşkil etdiyi finlandiya uzun bir zamandan bəri məhsular baxımdan özünü bəsləyən bir dövlətdir ayrıca bölgədə ət süd və süd məhsulları yumurta kimi məhsulların böyük bir ixracatçısı vəziyyətindədir buğda və çovdar ölkənin istehsal mövsümünün günün üzərində olduğu cənub qərb seqmentinin ana məhsullarıdır bunları yenə böyük miqdarlarda yetişən yulaf arpa kartof və çovdar təqib edər istehsal mövsümünün günün altına düşdüyü şimal bölgələrindəki əkinçilik ərazisi isə geniş otlaqlardan meydana gəlir bu otlaqlarda xüsusilə süd istehsalı üçün iki milyon ətrafında kiçik və yenə iki milyon ətrafında da büyükbaş heyvan bəslənməkdədir ölkənin hər yerində görülən və cəmi yüzölçüm içərisində əhəmiyyətli bir yer örtən göllərdə də geniş ölçüdə balıqçılıq edilər meşələr də finlandiyənin təbii qaynaqları arasında böyük əhəmiyyətə sahibdirlər bunların şam huş geri qalan də digər növ ağaclar təşkil edər dövlət şimaldakı meşələrin hamısına digər bölgələrdə də bir qisiminə malikdir meşələrin ının xüsusi sektora ının dövlətə aid olmasına baxmayaraq xüsusi sektor çıxardıqlarının ını dövlətə buraxmaq məcburiyyətindədir cəmi sahənin ini meşələrin təşkil etdiyi finlandiyada ildə təxminən milyon kub metr taxta şalban işlənməkdədir bunlar helsinki saamland turku laplandiya uqorland botnika finlandiya daxili sularla çox zəngindir ən yaxşı inkişaf etmiş çay şəbəkəsinə şimalda rast gəlinir bunlara kemi yoki tornio yoki və s misal ola bilər cənubda çaylar qısa olub göllər arasında axın təşkil edir finlandiyanı mingöl ölkəsi də adlandırırlar burada minə yaxın göl vardır göllər ərazinin ni tutur gölləri tektonik və buzlaq mənşəlidir böyük göl çalaları tektonik çatlara və çökəkliklərə uyğun gəlir göl çalalarının forması və sahil xətlərinin çox girintili çıxıntılı olması burada relyefin cavanlığı ilə izah edilir ən böyük gölləri sayma sahəsi kv km pyayyanne kv km inari kv km venern kv km vettern kv km melaren yelmaren və s dir meşə finlandiyanın ən əsas təbii sərvətlərindən biridir ərazinin i meşələrlə örtülüdür avropa tayqası meşələri geniş yayılmışdır iynəyarpaqlı və qarışıq meşələr şam küknar qızılagac ağcaqayın və fısdıq ağacları ilə zəngindir finlandiyanın cənubunda enliyarpaqlı ağaclar geniş yer tutur meşələr finlandiyanın orta və cənub hissələrini əhatə edir ərazinin iqlimi daha sərt olan şimal sahələrdə tundra və meşə tundra bitkiləri yayılmışdır meşə tundra bitkiləri içərisində alçaq boylu tozağacı və ardıc kolları əsas yer tutur finlandiya ərazisində podzol və bataqlıq torpaqları geniş yayılmışdır heyvanlar aləmində meşə heyvanları üstünlük təşkil edir bir sıra yırtıcı heyvan növləri ayı canavar tülkü və s insan tərəfindən məhv edilmişdir finlandiyada yay qısa və mülayim keçir iyul ayının orta temperaturu cənubda şimalda dir buludlu günlərin miqdarı il ərzində dir payız və yay ayları daha çox buludlu keçir ərazidə yağıntıların miqdarı da temperatura müvafiq olaraq dəyişir cənub və qərb sahillərdə yağıntının illik miqdarı mm olduğu halda şimalda mm dir finlandiya ərazisinə düşən yağıntının miqdarı buxarlanmadan çox olduğu üçün ərazidə bataqlıqlar yayılmışdır cənub və cənub qərb sahillərdə ərazinin i şimalda isə i bataqlıqlarla örtülüdür quru yolu nəqiliyyatı ölkədaxili nəqliyyatda ilk sırada yerləşir bunu sıra ilə dəniz dəmiryolu və hava yolu nəqliyyatı təqib edər ci illərdə quru yolu nəqliyyatına verilən ağırlıq üzərinə finlandiya indiki vaxtda bu baxımdan olduqca inkişaf etmiş bir ölkədir xarici ticarət və yolçu əlaqələrinin ı dəniz yoluyla təmin edilər qış boyunca çalışan buzkıranlar cənub qərbdəki əhəmiyyətli limanları daim açıq saxlayırlar ölkə içindəki göl çay və kanallarda da nəqliyyat edilməklə birlikdə bunun nəqliyyat içərisində əhəmiyyətli bir yeri yoxdur finlandiya dəmiryollarındakı rels arası açıqlığı rusiya federasiyası dəmiryollarıyla eyni lakin türkiyədə də istifadə edilən standart dünya ölçüsündən fərqlidir buna görə rusiya istisna olmaqla digər qonşularıyla dəmiryolu əlaqəsi yoxdur cü ildən beynalxalq hava yollarının əhəmiyyətli bir əlaqə yeri olan finlandiyada nizamlı iç xətt səfərləri davamlı çalışmaqdadır idarə olunma forması respublikadır ali qanunverici orqan eduskunta birpalatalı parlament ali icraçı orqan hökumət baş nazir matti vanxanen illik hərbi xərclər mld dollar təşkil edir niderland qərbi avropada dövlət şimal dənizinin sahilində yerləşir sahilin uzunluğu km almaniya və belçika ilə həmsərhəddir sərhəddin uzunluğu km paytaxtı amsterdam hökumətin iqamətgahı haaqa şəhəridir digər iri şəhərləri rotterdam dünyanın ən iri limanı utrext ölkənin dəmir yolu sisteminin mərkəzi və eyndhovendir niderland xüsusi statusa malik olan aruba adası və niderland antil adaları ilə birlikdə niderland krallığını təşkil edir bu ərazilər arasındakı münasibətlər cü ildə qəbul edilmiş niderland krallığının statusu statuut voor het koninkrijk der nederlanden adlı sənədlə tənzimlənir bəzən niderland hollandiya adlandırılır bu adın ölkə üçün istifadə edilməsi düzgün deyil ölkənin inzibati bölgəsindən ikisi hollandiya adlanır şimali və cənubi hollandiya hollandiya adı əslində yalnız ölkənin şimal qərb qisimindən birləşmiş hollandiya krallığının ən əhəmiyyətli əyaləti olan hollandiya əyalətindən gəlməkdədir qısaca hollandiya olaraq adlandırılmaqdadır yüzilliyin ikinci yarısından etibarən bu əyalət iki əyalətə bölünmüş vəziyyətdədir şimal hollandiya paytaxt haarlem və cənub hollandiya paytaxt den haag hollandiya tərəfindəndə hollandiya ifadəsi yalnız bu iki əyalət üçün istifadə edilər bunun xaricində hollandiya daha çox insanların özlərini təyin etdikləri lağlağı bir addır hollandiyanın xaricindəki ölkələrdə hollandiyalılar ümumiyyətlə hollandiyalı olaraq adlandırılarlar və hollandiya turizim sənayesi və digər sənayelər də ölkələrini hollandiya olaraq satışa çıxarmaqdadırlar həm ingiliscədə həm də almancada hollandiya əyalətindən gəlməyən hollandiyalılar adı verən bölgə olan hollandiyanın ölkənin geri qalan hissələrində hər kəs tərəfindən sevilmədiyi üçün nederland üçün hollandiya adına və nederlander üçün hollandiyalı adına müəyyən bir antipatiya bəsləməkdədirlər ingiliscə dutch adı duutsc kimi orta hollandiya formalarından ortaya çıxmışdır duutcs və dietsc kimi orta hollandiya formaları xalq arasında danışılan ləhcələrin adlarıdır və bu ləhcələrin rəhbərliyin elmin və kilsənin dili olan latıncadan ayırd edilməsinə yaramışlar dutch və duutsc formaları almanca bir söz olan deutsch ilə əlaqəlidir eyni mənşədən gəlir cu ildə niderland hökuməti hollandiya adından tamamilə imtina edilməsi barədə qərar qəbul edib qərar cu ilin sonuna kimi qüvvəyə minəcək niderland inqilabı gedişində utrext birliyinə bağlı şimal hollandiya əyalətləri cənub hollandiya zeeland utrext gelderland overijssel groningen və friesland iyul ci ildə ispaniya kralı ii filipdən müstəqilliklərini elan etdilər sürətlə inkişaf edən hollandiya artıq cü ildə gəmiyə malik idi və bütün xvii əsrdə onlar şimali avropa donanmasının böyük hissəsini təşkil edirdilər onlar ispaniya fransa ingiltərə və baltik dənizi arasında mal daşıyanlar idilər fransa limanları arasındakı yük daşımalarının çoxu hollandların əlində idi onlar şərab almaq üçün bordoda məskən salmışdılar üzümçülərə borc pul verirdilər və tezliklə fransanın özündə çoxlu üzüm plantasiylarına sahib oldular hollandlar şpitsbergen ətrafındakı suları tədqiq etmişdilər və demək olar ki arktika balina ovunu öz inhisarına almışdılar holland gəmiləri cənubi amerika yolu ilə sakit okeana daxil olmuşdular burada buynuz körfəzini keçib onu holland dilində hoorn adlandırmışdılar ci ildə ost indiya şirkətini yaradaraq onların tacirləri hindistanda və uzaq şərqdə getdikcə daha artıq qaydada portuqaliyalıların yerini tutdular cu ildə hollandlar yava adasında hollandiyanın latın adı olan bataviya şəhərini saldılar ədviyyat adalarında tapdıqları ingilisləri əzab verərək öldürdükdən sonra hollandlar indoneziyada qaldılar və buranı tədricən öz müstəmləkələrinə çevirdilər cü ildən bir az sonra hollandlar yaponiyaya gəlib çıxdılar lakin xristian nüfuzunun siyasi nəticələrindən qorxan yaponlar ci ildə hollandlardan başqa digər bütün avropalıları yaponiyadan qovdular hollandlara isə məhdud fəaliyyət üçün naqasaki yaxınlığındakı adada qalmalarına icazə verdilər hollandiya iki əsrdən artıq bir müddət ərzində avropanın yaponiya ilə yeganə əlaqə həlqəsi olaraq qaldılar mövqe qərb avropa şimal dənizi sahilində belçika və almaniya arasında yerləşir coğrafi mövqesi şimal paraleli şərq meridianı xəritədəki mövqesi avropa sahə km cəmi km sərhəd qonşuları belçika km almaniya km sahil sulları km iqlimi ilıman dəniz iqlimi yazlar sərin və qışlar ılıman keçər ərazi quruluşu əksəriyyətlə sahil bölgəsində alçaq düzənliklər və düzlüklər cənub şərqdə təpəliklər iştirak edər dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi ən alçaq nöqtəsi prins alexanderpolder m ən yüksək nöqtəsi vaalserberg m təbii qaynaqları təbii qaz neft işlənə bilər ərazi ərazi istifadəsi əkinçiliyə uyğun torpaqlar daimi əkinlər digər məlumatları sulanan ərazi km məlumatları təbii fəlakətlər su basqınları əhali iyul məlumatları əhalinin artım tempi məlumatları immiqrantların nisbəti immiqrant nəfər əhali təxmini körpə ölüm nisbəti ölüm doğulan körpə təxmini orta həyat müddəti cəmi əhali il kişilərdə il qadınlarda il məlumatları uşaqların orta sayı uşaq qadın təxmini hiv aids xəstəliklərinə tutulan yetkin sayı məlumatları hiv aids xəstəliklərindən ölənlərin sayı məlumatları demonim niderlandlı əhalinin etnik dağılımı hollandiyalı türk faslı və digər din katoliklər protestantlar müsəlmanlar digər ateistlər dil niderland dili danimarka avropada dövlət danimarkada yerli idarəetmələr iki səviyyəli sistemə əsaslanmaq dadır üst səviyyədə kontluklar amtskommuner və alt səviyyədə isə bə lədiy yələr kommuner vardır bununla bərabər kopenhagen və fre de riksberq həm kontluk həm də eyni zamanda bələdiyyədir ölkə kontluk və bələdiyyədən ibarətdir buna kopenhagen və frederiksberq şəhərləri də daxildir danimarka krallığı şimali avropada yerləşir ölkə qərbdən şimal dənizi şərqdən baltik dənizi cənubdan almaniya ilə həmsərhəddir ölkənin əsas hissəsi yarımadada yerləşir paytaxt kopenhagen zellandiya və amağer adalarında yerləşir bu adalar ölkənin nisbətən böyük adalarıdır qrenlandiya istisna olmaqla bu ada rəsmi olaraq danimarkanın mülküdür ölkə ərazisi düzənliklərdən ibarətdir yalnız bornholm adaları qayalı relyefə malikdir düzənlik relyefin səbəbi qədim buz dövrüdür ən yüksək nöqtəsi eyer bavnxoy m yüksəkliyidir ölkə amtoma vilayət bölünmüşdür kopenhagen və ferederiksberq müstəqil inzibati ərazi vahidləridir ərazisindən km uzunluğu olan qudeno çayı keçir danimarkanın əhalisini nəfər təşkil edir əhalinin ni danimarkalılar ni almanlar farerlər isveçlər qalanlarını isə qrenlandiyada yaşayan eksimoslar təşkil edir əhalinin i protestanlığın lüteran qrupuna daxildir x əsrdə vahid danimarka krallığı yaradılır ci ildə kalmar uniyası bağlanır ci ildə lüteranlıq əsas din kimi möhkəmlənir cu ildə danimarka konstitusiyalı monarxiya elan olunur cı ildə ikinci dünya müharibəsinin gedişində faşist almaniyası tərəfindən işğal olunur ci il işğaldan azad edilir danimarkanın ümumi ərazisi  km dır danimarka şimal enliyində və şərq uzunluğunda yerləşir danimarka isveçin cənub qərbində norveçin cənubunda və almaniyanın şimalında yerləşir danimarka həm baltik həm də şimal dənizi ilə kilometrlik sahil xətti vasitəsilə sərhəddir danimarkanın tək quru sərhədi almaniyanın şlezviq holşteyn vilayətindədir bu sərhədin uzunluğu kilometrdir danimarka baltik dənizini şimal dənizi ilə birləşdirən skagerrak və kattegat boğazlarına nəzarət edir ölkənin ərazisində yerləşən ən köhnə torpaqlar mezozoy dövründən qalmışdır o dövrlərdə cənubi skandinaviya masifini əhatə edən geniş bir dəniz var idi bu səbəbdən danimarka skandinaviya ölkələrindən geoloji olaraq fərqli bir ölkədir danimarkanın çayları qısadır onlardan ən uzunu quden çayıdır kilometr buna görə danimarka çaylarında su elektrik stansiyası qurmaq olmaz danimarka relyefinin əksəriyyəti düz ərazidən ibarət olduğuna görə çoxlu sayda göl yaranmışdır kiçik kəmər boğazı yutlandiya yarımadasının fyon adasından ayırır boğazın cənub şərqində lanqeland adası yerləşir danimarkadakı böyük kəmərin şərqində paytaxt kopenhageni ehtiva edən zelandiya adası yerləşir yutlandiya yarımadasının şimalında bir neçə dərin boğazlar mövcuddur bunların ən uzunu limford və mariyager fyord boğazlarıdır danimarkanın şərq sahilində baltik dənizində ölkəyə aid olan ada yerləşir estoniya rəsmi adı estoniya respublikası şimali avropanın baltik regionunda dövlət paytaxtı tallin şəhəridir estoniya cənubda latviya şərqdə isə rusiya ilə həmsərhəddir şimalda fin körfəzi estoniyanı finlandiyadan baltik dənizi isə isveçdən ayırır estoniyanın ərazisi km əhalisi isə milyon nəfərdir mülayim iqlimə malik ölkədir estonlar fin qrupuna daxil olan xalqdır rəsmi dili eston dilidir bu dil fin dilinə çox yaxındır estoniya müstəqilliyini avqust ci ildə bərpa etmişdir estoniya demokratik parlament respublikası olub inzibati cəhətdən maakonda region bölünür estoniya mart cü il tarixindən nato may cü il tarixindən isə avropa ittifaqının üzvüdür keçmiş ssri respublikaları arasında estoniya ən yüksək adambaşına düşən ümumi daxili məhsula malik ölkədir bmt estoniyanı artıq bir neçə il əvvəldən yüksək səviyyəli insan inkişafı indeksinə malik olduğuna görə inkişaf etmiş ölkələr qrupuna daxil edib müasir estoniya ərazisində insanlar eramızdan il əvvəldən məskunblaşmağa başlayıblar estonların əsas dini bütpərəstlik olub lakin ci əsrdən etibarən qərbi avropa dövlətləri şimalda yaşayan xalqları xristianlaşdırmaq məqsədilə onlara qarşı xaç yürüşləri təşkil etməyə başlayıblar bu müharibələr tarixə şimali xaç yürüşləri adı ilə keçib xaç yürüşlərindən əvvəl avropalılar həmin xalqları sülh yolu ilə xristianlaşdırmağa çalışıblar lakin bunun bir nəticə vermədiyini görəndə onlara qarşı müharibəyə başlayıblar xaçlılar ci ildə estoniyaya qarşı ilk yürüşə çıxdılar ci ildə estoniya alman və danimarka qoşunları tərəfindən işğal olundu ci ildən cı illərə kimi estoniya tevton ordeninin tərkibində olmuşdur rusiya və livoniya konfederasiyası arasında baş vermiş livoniya müharibəsi nəticəsində dağıldı bu müharibə estoniya üçün çox böyük fəlakətlərə səbəb oldu bu müharibədən əvvəl estoniyanın əhalisi nəfər idisə ci əsrin ci illərində əhalinin sayı nəfər olmuşdu rəsmi olaraq ci ildə almaniyalı keşiş martin lüterin yazdığı tezisin elan olunması ilə avropada başlanmış reformasiya hərəkatının estoniyanın da daxil olduğu baltikyanı ərazilərə çox böyük təsiri oldu buna uyğun olaraq həmin ölkələrdə din təhsil dil siyasət böyük ölçüdə dəyişikliklərə uğradı kilsə ayinlərində yerli dildən istifadə olunmağa başlandı reformasiyadan əvvəl bunun üçün latın dilindən istifadə olunurdu livoniya müharibəsi nəticəsində estoniya tamamilə isveç imperiyasının tərkibinə daxil oldu ci ildə isveç kralı qustav ii adolf feodallardan kəndlilərə daha böyük hüquqlar verilməsini əmr etdi ci ildə estoniyada ilk dəfə olaraq çap mətbəəsi və dorpat şəhərində ci ildən sonra tartu adlanıb universitet açıldı isveçin hakimiyyəti altında olduğu dövr estoniyada tərəqqi dövrü hesab olunur əhalinin sayı ci ilə qədər sürətlə artdı həmin ildə baş vermiş epidemiya bu artımı dayandırdı ci illərdə estoniyada baş vermiş fəlakətli aclıq illərində əhalinin i təxminən nəfər qırıldı ali qanunverici orqan riyqikoqu birpalatalı parlament ali icraçı orqan hökumət baş nazir andrus ansip estoniya ayrı idarəetmə vahidinə bölünmüşdür bu bölgələr iqtisadi və coğrafi strukturlarına görə bir birindən ayrılmışdır bu bölgələr maakonnad əyalət deyil də ayrı rəhbərlik vahidləri olaraq qiymətləndirilməlidirlər estoniyanın latviya ilə sərhədi km rusiya ilə sərhədinin uzunluğu isə kilometrdir estoniyanın cari ərazisi ci ildə tartu müqaviləsi nəticəsində müstəqil estoniyaya məxsus olan ərazidən km daha azdır həmin ərazilər ikinci dünya müharibəsindən sonra stalin tərəfindən rusiyaya birləşdirilib bu səbəbdən hal hazırda estoniya ilə rusiya arasında sərhəd mübahisələri mövcuddur əhalinin ni estonlar ni ruslar təşkil edir estoniya dünyada e hökumətə görə son illər ən qabaqcıl yerlərdən birini tutmaqdadır bu ölkədə mobil və internet texnologiyaları o dərəcədə inkişaf edib ki nəinki ödəmələr hətta seçki sistemi də elektron versiyadadır bu ölkədə e seçki sistemi uğurla həyata keçirilir mobil telefonla səs vermə mümkündür həmçinin seçki yaşına çatmamış şəxslərin e seçki barəsində məlumatlandırılması və vərdişlərinin artırılması üçün kölgə səsverməsi həyata keçirilir çexiya çex esko və ya rəsmi adı ilə çex respublikası mərkəzi avropada dövlət çexiya dənizə çıxışı olmayan ölkədir şimal və şimal şərqdə polşa qərb və şimal qərbdə almaniya cənubda avstriya şərq və cəbub şərqdə slovakiya ilə həmsərhəddir paytaxtı və ən böyük şəhəri praqa şəhəri ümumi sahəsi kvadrat kilometrdir ölkə tarixi vilayətdən bohemiya və moraviyadan ibarətdir tarixi bölgə olan sileziya torpaqlarının da bir hissəsi çexiyanın ərazisinə düşür çexiya may cü ildən avropa ittifaqının üzvüdür və şengen zonasına daxildir çex respublikasının əhalisinin sayı cu ilin martın nə olan məlumata əsasən nəfərdir paytaxt praqa nəfərvə brno nəfərəhali ilə çexiya respublikasının ən böyük şəhərləridir mərkəzi avropada dövlət çexiya moraviya və qismən sileziya tarixi əyalətlərindən ibarətdir şimalında və şimal şərqində polşa cənub şərqində slovakiya cənubda avstriya cənub qərbində və şimal qərbində almaniya ilə həmsərhəddir sahəsi min km əhalisi mln paytaxtı praqa şəhəridir rəsmi dil çex dili pul vahidi çexiya kronasıdır inzibati cəhətdən dairəyə və paytaxt dairəsinə bölünür çexiya bmt nin nato nun ab nin aş nin atət in byib in iəit nin ütt nin üzvüdür bohemiya bölgəsində yaşayan keltlər ölkənin tarixində məlum olan ilk yerli əhalisidir v əsrdə şərqdən slavyan qəbilələri gələrək elba çayının vadisində yerləşmişlər altı əsr ərzində müntəzəm olaraq slavyan alman və macarların işğallarına məruz qalmışdır xiv əsrdə qurulan alman imperiyası uzun illər ölkəyə hakim olmuş xvii əsrin əvvəllərində avstriya macarıstan imperiyasına məğlub olaraq bu torpaqları itirmişdir avstriya bohemiya və moraviyaya macarıstan isə slovakiyaya hökm etməkdə idi birinci dünya müharibəsi nəticəsində avstriya macarıstan imperiyasının yıxılması ilə ci ilin oktyabrında çexoslovak respublikası adıyla müstəqilliklərini elan etdilər ölkədəki etnik qruplardan almanların qiyamları və almaniyanın təzyiqi ilə bohemya bölgəsi almanlara verildi bir il sonra hitlerin əmri ilə alman ordusu çexoslovakiyanı işğal etdi ikinci dünya müharibəsi nəticəsində ci ildə ölkə bu səfər də rusiya tərəfindən işğal edildi çexoslovakiyanın şərqdəki rütenya əyalətini öz torpaqlarına qatan rusiya təzyiq nəticəsində çək kommunist partiyasını iqtidara keçirərək sosialist bir rejim qurdurdu yeni rəhbərlik öz anlayışı gərəyi azadlıqları məhdudlaşdırdı azadlıq tərəfdarı olan kəsləri həbsxana və ağıl xəstəxanalarına dolduraraq ölkəni rusiyanın peyki vəziyyətinə gətirdi ci ildə varşava müqaviləsi təşkilatı na daxil oldu dan sonra əkinçilik kollektivləşdirildi nəqliyyat ticarət və ağır sənaye dövlətləşdirildi mədəniyyət və dini inanclara təzyiq altına alındı ci ildə stalin tərəfdarlarının yerinə keçən aleksandr dubçek və ludvik svoboda ölkədə liberal bir siyasət izləyərək iqtisadiyyatda xaricə açılma istiqamətində müxtəlif islahatlar etdilər mətbuat və nəşr quruluşlarına azadlıq verildi kommunizmin diktatorluq rejimindən xilas olub insanca yaşamaq üçün səy sərf edən liderlər rusiya idarəçiləri tərəfindən şiddətlə tənqid edildi çexoslovakiyadakı bu liberal islahatlar nəticəsində bir peykini itirmə qorxusu eşidən rusiya ölkəni işğal etdi ölkələrə müstəqillik şüarları öyrədən rusiya özünün etdiyi işğala qarşı gələn xalqı insafsızca tankların palitraları altında əzdi və ölkə idarəçilərini şiddətlə cəzalandırdı yüz minlərlə çexoslovakiyalı rus zülmünə dözə bilməyərək avstriya və almaniyaya qaçdı da bütün şərq bloku ölkələrində olduğu kimi çexoslovakiyada da yumşalma siyasəti başladı çox partiyalı sistemə keçildi və da ilk sərbəst seçki kecirildi kommunistlər qazana bilmədilər milliyyətçi partiyalar iqtidar oldular iyununda çexoslovakiyanı meydana gətirən çex və slovak respublikalarında ayrı ayrı edilən seçkilərdən sonra iki respublikanın bir birindən ayrılması gündəmə gəldi edilən görüşmələr nəticəsində noyabr günü edilən andlaşma ilə dekabr tarixində iki respublika bir birindən ayrıldı çexiyanın əsasını qoyan çex və onun qızı libuşenin nəslinin birbaşa davamçısı çex hökmdarlarından biri xiii əsrin sonlarında hökmdarlıq edən iv karldır onun dövrünü çexiyanın intibah dövrü hesab etmək olar karlın hökmdarlığı ərəfəsində müqəddəs vita məbədi karlov körpüsü saysız hesabsız saraylar qəsrlər tikilib məhz bu ərəfədə çexiyada avropanın ən yaşlı universitetlərindən biri açılır çexiya tarixində təbliğatçı və islahatçı yan qusun əməyi danılmazdır o katolik kilsəsinin ədalətsiz mövqeyini kasıblara qarşı münasibətini açıq aşkar göstərmişdir bu mövqeyinə görə onu tonqalda yandırmışdılar ikinci dünya müharibəsinin başa çatmasından sonra sosialist blokuna qatılan çexoslovakiya ci ildə sovet qoşunlarının praqa baharı adı ilə tarixə düşən sosializmdən uzaqlaşma meyllərinin qarşısını hərbi müdaxilə yolu ilə almasından sonra cı ilə qədər kommunist rejimi ilə idarə olunmuşdur çexiya və slovakiya olmaqla iki federasiya subyektinin birləşməsindən yaranan çexoslovakiya üzvlü federal məclis tərəfindən idarə olunurdu federal məclis bütün ölkədən seçilən deputatlı xalq məclisindən və hər federasiya subyektindən üzv olmaqla deputatlı millət məclisindən ibarət idi dövlət başçısı baş nazir və nazirlər federal məclis tərəfindən öz üzvləri arasından seçilirdi cu ildə şərqi avropanın sosialist bloku ölkələrində baş qaldıran demokratikləşmə və çoxpartiyalı sistemə keçid çexiyada da müşahidə olundu cı ildə ilk çoxpartiyalı seçkilər keçirildi ci ilin iyununda çexoslovakiyanı təşkil edən çexiya və slovakiya respublikalarında ayrı ayrı seçki keçirildi çexiyadakı seçkilərdə qalib gələn vatslav klaus baş nazir oldu bu seçkilərdən sonra aparılan danışıqlardan sonra dekabr ci ildə iki respublika bir birindən ayrıldı çexiya parlament respublikasıdır dövlət başçısı prezidentdir parlament tərəfindən il müddətinə seçilir o konstitusiya məhkəməsi hakimlərini təklif etmək parlamentin deputatlar palatasını buraxmaq qanunlara veto qoymaq səlahiyyətlərinə malikdir prezident həmçinin baş naziri və onun təqdimatı ilə hökumətin digər üzvlərini təyin edir qanunverici hakimiyyəti ikipalatalı parlament təmsil edir əsas qanunverici orqan olan deputatlar palatası proporsional seçki sistemi üzrə il müddətinə seçilən deputatdan senat majoritar seçki dairələrindən il müddətinə seçilən nümayəndədən nümayəndələrin üçdə biri hər iki ildən bir yenidən seçilir ibarətdir deputatlar palatasının qəbul etdiyi qanun layihəsini senatın rədd etmək hüququ var icraedici hakimiyyəti baş nazirin başçılıq etdiyi hökumət həyata keçirir o parlament qarşısında hesabat verir deputatlar palatasında hökumətə etimad məsələsi qoyula bilər çexiyada çoxpartiyalı sistem mövcuddur əsas siyasi partiyalar vətəndaş demokratik partiyası çexiya sosial demokrat partiyası çexiya və moraviyanın kommunist partiyası xristian demokratik ittifaqı çexoslovakiya xalq partiyası dənizdən uzaq mərkəzi avropa ölkəsi olan çexiya digər mərkəzi avropa ölkələrində olduğu kimi qışı sərt keçən quru iqlimə malikdir yayı sərin keçən ölkədə illik orta temperatur ildən ilə fərqlənir qışda ölkədə hava hər zaman sıfır dərəcədən aşağı olur illik orta yağıntı bölgələrə görə  mm arasında dəyişir yüksəkliyi çox olmayan düzənlik bölgələrdə yağıntı miqdarı  mm ətrafında olur yüksək dağlıq ərazilərdə dağların yağış buludlarını tutması və sıxlaşdırıcılıq vəzifəsi görməsi illik yağıntı miqdarının orta hesabla  mm ətrafında olmasını təmin edir yağıntılar qışda ümumiyyətlə qar şəklində olur çexiyanın i meşələrlə əhatələnmişdir xüsusilə bohemya dağları və karpatların yüksək bölgələrində iynəyarpaqlı meşə bölgələri yüksəkliyi çox olmayan yerlərdə qayın palıd və gürgen meşələri üstünlük təşkil edir meşəlik bölgələrdə yaşayan vəhşi heyvanlar çöl donuzu çöl pişiyi və dağ keçisidir yeraltı ehtiyatları məhduddur avropanın ən çox uran çıxaran ölkəsi olan çexiyada kömür stibium maqnezit civə qrafit kaolin və az miqdarda neft də çıxarılır çıxarılan uranın miqdarı bu maddənin strateji əhəmiyyəti baxımından açıqlanmır çexiya sənayeyə arxalanan iqtisadiyyata malikdir sosializm idarəetmə üsulu zamanı torpaqlar dövlətinkiləşdirilərək kollektiv əkinçiliyə keçildi bu səmərəliliyi aşağı saldı və ölkə əvvəlkindən daha çox ərzaq məhsulu idxal etmək məcburiyyətində qaldı ən əhəmiyyətli əkinçilik məhsulları buğda arpa yulaf çovdar qarğıdalı çuğundur kartof və balqabaqdır heyvandarlıq geniş təşəkkül tapmışdır ən çox ev heyvanlarının yetişdirildiyi ölkədə böyük baş heyvanların sayı kiçik baş heyvanların sayından çoxdur meşələrdən əldə edilən məhsullar ehtiyacı ödəməklə yanaşı ixrac da edilir yeraltı ehtiyatları ölkənin ehtiyacını ödəmədiyi üçün bu malları idxal etmək məcburiyyətindədir dəmir kondensatının əhəmiyyətli qisimini idxal etməsinə baxmayaraq dünyada polad istehsalında ilk on ölkə içinə girə bilməkdədir şərq bloku ölkələrin maşın kimyəvi maddə silah tekstil məhsulu ehtiyaclarının böyük bir qismini çex respublikası qarşılamaqdadır çex respublikası əhalisinin ini çexlər təqribən ini slovaklar təşkil edir immiqrantlar ukraynalılar vyetnamlılar ruslar almanlar qaraçılar macarlar ölkə əhalisinin təqr ini təşkil edir çex dilində danışan çexlər qərbi slavyan xalqlarına aiddirlər çex dili çexiya orta moraviya və şərqi moraviya dialektlərinə bölünür dindarların əksəriyyəti xristiandır əhalinin orta sıxlığı km də nəfərdir çexiya yüksək urbanizasiyalı ölkədir şəhər əhalisi təqr dir kənd əhalisinin sayı azalmaqdadır ən iri şəhəri və yeganə meqapolis praqadır mln min nəfər digər iri şəhərləri brno ostrava plzen və olo moutsdur ci illərdə əhalinin təbii azalması baş versə də cı ildən başlayaraq ölüm səviyyəsinin azalması doğum səviyyəsinin və miqrant axınının artması nəticəsində ortaillik artım müsbət olmuşdur fertillik göstəricisi qadına uşaqdır son illər çexiya uşaq ölümünün az olduğu ölkələr sırasına daxildir nəfər diri doğulan uşağa nəfərdən az əmək qabiliyyətli əhalinin yaş xüsusi çəkisi təqr dir yaşadək olanların xüsusi çəkisi yaşlıların isə yaşdan yuxarı xüsusi çəkisi dir çexiyada əhalinin orta yaş həddi ildir qadınlarda kişilərdə gözlənilən orta ömür müddəti kişilərdə qadınlarda ildir iqtisadi cəhətdən fəal olan əhali dir işsizlik səviyyəsi dir çexiyada xəstəxana çarpayılarının sayı əhalinin hər nəfərinə görə dir səhiyyəyə qoyulan xərc üdm in ini təşkil edir ambulatoriya sektoru özəlləşdirilmiş stasionar sektor dövlətə məxsusdur bütün əhali tibbi sığortaya malikdir səhiyyə sistemi üçün yüksək tibbi xidmət səciyyəvidir çexiya çox inkişaf etmiş kurort müalicəsi sisteminə malikdir ölkədə bir neçə balneoloji kurort karlovi vari mariansike lazne frantişkovı lazne və s fəaliyyət göstərir futbol üzrə çexiya yığma komandası cı ildə keçirilən avropa çempionatının gümüş mükafatçısı hokkey üzrə çexiya yığma komandası isə dəfə dünya çempionu olmuşdur olimpiya oyunlarının onnövçülük yarışlarında r zmelik barselona r şebrle afina qızıl t dvorjak bürünc atlanta avarçəkmənin maneələri dəfetmə yarışlarında l pollert barselona ş xilgertova atlanta sidney qızıl ikiyerli kanoedə avarçəkmədə m jiras və t mader sidney y volf və o stenanek afina bürünc medal qazanmışlar m navratilova və i lendl böyük tennisdə uğurlar əldə etmişlər ci illərdə çexiya idmançıları olimpiya oyunlarında qızıl gümüş bürünc medal qazanmışlar çexiyada yaşlı uşaqlar üçün təhsil icbari və pulsuzdur məktəb təhsili sistemi pillədən ibarətdir məktəbəqədər təhsil yaş ibtidai məktəb yaş icbari orta məktəb gimnaziya kollej və un t kollecləri məktəb təhsili yaşdan mərhələdə ibtidai siniflər və orta təhsil siniflər həyata keçirilir çexiyanın ali təhsil sistemi ictimai dövlət polis və hərbi təhsil və özəl universitetlərdən ibarətdir qədim universitetləri karl universiteti praqa palats universiteti cu ildə kollec kimi yaradılmışdır ci ildən universitet çexiya texniki universiteti praqa masarik universiteti brno mendel universiteti brno və s cu ildən universitetlər yerləşdikləri regionun adı ilə adlandırılır qərbi bohemiya universiteti cənubi çexiya universiteti çeske budeevits liberets texniki universiteti və s dövlət ali təhsil müəssisələrində təhsil yaşadək məhdudiyyətsiz və pulsuzdur tələbələrə yaşadək tibbi sığorta ödənilir çexiya elmlər akademiyası praqa çexiya kral elmi cəmiyyəti çexiya ədəbiyyat və incəsənət elmlər akademiyası çexoslovakiya elmlər akademiyasının əsasında yaradılmışdır elmlər akademiyasının nəzdində institut astronomiya riyaziyyat geologiya kimya prosesləri etimologiya iqtisadiyyat arxeologiya etnologiya slavyan və s institutlar var çexiya sənaye ölkəsidir üdm in həcmi təqribən mlrd dollar alıcılıq qabiliyyəti pariteti üzrə adambaşına min dollar real üdm artımı təqribən insan inkişafı indeksi dünyanın ölkəsi arasında ci yer təşkil edir üdm in strukturu xidmət sferası sənaye k t aparıcı sahələr yanacaq energetika maşınqayırma energetika və digər sənaye avadanlıqları elektrotexnika məmulatları avtomobil istehsalı kimya plastik kütlə sintetik kauçuk gübrə yüngül toxuculuq trikotaj ayaqqabı dəri və yeyinti şəkər pivə ət qənnadı sənayesidir qonur və daş kömür ostrava karvin şimali çexiya və sokolov kömür hövzələri dəmir və uran filizi hasil edilir ildə mlrd kvt saat elektrik enerjisi istehsal olunur əsas sənaye mərkəzləri praqa plzen ostrava və brnodur ölkə ərazisinin i k t nda istifadə olunur otlaq və çəmənliklər meşələr təşkil edir ətlik südlük heyvandarlıq donuzçuluq və quşçuluq inkişaf etmişdir şəkər çuğunduru taxıl arpa kartof mayaotu tərəvəz müxtəlif meyvələr becərilir d y larının uzunluğu min km avtomobil yollarının uzunluğu o cümlədən km i bərk örtüklüdür avtoparklar minik avtomobilləri mln yük maşınları və avtobuslar mln təşkil edir aeroport var maşın və avadanlıqlar kimyəvi preparatlar yüngül və şüşə keramika sənayesi məmulatları yeyinti məhsulları ixrac edilir əsas xarici ticarət tərəfdaşları almaniya slovakiya avstriya rusiya polşa və çindir çexiyada paleolit dövrünə aid heykəltəraşlıq neolit dövrünə aid keramika nümunələri protoslavyan halştat mədəniyyəti və laten mədəniyyəti abidələri mühafizə olunmuşdur katolikliyin qəbulundan sonra bizans karolinq nümunələrinə yaxın daş kilsələr inşa edilmişdir cü əsrlərdə roman üslubu təşəkkül tapmışdır praqa qradındakı müq vit ci əsr və müq yirji ci əsr bazilikaları divarların qalınlığı konstruksiyaların möhtəşəmliyi qüllələrin hündürlüyü kimi xüsusiyyətlər roman üslubuna xasdır ci əsrdə roman üslubu çiçəklənmə dövrünü keçirmişdir bu mərhələdə müq irji məbədinin yenidən tikilməsi treşbiçdə bazilikanın rovnda müq yakub kilsəsinin inşası başa çatdı cü əsrin ortaları ci əsrin ci yarısında qotika üslubu inkişaf etmişdi bu dövrdə inşa edilmiş memarlıq nümunələrinin içərisində xüsusilə karlşteyn qəsri məşhurdur xaçşəkilli qüllələrin şəbəkəli ala qapıların həmçinin karkas konstruksiyaların inşasında qotik üslubdan istifadə olunmuşdu çexiyada habsburqlar sülaləsinin hökmranlığı bərqərər olduqdan sonra memarlıqda renessans üslubu geniş yayılmışdı praqada belveder şvartsenberq sarayları və s ci əsrin ci yarısından memarlıqda yeni üslub təmtəraqlılığa əzəmətliyə meyilli barokko üslubu yarandı bu dövr çexiya memarlığı çoxsayda bəzək və dekorativ elementləri ilə fərqlənirdi praqadakı qalib olan müq məryəm kostyolu praqa şəhərinin memarlığında üslub qotika və barokko üstünlük təşkil etmişdir məhz bu üslublar ilə çexiyada çoxsaylı məşhur memarlıq abidələri yaranmışdır ci əsrin sonu cu əsrin əvvəllərində bu dövr çexiya intibahı da adlanır milli azadlıq hərəkatının inkişafı ilə əlaqədar incəsənət də milli özünütəsdiq mübarizəsinə qoşuldu cu əsrin ortalarından memarlıqda milli romantika istiqaməti meydana gəldi cu əsrin sonu ci əsrin əvvəllərində modern üslubu rasionalizm təmayülləri ilə əvəz edildi cu illər memarlığında milli funksionlizm məktəbi təşəkkül tapmışdı y qoçar k qonzik y qavliçek vitkov dağında azadlıq milli abidəsinin inşası cu ildən memar y zazvorka çexiya faşist əsarətindən azad edildikdən sonra incəsənətin inkişafı üçün yeni perspektivlər açıldı praqa qotvaldov olomouts və s şəhərlərdə yeni yaşayış rayonları salındı ci illərdən binaların plastik ifadəliliyi və fərdi simasının öyrənilməsi sahəsində axtarışlar aparılmışdır cü əsrlər təsviri sənətinə almaniya və bizans incəsənətinin təsiri olmuşdur ciddi obrazlardan strakonitsidən olan madonna cü əsrin ortaları lirizmə zərifliyə meyil mixel madonnası cü əsrin ci yarısı rəngkarlıqda özünü göstərirdi barokko dövrü əsrlər çexiya təsviri sənətinə realist və demokratik təmayüllər xas idi praqada vətənpərvər incəsənət dostları cəmiyyəti və rəssamlıq akademiyasının təşkili təsviri sənətin inkişafına mühüm təsir göstərdi natürmort portret həmçinin dini mövzularda olan əsərlərlə təmsil olunan çexiya təsviri sənəti milli tarixi klassisizm romantizm və vətənpərvərlik ideyaları ilə ifadə olunurdu l kol a maxek k postl a manes və b ci əsrin ortalarında rokoko və klassisizm əlamətləri meydana gəldi cu əsrin sonlarında rəssam m aleşin başçılıq etdiyi rəssamlar qrupu incəsənətin inkişafında əhəmiyyətli rol oynadı y v mıslbek dövrün görkəmli heykəltəraşı idi cu illərin təsviri sənətində realist və demokratik meyillər möhkəmləndi cu illər təsviri sənətində realist demokratik meyillər möhkəmləndi çexiya faşist əsarətindən azad edildikdən sonra incəsənətin inkişafı üçün yeni perspektivlər açıldı praqa qotvaldov olomouts və s şəhərlərdə yeni yaşayış rayonları salındı bu illərdə v makovski k liditski k pokornı y vaqner və b heykəltəraşlar qələbə praqa üsyanı qəhrəmanları sovet döyüşçüləri çexiya mədəniyyəti xadimləri şərəfinə abidələr yaratmışlar ci illərdən binaların plastik ifadəliliyi və fərdi simasının öyrənilməsi sahəsində axtarışlar aparılmışdır bu illərin heykəltəraş rəssam və qrafiklərinin yaradıcılığında tarixi inqilibi motivlər üstünlük təşkil edirdi y maleyovsk m aksman a zabransk y yuroj və b çexiyada monumental dekorativ tətbiqi sənət bədii şüşə parça teatr dekorasiya sənəti yüksək səviyyədə inkişaf edir təqribən cü ildə çexiyada postmodern yaradıcılıq konsepsiyası yayılmağa başladı f skala y david m qabriel y rona və b rəssamlardan k nepraşa e kmentova y andle y naçeradski ci əsrin cı illərində fiqurlu plastika sahəsində işləmişlər m knijak heppe ninq bədii yaradıcılıq üslubunun nümayəndəsidir hazırda praqadakı milli qalereyanın direktorudur t piştek hiperrealizmin nümayəndəsidir p nikl ci ildə yaponiyanın aixi ş ndə ekspo sərgisində çexiya sərgi kompozisiyasını təşkil etmişdir çexiya inkişaf etmiş avtomobil və dəmir yolu şəbəkəsinə malikdir dəmiryollarının dörddə birində elektrikli qatarlar çalışmaqdadır praqa və ölkənin digər böyük şəhərləri hava nəqliyyatı ilə bir birinə bağlıdır çexiyada pivə çəkmə sənəti geniş yayılıb çexlərdə pivə nəsilləri birləşdirən dəyər kimi qiymətləndirilir pivənin məşhur budvar növü bir çox vitaminlərlə zəngindir bu pivənin suyu metr dərinliyi olan artezian quyusundan çıxardılır çex pivəsinin dadından həzz almaq istəyirsiniszə xüsusi barlara gedin xanımlar üçün ən sevimli və dəyərli hədiyyə kimi tanınan çex suvenirləri dünyada məşhurdur mozer firmasının suvenir büllur qabları adından söz etdirməyi bacarır çexiyada məşhur olan daha bir aksessuar duzlara hopdurulan güldür belə gül uzunmüddətli qalır bosniya və herseqovina balkan yarımadasına yerləşən konfederativ dövlət ölkə bir bütünü meydana gətirən üç etnik qrupa ev sahibliyi etməkdədir boşnaklar serblər və xorvatlar ingiliscədə və daha bir çox dildə etnik şəxsiyyət göz qarşısında tutulmadan bütün bosniya hersoqovina xalqına bosniyalı deyilir ancaq türkcədə tarixdən gələn yaxınlıqdan ötəri bosniyalı deyildiyi anda boşnaklar yəni bosniyalı müsəlmanlar termini nəzərdə tutular ayrıca ölkədə bosniyalı və ya hersoqovinalı olmaq da ayrı etnik şəxsiyyəti vurğulamaq üçün istifadə edilər bosniyalıyam demək müsəlmanam deməkdir hersoqovinalı demək xorvatam deməkdir ölkə rəhbərlik baxımından iki eyni dövlətçiliyə bölünmüş vəziyyətdədir bunlar bosniya hersoqovina federasiyası və serb respublikasıdır ölkəni şimal qərb və cənubdan xorvatiya şərqdən serbiya yenə cənubdan monteneqro çevirməkdə adriatik dənizinə isə nəm şəhərinin tapıldığı yerdə yalnız km lik limanı olmayan bir sahili vardır ölkənin coğrafiyası mərkəz və cənubda dağlıq şimal qərbdə təpəlik şimal şərqdə düzlük bir xarakter sərgiləyir dövlətin paytaxtı və ən böyük şəhəri saraybosna bir çox yüksək dağla ətraflanmışdır bu coğrafi xüsusiyyətindən ötəri şəhər qış turizminə əlverişlidir və qış olimpiadalarına ev sahibliyi etmişdir ölkənin əksəriyyətini örtən bosniya bölgəsində ılıman yer iqlim görülər bu bölgədə yayları isti qışları qar yağmurlu və soyuqdur ölkənin cənub sahillərindəki daha kiçik hersoqovina bölgəsində isə tipik aralıq dənizi iqlimi görülər bosniya hersoqovina təbii qaynaqlar baxımından da zəngin bir ölkədir bosna çayının və macar dilində herseq boyevoda deməkdir sözündən yaranmışdır aralıq dənizi sahilindəki digər şəhərlər kimi bosniyada tarix səhnəsindəki yerini roma imperatorluğu içərisində götürmüşdür roma imperatorluğunun çöküşündən sonra bosniyanın rəhbərliyi cü illərdə müstəqilliyini əldə edənə qədər müxtəlif rollara əl dəyişdirmişdir müstəqilliyini ildən çox bir müddət qoruyan bosniya krallığı bu müddət boyunca macarlar və serblərə qarşı torpaqlarını müdafiə etmək məcburiyyətində qalmışdır bosniyadakı döyüş ci ilin yazında başladı bosniyanın şimalını hədəf alan hücumların məqsədi bu bölgələrdən boşnak və xorvatları uzaqlaşdıraraq serb dövlətini qurmaq idi serblərin bu hücumları bölgədəki digər etnik qruplar üçün tam bir fəlakətə çevrildi döyüşün ilk aylarında şərqdəki xeyli çox boşnak şəhəri serblərin hücumları nəticəs n i asanca düşdü ancaq şəhəri çevirən təpələrində köməyiylə srebrenizka hücumlara qarşı özünü müvəffəqiyyətlə müdafiə etdi bosna hersoqovinada yerli iqlim hakimdir hava istilikləri ən isti aylar olan iyul və avqustda dərəcəyə qədər çıxarkən ən soyuq günlər isə dekabr və yanvar aylarında yaşanmaqda və istilik dərəcəyə qədər düşməkdədir ümumiyyətlə mövsüm bol yağış alan sahə ölkədə ən yağışlı ay iyun mm ən quraq ay isə dekabrdır mm ölkənin cənub qərb seqmentində və neretva vadisində aralıq dənizi iqlimi görülər bu bölgələrdə meyvə tərəvəz bağçaları üzüm bağları vardır heyvandarlıq isə ölkənin bütünündə edilməkdədir başlıca çayları una sənə drina sova bosniya və mostar körpüsünün altından axan neretvadır başlıca təbii qaynaqları kömür dəmir boksit manqan meşələr mis xrom sink güllə duz barit asbest kaolin və gipsdir ölkədəki əlavəs n ilə bilər torpaqların nisbəti otlaq və meraların nisbəti meşə və ağaclıq sahələrin nisbəti digər torpaqların nisbəti də dir sulana bilən ərazi km dir dövlət ayrı fəaliyyət göstərən bosniya və herseqovina federasiyası serb respublikası və brçko dairəsindən ibarətdir bosniya və herseqovina federasiyası kantondan ibarətdir serb respublikası bölgə və bələdiyyədən ibarətdir ali qanunverici orqan milli palata xalq palatası siyasi partiyalar brçko dairəsi eyni zamanda həm bosniya və herseqovina federasiyasının həm də serb respublikasının tərkib hissəsidir boşnak dili serb dili xorvat dili müsəlmanlar pravoslavlar katoliklər və protestantlar albaniya ya da arnaudluq rəsmi adı albaniya respublikası hiss kəpənəklər balkan yarımadasının cənub qərbində adriatik dənizinin sahillərində yerləşən ölkə qonşuları şimalda monteneqro şimal şərqində kosova şərqində serbiya və makedoniya respublikası və cənub şərqdə yunanıstandır ölkənin qərbdə adriatik dənizinə cənub qərbdə ion dənizinə çıxışı vardır sahəsi min kv metrdir sahəsinə görə dünya ölkələri arasında cü yerdə durur albaniya nato nun qaradəniz iqtisadi əməkdaşlıq və islam konfransı təşkilatına üzvdür albanlar öz ölkələrini şipri yəni qartallar diyarı yerli sakinləri isə şiptar adlandırırlar albaniya özü isə illiriya sözü olub olba kənd deməkdir bir neçə dəfə bizans imperatorluğu və bolqarlar arasında əl dəyişdirən ölkə ci ildə i carlo tərəfindən işğal edildi osmanlılar ci ildə albaniyası venedikliler deyil qəti olaraq götürdülər iskəndər bəy deyilən yorgi kostriota ci illərdə osmanlı hakimiyyətinə qarşı baş verən üsyanı idarə etmişdir albaniyada islamlaşma müddəti xvi əsrin ortalarına qədər sürmüşdür albanlar noyabr ci ildə avlonya vlora da müstəqilliklərini elan etmişlər ismayıl kamal vlora ilk hökumətin başçısı olmuşdur serblərin şimal albaniya torpaqlarında irəliləməsi avstriya macarıstan imperatorluğunu yunanıstanın vlora daxil cənub albaniyası işğal etmək istəməsi də italiyanı narahat etmişdir qarşıdurmanın avropanın bütününü içinə götürəcək bir döyüşə çevrilməsini önləmək istəyən ingilislərin çağırışıyla londonda balkan ölkələrinin də qatıldığı bir yığıncaq təşkil edilmişdir nəticədə dekabr ci ildə albaniyanın müstəqilliyi tanınmışdır ancaq albanların əksəriyyəti meydana gətirdiyi kosova serbiyaya buraxılmışdır yunanıstan sərhədi isə cü ildə beynəlxalq bir komissiya tərəfindən təyin olunmuşdur iyun cü ildə çıxan qiyam ilə ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qalan baş nazir zogo ay sonra yuqoslaviyanın dəstəyi ilə geri dönərək bir diktə rejimi qurmuş əvvəl respublika başçısı sonra isə kral olmuşdur əkinçiliyin kollektivizasyonu ci ildə az qala tamamlanmışdır ci illəri isə ideoloji inqilab ilə keçmişdir sırasıyla yuqoslaviya sovetlər birliyi və çinlə bağlarını qoparan albaniya xarici dünyadan hamısıyla təcrid bir ölkə halına gəlmiş ənvər hoca ölümündən sonra yerinə ramız əliyə keçmişdir çox partiyalı nizama keçmə hazırlıqları cı ildə sürətlənmiş və aprel ci ildə edilən ilk seçkiləri qazanan əmək partiyası hökuməti iyunda partlayan ümumi tətil sonunda istefa vermək məcburiyyətində qalmışdır əmək partiyası daha sonra adını sosialist partiyaya çevirmişdir bir koalisiya hökuməti quruldusa da uzun ömürlü olmamış mart ci ildə edilən ümumi seçkiləri sali berişa rəhbərliyindəki demokratik partiya qazanmışdır aprel ci ildə ramız əliyə istefa vermiş və yerinə aprel də dövlət başçısı seçilən berişa gəlmişdir bu vəzifəsi iyul ci ildə seçkisində alfred moisiu götürmüşdür albaniya kvadrat kilometr sahəyə sahib bir ölkədir qonşuları şimalda kilometr ilə serbiya və monteneqro şimal və şərqdə kilometr ilə makedoniya respublikası cənub və cənub şərqdə kilometr ilə yunanıstan dır adriatik dənizi və ion dənizi nə sahili olan ölkənin kilometr sahili vardır italiya dan kilometrlik otranto boğazı ilə ayrılar onun ümumi ərazisinin dən çoxunu dağlıq hissə təşkil edir m dən çox yüksəkliklərə malik çoxlu sayda zirvəsi var ən hündür nöqtəsi korab dağıdır m ölkənin sahilətrafı ərazisi aralıq dənizi iqlimi şərqə tərəf getdikcə kontinental iqlimlə əvəz olunur orta temperatur yanvar ayında c iyul ayında isə c təşkil edir albaniyanın ən böyük çayı olan drin ölkənin şimal əraziləri ilə axır bundan başqa albaniyanın mati şkumbini vyosa və semani kimi çayları da var balkan yarımadasının üç ən böyük gölü hissəvi olaraq albaniyada yerləşir üçdə bir hissəsi albaniyanın ərazisinə düşən və ölkənin ərazisinə düşən hissəsinin sahil xətti boyu uzunluğu km olan skadar gölü şimalda monteneqro ilə sərhəddə yerləşir albaniya ilə makedoniyanın arasında bölünmüş oxrid gölü m dərinliyə malikdir zəngin flora və faunası olduğu üçün göl yunesko tərəfindən qorunur prespa gölü ölkənin cənubunda yerləşir və üç ölkəyə albaniya makedoniya respublikası və yunanıstana məxsusdur ölkənin florasında dən çox bitki növü var sahil ətrafı ərazilər cəngəllik və kolluqlarla örtülmüşdür albaniyanın üçdə bir hissəsi əsasən dağlıq əraziləri meşəliklərlə zəngindir meşələrində qonur ayılar canavarlar çaqqallar vaşaq və meşə pişikləri çöl donuzları cüyür və marallar var sahilətrafı rayonlarda çoxlu miqdarda su quşları var albaniyanı dörd əsas bölgəyə bölmək olar şimali silsilə mərkəzi silsilə cənubi silsilə və qərbi ovalıqlar topoqrafik xüsusiyyətlər malik zonalları dinar alpları seranian korab pindus və skanderbeg dağlarıdır ən yüksək zirvəsi makedoniya respublikası ilə sərhəddə yerləşən dəniz səviyyəsindən metr yüksəklikdə olan korab dağıdır bu zirvə avropada bir neçə ölkənin ən yüksək zirvəsi olan iki zirvədən biridir avropadakı ən məşhur dağ zirvələri siyahısında ci sıradadır bərat blyora girokastra dibra durres korça kukes leja tirana fiyeri şkoder elbasan üdm həcmi ci ildə milyard avro təşkil edib bu isə əhalinin hər nəfərinə min avro deməkdir albaniya sənayecə inkişaf etməmiş aqrar ölkədir iqtisadiyyatdakı üstünlüklər neft yataqlarının və təbii qazın olması xarici dövlətlərə pul köçürmələri iqtisadiyyatın özəlləşmədən sonra inkişaf etməsi iqtisadiyyatda zəif tərəflər infastrukturun daxili inkişafına görə xarici investorların ölkəyə cəlb edilə bilməməsi albaniya avropanın ən kasıb ölkələrindən biridir ölkənin yolları çox acınacaqlı vəziyyətdədir əksər yaşayış evlərinin əsaslı təmirə ehtiyacı var əsas xarici iqtisadi partnyorları italiya yunanıstan almaniya türkiyə makedoniya respublikasıdır xarici ticarətin i avropa birliyi ölkələrinin payına düşür dövlət dili olan alban dili hind avropa dil ailəsində xüsusi bir qrup təşkil edir alban dilində latın yeni və qədim yunan roman cənubi slavyan və türk dillərindən çoxlu sayda keçmə sözlər vardır alban dilinin dialekti mövcuddur bunlar qeq və tosk dialektləridirlər müasir ədəbi alban dili xix əsrin sonunda hər iki dialektin əsasında formalaşmışdır amma tosk dialekti daha geniş formada yayılmış və ci ildən etibarən rəsmi dil elan edilmişdir tiranadakı tirana dövlət universiteti ci ildən fəaliyyətə başlamışdır burada həmçinin kənd təsərrüfatı ikiillik pedaqoji institutları politexnik kənd təsərrüfatı texnikumları tibbi və pedaqoji məktəblər ali dram və tətbiqi incəsənət məktəbi yerləşir albaniya silahlı qüvvələri ci ildə albaniyanın müstəqillik əldə etməsindən sonra yaradılmışdır ci ildə min nəfər olan aktiv hərbi qüvvələrin sayı cu ildə nəfərə endirilmiş məcburi hərbi xidmət isə cu ildə ləğv olunmuşdur belçika köhnə mənbələrdə belcik beljik köhnə azərbaycanca şimal qərbi avropada dövlət avropa ittifaqı və nato nun üzvüdür federativ dövlət quruluşuna sahibdir və üç hissəyə niderland dilinin rəsmi dil olduğu flandriya vlaanderen fransız dilinin rəsmi dil kimi qəbul edildiyi valloniya allonie və brüssel paytaxt bölgələrinə rgion də bruxelles capitale brussels hoofdstedelijk geest bölünür şimalda niderland şərqdə almaniya cənub şərqdə lüksemburq və cənub qərbdə fransa ilə həmsərhəddir şimal qərbdə şimal dənizinə çıxışı var sahəsi km əhalisi milyon nəfərdir ölkə kelt tayfalarından olan bölgələrin etnoniminə görə adlandırılmışdır belçikaya ilk yerləşənlər belgelər olub əsrə qədər roma imperiyası idarəsi altında idilər beşinci əsrdə isə franklar ın zəbtinə məruz qaldılar daha sonra ölkə charles şarlken in qərb imperatorluğuna daxil oldu ci ildən sonra şarlkenin qardaş oğlu maximilianın əlinə keçdi bundan sonra il qədər belçika xaricilər tərəfindən idarə edildi cu ildə avstriya imperatorluğunun əlinə keçdi və avstriya hollandiyası deyə xatırlandı fransa cü ildə belçikanı işğal etdi də napoleon məğlub olunca belçika hollandiyalıların idarəsinə girdi cu ildə belçikalılar birləşərək fransa və ingiltərənin zəmanəti altında müstəqil bir dövlət qurdular iyun tarixində bir krallıq halına gələn belçika afrikada müstəmləkəçilik arzularınıda realaşdıra bilmişdir müstəmləkələrindən ən son konqo iyun da müstəqilliyini qazandı belçika birinci və ikinci dünya müharibələrinə qatılmış və hər iki döyüşdə də almaniya tərəfindən işğal edilmiş almaniyanın məğlub olması üzərinə işğaldan xilas olmuşdur bmt və nato üzvüdür belçika coğrafi baxımdan üç bölgəyə ayrılır qərbdə aşağı belçika orta vadi və cənub şərqdə arden platosudur aşağı belçika düz bir ərazi olub hollandiya və şimal dənizi tərəfindən təxminən km əhatələnmişdir aşağı belçikadakı qərbi flandriya əyalətinin km lik sahil bölgəsi polder adlı quru əraziləri ilə əhatələnmişdir ki bu da sahil ərazilərin okean səviyyəsinin yüksəlməsinə qarşı qorunmasına yardımçı olur şimaldakı kampenland və şərq hissələri qumlu və əkinçiliyə əlverişli olmayan torpaqlara malikdir ancaq əhəmiyyətli kömür yataqları burada yerləşir antrasit kömürü belçikanın başlıca gəlir qaynağıdır kaolin dəmir və əhəng daşı da çıxarılır əhalinin böyük bir qismi orta belçikada yaşayır və bura yumşaq dalğalı vadilərlə bölünmüşdür bu bölgə son dərəcə münbit bir ərazi olub son zamanlara qədər belçikanın başlıca kömür qaynağı idi şelda çayı belçikanın şimal qərbində yerləşir ölkənin mərkəzi təbii geniş kanallara sahib deyil arden yaylası mərkəz vadiyə sambre və maas çayları ilə bağlanır ən yüksək yeri botranj olub hündürlüyü metrdir belçikanın orta yüksəkliyi metrdir ölkənin i meşələrlə örtülmüşdür və taxta şalbanı çox məşhurdur axar suları belçika sərhədində iki axar su qolu vardır şelda çayının iki yüz kilometrlik hissəsi belçika sərhədindən axır çayın almaniya sərhədinə yaxın hissəsində liman şəhəri antverpen yerləşir digəri isə maas çayıdır kilometrlik hissəsi belçika torpaqlarından keçir belçika əhalisinin i şəhərlərdə yaşayır ölkədəki ən böyük şəhərlər belçikada yaşayan insanlar etnik baxımdan iki qrupa ayrılır ölkənin şimalında yaşayan flamandlar cənubunda yaşayan vallonlardır əhalinin böyük bir əksəriyyəti brüsseldə yaşıyır flamandlar german vallonlar isə roman mənşəlidirlər avropada əhalinin ən az artdığı ölkələrdən biridir əhali sıxlığı ən yüksək olan avropa ölkələrindəndir kvadrat kilometrə nəfər düşür belçikalılar sadə həyatı sevirlər xalq ümumiyyətlə festival velosiped yarışı idman və kino kimi əyləncələrə düşkündür avropada həyat standartı ən yüksək ölkələrdəndir ailədə dini bağlar çox qüvvətlidir əhalisinin böyük əksəriyyəti katolikdir bir qismi isə protestant kilsəsinə ibadət edir vətəndaşlarının əksəriyyəti şəhərlərdə yaşayır əhalinin ni katoliklər ni dinsiz ni müsəlmanlar təşkil edir belçikada təhsil çox inkişaf etmişdir gənclərin təhsilində kilsənin böyük bir yeri vardır yaşına qədər təhsil məcburudur kilsənin və yəhudilərin idarəsində olan məktəblər məşhurdur məktəblərdə ümumiyyətlə flamandca və fransızca birlikdə öyrədilər müxtəlif sahələrdə və bir çox şəhərdə universitetlər qurulmuşdur belçika krallığında ali təhsil belçikada ali təhsilin boloniya prosesinin prinsiplərinə uyğunlaşdırılması məqsədilə aparılan islahatlar bu sahədə ciddi dəyişikliklərə səbəb olub ölkənin cü ildə qəbul olunmuş ali təhsil aktına əsasən ali təhsilin dərəcələri müəyyənləşdirilib ci tədris ilindən etibarən ali təhsildə bakalavriat magistratura və doktorantura pillələri tətbiq edilməyə başlayıb bakalavr dərəcəsinə yiyələnmək üçün avropa kredit transferi akt əldə etmək tələb olunur magistr dərəcəsi üçün isə ən azından akt qazanmaq lazımdır bu tələbləri ödəyən məzunların diplomları avropa ali təhsil məkanının ölkəsində tanınır ali təhsilin kifayət qədər inkişaf etdiyi belçikanın ən böyük ali məktəbi levren universiteti hesab olunur bu universitet fakültədən ibarətdir təhsil müəssisəsində humanitar fənlər təbiət elmləri texnologiya bio elm və tibb ixtisasları üzrə mütəxəssislər hazırlanır tədris proqramlarının holland və ingilis dillərində aparıldığı universitetdə dən çox tələbə təhsil alır onların nəfəri dünyanın müxtəlif ölkəsindən olan əcnəbi tələbələrdir zəngin maddi texniki bazası olan ali məktəbin dünya şöhrətli kitabxanasında dörd milyondan çox kitab və ə yaxın dövri nəşr var belçikada universitetlərlə yanaşı universitet kolleci də fəaliyyət göstərir universitet və universitet kollecində eyni ixtisaslar üzrə tədris proqramları fərqlidir yalnız universitetlərdə doktorluq dərəcəsi verilir universitet kollecində isə müəyyən peşə istiqaməti üzrə bakalavr proqramı təklif edilir universitetlər və universitet kollecləri bir biri ilə yaxından əməkdaşlıq edirlər bu əməkdaşlıq elmi tədqiqat sahəsində daha çox özünü büruzə verir ölkənin ali təhsil müəssisələrinin fəaliyyəti əsasən hökumət tərəfindən tənzimlənir və onların inkişafı üçün lazım olan tədbirlər həyata keçirilir odur ki ali təhsil müəssisələri daha çox təşkilati müstəqilliyə malikdirlər bu müstəqillik maliyyə məsələlərində də özünü göstərir belçika idmanın müxtəlif budaqlarında özünü göstərən bir ölkədir atletizm futbol velosiped basketbol ən müvəffəqiyyətli idmanlarıdır bu vaxt güləş ən çox maraq görən idmanlar arasındadır avropanın güclü dövlətləri tərəfindən cu ildə tampon bölgə olaraq qurulan ingiltərədə yaşayan bir alman şahzadənin krallığına verilən və konqo müstəmləkəsiylə zənginləşərək ehtiyaclarının böyük qisimini aradan qaldıran belçika hollandiya tərəfindən danışan flamanlar və fransızca danışan valonlardan meydana gəlir əhalinin ni flamanlar ni vallonlar ni fransızlar və almanlar təşkil edir ölkədə almanca danışan kiçik bir xalq qrupu da var i fransızca danışan brüsselin cüt dilli bölgə hesab olunur flamandlar flamandca vallonlar fransızca danışır bəzi bölgələrdə almanca da danışılır belçikalılar ci illərin başında model olmaq iddiasıyla yönəldikləri federal sistemlə yerli parlament və rəhbərliklərin səlahiyyətlərini genişlətdilər valonya flandr və brüssel bölgələrində fərqli hökumətlər qurularkən ayrılıqçılıq seperatisme ölkə konstitusiyasının təməl qanunları arasında iştirak etdi bu vəziyyət valonlar flamanlar və brüssellilər arasındakı qopuqluğu artırarkən mənfəət qarşıdurmalarını da sürətləndirdi siyasi partiyaları da flaman və valon olaraq bölünən ölkədə ayrı ayrı qurulmuş olan liberal mühafizəkar və ya sosialist flaman partiyalar ilə valon partiyaların ideoloji meylləri eyni göründüyü halda tamamilə fərqli görüşlər içində qarşıdurmaları da sürət qazandı siyasətçilər təşkilatlar və vətəndaşlar arasında dialoq gedərək qopdu cəmiyyətlər arası mənfəət döyüşləri artdı belçikalı sözü gedərək yerini flaman valon və brüsselliyə buraxdı siyasətçilər regional problemləri aşmaq və öz seçicilərinin tələblərini cavablamaq üçün dövlət büdcəsini kiçildib regional büdcələrə ağırlıq verdilər federal təşkilatlar dövlətin ortaq malları dəyərləri mənfəətləri üçün qərar ala bilməz vəziyyətə gəldilər dəmiryollarını vergi sistemini və sosial sığortaları da regionallaşdırmaq hədəfi ön plana çıxdı belçika mətbuatı və siyasi alimləri valon və flamand siyasətçilərin uzlaşmazlığından qaynaqlanan aydır davam edən böhranın süni olduğunu bu böhranın ictimaiyyəti ölkənin bölünməsi gərəyinə razısalma məqsədiylə yaradıldığını müdafiə edir hökumət qurmaqla vəzifələndirilən flamand seqmentinin güclü adlarından xristian demokrat partiya cdv üzvü yves leterme valon partiyalarıyla koalisiya axtarışlarında müvəffəqiyyətli ola bilmədi müzakirələri tez tez təxirə salan və şəxsən dövrəyə girən belçika kralı ii albertin təmasları da konkret nəticələndirər gətirmədi mütəxəssislər müstəqillik elanına hazır olan flamandların belçikanın sonunu gətirmənin məsuliyyətini tək başına boynuna götürmək istəmədiklərini valonları da bu məsuliyyəti paylaşmağa itələdiklərini ifadə edir belçikanın xəritədən silinməsi ehtimalının gedərək artması gələcəyi məchul bir hal alan kral ailəsini də narahat edir siyasi partiyaların ictimai və iqtisadi işləri icra edəcək keçici bir koalisiya hökuməti qurması ölkənin bölünməsi və paylaşılması müzakirələrinin ayrı bir platformada davam etdirilməsi təklifi ön plana çıxır belçikanın köhnə baş nazirlərindən bu günki dövlət naziri mark eyskens siyasi böhran üzündən ölkə iqtisadiyyatının ağır zərbə yediyini illik inflyasiyanın yüzdə dən yüzdə ə atıla biləcəyini söylədi belçika şəbəkə kimi hörülmüş bir quru və dəmiryoluna malikdir avropa qitəsinin ilk dəmiryolu belçikada döşənilmişdir dəmiryollarının hamısı elektriklidir və bütün qonşularıyla əlaqəlidir brüsseldə tutumu böyük bir hava limanı qurulmuşdur dünya ölkələriylə əlaqə brüsseldən təmin edilər belçika çölə kimyəvi maddələr maşın növləri qida maddəsi meyvə çiçək satar çöldən neft xammal və kimya sənayesində istifadə edilən xammallar satın alar ixracatının ını sənaye məhsulları təşkil edir avstriya rəsmi adı avstriya respublikası mərkəzi avropada bir dövlət dövlətin adı qədim alman dilindən tərcümədə ostarrichi şərqi ölkə deməkdir şimaldan çexiya km sərhəd uzunluğu şərqdən slovakiya km və macarıstan km cənubdan sloveniya km və italiya km qərbdən isveçrə km lixtenşteyn km və almaniya km ilə həmsərhəddir paytaxtı vyana şəhəridir ölkə federal torpaqdan və ya vilayətdən aşağı avstriya burqenland forarlberq karintiya ştiriya tirol yuxarı avstriya vyana və zaltsburq ibarətdir dövlət bayrağındakı qırmızı rəng avstriya respublikasının azadlığı və müstəqilliyi üçün tökülən qan ağ rəng isə qərbdən şərqə axan dunay çayının rəngidir avstriya bayrağı dünyanın ən qədim dövlət simvollarından biridir rəsmi siyahıyaalmalara əsasən avstriya əhalisi avstriya konstitusiyasına görə alman dili avstriya respublikasının dövlət dilidir ci il siyahıyaalınmasına əsasən alman dili avstriya respublikası vətəndaşlarının inin ana dilidir söz tərkibi və tələffüzünə eləcə də qrammatik quruluşuna görə avstriya almancası almaniyada bavariya vilayətində və isveçrədə istifadə edilən almanca ilə oxşardır ci ildə avstriya federal təhsil nazirliyinin təşəbbüsü ilə buraxılan avstriya lüğətində avstriya almancasının əsas söz ehtiyatı öz əksini tapıb milli azlıqlar ölkədə yaşayan etnik qruplardan sı burqenland xorvatları slovenlər çexlər slovaklar macarlar və qaraçılar avtoxton etnik qruplar olaraq rəsmən tanınmış milli azlıqlardır burqenland vilayətində alman dili ilə yanaşı xorvat və macar dilləri karintiya vilayətində isə alman dili ilə yanaşı sloven dili də rəsmi statusa malikdir belə ki xorvat və macar dillərinin burqenland vilayətində sloven dilinin isə karitinya vilayətində məktəblərdə tədris olunma və dövlət idarələrində sənədləşmədə istifadə olunma hüququ vardır avstriyada fəaliyyət göstərən cəmiyyət və özəl ali məktəblərdə təhsil almaq üçün bütün şərait yaradılıb bu ali təhsil ocaqları çox geniş spektrda təhsil almaq imkanı verir qeyd edək ki ci ildə avstriyada ali məktəblərdə ləğv olunan pulsuz təhsil cu ildən avropa ittifaqı və bir sıra digər ölkələrin vətəndaşları üçün azərbaycan da daxil olmaqla yenidən bərpa olundu avstriyanın paytaxtı vyanada universitet fəaliyyət göstərir avstriyada ali təhsil müəssisələri sırasına universitet incəsənət universitetləri kolleclər bu təhsil müəssisələrində müəllimlər və sosial işçilər kimi mütəxəssislər hazırlanır və digər ali məktəblər daxildir ali məktəblərdə tələbələrə ümumi nəzəri biliklər verilir praktiki təcrübə və bacarıqlar əmək fəaliyyəti dövründə əldə edilir avstriyada bütün universitetlər dövlət tərəfindən maliyyələşdirilir universitet əməkdaşları və müəllimlər dövlət qulluqçusu hesab olunurlar universitetlər federal büdcədən maliyyələşir müəyyən olunmuş vaxt ərzində ali təhsil proqramlarını mənimsəyən avstriya və avropa ölkələrinin vətəndaşları üçün ali təhsil ödənişsizdir universitetlərdə verilən bakalavr magistr və doktor dərəcələri abş kanada və digər avropa ölkələrindəki müvafiq dərəcələrə uyğundur hazırda avstriyada ali təhsil müəssisəsi tətbiqi elmlər universiteti özəl universitet fəaliyyət göstərir ci ildə təsis olunmuş vyana universiteti avropada qədim tarixi ənənələrə malik olan ikinci ən böyük universitet hesab olunur ali təhsil müəssisələrində dərs ili semestrdən ibarət olur qış semestri oktyabrın dən yay semestri isə martın dən başlayır hər bir semestrin sonunda imtahan verilir son kursda tələbələrdən diplom işi yazmaq tələb olunur akkreditasiya şurası tam müstəqil qərarvermə hüququna malikdir bu qurum özəl universitetlərin akademik proqramların akkreditasiyadan keçmiş özəl universitetlərin yenidən akkreditasiyası və onların fəaliyyətinə nəzarət məsələlərini həyata keçirir ən məşhur ali təhsil müəssisələrinin sırasına vyana universiteti vyana tibb universiteti təbii resurslar və tətbiqi həyat elmləri universiteti vyana iqtisadiyyat və biznes administrasiyası universiteti vyana tətbiqi incəsənət akademiyası vyana musiqi universiteti daxildir avstriya ali məktəblərində kifayət qədər əcnəbi tələbələr təhsil alır ölkə universitetlərində oxumaq istəyən əcnəbilərdən alman dilini yüksək səviyyədə bilmək orta məktəbi bitirmək haqqında sertifikat və sağlamlıq haqqında arayış tələb olunur avstriya universitetləri digər inkişaf etmiş ölkələrdə olduğu kimi ən yüksək səviyyəli elmi tədqiqat qurumları hesab olunur cü ildən universitetlərin hamısı elmi tədqiqat işlərində və təhsil fəaliyyətlərində muxtar status qazanıb tam müstəqil hüquqi qurum kimi fəaliyyət göstərirlər avstriya qərbdə konstans gölündən şərqdə neusiedl gölünə qədər uzanır ən şərq nöqtəsindən ən qərb nöqtəsinin uzaqlığı kilometr ən şimal nöqtəsindən ən cənub nöqtəsinin uzaqlığı təxminən kilometrdir şərq alplar üzərində qurulmuş olan ölkənin aşağı yuxarı dörddə üçü dağlıq ərazidir şimalda ölkəni qərbdən şərqə qət edən tuna çayının ölkədəki uzunluğu kilometrdir bu qisimlər ən alçaq yerlərdir alplar avstriyada ölkəni qərbdən şərqə doğru üç sıra halında örtmüşlər ölkənin ən yüksək dağı m ilə gross glocknerdir göllər baxımından çox zəngin olmasına baxmayaraq bu göllər çox kiçikdir ən böyük gölü neusiedl gölüdür ki sahə km dir bunun bir qisimi də macarıstana aiddir avstriyanın böyük hissəsi yer və okean təsirləri göstərən orta avropa keçiş iqliminin təsiri altındadır sıx yağmur və qərb küləyi iqlimi təsir edən əhəmiyyətli faktorlardır alp bölgəsinin özünə aid bir iqlim xüsusiyyəti vardır bu bölgədə yazlar sərin qışlar bol qar yağmurludur burada illik yağmur mm səviyyəsinə çatır ölkənin şimal və qərbini təsiri altına alan okean təsiri səbəbiylə bu bölgələrdə yağmurlar daha aşağı illik mm və il içində istilik fərqliləşmələri daha stabildir qışlar bu bölgələrdə nisbi olaraq yumşaq və yazlar da isti keçir salzburgda ortalama istilik yanvar ayında c iyulda c dir ölkənin şərqində yer iqlim suverendir bu bölgədə qışlar çox sərt və yağışlı keçər yağmurlar ümumiyyətlə qarlı şəklində olub alçaq yerlərdə yağış halında olar hava istiliyi qışda ümumiyyətlə c ın altında olur bu zamanda da daymi hava açıq və aydın olduğundan qış idmanlarına əlverişlidir ortalama istilik yanvar ayında c iyul ayında c dir bu bölgədə illik yağmur nisbəti mm ətrafındadır tuna çayı qış aylarında donduğundan nəqliyyatın axsamaması üçün buz qırma işləri davamlı edilər yüksəklərdə fırtınalar bəzən çox şiddətli olar quru iqlimi xüsusiyyətindən ötəri yaz ayları isti keçir istilik ortalaması c ın üzərindədir bu mövsümdə az miqdarda da olsa yağmur yağır ölkənin cəmi sahəsinin yarıya yaxını meşəlikdir şimal alpların ön bölgəsini daha çox palıd və qayın ağaclarının hakim olduğu meşələr əhatə edir aldviertel və hausruck bölgələriylə mərkəzi alpların şərq qisimi qayın palıd akçaağaç ladin ağırlıqlıdır avstriyanın ən əhəmiyyətli ətraf problemi sənaye turizmin gətirib çıxardığı sıx trafik və ətraf ölkələrin ətraf çirkliliyinin böyük iştirak etdiyi turşu yağışıdır meşəlik sahənin dörddə biri bu problemdən təsirlənməkdədir və kimi bölgələrdə ağac sayında sürətli bir azalma müşahidə edilməkdədir sıx əkinçilik elektrik enerjisi əldə etmək üzrə edilən anbarlar və meşələrin azalmasıyla ortaya çıxan ozon qatının deşilməsi ölkənin digər əhəmiyyətli ətraf problemləridir avstriyanın heyvanlar dünyası orta avropanın müxtəlifliyini göstərər dağlıq bölgələrin tipik növləri dağ keçiləri və dağ siçanlarıdır meşələrdə ayrıca cüyür və çöl donuzları da yaşayır ölkədə ci ildən bəri qoruma altında olan iki cins ayı növləri yaşamaqdadır ölkənin şərqində tarla siçanı və tarla sincabına rast gəlinər ölkənin cəmi sahəsinin i təbii qoruma altındadır avstriyada üç təbii park yüzlərlə də qoruma sahəsi və vətəqələr mövcuddur avstriya konstitusiyasına görə ölkə demokratik federal bir respublikadır burgenland aşağı avstriya yuxarı avstriya salzburg steiermark tirol vorarlberq və vyana olmaq üzrə doqquz əyalətdən meydana gəlməkdədir çox köhnə tarixlərdən bəri insanların yaşadığı bu ölkə əsrlərlə romalıların işğalında olmuşdur almaniya ilə birgə olan avstriyaya ildə şarlman tərəfindən şərq marklığı adı verildi bununla da o german imperiyasının bir hissəsi kimi quruldu daha sonra hakimiyyətə keçən habsburg qraflıqı ölkənin ərazisini genişləndirdi xv əsrdə avropanın və xristianların ən güclü dövləti olan avstriya osmanlılara qarşı arxası kəsilməyən hücumlara liderlik etmişdir xvi əsrdən başlayaraq osmanlı dövləti müxtəlif səfərlər ilə cu ildə macarıstanı daha sonra isə ci ildə avstriyanı məğlub etdi imperator i ferdinand macarıstanın osmanlı dövlətinə verilməsi və min duka qızılı vergi vermək şərtləri ilə bir andlaşma imzaladı bununla da avstriyanın hücumları sona çatdı osmanlı müqəddəs ittifaq döyüşləri nəticəsində osmanlı dövləti ndən ayrılan macarıstan ilə birləşən avstriya avstriya macarıstan imperiyasını qurdu avstriya birinci dünya müharibəsində parçalanan avstriya macarıstan imperiyasından ayrılaraq müstəqil dövlət qurdu muharibədən sonra almaniya ilə birləşmək istəməsinə baxmayaraq qalib dövlətlər buna razılıq vermədilər avstriya respublikası ikinci dünya müharibəsi ərəfəsində hitler tərəfindən ci ildə də almaniyaya birləşdirildi muharibədən sonra almaniyanın məğlub olması ilə avstriya amerika birləşmiş ştatları ssri böyük britaniya və fransa tərəfindən işğal edildi ci ildə bu dövlətlərlə bağlanan sülh müqaviləsi nəticəsində dövlət birləşdirildi və müttəfiq dövlətlərin qoşunları oradan çıxarıldı dövlət başçısı federal respublika başçısı sifəti daşıyar konstitusiya altı illik bir dövrə üçün dövlət başçısının xalq tərəfindən seçilməsini şərt qaçmışdır federal respublika başçısı xarici məsələlərdə dövləti təmsil edir razılaşma və qanunları imzalar başçı eyni zamanda məclisi toplayır ləğv edər və tətilə göndərə bilər avstriyanın bu andakı baş naziri almanca bundeskanzler avstriya ictimai demokratik partiyası spö üzvü erner faymanndir hökumət başçısı isə şansölye olaraq da bilinən federal baş nazirdir parlament iki kameralıdır bundesrat əyalətlər məclisi əyalət parlamentləri tərəfindən seçilən millət vəkilindən nationalrat milli məclis isə doğrudan seçilən üzvdən meydana gəlməkdədir nationalrat namizədlərinin ən az yaşını doldurma şərti vardır bundesratda hansı əyalətin neçə parlamentarla təmsil ediləcəyi əyalətin əhalisinə bağlı olaraq təyin olunar bu məclis yalnız məsləhətçi funksiyasına sahib olmasına qarşı kimi qanunların çıxmasını gecikdirə bilər avstriyada səs vermə yaşı dan başlayır avstriya iqtisadiyyatı sənaye turizm və əkinçilik sahələrinə əsaslanır əkinçiliyə əlverişli torpaqları azdır bol məhsul ala bilmək üçün müasir əkinçilik ikinci dünya müharibəsindən sonra sürətlə inkişaf etmişdir ölkənin alçaq bölgələrində olan çəmənlik sahələrdə heyvandarlıq inkişaf edib iqtisadiyyatının əsasını təşkil edən sənaye sahasində çuqun və xam polad alüminium istehsalı ön sıralardadır digər sənaye məhsulları kağız kimyəvi maddə və plastikadır avstriya dünyanın qabaqcıl təbii magnezit istehsalçısıdır schechatdəki böyük neftayırma zavodu ölkənin ümumi neft və neft məhsulları istehlakının dörddə üçünü təşkil edir geniş meşələrindən əldə edilən taxta şalbanın yalnız bir hissəsi ölkədə emal olunur emal olunmamış taxta şalban ölkənin əsas ixrac məhsulları sırasındadır əsas ixrac məhsullarını maşınlar elektron vasitələr mədən məhsulları kağız elektrik enerjisi qida maddələri təşkil edir avstriya hazırda iqtisadi cəhətdən avropanın ən inkişaf etmiş ölkələrindən biridir o ikinci dünya müharibəsi illərində öz gözəl tarixi memarlıq abidələrini dağılmaqdan qoruyub saxlaya bildi gözəl saraylar mehmanxanalar yollar hələ müharibədən əvvəl tikilmişdi onlar daima ölkənin tükənməz turizm resursları hesab olunur avstriya iqtisadiyyatında turizm əhəmiyyətli yer tutur avstriya mətbəxi tez tez vyana mətbəxinə bənzədilsə də avstriya macarıstan imperiyasının ümumi tarixinə əsasən avstriyanın ənənəvi mətbəx mədəniyyəti yerli cəhətlərinə görə özünəməxsusluğu ilə fərqlənir avstriya mətbəxində macarıstan bohemiya bavariya və italiya mətbəx mədəniyyətlərinin nümunələri geniş yayılmışdır digər ölkələrin yeməklərindən alınmış hazırlanma üsulları yerli ənənələrə uyğunlaşdırılmışdır avstriya mətbəxi bütün dünyada bişmə çörək və şirniyyatları ilə tanınır vyana şnitseli isə dünya şöhrəti qazanmışdır malta malt malta ing malta və ya rəsmi adı ilə malta respublikası malt repubblika ta malta ing republic of malta cənubi avropada ada dövlət malta aralıq dənizində malta arxipelaqında yerləşən mikrodövətdir italiyadan km cənubda tunisdən km şərqdə liviyadan km şimalda yerləşir paytaxtı valletta şəhəri ümumi sahəsi kvadrat kilometrdir malta üç adadan ibarətdir malta km qozo km və komino km ölkə cü ildən avropa birliyinin üzvüdür maltada ilk yaşayan insan əlamətləri neolit dövrə əsaslanır yeni daş dövrü insanlarının yaranma kanıtlarına maltanı cənubunda birzebbuga nın yaxınındakı ghar dalam mağarasında rast gəlinməkdədir arxeoloqlar bu bölgədə əvvəlki dövrlərdən qalma maral hipopotam və bəstəboy fillərin qalıqlarını da kəşf etmişlər bu qalıqlar maltanı günümüz avropa və afrika kıtalarına bağlı olduğu dövrlərə aiddir threads edən koloniyalar böyük ehtimalla sicilədən gəldikləri təxmin edilən məbəd inşa edən irqlər birliklər gətirmişlər o dövr yaşamış olan maltalılar minlərlə ildən sonra belə bu gün hələ ayaqda qala bilmək bacarmış həyat tərzləri və mədəniyyət səviyyələri haqqında bizi heyrətə salan strukturlar buraxmışlar araşdırmaçılar ggantija da gozo olan məbədlərin yer üzünün ən qədim tək başına ayaqda dayana bilən abidələri olaraq xarakterizə etməkdədir bərpa işləri səbəbiylə müvəqqəti olaraq bağlı olan paola daki hypogeum tarix əvvəli dövr mühəndisliyinin fövqəladə müvəffəqiyyətinin bir göstəricisi olaraq qayalardan oyulmuş otaqlar və labirint geçişleriyle növünün tək yeraltı məbədidir digər məbədlər mnajdra hagar qim tarxien görülməyə dəyər bir çox yer kimi maltanı müqəddəs ada olması nəzəriyyəsini təsdiqləyir malta cü ildən başlayaraq böyük britaniyanın müsəmləkəsi olmuş cü ilin sentyabrın də müstəqillik qazanmışdır malta adaları yumşaq keçən qışları və isti yaz mövsümüylə sağlam bir iqlimə malikdir soyuq küləklər qar don və sis maltada bilinməyən terminlərdir apreldə sonra seyrək olmaqla birlikdə yazın demək olar ki heç rast gəlinməyən yağışlar ən çox sentyabr ilə aprel ayları arasında görülər istilik qış aylarında noyabr aprel orta c yaz aylarında may oktyabr isə ortalama olaraq c ətrafındadır malta adaları isti yaz günləri və gecələrində dənizdən əsən sərin meltemlerle iyul ayı ortalarından sentyabr ayı ortalarına qədər davam edən istiliyin yüksək olduğu dövrlərdə belə nadir olaraq həddindən artıq istilərə məruz qalır tarlaların əksəriyyəti kiçik və az eğimlidir lakin yağış əskikliyi və tərs ərazi şərtlərinə baxmayaraq kənd təsərrüfatı inkişaf etmişdir maltada heç dağ ya da axar su yoxdur və adanın xarakteristika xüsusiyyətini teraslanmış sahələri və bir sıra alçaq təpələri təşkil edir kilometr uzunluğundakı sahillərində isə gözəl qumsallara sahib bir çox yerləri və limanları vardır adanı siciliya adasında malta boğazı ayırır slovakiya rəsmi adı  slovakiya respublikası   mərkəzi avropada yerləşən dövlət əhalisi nəfərdir dekabr ərazisi  km əhaliyə görə dünyada ci ərazisinə görə ci yeri tutur paytaxtı  bratislavadır dövlət dili  slovak dilidir unitar dövlət parlament respublikası ci ilin aprel ayından etibarən zuzan çaputov başçılıq edir iqor matoviç isə baş nazirdir diyara bölünür avropanın mərkəzində yerləşir quru yolu olmayan kontinental dövlətdir çex respublikası avstriya polşa macarıstan ukrayna ilə quru tərəfdən sərhəddir dindarların əksəriyyəti əhalinin təxminən i katolikliyi qəbul edirlər slovakiya nato və ab nin üzvüdür dinamik inkişaf edən iqtisadiyyatı olan bir sənaye ölkəsidir ci ildə üdm nin həcmi milyard abş dolları adambaşına təxminən dollar təşkil etmişdir pul vahidi avrodur ölkənin müstəqilliyi yanvar cü ildə elan edildi tarix boyu ölkə ərazisi vii əsrdə samo dövlətindən xx əsrdə çexoslovakiyaya qədər bir çox güc və dövlət birləşmələrinin bir hissəsi idi ikinci dünya müharibəsi zamanı üçüncü reyxdən asılı bir slovakiya dövləti var idi ci ildə yenidən çexoslovakiyanın tərkibinə daxil oldu slovaklar cü əsrdən etibarən kiçik karpatlara və pannoniya düzənliyinə yerləşirlər doqquzuncu əsrdə slovaklar böyük moraviya hakimiyyətinə girdilər bu sırada xristianlığı qəbul etdilər böyük moraviya krallığının yıxılmasının ardından slovak torpaqları macar krallığının hakimiyyətinə girdi cı ildə macar taxtını ələ keçərən habsburqlar slovak torpaqlarına ilinə qədər hakim oldular bu vaxt mohaç zəfərinin ardından slovak torpaqlarına osmanlı türkləri müxtəlif zamanlarda axınlar təşkil etdi xviii əsrin sonlarında inkişafa başlayan slovak milliyyətçiliyi cu illərdə macar inqilabından sonra macar olmayan xalqların tərəfini tutan habsburq krallığından kömək gördüsə də ci ildə avstriya macarıstan andlaşmasından sonra macar hökuməti slovakyanı yenidən hakimiyyəti altına aldı bu dövrdə macar hökumətinin izlədiyi macarlaşdırma siyasəti üzündən bir çox slovak başda abş olmaq üzrə xarici ölkələrə köç etdi birinci dünya müharibəsindən sonra macarıstandan ayrılan slovaklar çexlərlə birlikdə ci ildə yeni çexoslovakiya dövlətini qurdular lakin çexlərin tətbiq etdiyi qatı mərkəziyyətçi rejim üzündən slovaklar arasında muxtariyyət istəyi sürətlə yayıldı almaniyaya çexoslovakiyanın sudet bölgəsinə hakim olma səlahiyyətini verən münhen andlaşmasının qüvvəyə girməsindən qısa bir müddət əvvəl slovaklar slovakiyanı çekoslovakya içində muxtar ərazi kimi elan etdilər ikinci dünya müharibəsinin əsnasında alman ordularının çexoslovakiyanın paytaxtı praqanı işğal etmələri üzərinə slovak milli məclisinin aldığı qərarla slovakiya kağız üzərində də olsa müstəqil hala gəldi rus və çexoslovak ordularının ölkə torpaqlarını alman işğalından qurtarmaq üçün hərəkətə keçdiyi sırada slovaklar iki xalqın tam bərabər olacağı yenidən qurulacaq olan çexoslovakiya dövlətinə qatılma mövzusunda çexlərlə razılaşdılar kommunistlərin iqtidara gəldiyi fevral ci ildən sonra ölkədə çexlərin yoxlamasında qatı bir mərkəziyyətçilik təkrar tətbiq olunmağa başlandı iyul cı ildə qüvvəyə girən konstitusiyayla slovaklar çexlərlə eyni haqlara sahib oldular cu ilin başında çexoslovakiya sosialist respublikasının qanunuma orqanı olan federal məclisdə çex sosialist respublikasıyla bərabər şəkildə təmsil edilən slovak sosialist respublikası quruldu slovakiya iqtisadiyyatı sənaye əkinçilik və heyvandarlığa söykənir əkinçilik düzənliklərdə və axar su vadilərində edilər dağlıq olan ölkə torpaqlarının ancaq üçdə bir qismi əkinçiliyə əlverişlidir başlıca əkinçilik məhsulları buğda arpa misir çovdar kartof yulaf tütün tərəvəz və meyvədir əldə edilən əkinçilik məhsulları istehlakın ini qarşılamaqdadır hayvandarlıq inkişaf etmiş olub mal qoyun və donuz qidaçılığı geniş şəkildə yayılmışdır sənayedə kimya və maşın sənayesi inkişaf etmişdir dağlıq bölgələrdə olan mədənlər çıxardılaraq işlənir kömür və neft yataqları tapılmamasına baxmayaraq sənayenin təməl enerji ehtiyacı çaylar üzərindəki hidroelektrik stansiyalarından qarşılanar jaslovske bohunicedə bir atom elektrik stansiyası vardır ağır sənaye quruluşları bratislava və koşitse şəhərlərində toplanmışdır torpaqlarından keçən təbii qaz və neft boru xətlərinin gəliri ölkənin bu ehtiyaclarını qarşılayır maşın sənaye sahəsində dəstə dəzgahları çay gəmiləri yük maşını ehtiyat hissələri televiziyalar radiolar paltaryuyan maşınlar soyuducular istehsal edilir kimya sahəsində isə azotlu gübrə və petrokimya kombinaları əhəmiyyətli yer tutar dağların meşələrlə əhatə olduğu ölkədə meşəbəyiliyin iqtisadiyyatda əhəmiyyətli bir yeri vardır meşələrdən taxta şalban və kağız sənayeninin ehtiyacı ödənilir slovak respublikasının iqtisadi sistem dəyişikliyi daha inkişaf etmiş vəziyyətdə olan çex respublikasından ayrılması nəticəsində qardaş ölkədən mal və pul axınının əhəmiyyətli ölçüdə azalması ölkə iqtisadiyyatını aşılması çətin bir darboğaza soxmuşdur turizm ölkənin əhəmiyyətli gəlir qaynaqlarından biridir dadara dağlarındakı qış idmanları və alpinistlik mərkəzləri ölkənin dörd bir tərəfinə dağılmış olan qablıca və mineral bulaqlar qoruma altına alınmış tarixi şəhərlər ölkəyə çox sayda turist gəlir slovak respublikası inkişaf etmiş quru və dəmiryolu şəbəkəsinə malikdir bratislava lucunec zənginə zloven poprad və koşitse şəhərlərində aeroport vardır slovakiya cü ildə avropa birliyinə qəbul olunmuşdur hal hazırda slovakiya iqtisadiyyatı avropada ən sürətlə inkişaf edən iqtisadiyyatlardandır cu il yanvarın dən etibarən slovakiyada pul vahidi kimi rəsmi olaraq avro dövriyyəyə buraxılmışdır əhalisi olub əhali sıxlığına görə dünyada cidir rəsmi dili slovak dilidir xristian olan xalqın böyük qisimi katolikdir ölkə əhalisinin ni slovaklar təşkil edir və əsasən cənub bölgədə yaşayırlar əhalinin digər qismi macar çex ukraynalı rus və qaraçı azlıqlardan meydana gəlir yaş arasında təhsilin məcburi və pulsuz olduğu ölkədə oxuma yazma nisbəti dir ölkənin əsas çəhəri bratislava əhali sıxlığının ən yüksək olduğu yerdir köhnə macarıstan krallığının mərkəzi olan bratislava hazırda da ölkənin mədəniyyət mərkəzi olmasının yanında üç ölkənin slovakiya macaristan və avstriya sərhədinə yaxın bir bölgədə axan tuna çayının sahilində nəqliyyat mərkəzi sayılır ölkə torpaqlarının böyük qisimini əhatə edən dağlar meşələrlə örtülüdür yüksək bölgələrdəki iynə yarpaqlı ağaclardan meydana gələn meşələr düzlüklərə enildikcə yerini qayın palıd və gürgen ağaclarından meydana gələn meşələrə buraxar meşəlik bölgələrdə çöl keçisi çöl donuzu və çöl pişiyi yaşayır ölkə torpaqlarını kələ kötürlükləndirən dağlar zəngin mədən yataqlarına malikdir ehtiyat cəhətdən zəngin olan mədənlər dəmir filizi mis maqnezium qurğuşun və sinkdir ayrıca civə asbest qalay bacit siderit perlit gümüş və qızıl yataqları da işlədilməkdədir düzlüklərdə az da olsa neft və təbii qaz çıxarılar sənayenin təməl ehtiyacı olan elektriki vah orava harnad və slana çayları üzərində tikilən edən hidroelektrik stansiyaları qarşılayır serbiya ya da serbstan rəsmi adı serbiya respublikası cənub şərqi avropada balkan yarımadasının mərkəzi hissəsində və qismən pannon ovalığında yerləşən dənizə çıxışı olmayan dövlət serbiya şimalda macarıstan şərqdə bolqarıstan və rumıniya cənubda makedoniya respublikası və şərqdə xorvatiya bosniya və herseqovina və monteneqro ilə həmsərhəddir serbiyanın paytaxtı cənub şərqi avropanın ən böyük şəhərlərindən biri olan belqraddır balkan yarımadasına köçdükdən sonra serblər burada orta əsrlərdə bir neçə dövlət qurdular ci ildə serbiya krallığı roma və konstantinopol tərəfindən müstəqil dövlət kimi tanındı cı ildə dövlət serbiya imperiyası adlanmağa başladı cı əsrin ortalarında bütün serbiya ərazisi osmanlı imperiyası tərəfindən ələ keçirildi zaman zaman serbiyanın bir hissəsi habsburqların nəzarəti altına düşürdü xix əsrin əvvəlində baş vermiş serbiya inqilabı nəticəsində serbiya konstitusiyalı monarxiyaya sahib müstəqil dövlətə çevrildi və balkan yarımadasında feodalizmi qadağan edən ilk dövlət oldu birinci dünya müharibəsində çox ağır itkilər verdikdən sonra serbiya voyvodina və xorvatiya ilə birləşərək cənub slavyanlarının birliyi olan yuqoslaviyanı qurur yuqoslaviya monteneqronun cı ildə ondan ayrılmasına qədər müxtəlif formalarda mövcud olur ci ildə kosovo serbiyadan ayrılaraq müstəqilliyini elan edir müasir dövrdə serbiya hərbi olaraq bitərəf ölkədir avropa birliyinə görmək üçün danışıqlar aparır serbiyanın ərazisi kvadrat km dir kosova daxil olmaqla və bu göstəriciyə görə dünyada cü yeri tutur sərhədlərinin ümumi uzunluğu kilometrdir km albaniya ilə km bosniya və herseqovina km bolqarıstan km xorvatiya km macarıstan km makedoniya respublikası km monteneqro və km rumıniya ilə serbiyanın şimal hissəsi palloniya düzənliyindən ibarətdir ölkənin cənub hissəsi isə dağlıq ərazilərdir serbiya iqtisadiyyatının strukturunda kənd təsərrüfatı faiz sənaye faiz xidmət sahəsi faiz sloveniya sloven slovenija və ya rəsmi adı ilə sloveniya respublikası sloven republika slovenija şərqi avropada dövlət sloveniya balkan yarımadasının alp dağlarına yaxın hissəsində yerləşir qərbdə italiya şimalda avstriya şimal şərqdə macarıstan cənub və şərqdə isə xorvatiya ilə həmsərhəddir sloveniyanın həmçinin cənub qərbdə adriatik dənizinə çıxışı vardır paytaxtı və ən böyük şəhəri lyublyana şəhəri ümumi sahəsi kvadrat kilometr dövlət dili sloven dilidir sloveniya inzibati cəhətdən bələdiyyəni birləşdirən regiondan ibarətdir ölkə iyun ci ildə keçmiş yuqoslaviyadan müstəqilliyini əldə etmişdir sloveniya mart cü ildə nato ya may cü ildə isə avropa ittifaqına üzv olmuşdur dinamik inkişaf edən iqtisadiyyata malik sənaye ölkəsidir slovenyanın böyük hissəsini slovenya alpları ilə qablı olub şərqində macarıstan düzənliklərinin uzadılmaları yer alır ölkənin ən yüksək zirvəsi triqlav dağıdır m slovenyanın ən əhəmiyyətli axar suları avstriya alplarından gələn sova və dravadır ölkənin orta hissəsi və şərqindəki düzənliklər bu axar sular tərəfindən sulanır adriatik dənizi sahilindəki dar bir lentdə aralıq dənizi iqlimi görülər iç seqmentlərdə isə iqlim yer iqlimdir xüsusilə şimaldakı dağlıq sahələrdə qışlar çox soyuq və qar yağmurlu keçər istilik və yağmur şərtlərinin uyğun olması səbəbi ilə ölkə torpaqlarının si meşələrlə örtülüdür slovenyanın ən əhəmiyyətli yeraltı qaynaqları linyit dəmir sink və civədir sənaye çox inkişaf etmişdir mebel dəmir polad kağız tekstil və kimya başlıca sənaye mənbəələridir ölkənin dənizə açılan tək qapısı qopar şəhərinin limanıdır sloveyanın xarici ticarətində ən əhəmiyyətli yeri almaniya xorvatiya italiya fransa və avstriya dır ərazisinin faizi kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlardır onun faizi əkin altındadır kənd təsərrüfatının əsas sahəsi ətlik südlük heyvandarlıqdan ibarətdir becərilən sahələrin faizi qarğıdalı bitkisi altındadır üdm istehsalı milyard abş dolları təşkil edir hər nəfərə abş dolları düşür kənd təsərrüfatı dünya kənd təsərrüfatının faizini təşkil edir kənd təsərrüfatında milyard abş dolları məhsul istehsal edilir əhalinin hər nəfərinə abş dolları düşür ci ildə ölkədə milyard kt saat elektrik enerji istehsal olundu sloveniya respublikasında dövlət bayrmaları və bayram günləri haqqında qanunla aşağıdakı bayram və bayram günləri nəzərdə tutulur ukrayna şərqdə və qismən mərkəzi avropada şərqi avropa düzənliyinin cənub qərb hissəsində ukrayna sovet sosialist respublikasının varisi ukrayna xalq respublikası rus krallığı və kiyev rus sahəsi km dir ərazi baxımından ən böyük ölkə ərazisi tamamilə avropadır şimaldan belarusiya qərbdən polşa slovakiya və macarıstan cənub qərbdən rumıniya və moldova şərqdən və şimal şərqdən rusiya ilə həmsərhəddir cənub və cənub şərqdə qara və azov dənizləri tərəfindən yuyulur müasir ukraynanın ərazisində paleolit dövründən başlayaraq bir çox arxeoloji mədəniyyətin məşhur yaşayış məskənləri mövcuddur mousterian grebenykivsky kukretsky trypillya srednestogovsky yamna döyüş baltaları chornoliska və s qədim zamanlarda ukrayna ərazisində skiflərin qədim yunan müstəmləkəçilərinin qotların dövlət birləşmələri mövcud idi lakin ukrayna slavyan dövlətçiliyinin və mədəniyyətinin başlanğıc nöqtəsi kiyev rusı ix xiii əsrlərdən hesab olunur monqol istilasından sonra onun üçüncü və üçüncü əsrlərdə rusiya krallığı oldu qonşu litva və polşa tərəfindən cı əsrdən federal birliyə birləşdirilmiş bir şəkildə uduldu ən yeni ukrayna millətinin meydana gəlməsi ci illərdə polşa litva birliyinə qarşı bohdan khmelnytsky nin başçılıq etdiyi azadlıq müharibəsi dövründə gücləndi müharibənin nəticəsi dneprdə kazak dövlətinin yaranması idi qarşıdurma səbəbindən ci ildən sonra polşa litva birliyi və muskoviya arasında bölündü ci əsrdə ukrayna torpaqlarının əksəriyyəti rusiya imperiyasına qoşulduqdan sonra yerli muxtariyyət tədricən imperiya hökuməti tərəfindən ləğv edildi ukrayna unitar dövlətdir bölgədən krım muxtar respublikasından və xüsusi statuslu iki şəhərdən ibarətdir kiyev paytaxt və ən böyük şəhər və sevastopol ukrayna parlament prezident respublikasıdır dövlət hakimiyyətinin ən yüksək orqanı ukraynanın verxovna radasıdır dövlət başçısı isə ukrayna prezidentidir ukrayna əhaliyə görə avropada səkkizinci yeri tutur ci ildə aparılmış son siyahıyaalmaya görə ukraynada milyondan çox insan yaşayır onların i ukraynalılar i ruslardır şəhər əhalisinin xüsusi çəkisi dir ukraynada rəsmi dil ukraynadır əsrlər boyu ruslaşma səbəbi ilə rus dilinin şərq və cənub bölgələrində geniş yayılmışdır əhalinin əksəriyyəti bizans ayininin xristianlarına pravoslav və yunan katoliklərinə aiddir digər məzhəblər arasında roma katolikliyi protestantizm islam ukrayna xammal üstünlük təşkil edən bir sənaye və kənd təsərrüfatı ölkəsidir bəzi kənd təsərrüfatı məhsulları və qida avropanın taxıl sahəsi nin aparıcı ixracatçılarından biridir ölkənin iqtisadi kompleksi dağ mədən kömür neft və qaz dəmir və manqan filizləri bəzi sənaye sahələri qara və əlvan metallurgiya ukrayna güclü elektrik istehsalçısıdır kosmik tədqiqat üçün buraxılış vasitələri peyklər və avadanlıqların istehsalı qurulub ukrayna əhəmiyyətli silah istehsalçısıdır tanklar hərbi nəqliyyat təyyarələri zenit raket sistemləri optik avadanlıqlar ukrayna birləşmiş millətlər təşkilatının təsisçisi və qırxdan çox beynəlxalq təşkilatın o cümlədən atət in bvf nin ibrd ütt və avropa şurasının üzvüdür ondan şəhər əhalisi nəfər və ya kənd əhalisi nəfər və ya təşkil edir ukraynada idman sürətlə inkişaf edir ən inkişaf etmiş növlərindən biri də futboldur milli komanda cı il dünya çempionatında dörddə bir finala qədər irəliləməyi bacarıb klub futbolu da heç də zəif deyil donetsk şəhərinin şaxtyor donetsk klubu cu il uefa kubokunun qalibidir ukrayna futbolunun dünyaya bəxş etdiyi ən böyük ulduz andrey şevçenkodur avropanın tanınmış klublarında oynamış şevçenko bir çox titulların sahibidir hazırda ukrayna milli komandasının baş məşqçisidir xviii əsrin sonlarında ivan kotlyarevskinin eneida poeması ukrayna ədəbi dilinin və ədəbiyyatının başlanğıcı hesab olunur xix əsrin ortalarında parlayan taras şevçenko yaradıcılığı ilə ukrayna ədəbiyyatında böyük bir mərhələ oldu və poeziya ilə bərabər nəsr və dramaturgiyanın da inkişafına təkan verdi xx əsrin əvvəllərində ukrayna ədəbiyyatı avropa modernizminin təsirinə məruz qalır bu dövrün parlaq nümayəndəsi lesya ukrainka yaradıcılığa dünya ədəbiyyatının obrazlarını gətirdi bütövlükdə keçmiş ssri də olduğu kimi ukraynada da oktyabr inqilabından sonra ədəbi proses xüsusi dramatizmi və mürəkkəbliyi ilə yadda qaldı sosializm realizmi janrı yazıçıları sərt çərçivəyə salmasına baxmayaraq ukrayna yazıçıları bu gün də aktuallığını itirməyən əsərlər yaratdılar pavlo tıçina maksim rılski vladimir sosyura aleksandr dovjenko və oles qonçarın əsərləri belələrindəndir müasir ukrayna ədəbiyyatı deyəndə isə ilk növbədə yeni düşüncə nümayəndələri olan yuri andruxoviç aleksandr irvanes oksana zabujko nikolay ryabçuk sergey jadan vasili şklyar və başqaları yada düşür bütövlükdə müasir ukraynanın təhsili sovet dövründəki təhsildən xeyli fərqlənir sovet sistemində bağça orta məktəb texnikum və ali məktəb olduğu halda ukraynada dəyişiklik edilərək məktəbəqədər təhsil orta məktəb və ali məktəb olan yeni sistem yaradıldı bununla da ukrayna təhsili avropa təhsilinə bir qədər də yaxınlaşdı təhsilin inkişaf etməsinin əsas səbəblərindən biri özəl məktəblərin yaradılmasıdır belə məktəblərin yaradılması ölkənin gələcəyinin güclü bünövrəsi oldu ukrayna qara və azov dənizlərin sahilində yerləşir o şimal şərqdə rusiya şimalda belarus qərbdə polşa slovakiya və macarıstan cənub qərbdə rumıniya moldaviya və tanınmamış dnestryanı ilə sərhədləri var ərazisində krım muxtar respublikası vilayət və xüsusi statuslu şəhər yerləşir ukrayna şəhərlərinin siyahısı ukrayna adı əski slavyan dilində sərhəd ölkəsi mənasını verir paytaxt şəhəri olan kiyev cu yüzilliyə qədər xəzər xaqanlığının bir parçası idi i dünya müharibəsindən sonra cu ildə ukrayna sovet sosialist respubilikası quruldu ukrayna mərkəzi şərqi avropada yerləşən aqrar sənaye ölkəsidir sərhədlərinin uzunluğu kilometr ərazisi min kvadrat kilometr əhalisi isə ci il hesablamalarına görə təxminən milyon nəfərdir paytaxtı kiyev şəhəri dövlət dili ukraynca milli valyutası qrivnadır cü ildə ukraynaya aid olan krım muxtar respublikası rusiya federasiyası tərəfindən anneksiyaya uğrayaraq rusiyanın tərkib krım respublikası çevrilmişdir ölkənin cənub şərqində rsuiya tərəfində dəstəklənən separatçı və qondarma donetsk xalq respublikası və luqansk xalq respublikası ukrayna respublikasına qarşı terror vətəndaş müharibəsi aparırlar təsərrüfatı mürəkkəb sahə və ərazi quruluşuna malikdir yanacaq energetika kompleksi kömür yerli neft qaz və ən çox kənardan aldığı neft qaz yanacağına əsaslanır donbas iri daş kömür rayonudur çoxlu istilik elektirik stansiyaları və bir neçə aes ləri vardır çernobıl aes də baş verən qəza ölkə iqtisadiyyatına çox böyük zərər vurmuşdur metallurgiya kompleksi yerli dəmir filizləri və kömür əsasında inkişaf edir iri mərkəzləri donbas kömür hasilatı azov sahili nəqliyyata yaxınlıq və dnepryanı filiz mərkəzi maşınqayırma metal tutumlu və əmək tutumlu sahələrlə təmsil olunub ağır maşınqayırma donbasda xarkovda dəqiq maşınqayırma ukraynanın qərb və cənub mərkəzlərində şəkər çuğunduru yığan maşınlar ternopolda traktorlar xarkovda avtomobillər lvovda zaporojyedə lutskda yerləşir gəmiqayırma xerson və nikolayevdədir kimya sənayesi inkişaf etmişdir güclü yeyinti sənayesinə malikdir yerli k t məhsullarını emal edən unüyütmə şəkər bitki yağı ət süd və meyvə konservləri və s istehsal olunur bu müəssisələr k t rayonlarında yerləşirlər tikinti materialları sənayesi yüksək səviyyədə inkişaf etdirilir zəngin xammala əsaslanır kənd təsərrüfatı həm bitkiçilik və həm də heyvandarlıq sahələri yaxşı inkişaf etdirilmişdir əkin yerlərinin yarısından çoxunu dənli bitkilər tutur buğda əkinləri geniş yayılıb cı ildə ölkədə mln ton taxıl istehsal olunmuşdur şəkər çuğunduru becərilməsinə və şəkər tozu istehsalına görə dünyada qabaqcıl yerlərdə durur mln t şəkər çuğunduru mln t şəkər tozu istehsal edir cı il əsas əkinləri meşə çöl və qismən də çöl zonalarında yerləşir heyvandarlıq əsasən südlük ətlik istiqamətdə və donuzçuluq quşçuluq qoyunçuluq və b inkişaf etdirilir zakarpatye və cənub rayonları meyvəçlik və üzümçülük yerləşir nəqliyyatın bütün sahələri inkişaf etmişdir odessa xerson mariopul kimi limanları vardır ukrayna unitar parlament prezident respublikasıdır əsas hakimiyyət orqanları prezident vladimir zelenski parlamentin spikeri andrey parubiy hökumət ukrayna nazirlər kabineti ali qanunverici orqan ukrayna ali radası şah ismayıl səfəvi i ismayıl və ya şah ismayıl tam adı əbül müzəffər ismail ibn heydər əs səfəvi iyul ərdəbil ağqoyunlu may sərab səfəvilər dövləti səfəviyyə təriqətinin şeyxi səfəvilər dövlətinin banisi və ilk şahı şair azərbaycan respublikası nazirlər kabinetinin may cu il tarixli nömrəli qərarı ilə şah ismayıl xətai azərbaycan respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilmişdir onun yaratdığı səfəvilər dövləti cı ilə qədər mövcud olmuşdur ismayıl ci ildən cənubi azərbaycanda on iki imam şiəliyinə əsaslanan səfəviliyi yayaraq cu ildə bütün iran azərbaycan iraq şərqi anadolunu və s əraziləri vahid dövlətdə birləşdirmişdir bədii əsərlərini xətai təxəllüsü ilə yazmışdır bununla əlaqədar şah ismayıl xətai olaraq da tanınır əsərlərini əsasən azərbaycan türkcəsində qismən də fars və ərəbcə yazmışdır i şah ismayılın altıncı əcdadı mərkəzi ərdəbildə yerləşən səfəviyyə sufi təriqətinin əsasını qoymuş şeyx səfiəddin ishaqdır bir sıra səfəvi mənbələri səfəvi əcdadlarının tarixçəsini şeyx səfiəddinin yeddinci əcdadı olan və xi əsrdə yaşadığı güman edilən firuzşah zərrinkülaha bağlayırlar və onun yeddinci şiə imamı musa əl kazımın nəslindən gəldiyini bildirirlər lakin araşdırmalar nəticəsində belə bir fikir irəli sürülmüşdür ki firuzşahı imam musa əl kazım vasitəsilə peyğəmbər və imamlar nəslinə bağlamaq cəhdi səfəvilər sülaləsinin hakimiyyətə gəldiyindən sonra hökmranlıqlarının legitimliyini əsaslandırmaq məqsədini güdürdü   tarixşünaslıqda səfəvi əcdadlarını qeyri türk entoslarla əlaqələndirmək üçün müəyyən cəhdlər edilmiş firuzşahın cənubi ərəbistandan yəməndən  kürdüstandan  və hətta fars vilayətindən köçərək azərbaycanın ərdəbil nahiyəsinə gəldiyi   barədə iddialar ortaya atılmışdır lakin tədqiqatlar dərinləşdikcə bir sıra yerli və əcnəbi alimlər səfəvi əcdadlarının türk mənşəli olduqlarını təkzibedilməz dəlillərlə təsbit etmişlər səfəvi sülaləsinin kökü azərbaycan ailələrindən olduğu şeyx səfinin özünün də lap gəncliyindən hətta fars vilayətlərində də olduğu sıralarda türk piri türk oğlu kimi tanındığı orta çağların bir çox qaynaqlarında təkrar təkrar yazılmışdır v v bartold səfəvilər sülaləsinin türkmənşəli olduğunu qeyd edərək yazırdı ki şah ismayıl səfəvi ci il iyulun də nüfuzlu azərbaycanlı ailəsində anadan olmuşdur o ata tərəfdən şeyx səfiəddin nəslindən idi şah ismayılın atası şeyx heydər babası şeyx cüneyd olmuşdur onun anası aləmşah bəyim ağqoyunlu hökmdarı uzun həsənin qızı sultan yaqubun bacısı idi şah ismayılın iyirmi beşinci babası əbülqasım həmzənin on beşinci babası qızılbörk firuzun qəbirləri ərdəbil yaxınlığındakı şeyx kəhrəlan kəndində indi də durur yerli əhali bu qəbirlərə ziyarətgah kimi baxır şiraz yaxınlığındakı istəxr qalasında həbs olundu və il burada saxlanıldı bir müddətdən sonra uzun həsənin nəvəsi sultan rüstəm səfəvilərdən istifadə etmək məqsədi ilə onları həbsdən azad etdirib müstəqil hakim kimi sultanəlini ərdəbilə qaytardı şeyx heydərin böyük oğlu sultan əli atasının işini davam etdirir və həlak olmazdan əvvəl qardaşı ismayılı təriqət şeyxi vəzifəsinə varis təyin edildi sultan əlinin və sultan rüstəm birləşmiş qüvvələri cü ildə baysunquru məğlub etdilər geri çəkilmək istəyən sultan baysunqur döyüşdə öldürüldü sultan rüstəm əsas rəqibini məğlub etdikdən sonra səfəvilərə qarşı siyasətini dəyişdi ərdəbil yaxınlığı şəməsi döyüşündə şeyx sultan əli məğlub edildi və öldürüldü şeyxin ölümündən sonra sufilər ismayıl və qardaşı ibrahimə ərdəbildə gizlənməyə görə kömək etdilər onların ardınca heydərin oğlanlarını hər vasitə ilə tutmaq və məhv etmək tapşırığını almış eybə sultanın dəstələri şəhərə daxil oldular ismayıl anası aləmşah bəyimin onu ilk vaxtlar onları gizlətdiyi şeyx səfiəddin məqbərəsini tərk edərək qazi əhməd kakuli adlı səfəvi müridlərindən birinin evinə köçdü və üç gün ərzində orada qaldı yeddi yaşlı oğlan xancan adlı qadının himayəsinə verildi qızılbaşlar şeyx ismayılı və qardaşı ibrahimi ərdəbildə gizlətdikdən sonra rəştə daha sonra isə lahicana gilanın biyepiş vilayətinin hakimi gərkiyə mirzə əlinin yanına gətirdilər o tanınmış alim şəmsəddin lahicini ərəb və fars dillərini öyrətmək quranı oxumaq üçün ismayılın və qardaşının tərbiyəçisi təyin etdi ismayıl çuxursədi keçdikdən sonra doqquz ulam adlı yerə gəldi burada kiçik asiya qızılbaşları dəstəsinə başçılıq edən qaraca ilyas ona qoşuldu ismayıl daha sonra öz dəstəsi ilə kiçik asiyaya doğru hərəkət etdi və ustaclı tayfasının yaşadığı mingöl yaylağına gəldi o tərcan ərazisindəki kağızmandan və sarıqaya yaylağından keçərək ərzincana çatdı şeyx ismayıl azərbaycandan kiçik asiyaya keçənə qədər şamlı rumlu ustaclı zülqədər qacar təkəli əfşar varsaq tayfalarından qaradağ sufilərindən ibarət qazi toplanmışdı ərzincanda qızılbaş ağsaqqalarının müşavirəsində hərbi yürüşün istiqaməti məsələsi müzakirə olunmuşdu bəziləri qüvvələrinin kifayət qədər olmamasını əsaslandırıb qarşıdan gələn qışı ərzincanda keçirməyi və əlavə qüvvələr gəlməsini gözləməyi yaz gəldikdə isə ci il azərbaycana əlvəndə qarşı yürüşə başlamağı digərləri qarşıdan gələn qışda gürcüstanda cihad həyata keçirməyi üçüncülər isə çuxursəd ərazisinə yola düşməyi və orada qışlamağı təklif edirdilər lakin bu təkliflərdən heç biri qəbul olunmadı qərara alındı ki ismayıl şirvanşah fərrux yasara qarşı yönəldilsin ismayıl əmirlərinin gürcüstana və indiki ermənistana bir neçə basqınından sonra cü ildə i fərrux yasara qarşı yeddi min qızılbaşla hücuma keçdi abidin bəy davaçı şamlı hüseyn bəy lələ şamlı məhəmməd bəy ustaclı əhməd bəy ustaclı bayram bəy qaramanlı qılınc bəy qaramanlı qaraca ilyas bayburtlu ilyas bəy xunuslu sultanşah bəy əfşar dana bəy əfşar xəlil bəy möhddar hüseyn bəy süfrəçi əfşar piri bəy pərvanəçi əfşar lələ məhəmməd təkəli bəkir bəy cagirli piri bəy qacar salman bəy həzin zülqədərli döyüşən qızılbaşlar arasında idi şah ismayıla şirvan əhli olan bir nəfərdən xəbər çatır ki fərrux yasar ismayıla da atasının aqibətinin üz tutacağını bildirmişdir ismayıl gilana yollandı və əhalidən öyrəndi ki şirvanşah onun yaxınlaşdığını eşidib müharibəyə hazırlaşmaq üçün şamaxıdan çıxaraq yaxşı möhkəmləndirilmiş qəbələ qalasına getmişdir bu səbəbdən ismayıl şamaxını tutmaq qərarına gəldi o əhalinin şəhərdən qaçmasının qarşısını almaq və onların təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi ilə adamlarından qulu bəyi şamaxıya göndərdi lakin ismayıl şamaxıya daxil olanda öyrəndi ki bütün əhali şəhəri tərk edərək dağlarda gizlənmişdir bir neçə gün şamaxıda dayanan ismayıl şirvanşahın öz qoşunları ilə buğurt qalası yaxınlığındakı meşədə düşərgə saldığını öyrəndi qızılbaşların şamaxını tutması xəbərini alan fərrux yasar gülüstan qalasına çəkilməyi qərara almışdı qəbələyə hücum etmək fikrində olan ismayıl şirvanşahın gülüstan qalasına üz tutduğunu öyrəndi şirvanşah qalaya yetişə bilmədi ismayıl cabanı adlanan yerdə şirvanşahı sıxışdırdı cü ilin payızında burada şirvanlar və şirvanşahlar üçün qanlı döyüş baş verdi ismayıl minlik süvarinin başında min süvarisi və hərbi nizamla düzülmüş min piyadası olan şirvanşahı təqib etmişdir bütün qoşunları məğlub olub qaçdıqda sərkərdələri isə döyüş meydanında həlak olduqdan sonra tək qalan şirvanşah atla buğurt qalasına qaçmağa başladı onun şirvanşah olduğunu bilməyən bir dəstə qızılbaş atlını təqib edərək gülüstan qalasından bir qədər aralıda ona çatdılar fərrux yasar hüseyn bəy lələnin cilovdarı adlandırdığı şahgəldi ağa adlı qızılbaş tərəfindən vurulub atdan salındı o şirvanşahın başını kəsərək ismayıla gətirdi əsir şirvanlılar fərrux yasarın meyitini tanıyıb onu dəfn etdilər münəccimbaşı fərrux yasarın ölümünü bəziləri deyir ki o əsir alınmış və sonra əlləri bağlı öldürülmüşdür bu cür təsvir etmişdir ismayıl atasının və babasının intiqamını almaq üçün əsir götürdüyü bütün şirvanlıları qətlə yetirdi şirvanın çiçəklənən şəhər və qalaları ismayıl tərəfindən işğal olundu döyüşdə ələ keçirilmiş qənimətlər qızılbaşlar tərəfindən ələ keçirilib bölüşdürüldü ismayıl üç gün döyüş meydanında qaldı sonra isə şamaxıya qayıtdı və şəhər əyanları tərəfindən ehtiramla qarşılandı fərrux yasarın oğlanlarından biri döyüşdən sağ çıxmış şeyxşah ibrahim xəzər sahilindəki şəhrinov şəhərinə gələrək atasının qoşunundan sağ qalanları toplamağa başladı lakin xadim bəy xüləfanın yürüşündən xəbər tutaraq gəmilərə oturub gilana üzdü şeyxşahın ardınca gəlmiş ismayıl bir neçə gündən sonra şəhrinovu tərk edib ci ilin qışını keçirmək üçün muğandakı mahmudabada yola düşdü burada ismayıla bildirirlər ki bakı əhalisi səfəvilərin nümayəndələrinə itaət etməkdən və xərac verməkdən imtina edir belə olduqda ismayıl məhəmməd bəy ustaclı və ilyas bəy xunuslunu bakını tutmaq üçün göndərdi bakı o vaxtlar alınmaz qala sayılırdı şəhər üçqat divarla bir tərəfdən dənizlə quruda isə dərin və geniş xəndəklə əhatə olunmuşdu şəhərə yaxınlaşan qızılbaş döyüşçüləri onun makedoniyalı isgəndər səddini xatırladan qala divarına heyran qalırdılar ismayıla bu qalanı tutmaq çox vacib sayılırdı çünki bakı o vaxtlar şirvanın iri şəhərlərindən biri və xəzər dənizində ən yaxşı tranzit ticarət mərkəzi idi qədimdən şirvanşah xanədanına sədaqətli olan mühasirəyə alınmış bakılılar istehkamlarının alınmazlığına böyük silah və ərzaq ehtiyatlarına güvənərək ehtiyatla vuruşurdular ərzincanda keçirilən müşavirəsində səfəvilərin irsi düşməni şirvanşah fərrux yasarla müharibəyə başlamaq qərara alındı və əmirlərinin gürcüstana bir neçə basqınından sonra ismayıl anadoluda topladığı təqribən min nəfərlik tərəfdarı ilə cü ilin axırlarında şirvana hücum edir cabanı döyüşündə fərrux yasar məğlub edildi və şirvanşah öldürüldü ismayıl üç gün düşərgəsində qaldıqdan sonra şamaxıya daxil oldu burada onu seyidlər qazılar rəislər və şəhər əyanları qarşıladı şamaxıya girən ismayıl şəhərdə yalnız bircə gün qaldı burada öyrəndi ki şirvanşahın döyüş meydanından qaçıb canını qurtarmış oğlu ii şeyx ibrahim şeyxşah xəzər dənizinin sahilindəki şəhrinou qalasındadır və atasının qoşunlarının salamat qalmış hissələrini ətrafına toplamışdır ismayıl sərkərdəsi hülafə bəyə qoşun hissəsi ilə oraya göndərdi duruş gətirə bilməyəcəyini görən şeyxşah yaxın adamları ilə birlikdə qaçdı müqavimətə rast gəlməyən hülafə bəy şəhrinouda düşərgə saldı ertəsi gün ismayıl özü buraya gəldi ismayıl şəhrinounu tutduqdan sonra mahmudabada qışlağa getdi burada ona məlum oldu ki bakı şəhərinin əhalisi qalalarının möhkəmliyinə bel bağlayaraq xərac verməkdən imtina edir və müqavimət göstərirlər ismayıl uzun çəkməyən mühasirədən sonra ci ilin baharında bakını aldı şirvanşah qoşunlarının vuruşmadan sonra salamat qalmış hissələri gülüstan qalasına cəkilmişdi ismayıl bakını aldıqdan sonra gülüstan qalasını tutmağa getdi lakin tezliklə gülüstanın mühasirəsini buraxaraq əmirlərinə bunu yuxuda imamdan tapşırıq alması ilə izah etmişdir ağqoyunlu əlvəndlə mübarizəyə yollandı rəvayətə görə ismayıl qızılbaş əmirlərini məşvərətə yığaraq onlardan soruşur siz nə istəyirsiniz azərbaycan taxt tacını yoxsa gülüstan qalasını onlar yekdilliklə azərbaycanı üstün tuturlar ismayıl öz qoşunu ilə naxçıvan istiqamətində hərəkət edir ci ilin ortalarında əlvənd mirzə onları şərur düzündə qarşılayır şərur döyüşündə əlvənd mirzənin minlik ordusu ismayıl minlik qoşunu tərəfindən darmadağın edilir vahiməyə düşüb qaçan döyüşçülərini saxlamaq və rəqibin arxadan zərbələrini dəf etmək məqsədilə bir birinə zəncirlənmiş dəvələrdən istifadə etmək cəhdi də əlvənd mirzəyə kömək etmir ismayıl bu döyüşdə də öz yaşına görə qeyri adi dərəcədə sərkərdəlik qabiliyyəti və şəxsi igidlik nümunəsi göstərir o özü şəxsən ağqoyunlu qoşununun sayılan əmirlərindən karqiçay bəyi qılınc döyüşündə məğlub edir digər məşhur sərkərdələr də öldürülmüş və başları özgə düşmənlərə görk olmaq üçün qızılbaş döyüşçülərinin tutduğu yüksəkliklərdə qoyulmuşdur əlvənd özü isə döyüş meydanından güclə qaçaraq canını qurtarmışdır beləliklə ismayıl xeyli qənimət qazanmışdır və ən əsası isə təbrizə yol açıqdır i şah ismayılın tabe olmaq təklifini rədd edən ağqoyunlu hökmdarı sultan muradla cü il iyunun də həmədan yaxınlığında döyüş şah ismayılın qələbəsi ilə nəticələndi və ağqoyunlu dövləti süqut etdi çox qısa müddətdə şah ismayıl şeybani xanın özbək dövlətindən tutmuş osmanlı imperiyasının sərhədlərinə qədər uzanan möhtəşəm bir dövlət yarada bilir özbək şeybani xan ismayıl üçün strateji əhəmiyyət daşıyan isfahanı tutarkən ona göndərdiyi mən iran və azərbaycan sərhədlərinə gələrək oranı tutandan sonra iraqi ərəbə və hicaza gedəcəyəm məktubana cavab olaraq şah ismayıl öz qoşunlarını xorasana yeridir şeybani xan mərv qalasında gizlənir lakin ismayıl aldadıcı manevr edərək onu qaladan bayıra çıxarır və cu il dekabrda mahmudi kəndi yaxınlığında şah ismayılla şeybani xanın qoşunları arasındakı mərv döyüşü şah ismayılın tam qələbəsi ilə başa çatır bütün gün ərzində davam edən bu ağır döyüşdə məğlub olan şeybani xan qaçmaq istədikdə şah ismayılın döyüşçüləri və öz mühafizəçiləri tərəfindən qətlə yetirilir şeybani xanın başını şaha gətirirlər əmrə əsasən onun kəlləsini qızıl suyuna çəkib qədəh düzəldirlər bu döyüşdən sonra o herat mərv və bəlx şəhərlərini tutur bütün şabran xorasan vilayəti şah ismayılın hakimiyyəti altına keçir sonrakı illərdə şah ismayıl bütün iranı iraqi ərəbi səfəvilər dövlətinə qatdı onun dövründə səfəvilər dövləti yaxın şərqin qüdrətli dövlətlərindən birinə çevrldi səfəvi dövləti öz yüksəlişinin zirvə nöqtəsinə çatır onun ərazisinin sahəsi milyon min kvadrat kilometrə çatırdı səfəvi dövləti kimi güclü bir dövlətin yaranması osmanlı sultanlarını narahat edirdi şah ismayıl da geniş əraziləri əhatə edən şiə dövləti qurmaq istəyirdi anadoludakı türklər ismayıla rəğbət bəsləməklə qalmır bölgəni geniş xalq üsyanları bürüyür osmanlı ərazisindəki narazı əhali kütləvi surətdə səvəfi dövlətinə köçməyə başlayır bütün bunlar səvəfi ideologiyasının təkcə şərqi anadoluda deyil mərkəzi anadoluda böyük təsirə malik olduğunu göstərir beləliklə siyasi səbəbdən yaranan səfəvi osmanlı qarşıdurması gələcəkdə uzun sürəcək və din pərdəsi arxasında aparılan müharibələrin səbəbi idi ilk dəfə çaldıran döyüşündən əvvəl qızılbaşların kafir kimi öldürülməsinə fətva alan i səlimin başlatdığı bu dini müharibə gələcəkdə onun oğlu i süleymanın dövründə osmanlı şeyxül islamı müfti əl həmzə tərəfindən verilən fətva ilə qızılbaşların öldürülüb malları ilə birgə arvad və uşaqlara sahib olmalarını halal edən dövlət ideologiyasına çeviriləcək səfəvilər dövlətinə münasibətdə dinc yanaşı yaşama prinsipinə sadiq qalaraq əsasən sülh siyasəti yürüdən sultan ii bəyaziddən fərqli olaraq onun oğlu ci ildə hakimiyyətə keçən sultan i səlim yavuz səfəvilərə qarşı müharibə yolunu tutdu sultan səlim şah ismayıl üzərinə qəti hərəkətə keçməzdən öncə səfəvi dövlətinə qarşı bir sıra siyasi mədəni iqtisadi və əsgəri tədbirlər gördü    sünni üləması qızılbaşlara qarşı hərb açılmasının cihaddan da mühüm və əqdəm olduğu barədə fitva vermişdi səfəvi dövlətinə qarşı mart cü ildə şərq yürüşünə başlayan sultan səlim hələ yolda olarkən şah ismayıla farsca üç təhqiramiz məktub yazmışdı bunlardan yalnız üçüncüsünə türkçə cavab verən şah məsələni sülh yolu ilə həll etməyə cəhd etmişdi lakin uğursuz bundan başqa osmanlıların daha bir üstünlüyü də ə qədər topun olması idi bütün bunlar döyüşün gedişinə təsir göstərməyə bilməzdi şah ismayıl şəxsi igidlik və cəsurluq nümunələri göstərib özünün qeyri adi gücü və döyüş bacarığı ilə məşhur olan turəli bəy malqoçoğlunu təkbətək döyüşdə şəxsən məhv etmişdir şah ismayıl qılıncla ona elə bir zərbə endirir ki dəbilqəsi və başı iki yerə paralanır ismayılın qılıncı əli bəyin sinəsinə qədər işləyir döyüşün qızğın çağında ismayıl azsaylı dəstəsi ilə düşmənin artilleriyasına doğru can atır lakin bu zaman onun atı büdrəyib yıxılır şah ismayıla çox bənzəyən sultanəli mirzə əfşar şah mənəm deyə qışqırmaqla onu əsir düşməkdən xilas edir və beləliklə yaralanan şah ata qalxaraq döyüş meydanından qaça bilir i sultan səlim xoy mərənd və təbriz şəhərlərini tutur buna baxmayaraq o təbrizdə çox qala bilməyib gündən sonra şah ismayıl tacı əlbisələri və bəzək əşyaları da içində olmaqla xeyli qənimət götürərək təbrizi tərk edir tarixdə belə bir hadisə olub şah ismayıl çaldıran döyüşündə topları bir birinə bağlayan zəncirləri kəsərkən bir anda onun qüvvətli zərbəsi topun lüləsinə tuş gəlir və top iki yerə bölünür çaldıran döyüşündən uzun müddət sonra sultan səlim şah ismayıldan həmin qılıncı ona göndərməsini istəyir şah həmin qılıncı sultana göndərir sultan səlim neçə dəfə cəhd göstərsə də topu kəsə bilmir o şaha məktubunda deyir sən məni aldadırsan bu həmin qılınc deyil şah ismayıl cavab məktubunda ona belə cavab verir qılınc həmin qılıncdı qol o qol deyil məktublarında göründüyü kimi şah ismayılın savadı hər yerdə özünü göstərir o çaldıran döyüşündə sultan səlimə məğlub olmasına baxmayaraq məktublarında daima onu dərrakəsi ilə məğlub edib şah ismayılın göndərdiyi məktublara sultan aciz qalır cavab yaza bilmirdi sultan səlim şahın heç bir məktubuna cavab yazmayıb bu da şah ismayılın dövrünə görə çox savadlı və ağıllı bir şəxsiyyət olduğunu sübut edir sultan səlim qənimətlə birlikdə özü ilə istanbula sonradan türkiyənin incəsənət və sənətkarlıqının inkişafında müstəsna rol oynamış bir çox incəsənət xadimlərini və sənətkarları da aparır dünyanın ən zəngin muzeylərindən sayılan istanbul topqapı sarayında əsgər muzeyində azərbaycan tətbiqi sənətinin çaldıran döyüşündən sonra buraya gətirilmiş ən nadir nümunələri nümayiş etdirilməkdədir tarixçilərin bildirdiyinə görə çaldıranda döyüş meydanında kişi paltarı geyib öz ərləri ilə birlikdə vuruşan xeyli qadın meyidi tapılmışdı sonrakı illərdə şah ismayıl şəki hökmdarlığını şirvanşahları gürcü çarlarını səfəvilərdən asılı vəziyyətə saldı hakimiyyətinin son illərində şah ismayılla şirvanşah şeyxşah arasında dostluq və qohumluq münasibətləri yaranır əvvəlcə şah ismayıl qızı pərixan xanımı şeyxşahın oğlu sultan xəlilə ərə verir sonra isə özü şirvanşahın qızlarından biri ilə evlənir şah ismayılın toyu cü il noyabrda təbriz yaxınlığında olur bu məsələni şaha ərz etsələr də o həzrət buna məhəl qoymadı və ovun başlamasını əmr etdi elə ki cərgə ovu tərtib olundu hökmdar çoxlu cüyür və saysız hesabsız vəhşi heyvanları şahdağında ovlayıb ərdəbilə tərəf geri qayıtdı lakin yolda ağır xəstələnir və ərdəbildən tələm tələsik təbrizə yola düşür sərab yaxınlığındakı mənqutay adlı yerdə halı o qədər ağırlaşır ki düşərgə salmalı olurlar həkimlərin müalicəsi bir fayda vermir şah ismayıl may cü ildə vəfat edir nəşini ərdəbilə gətirib şeyx səfi məqbərəsində dəfn edirlər abbasqulu ağa bakıxanov gülüstani irəmdə yazır hicri cu ilin əvvəllərində miladi şah ismayıl vəfat etdi o mehribanlıqda dünyanı işıqlandıran və qəhrəmanlıqda düşməni yaxan od məcazlı bir sultan idi qurmuş olduğu səltənətin mühüm işlərinə məşğul olmasına baxmayaraq şah ismayıl alimlərlə müsahib olub şeir söyləməyə də mail idi şah ismayıl səfəvi yaşında həyatının yaradıcılığının arzularının ən qaynar bir çağında dünyadan köçür lakin qısa ömrü müddətində gördüyü işlər ona ölməzlik qazandırmış onu azərbaycan xalqının siyasi və mədəni tarixinin ən parlaq səhifələrindən birinin yaradıcısı kimi tanıtdırmışdır şah ismayılın yüksək hərbi istedadı haqqında k marks yazmışdır səfəvilər xanədanının banisi şah ismayıl fateh idi o on dörd illik hakimiyyəti dövründə on dörd əyalət fəth etmişdi ismayıl səfəvi yaşında olarkən səfəvi əmirlərinin və digər türk tayfalarının dəstəyi ilə öz əcdadlarının başladığı mübarizə yoluna qədəm qoydu onun tərəfdarlarının çıxışı cü ildə baş verdi ağqoyunlu və şirvanşah qoşunları ilə müzəffər döyüşdən sonra ci ildə ismayıl səfəvi təbrizə daxil oldu özünü azərbaycanın hökmdarı elan etdi   azərbaycan tarixində ilk mərkəzləşdirilmiş dövlət səfəvilər dövləti və ya qızılbaşlar dövləti yaradıldı bundan sonra şah ismayılın nəhəng imperiya yaratmağa yönəlmiş aktiv siyasi hərbi və ideoloji fəaliyyəti başlanır bu fəaliyyət cəsarətli işlərlə çoxsaylı risklər qurbanlar məğlubiyyətlər və qələbələrlə müşayiət olunurdu səfəvi dövlətinin yaranmasında əsas amil dövləti quranların türk olması həmin dövlətin tarixi azərbaycan torpaqlarında meydana gəlməsi və buradakı insanların qızılbaşlığ a sadiq olmaları idi şah ismayılın ortaya çıxması və qızılbaş dövlətini yaratması ilə anadolu türkmanları öz soylarından inancından bir öndərə sahib olmuş və onu bir xilaskar hesab edərək ona sıx bağlanmışlar dünya tarixində bir liderə bu dərəcə bağlılıq örnəyi yoxdur orta əsrlərdə xalqımızın dövlətçilik tarixində səfəvilər imperiyası şah ismayılın rəhbərliyi altında ən yüksək mərhələ kimi əvvəlki və sonrakı azərbaycan dövlətləri zəncirində yalnız bir halqa olmuşdur bu siyasi qurumlar bir birini əvəz etməklə və çoxəsrlik azərbaycan dövlətçiliyinin əsasını formalaşdırmaqla azərbaycan türk tayfalarını birləşdirmiş dövlət quruculuğu ənənələrini idarəçilik vərdişlərini qonşu xalqlar haqqında bilikləri və informasiyanı onlarla ünsiyyət mexanizmlərini hakimiyyətin çox vaxt atadan oğula verilməsi təcrübəsini növbəti nəsillərə ötürmüşlər ilk mənbələrdə səfəvilər dövlətinin banisinə aid edilən çoxsaylı mülahizələr onun türklərlə və azərbaycanla ayrılmaz əlaqəsini birbaşa göstərir şübhəsiz belə faktlardan ən məşhuru və inandırıcısı ismayıl səfəvinin şirvandakı gülüstan qalası mühasirəyə alınan vaxt dediyi sözlərdir ismayıl atası şeyx heydərin qatili şirvanşah fərrux yasar üzərində qələbədən sonra öz düşməninin qüvvələrini tamamilə darmadağın etmək üçün onların sığındığı gülüstan qalasını mühasirəyə almışdı isgəndər bəy münşi yazır ki ismayıl şirvanın ən əlçatmaz istehkamlarından biri olan gülüstan qalasının mühasirəsi uzandığı üçün böyük əmirləri yanına çağırıb dedi sizə gülüstan qalası lazımdır yoxsa azərbaycan taxtı müqəddəs səfəvi xanədanının etiqad sahibləri azərbaycan taxtı cavabını verdilər həmin tarixi məqsədi həyata keçirmək üçün ismayıl ci ildə ağqoyunlu əlvənd üzərində qələbədən sonra təbrizə daxil olaraq özünü şah elan etdi şeyx heydərin çata bilmədiyi məqsədə oğlu ismayıl nail oldu azərbaycan torpağının böyük bir qismi vahid qızılbaş dövlətində birləşdirildi şah ismayıl zəfərdən zəfərə gedirdi və ta çaldıran döyüşünə qədər məğlubiyyət nə olduğunu bilmədi o müzəffər xoşbəxt iqballı gəncliyinə baxmayaraq siyasi müdrikliyə malik bir şah idi şah ismayıl yalnız alimənsəblərlə deyil rəiyyətlə rəftarında da mülayim və ədalətli idi xalqımızın görkəmli dövlət xadimi şah ismayıl ana dilinə hörmət edir və bu dildə yazan şairləri ozonları sevir onları himayə edirdi elə buna görə də dilinə vətəninə bağlı el şairləri aşıqları da onu sevir və onun doğma dilinə xalqına bağlılığını əsərlərində tərənnüm edirdilər şah ismayıl azərbaycan dilində təkcə gözəl şeirlərin mükəmməl ədəbi abidə olan dəhnamə on məktub poemasının müəllifi deyildi o həm də dövlət fərmanları imzalayır və beləliklə azərbaycan dilini dövlət müstəvisinə siyasi müstəviyə keçirmiş olurdu aldığı tərbiyəyə və maraqlarına görə ismayıl qızılbaş tayfaları və köçəri əyanları ilə sıx bağlı idi o yaxşı təhsil görmüşdü şair və alimlərə himayədarlıq edirdi şah ismayıl səfəvinin öz xalqı qarşısında xidmətləri həm də ondan ibarətdir ki o azərbaycan milli mədəniyyətinin inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmışdır onun hakimiyyətdə olduğu illər ölkənin orta əsrlər tarixində tərəqqi baxımından ən önəmli dövr sayılır o təkcə ana dilində yaradan şairləri azərbaycan alimlərini incəsənət xadimlərini təşviq etmirdi həm də bütövlükdə incəsənətin elmin inkişafına himayədarlıq edirdi onun səyləri sayəsində azərbaycan dili nəinki fars dilinin güclü təsirindən qurtardı həm də sonrakı yüzilliklər boyu onu üstələdi elm sənət xiridarı olan şah ismayılın sarayında yaradıcılıq üçün əlverişli şəraitdə diqqət qayğı hörmətlə əhatə olunmuş mühitdə bir çox rəssam istedadlı heykəltəraş xəttat musiqiçi yaşayırdı şah ismayılın azərbaycan dövlətçiliyi qarşısındakı ən böyük xidmətlərindən biri də öz dövrü üçün xarici siyasət mexanizmlərini formalaşdırmasıdır qüdrətli imperiya yaradan şah ismayıl həm də qərbi avropada papalıq ispaniya portuqaliya venesiya genuya və s ilə səmərəli qarşılıqlı münasibətlərin möhkəm bünövrəsini qurmuşdu səfəvilər dövləti yarandığı gündən qısa müddət ərzində bütün yaxın və orta şərqdə qüdrətli hərbi siyasi amilə çevrilmişdi şah ismayılın yaratdığı azərbaycan dövlətçiliyi azərbaycan türklərinin dünyagörüşünün təkamülünə kömək etdi şah ismayıl səfəvi azərbaycan tarixində ilk dəfə olaraq azərbaycanlıların bütün səviyyələrdə azərbaycan dilinin dövlət müəssisələri və hərbi işdə tətbiqi də daxil olmaqla üstün yer tutduğunu təsdiq edən dövlət yaratmışdı şah ismayıl qızılbaşlığın vahid ideologiyasını yaratdı bu ideologiya bütün azərbaycan türklərini o vaxt üçün öz ətrafında uğurla birləşdirdi və onlara nəhəng ərazidə siyasi dominant statusunu əldə saxlamağa imkan verdi azərbaycan xalqının şah ismayılla təkcə böyük dövlət xadimi kimi deyil həm də cəsur istedadlı sərkərdə yüksək mənəvi keyfiyyətləri hətta o vaxtlar azərbaycana gələn qərb diplo matlarında da heyranlıq doğuran şəxsiyyət kimi fəxr etməyə tam haqqı vardır biz onun sərkərdə istedadı sayəsində yaranmış tarixi dövlətin varisləriyik elə bir dövlətin ki sonralar ərazisində bır sıra dövlətlər yaranmışdır və indi də mövcuddur şah ismayılın əsas həyat yoldaşı ümumilikdə oğlu və qızı olmuşdur şah ismayıl hələ uşaq yaşlarından idman oyunlarına cıdır yarışlarına böyük həvəs göstərir tez tez ova gedirdi sərkərdəliyi dövründə o bir neçə zorxana açdırmışdı ki burada bayram şənlikləri düzənlənər və pəhləvanlar öz güclərini sınayardılar şah ismayıl həm də rəssamlıq və xəttatlıq bacarığı ilə də seçilir kitab oxumağı çox sevirdi uzun həsənin təbrizdə yaratdığı məşhur kitabxananın nəzdində o yeni tipli geniş bir kitabxana açdırmışdı ki buradan həm öz ölkəsinin əhalisi və alimləri həm də qonşu ölkələrin alimləri istifadə edirdilər venesiyadan olan bir tacir ci ildə yol qeydlərində özünün şah ismayılla təbrizdəki görüşlərini belə xatırlayır indi onun yaşı var ortaboylu olduqca gözəl və mərd bir kişidir saqqalını qırxır bığ saxlayır ona qız kimi vurulmaq olar solaxay olsa da bütün əmirlərdən güclüdür oxatma məşqləri zamanı adətən musiqi çaldırır rəqsi çox sevir və rəqqasələr oynarkən ayaqlarını yerə döyərək ismayıla həsr olunan mahnılar da oxuyurlar o hər gün əmirlərlə oxatma yarışları keçirmək üçün meydana çıxır və həmişə də günün qaliblərinə mükafatlar verir bu yarışlar vaxtı onun şərəfinə çalıb oxuyur rəqs edirlər bu sufi öz təbəələri xüsusilə də əskərlər tərəfindən allah kimi sevilir və pərəstiş olunur onun əskərlərindən bir çoxu döyüşə yalın əllə dəbilqə və zirehsiz girirlər onlar əmindirlər ki ismayıl onları döyüşdən salamat çıxaracaq şah ismayıl həm də gözəl səsə də malik idi bərbəd adlanan alətdə gözəl çalır və oxuyurdu o uşaq yaşlarından şeir yazmağa başlamışdı rəvayətə görə şah ismayıl dərviş paltarı geyinib məmləkəti gəzib dolaşar və xalqın dərd səri ilə maraqlanarmış o azərbaycan türkcəsini dövlət dilinə çevirmiş ölkənin siyasi ictimai iqtisadi və mədəni inkişafı üçün bölük işlər görmüşdür xalq arasında indiyə qədər dildən dilə gəzən əfsanədə də şah ismayılın qeyri adi fiziki qüvvəsindən danışılır əfsanədə deyilir ki çaldıran döyüşündən sonra şah ismayılın öz qılıncı ilə düşmən toplarının lüləsini yarması xəbəri sultan səlimə çatır maraqlanan sultan şah ismayıla ismarış göndərib xahiş edir ki qılıncını ona göndərsin tezliklə onun bu xahişinə əməl olunur lakin sultan həmin qılıncla topun lüləsini yarıb keçə bilmir və ismayılı günahlandırır ki guya o həqiqi qılıncı göndərməyibmiş şah ismayıl məcburiyyət qarşısında yazdığı məktubda məsələnin nə yerdə olduğunu anladığına işarə edir və yazır ki qılınc həmin qılıncdır vuran əl isə həminki olmayıb azərbaycanda xətai irsinin öyrənilməsi sovet hakimiyyəti illərindən başlanmışdır azərbaycanın tarixçi və ədəbiyyatşünas alimlərindən s mümtaz h araslı m quluzadə ə məmmədov o əfəndiyev paşa kərimov m abbaslı kimi mütəxəssislərin bu yöndə apardıqları araşdırmalar və yürütdükləri mülahizələr xüsusilə diqqəti cəlb edir belə ki amea nın m füzuli adına əlyazmalar institutunun elmi işlər üzrə direktor müavini filologiya elmləri doktoru paşa kərimov almaniyada yaşayan soydaşımız məhəmmədəli hüseyninin köməyi ilə şah ismayıl xətainin xətt nümunələrinin rəngli surətlərini əldə edib burada şah ismayıl həzrət əlinin kəlamlarını gözəl xətlə qızılı və mavi mürəkkəblə köçürüb qeyd edək ki müxtəlif rəngli vərəqlərə köçürülmüş və cildlənmiş əsərin əvvəllər yalnız bir səhifəsinin surəti ölkəmizdə idi indi isə münxenin baviyera dövlət kitabxanasında saxlanan əsərin vərəqinin hamısının surəti azərbaycana gətirilib nümunələrin üzərindəki qeyddən görünür ki mətn şah ismayıl xətai tərəfindən cü ildə köçürülüb xətt nümunələrinin altında ərəbcə mətnin fars dilinə tərcüməsi naməlum xəttat tərəfindən köçürülüb bu xətt nümunəsinin çaldıran döyüşündən əvvəl yazıldığı ehtimal olunur osmanlı imperatoru birinci sultan səlim təbrizi işğal etdiyi zaman bu əlyazmanı da ələ keçirərək istanbula aparıb əsər sonradan avropaya aparılıb xatırladaq ki şah ismayıl xətainin gözəl xətt nümunəsinin kəlimati mürtəzəviyyə adı altında münxenin baviyera dövlət kitabxanasında saxlandığı barədə ilk məlumatı türkiyəli alim ismayıl hikmət ertaylan istanbulda ci ildə çap etdirdiyi divani türkiyi zəfər kitabında verib ismayıl xətai az yaşamasına vaxtının çoxunu dövlət işlərinə sərf etməsinə baxmayaraq zəngin və çoxcəhətli bir irs yaratmışdır o həm əruz həm də heca vəznində həm epik həm də lirik janrlarda qələmini işlətmiş yaddaqalan nümunə örnək ola bilən əsərləri ilə azərbaycan ədəbiyyatını zənginləşdirmişdir onun səmimi ürəkdən qopub gələn zamanın qarşıya qoyduğu tələblərə cavab kimi meydana çıxan poeziyası çox vaxt siyasi ictimai fəaliyyəti ilə birləşmişdir bu poeziya gah qılıncla bərabər döyüş meydanlarına getmiş gah müdrik el ağsaqqallarının təriqət şeyxinin öyüdlərinə çevrilmiş gah da dünyaya və insana məhəbbətlə dolu bir qəlbin tərcümanı olmuşdur bu poeziya qəhrəmanlığa gözəlliyə mənəvi saflığa məhəbbətlə şərə eybəcərliyə əqidəsizliyə dönüklüyə sədaqətsizliyə cılızlığa nifrətlə doludur bu poeziya hər şeydən əvvəl mənəvi azadlığı təsdiq edir din və şəriətin mənəvi əsarətini bu poeziya qəbul etmir dünyagörüşü etibarilə panteist olan şair mənsur həllac və imadəddin nəsimi kimi ənəlhəq mənəm allah şüarına ideyasına tərəfdar çıxıb özünü vəhdət gülzarının bülbülü adlandırır çün xətaidir bu gün gülzari vəhdət bülbülü dəxi ol zaği siyəh gülzarə gəlməsün bütün kainatı ilahi mütləq varlıqla bir sayan yaradıcı ilə yaradanı insanla allahı eyniləşdirən və bu eyniliyi vəhdət gülzarı özünü isə bu vəhdət və birlik gülzarının bülbülü şairi adlandıran xətai özünü mütləq həqiqət həqqi mütləq deyə vəsf edir ənəlhəq sirri uş könlümdə gizli ki həqqi mütləqəm həq söylərəm mən böyük mütəfəkkir şair nəsimi kimi xətai də görünən hər şeydə o cümlədən insanın simasında ilahi varlığı görməyə çağırır yəqin bil əhli iqrarın yanında yerü gög cümlə həqdir olma gümrah ta səni gördü xətai valehi şeydayidir hansı gözdür həq üzün görcək ki bidar olmadı şairin sufi olması onun poeziyasına da güclü təsir göstərmiş ona daha cəsarətli humanist ruh vermişdir lakin bu cəsarət xətainin yaradıcılığını sırf təriqət poeziyasına çevirməmişdir o bütün məqamlarda real həyat və real insan haqqında düşünmüş real insana müraciətlə yazıb yaratmış real insandan və onun hisslərindən qayğılarından söhbət açmışdır onun şeirlərində xeyir və şər anlayışları ilə bağlı fikirlər də vardır bu məsələdə xətai azərbaycan ədəbiyyatının dühası nizami gəncəvi ilə həmfikirdir o da belə hesab edir ki insan yaxşı yaman nə iş tutsa onun bəhrəsini görəcək pis əməl sahibi öz əməlləri üçün xəcalət çəkəcəkdir ancaq xeyir işlər əməllər arxasınca gedənlər hər cür xəcalət peşmanlıq hisslərindən uzaq olacaqlar xətainin şerlərində insan lirik qəhrəman məğrur azad fikirli öz qüdrətinə inanan bir varlıq kimi tərənnüm olunur onun ölməzliyi əbədiliyi ən ağıllı bir şəxs olması düşmənlərin canına vəlvələ salmağa qadir olduğu dönə dönə nəzərə çatdırılır hələ xii əsrdə nizami gəncəvi sufizmə rəğbətlə yanaşmış sufiləri ürəkdən xəbərdar olan adamlar kimi təqdim etmişdir şairin sirlər xəzinəsi əsərində müxtəlif xarakterlərə malik sufi surətləri yaradılmışdır xətai də sufiləri halal və haram yola gedənlər adı ilə iki yerə ayırır o ən yüksək insani keyfiyyətləri əsl sufilər arasında axtarır öz müridlərini əsl sufi kimi hərəkət etməyə sufi insan adını uca tutmağa çağırır sufi isən alıb satma halalına haram qatma yolun əyrisinə getmə doğru yola nəzər eylə şairin nəzərində həqiqi sufi əsl insandır onda alıb satmaq harama meyl etmək əyri yola getmək kimi hərəkətlər sifətlər ola bilməz əgər hər hansı bir sufi bu sifətlərə malik deyildirsə o sufilikdən də insanlıqdan da uzaq bir adamdır xətai belə sufiləri rədd edir xətainin poeziyasında ehkamçılığa mövhumatçılığa insan mənəviyyatını buxovlayan zəncirlərə qarşı güclü bir etiraz vardır xətai şeirinin əsas obyekti insan əsas qayəsi insana məhəbbətdir xətai dövründə islam dininin insan idealı ilə humanist ziyalıların insan idealı bir deyildir dindar insan hər cür istək və arzularını buxovlayıb cənnət xəyalı ilə yaşayırdısa humanist ziyalıların ideal insanı əsl cənnəti bu dünyada axtarır və tapırdı insansız dünyanı və cənnəti barsız bağa bənzədir insansız cənnəti istəmirdi neylərəm ol cənnəti içində dildar olmasa qoy onu viranə qalsın bağçada bar olmasa şair insanı yer üzünün ən qiymətli gövhəri saydığından insansız olan insana zidd olan insanın sədaqətinə mane buxov əngəl olan hər şeyi rədd edir xətainin şeirlərində gah real insani sevgi tərənnüm olunur gah da məhəbbətdən geniş fəlsəfi bir kateqoriya kimi söhbət açılır hər iki halda məhəbbətin tərənnümü onun humanizmi fikir sərbəstliyi ilə bağlıdır üzün gördüm sənin ey yari məhru könüllər afəti ya üzmüdür bu dodağın həsrətindən xəstə haləm axıtdı gözlərim yaşı be hər su həbəşdir kim müsafir rumə düşmüş üzün səfhindəki ol xali hindu gözündən ahu tək dağlara düşdüm nə sehr etdi mənə ol iki cadu xətai dər üzün xurşidə nisbət sözü rövşən dedim üzünə qarşu insan gözəlliyi bu şerdə romantik bir dillə heyranlıqla qələmə alınmışdır buradakı bədii suallar bənzətmələr aşiqin qəlbindəki təlatümləri həyəcanları təbii səmimi şəkildə oxucuya çatdırır xətainin məhəbbət poeziyası güclü kədərdən qəmdən bir qayda olaraq uzaqdır xətai yaradıcılığını tədqiq edənlərin fikrincə bu isə onun daha çox cəmiyyətdə tutduğu ali mövqe ilə əlaqədardır çünki şah heç zaman maddi və ya digər sərvətlərdən əskiklik görməmişdir ki şikayətlənsin şairin təbiət təsvirinə həsr edilmiş şerlərində şux şad əhvəli ruhiyyə hökm sürür bahar oldu ki aləm gülşən oldu gözün aç gör cahan nə rövşən oldu bəzəndi hər bir ağac bir gül ilə ağaclar cümlə gül pirahən oldu açıldı yazlar bitdi çiçiklər gül ilə şol bənövşə susən oldu irişdi vədəsi badi baharın behər su gül hezaran xərmən oldu xətainin aşiqanə qəzəllərində sevgi duyğuları bir çox hallarda o qədər səmimi təbii verilir ki boyalarının ifadələrinin əlvanlığı və sadəliyi ilə insanı heyran edir tilsimləyir qızıl gül bağü bustanım nə dersən misrası ilə başlanan məşhur qəzəli yada salaq bu qəzəldəki hər beyt hər parça saf həssas bir qəlbdən qopan sevgi harayı kimi səslənir qızıl gül bağü bustanım nə dersən fəda olsun sənə canım nə dersən qərarü səbrü aramım tükəndi kəsildi külli fərmanım nə dersən əridi iliyim qaldı sümüyüm bu təni tərk edər canım nə dersən əgər yatsam min il torpaq içində dürüstdür əhdü peymanım nə dersən xətai can ilə çün səni sevdi sevən ölsünmü sultanım nə dersən real insanın real insani hisslərin arzuların düşüncələrin romantik şəkildə tərənnümü həm də xətaiyə məxsus bir tərzdə tərənnümü xvi əsrin birinci rübü üçün qiymətli yeni bir hadisə idi nəsiminin kişvərinin həbibinin hamidinin poeziyasından qidalanan bu şerlərdə yeni orijinal ancaq xətaiyə məxsus cəhətlər də çoxdur xətainin çoxcəhətli poeziyasında epik əsərlər də mühüm yer tutur onun nəsihətnamə məsnəvisi və dəhnamə poeması epik şerin qiymətli nümunələridir nəsihətnamə adından da göründüyü kimi nəsihətamiz fəlsəfi poemadır burada ardıcıl nəql edilən hadisə yoxdur nəsihətnamə sufizmin panteist müddəalarını şərh edən fəlsəfi bir əsər olmaqla bərabər insan haqqında qabaqcıl humanist düşüncələri də əks etdirir dəhnamə on məktub deməkdir zahirən əsər on məktubdan ibarət olsa da poemanın məzmununu məktublar yox daha çox həmin məktublarla əlaqədar hadisələr təşkil edir xətai mövzunun imkanlarından bacarıqla istifadə edib rəngarəng təbiət lövhələri insan duyğularının təbii səmimi ifadəsi üçün müxtəlif boyalar tapıb işlədir sıx sıx lakin yerli yerində verilmiş qəzəllər poemadakı lirizmi daha da gücləndirir şairin yaratdığı təbiət təsvirlərindən biri poemanın başlanğıc hissəsində verilmişdir bu təsvirlər o qədər dəqiqdir ki rəssamlar onun əsasında heç bir çətinlik çəkmədən çoxlu lövhələr yarada bilərlər azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında bahariyyə adlı janra bir qayda olaraq xətainin həmin təsviri ən səciyyəvi nümunə kimi göstərilir ədəbiyyatımızda çoxlu təbiət təsviri yaradılmasına baxmayaraq xətainin yaratdığı həmin təsvir bu tipli təsvirlər içərisində müstəsna yer tutur qış getdi yenə bahar gəldi gül bitdi vü laləzar gəldi quşlar hamısı fəğanə düşdü eşq odu yenə bu canə düşdü sərvin yenə dutdu damənin su su üstə oxudu faxtə ku ku qönçə dəhəni çəməndə xəndan gülməkdən ənar açıldı dəndan durna uçuban həvayə düşdü laçın aluban ovayə düşdü bu təsvirdə təbiət insandan təcrid olunmur şən şad bir qəlbin təbiətdən aldığı həzz sevinc addımbaşı özünü hiss etdirir şair quşların fəğanə düşməsini deyən kimi insan həyatı barədə araya tez bir söz atır eşq odu yenə bu canə düşdü deyərək təbiətlə insan həyatını vəhdətdə götürdüyünü nəzərə çatdırır təbiətdə gül açıb quşlar nəğmə oxuyanda insan qəlbində də sevgi duyğularının oyandığını söyləyir təbiət təsvirləri ilə yanaşı poemada aşiqin mənəvi iztirablarını əks etdirən qəzəllər də əsərin bədii təsir gücünü artırmağa xidmət edir epik əsərdə lirik janrlardan o cümlədən qəzəllərdən istifadəyə füzulidən hətta həqiridən əvvəl xətai poemasında rast gəlirik xətai bu poemanı hakimiyyət uğrunda mübarizələrinin ən gərgin çağlarında cı ildə iyirmi yaşında olanda yazmışdır o həyatının bu gənc çağlarında təkcə azərbaycan səfəvi dövlətinin əsasını qoymaqla məşğul olmamış həm də epik şerimizə dəhnamə kimi orijinal keyfiyyətlərə məxsus bir əsər bəxş etmişdir xətai ədəbi irsinin mühüm bir hissəsini heca vəznində xalq şeri formalarında yazılmış əsərlər təşkil edir heca vəznli şerimizin tarixi xətai ilə başlayır düzdür bu forma xalq arasında xətaidən əvvəl də olmuşdur lakin onu yazılı ədəbiyyata gətirən xətaidir hökmdar şair fikirlərini daha çox xalq şeri ənənələri əsasında tərbiyələnən nisbətən az savadlı və ya tam savadsız olan geniş kütlələrə müridlərə qızılbaş əsgərlərə çatdırmaq üçün doğma janrların daha əlverişli olduğunu duymuş onların sevdiyi başa düşdüyü formalardan istifadə etməyi özünə borc bilmişdir bu şerlərdə xalq ruhuna və zövqünə yaxınlıq xüsusi yer tutur xətainin siyasi əxlaqi estetik baxışları bu şerlərdə son dərəcə aydın və sadə bir tərzdə ifadə olunur ümumiyyətlə xətai şeirinə xas bir keyfiyyət olan sadəlik və aydınlıq onun heca vəznli şerlərində daha qabarıq şəkildə nəzərə çarpır xətainin heca vəznində yazdığı qoşma gəraylı varsağı bayatı nəfəs və ilahilər indi də öyrənmək ibrət almaq üçün nümunə olmaq dərəcəsindədir şair oxucularını diqqətli ehtiyatlı olmağa əqidə məslək yolunda sədaqətlə yürüməyə çağırır dərindir bizim dəryamız boylanmaz min bir kəlam desəm biri anlanmaz kişi iqrarsız yollara bağlanmaz yolları qoynunda yürüyüb gedər bu parçalarda oxucunu dinləyicini doğruçu və cəsarətli olmağa orda burda qeybətlə dedi qodu ilə məşğul olmaqdan əl çəkməyə çağırır həqiqət yolundan azmış insanlara qarşı dərin nifrətini bildirir bədii söz haqqında danışmaq ona münasibətini bildirmək orta əsrlərdə yaşamış sənətkarlarımızın yaradıcılığında pozulmaz bir ənənə kimi yayılmışdır nizaminin füzulinin saib təbrizinin qövsi təbrizinin vaqifin və başqa azərbaycan sənətkarlarının söz haqqındakı şerləri fikirləri bu həqiqəti bir daha təsdiq etməkdədir xətainin bir söz rədifli gəraylısı füzulinin söz rədifli qəzəli kimi yadda qalan qiymətli sənət əsərlərindən biridir sözünü bir söyləyənin sözünü edər sağ bir söz pir nəfəsin dinləyənin yüzünü edər ağ bir söz söz vardır kəsdirər başı söz vardır kəsər savaşı söz vardır ağulu aşı bal ilən edər yağ bir söz xalq şerinin bayatı şəkli də xətainin məhəbbətlə məharətlə müraciət etdiyi formalardandır şair bayatılarının axıcılığına yığcamlığına atalar sözləri və xalq məsəlləri kimi aforistik məna daşımasına xüsusi diqqət yetirmişdir xətai işin düşər gəlib gedişin düşər dişləmə çiy loğmanı yerinə dişin düşər xətainin istər heca istərsə də əruz vəznində yazdığı əsərlər klassik yazılı ədəbiyyatımızın ən qiymətli nümunələrindən sayılır şairin irsi sonrakı dövrlərin ədəbiyyatı üzərində dərin izlər buraxmışdır füzuli kimi dahi sənətkar xətainin bir sıra şerlərinə cavab yazmış ilk böyük əsəri olan bəngü badəni ona ithaf etmişdir görkəmli el sənətkarı hökmdar şairin müasiri aşıq qurbani onu mürşidi kamilim şeyx oğlu şahim deyə tərənnüm etmişdir şah ismayıl xətainin əsərləri istər əlyazmaları istərsə də şifahi şəkildə geniş yayılmış məclislərdə musiqi havalarının müşaiəti ilə ifa olunmuşdur onun həyat nə mübarizəsi ilə bağlı məşhur şah ismayıl dastanı yaranmışdır amea nın məhəmməd füzuli adına əlyazmalar institutunun elmi işlər üzrə direktor müavini filologiya elmləri doktoru paşa kərimov ankara milli kitabxanasından şah ismayıl xətainin və onun oğlu i şah təhmasibin ana dilində yazdıqları şeirləri aşkar etmişdir xətainin ankara milli kitabxanasındakı əlyazma məcmuəsindən tapılmış şah xətai başlığı ilə gedən əsərləri qəzəl və qoşma janrlarında yazılmışdır onun bəzi mətbu şeirləri ilə bu əlyazmadakı şeirlər arasında fərqlər vardır şairin əsərlərinin gələcək nəşrlərində bu fərqlər nəzərə alınmalıdır i şah təhmasib aşkar edilmiş ana dilindəki qəzəlində osmanlı imperatoru sultan süleyman qoşunlarının cü ildə səfəvilər dövlətinə uğursuz yürüşündən bəhs edir rəqibin məğlubiyyətini özünün müqəddəs nəsildən olması ilə izah edir maraqlıdır ki həmin məcmuədə sultan süleymanın da bu şeirə nəzirə olaraq yazdığı cavabı verilmişdir beləliklə şah ismayıl səfəvi və i sultan səlim arasında olan mükaliməni onların övladları i təhmasib və sultan süleyman qanuni ana dilində müşairə formasında davam etdirmişlər bu dastan əsasında müslüm maqomayev eyni adlı opera bəstələmişdir yazıçı ə cəfərzadənin bakı f kərimzadənin xudafərin körpüsü ə nicatın qızılbaşlar romanları və bir sıra bədii əsərlər son illərdə şah ismayıl səfəvinin həyatı və şəxsiyyətinə olan güclü marağın ifadəsi kimi meydana çıxmışdır belarus respublikası avropanın şərqində dövlət dənizə çıxışı yoxdur ölkə şimal şərqdən rusiya federasiyası cənubdan ukrayna qərbdən polşa şimal qərbdən isə litva və latviya ilə həmsərhəddir paytaxtı və ən çox əhalisi olan şəhəri minskdir kvadrat kilometr sahəsinin təqribən i meşə ilə örtülüdür iqtisadiyyatın əsas sahələri xidmət sənayesi və istehsalatdır xx əsrə qədər müasir belarus dövlətinin yerləşdiyi ərazidə polotsk knyazlığı böyük litva knyazlığı reç pospolita və rusiya imperiyası kimi dövlətlər hökmranlıq etmişdir belarusda əhali danışıq dili olaraq rus dilində danışmağa üstünlük verirlər belarusun kəndlərində əsasən belarus dilində danışılır belarusların əcdadları şərqi slavyanlardır və ci əsrlər arasında şərqi slavyanlar belarus bölgəsinə yerləşdilər və daha əvvəl burada yaşayan fin ogur köklü bəzi tayfaları tərəfindən sıxışdırıldılar ix əsrin sonunda bölgədə isveç köklü varyaqlar tərəfindən polotsk və turov krallıqları quruldusa da x əsrin sonunda bu krallıqlar kiyev knyazlığına birləşdirildilər x əsrdə bu bölgə bizans imparatorluğu tərəfindən xristianlaşdırılan kiyev knyazı i vladimir tərəfindən ci ildən başlayaraq xristianlaşdırıldı belarusun heç bir dənizə çıxışı yoxdur və əsasən düzən ərazilərdən ibarətdir ölkə şərq tərəfdən rusiya cənubdan ukrayna qərbdən polşayla şimal və şimal qərbdən litva latviyayla həmsərhəddir ölkə prezidenti aleksandr lukaşenko cü il iyul tarixindən ölkəni idarə edir belarusun digər ölkələrlə siyasi əlaqələri çox qarışıqdır belə ki ölkə ci ildə müstəqillik qazanmasından sonra qərb dövlətləri ilə soyuq əlaqələrə malikdir buna səbəb qərb dövlətlərinin belarus prezidenti aeksandr lukaşenkonun onların fikrincə qeyri demokratik ölkəni idarəetməsidir xüsusən u il belarusda prezident seçkilərindən sonra bu əlaqələr daha da pisləşmişdir illik hərbi xərcləri mln abş dollarıdır belarus güclü iqtisadi sistemə malik olmayan dövlət kimi tanınır belarus dünyada daha çox aqrar dövlət kimi tanınır ölkədə maldarlıq əkinçilik bitkiçilik və aqrar texnika istehsalı çox inkişaf edib belə ki belarus öz daxili yem tələbatını artıqlamasıyla ödəyir və qonşu dövlətlərə kütləvi halda süd süd məhsulları tərəvəz ixrac edir belarus ı illərdə və ci ildə defoltla üzləşmişdir təsərrüfatın ixtisaslaşmasına və strukturuna əmək ehtiyatlarının bolluğu rusiyadan daha ucuz yanacaq və metal idxalı və yerli təbii ehtiyatları müsbət təsir göstərir maşınqayırmanın ixtisaslaşmış sahələri hesablama maşınları cihazqayırma məişət maşınqayırması soyuducular paltaryuyan maşınlar k t maşınları və yük avtomobilləridir minsk jodino mogilyov kimya sənayesi əsas istiqaməti süni kauçuk şin plastik kütlələr mogilev qrodno polotsk kalium gübrələri soliqorsk meşə emalı və kağız istehsalıdır bobruysk borisovo vitebsk və b yüngül sənayedə əsas yeri kətan parça ayaqqabı istehsalı və b tutur yeyinti sənayesi əsas sahələrdəndir yerli xammallarla təmin olunub aparıcı sahələri yağ süd pendir ət məhsulları istehsalı kartofkraxmal istehsalı və b yanacaq energetikanı yerli torf rusiyadan aldığı neft qaz təşkil edir kənd təsərrüfatında əsas yeri heyvandarlıq tutur südlük ətlik istiqaməti və donuzçuluq əsas yer tutur əkinçilikdə yem istehsalının xüsusi çəkisi böyükdür şimal şərqində kətan becərilir taxılçılıqda əsas yeri çovdar əkinləri tutur kartofçuluq belorusiyanın əsas sahəsi hesab olunur mərkəz hissəsində geniş yayılıb sıx nəqliyyat şəbəkəsinə malikdir belarus respublikasının dövlət dilləri belarus və rus dilləridir əhalinin ni pravoslavlar ni katoliklər təşkil edir anqola angola anqola respublikası republika de angola cənubi afrikada atlantik okeanı sahilində dövlət paytaxtı luanda şəhəridir rəsmi dövlət dili portuqal dili pul vahidi kvanzadır inzibati cəhətdən əyalətə bölünür anqola bmt nin afrika ittifaqının byib in bvf in ütt nin üzvüdür anqolanın namibiya konqo demokratik respublikası və zambiya ilə quru sərhəddi vardır ölkə qərbdən atlantik okeanı ilə əhatə olunmuşdur kabinda adlı anqlav bölgə atlantika okeanı sahilində konqo respublikası və demokratik konqo respublikası ərazilərində yarımanklav konqo respublikasının tərkibində yerləşsədə anqolanın ərazisi hesab olunur anqolada əhalinin tərkibi müxtəlifdir yəni portuqal ingilis ambundu konqo luçazi və digər xalqlar bu ölkənin sakinləridir anqolanın qədim tarixi çox az öyrənilmişdir avropalılar anqolaya gələrkən ci ildə portuqal dənizçisi dioqu kanın ekspedisiyası burada erkən dövlətlər konqo ndonqo lunda və bengela mövcud idi ci əsrdə matamba və kasanje dövlətləri yarandı ndonqoda hakimiyyətdə olan nqola sülaləsinin adı sonradan bütün ölkəyə şamil edildi cı əsrdə portuqallar anqola sahillərində möhkəmləndirilmiş məntəqələrin o cümlədən san paulu di luanda məntəqəsinin əsasını qoydular elə bu vaxtdan anqolanın işğalına başlanıldı anqolalılar ci əsrə qədər işğalçılara müqavimət göstərdilər portuqallar anqolanın işğal olunmuş ərazilərindən zənciləri braziliyaya və s ölkələrə zorla köçürürdülər anqola qul alverinin ən mühüm bazalarından birinə çevrildi üç əsr ərzində ölkədən mln nəfər çıxarıldı qulların daşınması cı ildə qadağan olundu lakin anqolada köləlik ci ilədək qalmaqda idi cü illərdə portuqaliya belçika almaniya və b britaniya arasında müqavilə bağlandı bu müqavilə ilə anqolanın müasir sərhədləri müəyyən edildi anqolanın bütün ərazisinin portuqaliya tərəfindən işğalı ci əsrin ci illərinin əvvəlində başa çatdırıldı ci ildə anqola portuqaliyanın dənizaşırı əyaləti elan edildi anqolada fasiləsiz davam edən milli azadlıq hərəkatı ikinci dünya müharibəsindən sonra yeni vüsət aldı ci ildə müstəmləkəçilik əleyhinə anqolalıların silahlı mübarizəsi başladı mübarizə anqolanın qələbəsi ilə nəticələndi ci il yanvarın də portuqaliya ilə alvor razılaşmaları anqolanın müstəqil elan edilməsini nəzərdə tutan razılaşmalar imzalandı ci il noyabrın də müstəqil anqola xalq respublikası elan edildi anqola netto ölkənin prezidenti seçildi cı illər ölkə tarixinə vətəndaş müharibəsi kimi düşmüşdür cı ilin sonlarında anqolanın ordusu kubanın hərbi yardımı ilə zair və car ın işğalçı ordusunu ölkədən qovdu ci ildə milli birlik hökuməti formalaşmışdır ci illərin sonu ci illərin əvvəllərində car ın dəstəyi ilə müxalifət qoşunları anqola ərazisinin böyük hissəsini yenidən işğal etdi ci ildən ölkə anqola respublikası adlanmağa başladı yenidən başlanan vətəndaş müharibəsi gedişində müxalifət lideri j savimbi öldürüldü bundan sonra müharibənin dayandırılması haqqında razılaşma imzalandı anqola unitar dövlətdir anqolanın konstitusiyası ci ilin noyabr tarixində qəbul edilib düzəlişlərlə qüvvədədir ölkənin idarəetmə forması qarışıq respublikadır dövlət başçısı və icra hakimiyyəti ümumi və birbaşa səsvermə yolu ilə il müddətinə seçilmiş prezidentdir prezidentin bütün ərazi inzibati vahidlərə nəzarət etmək hüququ vardır onun səlahiyyətlərinə dövlətin müdafiəsi və hakimiyyət qolları arasında münasibətləri əlaqələndirmək aiddir prezident silahlı qüvvələrin ali baş komandandır qanunvericilik hakimiyyətinin ali orqanı ümumi və birbaşa səsvermə ilə il müddətinə seçilmiş birpalatalı milli məclisdir anqola milli məclisi deputatdan ibarətdir deputat bütün ölkə üzrə proporsional sistem deputat isə majoritar sistem üzrə seçilir daimi komissiya sessiyalararası dövrdə onun funksiyalarını yerinə yetirən yığıncaq orqanıdır hökumətə prezident baş nazir və nazirlər daxildir hökumət milli məclis qarşısında məsuliyyət daşıyır anqolada çoxpartiyalı sistem mövcuddur partiyalar sırasında anqolanın azadlığı uğrunda xalq hərəkatı mpla cı ildə yaradılmışdır anqolanın tam azadlığı uğrunda milli ittifaq unita cı ildə əsası qoyulmuşdur və s partiyalar var anqola əhalisinin əsas hissəsi bantu xalqları ovimbundular ambundular konqolar luenalar çokvelər kvanyamalar nyanekalar luçazilər ovambolar mbvelalar nyembalar şimal lundalar mbundalar gererolar min həmçinin bantu dilində danışan piqmeylərdən tva ibarətdir koysan xalqları kvadilər xukvelər kunqların müxtəlif qrupları anqola əhalisinin təşkil edir avroafrikalılar adlanan mulatlar portuqal dilində və ya onun kreollaşdırılmış variantında danışırlar ayrıca qrup sayılırlar anqolada dən az portuqallar yaşayır silahlı qüvvələr quru qoşunları qq hərbi hava qüvvələri hhq və hərbi dəniz qüvvələrindən hdq ibarətdir ali baş komandan prezidentdir qq nın nəfərdən artıq tank motopiyada piyada artilleriya zenit və s hissələri var hhqdə aviasiya bazası və hava hücumundan müdafiə hhm polku mövcuddur hdq nə desant gəmi divizionu gəmi patrul gəmi divizionu kater və dəniz piyada rotası daxildir anqolanın yaşlı vətəndaşları kişilər və qadınlar illik hərbi xidmətdə olurlar ölkə sərhədlərinin uzunluğu km dir sərhədin km i konqo demokratik respublikası bu sərhədin km lik hissəsi cabinda bölgəsindən keçir km i namibiya km i zambiya və km i isə konqo respublikasının payına düşür anqola respublikasının ərazisi km dir dünyada ölkələr üzrə ərazisinə görə cü yerdədir anqola ərazisinin çox hissəsi ensiz km sahilboyu düzənlikdən sıldırım yamacla yüksələn yastı dağlıqdır hünd m qərbə doğru yüksəklik artır m burada bəzi yerlərdə əlahiddə dağlar ucalır bu ərazinin əsasını təşkil edən bie hünd m ədək dağlıq sahələri anqolanın mərkəzinə doğru irəliləmişdir ölkənin ən yüksək nöqtəsi moco dağıdır m ölkənin cənub bölgəsi isə daha alçaq bir mövqedədir anqolanın şərq hissəsində isə zambezi çayının qolları axır yastı dağlıq tədricən şimal konqo çökəkliyinə doğru cənub şərq kalahari çökəkliyinə doğru istiqamətlərdə alçalır ölkənin ixracı idxalını üstələyir əsas ixrac maddələri xam neft almaz neft məhsulları təbii qaz qəhvə sizal pambıq balıq ağac oduncağıdır cü ildə ixracın i abş ın i çinin i tayvanın i fransanın payına düşmüşdür idxalın əsas maddələri maşınlar və elektrik avandanlıqları nəqliyyat vasitələri və onların ehtiyat hissələri dərman ərzaq toxuculuq məmulatı silahlardır başlıca ticarət tərəfdaşları portuqaliya car abş niderland fransa braziliya və b britaniyadır anqola təhsil sisteminə uşaq bağçaları yaşlı uşaqlar üçün hazırlıq sinifləri yaşlı uşaqlar üçün ümumtəhsil və peşə məktəbləri ali məktəblər daxildir ibtidai təhsil siniflər məcburi və pulsuzdur anqolada illik orta təhsil verən ümumtəhsil məktəblərinin bazası əsasında ixtisaslı işçilər hazırlayan ildən ilədək təhsil müəssisələri fəaliyyət göstərir anqolada baş verən siyasi və iqtisadi çətinliklərlə bağlı ci illərdə tam orta təhsildən əsas həlledici iki illik sikl götürülmüş onun həyata keçirilməsi və abituriyent kontingentinin formalaşdırılması ali məktəblərin xüsusi hazırlıq kursları və fakültələrinə həvalə edilmişdi ölkədə ali təhsil verən anqola neto ad anqola dövlət universiteti luanda və özəl universitet fəaliyyət göstərir elmi tədqiqat institutu hamısı luandada geofizika və hidrometeorologiya elmi tədqiqat institutu geoloji xidmət institutu sənədləşdirmə və tarixi tədqiqatlar milli mərkəzi tibbi tədqiqatlar insstitutu baytarlıq institutu pambıqçılıq mərkəzi afrika dillərini və xarici dilləri öyrənmə institutu sosial və pedaqoji tədqiqatlar institutu var anqolada əhalinin hər min nəfərinə həkim hər nəfərə həkim orta tibb işçisi mama düşür ci ildə səhiyyəyə qoyulan xərc üdm in ini təşkil etmişdir anqola xalqlarının zəngin şifahi ədəbiyyatı var ictimai siyasi xadim kordeyru da matta və yazıçı kaştru soromenyu xalq ədəbiyyatını toplayıb tədqiq etmişlər anqolada yazılı ədəbiyyat cu əsrin ortalarında yaranmış lirika j da silva mayya ferreyra j d kordeyru da matta və məişət romanları p f ma şa du a troni a di asis junior anqola ədəbiyyatının əsasını təşkil etmişdir ci illər antoqa ədəbiyyatında müstəmləkə əleyhinə mübarizə mövzusu a neto m antoniu a lara j l vieyra m f di kaştru soromenyu a jasintu və b əsas yer tuturdu cı illərdən sonra anqola ədəbiyyatında tarixi roman geniş yayılmış m pakavira e abranşiş dramaturgiya inkişaf etmiş pepetelanın pyesləri siyasi və inqilabi meyillərdən uzaq bədii əsərlər yaranmışdır pepetela j e aqualuza müasir yazılı ədəbiyyat əsasən portuqal dilindədir ölkənin şimal ərazisində qədim qayaüstü heyvan təsvirləri saxlanılmışdır anqolanın kəndləri dairəvi plan üzrə salınmışdır kəndlərin mərkəzində yığıncaq üçün bina onun ətrafında yaşayış evləri daha sonra təsərrüfat tikililəri olmuşdur san miqel və bengela qalaları avropalıların anqolaya gəlişindən sonra tikilmişdir ci əsrin əvvəllərində anqolada avropa memarlıq üslubunda binalar inşa edilmişdir anqola toxuma sənəti ot çubuq və samandan hələ qədimdən mövcud olmuşdur toxunulan əşyalar dəqiq həndəsi ornament ilə bəzədilmişdir qədim və orta əsrlərdə ağac üzərində oyma inkişaf etmiş mürəkkəb kompozisiyalı əsərlər heykəltəraşlıqda yaranmışdır bədii oyma üsulu ilə stilizə edilmiş insan və heyvan heykəlcikləri düzəldilmiş mebellər üzərində mürəkkəb dekorativ kompozisiyalar həkk olunmuşdur peşəkar təsviri sənətin inkişaf dövrü ci illərə təsadüf edir dağlıq biyedə tapılmış dəmir idiofonlar əsrədək anqola arxaik mədəniyyətinin nümunələridir lunda ndonqo dövlətlərinin orta əsrlər mədəniyyətini təntənəli orkestrlər təmsil edirdi ci ildə konqonun kralı portuqaliyanın diplomatik heyətini qarşılayan zaman fil sümüyündən hazırlanmış trubalardan kərənay istifadə olunmuşdur cı illərdən anqolaya portuqaliyalılar vasitəsilə avropa nəfəs alətləri gətirilməyə başladı xristianlığın yayılması ilə əlaqədar kilsələrdə xor ifasından zəngdən şax şaxlı kiçik zınqırovlardan da istifadə edirdilər bakunqo və ambundu xalqlarının hərbi musiqisinin təsviri ci ilə şimal qərb anqolada ksilofonda ifa etmə ənənəsi isə ci ilə təsadüf edir ci əsrdə idiofonların müxtəlif növləri o cümlədən marimba birüzlü baraban nqaba zənglər lonqa buynuz epuqu musiqili yay nsambi qeydə alınıb şəhər musiqi mədəniyyəti portuqaliya və braziliyanın təsiri altında formalaşmışdır şəhər musiqisinin spesifik formaları birinci dünya müharibəsindən sonra hərbi musiqi ansamblı kalukuta cənub şərqi anqola ci illərdən lamellafon musiqisi likembe şimal şərqi anqola meydana gəlmişdir ci əsrdə luandanın ambundu portuqal rəqs mədəniyyətində kaduka semba rebita rəqsləri musiqi əsas rol oynayır ci ildə nqola ritmuş ansamblı yaradılır latın amerikası rəqslərini rumba merenge samba ifa edir gitara və ənənəvi idiofonlardan istifadə olunur ansamblın rəhbəri liseu vieyra diaş ci ildən rəsmi olaraq müasir anqola musiqisinin lideri kimi tanınır cı illərin ortalarında siyası məzmunlu mahnılar yayılır ci illərdə kisanje illya ansamblları solistlərdən m tete p kaştru bəstəkarlardan f mukenqa j m maşadu f da siş daha məşhur idilər ci ildən sonra müğənni və gitaraçı massano məşhurlaşır həmin illərdən qonşu ölkələrlə mədəni əlaqələr inkişaf edir anqolada sayca üstünlük təşkil edən ovimbunduların ənənəvi musiqisi ilk dəfə cü ildə çokve və luvale xalqlarının musiqisi isə ci illərdə lentə alınıb cı ildə luandada musiqi və rəqs məktəbi yaradılıb anqola olimpiya komitəsi ci ildə beynəlxalq olimpiya komitəsi tərəfindən tanınmış və həmin ildən anqola idmançıları olimpiya oyunlarında iştirak edir anqolada daha çox inkişaf etmiş idman növləri yüngül atletika və futboldur anqolanın futbol klubları primeyru di aqoştu və inter klub afrika kuboklar kubokunun final mərhələsində çıxış etmişlər ölkə dəmiryolunun uzunluğu min km sıxlığı km km ölkə daxilində hava nəqliyyat üstünlük təşkil edir aeroportdan sinin enmə qalxma zolağı bərkörtüklüdür beynəlxalq aeroport luandadadır çay gəmiçiliyi böyük əhəmiyyət daşımır dəniz kabotaj gəmiçiliyi inkişaf etmişdir ən böyük dəniz limanları lobitu dərin sulu kabinda və luanda neft ixracı limanı namibe portu amboindir ticarət donanması ümumi tonnaji min ton dedveyt olan gəmidən ibarətdir boru kəmərlərinin uzunluğu km dir anqolanın ərazisi afrika platforması hüdudlarında yerləşir burada arxeozoy və alt proterozoy süxurlarından təşkil olunmuş kristallik özül kasai anqola banqveulu qalxanlarını və kvanza çıxıntısını əmələ gətirir üst kembriyə qədər ki çöküntülər ölkənin şimal qərbində qərbi konqo qırışıqlıq qurşağını şərqində və cənubunda kibarid katangid və damarid qırışıqlıq sistemlərinin fraqmentlərini formalaşdırır platforma örtüyünü təşkil edən süxurlar qədim buzlaşma izlərinin olduğu üst kembriyəqədər və üst paleozoy trias yaşlıdır tabaşir yaşlı kontinental çöküntülər və kaynozoyun qumlu layları geniş yayılmışdır iri neft dəmir filizi almaz gips fosforit boksit daşduz uran mis qızıl manqan titan vanadium litium və s faydalı qazıntı yataqları var anqola materikdəki coğrafi mövqeyi okean sahilində yerləşməsi və s geoloji geomorfoloji quruluşunun mürəkkəbliyi ilə əlaqədar təbiətinin xeyli zənginliyi ilə səciyyələnir ölkənin iqlimi daxili rayonların əksər hissəsində ekvatorial musson sahilboyunda tropik passat və quraqdır ən isti ayın sentyabr və ya oktyabr orta temperaturu yamacların yuxarı hissələrində oc aşağı hissələrində oc ən sərin ayda iyul və ya avqust uyğun olaraq oc və oc dir illik yağıntı şimalında mm dən cənubda mm ədəkdir sahilboyu düzənliklərdə soyuq bengela cərəyanı havanın temperaturunu iyulda ən soyuq ay oc yədək martda ən isti ay oc yədək aşağı salır burada yağıntıların miqdarı şimalında mm dən cənubda mm ədəkdir anqolanın şimal şərqində çaylar konqo hövzəsinə kasai çayı və onun sol qolu kvanqo qərbində isə atlantika okeanı hövzəsinə kvanza kunene aiddir ölkənin şərqində və cənub qərbində kvando qolu ilə zambezi yuxarı axını və kubanqo çayları axır quraq mövsümlərdə çayların suyu xeyli azalır və ya onlar quruyurlar xüsusilə cənubda və cənub qərbində onların demək olar ki hamısı astanalıdır və gəmiçiliyə yaramır lakin böyük hidroenerji ehtiyatına malikdirlər anqola inkişaf etmiş hasilat sənayesi olan aqrar ölkədir sənaye potensialı afrika miqyasında əhəmiyyətə malikdir ümumi daxili məhsulun üdm mütləq həcmi mlrd dollar təşkil edir əhalinin hər bir nəfərinə üdm dən dollar düşür üdm in i sənayeyə i xidmət sahələrinə i kənd təsərrüfatına məxsusdur anqolada sosial iqtisadi yeniləşmə baş verir sənaye sahələrinin əksəriyyəti milliləşdirilir kənd təsərrüfatı assosiasiyaları və kooperativləri iri plantasiyalarda dövlət təsərrüfatları yaradılır demək olar fasiləsiz davam edən müharibələr iqtisadiyyata neqativ təsir göstərmişdir nisbətən inkişaf etmiş iqtisadi rayonları qəhvə plantasiyaları ilə zəngin şimal rayonu neft yataqlarına malik kabinda və iri almaz yataqları olan şimal şərq rayonu ən iri iqtisadi mərkəzləri luanda əsas inzibati sənaye və maliyyə mərkəzi iri liman lobitu sənaye mərkəzi və ən iri dəniz limanı beyra lobitu transafrika dəmiryol magistralının terminalı namibe və bengela balıq ovu və balıq emalı mərkəzləri uambo malanje lubanqo və kvito ölkənin daxili rayonlarının inzibati kənd təsərrüfatı və nəqliyyat mərkəzləri kənd təsərrüfatı torpaqları mln km anqolanın torpaqları qırmızı qırmızı qəhvəyi qara və qırmızı qonurdur ucqar c u səhralardır anqola ərazisinin demək olar ki i meşələr və seyrək meşələrlə örtülüdür şimal şərqindəki tropik meşələrdə ebonit və s qiymətli ağac növləri vardır şimalı və sahilyanı yaylanın mərkəzi hissəsinin bitkisi hündür otlu savannalardan cənub hissəsi seyrək savanna meşələrindən şimal hissəsinin qərb yamacları həmişəyaşıl tropik meşələrdən ibarətdir anqolada fil şir leopard zebra müxtəlif antilop növləri meymunlar çoxlu sayda sürünənlər həşəratlar və s yaşayır sahil suları balıqlarla zəngindir anqolada qorunan təbiət ərazisi ümumi sahəsi mln ha o cümlədən kameya iona mupa kisama kanqandala milli parkları var anqola iqtisadiyyatının əsasını hasilat sənayesi təşkil edir anqola neft hasilatına görə ci ildə mln ton üdm in i afrikada nigeriya liviya misir və əlcəzairdən sonra ci yerdədir son illərdə dən çox neft yatağı istismara verilmişdir ə yaxın neft quyusu istismar edilir neftin təqribən i kabinda əyalətində onun da i dənizdə hasil edilir ölkənin neft qanununa əsasən neft sənayesi dövlətin sonanqol şirkətinin inhisarındadır qanunun qəbulundan sonra yeni yataqların işlənməsi xarici amerikan ingilis fransız və s kapitalın köməyi ilə aparılır şevron chevron ekson exxon şell shell petrofina teksako texaco britiş petroleum kimi məşhur şirkətlərin fəal iştirakı nəticəsində kabinda sahillərinin kontinental şelf rayonu mənimsənilir əsas neft terminalları luanda malonqo kabinda palanka və s ölkə üzrə bütün ixrac dəyərinin ini neft ixracından gələn gəlir təşkil edir valyuta daxilolmalarının neftdən sonra ikinci mənbəyi almazdır anqola dünyada almaz hasilatına görə cı və hasil edilmiş almazların ümumi dəyərinə görə cü yerdədir ölkədə əsasən yüksək keyfiyyətli zərgərlik daşları çıxarılır ci ildə çıxarılmış mln kar almazın mln kar ı zərgərlik almazı olmuşdur anqola ərazisində bütün almaz hasilatı və ticarətinə nəzarət edən dövlət müəssisəsi endiama ci ildə yaradılmışdır almazın çox hissəsi şimali luanda əyalətindəki katoka yatağından dünyada ən iri yataqlardan biri çıxarılır almaz hasilatının yarıdan çoxu ci ildə i qeyri qanuni yolla əldə olunur anqolada dəmir filizi az miqdarda mis nəcib və radioaktiv uran metallar çıxarılır dəmir filizi kasala kitunqu şm kvanzanın əyaləti mədənlərindən hasil edilir perspektiv fosforit yataqlarının ən iriləri zayri kindonakaşi əyalətlərində həmçinin kabinda əyalətindədir bunlardan başqa qranit mərmər kvars yataqlarının işlənməsi davam etdirilir anqolanın enerji ehtiyatları neft qaz və hidroenerji sərvətlərinin ehtiyatına görə afrikanın ən zəngin ölkələrindən biridir cəmi i istifadə olunur elektrik stansiyalarının müəyyən edilmiş gücü mvt a bərabərdir elektrik enerjisinin yarıdan çoxu i ses lərdə istehsal olunur ölkənin elektrik şəbəkəsi böyük şimal cənub və mərkəz elektrosistemlərinə bölünmüşdür elektrikötürücü xətlərinin dən azı iş vəziyyətindədir çünki yüksəldici yarımstansiyaların çoxu yaxınlarda baş vermiş hərbi fəaliyyət nəticəsində ya dağılmışdır ya da tam gücü ilə işləmir emal sənayesi müəyyən mərkəzlərdə luanda dən çox lobitu bengela uambo namibe şəhərləri r nlarında cəmlənmişdir luandada illik gücü mln ton olan neft emalı zavodu işləyir və ölkənin neft məhsullarına daxili tələbatını tam ödəyir toxuculuq məhsulları kibrit sabun və yuyucu vasitələr kimyəvi gübrə dərman avtomobil şinləri penoplast sement istehsal edən müəssisələr fəaliyyətdədir qara metallurgiya və metal emalı sahəsində bir sıra kiçik zavodlar idxal edilmiş detal və qovşaqlardan volvo fiat folksvagen avtomobillərinin yaponiya motosikl və velosipedlərinin yığılması üzrə bir neçə sex işləyir yeyinti sənayesinin əsas istiqaməti un palma yağı şəkər içkilər balıq konservi balıq unu və s istehsalıdır cənubi afrika afrikanın cənubunda dövlət şimalda namibiya botsvana zimbabve şimal şərqdə esvatini və mozambiklə həmsərhəddir car həmçinin anklav dövlət lesotonu hər tərəfdən əhatə edir cənubi afrika respublikası afrikadaki müxtəlif ölkələrindən biridir və qitəyə nəzərən ağ asiya və qarışıq əhalinin ən çox olduğu ölkələrdən biridir ölkə həm zəngin mineral ehtiyatlara malikdir həm də afrikada iqtisadi cəhətdən ən inkişaf etmiş ölkədir və dünyada nisbətən möhkəm mövqelərə malikdir g üzvü olan tək afrika ölkəsidir car ın tarixi və siyasətində əsas məqam qara çoxluğu ilə ağ azlıq arasında irqi münaqişədir ci ildən cı illərə qədər mövcud olmuş aparteid rejimi qurulduqdan sonra özünün kulminasiya nöqtəsinə çatdı ayrı seçkilik qanunlarının tətbiqinin təşəbbüskarı milli partiya olmuşdur bu siyasət uzun və qanlı mübarizəyə gətirib çıxarıb ki burada aparıcı rolu qara fəallar stiv biko desmond tutu və nelson mandela oynayıb daha sonra onlara bir çox ağdərililər eləcə də hind mənşəli cənubi afrikalılar qoşuldular aparteidin iflasında beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən təzyiqlər də müəyyən rol oynayıb nəticədə siyasi sistemin dəyişməsi nisbətən dinc şəkildə baş verdi car afrika qitəsində yeganə ölkədir ki burada bir dəfə də olsun dövlət çevrilişi həyata keçirilməyib yeni car ı bəzən göy qurşağı ölkəsi adlandırırlar çünki bu ölkədə hər millətdən insana rast gəlmək mümkündür həmçinin car nüvə silahı olan lakin könüllü olaraq ondan imtina edən ilk dövlətdir cənubi afrika respublikasında rəsmi dil qəbul olduğundan ölkənin rəsmi adı var belə geniş çeşiddə adların olmasına baxmayaraq bəzi cənubi afrikalılar rəsmi adlardan çəkinirlər və ölkəni azaniya adlandırmağa üstünlük verirlər bunlar əsasən avropa müstəmləkə irsindən uzaqlaşmağa çalışan neqroidlərdir iskamto creole oğrular dili ölkənin şərqində qautenq vilayətində yerləşən qaradərili şəhər gəncləri arasında geniş yayılmış dildir rəsmi tanınmır və məktəblərdə tədris edilməsi və danışılması qadağandır cənubi afrika respublikasının ərazisi cənub enliyindən cənubada tropik və subtropik qurşaqlarda yerləşir sahilləri əsasən dağlıqdır az miqdarda əlverişli körfəz və buxtaları var sahil xəttinin uzunluğu km dir car km sahəsinə malikdir və bu göstərici üzrə dünyada cü yeri tutur cənubi afrikanın ən yüksək nöqtəsi dragon dağlarında njesuchi dağıdır car da müxtəlif iqlim zonaları namib quru çölündən şərqdə mozambik sərhədində və hind okeanının sahillərində subtropiklərə qədər təmsil olunur şərqdə ərazi sürətlə yüksəlir dragonian dağları meydana gəlir və veld adlanan böyük bir daxili yayla hərəkət edir cənubi afrika respublikası ərazisinin böyük hissəsi kembriyəqədər yaşlı afrika platformasının cənub kənarı hüdudlarındadır yalnız kap dağları hersin qırışıqlığı vilayətinə aiddir transvaal massivi arxey orta və son proterozoyun mütəhərrik qurşaqları karru və kalaxari sineklizləri platformanın əsas strukturlarıdır massivdə qranit qneyslərdən qranulitlərdən yaşıldaş vulkanik çökmə qatlardan ibarət platforma bünövrəsini üst arxey orta proterozoyun platforma çexolu terrigen və karbonatlı çöküntülər qızıllı konqlomeratlar riolitlər andezitlər bazaltlar və onların tufları örtür platformanın sonrakı inkişaf mərhələlərində buşveld lopoliti qabbrolar noritlər peridotitlər anortozitlər qranitlər karbonatitlər siyenitlər kimberlitlər və mezozoyun qələvi qranitləri ilə yarılmış transvaal sineklizi yaranır keys qurşağının qərbində qırışıqlığa məruz qalmış proterozoy yaşlı terrigen vulkanik və karbonat süxurlar zolağı izlənilir bu rayonda metamorfizmə uğramış çexol vend kembri keys qurşağında peqmatitlərin əmələ gəlməsi və qərbdə qranit intruziyalarının soxulması ilə formalaşmışdır fanerozoyun çökmə çexolunu paleozoy mezozoyun terrigen və kömürlü çöküntüləri erkən yura yaşlı bazaltlar karru sineklizi və bir sıra qrabenlər şərqdə mozambik çökəyi kaynozoyun qumları kalaxari sineklizi təşkil edir cənubda ordovik alt karbonun miogeosinklinal çöküntülərindən ibarət kap qırışıqlıq qurşağı karru sineklizinə qovuşur car faydalı qazıntı yataqları ilə zəngindir uran manqan xrom qurğuşun sink qızıl platin və almazın iri yataqları buşveld kompleksi və üst arxeyin vitvatersrand sistemi ilə əlaqədardır daş kömür dəmir filizi nikel titan vanadium mis gümüş qalay volfram kobalt beril litium sürmə torium zirkon flüorit barit apatit vermikulit korund talk qrafit mika asbest və s yataqları da mövcuddur ölkə ərazisinin çox hissəsini plato və yastıdağlıqlar tutur şm ş də şiş zirvəli kristallik silsilələrlə soutpansberge vaterberq vitvatersrand həmçinin yastızirvəli qalıq massivlərlə müşayiət olunan veld platoları seriyası vaal çayının sağsahilboyunda kuruman langeberq və s qalıq dağlar ilə kap platosu cənubda yuxarı karru qıraq platoları qərbdə kiçik namakvalend yastıdağlığı orta hündürlük m oranj çayından şm da m yüksəklikdə quru çay dərələri ilə kəsilmiş kalaxari düzənlikləri yerləşir plato və yastıdağlıqların ş də sahilboyu düzənliyə c da böyük karru çökəkliyinə düşən dik yamacları böyük çıxıntı ölkə ərazisi relyefinin ən səciyyəvi elementidir çıxıntının arxasında kap dağları yüksəlir mühüm landşaft səddi olan böyük çıxıntı ölkənin daxili rayonları ilə əlaqəni çətinləşdirir iqlimi əsasən tropik cənub enliyindən cənubda isə subtropikdir daxili rayonların iqlimini hind okeanından gələn rütubətli küləklərin qarşısını kəsən böyük çıxıntı formalaşdırır sahilboyu ovalıqlarda və böyük çıxıntının küləktutan yamaclarında il ərzində mm daxili rayonlarda və cənub qərbdə mm ədək yağıntı düşür yastıdağlıqda yay aylarının orta temperaturu c qış aylarınkı c dir cənub qərbdə və veld platosunda ay müddətində şaxtalar olur quraqlıq səciyyəvidir subtropiklərdə yay aylarının orta temperaturu təqribən c qış aylarınkı c dən az yağıntının illik miqdarı mm dir atlantika okeanı sahilində səhra iqlimi hakimdir temperatur yayda c qışda c yağıntı mm dək olur ölkədə əsasən qırmızı qırmızı qonur qara və boz qəhvəyi torpaqlar yayılmışdır qırmızı qonur torpaqlar səhra çöl sahələri qırmızı torpaqlar isə quru çöllər üçün səciyyəvidir quru savannaların qara torf adlandırılan dəmirli qara torpaqları məhsuldarlığı ilə seçilir yüksəkliklərdə çox vaxt qələviləşmiş qırmızı torpaqlara rast gəlinir sahilboyu rayonların torpaqları müxtəlifliyi ilə fərqlənir cənub qərb sahilboyu münbit qonur torpaqlar sahəsidir yamacların düzgün şumlanmaması mal qaranın otarılması torpağın strukturunun pozulmasına və eroziyaya uğramasına səbəb olur quru iqlim süni suvarma problemi yaradır torpaqların cəmi i kənd təsərrüfatına yararlıdır ölkənin bitki aləmi zəngin və rəngarəngdir iki floristik vilayətə kap və paleotropik aid olan təqribən min bitki növü vardır savanna yarımsəhra və səhra zonalarının bitkiləri üstünlük təşkil edir daha rütubətli rayonlarda müxtəlif palmalar baobablar podokarpuslar qiymətli ağac cinsləri və taxıl otları bitir aşağı velddə park savanna yaxud savanna mopane buşvelddə akasiya südləyən savannası yerləşir yarımsəhra və səhra zonaları qərb sahilboyu düzənliyi yuxarı böyük və kiçik karrunu və kalaxarinin ən quraq hissəsini tutur şimal qərb rayonlarında sukkulentlər yaxud daş bitkilər bitir namibiya ilə sərhəddə qumlu torpaqlarda taxıllar üstünlük təşkil edir böyük veldi otlu çöllər qrasveld tutur qrasveld ərazisinin dən çoxu taxıllarla örtülmüşdür rütubətli şərq rayonlarında hündür temeda m ədək quraq rayonlarda alçaq temeda hünd m ədək yayılmışdır burada həmçinin daşdayan və topalın müxtəlif növləri vardır ölkə ərazisinin təqr ni meşələr tutur şərq sahilboyunda tipik savannalar c e ndən c da kiçik sahələrdə müxtəlif lianalar və epifitlərlə qarışıq fikuslardan kap şümşad ağacı kap qırmızı ağacı və kap ebenasından ibarət subtropik və sərtyarpaqlı həmişəyaşıl kolluqlar meşələr dağ yamaclarının bəzi yerlərində subtropik musson meşələri yayılmışdır heyvanlar aləmi yırtıcılardan vəhşi pişiklər kaftarlar panterlər hepardlar şirlər çoxsaylı dırnaqlılardan fillərdən ibarətdir bir neçə viver iriqulaq it gəmiricilərin bir neçə cinsi qızılı göstəbəklər quş cinsi endemikdir ölkədə təqribən minədək cücü və növ ilan təqribən termit növmüxtəlifliyi məlumdur şimal şərqdə sese milçəyi və malyariya ağcaqanadlarının yayılma ocaqları var heyvanlar aləmi qoruqlarda və milli parklarda yaxşı mühafizə edilmişdir krüger kalaxari gemsbok və s milli parkları çoxsaylı qoruqlar faunistik rezervatlar vardır etnik müxtlifliyə sahib olan cənubi afrika respublikasının tarixi keçmişi ümumilikdə mərhələyə ayılır bu tarixin xüsusi ilə müstəmləkə və müstəmlədədən sonrakı mərhələləri mədəniyyət fəaliyyətləri avropalıların və yerli xalqaların arasındakı şiddətli torpaq anlaşılmazlıqları təzyiqlər digər irq və siyasi gərginliklərlə xarakterikdir xix əsrdə almaz və qızıl keşfləri bölgənin sərvətinə dərindən təsir göstərmiş dünya səhnəsinə çıxartmışdır və sadəcə kənd təsərüfatı əsaslı iqtisadiyyatdan sənayeləşməyə keçid baş vermişdir kəşflər eyni zamanda cənubi afrika mədənçilik sənayesi üzərindəki nəzarət əldə etmək üçün əsasən boer köçkünləri və ingiltərə imperatorluğu arasında açıq müharibəylə nəticələnən yerli münaqişələrə səbəb oldu anqlo boer və ya cənubi afrika müharibəsində boerlərin məğlubiyyətindən sonra cənubi afrika birliyi cu il cənubi afrika konstitusiyasına əsaslanaraq ingiltərə imperatorluğunun müstəmləkəsi olaraq quruldu ingilis kolonyaları keyp koloinyası natal kolonyiası transvaal koloniyası və orang koloniyası birlik qanunalarının qüvvəyə minməsindən sonra cü ildə britaniya imperatorluğu tərkibində özü özünü idarə edən bir dövlət oldu bu müstəqillik referendumunda qərəra alınmış və may ci il tarixində reallaşmış ölkənin cənubi afrika respublikası adı altında vahid müstəqil bir dövlət kimi formlaşması ilə sona çatdı cənubi afrika siyasəti cü ildə afrika miliyyətçiləri tərəfindən idarə edilirdi irqi ayrı seçkiliyi və ya rəsmi olaraq aparteid olaraq adlandırılan ağ irq qanunu ayrılıq mənasına gələn afrika sözü olub ci ildə ortaya çıxdı və cənubi afrikanın bir respublika halında biləşməsindən sonra rəsmi bir ayrı seçkilik qanunu halına gəldi da qüvvəyə minən konstitusiya aprel cü ildə silahlı mübarizə və irq ayrı seçkiliyinə qarşı beynəlxalq müxalifətin ardınca ssri nin əsas olaraq afrika milli konqresinə əsgər və siyasi dəstək təmin etməsiylə qələbə çaldı ölkənin bütün irqlərinin səs verə biləcəyi ilk demoktraik səs vermədən bəri afrika milli konqresi cənubi afrika komunist partiyası və cənubi afrika həmkarlar konnfederasiyası ilə birlikdə ittifaq içərisində cənubi afrika siyasətinə hakim oldu car ın qanunvericiliyi bu gün ayrılan üç hüquq ailəsinin elementlərini özündə cəmləşdirib romano alman anqlo sakson və ənənəvi ümumiyyətlə müasir cənubi afrikada romano almaniya hüququ üstünlük təşkil edir yəni bütün hüquqi qərarlar üzərində qanunun aliliyi hüququn özəl və ictimai qərarlara aydın şəkildə bölünməsi müşahidə olunur ölkədə cı ildə qəbul olunmuş konstitusiya var o bütün beynəlxalq səviyyədə tanınmış insan hüquqlarını qoruyur və təmin edir amma sağ car heç də həmişə humanist və tolerant uzun müddət orada aparteidadı almış qara əhaliyə qarşı ayrı seçkilik gücləndi aparteidin siyasi əsasının aşağı düşməsi və cı illərdə uzun sürən qanun yaradıcılığı prosesləri nəticəsində car ın hüquqi sisteminə tamamilə yenidən baxıldı və irqi əlamətə görə hər cür ayrı seçkilik aradan qaldırıldı cü ildə ölkədə konstitusiya məhkəməsi yaradılmışdır cənubi afrika respublikası cəza hüququnun ingilis nümunəsinə uyğun fəaliyyət göstərdiyi azsaylı ölkələrdən biridir məhkəmə sistemi aşağıdakı instansiyalardan ibarətdir ali apellyasiya məhkəməsi cənubi afrika respublikasının cinayət işləri üzrə əsas məhkəmə instansiyasıdır ölkənin məhkəmə paytaxtı olan blumfonteyn şəhərində yerləşir aparteid rejimində qara əhali üçün ayrı ayrı yerli məhkəmələr mövcud idi eyni zamanda ümumi məhkəmə sistemində hakimlərin böyük əksəriyyəti ağ idi siyasi rejimin əleyhdarları üçün xüsusilə amansız cəza tədbirləri nəzərdə tutulmuşdu məhkəmə və istintaq olmadan gün müddətinə insanları saxlamağa icazə verildi aparteidin düşməsindən sonra bir çox normalar yenidən nəzərdən keçirildi cü ildə daxili təhlükəsizlik aktı ləğv edilmiş ci ildə ölüm hökmü verilmiş ci ildə isə hüquqi cəza almışdır cı illərdə hüquqi sistemin yenidən nəzərdən keçirilməsi zamanı ölkədə homoseksual nikahlar qanuniləşdirilib ki bu da onu afrikada yeganə ölkəyə çevirir car hal hazırda unitar dövlətdir ölkənin ərazisi əyalətlərə bölünür inzibati mərkəzləri ilə bundan başqa ci ildən cü ilə qədər car da bantustanlar müəyyən millətlərin yaşaması üçün ayrılmış muxtariyyət mövcud idi bantustanlardan kənarda qara əhalinin hüquqları əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırılmışdı pretoriya rəsmi olaraq cənubi afrikanın əsas paytaxtı sayılır çünki ölkənin hökumət binası orada yerləşir hakimiyyətin digər iki qolu digər iki şəhərdə yerləşir keyptaunda parlament blomfonteyndə ali məhkəmə onlar da paytaxt hesab olunur bu onunla bağlıdır ki cənubi afrika əvvəlcə konfederativ dövlət idi bununla əlaqədar olaraq cənubi afrika ittifaqının hökumət orqanları onun tərkibinə daxil olmuş dövlətlərin paytaxtlarına bərabər paylanmışdılar aparteidin sonu sülh yolu ilə bitdi car hökuməti hakimiyyəti güzəştə getməyə razılıq verdi yeni rəhbərlik isə milli barışıq siyasəti elan etdi amma münaqişə illəri ölkəyə hələ uzun müddət baha oturacaq ölkədə tez tez qanunsuzluqlar törədilir sosial əlaqələr pozulub əhalinin böyük hissəsinin ibtidai təhsili də yoxdur car ın qarşısında həll edilməli bir sıra problemlər var bütün bunlara baxmayaraq rejimin dəyişməsindən sonra burada üç dəfə ümummilli və bir neçə dəfə yerli seçkiləri keçirilib respublikada yavaş yavaş demokratiya mədəniyyəti möhkəmlənir və xalq az da olsa onun gələcəyini müəyyənləşdirən qərarların seçiminə təsir edə bilir afrika qitəsində car iqtisadi cəhətcə ən inkişaf etmiş ölkə sayılır bu ölkə afrikanın digər ölkələrini ümumi daxili məhsulun həcminə görə geridə qoyur iqtisadiyyatın həm maliyyə həm də sənaye sektoru güclüdür car faydalı qazıntıların aparıcı ixracatçısıdır buna baxmayaraq valyuta gəlirlərinin əsas mənbəyi turizmdəndir bir çox afrikalılar əvvəlki kimi yoxsuldur işsizlik isə yüksək səviyyədə qalmaqdadır cənubi afrikavə ist londonda tərəvəz meyvə balıq konservləri istehsal olunur toxuculuq yohannesburq durban keyptaun və s müəssisələri fəaliyyət göstərir əsas sənaye rayonları ölkənin şərqində və şimal şərqindədir   dəmir yollarının uzunluğu km dir avtomobil yollarının uzunluğu km dir km i bərk örtüklüdür portları durban keyptaun riçards bey saldanya port elizabet ist london cənubi afrika respublikasında artıq çoxdandır ki torpağın kimə məxsus olması barədə məsələ ölkənin gündəmində durur kənd təsərrüfatı torpaqlarının böyük hissəsinə indi əvvəlki kimi ağ irqin nümayəndələri sahibdirlər indiyə qədər ağ fermerlərin torpaqları yalnız qarşılıqlı razılıq əsasında pul verilərək azad edilib amma son zamanlar hakimiyyət nümayəndələri tez tez torpaqların yenidən müəyyənləşdirilməsinin məcburi yolla tezləşdirilməsi haqqında danışırlar hökumət cü ilə qədər kənd təsərrüfatı sahələrinin qaradərili əhalinin mülkiyyətində olan payını faizə çatdırmaq istəyir kənd təsərrüfatı məhsullarının böyük hissəsi avropalılara məxsus fermer təsərrüfatlarından daxil olur ölkə ərazisinin ini becərilən sahələr ini çəmən və otlaqlar ini meşələr tutur əsas k t bitkiləri qarğıdalı buğda şəkər qamışı meyvəçilik şaftalı ərik alma və s və üzümçülük inkişaf etmişdir sitrus meyvələri həmçinin banan ananas tütün becərilir heyvandarlıq xüsusən qoyunçuluq mühüm əhəmiyyət kəsb edir qara mal və davar yetişdirilir afrikada aparıcı yerlərdən birini tutur quşçuluq inkişaf etmişdir mineral və kənd təsərrüfatı xam malı mədənçıxarma sənayesi yarımfabrikatları kimya və k t məhsulları ixrac olunur əsas xarici ticarət tərəfdaşları çin almaniya abş yaponiya hindistan car hiv və qiçs xəstələrinin sayına görə dünyada ikinci yerdə durur ölkədə hər yeddi vətəndaşdan birində qiçs xəstəliyi qeydə alınıb indi milli səhiyyə sistemi pulsuz antiretrovirus preparatları yayılaraq xəstəliyin sayının azaldılmasına çalışılır çad rəsmi olaraq çad respublikası mərkəzi afrikada bir dövlət paytaxtı ncamena şəhəridir dənizə çıxışı yoxdur qərbdə niger nigeriya və kamerun cənubda mərkəzi afrika respublikası şərqdə sudan və şimalda liviya ilə həmsərhəddir çad mərkəzi afrikada liviyanın cənubunda yerləşir böyük hissəsi saxara səhrasından ibarət olan ölkənin həmsərhəddi var kamerun km mərkəzi afrika respublikası km liviya km niger km nigeriya km sudan km dir çadın ən böyük şəhərləri paytaxt ncamena sarh mundu və abeşedir ölkə ərazisində cənubda tropik şimalda səhra iqlimi hakimdir mərkəzdə geniş quru ovalıqlar şimalda səhra şimal qərbdə dağlar cənubda düzənliklər yerləşir ölkənin ən yüksək zirvəsi dəniz səviyyəsindən m yüksəklikdə yerləşən tibesti massivinin emi kusi zirvəsidir neft uran natrium kaolin balıq çad gölü başlıca təbii sərvətlərdəndir ölkədə şimalda isti quru və tozlu küləklərin hökm sürməsi dövri quraqlıqlar əkin sahələrinin çəyirtkə hücumlarına məruz qalması susuzluq təbii fəlakətlərdəndir dövrümüzdə çad da daxil olmaqla bir sıra xüsusilə liviya əlcəzair misir sudan afrika ölkələrində yeni yeraltı su qaynaqlarının tapılmasına maraq artmışdır çad regiona bölünür əhalinin etnik yayılması müsəlmanlar ərəb toubou hadjerai fulbe kotoko kanembou baquirmi boulala zaqhava və maba müsəlman olmayanlar sara nqambaye mbaye qoulaye moundanq moussei massa yerli olmayanlar fransız ölkədə ən çox əhali nəfər yaşayan şəhər paytaxt ncamenadır din müsəlman xristian animizm digər yerli inanclar dillər fransızca rəsmi ərəbcə rəsmi sara ve sanqo şimalda həmçinin dən çox dil və ləhcə istifadə olunmaqdadır çad afrikada aclığın geniş yayıldığı ölkələrdəndir və dünyanın ən kasıb ölkəsindən biridir coğrafi uzaqlığı quraqlıqlar infrastruktur sisteminin yoxluğu və siyasi qarışıqlıq quru ilə çevrili olan çadın iqtisadi inkişafında mənfi faktorlardandır ölkədə neft boksit uran qızıl qalay tantal mis və s təbii sərvətlər var əhalinin təxminən i əkinçilik və heyvandarlıqla məşğuldur ölkədə çoxlu miqdarda darı yetişdirilir fıstıq xurma və düyü mühüm məhsullar arasındadır pambıq ixracatın ini fıstıq isə geri qalan hissəsini təşkil edir hayvandarlıq çöl və steplərdə ən mühüm fəaliyyətdir ölkədə təxminən milyon inək milyon qoyun və keçi eşşək və at dəvə saxlanılır göl və çaylardan il ərzində ortalama olaraq ton balıq tutulur istehsal sənayesində dəri tekstil şəkər radio velosiped və ayaqqabı əsas yer tutur çadın ən çox ticarət elədiyi ölkə fransa və abş dır fransa çadın pambığını bazar qiymətindən baha qiymətə alır çadın əsas idxal etdiyi mallar motorlu vasitələr maşınqayırma və neft məhsullarıdır çadda təhsil sistemi oxşar afrika ölkələri kimi çox zəifdir əhalinin müəyyən hissələri uşaqlarını məktəbə göndərsələr də daha sonra ailənin maddi vəziyyəti kənd təsərrüfatı işlərində uşaq əməyindən istifadə kimi oxşar səbəblərə görə uşaqlar təhsillərini yarımçıq qoyurlar təhsil sistemi fransanın təhsil sistemin bənzəyir ölkədə kişilərin i qadınların isə i oxumağı yazmağı bacarır rəqsləri bahiya bayyan ndasson ndon mbessi mərasim rəqsləri dara əyləncəli rəqs sai basaka bayram rəqsləri klyaq ritual dəfn mərasimi rəqsi mdomlanq ovçular rəqsi və s mənbə encyclopaedia biga ru çadda nəqliyyat xidmətləri çox məhduddur ölkədə avtomobil yollarının yalnız i asfaltlanmışdır ölkədə dəmiryolu yoxdur böyük təyyarələrin enməsinə uyğun ncamena hava limanından başqa a qədər kiçik hava limanları vardır çad üçün hava nəqliyyatı iqtisadi cəhətdən əhəmiyyətli rol oynayır kot d ivuar ölkə adı fil dişi sahili ya da fil dişi sahili respublikası olaraq da istifadə edilə bilər fransız cte d ivoire kot di va afrika qitəsində dövlət ölkənin sərhəd qonşularını şimaldan saat istiqamətində mali burkina faso qana liberiya və qvineyadır bundan başqa ölkənin cənubunda atlantik okeanı yerləşir ölkənin paytaxtı yamusukrodur ölkənin yerləşdiyi bölgələrdə sahib olduğu çox sayda fil səbəbiylə xvı əsrdə portuqaliyalılar tərəfindən fil dişi əldə edə bilmək və ticarətini reallaşdırmaq adına fil ovlanmış və bir çox fil ovçular tərəfindən öldürülmüşdür bu hadisə səbəbi ilə ölkənin adı fransızca fil dişi sahili mənasını verən cte d ivoire olaraq müəyən olunmuş fil dişi uzun illər ölkənin ən əhəmiyyətli ixracat qaynaqlarından birini təşkil etmişdir ancaq ölkə adının hər bir dildə fərqli versiyalarda deyilməsi fil dişi sahili elfenbeinküste ivory coast costa de marfil və s və beynəlxalq sahələrdə qarışıqlıqlara səbəb olması ilə əlaqədar ci ildə dövrün dövlət başçısı feliks houphout boigny aldığı qərar ilə ölkə adının bundan sonra yalnız fransız halı ilə istifadə ediləcəyini və digər dillərə də çevrilməyəcəyini ifadə etmişdir ölkənin cəmdə sahib olduğu km sərhədin km i burkina faso km i qana km i qvineya km i liberiya və km i mali ilə olduğu halda ölkənin həm də qvineya körfəzinin qərbində atlantik okeanına km lik sahil çıxışı var ölkənin səth şəkilləri ümumi etibarilə yastı bir görünüşə sahib olmaqla birlikdə ölkənin səthi əksəriyyətlə yayla və düzənliklərdən ibarətdir ölkənin yalnız qərb hissələri dəniz səviyyəsindən orta hesabla m daha yüksəkdə yerləşir ölkənin ən yüksək nöqtəsi qvineya sərhədinin yaxınlığında yerləşən m yüksəkliyə sahib olan nimba dağıdır ölkənin şimal bölgəsinin bir hissəsi yuxarı qvineya yaylaları olaraq adlandırılan bölgədə yerləşir bundan başqa qalan bölgələrdə orta yüksəklik m dən m arasında dəyişir fil dişi sahilində son olaraq ci ildə həyata keçirilən rəsmi əhalinin siyahiyaalınma nəticələrinə görə əhali müəyyən edilmişdir bu son rəsmi siyahiyaalınma nəticəsi olub təxmini sayma nəticələrinə görə ölkədə əhali yaşadığı təxmin edilmişdir fil dişi sahili gənc bir əhaliyə sahib olub təxmini məlumatlarına görə əhalinin i yaş aralığındadır ölkənin yalnız i yaş və yuxarıdır yaş kişi qadın yaş kişi qadın yaş kişi qadın yaş kişi qadın yaş və üzəri kişi qadın ölkənin tək rəsmi dili fransızcadır bu dilidən başqa ölkə daxilində fərqli dil danışılmaqdadır bu dillər arasında baule və diula ən geniş istifadə edilən dillərdir bundan başqa yerli etnik əsaslı senufoca yacoubaca anyice attiece kulangoca taganaca və lobice kimi fərqli dillərdən də istifadə edilir rəsmi dilidən başqa açıq ara danışıq dili dioulacadır ölkə əhalisinin i bu dili bilir və danışır xüsusilə ölkənin şimal hissəsində geniş yayılan dil eyni zamanda ticarət dili olaraq da istifadə edilir ancaq ölkənin fransa koloniyası olmasından sonra ölkədə rəsmi olaraq istifadə dil fransızcadır ölkə daxilində islam ən geniş yayılmış din mövqeyində olub əhalinin i bu dinə inanır ölkənin ən geniş yayılmış ikinci din isə ilə xristianlıq dinidir bunun içərisində katolik məzhəbinə mənsub xristianların nisbəti protestant məzhəbinə mənsubları səviyyəsindədir bu iki dindən başqa məlumatlarına görə yerli afrika dinlərinə inananlarıdan başqa hər hansı bir dinə mənsub olmadığını bəyan edən kiçik bir qrupda mövcuddur kamerun rəsmi olaraq kamerun respublikası mərkəzi afrikanın qərbində dövlət ölkənin sərhəd qonşularını şimaldan saat istiqamətində nigeriya çad mərkəzi afrika respublikası konqo respublikası qabon ekvatorial qvineya və km lik sahil xətti ilə atlantik okeanı təşkil edir ölkənin paytaxtı yaundedir kamerun sahib olduğu km lik sahəsi ilə qitədə orta ölçülü ölkələrdən biridir ölkənin sahib olduğu ümumi km lik quru sərhədindən km i mərkəzi afrika respublikası km i çad km i konqo respublikası km i ekvatorial qvineya km i qabon km i nigeriya ilə olduğu halda ölkənin atlantik okeanına da km lik sahil xətti var ölkənin daxili hissələrində geniş yayılmış alçaq yaylalar ölkənin şimalına doğru irəlilədikcə adamaua platosu və mandara sıradağlarının təsiriylə yüksəlməkdədir bu yüksəkliklər ən uc şimalda kamerunun da kiçik bir hissəsinə sahib olduğu çad gölünün yerləşməsi səbəbi ilə alçalır ölkənin qərb və şimal qərb hissələrində kamerun xətti olaraq adlandırılan fay xəttinin də yerləşdiyi bölgə üzərində vulkanik sıradağlar yerləşir xüsusilə sahil hissəsində aktiv olan vulkanik dağların yerləşdiyi qərb afrikanın ən yüksək dağı sayılan m hündürlüyü ilə kamerun dağıda bu bölgədə yerləşir yüksəklikləri m qədər çatan oku vulkanik dağlıq sahələri içərisində isə nyos gölü və manoun gölü yerləşir ölkənin digər əhəmiyyətli yükseltileri arasında bakossi manengouba və kupe kimi müqəddəs olaraq da qəbul edilən dağlar yerləşdir bakossi və manengouba dağları isə endemik bitki və heyvan növlərinin olduğu ancaq təbiətinin məhv olmaq qorxusu altında olan bölgələrdəndir ölkənin cənub hissəsində yerləş yaylalar da isə tropik yağış meşələri yerləşir ki bu sahələr sahilə yaxınlaşdıqca yerini geniş düzənliklərə verir kamerunda son olaraq ci ildə həyata keçirilən rəsmi sayma nəticələrinə görə nəfər əhali olduğu müəyyən edilmişdir ci ildən sonra bir daha rəsmi siyahiya alma aparılmayıb cü ilin təxmini sayma nəticələrinə görə nəfər əhali oluduğu müəyyən edilmişdir ölkə içərisindəki əhali sıxlığı adam km səviyyəsindədir ölkə əhalisinin böyük bir hissəsi şimal və qərbdəki yaşıl çəmənliklərin hakim olduğu bölgələrdə liman şəhəri douala və sahil hissəsi ilə birlikdə paytaxt yaoundedə yaşamaqdadır ölkənin orta və cənub şərq hissələrində isə əhali sıxlığı aşağı səviyyədədir kamerun gənc bir əhaliyə sahib olub cü ilin təxmini məlumatlarına görə i yaş aralığındadır ölkənin yalnız i yaş və yuxarıdır şəhərdə yaşayanların nisbəti ci ilin məlumatlarına görə olan ölkədə əhalinin illik artım nisbəti cü ilin təxmini məlumatlarına görə səviyyəsindədir rəsmi dil fransız və ingilis dilləridir əhalinin əksəriyyəti xristiandır onlardan i katolik isə protestant məzhəbindəndirlər müsəlmanlar əhalinin ni təşkil edir və əsasən şimalda xristianlar isə qərb və cənub əyalətlərdə yaşayırlar heç bir dinə sitayiş etmir qalan isə yerli sahəvi dindən olan insanlardır konstitusiyaya edilmiş ci il düzəlişinə əsasən kamerun respublikasının prezidenti birbaşa seçkilərlə sadə səs çoxluğu sistemi üzrə qeyri məhdud sayda il müddətinə seçilir dövlət başçısı statusuna malik olan və ölkədə çox geniş səlahiyyətlərə malik olan prezident eyni zamanda silahlı qüvvələrin ali baş komandanıdır kamerun prezidenti baş nazir də daxil olmaqla bütün səviyyələrdə dövlətin vəzifəli şəxslərini məhkəmə korpusunun bütün hakimlərini əyalət qubernatorlarını təyin edir ölkəni daxildə va xaricdə təmsil edir habelə kamerun respublikasının adından apardığı ikitərəfli və çoxtərəfli danışıqlar müstəvisində beynəlxalq saziş və müqavilələri imzalayır noyabr ci ildə etibarən ölkə prezidenti paul biyadır birpalatalı yerlik milli məclisdir parlamentə nümayəndələr proporsional nümayəndəlik sistemi üzrə seçki dairəsindən illik müddətə seçilirlər milli məclis deputatların böyük səs çoxluğu ilə qanunları qabul edir illik dövlət büdcəsini müzakirə və təsdiq edir beynalxalq müqavilələri ratifikasiya edir bəzi təyinatları va istisnasız olaraq ali qanunvericilik hakimiyyətinin digər funksiyalarını həyata keçirir hökumətə nazirlər kabineti prezidentin təyin etdiyi baş nazir rəhbərlik edir ölkənin daxili və xarici siyasət kursunu müəyyənləşdirən nazirlər kabineti öz fəaliyyətini tam olaraq dövlət başçısının iradəsinə uyğun şəkildə həyata keçirir kamerun xal demokratik hərakat partiyasının təmsilçisi filemon yanq iyun cu ildən etibarən kamerunun ci baş naziridir məhkəmə hakimiyyəti ədliyyə nazirliyinin tabeliyindədir üzvləri kamerun parlamenti tərəfindən seçilən hakimdən ibarət ali məhkəmə yalnız prezidentin razılığı ilə qanunların konstitusiyaya uyğunluğunu araşdırıb müəyyən edə bilər ali məhkəmə ilə yanaşı ölkədə digər ixtisaslaşmış və yerli məhkəmələr də fəaliyyət göstərir konqo respublikası qərbi afrikada dövlət konqo brazzaville olaraq da adlandırılan və ci illərdə konqo xalq respublikası olaraq mövcudluğunu qoruyan ölkənin sərhəd qonşuları şimaldan saat istiqamətində kamerun mərkəzi afrika respublikası konqo demokratik respublikası anqola ərazisi olan ancaq ölkənin əsas hissəsindən ayrı olan cabinda bölgəsi qabon və atlantik okeanıdır paytaxtı brazzavil şəhəridir konqo hövzəsinin ən şimal qərb bölgəsində yerləşən ölkədə konqo çayı və ubangi çayı ölkənin şərq və cənub şərq bölgələrində sərhəd təşkil edir paytaxt brazzaville konqo çayının bir göl kimi genişlənməsi malebo hovuzu üzərində yerləşir çayın digər sahilində isə qonşu ölkə demokratik konqo respublikasının paytaxtı kinşasa yerləşir bu vəziyyətləri ilə brazzaville və kinşasa dünya bir birinə ən yaxın paytaxtlar statusu daşıyır ekvator üzərində qitənin orta qərb hissəsində yerləşən ölkə bitki örtüyü və çöl həyatı baxımından zəngin müxtəlifliyə və təbii sahələrə malikdir ölkənin cəmi sahib olduğu km lik quru sərhəddən km i anqola cabinda bölgəsi km i kamerun km i mərkəzi afrika respublikası km i demokratik konqo respublikası km i gabon ilə olduğu halda ölkənin atlantik okeanına da km lik çıxışı var kongoluların i özünü bantu etnik qrupuna mənsub oluqlarını bildirlər əhalinin i bantu qrupunun bir qolu olan baskongo və vil konqo etnik qruplarına mənsub olub i bateke i mbosçi i quyu və i bavili etnik qrupuna daxildir ölkənin şimal şərqindəki meşəlik və bataqlıq sahələrində yaşayan pigme isə əhalinin yalnız ini təşkil edir ölkədə az sayda avropalı da yaşayır konqo respublikasında fransanın müstəmləkəsi olması səbəbi ilə müstəqillikdən sonra müstəmləkə dövlətinin miras olaraq buraxdığı fransız dili ölkənin rəsmi dili olmuşdur fransız xaricində konqo respublikası konstitusiyasında lingala və kituba dilləri ölkə içərisində milli ünsiyyət dilləri olaraq ifadə edilmişdir lingala dili ölkənin şimal bölgələrində yaşayana əhalinin yarısı tərəfindən danışılan bir dildir kituba dili isə ölkənin cənub bölgələrində yaşayan əhalinin böyük bir əksəriyyəti tərəfindən danışılır bu dillər xaricində kiçik xalq birlikləri tərəfindən danışılan ənənəvi kikongo mbosi koyo və teke dilləri mövcuddur ölkə daxilində əhalinin i xristian dininə mənsubdur fransa müstəmləkəsi olduğu dövrlərdə həyata keçirilən sıx missionerlik fəaliyyətləri nəticəsində yerli dinlərdən xristian dininə keçən kongoluların bir çoxu da katolik məzhəbinə bağlı olaraq dinini yaşamaqdadır ölkə əhalisinin xristian dininə mənsub icmaların i katolik məzhəbinə i protestant i isə xix əsrdə almaniyada meydana çıxan xristianlığın bir forması olan yeni apostol kilsəsinə mənsubdur islam konqo respublikasında geniş yayılmayıb ölkə əhalisinin yalnız i islami dəyərlərə uyğun həyatını yaşayırlar ölkə əhalisinin lik hissəsi isə animizm və digər afrika yerli dinlərinə inanır ölkə ərazisində olan zəngin yeraltı mədənləri və neft yataqları olmasına baxmayaraq ölkə daxilində yüksək işsizlik nisbəti yaşanır idarəetmə inzibati və nəqliyyat şəbəkəsi sahələrində böyük nöqsanlar müşahidə edilməkdədir bu cür zənginliklərə baxmayaraq ölkənin xarici borcu yüksək səviyyədə olub bir çox qida maddəsi ölkə xaricindən idxal edilir kənd təsərrüfatı fəaliyyəti yox deyiləcək qədər az olan ölkədə əkilən bir çox məhsul şəxsi istehlak üçündür şəxsi istehlak üçün ümumiyyətlə manyok yam qarğıdalı fındıq və plantains əkilir ölkədə neftdən başqa qəhvə kakao və şəkər qamışı kimi kənd təsərrüfatı məhsulları da da az da olsa ixrac edə bilmək üçün becərilir bir çox yeraltı sərvətlərə sahib olan ölkədə yüksək miqdarda kalium dəmir və mis yataqları qızıl fosfat maqnezium və boksit var ölkənin ixrac və idxal məlumatları bu şəkildədir ixracat milyard təxmini ixrac məhsulları neft qəhvə kakao şəkər qamışı ixracat edilən ölkələr çin xalq respublikası amerika birləşmiş ştatları fransa avstraliya hollandiya ispaniya hindistan idxalat milyard təxmini idxalat məhsulları sənaye avadanlıqları tikinti materialları qida maddələri idxal edilən ölkələr fransa çin xalq respublikası braziliya amerika birləşmiş ştatları hindistan italiya belçika konqo demokratik respublikası ci illərdə zair cü illərdə konqo respublikası mərkəzi afrikada dövlət paytaxtı kinşasa şəhəridir kongo demokratik respublikasi bu gün varlığını davam etdirdiyi torpaqların ilk yerlilərini indiki vaxtda yalnız çox kiçik bir sahədə həyatlarını davam etdirən pigmey qəbilələri meydana gətirməkdə idi əsrlər boyunca burada yaşayan bantu xalqları zaman içərisində əkinçilikdən ovçuluğa qədər bir çox sahədə vacib olan birliklər yaradaraq həmin dövrdə bölgədə bir çox dövlət quruluşunu meydana gətirmişlər bu dövlətlər içərisində xüsusilə xiv əsrdə qurulan və afrikada bu günə qədər qurulan ən güclü dövlət strukturlarında birini meydana gətirən konqo krallığı olmuşdur xv əsrdə bölgəyə ilk gələn avropalılar olan portuqallar konqo çayının atlas okeanına töküldüyü yerdə yeni kəşflər etmiş ci ildə isə ilk dəfə konqo krallığı ilə diplomatik əlaqə qurmuşlar bu dövrdə həyata keçirilən və inkişaf etdirilən diplomatik əlaqələr konqo kralının dinini xristian katoliki olaraq dəyişdirməsi ilə nəticələnmişdi amerikadakı koloniyalara qul göndərən ölkələrdən biri olan konqo krallığı bu səbəblə yaşayış səviyyəsini yüksəldərək afrika sahillərində yeni liman şəhərləri qurmuşlar xvi əsrdə padşahlıqda başlayan çöküş i əsrdə xüsusilə portuqaliya hakimiyyətinin bölgədə itməsi ilə birlikdə zirvəyə çatmış kölə tacirlərinin və portuqaliyadan sonra bölgəyə hakim olmağa çalışan hollandiya və böyük britaniyanın ölkəni istismar etmək cəhdləri nəticəsində dövlət tamamilə ortadan qaldırılmışdır xviii əsrin əvvəllərində konqo bölgəsində bir çox ölkə də eyni şəkildə ortadan qaldırılmış ci ildə isə son portuqaliyalılar bölgədən ayrılmışdır böyük britaniya tərəfindən bu təklifin rədd olunmasını fürsət bilən belçika kralı ii leopold uzun bir müddətdir koloniya imperatorluğu qurma xəyallarını reallaşdırma arzusunda idi o ci ildə konqo bölgəsinin gələcəyi ilə əlaqədar olaraq həyata keçirilən berlin konfransında konqonun özünə xüsusi mülkü olaraq istifadəsinə verilməsinə təsdiq alaraq tarixində ilk və tək olacaq şəkildə beynəlxalq hüquqa zidd bir şəkildə bir bölgənin bir şəxsin xüsusi mülkü olaraq elan edilməsini təmin etmişdir koloniya tarixində koloniyalaşdırılan bütün bölgələr bir ölkə tərəfindən idarə edilsə də konqo bölgəsi yaşayan bütün insanları ilə birlikdə bir şəxsin xüsusi idarəsinə buraxılmış bölgənin əhalisi iqtisadi mənfəət naminə xüsusilə kauçuk əldə edilməsində zülmkar üsullarla işlədilmiş uyğun hərəkət etməyənləri isə ağır cəzalara məhkum edilərək öldürülmüşdür yaşanan bu hadisələr bütün dünyada xaosa səbəb olmuş ii lopolda gələn reaksiyalar nəticəsində ci ildə konqonun idarəsini normal koloniya olaraq belçika dövlətinə buraxmaq məcburiyyətində qalmışdır hər nə qədər bölgənin idarəsi bir ölkənin rəhbərliyinə buraxılmış olsa da yerli əhalinin yaşadığı çətinliklər böyük nisbətdə bir yaxşılaşma reallaşmamış bölgə talanmağa davam edilmiş konqolular avtoritar koloniya sahibi belçika dövləti tərəfindən mərhəmətsiz üsullar ilə istifadə edilməyə davam edilmişdir konqo dünya səviyyəsində inkişaf edən koloniyaların müstəqillik tələblərinə uyğun hərəkət edərək müstəqillik mübarizəsini gücləndirmiş və ölkənin gələcəyinin konqolular tərəfindən təyin edilməsi lazım olduğu ifadə edilmişdir paytaxt lopoldvillada reallaşdırılan ilk qarşıdurmalar və digər dövlətlərin təzyiqləri nəticəsində belçika ci ildə ani bir şəkildə bölgədən çəkilərək bölgədə kompleks bir quruluşu geridə buraxmışdır afrika qitəsinin ikinci ən böyük sahəsinə sahib olan konqo demokratik respublikası sahib olduğu km lik sahə ilə bir zamanlar müstəmləkəsi mövqeyində olduğu belçikadan qat dəfə daha böyükdür ekvator xətti üzərində qitənin mərkəz hissəsində yerləşən ölkə bitki örtüyü və çöl həyat baxımından zəngin müxtəlifliyə və təbii sahələrə malikdir ölkənin malik olduğu km lik quru sərhədindən km i angola km i burundi km i mərkəzi afrika respublikası km i konqo respublikası km si ruanda km i cənubi sudan km i tanzaniya km i uqanda km i zambiya ilədir ölkənin həmçinin atlantik okeanında km lik sahil xətti də var konqo torpaqlarının ni konqo çayı hövzəsinin tropik meşələri əhatə edir ölkənin ən yüksək zirvəsi m hündürlüyü ilə ruenzori sıra dağlarındakı stanli dağının uc nöqtəsi olan və marqarita zirvəsi olaraq adlandırılan zirvədir ölkənin ən böyük və ən uzun çayı olan konqo çayı km lik uzunluğa malikdir və atlantik okeanına tökülmədən əvvəl angola və konqo respublikası ilə sərhəd xəttini meydana gətirir konqo çay afrika qitəsində nil çayından sonra ən uzun ikinci çayı olub hər il m s daşıdığı su baxımından afrikanın ən dünyanın isə ikinci ən bolsulu çayıdır konqo çayı ölkənin cənub hissəsində mitumba dağlarından qidalanaraq şimal istiqamətində km axmaqda olub burada da daxili delta meydana gətirərək qərb cənub qərb istiqamətində dönüş edir bu dönüş nəticəsində çay konqo demokratik respublikası ilə konqo respublikası arasındakı sərhədi da meydana gətirərək irəliləməkdə və son olaraq atlantik okeanına tökülməkdədir konqo çayı ilə birləşərək yoluna davam edən bir çox çay var bu çaylar içərisində illik m s su daşıma tutumuna sahib olan angolanın kassa çayı ən böyüyüdür ölkənin şimal hissəsində axan və böyük hissəsi orta afrika respublikası və konqo respublikası ilə sərhədi meydana gətirən digər çay isə ubanqi çayıdır ölkənin sahib olduğu km lik sahil xətti çox əhəmiyyətlidir və bu sahil xətti ilə atlantik okeanında zəngin neft yataqlarına sahibdir ölkənin şərqində turkana gölü edvard gölü kivu gölü və tanqanika gölü kimi əhəmiyyətli göllər yerləşir konqo əhalisi son siyahıya almada milyon nəfərdən çox olmuşdur fransız dilidir konqo frankıdır liberiya qərbi afrikada dövlət liberiya rəsmi olaraq liberiya respublikası qərbi afrika sahillərində yerləşir şimal qərbdən sierra leone şimaldan qvineya şərqdən kot d ivuarla həmsərhətdir mənası azadların toprağı deməkdir liberiya əvvəllər qul kimi afrikadan aparılmış amerikalıların nəsilləri tərəfindən qurulmuşdur ən böyük vəpaytaxt şəhəri monroviyadır rəsmi dili ingilis dilidir olduqca mürəkkəb səthi əraziyə malik olan liberyanın təxminən km olan qumlu və alçaq sahil xətti boyunca kiçik göllər bataqlıqlar və bəzən qayalıqlar uzanır genişliyi km arasında dəyişən sahil zolağında yüngül kələ kötür təpələr birdən birə yüksələrək yeri dar bir meşə qurşağına buraxır orta hündürlüyü m olan bu qurşağı meşə örtüyünün seyrekleştiği bir plato əvəz edir vadilərlə yarılmış bu platonun yüksəkliyi m arasında dəyişir vadilərlə yarılmış bu platonun yüksəkliyi m arasında dəyişir liberyanın şimal bölgəsi dağlıqdır metrə qədər yüksələn təpələr var bu bölgənin ən yüksək nöqtəsi olan nimba dağları qvineya sərhədində olan guest house qonaq evi təpəsində m ə çatır dağlıq bölgədən başlayan mano və moro çayları cənub qərb istiqamətində axaraq atlantik okeanına tökülür fil dişi sahili sərhədini təşkil edən cavalla çayının bir hissəsi nəqliyyata əlverişlidir o biri əhəmiyyətli axar sular lofa st paul st john və cestosdur st paul çayı üzərində paytaxtın km şimal şərqindəki şəlalələrdə qurulan anbar əhəmiyyətli bir hidroenerji qaynağıdır ölkə torpaqlarının yeraltı sərvətlərini təşkil edən qranit şist və sumaq daşı tərkibli qayalıq laylar var sahil boyunca qum yataqları uzanır iqlim xüsusilə sahildə il ərzində isti və nəmlidir yağış mövsümü maydan oktyabra quraq mövsüm isə noyabrda aprelə qədər uzanır dekabr ayında səhradan sahilə doğru əsən və zərərli tozlu və quru çöl küləkləri da iqlimi təsir edir illik ortalama istilik c ilə c arasındadır qışda orta istilik c yayda isə c dir sahil xəttində mm ə çatan illik yağıntı miqdarı daxili hissələrə doğru azalarak mm ə qədər enir afrikanın müstəmləkə idarəçiliyi görməmiş tək ölkəsi ve qitənin ən qədim respublikasıdır liberiya yaxın vaxtlarda iki vətəndaş müharibəsi görüb liberiya vətəndaş müharibəsi ve ikinci liberiya vətəndaş müharibəsi ikinci vətəndaş müharibəsi yüzminlərlə insanın köçməsinə və iqtisadiyyatinin çökməsinə səbəb olmuşdur liberiya hökuməti amerika birləşmiş ştatları hökumət sistemini əsas tutaraq qurulmuş unitar konstitusiyalı bir respublikadır və demokratiya ilə idarə olunur hakimiyyət bölgüsü prinsipi var qanunvericilik prezident başçılığında icra liberiya məclisi və məhkəmə ali məhkəmə tərəfindən həyata keçirilir prezident dövlət başçısı və eyni zamanda başkomandandır liberiyada böyük həçmdə əkinçilik və dəmir filizi ixracatına əsaslanan inkişaf yolunda olan bazar iqtisadiyyatı qüvvədədir yaxın dövrdə açıq qapı siyasətinin və xarici sərmayəyə yaradılan rahat şəraitin təsiri ilə yüksək iqtisadi artım sürəti ci illərin əvvəllərində artan idxal neft xərcinin və dünya səviyyəsindəki durğunluğu təsiri ilə nisbətən zəifləmişdir mali rəsmi şəkildə mali respublikası qərbi afrikada dövlət dənizə çıxışı yoxdur qərbdə seneqal şimalda mavritaniya və əlcəzair şərqdə niger cənub qərbdə burkina faso cənubda kot d ivuar və qvineya ilə həmsərhəddir müasir mali dövlətinin ərazisi bir neçə min il əvvəl zənci irqinə mənsub xalqlar tərəfindən məskunlaşdırılmışdır onlar ovçuluq balıqçılıq heyvandarlıqla məşğul olurdular e ə iii minillikdə hazırda səhra və yarımsəhraya çevrilmiş ərazilərdə yaşayan əhali əkinçiliklə məşğul olmağa başlamışlar mali mədəniyyətinə aid ən qədim abidələr neolit dövrünə aiddir iii əsrdən sonrakı dövrlərdə müasir mali ərazisində bir birini əvəz edən imperiya mövcud olmuşdur qana imperatorluğu iii xi əsrlərdə mali imperatorluğu xiii xv əsrlərdə sonqay dövlət xv xvi əsrlərdə mali gənc əhaliyə sahibdir və ci ilə aid məlumatlara görə əhali yaş aralığındadır ölkənin yalnız i yaş və daha böyükdür dünyanın çiy kərpicdən tikilmiş ən böyük məscidi malidə yerləşir tikintisi ci ildə başa çatan cənnə məscidi dünyanın çiy kərpicdən tikilən ən böyük məscididir malidə bani çayının sahilində yerləşən məscid memarlıq abidəsi kimi sahel sudenez memarlığının ən böyük müvəffəqiyyətindən biri sayılır məscid cənnə şəhərinin ümumilikdə isə ölkənin rəmzi kimi inşa edilib ümumiyyətlə bu bölgədə ilk məscid xiii əsrdə inşa edilib məscid mali xalqı üçün böyük əhəmiyyət daşımaqla yanaşı afrikanın dəyərli simvolu sayılır hər il yağış mövsümündən sonra min könüllü çox böyük bir hissəsi suyun təsiri ilə dağılan cənnə məscidini yenidən inşa edir qana rəsmi adı qana respublikası qərbi afrikada dövlət qərbdə kot d ivuar şimal qərbdə və şimalda burkina faso şərqdə toqo dövlətləri ilə həmsərhəddir cənub sahilləri qvineya körfəzinin suları ilə əhatə olunmuşdur afrikada qvineya körfəzi sahilinin ölkələrindən sayılan qana respublikası volta çayı hövzəsində yerləşir paytaxtı akkra şəhəridir region ölkələri arasında qananın ekoloji coğrafi mühiti bir sıra xüsusiyyətləri ilə fərqlənir bu fərq ilk növbədə dəniz sahilində özünü göstərir takoradidən şərqə doğru savanna yerləşsə də həmin enlikdə rütubətli meşə zonası üstünlük təşkil edir savannanın dəniz sahilinə yaxın olmasının əsas səbəbi yağıntıların mm və illik temperaturun yüksək olmasıdır takoradidən qərbə doğru yağıntılar kəskin artır mm burada həmişəyaşıl tropik meşələrlə yanaşı yağlı palma şəltik əkin sahələri də üstünlük təşkil edir ən isti aylarda mart orta temperatur s ən soyuq ayda avqust s dir qana respublikası qızıl almaz dəmir filizi manqan xromit və neft qaz meşə materialları balıq hidpoenerji resursları ilə zəngindir ölkənin əsas ixrac məhsulları qızıl almaz alüminium boksit marqan filizi kakao meşə materialları və balıq məhsullarıdır əhalinin illik artım orta illik ömür kişilərdə yaş qadınlarda yaş təşkil edir qana əhalisinin i qvineya dil yarımqrupuna daxildir əhalinin etnik tərkibinin ni akan ni mole daqbon ni eve ni adanqme ni quan ni qurma ni qrusi və s xalqlar və etnik qruplar təşkil edir ci il siyahıyaalınmasına əsasən akan etnosları qvineya dil yarımqrupunun ni bütün ölkə etnik qruplarının isə ni təşkil edir akan etnosuna çvi tvi fanti meşə zonasında akvapim dəniz sahilində aşanti dençira baule və s xalqlar daxildir akanların dili dörd ədəbi dil formalarına bölünür çvi tvi fanti akvapim və akim qana gənc əhaliyə sahib olub cı ilin təxmini məlumatlarına görə əhalinin i yaş aralığındadır qana əhalisi digər afrika ölkələrindən fərqli olaraq orta hədd səviyyəsinə görə daha çox yəni ni yaş və yuxarı yaş həddinə sahib olan əhali təşkil edir qananın ilk baş naziri və ilk prezidenti kvame nkruma idi mozambik afrikada dövlət bir çox qaynaqda mozambik moçambique okunuşu musambiki adının bir ərəb sultanı olan muça alebique musa alibiki dan gəldiyi ayrıca tədavüldəki pul vahidi olan metikal adının da bir ağırlıq formas n ı olan miql den gəldiyi söylənilməkdədir mövqe cənub şərq afrikada hind okeanının qərbində tanzaniyanın şimalında malavi və zambiyanın şimal batısında zimbabvenin şərqində saziland və cənubi afrikanın şimal şərqindədir coğrafi mövqes n i cənub dərəcəsi şərq meridianı xəritədəki mövqes n i afrika sahə km sərhədləri cəmi km sərhəd qonşuları malavi km cənub afrika km svaziland km tanzaniya km zambiya km zimbabve km sahil şeridi km iqlimi tropikdən subtropikale keçiş iqlimi ərazi quruluşu sahil düzənlikləri mərkəzdə yüksək ərazilər şimal qərbdə yüksək platolar qərbdə dağlar iştirak edər dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi ən alçaq nöqtəsi hind okeanı m ən yüksək nöqtəsi monte binga m təbii qaynaqları kömür titanyum təbii qaz hidro enerji tantal grafit gümüş boksit ərazi istifadəsi əkinçiliyə uyğun torpaqlar daimi əkinlər otlaqlar meşəlik ərazi digər məlumatları sulanan ərazi km məlumatları təbii fəlakətlər quraqlıqlar su basqınları yox edici siklonlar ölkənin əhəmiyyətli şəhərləri beira quelimane nampula xaixai chimoi inhanbane pemba və tetedir hind okeanı boyunca uzun və incə uzanan ölkənin sahil uzunluğu kmdir bu sahilləri limanların yanında turistik sahillərə malikdir qonşuları tanzaniya malavi zambiya zimbabve cənub afrika və svazilanddır bu ölkələrə gələn mallar ümumiyyətlə mozambik limanlarından keçərək içəri girməkdədir iqlimi okeandan ötəri nəmli və isti tropik bir iqlimdir şimaldakı chimoi bölgəsi rakımdan ötəri daha ılıman bir iqlimə malikdir ix və x əsrlərdə ərəb və iranlı dənizçilər tərəfindən bilinməkdə idi avropalıların bura gəlişləri ci ildə vasco da qəmənin hind səyahəti əsnasında olmuşdur avrapadan ilk gələnlər portuqaliyalılardır sahil bölgəsindən iç sahillərə giriş xvi əsrin sonlarında olmuşdur portuqaliyalılar başlıca rəqibləri hollandiyalıları və asiyalı ərəbləri çətin də olsa bölgədən uzaqlaşdırmışlar sonra xix əsrdə angola ilə buranı birləşdirmək istəmiş amma ingilis müdaxiləsiylə qarşılaşmışlar ii dünya müharibəsini izləyən dövrdə müstəqillik uğrunda mübarizə aparmışdır portuqaliya rəhbərliyinə qarşı verilən döyüş nəticəsində və portuqaliyada cü ildə reallaşan qərənfil inqilabıyla birlikdə frelimo təşkilatı öndərliyində müstəqilliyini qazanmışdır su və enerji ölkədə çay vardır bu çayların debisi yüksəkdir zambezi ölkədən keçən və dünyadakı əhəmiyyətli çaylardan biridir dünyanın ən böyük anbarlarından biri olan cahora bass da zambezi çayı üzərindədir ölkənin ni çay və göllər təşkil edir ölkədə elektrik enerjisi çətinliyi yoxdur ancaq iç seqmentlərə qeyri kafi infrastrukturdan ötəri tam çatmamışdır roman katolik kilsəsinin qurduğu başlıca başpsikoposluk bölgəsi mövcuddur beira chimoio gurue inhambane lichinga nampula pemba qeulimane tete və xai xai ayrıca maputo və nampula başpsikoposluğun ana rəhbərlik bölgəsidir müsəlmanlar xüsusilə şimal bölgələrində məskundur müxtəlif təriqət və camaatlar olaraq mütəşəkkil olmuşlar xüsusilə qədr qadiri və şadhili qolları olaraq bunun yanında bəzi digər böyük islami təşkilatlar bunlardır islahatçı olan mozambik islam şuras n ı conselho islamico da moçambique və sufilik yanlısı mozambik islam konqresi və müsəlman komitəsi comunidade muçulmana congresso islamico da moçambique aynı zamanda ismayılılar şiələr və hind pakistan mənşəli islami təşkilatlarda əhəmiyyətli təşkilatlardandır əhali iyul məlumatları əhali artım nisbəti məlumatları mühacir nisbəti mühacir əhali təxmini körpə ölüm nisbəti ölüm doğan körpə təxmini ortalama həyat sürəsi cəmi əhali il kişilərdə il qadınlarda il məlumatları ortalama uşaq sayı uşaq qadın təxmini hiv aids xəstəliklərinə tutulan yetkin sayı məlumatları hiv aids xəstəliyi olan insan sayı milyon məlumatları hiv aids xəstəliklərindən ölənlərin sayı məlumatları xalq mozambikli əhalinin etnik dağılımı yerli qəbilə qrupları shangaan choke manyika səna makua və digərləri avropalılar avropa afrikalı qarışığı hindlilər dillər portuqalca rəsmi təxminən yerli dil və ləhcələr xangana ronga macua cisene vs güney afrika və qonşu ölkələrin rəsmi dillərinin ingiliscə olması və o dövlətlərlə olan ticari və ictimai əlaqələr səbəbiylə ingiliscə etibarlı bir dildir oxucu yazar nisbəti yaş və üzəri üçün məlumatlar cəmi əhalidə kişilər qadınlar məlumatları oxuma yazma nisbəti olduqca aşağı olan ölkədə yeni yeni məktəblər açılmaqdadır paytaxt maputoda xüsusi məktəb olaraq cənub afrika portuqaliya amerika filipin fransız italyan və aga khan məktəbləri kimi ətrafında xüsusi məktəb vardır türk iş adamları və təhsil könüllüləri tərəfindən açılan uluslararasi söyüd kolleci illo international school da ölkənin təhsilinə qatqı təmin etməkdədir cü ildə təhsilə başlayan illo ci ildə ikinci binasıyla ibtidai təhsil və orta təhsil olmaq uzere iki məktəb binasında xidmət etməkdədir təhsil dili ingiliscə olan bu məktəb portuqalca və türkcə təhsiliylə də ölkənin üç dildə təhsil verən tək məktəbidir amerika rumıniya və polşadakı proyekt olimpiadalarında al götürdüyü medallarla ölkə diametrində hər il təşkil edilən kompüter olimpiadalarında ilk üç dərəcəni əldə etmişdir ikisi dövlət universiteti olmaq üzrə universidade eduardo mondlane uem universidade pedagogica cəmi universitet və peşə yüksək məktəbi var ölkənin ən böyük universiteti olan universidade eduardo mondlane uem mühəndislik tibb hüquq təhsil iqtisadiyyat uluslararasi əlaqələr kimi hissələrdə təhsil etməkdədir universidade pedagogica isə daha çox pedaqoji sahələrində təhsil etməkdədir mozambik turizm baxımından potensialı yüksək olan bir ölkədir ölkənin şimal cənub istiqamətində uzanan hind okeanı sahilindəki təxminən kilometr uzunluğundakı sahil şeridi hər istiqamətiylə turistlər üçün fürsətlər təqdim etməkdədir təmiz dənizi və beynəlxalq sahədə ün etmiş dalış nöqtələri dəniz turizmi sevənləri bu ölkəyə çəkməkdədir paytaxt maputoda ulduzlu otel sayı dörddür ulduzlu otellər də vardır med cezirin ən gözəl izlənilə bilən yerlərdən biri maputoda costa do sol günəş kürəyi mövqesindədir dəmiryolları km karayolları km kanallar km boru xəttləri xam neft km neft məhsulları km limanları beira inhambane maputo nacala pemba quelimane aeroportlar məlumatları beira limanı beira limanı mövqes n i etibarilə hinterlandında olan ölkələrin ixracat və idxalatında əhəmiyyətli bir yer tutmaqdadır bu liman xüsusilə dənizə sahili olmayan və qitənin iç bölgələrində qalan zimbabe zambiya malai botsana və zaire kimi ölkələrə edilən nəqliyyatda əhəmiyyətli bir yer tutmaqdadır limanın illik tutumu milyon tondur bu iki əhəmiyyətli limanın xaricində nacala quelimane və pemba da nisbətən daha kiçik limanlar var viza əməliyyatları mozambikə azərbaycandan gəlişdə quru və hava sərhədində viza alınamalıdir ancaq cənub afrika yoluyla avtobus vasitəsiylə gəlmək istenildiyinde johannesburgda olan mozambik konsulluğundan viza almanıq lazımdır səyahət şirkətləri vizasız yolçu qəbul etməməkdədir dollar gündəlik viza ödənişi alınmaqdadır ölkə içində iç xəttlərdən uçaraq istənən yerlərə ulaşılabilir johennesburga maputodan hər gün səhər günorta və axşam təyyarə gediş çevril səfər etməkdədir acp afrika karib pasifik ölkələri afdb afrika inkişaf bankı c ccc gömrük əməkdaşlıq şuras n ı eca birləşmiş millətlər afrika iqtisadi komissiyası fao əkinçilik və qida təşkilatı g ibrd beynəlxalq abadlıq və inkişaf bankı icao beynəlxalq vətəndaş havaçılıq təşkilatı icftu beynəlxalq sərbəst ticarət birlikləri konfederastonu icrm beynəlxalq kızılhaç və qızıl aypara hərəkəti ida beynəlxalq inkişaf birliyi idb islam inkişaf bankı ifad beynəlxalq əkinçilik inkişaf fondu ifc beynəlxalq maliyyə təşkilatı ifrcs beynəlxalq kızılhaç və qızıl aypara birlikləri federasiyası iho beynəlxalq hidrografi təşkilatı ilo beynəlxalq iş təşkilatı imf beynəlxalq pul fondu imo beynəlxalq dənizçilik təşkilatı inmarsat beynəlxalq dənizçilik peyk təşkilatı intelsat beynəlxalq telekommunikasiya və peyk təşkilatı interpol beynəlxalq polis təşkilatı ioc beynəlxalq olimpiada komitəsi iom beynəlxalq immiqrant təşkilatı iso beynəlxalq standartlar təşkilatı itu beynəlxalq xəbərləşmə birliyi ad oau afrika birliyi təşkilatı oic islam konfransı təşkilatı opc kimyəvi silahları qadağan etmə təşkilatı sadc un birləşmiş millətlər unctad birləşmiş millətlər ticarət və inkişaf konfransı unesco təhsil elm və mədəniyyət təşkilatı unhcr bm mühacirlər yüksək komissarlığı unido sənaye inkişaf təşkilatı untaet bm şərq timor keçiş rəhbərliyi upu dünya məktub birliyi ftu dünya işçi peşələri federasiyası ho dünya sağlamlıq təşkilatı ipo dünya fikri mülkiyyət təşkilatı mo dünya meteorologiya təşkilatı too dünya turizm təşkilatı tro dünya ticarət təşkilatı ünsiyyət məlumatları istifadə edilən telefon xəttləri telefon kodu radio nəşr stansiyaları am fm qısa dalğa radiolar televiziya verilişi edən stansiyalar televiziyalar internet qısaltması mz internet xidmət təmin ediciləri internet istifadəçiləri mərkəzi afrika respublikası yerli dillərin birində ködörösse t bafrka mərkəzi afrikada dövlət ölkə kamerun çad sudan cənubi sudan konqo demokratik respublikası konqo respublikası ilə həmsərhəddir dənizə çıxışı yoxdur paytaxtı banqi şəhəridir ölkə dənizə yüksəkliyi metr olan bir platonun üzərindədir xüsusilə ölkənin şimal bölgələrinin yerləşdiyi km lik bir sahədə çad hövzəsi içərisində yerləşir ölkənin şimal şərq bölgəsində yerləşən bongo sıradağlarında ən yüksək nöqtə m olduğu halda kamerun sərhədinə yaxınlığında olan yade sıradağlarıda ölkənin m lik ən yüksək nöqtəsi olaraqan ngaoui dağı var ən alçaq yeri isə metr ilə ubangi çayıdır ölkənin ümumilikdə sahib olduğu km sərhədin km i kamerun km i çad km i demokratik konqo respublikası km i konqo respublikası km i sudan və km i isə cənubi sudan ilədir ölkənin tropik yağışlı meşələrinin və quru çöllərinin olduğu bölgələrdə demək olar ki heç kim yaşamır əhalinin böyük əksəriyyəti su sahələrin çayların sahillərində yaşayırlar mərkəzi afrika respublikası gənc əhaliyə sahib olub cı ilin təxmini məlumatlarına görə i yaş aralığındadır ölkənin yalnız i yaş və daha yaşlıdır şəhərdə yaşayanların nisbəti ci ilin məlumatlarına görə olan ölkədə əhalinin illik artım nisbəti cı ilin təxmini məlumatlarına görə səviyyəsindədir misir rəsmi adı misir ərəb respublikası afrikanın şimal şərqində və sinay yarımadasında yerləşən ölkə paytaxtı qahirə şəhəridir ölkənin əsas yaşayış məntəqələri nil çayı boyunca yerləşir misir aralıq dənizi sahilində yerləşir ölkənin şimal sahili aralıq dənizi ilə şimal şərqdən qəzza zolağı və israil şərqdən qırmızı dəniz cənubdan sudan qərbdən isə liviya dövləti ilə əhatə olunub misir dünyanın ən qədim dövlətlərindən biri hesab olunur bu dövlətin tarixi e ə cu minilliyə qədər gedib çıxır xristianlığın ilk mərkəzlərindən biri hesab olunur misirin islamlaşması isə ci əsrdə ərəblərin bura yürüş etməsi ilə bağlıdır misir hazırda şimali afrika yaxın şərq və müsəlman dünyasında əsas güclərdən hesab olunur misir bmt qoşulmama hərəkatı ərəb dövlətləri liqası və iət kimi böyük təşkilatların üzvüdür birinci dünya müharibəsindən sonra ingiltərənin protektoratlığı olan misirdə milli azadlıq hərəkatı yeni mərhələyə qədəm qoydu istiqlaliyyət uğrunda mübarizəyə rəhbərlik etmək üçün burjua ictimai xadimlərindən bir qrupu başda səəd zəqlul olmaqla ci ilin sonlarında misir nümayəndələri partiyasını vəfdi misri yaratdılar bu öz nəticəsini tezliklə göstərdi cu ilin mart aprel aylarında və ci ilin sonlarında misirin müxtəlif sosial təbəqələrini və ərazisinin böyük bir hissəsini əhatə edən güclü üsyanlar baş verdi bu üsyanlar amansızlıqla yatırılsa da müstəmləkəçilərə onlara hakimiyyətinin dayaqsız və etibarsız olduğu nümyiş etdirildi nəticədə böyük britaniya ci il fevralda ölkədə öz qoşunlarını və komissarını saxlamaq şərtilə misirin istiqlaliyyətini tanımağa məcbur oldu cü ildə misir başda kral fuad olmaqla konstitusiyalı monarxiya elan edildi ölkə parlamentinə seçkilər keçirildi kralın və parlamentin qarşısında məsuliyyət daşıyan nazirlər kabineti yaradıldı vəfd misri partiyasının lideri səəd zəqlul baş nazir təyin olundu nazirlər kabinetinin və gənc misir burjuaziyasının təzyiqi nəticəsində ingiltərə mühüm iqtisadi güzəştlərə getməyə ölkə sənayesini və ticarətini xarici rəqabətdən müdafiə etməyə yönəldilmiş yeni gömrük tarifi həyata keçirməyə məcbur oldu bu müqaviləyə əsasən ingiltərə ali komissarı səfirlə əvəz olundu və formal olaraq ingilis işğalına son qoyuldu bu güzəştlər zahiri səciyyə daşıyırdı əslində bu müqaviləyə görə süveyş kanalı zonası qahirə və isgəndəriyyə şəhərləri ingiltərə qoşunlarının yerləşdiyi ərazi kimi təsdiq olunur böyük britaniya hərbi hava qüvvələrinin misirin təyyarə limanlarından istifadə etməsi və onun ərazisi üzərindən uçmaq hüququ saxlanılır və və misir ordusu üzərində ingilis hərbi nümayəndələrinin nəzarəti qoyulurdu müharibə baş verərdisə yaxud müharibə təhlükəsi yaranardısa ingilislər misirdən bir döyüş meydanı kimi istifadə edə bilərdiilər beləliklə cı il müqaviləsi dəyişilmiş şəkildə olsa da ingiltərənin misir üzərində ağalığını möhkəmləndirirdi misir ikinci dünya müharibəsindən sonrakı illərdə də rəsmən müstəqil dövlət hesab olunsa da faktiki olaraq böyük britaniyadan asılı vəziyyətdə qalmaqda idi o britaniyanın toxuculuq sənayesi üçün pambıq plantasiyası rolunu oynayırdı həm də britaniya süveyş kanalından və onun zonasında yerləşdirilmiş hərbi bazalardan misir və digər ərəb ölkələri üzərində ağalıq üçün istifadə edirdi misir xalqı ingilis müstəmləkə əsasrəti ilə barışmaq istəmir ingilis qoşunlarının süveyş kanalı zonasından çıxarılması və ölkənin həqiqi müstəqilliyinin bərpa edilməsi uğrunda qətiyyətli mübarizə aparırdı ci il iyulun dən nə keçən gecə qahirə qarnizonu hissələrinin üsyanları başlandı üsyana camal əbdül nasirin liderlik etdiyi azad zabitlər təşkilatı rəhbərlik edirdi iyul inqilabı nəticəsində kral faruq hakimiyyətdən əl çəkməyə və ölkəni tərk etməyə məcbur oldu dövlət bölməsi iqtisadiyyatda səmərəsiz rol oynayırdı şişmiş bürokratiya büdcə gəlirlərinin çox hissəsini udurdu nasirin vəfatından sonra prezident olmuş ənvər sadat yaranmış vəziyyətdən çıxış yolu tapmağa çalışaraq liberal siyasət yürütməyə başladı bu siyasət xarici inhisarların misir iqtisadiyyatına geniş nüfuz etməsinə səbəb oldu misir yaxın şərqdə separatçılıq siyasəti yeritməyə başladı kemp devid sazişi misirin ərəb dünyasında təcrid olunmasına gətirib çıxartdı nəticədə onun ərəb dövlətləri cəmiyyətinə üzv olması dayandırıldı misir ərəb dövlətlərinin çoxu tərəfindən siyasi və iqtisadi boykota məruz qaldı ölkə daxilinda sadatın siyasətindən narazılıq misir prezidentinə sui qasd edilməsi ilə nəticələndi ci ilin oktyabrında hərbi parad zamanı o ölümcül yaralandı o vaxta qədər vitse prezident vəzifəsini tutan hüsnü mübarək ölkənin prezidenti oldu h mübarək hökuməti milli iqtisadiyyatın möhkəmləndirilməsinə və dövlət bölməsinin inkişafına böyük diqqət yetirərək tarazlaşdırılmış siyasət aparmağa başladı ölkədə xüsusi bölməni və xarici investisiya qoyuluşunu stimullaşdıran bir sıra qanunlar qəbul olundu daxili təhlükəsizliyi və sabitliyi təmin etmək səyi mübarəkin siyasətində mühüm yer tuturdu ekstremist müsəlman təşkilatların fəaliyyəti üzerində nəzarət qoyuldu dövlətin dünyəvi xarakteri gücləndirildi demokratiyanın inkişafına kömək edən tədbirlər həyata keçirildi leqal müxalifət partiyalarının sərbəst fəaliyyətinə imkan yaradıldı xarici siyasət sahəsində misir bir sıra ərəb ölkələri ilə dostluq əlaqələrini bərpa etdi israil sülh yoluyla sinay yarımadasını misirə qaytardı lakin bu ölkə ilə münasibətlərin normallaşdırılması kemp devid razılaşmalarından irəli getmədi misir eyni zamanda fələstin ərəblərinin də qanuni hüquqlarını müdafiə edir misir afrika qitəsinin şimal şərq hissəsində yerləşir ölkənin şimalı aralıq dənizinin suları ilə əhatə olunur orada sinay yarımadası vasitəsi ilə ölkənin yaxın şərqə çıxışı vardır burada qədim zamanlarda yalnız nil çayı hövzəsinin ətrafı misir ölkəsi sayılırdı bu çayın mövcud olmasına görə orada ən qədim zamanlarda əkinçilik və heyvandarlıq üçün əlverişli imkanlar yaranmışdır və bu region mesopotamiya ilə birlikdə bəşəriyyətin ən qədim mədəniyyət ocaqlarından biri olmuşdur nil çayının və oradakı ərazilərin aralıq dənizinə yaxınlaşan hissəsi üçbucaq şəkilli olduğuna və eyni adlı yunan hərfinə bənzədiyinə görə oraya delta deyilir delta da yerləşən vilayətlər bu çaydan bir çox məcralarla axdığına görə həm də xarici basqınlardan qorunmaq üçün istifadə edirdilər misir üç qitəni asiya afrika və avropanı birləşdirən yolların kəsişdiyi mərkəz ən qədim dünya sivilizasiyası ölkələrindən biridir ölkə afrikanın şimal şərqində və asiyanın cənub qərbində yerləşir şərqdən israil cənubdan sudan qərbdən liviya dövlətləri ilə həmsərhəddir şimaldan aralıq dənizi şərqdən qırmızı dəniz əhatə edir ölkənin sahəsi  km dir misirdə şəhər əhalisinin sayı getdikcə artmağa davam edir ərəb soyuq müharibəsi dövründə əhali xaricə köç etməyə üstünlük vermişdir xüsusilə ci ildə prezident ənvər sədatın dövründə emmiqrasiya liberallaşmış cü il neft böhranı zamanı pik həddə çatmışdır hazırda milyon misirli xaricdə yaşayır miqrantların təqribən i ərəb ölkələrində səudiyyə ərəbistanında nəfər liviyada nəfər iordaniyada nəfər küveytdə nəfər qalan i isə avropa və şimali amerikada abş da nəfər kanadada nəfər italiyada nəfər yaşayır qədim yaxın şərqdə yaşayan əhali arasında yalnız misirlilər əvvəl harada yaşayırdılarsa yenə də orda qalıblar misir əhalisi tarix boyunca dillərini dəfə dinlərini isə dəfə dəyişmişdir aralıq dənizi boyunca ensiz sahil xəttinin iqlimi subtropik qalan ərazidə tropik səhra iqlimidir burada hava son dərəcə qurudur ilboyu azbuludlu olur çox az az yağış yağır misir üçün temperaturun kəskin dəyişməsi xarakterikdir asuanda noyabrda hava gündüz   c dək qıza gecə isə   c dək soyuya bilər yanvarda orta temperatur şimaldan cənuba   c dən   c dək iyulda   c dən   c dək dəyişir pul vahidi misir funtudur funt piastra bölünür yerli pulun aşağıdakı dəyərləri var misir funtu banknotları piastr banknotları xırda pulları valyutanın dəyişdirilməsi yerli bankların vasitəsilə həyata keçirilir kredit kartları iri mehmanxanaların çoxunda qəbul edilir bir amerika dolları təqribən misir funtuna dəyişilir niger rəsmi surətdə niger respublikası qərbi afrikada dövlət ölkə ərazisindən axan niger çayının adı ilə adlanır niger tuareqlərin danışdıqları tamaşek dilində böyük çay və ya çaylar çayı deməkdir ölkə ərazisinin i saxara səhrasında yerləşir nigerin paytaxtı niamey şəhəridir niger ölkə ilə həmsərhəddir əlcəzair liviya çad nigeriya benin burkina faso və mali ilə müasir saxara səhrasının ərazisində əlverişli rütubətli iqlim şəraiti olduğu dövrdə nigerin sakinləri indikindən xeyli fərqlənirdi e ə cı minilliklərdə higerdə kiffiy mədəniyyəti mövcud olmuşdur kiffiy mədəniyyətinin nümayəndələri hündürboylu və möhkəm bədən quruluşuna malik idilər e ə cü minilliklərdə kiffiy mədəniyyətini teneriy mədəniyyəti əvəz etdi bu mədəniyyətin nümayəndələri artıq digər bir irqə avropoid irqinin aralıq dənizi bölgəsinə xas olan xüsusiyyətlərə malik idilər saxara səhrasında yenidən quraqlıq baş verdiyi dövrdə teneriy mədəniyyəti məhv oldu və onun nümayəndələri digər əlverişli yaşayış ərazilərinə köçdülər vii əsrdən niger çayı vadisindəki ərazilər sonqay knyazlığının tərkibinə daxil oldu xv əsrin sonlarında bu knyazlıq güclənərək imperiyaya çevrildi lakin ci ildə sonqay dövlətinin ərazisi mərakeş sultanının ordusu tərəfindən işğal olundu bununla yanaşı müasir nigerin ərazisində yerləşən cənub regionlar öz müstəqilliyini saxlamağa nail oldular bu ərazidə hakim lulanilər sülaləsindən olan askiya nuxanın başçılığı ilə dendi knyazlığı yaradıldı bu dövlətin mərakeşlə sərhədləri indiki mali və niger sərhədinə uyğun idi sonralar dendi knyazlığı askiya nəslindən olanların idarə etdikləri bir neçə kicik knyazlıqlara parçalandı xviii əsrdə nigerin ərazisinin xeyli hissəsi hələ vii əsrdən müasir nigerin şimalında məskunlaşmış köçəri tuareq tayfasının hakimiyyəti altına düşdü onlar burada aqades sultanlığının əsasını qoydular və niamey ticarət bazasını yaratdılar tuareqlər mərkəzləşdirilmiş dövlətə malik deyildilər həyatları təhlükə qarşısında qalanda onlar azad konfederasiya halında birləşirdilər indiki nigerin cənubunda oturaq həyat tərzinə malik əkinçi xalqlar məskunlaşmışlar niger çayının vadisi dendi və doso knyazlıqları arasında bölüşdürülmüşdü nigerin şərqində xausalarin yaratdıqları maradi və damaqara şəhər dövlətləri mövcud idi xix əsrin əvvəllərində afriada islam bayrağı altında baş vermiş fulanilərin cihadı hərəkatı nəticəsində sokoto xilafəti yaradıldıqdan sonra xausaların yaratdıqları şəhər dövlətlərin əhalisi işğal olunmuş cənub şəhərlərindən qaçanların hesabına xeyli artdı niger ərazisinə gələn ilk avropalı cı illərdə niger çayını tətqiq edən şotlandiyalı munqo park olmuşdur henrix bart və eduard fogel ci illərdə niger çayından çad gölünə qədər ərazini tətqiq etmək üçün ekspedisiya təşkil etmişlər onlar sey sokoto zinder qure və bornu ərazilərinə də səyahət etmişlər ci ildə qustav naxtiqal saxara səhrasından keçərək kane bornoya səyahəti zamanı bilmu və nqiqmi ərazilərində də olmuşdur cü ildə keçirilən berlin konfransının qərarına əsasən niger fransanın nüfuz dairəsinə daxil edilmişdir əhalinin sayı mln cu il iyul ayına olan məlumat illik artım doğum hər nəfərə ölüm hər nəfərə emiqrasiya hər nəfərə orta yaş uşaq ölümü hər nəfərə dünya üzrə dördüncü nigeriya federativ respublikası qısaca nigeriya qərbi afrikada qvineya körfəzi sahilində yerləşən qərbdə benin şimalda niger şimal şərqdə çad və şərqdə kamerunla həmsərhəd olan ölkə paytaxtı abuca ən böyük şəhəri laqosdur ölkənin ərazisi km dir nigeriya cənub qərbi afrika sahilində və şimal paralelləri ve şərq meridianları arasında yerləşir şərqində kamerun şimal qərbində çad şimalında niger və qərbində benin dövlətləri ilə sərhədlənir cənubundan qana körfəzi vasitəsi ilə atlantik okeanına çıxışı var nigeriya əsas olaraq dörd coğrafi bölgəyə ayrılır sahildəki mangrovlı afrika da bataqlıqlarda yetişən bir cins ağac bataqlıq bölgəsi tropik meşə bölgəsi savanna bölgəsi və şimalındakı yarım çöl bölgə təqribən km qədər iç bölgəyə girən sahil bölgəsi km lik geniş bir deltaya və mangrov ağacları ilə dolu bataqlıqlara sahipdir bölgədə yüzlərcə çay və qolları mövcuddur lagosdan kamerun sərhəddinə qədər olan xəttboyu ekvatorial meşəlik əraziylə örtülüdür nigeriyanın ikinci meşəlik bölgəsi savanna bölgəsidir ölkəni başdan başa təqribən kilometrdən çox bir məsafədə qət edən niger çayının qərb bölgəsi dağlıq bir ərazidir bu yüksək dağlar arasında adamaa dağları təxminən km uzunluğundadır ölkənin ən yüksək yeri yene bu dağlar üzərindəki dimlanq təpəsi olmaqdadır təqribən metrdir ölkənin cənub şərqini isə kamerun dağlarının qərb yamacları örtər və bütün cənub şərq sərhəddi boyunca uzanır bu dağlar ortalama m yüksəkliyinde olub bəzi yerləri metrəyə qədər yüksələr şimali nigeriya isə nisbətən yarıçöl olub büyük səhra çölünün cənuba doğru bir davamı şəklindədir din islam protestanlıq pentakostalizm anglikanizm katoliklər animizm xristianlar şimala nəzərən daha əlverişli və meşəliklərin sıx olduğu cənubda yaşayırlar nigeriya da müsəlman əhalinin paylaşımı bu cürdür hausalar yorubalar fulaniler kanurların isə tamamı müsəlmandır nigeriyalı müsəlmanların əksəriyyəti maliki və hanəfi məzhəbinə mənsubdur ən az müsəlman lagosdadır xristianların isə beşdə üçü protestan digər beşdə ikilik hissə katolikdir nigeriyada az sayıda yəhudi də vardır nigeriya torpaqlarında ilk yaşayanların e ə cü ilə təsadüf etdiyi güman edilir lakin bunların kimlər olduğu haqqında dəqiq bir fikir yoxdur nigeriyanın tarixini ərəbcə yazılmış qaynaqlara əsaslanaraq şimal bölgələrində ix əsrin əvvəllərində qurulmuş konem boru və qərb bölgələrində də yeddi hausa şəhər dövlətləri ile başlatmaq mümkündür xii əsrdən etibarən qurulmağa başlanmış yoruba veife krallıqları cü əsrdən etibarən islamın yayılmağa başlaması nəticəsi ilə aradan qalxmışdır islamın yayılması ilə mövcud şəhər dövlətləri və bir çox qəbilə müsəlmanlığa keçmişdir buna əsasən şimali nigeriya tamamən islamlaşmış və geri qalan bölgələr də islamiyyətin nüfuzu altına keçmişdir nigeriyaya ilk olaraq xv əsrdə avropa müstəmləkəçiliyini gətirənlər portuqal və ingilis əsir tacir dənizçilərir olmuşdur avropalılar nigeriyanı əsasən qul ticarət mərkəzi olaraq istifadə etməklə atlantik qul ticarətini başlatmışlardır il qədər davam edən qul ticarəti ilə milyona yaxın nigeriyalının qul kimi satıldığı güman edilməkdədir ingiltərə xix əsrin əvvəllərindən etibarən nigeriyanın daxili işlərinə qarışmağa başlamış ve ilk olaraq lagos ci ildə bir ingilis müstəmləkəsi halına gəlmişdir ci ildə qana körfəzi ətrafı ingiltərənin himayəsinə keçmişdir bundan sonra ingiltərə nigeriyanı iki himayə bölgəsinə ayıraraq tək idarəçi altında birləşdirmişdir birinci dünya müharibəsindən sonra başlayan milliyətcilik hərəkətləri nigeriyalılar arasında yadellilərə qarşı üsyan etmək və müstəqilliyi əldə etmək düşüncəsinə gətirib çıxartdı nigeriya tropik iqlimin təsirində yüksək istiliklərin qeydə alındığı bir ölkədir illik ortalama yağış miqdarı bölgədən bölgəyə görə müxtəlifdir sahildən başlayaraq iç bölgələrə doğru uzanan yaşıllıq və meşəlik bölgələr ildə ortalama olaraq ilə mm ətrafında yağış alır lagos ətrafında bir neçə kilometr genişliyində olan ekvatorial meşəlik ərazi şərq sərhəddinə doğru kilometrlərə qədər genişlənər bu bölgə və niger çayı deltası ən cənubi yüzlərcə şirin və duzlu sularla bəslənmiş sərt və yumşaq taxtalı qiymətli ağac növləri ilə zəngindir sahil bölgəsinin rütubət miqdarı təqribi ətrafında olub ən çox yağışı may və iyun aylarında alar ortalama istilik isə c ətrafındadır savanna bölgəsi isə ildə ortalama olaraq ən çox avqust ayında olmaq üzərə mm yağış alar jos yaylasında bu rəqəm millimetrəyi keçməkdədir istilik isə c arasında olub mart aprel aylarında c yə qədər yüksələbilməkdədir şimal bölgələrdə çöl iqlimi mövcuddur qış aylarında böyük səhradan cənuba doğru güclü əsən küləklər bərabərində toz ve qum gətirirlər nigeriya torpaqları sahildən etibarən şimal sərhəddinə nigerə qədər meşələrlə örtülüdür sahil bölgəsindəki ekvatorial meşələr şimaldakı meşələrə nəzərən daha sıx və genişdir kamerun sərhəddinə doğru bu genişlik kilometrə qədər çatmaqdadır uzun otların və qarışıq cinsli ağacların mövcud olduğu savanna bölgəsindəki meşələr isə km genişliyinə çatır bu meşələrdə ümumiyyətlə sərt və yumuşaq taxtalı ağac növləri vardır şərqi nigeriyada isə daha çox palma ağacları yer alır dünyanın ən uzun çaylarından biri olan niger çayı boyunca və ən cənub nöqtədə yer alan delta bölgəsindəki meşələr daha çox boz rəngli palmalar baobob akasya və salxım ağacları ilə doludur nigerdən başlayan niger çayı km uzunluğunda olub ölkənin həyat qaynağıdır lakoja bölgəsindəki ikinci böyük çay olan benue ilə birləşər və cənubda delta bölgəsine qədər km yol qət edər delta bölgəsində isə yüzlərcə irili kiçikli çaylar mövcuddur niger çayı üzerində olan kainiji su anbarı ilə elektrik əldə edilir yağışlar səbəbiylə torpaq qızılı rəng almışdır nəticə etibarı ilə sərt örtük halındaki bu qızıl gilli torpaqlar əlverişsizdir çad gölü ətrafında isə torpaq qara rəngli olub əkinçilik üçün yararsızdır cənub meşələrindəki torpaqlarda humus azdır buna baxmayaraq cənubdaki bitki çeşidi və yoğunluğu şimaldan daha çoxdur nigeriya meşələrində çox növdə yırtıcı heyvanlar vardır aslan leopar əsasən ən çox olanlarındandır bundan başqa meymun ceyran şimala doğru fil zürafə və gərgədan da sıx rast gəlinən heyvanlarıdandır dünyanın nüfuz baxımından doqquzuncu ölkəsi olan nigeriya təqribi olaraq nüfuzuyla afrikanın ən izdihamlı ölkəsidir bu ölkə pakistan və indoneziyadan sonra dünyanın ən çox əhalili müsəlman ölkəsidir nüfuz artımının ən yüksək olduğu ölkələrdən biridir xalqın böyük bir hissəsini yerli qəbilələr təşkil edir ayrıca olaraq avropalı ağdərililər də mövcuddur nüfuz bir birindən bir çox baxımdan fərqli yüzlərcə qruplardan ibarətdir bunların ən güclü və geniş olanı housa fulani qəbilələridir on dördüncü əsrdə müsəlman olan bu insanlar idarəni əllərində tutmaqdadırlar ayrıca olaraq cənub qərbdə yoruba cənub şərqdə ibo qəbilələri də güclüdürlər bundan başqa tıv ira ibibio efik veife qəbilələri sayca çox olan digər qəbilələrdən biridir şimalda mövcud olan və ölkə yönətimində başrolu oynayan hausa fulani qəbilələri əsasən ticarət və əkinçiliklə məşğuldurlar ölkə idarəsində və həyat tərzlərində islam qaydalarına bağlıdırlar nigeriya nüfuzunun yarıdan çoxu müsəlmandır ölkədə ümumilikdə avropalı olan bir miqdar xristian vardır bəzi qəbilələr isə hələdə bütpərəsdir müsəlman nigeriyalıların mədəniyyət səviyyələri olduqca yüksəkdir ölkə üzrə oxuma yazma dir nigeriyada toplamda universitet mövcuddur nigeriyada yüzlərcə növdə qəbilə qruplarının həmçinin yüzlərcə növ dili vardır bugün üçün afro asiyatiq və niger kongo ailələrindən gəlmə dən çox yerli dil aşkar edilmişdir ölkə uzun illər ingiltərə zülmü və sömürgəsi altında qaldığı üçün rəsmi dairələr və məktəblərdə ingiliscə istifadə olunmuş və ölkənin rəsmi dili halına gəlmişdir bundan başqa ərəbcə də danışılmaqdadır yerli dillərin ən yayqın və sosial həyatda təsirli olanları hausa yoruba və ibo dilləridir qəbilələr arasında adət ənənə dil din və yaşam baxımından bir çox fərqlilik varsa da iqtisadi həyatda nüfuzun əksəriyyəti əkinçilik və ticarətdə birləşir bir çox kənd və klanların yönətim ünsürünün təməlini böyük ölçüdə genişlemiş və poliqamiya növdə ailələr meydana gətirməkdədir bu ailələr siyasi soisal və iqtisadi sistemlər etibari ilə ailəyə xas bir təşkilat ilə qida istehsalatında ən güclü olma niyyətindədirlər fəqət bu ailələr heçbir zaman avropadaki imtiyazlı zümrələr halında deyildirlər və ailə rəisleri və ya klan başçıları bir avropa diktatoru şəklində hərəkət etməzlər bugün üçün nigeriya afrika ölkələrinə nəzərən rifaq səviyyəsi yüksək olan bir ölkədir mövcud neft yataqlarından əldə edilən gəlirlər ölkədəki iç qarışıqlıqları önlədiyi kimi ölkə insanlarına geniş iş imkanları da yaratmışdır nigeriyanın əsas şəhəri abujadır önəmli ticari limanı lagosdur olduqca müasir binalarla doludur millətlərarası bir hava limanına sahibdir ölkənin ən böyük və inkişaf etmiş şəhəri ibadandır əsas sənaye mərkəzi olub afrikanın açıq bazar bölgəsidir digər əsas şəhərləri isə sokoto çayının şərqindəki sokoto şəhəri kaduna çayı üzərində kaduna şəhəri kano zaria port harcourt jos benin nsukka oyo yolo və mubidir nigeriya federativ müstəqil bir respublikadır federaiv hökumət mərkəzindən başqa əyalət bölgəsinə ayrılır dövlət başçısı seçimlə hakimiyyətə gəlir parlament iki məclisdən ibarətdir ayrıca hər əyalətin bir hökuməti və əyalət başçısı olur əyalət başçılarının ölke idarəsindəki önəmi çox böyükdür konstitusiyaya görə dövlət başçısı əyalətlərin üçdə ikisinin dəstəyini almaq məcburiyyətindədir millət məclisi oturacaqdan meydana gəlməkdədir senator isə üzvlükdür nigeriya müstəqilliyindən bu yana hərbi çevilişlərin ən çox edildiyi ölkələrdən olub günümüzdə hərbi rejim tərəfindən idarə edilməkdədir ci il seçimler keçirildi xalq hökumətinə keçid olaraq avqust cü il tarixi müəyyən edildi iqtisadiyyat daha çok əkinçiliyə əsaslanır yer fındığı pambıq palma ağacları tərəvəz və meyvə növləri kakao kauçuk taxıl məhsulları xurma və fındıq yağı taxta şalban və kolacevizi bol miqdarda istehsal edilir kakao və kauçuk istehsalatında dünyanın altıncı ölkəsidir ölkə torpaaqlarının i əkinə yararlıdır mövcud çay sularından su stansiyaları qurmaq surətiylə elektrik energiyası istehsal edilməkdədir bunlardan ən böyüyü kainiji su anbarıdır ixracatının ini xam benzin təşkil edir müxtəlif qida maddələri və avtomobil parça hissələri digər önəmli ixrac məhsullarıdır qida maddələri ixracatının böyük bir bölümünü kakao meydana gətirir ayrıca tütün palma məhsulları yer fındığı pambıq və soya digər ixrac məhsullarını təşgil edir nigeriya taxta şalban kauçuk və heyvan dərilərindən də böyük gəlirlər əldə etməkdədir ixracatını daha çox ingiltərə almaniya və yaponiyaya edər abş almaniya ve hollandiyadan isə müxtəlif avadanlıq dərman və elektronik məhsullar idxal etməkdədir adam başına düşən milli gəlir dollardır iş gücünün ı əkinçilik si ticarətlə əlaqədardir təbii qaz və neft kimya sənayesi ilə yanaşı meşəçilik balıqçılıq toxuculuq sement ve siqaret sənayeləridə də mühüm yer tutur opec üzvü olan nigeriya böyük bir dəmir polad sənayesinə və geniş bir inşaat sahəsinə sahibdir nəqliyyatın inkişaf etdiyi ölkədə yollar əsasən şimal cənub istiqaməti üzrədir uzunluğu təqribi kilometrə çatan quruyolunun i asfalt örtülüdür dəmiryolu nəqliyyatı inkişaf etmiş olmaqla cəmi uzunluğu kilometrdir lagos və kano hava limanları ən işlək millətlərarası hava limanlarıdır syerra leone afrika qitəsinin qərbində atlantik okeanı sahillərində yerləşən dövlət ölkə şimaldan və şərqdən qvineya ilə cənub şərqdən isə liberiya ilə həmsərhəddir paytaxtı fritaun şəhəridir qonşusu liberiya kimi azad edilmiş afrikalı qullar tərəfindən qurulub ci ildə fritaunu qurdular syerra leone ci ildə ingilis müstəmləkə əsarətindən çıxaraq müstəqilliyini e lan etmiş il sonra krallıq üsul idarə sistemindən imtina edərək respublikaya çevirilmişdir almaz mə dənləri baxımından olduqca zəngindir buna baxmayaraq qərbli müstəmləkəçilərin təhrik etdiyi və göz yumduğu vətəndaş müharibəsi nəticəsində bir xeyli yoxsullaşmışdır sərhədlərinin ümumi uzunluğu km olub sərhəd qonşuları isə qvineya km liberiya km sahil xəttinin uzunluğu km dir təbii sərvətləri almaz titan boksit dəmir qızıl xromdur tropik iqlimə sahibdir və ən alçaq nöqtəsi isə atlantik okeanı m dir ən yüksək nöqtəsi loma mansa bintimani dağında m dir şərq sierra leone platasında yüksək səpələnmiş dağlar yerləşir ölkənin mərkəzi meşələr kol və əkinçilik olan düzənlik bölgədir ki bu da syerra leonenin ərazisinin təxminən ni tutur ölkənin şimal hissəsi qvineya meşə savanna mozaika ekoregionunun hissəsi kimi dünya vəhşi təbiət fondu tərəfindən təsnif edilmişdir cənub hissəsini isə yağıntılı meşə düzənlik və əkinçilik təşkil edir ərazi istifadəsi əkinçiliyə uyğun torpaqlar meşəlik ərazi və digərləri dir suvarılan ərazi km dir orta ömür həddi kişilərdə il qadınlarda il mə lumatları olub qadına düşən orta uşaq sayı uşaq təxmini təşkil edir ölkə əhalisinin i islam i xristian i isə digər dinlərə sitayiş edir inflyasiya nisbəti istehlakçı qiymətlərində dir mə lumatları iş gücü mə lumatlarına görə milyondur sənaye mə dənçilik almaz dəmir boksit kiçik ölçülü sənaye müəssisələri içki toxuculuq siqaret ayaqqabı qəhvə kakao kokos və neft e mali zavodlarından ibarətdir əsas ixracat məhsulları almaz pivə siqaret ayaqqabı və gön dəridir kənd təsərrüfatı məhsulları düyü qəhvə palma toxumu yer fıstığıdır ayrıca iqtisadi gəlir gətirən başda balıqçılıq olmaqla ev heyvandarlığı mal qoyun donuz da yetişdirilir illik milyon mə lumatları ixrac edir və ixrac məhsulları almaz kakao qəhvə balıqdır idxal isə illik milyon mə lumatları qida maddələri maşın və avadanlıq yanacaq və yağlar kimyəvi maddələr idxal edir idxal nisbətləri aşağıdakı şəkildədir ingiltərə abş italiya nigeriya seneqal afrikanın qərbində dövlət seneqal afrikaın qərbində seneqal çayının cənubunda yerləşir ölkə şimaldan mavritaniya şərqdən mali cənubdan qvineya və qvineya bisau ilə həmsərhəddir bundan başqa ölkənin daxilində doğru uzanan qambiya dövləti ilə sərhədi var şərq sahilərini isə atlantik okeanının suları yuyur seneqalın atlantik okeanı ilə sahil xəttinin uzunluğu km dir sərhəd xəttinin uzunluğu qambiya ilə km mavritaniya ilə km mali ilə km qvineya ilə km və qvineya bisau ilə km təşkil edir senegal ən yüksək zirvəsi adsız m ərazisinin çox hissəsinin landşaftı düzdür yalnız cənub hissəsində yüksəklir iqlim subtropikdir orta temperatur yanvar təxminən c iyul ayında isə c dir əhalisi milyon nəfərdir yanvar hesabatına görə şəhər əhalisi ci il hesabına görə illik artım tempi məhsuldarlıq səviyyəsi qadın başına doğum orta yaşam həddi il kişilər və qadınlar qeyri immun çatışmazlığı virusu hiv ci il hesabatına görə etnik qruplar etnik qrup onlardan ən böyüyü volof fulani və serer var ağlar əsasən fransız dili təhsil səviyyəsi kişi ni qadınlar görə rəsmi dili əhalinin danışdığı frasız dilidir milli dil kimi ərəbcə hasaniye balanta ganzha və başqa dillərdən istifadə edilir din müsəlmanlar xrisyianlar yerli inanclar təşkil edir xristianların böyük əksəriyyəti katolikdir bundan başqa baptistlər adventistlər pentikostallar var seneqalın təxminən milyon əhalisi var və əhalinin təqribi ni cavan insanlar təşkil edir əhalinin i müsəlmandır sudan afrikada dövlət sudan ölkə ilə həmsərhəddir cənubi sudan misir liviya çad mərkəzi afrika respublikası eritreya və efiopiya sudan cı il yanvarın də müstəqilliyini elan edib cü ildə ölkədə baş verən vətəndaş müharibəsi sudanı iki hissəyə müsəlmanlardan ibarət şimal və xristianlardan ibarət cənub hissəsinə böldü bölgəyə böyük maraq göstərən abş əvvəlcə xartumdakı hökumətə yəni nəzarətləri altında olan ərazilərdə şəriət qanunlarını tətbiq edən müsəlmanlara dəstək verdi ki bu da mübarizəni daha da şiddətləndirdi ilə qədər yəni ci ilədək davam edən müharibə ikinci vətəndaş müharibəsi adını aldı bu illər ərzində aclıqdan xəstəlikdən işgəncələrdən və döyüş əməliyyatlarında milyondan çox insan həlak oldu milyondan artıq insan isə qaçqın düşdü sudanda baş vermiş bu hadisələr ölkəni böhrana sürükləyirdi yalnız ci ildə cənubla şimal silahlı qarşıdurmaya son qoymaq haqqında razılığa gəldi keçid dövrü haqqında razılıq əldə edildi sülh prosesi kifayət qədər uzun çəkdi ci ildə keçirilmiş referendumundan sonra cənubi sudan müstəqillik əldə etdi abş isə hər iki tərəfə dəstək o cümlədən hərbi dəstəyini davam etdirir çünki neft cənubi sudanda hasil olunur lakin neft kəmərləri və terminalları şimali sudanın ərazisində yerləşir ki bu da hər iki ölkənin hökumətlərini abş ın iqtisadi və hərbi yardımından asılı vəziyyətə salmışdır ölkənin ərazisi km dir ərazisinin böyük hissəsi şimali afrikada yerləşir nil çayı ölkəni iki hissəyə ayırır həmçinin nil çayının qolları olan ağ nil və mavi nil ölkə ərazisində qovuşur ərazisi nil çayı sahilləri istisna olmaqla əsasən səhralardan ibarətdir sudan şimal şərqdən qırmızı dənizlə sərhəddir məhdud hakimiyyətli prezident idarəetmə üsuluna malik federativ respublikadır milli bayram günüolan müstəqillik günü yanvar tarixində qeyd olunur ci ildən etibarən ölkədə keçid konstitusiyası qüvvədədir mövcud konstitusiyaya əsasən dövlət vəhökumət başçısı habelə silahlı qüvvələrin ali baş komandanı sayılan sudan prezidenti ümumxalq səsverməsi yolu ilə il müddətinə seçilir çox geniş səlahiyyətlərə malik olan prezidentə dövlətin idarə edilməsində vitse prezident iyul ci ildən etibarən sudan respublikasının vitse prezidenti əli osman məhəmməd tahadır bilavasitə köməklik göstərir vitse prezident və hökumət üzvləri habelə silahlı qüvvələrin ali hərbi zabit heyəti və digər yüksək vəzifəli məmurlar dövlət başçısı tərəfindən təyin edilirlər bundan əlavə prezident ölkədə müharibə hazırlığı və fövqəladə vəziyyət elan etmək məhkəmənin qərarı ilə ölüm hökmünün icrasını təsdiq və cəzadan azad etmək səlahiyyətlərinə malikdir sudanın hazırkı prezidenti oktyabr cü ildən etibarən ömər həsən əl bəşirdir cu il aprel tarixlərində keçirilmiş son prezident seçkilərində səs toplayaraq yenidən dövlət başçısı seçilmişdir nümayəndələri dolayısı ilə ştatların qanunverici orqanları tərəfindən illik müddətə seçilən üzvlük ştatlar şurasından və tərkibində hökumət üzvlərinin keçmiş qiyamçıların müxalifətçilərin yer aldığı yerlik milli assambleyadan ibarət iki palatalı parlamentölkədə qanunvericilik hakimiyyətini həyata keçirilir qanunların hazırlanması və qəbulu ilə yanaşı illik dövlət büdcəsinin təsdiqi beynəlxalq müqavilələrin ratifikasiyası konstitusiyaya düzəlişlər edilməsi və icra hakimiyyətinin fəaliyyətinə nəzarət olunması parlamentin səlahiyyətlərinə daxildir mövcud konstitusiyaya uyğun olaraq hakimləri ölkə prezidenti tərəfindən təyin edilən və onun qarşısında məsuliyyət daşıyan ali məhkəmə və xüsusi inqilab məhkəmələri habelə aşağı instansiya məhkəmələri tərəfindən həyata keçirilir somali somali soomaaliya rəsmi adı somali federativ respublikası şərqi afrikada afrika buynuzu deyilən coğrafi bölgədə olan bir ölkədir faktiki olaraq vətəndaş müharibəsi və separatistlərin fəaliyyəti nəticəsində bir neçə hissəyə parçalanmışdır qərbində cibuti efiopiya və keniya şərqində hind okeanı vardır paytaxtı mogadişu dur sahə km əhalisi mln nəfərdir sentyabr cı ildən bmt nin üzvüdür e ə iii minilliyin ortalarında müasir somalinin şimal sahillərinə dəniz vasitəsilə misirlilər gəldilər onlar bu ərazidən misirlilər bu ərazini punt ölkəsi adlandırırdılar öz ölkələrinə qızıl qullar daşıyırdılar burada öz hakimiyyətinin möhkəmləndirmək üçün misir hakimləri yerli əyanların uşaqlarını öz saraylarında tərbiyə edirdilər avropa və asiyanı birləşdirən qədim ipək yolu somali misir iran hindistan və yava adalarından keçərək çinə qədər uzanırdı e ə iii əsrdə ptolemeylər sülaləsinə sadiq qalan yunanlar və misirlilər somalinin şimalında öz məskənlərini yaratdılar həmin dövrdə somalinin əsas sakinləri köçəri maldar tayfaları olsa da ədən körfəzinin sahillərində yerli knyazlaar tərəfindən idarə olunan limanlar mövcud idi i ii əsrlərdə somalinin şimal sahillərində yaşayan əhali avalit malao opona limanları vasitəsilə roma imperiyası cənubi ərəbistan hindistanla ticarət edirdilər somalidən ən çox fil dişi qul sənətkarlıq və ərzaq məhsulları daşınırdı iv v əsrlərdə müasir efiopiya ərazisində mövcud olmuş aksum çarlığının çiçəkləndiyi bir dövrdə somalinin şimal hissəsi onların hakimiyyəti altına düşdü bu ərazidə mühüm əhəmiyyətə malik zeyla limanı müasir cibütinin şərqində meydana gəldi somalinin şimalında aksum çarlığının təsirinin zəifləməsi nəticəsində qədim bərbər dövləti və xavi tayfa ittifaqı yarandı onların tərkibinə yarımköçəri əkinçi maldar və köçəri tayfalar daxil idi xii xiii əsrlərdəsomali ərazisində islam dini yayılsa da bu din yerli dini ayinləri tamamilə sıxışdırıb aradan çıxara bilmədi xii xvi əsrlərdə müasir somali ərazisində vaxtaşırı bir sıra sultanlıqlar yaransa da onların heç biri uzunömürlü olmadı xiv xv əsrlərdə somalidə müsəlman sultanlıqları iıə xristian efiopiya imperiyası arasında fasiləsiz müharibələr baş vermişdi somali toponiminə ilk dəfə məhz bu dövrdə efiopiya hökmdarı yisxakanın qələbəsinə həsr olunan amxar mahnısında rast gəlinmişdir ara müharibələri nəticəsində somali şəhərlərinin əhalisi kəskin surətdə azaldı bir sıra şəhərlər isə tamamilə boş qaldı xvii əsrdə zeyla limanı türkiyənin hakimiyyəti altına keçdi xvii əsrin ortalarında oman sultanlığı somalinin şərqindəki sahil şəhərlərini özünə tabe etdi oman sultanları öz iqamətgahlarını zanzibara köçürdükdən və oman sultanlığı asiya və afrika hissələrinə bölündükdən sonra somalinin şərq sahilboyu əraziləri zanzibarın şimal hissəsi isə türkiyənin tabeliyinə keçdi bu bölünmədən sonra somalinin daxili əyalətlərində daxili ticarət yollarını və zanzibarın və türkiyənin hakimiyyətini qəbul etməyən çay vadilərində və dağətəyi ərazilərdə məhsuldar torpaqları öz nəzarətlərində saxlayan çoxlu yerli sultanlıqlar raxanveyn micurtini qeledi tunni və sair yarandı xix əsrdə somalidə sultanlıqlarla cənub əyalətlərinin əhalisinin müdafiə etdiyi tayfalar arasında ara müharibələri kəskinləşdi əsrin əvvəllərində somalidə qonşularına vaxtaşırı cihad elan edən müxtəlif müsəlman təriqət və cərəyanları geniş yayıldı cu ildə qeledi tunni baraue sultanlıqlarına qarşı vuruşan bandera teokratik dövlətinin əsası qoyuldu xix əsrin ortalarında bandera dövləti qonşuları tərəfindən darmadağın edildi xix əsrin ortalarında zanzibar somali şəhərləri üzərində öz nəzarətini gücləndirməyə cü ildə moqadişo və ci ildə merku şəhərləri ələ keçirildi çalışsa da bu sahədə nəzərəçarpan nəticələr qazana bilmədi cu ildən misir somalinin liman şəhərlərini ələ keçirməyə başladı lakin ci ildə yerli hakimlərin müqavimətini qıra bilməyən misirlilər somalini tərk etməyə məcbur oldular ərazisinin çox hissəsi şimal yarımkürəsindədir afrika materikinin ras hafun adlanan ucqar şərq nöqtəsi buradadır şimaldan ədən körfəzi şərqdən və cənub şərqdən hind okeanının suları ilə əhatə olunmuşdur qərbdən efiopiya və keniya şimal şərqdən cibuti respublikası ilə həmsərhədddir iqlimi cənubda ekvatorial musson şimalda tropik səhra və yarımsəhra tiplidir cənub şərq sahilləri istisna olmaqla iqlimi quru və istidir qış mövsümündə burada ərəbistandan gələn quru hava kütləsi hakim olur efiopiya yaylası isə rütubətli cənub qərb küləklərinin qarşısını kəsir hind okeanından əsən küləklər isə sahilboyunu əhatə edir ölkənin cənubundan şimalına və qərbindən şərqinə doğru yağğıntıların miqdarı mm dən mm ə qədər azalır yağıntıların illər üzrə paylanmasında böyük fərqlərin olması da ölkənin iqlimində səciyyəvi haldır ölkədə baş verən quraqlıqda bu özünü bir daha biruzə verir ölkənin şimalında təsərrüfata ziyan vuran xafif adlanan güclü küləklər əsir mövcud iqlim şəraiti yalnız ölkənin cənub qərb və şimalında dəmyə əkinçiliyinin inkişaf etdirilməsinə imkan verir uqanda respublikası   şərqi afrikada dənizə çıxışı olmayan ölkə millətlər birliyinə daxildir uqanda eyni vaxta afrikanın mirvarisi adlanırdı ölkə şərqdə keniya şimaldan cənubi sudan qərbdən konqo cənubdan isə tanzaniya ilə həmsərhəddir cənub şərdən viktoriya gölü ilə əhatələnir inzibati cəhətdən vilayətə bölünür paytaxtı kampala şəhəridir uqanda respublikadır millətlər birliyinə daxildir konstitusiyası ci ildə qəbul olunmuşdur ci ilin iyulun də baş vermiş hərbi dövlət çevrilişi nəticəsində konstutisiyanin qüvvəsi dayandırılmış paytaxtda fövqəladə hal elan olunmuşdur ölkəni əsasən hərbiçilərdən ibarət hərbi şura idarə edir səthi əsasən ayrı ayrı dağlar olan zəif dalğalı platodur hünd m faydalı qazıntıları mis qalay kobalt volfram və s iqlimi ərazisinin çox hissəsində ekvatorial mussondur orta alyıq tempraturu dərəcədir illik yağıntı mm dir çaylarə ərazisindən keçən nil hövzəsi aiddir əsasən qırmızı ferralit torbaqlar yayılmışdır bitkiləri çox yerdə yüksəkotlu savannalardan ibarətdir heyvanları fil kərgədan begemot antilop zürafə aslan meymun və s çoxlu quş sürünən timsah ilan həşərat var milli parklar ruvenzori kabareqa yaradılmışdır əhalinin dən çoxu afrika xalqlarıdır avropa və asiyadan köçüb gələn də var rəsmi dilləri ildən svahili və ingilis dilləridir əhalinin tərq i xristian i müsəlman qalanları isə ənənəvi din etqatları saxlayır işləyən əhalinin min nəfəri xidmət sahəsində min nəfəri balıqçılıqla min nəfər sənayedə min nəfəri isə tikintidə çalışır orta sıxlıq km ə nəfərdir şəhər əhalisi dir mühüm şəhərləri kampala cinca mbale entebbe və s ümumi ərazisi aşağı paleolitdən məskunlaşmışdır cü əsrlərdə yaşayan kitara bunyoro dövləti cı əsrdə buqanda ankole karaqve və s feodal dövlətlərə parçalandı cu əsrin ortalarında əraziyə ərəblər köçüb gəlmişlər cu əsrin ci yarısında b britaniya almaniya və fransanın ekspansiya obyektinə çevrilmişdir cı ildən başlayaraq ərazisində olan dövlətlər b britaniyanın protektoratı altına keçməyə başladı xx əsrin cu illərində milli azadliq hərəkatı genişlənmişdi ikinci dünya müharibəsindən sonra istiqlaliyyət uğrunda mübarizəyə milli konqress ci ildə yaradılmışdır sonra isə uqanda xalq konqresi uxk cı ildə yaradılmışdır başçılıq etmişdir ci ilin oktyabrında uqanda müstəqil federativ dövlət elan edildi a m obote prezident seçildi ci ildə bmt yə qabul olundu ildən ssri ilə diplomatik əlaqələr saxladı ci ilin sentyabrın də respublika elan edildi ci ildə hərbi çevriliş nəticəsində parlament buraxıldı ölkədə general idi əminin diktator rejimi quruldu cu ilin aprelində muxalifətçi qüvvələri birləşdirən uqanda milli azadlıq cəbhəsi tanzaniya ordusunun köməyi ilə hakimiyyəti ələ aldı cı ilin dekabrında parlament seçkiləri nəticəsində a m obote yenidən prezident seçildi zimbabve afrikada dövlət paytaxtı harare şəhəridir zimbabve afrikanın cənubunda yerləşən bir ölkədir zimbabve mozambik zambiya botsvana və car la həmsərhəddir zimbabve ərazisinin çox hissəsini matabele və maşona yaylaları tutur şərqdə yerləşən inyanqani zirvə m yüksəlir şimalda zambiya ilə sərhəd boyu zambezi çayı axır orta axarında böyük kariba su anbarı qurulmuşdu iv əsrdə banbu qəbilələri ərazini ələ keçirirlər xv əsrdə bugünkü fort viktoriya şəhəri hazırda masvinqo şəhəri yaxınlığında zimbabve və ya böyük zimbabve olaraq tanınan yerdə bir din və ticarət mərkəzi quruldu xv əsrdə mutota və matope idarəçiləri şərqdə hind okeanına və qərbdə kalaxari səhrasına qədər uzanan bir krallıq qurdular sonradan bu krallığa portuqaliya monomotapa krallığı adını verdi iv əsrdə banbu qəbilələri ərazini ələ keçirirlər xv əsrdə bugünkü fort viktoriya şəhəri hazırda masvinqo şəhəri yaxınlığında zimbabve və ya böyük zimbabve olaraq tanınan yerdə bir din və ticarət mərkəzi quruldu xv əsrdə mutota və matope idarəçiləri şərqdə hind okeanına və qərbdə kalaxari səhrasına qədər uzanan bir krallıq qurdular sonradan bu krallığa portuqaliya monomotapa krallığı adını verdi coğrafiya ensiklopediyası ci kitab afrika böyüklüyünə görə avrasiyadan sonra ikinci böyük materik sahəsi milyon km adalarla birlikdə milyon km dir ekvator onu şərti olaraq iki hissəyə bölür afrika adı latın dilində olan afrikus yəni soyuq bilməyən sözündən əmələ gəlmişdir digər bir ehtimala görə isə afrika adı materikin şimal şərqində yaşamış afrigiyeah adından götürülmüşdür avrasiyadan sonra ən böyük materikdir ən isti materikdir dünyanın ən uzun çayı dünyanın ən uzun şirinsulu gölü şərq yarımkürəsinin ən bol sulu çayı quruda yer qabığının ən uzun çatı dünyanın ən isti nöqtəsi dünyanın ən quraq nöqtələrindən biri ən böyük quraq təbii kompleksi ən geniş savannası bu materikdədir onu avropadan cəbəllütariq boğazı və aralıq dənizi asiyadan aralıq dənizi süveyş kanalı qırmızı dəniz babülməndəb boğazı ədən körfəzi ayırır ekvator xətti və sıfırıncı meridian bu materikdən keçdiyinə görə o yarımkürədə yerləşir afrika atlantik və hind okeanları ilə əhatə olunub ucqar nöqtələri şimalda əl əbiyyad və ya ben sekka burnu cənubda iynə burnu şərqdə ras xəfun qərbdə almadi yeganə materikdir ki bütün ucqar nöqtələri müxtəlif yarımkürələrdə yerləşir materik qədim qondvananın qalığıdır sahil xətləri az parçalanıb bir böyük yarımadası somali böyük körfəzi qvineya vardır ən böyük adası madaqaskardır bundan başqa seyşel əmirlik zənzibar kanar komor yaşılburun yüksəliş müqəddəs yelena adaları da buraya aiddir materikin şimal hissəsi qədim sivilizasiyanın mərkəzlərindən olduğuna görə əvvəldən öyrənilmişdir afrika qitəsi insan cəmiyyətinin beşiyi hesab edilir burada ən qədim insanların qalıqları tapılıb onun cənub hissəsinin öyrənilməsində ingilis tədqiqatçısı livinqstonun xüsusi rolu vardır o quru ilə atlantik okeanın sahilindən hind okeanın sahilinə qədər keçmiş ilk avropalıdır livinqston konqo və zambezi çaylarının hövzələrini öyrənmiş livinqston və viktoriya şəlalələrini kəşf etmiş tanqanika və nyasa göllərini tədqiq etmişdir rus tədqiqatçısı yunker ilk dəfə nil çayının mənsəbindən mənbəyinə qədər gəlmişdir o düzgün olaraq göstərmişdir ki nilin il boyu bol sulu axmasının səbəbi onun mənbəyinin bol yağıntılı ekvatorial və subekvatorial qurşaqlarda yerləşməsidir ingilis tədqiqatçısı park seneqal və niger çaylarının hövzələrini bart isə aralıq dənizindən çad gölünə qədər böyük səhranı öyrənmişdir rus alimi vavilov şimali afrikanın bitki örtüyünü tədqiq etmişdir afrika relyefinə görə hündürlüyü m ə qədər olan şimal və qərb hündürlüyü m dən artıq olan cənub və şərq hissələrə ayrılır materikin əsas relyef formalarına denudasion düzənliklər böyük səhra liviya və nubiya səhraları kalaxari səhrası namib səhrası yaylalar tibesti ahaqqar darfur efiopiya şərqi afrika geniş yayılmışdır materikin şimal qərbində cavan alp qırışıqlığına aid atlas dağları cənubunda isə qədim əjdaha və kap dağları yerləşir burada fəaliyyətdə olan kilimancaro kenya kamerun vulkanları vardır afrikanın ən hündür nöqtəsi kilimancaro zirvəsi m ən alçaq nötəsi afar çökəkliyindəki assal gölünün səthidir m misir ərazisində okean səviyyəsindən m aşağıda yerləşən kattara çökəkliyi də var quruda yer qabığının ən uzun çatı olan şərqi afrika sınma zolağı qırmızı dəniz sahilindən zambezi çayının mənsəbinə qədər uzanır buna görə də qırmızı dəniz sahili və bu sınma zolağı seysmik cəhətdən fəal ərazidir materikin şimal və qərb hissəsində çökmə süxurlar geniş yayıldığına görə burada neft və təbii qaz ehtiyatları vardır ən böyük neft ehtiyatları şimali afrikada misir əlcəzair liviya və qvineya körfəzinin sahilindədir qabon nigeriya cənub və şərq hissədə maqmatik və metamorfik süxurlar geniş yayıldığına görə burada filiz faydalı qazıntılar çoxdur dünyanın mis qurşağı mərkəzi afrikada zair və zambiya ərazisindədir burada zəngin sink qalay uran boksit yataqları da vardır cənubi afrikada almaz qızıl daş kömür ehtiyatları azdır xix əsrin ci illərinə qədər avropadan gələn mühacirlər afrika qitəsinin cənub hissəsində kap müstəmləkəsində və qonşu bur respubilkalarında əlcəzairin şimal rayonlarında ən yaxşı torpaqları tutmuşdular o zaman afrika ərazisinin faizə qədəri kapitalist dövlətlərinə mənsub idi onların silahlı ekspedisiyaları sahilboyu raoynlara arxalanaraq qitənin içərilərinə soxulur əhalini talan edir və sağlam kişiləri tutub qul kimi ən çox latın amerikasına göndərirdilər on milyonlarla çox qüvvətli və gənc adamların itirilməsi afrika xalqlarını gücdən saldı onların müstəmləkəçilərə qarşı müqavimətini zəiflətdi xix əsrin axırıncı ili ərzində müstəmləkəçilər qitə ərazisinin daha faizini işğal edərək onun bölüşdürülməsini əsasən başa çatdırdılar müstəmləkəçilər hər yerdə son dərəcə şiddətli qızğın müqavimətə rast gəlirdilər afrikalıların başlıca qüvvəsini sınanmış döyüşçülər təşkil edirdilər yalnız bir para tayfa başçıları avropalılara xidmət göstərməyə başladı müqavimətin əsas forması silahlı mübarizə idi əhali torpaqları işğal edilməsinə zorla xristianlaşdırmaya xarici ticarətçilərə təzminatların və vergilərin ödənilməsinə əmək mükəlləfiyyətinə qarşı müqavimət göstərirdilər xx əsrin əvvəlinədək afrika ərazisinin faizini işğal etmiş olan fransız müstəmləkəçilərinə qarşı şiddətli mübarizə aparılırdı tunis əhalisi fransa protektoratının elan edilməsinə qarşı üsyanla cavab verdi müstəmləkəçilərin qoşunları üsyançıların pis silahlanmasından və zəif təşkil olunmasından habelə feodal əyanlarının xəyanətindən istifadə edərək onu yatırdılar ci illərdə qərbi afrika xalqları fransız qoşunlarına qarşı çıxışa başladılar bu çıxışlara fransızların sudan bonapartı adlandırdıqları istedadlı sərkərdə samori ture başçılıq edirdi samorinin rəhbərliyi altında afrikalılar il silahlı mübarizə apardılar fransız qoşunlarının silahlanma cəhətdən üstünlüyü və amansızlığı ci ildə samorini təslim olmağa məcbur etdi fransa maqadaskarı özünün protektoratı elan etdikdə bu ölkənin əhalisi qəsbkarlara tabe olmaq istəmədi qanlı cəza tədbirlərinə xalqların bir birinin üzərinə salışdırılmasına və yerli əyanların pula ələ alınmasına baxmayaraq cı illərdə müqavimət kütləvi şəkil almışdı ayrı ayrı raoynlarda üsyanlar qalxır partizan müharibəsi aparılırdı afrika xalqları xx əsrin əvvəlinədək qitə ərazisinin faizindən çoxunu işğal etmiş olan ingilis müstəmləkəçilərinə qarşı da qətiyyətlə müqavimət göstərirdilər ci illərdə ingilis qoşunları limpopo çayından cənubda yaşayan zuluların böyük və yaxşı təlim keçmiş qoşunu ilə toqquşdu döyüşçülərdən bir hissəsinin odlu silahı var idi lakin zülular əlbəyaxa vuruşmada xüsusilə güclü idilər cu ilin əvvəlindəki ilk böyük döyüşdə zulular ingilislərə qalib gəldilər onlar qarğıdalı tarlalarında və otluqlarda gizlənərək yarğanlardan istfadə edərək düşmən düşərgəsinə lap yaxınlaşdılar və döyüş harayı ilə onun üzərinə atıldılar müstəmləkəçilərə qarşı vuruşmalarda zulular dəfələrlə müvəffəqiyyət qazandılar lakin cu ilin yayındakı həlledici döyüşdə ingilislər hücuma keçən zuluları tüfənglərdən və toplardan qızğın atəş açaraq böyük tələfata uğratdılar və onları əlbəyaxa vuruşma üçün yaxına buraxmadılar geri çəkilən zulular ingilis süvarilərinni zərbəsi altına düşdülər və qılıncdan keçirildilər ingiltərə hökuməti zuluların ərazisini kəsb etdi ci ildə misirdə xaricilərə verilmiş imtiyazlara qarşı misir misirlilər üçündür şüarı altında üsyan oldu bu üsyana misir ordusunun zabitləri müstəqil milli siyasət tərəfdardarı rəhbərlik edirdilər onların lideri əhməd ərəbi idi misirlilər ölkəyə soxulan ingilis qoşunlarına qarşı müdafiə təşkil etdilər lakin qüvvələr olduqca qeyri bərabər idi misir qoşunları məğlubiyyətə uğradı bundan sonra misir əslində ingiltərənin müstəmləkəsinə çevrildi ölkəni ingilis konsulu idarə etməyə başladı misir üzərində nəzarət qoyduqdan sonra ingilislərin öz qoşunlarını yeritdikləri şərqi sudanda bütün xalq işğalçılara qarşı müqəddəs müharibəyə qalxdı bu hərəkatın başında özünü mehdi yəni allahın elçisi elan edən məhəmməd əhməd durdu o müstəqil mehdiçilər dövləti yaratdı işğalçılar ölkəni tərk etdilər yalnız cı illərin axırında ingilislər bura yenidən soxulmaq qərarına gəldilər ingilis qoşunları silah cəhətdən xeyli üstün idi xartum yaxınlığındakı həlledici döyüşdə ci il köhnə tüfənglərlə və soyuq silahla silahlanmış olan mehdiçilər qoşununu pulemyot atəşi və karteçlə qırdılar onların min nəfərindən min nəfəri öldürülmüş və min nəfəri yaralanmışdı ingilislər nəfər itirmişdilər kütləvi mütəşəkkil müqavimət qırıldı lakin ölkənin cənubunda mübarizə uzun illər sakitləşmədi şərqi sudanda əhalinin çox hissəsi həlak olmuşdu ci ildə orada milyon adam yaşayırdı cü ildə isə cəmi milyon min nəfər qalmışdı rəsmən şərqi sudan ingiltərə və misirin birgə idarəsi altına verildi əslində isə orada ingilislər ağalıq edirdilər konqo çayı mənsəbinin sağ sahilində kiçik bir ərazini fransanın işğal etdiyi dövrdə onun aşağı və orta axını boyu belçika kralı ii leopoldun yaratdığı beynəlxalq konqo cəmiyyəti fəaliyyət göstərirdi bu təşkilatın birləşdirdiyi müstəmləkəçilər ölkə ərazisinin içərilərinə soxulur orada əhalini istismar etmək üçün dayaq məntəqələri yaradırdılar ci illərdə onlar azad konqo dövləti yaratdılar burada hakimiyyəti belçika kralı təmsil edirdi konqo hövzəsinin xalqları müstəmləkəçilərin dəstələri və dayaq məntəqələri üzərinə hücumlar edirdilər çox vaxt ciddi vuruşmalar baş verirdi limpopo və punqve çayları arasında mozambik ərazisi vatua dövləti uzun müddət portuqaliya müstəmləkəçilərinə ciddi müqavimət göstərdi yalnız xix əsrin axırında onun qoşunları darmadağın olundu lakin bundan sonra da mozambik xalqlarının portuqaliyalılara qarşı silahlı müqaviməti hələ ilə yaxın davam etdi anqola tayfaları da portuqaliyalılara qarşı dəfələrlə üsyana qalxdılar lakin o dövrdəki mübarizədə yalnız efiopiya qələbə çaldı ci illərdə qırmızı dəniz sahilboyu ərazilərinin bir hissəsini zəbt etmiş olan italiya bu ölkənin üzərinə hücum etdi bütün xalq işğalçılara qarşı mübarizəyə qalxdı efiopiya hökuməti italiyanın güclənməsini istəməyən fransadan silah ala bildi efiopiya qoşunları italyanları bir sıra məğlubiyyətlərə uğratdılar həlledici vuruşma cı ildə auda şəhəri yaxınlığında baş verdi efiopiya qoşunları imperator ii menelikin rəhbərliyi altında hücuma keçdi və bir birinin ardınca işğalçıların üç dəstəsini darmadağın etdi min nəfər o cümlədən iki general və zabitlərin çox hissəsini itirən italyanlar vahimə içərisində qaçmağa başladılar italiya efiopiyanın istiqlaliyyətini tanımağa məcbur oldu ölkənin istiqlaliyyətinin möhkəmlənməsi onun ticarətinin canlanmasına yol çəkilişinə imkan yaratdı lakin hakimiyyət mülkədar torpaq sahibliyinin möhkəmlənməsinə kömək edən imperatorun əlində cəmləşmişdi efiopiya hələ də geridə qalmaqda davam edirdi ölkənin kapitalist dövlətlərinin nüfuz dairələrinə bölünməsi qorxusu var idi xix əsrin axırında afrika xalqlarının işğalçılara qarşı mübarizəsi efiopiyadan başqa heç yerdə məqsədinə nail olmadı bu onunla izah olunur ki afrika öklələri müasir sənayeyə silahlara və təşkilata malik deyildilər həm də lazımi birlik və həmrəylik yox idi müstəmləkəçilər xeyli güclü idilər və dövlətlər arasındakı tayfalar arasındakı xalq kütlələri ilə əyanlar arasındakı çəkişmələrdən istifadə edirdilər xx əsrin əvvəlində afrikada milli azadlıq hərəkatı gücləndi getdikcə güclənən soyğunçuluqdan və rəhmsiz istismardan son dərəcə ümidsiz vəziyyətə düşən afrika xalqları xx əsrin əvvəlində müstəmləkə əsarətindən azad olmağa dəfələrlə cəhd göstərmiş silahlı mübarizəyə qalxmışdılar böyük və kiçik üsyanlar deməkn olar ki ara vermirdi bunlardan ən böyüyü herero və nama tayfalarının cənub qərbi afrikada namibiyada alman müstəmləkəçilərinə qarşı üsyanı idi cü ildə bütün herero tayfaları alman müstəmləkəçilərinə qarşı mübarizəyə qalxdılar bir neçə alman dəstəsi məhv edildi lakin almaniyadan kömək gəldi pulemyotlar və kruppun topları mübarizənin nəticəsini həll etdi hererolar əzildi onlardan sağ qalanları şimala qaçdı yolda xeyli adam həlak oldu hereroların sayı beş dəfə azalaraq min nəfərə endi kayzer ii vilhelmə deyəndə ki alman əsgərlərinin hərəkətləri xristian mənəviyyatına uyğun deyildir o belə cavab vermişdi xristian ehkamları bütpərəstlərə və vəhşi qəbilələrə aid deyildir hereroların darmadağın edilməsindən sonra nama tayfaları üsyana qalxdılar onların çıxışlarına hendrik vitboy başçılıq edirdi o namaları birləşdirə və onları azadlıq üsyanına qaldıra bildi vitboy tam bir il həlak olana qədər döyüşlərə bacarıqla rəhbərlik etdi onun ölümündən sonra namalar silahlı mübarizəni iki il də davam etdirdilər lakin burada da alman texnikasının üstünlüyü özünü göstərdi almaniya baş qərargahının rəisi fon şliffen hələ üsyanın əvvəlində bildirmişdi ki hentotların almanlar namaları belə adlandırırdılar kökünü kəsmək lazımdır bunun nəticəsində min namanın ən çoxu min nəfəri sağ qaldı ci ilin avqustunda almaniya şərqi afrikasının tanqanika cənubunda və mərkəzi hissəsində başlayan üsyan bir ildən çox davam etdi alman qoşunları min afrikalını məhv edərək bu üsyanı yatırtdılar yüz illər boyu bu ərazidə yaşayan böyük tayfalar tamamilə məhv edildi ci ildə fransanın və ispaniyanın mərakeşdəki işğalçı qoşunlarına qarşı xalq üsyanı baş verdi bütün dağlılar və rabat rayonunun tayfaları silahlı mübarizəyə qoşuldular ci ildə ölkənin pytaxtı fəsdə iri silahlı çıxış başladı və bir rayondan digərinə keçərək fasilələrlə iyirmi ilə qədər davam edən ümumxalq üsyanına çevrildi əhalisi irqə mənsubdur afrikanın ən ucaboylu xalqı sm savannada yaşayan tutsin və ximilərdir ekvatorial meşələrdə isə ən qısa boylu sm xalq piqmeylər yaşayır afrikada nilin sahilinə əhali daha sıx böyük səhrada isə ən az məskunlaşmışdır xx əsrin əvvəllərində afrikada cəmi müstəqil ölkə liberiya və efiopiya var idi cı ildə afrika ölkəsi müstəqillik qazandığı üçün həmin il afrika ili adlanır uzun müddət siyasi və iqtisadi asılılıq afrika ölkələrinin iqtisadi inkişafını ləngitmişdir afrika ölkələrinin çoxunda milli dil olmadığından dövlət dili ingilis ispan və s dir afrikanın yeganə inkişaf etmiş ölkəsi car dır afrikanın əhalisi milyon nəfərdən çoxdur şimal tərəfdə avropoid irqinə aid olan ərəblər və bərbərlər şimal eni boyunca neqroid irqinə aid olan zəncilər madaqaskar adasında isə monqoloid irqinə aid olan malaqasilər yaşayır afrikanın digər yerli xalqlarına bantular ximilər tutsilər piqmeylər nilotlar buşmenlər qotentotlar aiddir ikinci dünya müharibəsi ərəfəsində burda efiopiya misir liberiya car olmaqla müstəqil ölkə var idi hazırda materikdə müstəqil dövlət vardır sonuncu olaraq ci ildə sudanın tərkibindən cənubi sudan dövləti ayrılmışdır afrikada dövlətlər yaranarkən əhalinin milli etnik tərkibi nəzərə alınmadığına görə burada dövlət sərhədləri çox vaxt paralel və meridianlara uyğun gəlir afrika müxtəlif faydalı qazıntlarla çox zəngindir faydalı qazıntıların müxtəlif mənşəli qrupları materikin ayrı ayrı tektonik sahələri ilə əlaqədardır arxey və ptoterozoy qırışıqlığı zonası metal faydalı qazıntılarla qiymətli daş qaş yataqları ilə daha zəngindir burada ən çox maqmatik metamorfik mənşəli faydalı qazıntı yataqları vardır qədim qalxanların aşınma qabığı ilə ilkin mineralların aşınmasından yaranan faydalı qazıntı yataqları həmin sahələrdə çayların fəaliyyəti ilə əmələ gələn səpinti yataqları yayılmışdır postmaqmatik yataqların əksəriyyəti kristallik əsasla əlaqədar olub onun səthə çıxdığı yerlərdə rast gəlinir faydalı qazıntıların çökmə yataqları platformanın çöküntü süxur örtüyü ilə əlaqədardır və əsasən sineklizlərdə əmələ gəlmişdir qara metalın əsas yataqları dəmir manqan titan xrom şimali qvineya yüksəkliklərində syerra leonedə aşağı voltada cənubi afrikada və atlas dağlarındadır başqa sahələrdə də dəmir filiz yataqları məlumdur konqo hövzəsinin kənar qalxmalarında misirdə böyük səhranin qərbində şərqi afrikada əlvan metalların böyük yataqları yenə qədim qırışıqlıq əsasın çıxıntıları ilə əlaqədar olmaqla katanqada kobalt mis sink qurğuşun şərqi konqoda sink şimali qvineya və atlas dağlarındadır nadir metal yataqları cənubi afrikada kalaxari sineklizini cənubdan və şərqdən əhatə edən kristallik əsasın qalxanlarında litium berillium sürmə uran katanqada uran anqolada uran və s sahələrdə məlumdur əlvan metalların əhəmiyyətli yataqları cənubi afrikada maqmatik mənşəli qızıl platin şərqi afrikada postmaqmatik mənşəli qızıl və şimali qvineyada aşkar edilmişdir qiymətli daşlardan almazın ən böyük yataqları cənubi afrika katanqa və şimali qvineyadadır qeyri metal fatdalı qazıntılardan asbestin böyük yataqları cənubi afrikada kianit qrafit şərqi afrikada atlas dağlarındadır fosforitlər daş kömürün ən böyük yataqları cənubi afrikadadır paleozoy çöküntülərində bundan əlavə rodeziyada tanqanika və nyasa gölləri ətrafında və atlas dağlarında çoxlu kömür yataqları vardır neft yataqları əsasən üçüncü dövrün və mezozoyun dəniz çöküntüləri il əlaqədardır ən böyük yataqlar şimali afrikada ikinci dünya müharibəsindən sonra açılmışdır hazırda liviyada misirdə əlcəzairdə tunisdə niger oqove və kvanze çayları mənsəbində neftin çox böyük yataqları məlumdur bunlardan bir çoxu istismar edilir misirdə əlcəzairdə və liviyada yanar qaz yataqları əlcəzairdə kəşf edilmişdir ərzaq və kənd təsərrüfatı təşkilatının məlumatına görə afrikada mln hektar torpaq becərilir mln hektar isə daimi otlaq kimi istifadə edilir becərilən torpaqların xüsusi çəkisi çox aşağıdır afrika və xüsusilə tropik afrika dünyanın ən aqrar ərazisi hesab edilir ci ilin məlumatına görə bu bölmə təqribən təşkil edir həmin ərazinin aktiv əhalisinin i kənd təsərrüfatı ilə məşğuldur bəzi ölkələrdə isə mozambik həbəşistan tanzaniya çad keniya qambiya mar və qvineyada bu gösərici burundi malavi ruanda nigeriya burkina faso uqanda malidə təşkil etmişdir onu da qeyd etməliyik ki rəsmi statistika bir qayda olaraq üdm in hesablanmasında natural təsərrüfatı nəzərə almır hətta belə olduqda da ci ildə kənd təsərrüfatının xüsusi çəkisi kdr da həbəşistanda tanzaniyada burundidə malavidə mar da syerra leonedə qvineya bisauda uqandada olmuşdur kənd təsərrüfatı istehsalının artım sürəti çox aşağıdır cı illərdə ci illərdə təşkil etmişdir bu isə əhalinin artım sürətindən xeyli aşağıdır ona görə də burada ərzaq çatışmazlığı problemi daha aydın gözə çarpır bmt nin məlumatına görə həmin ərazidə yaxın ildə taxıl çatışmazlığı mln tondan artıq olacaqdır afrikanın kənd təsərrüfatı patriarxal icma feodal və xırda əmtəə təsərrüfatına əsaslanır istifadə edilən torpaq sahəsinin ə qədəri əl alətləri ilə becərilir əkinçilik primitiv aqrotexniki metodlara əsaslanır demək olar ki suvarılan sahə yoxdur hazırda becərilən torpaqların cəmisi i irriqasiya sistemindən istifadə edir beləliklə kənd təsərrüfatı demək olar ki təbiətdən asılı vəziyyətdə qalır kimyəvi gübrələrdən çox zəif istifadə edilir bu isə məhsuldarlığın az olması ilə şərtlənir məsələn son illərin məlumatına görə afrikada orta hesabla hər hektara kq gübrə verildiyi halda latın amerikasında bu göstərici kq asiyada kq olmuşdur əkinçiliyin bəzi sahələrində xarici mülkiyyət xarici kapital mövcud olduğu üçün ixracat üçün məhsul istehsalı nəzərdə tutulur belə sahələrdə nisbətən az çox inkişaf müşahidə olunur bunlar texniki lif kauçuk yun dəri pambıq texniki yağlar kopra və sairədən ibarətdir emal sənayesi həddindən artıq geridə qaldığına görə bu məhsullar xammal kimi ixrac edilirlər az çox zimbabve nigeriya keniya və bəzi digər ölkələrdə yerli xammal toxuculuq və ayaqqabı sənayesində istifadə edilir bunlardan əlavə kakao paxlalılar kofe tropik meyvələr bitki yağları şəkər xammal və digər bir çox məhsullar da ixrac bölməsinə daxildirlər afrika ölkələri müstəqillik əldə etdikdən sonra sənayenin inkişafı o qədər də nəzərə çarpmırdı nisbətən iri və orta müəssisələr az çox dağ mədən sənayesində yarana bilirdi onlar da xarici kapitala məxsus olduğu üçün milli iqtisadiyyatın inkişafına o qədər də zəmin yarada bilmirdi ümumi şəkildə bu regionun sənayesi aşağıdakı cəhətləri özündə əks etdirir afrikada və eləcə də tropik afrikada faydalı qazıntıların çox olması hasilat sənayesinin böyük rol oynamasına üstünlük vermişdir bu isə onların dünya bazarında xammal üzrə ixtisaslaşdırılmasını genişləndirmişdir xx əsrin cı illərinin əvvəllərinə bu regionda zambiya kdr və zimbabve güclü mineral xammal istehsalçısı kimi məlum idilərsə ci ilin axırlarına onların sırasına daha ölkə anqola qvineya liberiya mavritaniya niger nigeriya esvatini syerra leone qoşulmuşlar bütünlükdə bu ərazi üzrə üdm in i il sənayenin payına düşür bunun da yarısı hasilat sənayesinin hesabına formalaşır aydındır ki bu sahədə ayrı ayrı ölkələr arasında kəskin fərq vardır belə ki həmin göstərici nigeriya anqola botsvana və qabonda təşkil etmiş toqo qana qvineya bisau mavritniya namibiya qvineyada isə ə bərabər olmuşdur mineral ehtiyatlardan neft təbii qaz boksidlər almaz fosfotlar çoxlu filiz növləri dəmir uran marqans xrom mis kobalt qurğuşun sink və s hasil edilir emal sənayesinin xüsusi çəkisi üdm də cı ildə ci ildə isə olmuşdur bu dünya üzrə emal sənayesinin ni təşkil edir bəzi ölkələrdə isə bu göstərici yüksəkdir belə ki zambiya və zimbabvedə üdm in i mavrikiyada i emal sənayesinin payına düşür lesoto malavi çad burkina faso keniya mavritaniya seneqal kamerun kot d ivuarda həmin göstərici arasındadır bu regionda yüngül sənayenin inkişafına daha çox üstünlük verilir ağır sənaye sahələrindən kimya sənayesi aparıcı rola malikdir maşınqayırma müəssisələrinin əksəriyyəti avtomobil traktor elektrotexnika məmulatları istehsalı və s texniki təmir üzrə fəaliyyət göstərirlər eləcə də zimbabve zambiya və nigeriyada maşınqayırma müəssisələri də mövcuddur bunlarla yanaşı şimali afrikada misir mərakeş və tunisdə emal sənayesi xeyli inkişaf etdirilmişdir əlcəzairdə neft qaz kompleksi kimya sənayesi tərəqqi tapmışdır bu ölkələrdə dövlət bölməsinin xüsusi çəkisi artıqdır afrika göllərinin çoxu şərqi afrika yaylasındadır məsələn tanqanika nyasa rudolf kivu albert eduard və s onlar tektonik çat zonasında yerləşdiyindən uzunsov və dərindirlər bu göllər dağlarla əhatələnmişdir dünyanın ən uzun şirin gölü olan tanqanika afrikanın ən dərin gölü olub qraben üzərində yerləşir o dünyada dərinliyinə görə ancaq baykaldan geri qalır afrikanın ən böyük gölü olan viktoriya dünyada ci böyük şirin göldür o platformanın əyilmə zonasında yerləşdiyindən dayazdır böyük səhranın cənubunda yerləşən çad gölü dayazdır m və yağıntı ilə qidalanır relikt mənşəlidir onun sahəsi yağıntı olduqda dəfə artır vəziyyət yağıntı çox olduğundan afrikanın ən sıx çay şəbəkəsi ekvatorial və subekvatorial iqlim qurşaqlarındadır səhralarda çaylar çox azdır onlar əsasən güclü yağışdan sonra yaranır afrika çaylarının hamısı yağış suları ilə qidalanır çünki bütün çaylar mənbəyini ekvatorial və subekvatorial qurşaq daxilindən götürürlər çayların üzərində astana və şəlalələr olduğundan gəmiçilik üçün yararsız olsa da bu çayların böyük hidroenerji ehtiyatları var astana və şəlalələrin mövcudluğu afrikanın geoloji quruluşu və relyefi ilə əlaqədardır afrika çayları hövzəyə aiddirlər dünyanın və afrikanın ən uzun çayı olan nil  km mənbəyini şərqi afrika yaylasından axan kaqera çayından götürülür onun mənbəyini stenli kəşf edib viktoriya gölündən keçdikdən sonra o ağ nil adlanır xartum şəhəri yaxınlığında ən böyük qolu olan mavi nillə qovuşaraq nil adı ilə aralıq dənizinə tökülür o burada böyük delta yaradır nilin yuxarı axarı ekvatorial və subekvatorial iqlim qurşaqlarında yerləşdiyindən bol yağış suları ilə qidalanır bu səbəbdən böyük səhradan keçsə də heç vaxt qurumur nilin yuxarı axarında çoxlu şəlalə və astanalar var aşağı axında asuan və nasir su anbarları tikildiyindən nilin axını tənzimlənir və bu daşqınların qarşısını alır afrikanın ən bol sulu və uzunluğuna görə ikinci çayı konqo zair çayıdır  km hövzəsinin sahəsinə və bol sululuğuna görə o dünyada amazondan geri qalır hövzəsi ekvatora yaxın yerləşdiyindən o ilboyu bol suludur və yerdən ekvatoru kəsir konqo üzərində stenli livinqston və s şəlalələri var bu çay delta yaratmır və atlantik okeanına tökülür uzunluğuna və hövzəsinin sahəsinə görə afrikanın ü böyük çayı nigerdir  km zambezi afrikanın hind okeanına tökülən ən böyük çayıdır dünyanın nə nəhəng şəlalələrindən olan və livinqston tərəfindən kəşf edilən viktoriya şəlaləsi bu çayın üzərindədir ekvator xətti afrikanın təqribən mərkəzindən şimal və cənub tropikləri onun üzərindən keçdiyinə görə ərazinin çox hissəsi isti qurşağa düşür və buna görə də o ən isti materikdir materikin çox böyük hissəsində günəş ildə dəfə zenitdə olur materikin ucqar şimal və cənub nöqtələrində belə ən soyuq ayın orta temperaturu dir materikin iqliminə onun sahillərindən keçən soyuq somali kanar bengel cərəyanları isti madaqaskar mozambik iynəburnu anqola qvineya cərəyanları da təsir göstərir yağıntılar qeyri bərabər paylanıb ekvatorial qurşağa ildə  mm və daha çox yağıntı düşür yeganə materikdir ki burada olan iqlim qurşaqları həm şimalda həm də cənubda yerləşməklə təkrarlanır materikdə bir ekvatorial iki subekvatorial iki tropik iki subtropik iqlim qurşağı vardır materikin çayları onu əhatə edən okean hövzəsinə və materikin sahəsinin ni əhatə edən daxili axarlı hövzəyə aiddir ən böyük çaylar nil seneqal niger konqo narıncı çayları atlantik okeanı hövzəsinə aiddir zambezi və limpopo çayları limpopo cənub tropik xəttini dəfə kəsir hind okeanı hövzəsinə aiddir daxili axarlı hövzə böyük səhranı əhatə edir ki orada çad gölü və ona tökülən şari çayı vardır materikin əsas gölləri tanqanika nyasa rudolf və s şərqi afrika sınma zolağının qrabenlərində yerləşən uzunsov şirinsulu göllərdir materikin ən böyük gölü olan viktoriya platformanın əyilmə zonasında yerləşdiyinə görə sahəcə böyükdür afrikadakı iqlim qurşaqları afrikanın böyük hissəsində ibtidai icma xiv xv əsrlərə qədər dağılmamışdır bu dövrlərdə afrikanın şimal torpaqları avropanın müstəmləkəsinə çevrilir avropalılar afrikada feodalizmin əsasını qoyur bir qədər sonra isə afrikada ilk kapitalist dövlətlər yaranır hal hazırda afrikada demokratik dövlət var afrikanın cənub ucqarında yerləşən car istisna olmaqla digər bütün dövlətlər güclü iqtisadi və siyasi potensiala malik deyillər materikin ərazisi isti və havanın quraq olduğundan su qıtlığı müşahidə edilir bir çox kasıb afrika ölkələrində içməli su qıtlığı minlərlə insanın əsasən də uşaqların ölümünə gətirib çıxarır ölümlərə səbəb təkcə susuzluq deyil istifadə olunan sudur belə ki maliyyə vəziyyətinin pis olduğu ölkələrdə su təmizlənmir və istifadəyə bir başa verilir su təmizləyən qurğular olsa belə baxımsızlıqdan istismara uğrayır kirli su kütləvi epidemiyalara gətirib çıxarır səhiyyənin güclü olmaması da kütləvi ölümlərə gətirib çıxarır afrikanın iqtisadiyyatı əsasən faydalı qazıntıların çıxarılması üzrə qurulub avropadan gələn varlı mülkədarlar burada asanlıqla işçi qüvvəsi tapır afrikadan çıxarılan qazıntılar arasında qızıl da var afrikalıların çoxu mədənlərdə günəmuzd işləyənlərdən ibarətdir xidməti sahələrin olmaması aqrar fəaliyyət üçün yararsız torpaqlar sənayenin inkişaf etməməsi işsizliyə gətirib çıxarır təhsil isə afrikada demək olar ki yoxdur təhsilsiz əhali isə məcburdur ki işçi qüvvəsi kimi öz torpaqlarında işləsin cənubi koreya və ya rəsmi adı ilə koreya respublikası kor daehan minquk şərqi asiyada dövlət koreya respublikası koreya yarımadasının cənub hissəsində yerləşir ölkə qurudan yalnız şimalda kxdr ilə sudan isə çin və yaponiya ilə həmsərhəddir paytaxtı və ən böyük şəhəri seul şəhəri ümumi sahəsi kvadrat kilometrdir koreya respublikası on altı inzibati dairədən ibarət prezident respublikasıdır hakimiyyət həm hüquqi həm də faktiki baxımdan üç qol arasında icraedici məhkəmə və qanunverici hakimiyyətləri bölünüb yerli hakimiyyət orqanları yarımmüstəqildirlər onların da icraedici və qanunverici funksiyaları var yüksək həyat səviyyəsi ilə tanınan ölkələr sırasındadır asiyada dördüncü ən böyük iqtisadiyyata malik olan bu ölkə böyük lər g qrupunun üzvüdür ikinci dünya müharibəsinin ardınca sovet və abş ın hərbi qüvvələrinin işğalından sonra şimali koreya və cənubi koreya bölündü cənubi koreya ikinci bir demokratik dövlət olaraq ci ildə quruldu şimali və cənubi koreyada əsas idman növlərindən biri taekvondodur başqa şərq döyüş növlərindən fərqli olaraq burada ayaqla endirilən zərbələr həddindən artıq yer tutur faizlə götürsək taekvondodakı zərbələrin faizi ayaqla endirilir cənubi koreya yüksək inkişaf etmiş sənaye və iqtisadiyyata malikdir dünyada gəmiqayırma polad emalı avtomobil elektron və elektrotexnika istehsalına görə əsas yerlərdən birini tutur dünyada ən sürətli internet cənubi koreyadadır məktəb yaş arasında məcburi və ödənişsizdir ölkədə oxucu yazar nisbəti dir cənubi koreyada universitet və ali məktəb var ənubi koreyada təhsil sistemi illikdir universitetlərin özəldir təhsil haqqları ixtisas və universitetdən asılı olaraq bakalavr pilləsində illik min usd magistr pilləsində isə usd təşkil edir əhali həmçinin beynəlxalq miqrasiya nəticəsində formalaşır ikinci dünya müharibəsi və koreya yarımadasının bölünməsindən sonra təqribən milyon nəfər sərhədi keçərək şimali koreyadan cənubi koreya ərazisinə daxil olmuşdur əhalinin sayı ci ildə milyon nəfər hesablanmış cu ildə isə iki qat artaraq milyona çatmışdır dünyada etnik və dil baxımından ən çox homogen quruluşa sahib ölkələrdən biri koreya respublikasıdır əhalinin az bir hissəsi çinlilərdir koreyalılar mançuryada yüzillər boyu yaşamışlar keçmişdəki siyasi iqtisadi və ictimai sabitsizliklər bir çox koreyalını abş və kanadaya köçməyə məcbur etmişdir kaliforniyada çox sayda koreyalı yaşamaqdadır koreyalı amerikalıların sayı bir milyondan çoxdur hazırda koreya respublikasından gedənlərin və ölkəyə gələnlərin sayı bir birinə bərabərdir əhalinin artım nisbəti ci illərdə dən daha çox ikən bu nisbət ci ildə a qədər geriləmişdir cı ildən etibarən sürətli bir şəhərləşmə və çöl sahələrdən şəhərlərə doğru bir köç dalğası başlanmışdır indi əhalinin i şəhərlərdə yaşayır bu birdən meydana gələn əhali artımı koreya respublikasından gedənlərlə tarazlanmışdır koreya respublikasının iqtisadiyyatı cı ildən sonra daha da inkşaf etmişdir koreya respublikasında təxminən xarici işçi var bu işçi qüvvəsinin böyük bir qismi cənubi asiya ölkələrindən gəlmələrdir onlar hindistan şri lanka myanmar filippin rusiya və nigeriyadan gəlmişlər ən böyük şəhər paytaxt seuldur koreya çin ilə yaponiya arasında bir körpü olmasına baxmayaraq özlərinə xas bir mədəniyyət inkişaf etmişdir əhalinin kəndlərdə yaşayan az bir hissəsi əsrlər əvvəlki kimi geyinir və yaşayırlar şəhərlərdə yaşayanlar isə müasir texnologiyalara sahibdirlər və müasir həyat tərzi sürürlər ölkə əhalisinin istifadə etdiyi və rəsmi dövlət dili koreya dilidir koreya dili dünyanın ən məntiqli dillərindən biri hesab olunmaqdadır samitlər g k n d t r l m b p s t bəzən ng səssizdir c j ç k t p h saitlər a ya eo o yeo yo u yu o yo i ı e ye ae e yae ye qoşa samitlər bu hərflər hərflərinin qoşa formalarıdır bu hərfləri qalın tələffüz edirik gg dd bb ss jj çin xalq respublikası çxr yaxud çin köhnə mənbələrdə xita köhnə azərbaycanca şərqi asiyada yerləşən tək partiyalı unitar dövlətdir çin kommunist partiyası tərəfindən idarə olunan ölkə əyalət beş muxtar bölgə dörd birbaşa idarə olunan bələdiyyə pekin tyantszin şanxay və çuntsin həmçinin honkonq və makao xüsusi inzibati bölgələrindən ibarətdir çin xalq respublikası sahəsinin böyüklüyünə görə dünyanın cü ölkəsidir əlverişli və geosiyasi mövqeyə malik olmaqla mərkəzi və şərqi asiyada yerləşir çin xalq respublikası şimal şərqdən və şimal qərbdən km məsafədə rf ilə şimal şərqdən km məsafədə şimali koreya ilə şimal qərbdən km məsafədə qazaxıstanla qərbdən km məsafədə pakistanla km tacikstanla km əfqanıstanla cənub qərbdən km məsaəfədə hindistanla km məsafədə myanma ilə km məsaəfədə vyetnamla km məsafədə nepalla km məəsafədə butanla km məsafədə laosla şimaldan km monqolustanla cənub şərqdən aominla makao km məsafədə sərhədə malikdir şimali çin ovalığı ərazisindən keçən sarı çay hövzəsi insanlar tərəfindən ilk dəfə məskunlaşmış yerlərdən biri hesab olunur eramızdan əvvəl ci əsrdən etibarən minilliklər boyunca çin yarım əfsanəvi sya sülaləsi və digər irsi monarxiyalar və xanədanlıqlar tərəfindən idarə olunmuşdur eramızdan əvvəl cü əsrdə tsin sülaləsi digər xanədanlıqlara qalib gələrək vahid çin imperiyasının əsasını qoymuşdur onların ardınca hakimiyyətə gələn və eramızdan əvvəl cı ildən eramızın ci ilinə qədər ölkəni idarə edən han sülaləsinin zamanında kağız və kompas kəşf olunmuş kənd təsərrüfatı və tibb sahələrində irəliləyiş qeydə alınmışdır tan sülaləsinin hakimiyyəti dövründə isə barıt və çap etmənin kəşf olunması nəticəsində dörd böyük ixtira tamamlandı tan mədəniyyəti böyük ipək yolu sayəsində mesopotamiya və afrika buynuzuna qədər geniş ərazilərə yayılmışdır ci ildə baş vermiş tsinxai inqilabı nəticəsində xanədanlıq hakimiyyətinə son qoyuldu və tzin sülaləsi hakimiyyətdən düşdü çin vətəndaş müharibəsi cu ildə ölkənin parçalanması ilə nəticələndi ölkənin qitə hissəsində çin kommunist partiyasının rəhbərliyi ilə çin xalq respublikasının qurulduğu bir vaxtda tayvan adasında homindan partiyasının rəhbərliyi altında çin respublikasının yaradıldığı elan olundu hal hazırda da çin xalq respublikası və beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən məhdud səviyyədə tanınmış çin respublikası arasındakı münaqişə davam edir geniş torpaqlarında zəngin təbii sərvətlərə sahibdir çinin ərazisi təxminən milyon km və ya dünya ərazisinin nə bərabərdir çin torpaqlarının şimaldan cənuba uzunluğu təqribən kilometrdir və mohe qəsəbəsinin şimalındakı heilong çayının mərkəzindən nanşa adalarının ən cənubundakı zengmu resifinə qədər uzanır şimaldakı heilongjiang bölgəsi qarlarla örtülüykən cənubi çin dənizindəki adalar tropik yay istisi ilə qovrulur çinin ətrafı şərqdə və cənubda bohai huanqhai sarı dəniz şərqi çin və cənubi çin dənizləri ilə əhatə olunur bohai dənizi çinin qitə dənizidir qalan dənizlər isə sakit okean hövzəsində çinin dəniz sərhədlərinin uzunluğu km dir cənubdan sakit okeanın cənubi çin və şərqdən sarı və şərqi çin dənizlərinin suları ilə əhatələnmişdir okeanda yerləşən dən artıq adalar da çinə aiddir onun sərhədinin ümumi uzunluğu isə km dən az deyildir çin dünyasının ə qədər dövləti və ərazisi ilə sərhədə malikdir ölkənin ərazisi şərqdən qərbə km şimaldan cənuba doğru km məsafə uzanmışdır çin xalq respublikası ərazisinin nəhəng ölçüyə malik olması böyük refionda mərəkəzi nöqteyi dünya okeanına açıqlığı geosiyası vəziyyətinin əlverişli olmasına dəlalət edir çin birbaşa mərkəzi hökümətin idarəsi altında olan əyalətə muxtar bölgəyə daxili monqolustan munaya xuy sintsizyan uyğur tibet quansi çjuan və bələdiyyəyə bölünmüşdür bu inzibati vahidlər muxtar vilayət şəhər və rayon səviyyəsində inzibati vahiddən təşkil olunmuşdur rayon inzibati vahidləri dən çox qəsəbə və dən çox nahiyədən ibarətdir dünyadakı ən qədim mədəniyyətlərdən biri olan çin təqribən illik yazılı tarixə sahibdir yunan əyalətindəki yuanmouda çalışan antropoloqlar çində kəşfedilmiş ən qədim insanabənzər canlı olan və bu bölgədə təqribən milyon il əvvəl yaşamış olan yuanmou adamının qalıqlarını tapmışdılar və ya il əvvəl müasir pekinin cənub qərbindəki zhoukoudianda yaşamış olan pekin adamı insanın əsas xüsusiyyətlərinə sahib idi çin ərazisindəki quldarlıq quruluşu eramızdan əvvəl ci yüzillikdə şia xia sülaləsinin qurulması ilə başlanır sonrakı şanq shang e ə ci yüzilliklər və qərbi cou zhou e ə ci yüzillik e ə ci il dövründə quldarlıq sistemi daha da gücləndi bundan sonra quldarlıq quruluşu ilkbahar və sonbahar dövrü sonra da vuruşan padşahlıqlar dövründə vəya şərqi cou dövrü e ə e ə tədriclə feodalizm quruluşu ilə əvəz olunmağa başladı eramızdan əvvəl ci ildə çin xanədanının ilk imperatoru çin şi huanq qin shi huang tsin şi xuandi vuruşan padşahlıqlar dövründəki müstəqil dövlətləri vahid çin süaləsi ətrafında birləşdirdi bu çin tarixindəki ilk çox etnik qruplu mərkəzi feodal dövlət idi cı ilindəki tiryək müharibələri zamanı çin artıq illik feodal dövlət idi feodal münasibətlərinin inkişafı çində yenidən vahid dövlətin yaranmasına səbəb oldu sərkərdə yan szyan suy sülaləsinin əsasını qoydu çanan şəhəri ölkənin paytaxtı oldu imperiya yenidən bərpa edildi çində dövlət feodalizmi mövcud idi imperator xidmət əvəzinə sərkərdələrə və məmurlara şərti torpaq sahələri paylayırdı həmin torpaqların sahibləri tədricən feodala çevrilirdilər çində o zaman iri feodallar güclü ailələr adlanırdı onların əksəriyyəti kəndli torpaqlarını tutur kəndliləri özlərindən asılı vəziyyətə salırdılar asılı vəziyyətə düşmüş kəndlilər töycü şəklində vergilər ödəyirdilər ci əsrdən etibarən feodallar dövlət torpaqlarını da zəbt etməyə başladılar çində təsərrüfat inkişaf etmişdi imperatorun qərarı ilə yantsızı və xuanxe çaylarını habelə dəniz sahillərini bu çaylarla birləşdirən böyük kanal çəkildi suyun sahilə çıxarılmasını təmin edən xüsusi qurğu ixtira edildi ipəktoxuma dəzgahı təkmilləşdirildi çində ənənəvi olan çəltik çay şəkər qamışı çini qablar ipək istehsalı inkişaf edirdi çin hind okeanı sahili ölkələri ilə dəniz vasitəsilə ticarət əlaqələri saxlayırdı min sülaləsinin hakimiyyətinin ilk dövrlərində monqol feodallarından alınmış torpaqlar kəndlilərə paylandı kəndlilər üç il müddətinə bütün vergi və mükəlləfiyyətlərdən azad edildi tacir və sənətkarlardan alınan vergilərin miqdarı azaldıldı bütün bu tədbirlər ci əsrdə çində təsərrüfatın inkişafına səbəb oldu xx əsrin əvvəllərində çin yarımfeodal ölkə olaraq qalırdı əhalinin çoxu mülkədarlardan asılı olan torpaqsız və aztorpaqlı kəndlilər idi kəndlilər sənətkarlar fəhlələr və milli burjuaziyanın ən cəsarətli hissəsi olan qabaqcıl ziyalılar çindəki mütləqiyyət quruluşu əleyhinə çıxış edirdilər ci ildə birləşmiş ittifaq adlı gizli təşkilat yarandı bu təşkilata rəhbərlik edən sun yatsen cı ildə üç xalq prinsipi adlanan müddəalarını irəli sürdü millətçilik demokratizm xalq rifahı millətçilik prinsipi tezisində mancur sülaləsinin təzyiqinə qarşı mübarizədə çin xalqının birliyi ideyası öz əksini tapmışdı demokratizm prinsipinin məzmununu çin demokratik respublikasının yaradılması təşkil edirdi sun yatsen kəndlilərin istifadəsinə verilmək üçün torpaqların milliləşdirilməsinə çalışırdı xalq rifahı prinsipi də bunu ifadə edirdi sun yatsenin prinsipləri xırda milli burjuaziya tərəfindən tamamilə qəbul edilirdi nəticədə cı ildən başlayaraq çində kəndlilərin qabaqcıl ziyalıların və milli burjuaziyanın çıxışlarının yeni dalğası başlandı ci ilin oktyabrında uçan şəhərindəki qabiliyyətli üsyan inqilabın başlanğıcı oldu üsyançılar şəhəri tutdular bütün xubey əyaləti respublika elan edildi ci ilin sonlarına yaxın çinin bütün cənubi və mərkəzi əyalətləri artıq məncur əsarətindən azad edilmiş və üsyançıların hakimiyyəti altına keçmişdi antimonarxiya ruhlu bütün əyalətlərin nümayəndələrinin nankində toplanmış konfransında sun yatsen respublikanın müvəqqəti prezidenti seçildi və ci il yanvarda öz vəzifəsinin icrasına başladı liberal mülkədarlar irticaçı general yuan şikayla sövdələşirdilər ci ilin fevralında xüsusi fərmanla tsin monarxiyası ləğv edildi ci il apreldə liberalların təzyiqi ilə üzləşən sun yatsen istefa verdi və irticaçı burjuaziyanın köməyi ilə yuan şikay respublikanın prezidenti seçildi ci ilin avqustunda birləşmiş ittifaq təşkilatı ilə bir sıra liberal təşkilatlar homindan partiyasında milli partiyada birləşdilər partiyanın sədrliyinə sun yatsen seçildi cü ilin yayında ölkənin cənubunda mürtəce hökumətin siyasətinə qarşı ikinci inqilab adlandırılan üsyanlar baş verdi lakin xarici qoşunlar inqilabçıları darmadağın etməkdə yuan şikaya kömək etdilər ikinci inqilab da məğlub oldu cü illərin çin inqilabı qarşısında duran vəzifələrdən yalnız birini monarxiyanı devirmək vəzifəsini yerinə yetirdi rusiyadakı oktyabr inqilabından sonra marksizm ideologiyası çinə yayıldı oktyabr inqilabının təsiri altında cu ildə məşhur may hərəkatı başladı ci ildə ölkədəki bütün inqilabi qrupları təmsil edən mao tszedun donq bivu çen tançui he şuhenq vanq cinmey denq enminq və li da şanxayda birinci milli konqresi təşkil edərək çin kommunist partiyasını qurdular artıq min ildir ki çin dünyanın ən çox əhaliyə malik ölkəsidir indi planetin əhalisinin hər beşdən biri çin vətəndaşıdır çin xalq respublikasının əhalisi xx əsrin ci illərində əhalinin təbii artımı həqiqətən partlayış xarakteri almışdı nəticədə əhalinin yaş tərkibi cavanlaşmış əmək qabiliyyətlilərin sayı yarım milyard nəfəri ötmüş və onların sosial tələbatının təmin edilməsində ciddi problemlər yaranmışdır buna görə də ölkədə əhalinin təbii artımını məhdudlaşdıran fəal demoqrafik siyasət yürüdülür ölkənin əhalisinin dən çoxu çinlilərdir lakin buna baxmayaraq onu çoxmillətli ölkələr sırasına aid edirlər bunun da üç başlıca səbəbi vardır əvvəla azlıq təşkil edən etnik qrupların sayı dən çoxdur çjuanlar monqollar uyğurlar tibetlilər və başqaları həm də onlar dörd dil ailəsi qrupuna mənsubdurlar ikincisi onların sayı milyon nəfərdən çoxdur üçüncüsü isə milli azlıq təşkil edənlər ölkə ərazisinin yarıdan çoxunda xüsusilə muxtar rayonlarda məskunlaşmışlar ölkə üzrə əhalinin olduqca qeyri bərabər yerləşməsi böyük təsərrüfat çətinlikləri törədir şərqdə xüsusilə böyük çin düzənliyinin cənubunda əhalinin sıxlığı km də nəfərdən artıq olduğu halda tibet muxtar rayonunda bu göstərici nəfərə bərabərdir ölkə üzrə əhalinin orta sıxlığı km də nəfərdir çində urbanizasiyanın səviyyəsi örta dünya göstəricisindən təxminən iki dəfə aşağıdır lakin dünyanın heç bir ölkəsində çində olduğu qədər şəhərli milyon nəfər və milyonçu şəhər dan çox yoxdur şəhərlərin dən çoxu ölkənin şərq hissəsində yerləşir ən iri şəhərləri şanxay pekin tyantszin və şenyandır cu ildə aparılmış siyahıya ci ilin aprel ayında elan olunmuş ilkin yekunlarına əsasən çin xr nın əhalisi nəfərdir çində türk əsilli etnik qrup yaşamaqdadır uyğurlar qazaxlar qırğızlar salarlar yuğurlar abdallar özbəklər tatarlar tuvalar ili türkləri və fuyu qırğızları ci ildə aparılmış siyahıyaalmanın elan olunmuş rəsmi nəticələrinə əsasən çində nəfər uyğur nəfər qazax nəfər qırğız nəfər salar nəfər yuğur nəfər özbək və nəfər tatar olmaqla nəfər türk kökənli əhali yaşayır ölkədəki uyğur qazax və qırğızların əksəriyyəti həmçinin tuvalar sintszyan uyğur muxtar rayonunda məskunlaşmışdırlar çin din baxımından böyük rəngarəngliyə malik ölkədir və milyondan artıq insan fərqli dinlərə inanmaqdadır başlıca dinlər arasında buddizm islam katoliklik protestantlıq çinin yerli dini olan taoizmlə bərabər şamanizm şərqi ortodoks xristianlığı və naşi naxi xalqının donqba dini vardır azsaylı dinləri xristianlıq milyon islam milyon hinduizm dongbaizm bon və bəzi digər kiçik təriqət və qruplardır buddizm ci əsrdən etibarən çində ən böyük din olaraq qalmağı bacarmışdır buddizmin ölkədə bu qədər çox yayılmasına baxmayaraq çin əhalisinin əksəriyyəti heç bir dinə inanmır çində yaşayan ümumi buddistlərin sayı isə milyon nəfərdən çoxdur çin xalq respublikası əhalisinin i isə yerli dinlər və daosizmə inanır əhalinin i buddist i xristian i isə müsəlmandır əhalinin i isə özünü aqnostik və ya ateist olaraq adlandırır han xalqının dili olan çincə sino tibet vəya han tibet dil ailəsinə mənsubdur çində ən çox istifadə olunan dildir və dünyada ən çox danışılan dillərdən biridir yazılı çincə il əvvəl meydana gəlmişdir bu gün istifadə edilən çin ideoqramları və loqoqramları il əvvəldən sümük və tisbağa qınına daha sonra da bürünc üzərinə yazılan işarələrdən əmələ gəlmişdir çində əhali dildə danışır çin tibet dil ailəsinə aid olan mandarin dili ölkə əhalisinin nin danışdığı dildir sosializm quruculuğu illərində cu ildən bəri çin xalq respublikası çətin və ziddiyyətli tarixi yol keçmişdir ayrı ayrı dövrlərdə əldə edilən iqtisadi nailiyyətlər böhran ilə əvəz olunmuş və nəticədə əhalinin həyat səviyyəsi çox ləng yüksəlmişdir yalnız ci illərin axırlarında ölkə böhran vəziyyətindən çıxmışdır ölkədə sosializm quruculuğunun təkmilləşdirilməsi məqsədilə aşağıdakı dörd modernizasiya proqramı irəli sürülmüş və həyata keçirilmişdir bu proqram çini mərhələlər üzrə xxi əsrin ortalarınadək yüksək inkişaf etmiş sosializm dövlətinə çevirmək məqsədini güdür son illə dünya təsərrüfatında çinin rolu xeyli artmışdır ci illərin əvvəllərindən başlayaraq çin iqtisadiyyatının artım sürətinə görə dünyanın ən böyük dövlətləri arasında birinci yeri tutur ci illər ərzində ölkənin ümumi milli məhsulunun orta artım göstəricisi olmuşdur indi çin asiyanın iqtisadi tərəqqisinin lokomotivlərindən birinə çevrilmişdir onun iqtisadiyyatının belə sürətli inkişafına ölkənin ictimai həyatında aparılan əsaslı mütərəqqi dəyişikliklər iqtisadiyyatın bütün sahələrində həyata keçirilən islahatlar xarici kapitalın axınına şərait yaradılması azad iqtisadi bölgələrin yaradılması və s ayrı ayrı iqtisadi sahələrdə daha çox maddi nemətlər bolluğu yarada bilən istehsal münasibətlərindən dövlət kooperativ və xüsusiyyətçilik istifadə olunması təsir etmişdir belə sürətli inkişaf əhalinin həyat səviyyəsini bir qədər yaxşılaşdırmışdır son illər ölkədə yerin süni peyklərinin buraxılışı üçün raket kosmik sənayesi sürətlə inkişaf edir çin ci ildə ilk dəfə öz kosmonavtını açıq kosmosa göndərməklə rusiya və abş dan sonra bu göstəricini əldə edən üçüncü dövlət olmuşdur çin daş kömür hasilatına sement polad alüminium velosiped tikiş və paltaryuyan maşınlar pambıq parça istehsalına görə dünyada birinci yeri tutur indi çin əhalinin ərzaq məhsullarına olan tələbatını təmin edir bu da belə çoxsaylı dövlət üçün böyük nailiyyətdir kənd təsərrüfatı üçün təbii şərait ilk əvvəl ölkənin relyef və iqlim xüsusiyyətlərilə müəyyən edilir təbii şəraitə görə ölkənin qərbi və şərqi arasında olduqca böyük fərqlər var çinin dənizkənarı hissəsi şimal şərqindəki ovalıqlar təpəli düzənliklər və maili alçaq dağ yamacları mülayim iqlim kənd təsərrüfatı üçün daha əlverişlidir qərbin dağlıq relyefi tyanşan himalay kunlun tibet yarımsəhra və səhraları təklə məkan kəskin kontinental iqlimi yağıntının azlığı kənd təsərrüfatının xüsusilə əkinçiliyin inkişafını xeyli çətinləşdirir çin ərazisinin dən çoxu şimal yarımkürəsinin mülayim qurşağında və yalnız ucqar cənubu subtropik qurşaqda yerləşir şərq hissəsində musson iqlimdir buna görə də əkinçilik bir çox ərazilərdə süni suvarma tələb edir kənd təsərrüfatı çin iqtisadiyyatının mühüm sahəsidir bu sahə nəinki milyarddan artıq əhalini ərzaq məhsulları ilə yeyinti və yüngül sənaye sahələrinin xammal ilə təmin edir hətta bəzi məhsullarını ixrac da edə bilir ci illərdən başlayaraq kənd təsərrüfatında xalq kommunası adlanan tipdən ailə icarədarlığı sisteminə keçid bu sahədə məhsul istehsalının xeyli artmasına səbəb olmuşdur kənd təsərrüfatının başlıca sahəsi əkinçilikdir taxıl bitkiləri ümumi əkin sahələrinin hissəsini tutur çinlilərin qidasında mühüm rol oynayan çəltik başlıca olaraq ölkənin cənubunda və yanszı vadisində yetişdirilir çində çəltik samanından yem kimi heyvandarlıq və quşçuluqda kağız həsir ip və s hazırlanmasında istifadə olunur su ilə örtülmüş çəltik sahələrində balıq yetişdirilir buğda çin düzənliyində xuanxe hövzəsində pambıq xuanxe hövzəsində çay ölkənin cənub şərqində və cənubunda becərilir təbii şəraiti imkan verən hər yerdə kartof batat tərəvəz meyvə və tütün becərilir kənd təsərrüfatı məhsullarının i ölkənin şərqində istehsal edilir kənd təsərrüfatında heyvandarlıq ikinci dərəcəli rol oynayır lakin mal qaranın sayına görə çin dünyada birinci yeri tutur şərqdə saxlanılan qaramalın hissəsindən iş heyvanı kimi istifadə olunur ət məhsullarının dən çoxunu donuzçuluq verir daxili monqolustan sintszyan uyğur muxtar rayonlarında köçəri və yarımköçəri ekstensiv otlaq heyvandarlıq üstünlük təşkil edir yanszı çayı hövzəsində həm də şimal şərqdə və şandun yarımadasında baramaçılıq inkişaf etmişdir ərazi relyefinin i dəniz səviyyəsindən metr xeyli hissəsi isə metr hündürlükdə yerləşr səth quruluşunun meyilliyi qərbdən şərqə doğru tədrici olaraq alşalır təbii şəraitin aparıcı elementi olan relyefin hissəsini dağlıq və i düzənlik sahələr təşkil edir cənub qərb orta hündürlüyü m dən az olmayan dünyada ən hündür sahəsi min kv km təşkil edən şinxay tiğet yaylası yerləşir qərbdən enlik istiqamətində bir sıra dağ silsilələri şərqə doğru istiqamət almışdır şimalsan isə monqol altayının tipləri əraziyə daxil olur cənubdan nepal sərhədində məşhur hiçalayın dümyada ən hündür zirvəsi hesab edilən comolunqma m yerləşir himalayla yanaşı çinin şimal sərhədində biri birinə paralel uzanan tyanşan atıntağa kunhun və bir sıra digər dağlar ərazinin səth quruluşunu daha da mürəkkəbləşdirir göstərilən dağlar arasında cunqari tarim və başqa düzənliklər ölkədə kənd təsərrüfatının inkişafına xidmət edir tyanşanın şərq hissəsində m dəniz səviyyəsindən alşaqlıqda turfan depresiyası mövcuddur ölkənin şərqində düzənliklər çoxda hündür olmayan yaylalar orta hündürlüyə malik olan dağlar relyefə mürəkkəblik gətirirlər çin dünyada təbii sərvətlərlə zəngin olan dövlət kimi tanınır kömür qara və əlvan nadir metal filizləri mədən kimyası və qeyri filiz ehtiyatlarına görə dünya əhəmiyyəti kəsb edir kömür ehtiyatları ölkənin hər yerində aşkarlansa da başlıca yataqlar şimal və şimal şərq rayonlarındandır filiz ehtiyatlarına görə çin fərqlənir mlrd ton dəmir filizi ehtiyatının olması çini dünyada cü yerdə saxlayır meşə örtüyü dağlıq ərazilədə üstülük təşkil etməklə mln ha dan artıq deyildir əhəmiyyətli ağac növləri mövcuddur yansızı şayı hövzəsindən cənubdan habelə siçuan vadisində qırmıəzı torpaqlar geniş əraziyə malik olmaqla çəltik becərilməsində istifadə olunur şimali və şimal qərbi çində yayılan şabalıdı torpaqlar payızlıq buğda lobya kartof becərilməsi üçün yararlıdır ərazi torpaqları eroziyaya çox məruz qalmışdır yanacaq energetika kompleksi əsasını yerli ehtiyatların mövcudluğu təçkil edir yanacaq energetika balansında kömür neft qaz elektrik enerjisi yer tutur ən ucuz və keyfiyyətli yanacaq növü təbii qazdır müasir çində dənizin şelf zonasında da qaz yataqları aşkarlanmışdır yek də elektroenergetika xüsusi yer tutur çünki elektrik enerjisi hasilatında dünyanın cisi hüsab edilən çində hər ikl trln kvtsaata qədər məhsul əldə edilir mövcud elektrik stansiyalarının gücü mln kvt i keçmişdir onun ies ses aes geoies ges qes kes növləri istehlaka xidmət edirlər atom enerjisindən istifadə etmək çinə son illərədə nəsib olmuşdur çində qara melallurgiya kəmiyyət və keyfiyyətinə görə seçilir çində qara metallurgiya dən artıq tam və natamam dövriyyəli müəssisələrdə fəaliyyət göstərir ikinci qara melallurgiya bazası şimali çində yerləşməklə pekin tyantsin tanşan iri zavodları ilə tanınır üçüncü qara metallurgiya bazası şimali çinin daxili monqolustan muxtar rayonunda yerləşən baotoda fəaliyyətdə olan iri metallurgiya zavodu sayılır əlvan metallurgiyanın inkişaf etdirilməsi üçün əlverişli yerli təbii imkanar mövcuddur boksit polimetal filizləri tələbat çində aliminum mis qalay qurğuşun volfram kimi əlvan metalları istehsalını gündən günə daha da artırır əlvan metallurgiyanın başlıca müəsissələri şimali şərqi çində mərkəzi çində şanxayda fəaliyyət göstərir maşınqayırma və metalemalı çoxçeşidliyi ilə seçilir məhsulların içərisində ağır sənaye avadanlıqları və toxuculuq sənayesinə gərək olan maşınlar üstünlük təşkil edir şimali çində ağır maşınqayırmanın dağ mədən avadanlıqları şimali şərqi çindıə ağır maşınqayırmanın bir başqa növü xarbində senyanda istehsalı müəssisləri vardır ən böyük dəzgahqayırma müəssisələri şimali şərqi çinin çenyan dalyan şəhərlərində eləcə də yansızı çayının mənbələrinə yaxın şanxay mankin usi şəhərlərində habelə pekində mövcuddur kimya sənayesi yerli xammallara əsaslanır onun mineral kübrə polimerlər kimyəvi lif etilen plastik kütlə sintetik və təbii kauçuk əczaçlıq məhsulları kimi sahələri vardır mineral gübrə istehsalına görə o dünyada ci mln kimyəvi lif buraxılışına görə ci yeri tutur meşə sənayesinin daha da inkişaf etdirilməsi üçün hələ fedalizm dövründən onun ehtiyatı istifadə olunmaqdadır burada tut ağaclarının olması ölkədə ipəkçiliyin inkişafına hələ qədimdən təsir etməkdədir cubtropik ağac növü olan fındıq kamfora boya bambuk tis və başqa ağaş növləri meşələrin tərkibini daha da zənginləşdirir ölkənin əsasən cənum şərqində yayəlan tut bağlarından ildə dəəfə yarpaq toplanaraq barama qurdlarının yeminə göndərilir yüngel sənayenin toxuma trikotaj gön dəri ayaqqabı sahələri də əsasən istehlak rayonlarında fəaliyyətdədir dünyada ayaqqabının çin verir ildə dünyala mlrd cüt ayaqqabı əhalinin istehlakına verilir çin qərbi avropa bazarının idman və ev ayaqqablarına olan tələbatının ödəyir yun parça toxumasındada çinin özünün xüsusi yeri vardır çin ərazisinin böyük hissəsini tutan dağlıq relyef səhra və dağ meşə rayonları quru yol nəqliyyatı üçün o qədər də əlverişli deyildir əsasən enlik istiqamətində axan çaylarının əksəriyyətinin aşağı hissələri gölləri böyük kanal uzunluğu km həm də çini əhatə edən dənizlər demək olar ki bütün il boyu gəmiçilik üçün yararlıdır nəqliyyatın daha sıx şəbəkəsi ölkənin şərq hissəsindədir yük və sərnişin daşınmasının təxminən yarısı dəmir yollarının payına düşür lakin yükdaşımada onun payı tədricən azalır dəniz avtomobil boru kəməri hava nəqliyyatının payı isə artır dünya əhəmiyyətli ən iri portu şanxay portudur qərb rayonlarında yük heyvanlarından geniş istifadə olunur çin ordusunun zəif tərəfi onun köhnəliyindədir yəni ordudakı əsas texnikalar sovet ordusunun xx əsrin cı illərin texnikalarının əsasında hazırlanıb tankların hərbi təyyarələrin isə dən çoxu buna görə də müasir tələblərə cavab vermir buna baxmayaraq son zamanlar çin sürətlə öz ordusunun maddi texniki bazasının keyfiyyətini artırmaqdadır misal olaraq rusiyadan alınan müasir tankları göstərmək olar bundan əlavə avropa və rusiya texnologiyaları əsasında öz daxili silah istehsalını həyata keçirir məs t tankları j qırıcı təyyarələri çin bütün leqal və qeyri leqal yollarla qərbdən və rusiyadan ən müasir texnologiyaları əldə edir bəzi ekspertlər bildirir ki ci ildən bəri çin öz texnologiyalarını sürətlə inkşaf edirməkdədir hətta bəzi göstəricilərinə görə rusiyanı qabaqlayır çinin hərbi büdcəsi son il ərzində ardıcıl olaraq hər il artıb və nəticədə hazırda bu ölkə müdafiə büdcəsinin həcminə görə dünyada abş dan sonra ci yerə çıxıb çxr hərbi qüdrətini artırmaqda davam edir belə ki ölkənin hərbi büdcəsi cari ci ildə faiz artaraq milyard dollara çatıb rəsmi pekin hamını əmin edir ki qlobal hərbi liderliyə can atmır və hərbi büdcənin artırılması çxao nun qarşısında dayanan cari məsələləri həll etmək istəyilə bağlıdır çinin hərbi sənayəsi hərbi təyyarədaşıyan gəmi stels texnologiyalı gözə görünməz hərbi təyyarələrin kosmik orbitdəki peykləri vurub sala bilən raketlərin istehsalı kimi istiqamətləri də əhatə edir çinin artan hərbi qüdrətini balanslaşdırmaq üçün abş ötən ci ildə regionda hərbi mövcudluğunun genişlənməsinə çalışıb vaşinqton hər il hərbi məqsədlər üçün mlrd vəsait xərcləyir region boyu yerləşdirilmiş abş hərbi bazalarında minlərlə qoşun saxlanmaqdadır rəsmi pekin vaşinqtonun regionda artan hərbi nüfuzundan narahatdır çin hesab edir ki abş çini mühasirəyə almaq istəyir pekinin vyetnam fillipin və yaponiya ilə uzun müddətdir ki davam edən ərazi çəkişmələri var bundan əlavə çin tayvanı öz ərazisi hesab edir və bu ölkə ilə sərhəddə tayvana istiqamətləndirilmiş yüzlərlə raket yerləşdirib pentaqona görə çin ordusu ci əsrin ən böyük təhlükəsidir çin formal çoxpartiyalı sistemə malik sosialist dövlətidir ən güclü partiya olan çin kommunist partiyasından əlavə partiya da mövcuddur bunlar demokratik partiyalar qrupunu təşkil edir və aşağıdakılardır çinin siyasi sisteminin qapalı olması iqtisadi sisteminin də qismən qapalı olmasına səbəb olur belə ki çin xarici malların və xidmətlərin ölkəyə idxalına ciddi nəzarət edir çin bunu bütün sferalarda hətta internet saytların və xidmətlərin ölkə ərazisində istifadəsinə də tətbiq edir bu məsələ google və mərkəzi avropa universitetinin təşkil etdiyi azadlıqda internet tədbirində sentyabr budapeşt macarıstan geniş müzakirə olunub əfqanıstan və ya rəsmi adı ilə əfqanıstan islam respublikası cənubi asiyada dövlət əfqanıstan mərkəzi asiyada yerləşməsinə baxmayaraq sıx etnik və mədəni əlaqələri nəzərə alınaraq bəzi qaynaqlar tərəfindən yaxın şərq ölkəsi hesab edilir şərq və cənubda pakistan qərbdə iran şimalda türkmənistan özbəkistan və tacikistan şimal şərqdə isə çin xalq respublikası ilə həmsərhəddir paytaxtı və ən böyük şəhəri kabil şəhəri ümumi sahəsi kvadrat kilometrdir əfqanıstan dənizə çıxışı olmayan ölkədir ərazisinin əksər hissəsi qışı çox soyuq keçən hinduquş dağları ilə əhatə olunmuşdur ölkənin şimalı məhsuldar düzənliklərdən cənub qərbi isə yayı çox isti olan səhra landşaftından ibarətdir müasir əfqanıstan ərazisindəki ilk insan məskənləri orta paleolit dövrünə təsadüf edir böyük ipək yolu boyunca ölkənin strateji mövqeyi orta şərq və asiyanın digər bölgələri arasında mədəni əlaqələrin yaranmasında mühüm rol oynamışdır bu ərazi tarix boyunca müxtəlif xalqlara ev sahibliyi etmiş və bir çox hərbi yürüşlərə məruz qalmışdır bütün bu işğal cəhdlərinə baxmayaraq ölkə işğalçılara qarşı daima mübarizə aparmış və buna görə də alınmaz və imperiyaların məzarlığı kimi ləqəblər qazanmışdır əfqanıstan ərazisi tarix boyunca kuşan imperiyası ağ hunlar samanilər səfərilər sülaləsi qəznəvilər dövləti qurilər xələclər sülaləsi böyük moğol imperiyası hotakilər durranilər və digər böyük imperiyaların tərkib hissəsi olmuşdur müasir əfqanıstan dövlətinin siyasi tarixi ci əsrdə mövcud olmuş hotaki və durrani sülalələri ilə başlayır cu əsrin sonlarında əfqanıstan həmin dövrdə hökmranlıq etmiş britaniya hindistanı və rusiya imperiyası arasındakı böyük oyunda bufer ölkə rolunu oynamışdır cü ildə britaniya hindistanı ilə sərhəddə yaradılan durand xətti əfqan hökuməti tərəfindən tanınmadı və ci ildə pakistanın müstəqillik əldə etməsindən sonra bu ölkə ilə əlaqələrin gərginləşməsinin əsas səbəblərindən biri hesab olunur cu ildə baş vermiş üçüncü ingilis əfqan müharibəsinin ardınca ölkə xarici təsirdən azad oldu və əmənullah xanın rəhbərliyi altında monarxiya quruldu onun ardınca isə hakimiyyətə məhəmməd zahir şah gəldi və o da ilə yaxın ölkəyə rəhbərlik etdi ci illərin sonunda əfqanıstanda bir neçə dəfə dövlət çevrilişi baş verdi əvvəlcə ölkədə sosialist dövlət quruldu ardınca isə əfqanıstan sovet ittifaqının protektoratına çevrildi bu hadisələr ci illərdə üsyançılara qarşı sovet əfqan müharibəsinin baş verməsi ilə nəticələndi cı ildən etibarən əfqanıstan ərazisinin çox hissəsi taliban qruplaşması tərəfindən ələ keçirildi ki nəticədə ölkənin çox hissəsi beş ilə yaxın müddət ərzində əfqanıstan islam əmirliyi adlı totalitar rejim tərəfindən idarə olundu ci ildə nato nun rəhbərliyi altında koalisiya qoşunlarının əfqanıstana daxil olması ilə taliban qruplaşmasının üzvləri hakimiyyətdən düşdü və yeni demokratik hökumət quruldu əfqanıstan hal hazırda prezident tərəfindən idarə olunan unitar islam respublikasıdır əhalisinin sayı milyon nəfərə çatır ki bunun da əksər hissəsini etnik puştunlar taciklər həzaralar və özbəklər təşkil edir əfqanıstan bmt islam əməkdaşlıq təşkilatı qrup iqtisadi əməkdaşlıq təşkilatı və qoşulmama hərəkatının üzvüdür əfqanıstan iqtisadiyyatı dünya ölkələri arasında ci yerdədir beynəlxalq valyuta fondunun cı ildə verdiyi məlumata görə əfqanıstan adambaşına düşən üdm həcminə görə ölkə arasında ci yerdədir paytaxt kabul ölkənin ən böyük şəhəridir digər əhəmiyyətli şəhərlər qərbdə herat cənubda qəndəhar və şimalda məzari şərifdir yerli və milli səviyyədə inteqrasiyanın zəif olduğu əfqanıstanda coğrafi maneələrdən əlavə ictimai həyatda da bir sıra əhəmiyyətli problemlər qalmaqdadır əhalinin savadlılıq dərəcəsi təxminən dir adam başına düşən ümumdaxili gəlir baxımından da dünyanın ən yoxsul ölkələri arasındadır əfqanıstan islam respublikasının mərkəzi statistika təşkilatının məlumatlarına əsasən ci ilin əvvəlinə ölkə əhalisinin sayının min nəfər olduğu ehtimal edilir əfqanıstanda yeganə siyahıya alma cu ildə iyun iyul tarixində aparılmış və bu zaman ölkə əhalisi nəfər oturaq əhali nəfər köçəri əhali nəfər olmuşdur əfqanıstan çoxmillətli ölkədir bununla bərabər heç bir etnik qrup əksəriyyəti və ya çoxluğu yarıdan çox təşkil etmir ölkədə yalnız qarşılıqlı nisbətdə üstünlüyə sahib beş böyük etnik qrup vardır puştunlar taciklər özbəklər həzaralar və türkmənlər və onların hər birinin sayı milyondan artıqdır əfqanıstan ərazisində islam vii əsrin sonu viii əsrin əvvəllərində yayılmağa başlamışdır hal hazırda ölkə əhalisinin əksəriyyəti müsəlmanlardır əfqanıstanda müsəlman əhalinin ni təşkil edən sünniliyin hənəfi məzhəbi daha çox yayılmışdır sünnilər əsasən əfqanların böyük bir hissəsi taciklər özbəklər türkmənlər bəluclar çaray makların böyük hissəsi cəmşidilər xazarai kalayiau firuzkuxlar taymanlar nuristanlar sonuncular hələ cu əsrdə yerli qəbilələrin inanclarına tapınırdılar və onlar qonşu müsəlmanlar tərəfindən kafir adlanırdılar islam onların arasında təzyiqlə yayılıb əfqanıstada bir sıra sünni cərəyanlarıi fəaliyyət göstərir qədiriyyə nəqşbədiyə qələndəriyyə əhalinin çox az hissəsi əhmədiyyə təriqətinə münsubdur ölkədə əhəmiyyətli sayda şiələr var bunlar xəzər bərbərlər eləcə də teymurlar qızılbaşlar və əfqan dzadzlar sistada nisbətən qarışmış əfqan fars qrupu və farslardır şiələrə həm də kabul herat qəznə ərazisində də rast gəlmək olar bədəxşan xalqı və tacikləri bir hissəsi ismailiyə təriqətinə ibadət edirlər ismaililər ölkə əhalisinin təqribən ni təşkil edirlər bundan başqa əfqanıstanda induistlər min nəfər eləcə də siqxlər zərdüştilər və iudaistlər min nəfər yaşayır filippin respublikası asiyada dövlət ci ildə aparılmış siyahıya almanın yekunlarına əsasən əhalisi nəfərdir filippin dövləti asiyanın cənub şərqində malay arxipelaqına daxil olan filippin adalarında yerləşir filippin dövlətinə mənsub olan dən çox adanın ən iriləri luson mindahao samar panay palavan neqros mindoro sebu leyte adası və boxol adalarıdır adada məskunlaşma vardır filippin arxipilaqının şimaldan cənuba doğru uzunluğu km qərbdən şərqə doğru km dir arxipelaqın qərb sahillərini cənubi çin dənizinin şərqdə filippin dənizinin cənubda sulavesi dənizinin suları yuyur şimalda filippin arxipelaqını tayvan adasından başi boğazı ayırır filippin adalarının ən şimal nöqtəsi batanes adası ən cənub nöqtəsi sibutu adası ən qərb nöqtəsi balabak adası ən şərq nöqtəsi mindanao adası dır sahil xətlərinin uzunluğu min kv km dir adaların ümumi sahəsi min kv km dir paytaxtı manila şəhəridir şimalda tayvan cənubda malayziya və indoneziya şərqdə sakit okean qərbdə isə cənubi çin dənizi ilə həmsərhəddir sahəsi min kvadrat kilometrdir əhalisi milyon nəfərdir onların çoxu filippinlilərdir əhalinin i şəhərlərdə yaşayır rəsmi dili filippin dili dir ispan dili və ingilis dili də istifadə olunur iqlimi subekvatorial və tropikdir iyundan sentyabradək yağışlar yağır orta illik temperatur yay və qışda dərəcədir ən iri adaları i yayla və dağ massivlərindən ibarət olan ərazi əyalətə bölünüb filippinlər respublikası aktiv seysmoloji zonada yerləşir fəaliyyətdə olan və sönmüş vulkanların sayı ə yaxındır çayları itiaxandır pul vahidi pesodur mindanao adasında müsəlman mindanao muxtar bölgəsi fəaliyyət göstərir v əsrdən başlayaraq müasir filippinin ərazisində müxtəlif xalqların və mədəniyyətlərin qovuşmasından yaranmış sivilizasiya formalaşmışdır adaların neqritlərdən və aetlətdən ibarət yerli əhalisi tarixəqədər dövrdə adaların geniş ərazilərinə yayılsalar da nəhayət sıx meşələrə çəkildilər sonralar adalarda tayvan vasitəsilə cənubi çindən gələn və avroneziya dillərində tayfalar məskunlaşdılar viii əsrdə bu ərazilərdə çin tacirləri daha tez tez görünürdülər vv xvii əsrlərdə hind malay dəniz krallığına daxil olan filippinə ci ildə gələn fernando magellan yerli tayfalarla toqquşmalardan birində öldürülmüşdür xiv əsrdə filippin ərazisinə ərəblər gəldilər filppinin şimalındakı adalara indiki manila ərazisinə ilk avropalılar gələnədək cənub şərqi asiyada yerləşən şrivicay krallığına xərac ödəyən eyni zamanda müstəqil daxili idarəetmə səlahiyyətlərinə malik racə tərəfindən idarə olunurdu sebu filippininlər böyüklüyünə görə ikinci şəhəri və eyniadlı adanın paytaxtıdır əsası ci ildə qoyulub onun kəşfi ci ldə gəmisi burada lövbər salmış fernando magellanın adı ilə bağlıdır dünya qoruğu hesab olunan palavan adasına da baş çəkməyiniz məsləhətdir burada uzunluğu səkkiz kilometr olan yeraltı çay vasitəsilə birləşən mağaralar çox diqqət çəkir adanın mərkəzində timsah ferması fəaliyyət göstərir zamboanqo şəhəri filippinlər arxipelaqında ən romantik və maraqlı məkanlardan biri hesab olunur maniladan km şimalda yumşaq iqlimi və təmiz havası ilə seçilən dağ kurortu bagio yerləşir bu şəhər dəniz səviyyəsindən m yüksəklikdədir və ölkənin yay paytaxtı sayılır borakaysa dünyanın ən gözəl adalarından biridir o eni m uzunluğu km olan ağ çimərliyi ilə məşhurdur qırğızıstan qırğız rus və ya rəsmi adı ilə qırğız respublikası qırğız rus mərkəzi asiyada dövlət qırğızıstanın dənizə çıxışı yoxdur və ərazisinin əksər hissəsi tyan şan talas qırğız türküstan dağları ilə əhatə olunmuşdur şimalda qazaxıstan qərb və cənub qərbdə özbəkistan cənub qərbdə tacikistan şərqdə isə çin xalq respublikası ilə həmsərhəddir paytaxtı və ən böyük şəhəri bişkek şəhəri ümumi sahəsi kvadrat kilometrdir qırğızıstan avqust ci ildə ssri dən müstəqilliyini əldə etmişdir dənizə çıxışı olmayan qırğızıstanın qonşuları şimalda qazaxıstan qərbdə özbəkistan cənub qərbdə tacikistan və cənub şərqdə çin xalq respublikasıdır tanrı dağları ölkənin ini əhatə etdiyi üçün ölkəni bəzən mərkəzi asiyaın isveçrəsi adlandırırlar tanrı dağlarının şimal qərbində yerləşən və ölkənin ən böyük gölü olan isıkgöl gölü titikakadan sonra dünyanın ən hündür dağ gölüdür qırğızıstan respubliikası mərkəzi asiyada okeanlardan uzaq materik daxilində yüksək dağlıq regionda tyanşan talas qırğız türküstan dağlarında yerləşir ən uca zirvələri qələbə piki metr və xan tenqridir metr dağlar arasında geniş issıkkul narın talas vadiləri və fərqanə çökəkliyinin qırğızıstana aid olan cənub və şərq dağətəyi sahələri yerləşir ərazinin i metrdən yüksəkdə yerləşir qırğızıstan dağlarının geoloji quruluşunda əsasən paleozoy erasının müxtəlif mənşəli süxurları iştirak edir dağəmələgəlmə prosesi davam edir kaynozoy çöküntüləri isə yalnız dağarası çökəkliklərdə və dağətəyində yayılmışdır qırğızıstanda əlvan metallar mis molibden dəmir filizi qızıl civə qurğuşun yataqları dağarası çökəkliklərdə isə neft və kömür ehtiyatları mövcuddur qırğızıstan ərazisi subtropik və mülayim iqlim qurşağında yerləşir orta və yüksək dağlıqda sərt iqlim dağarası çökəkliklərdə bir qədər mülayim iqlim hakimdir ən isti ayın orta temperaturu dağarası çökəkliklərdə məsələn issıkkul çökəkliyində c qarlı və buzlu zirvələrdə c dən aşağıdır yanvar ayında dağətəyi və düzənlik sahələrdə orta aylıq temperatur c olduğu halda dağlıq ərazilərdə c c olur yağıntılar düzənlik və qapalı çökəkliklərdə mm dən mm ə qədər dağlarda isə mm dək artır qırğızıstan çayları aral tarım issıkkul və balxaş hövzələrinə aiddir çayların əksəriyyəti yayda daşır orta dağlığın çayları yeraltı yağış və qar sularından qidalanır əsasən yazda və qismən yayda daşır çaylar böyük enerji mənbəyidir çu narın çatkal aksay çayları daha böyükdür onların üzərində su anbarları və su elektrik stansiyaları tikilmişdir məsələn narın çayı üzərində toktoqul ses i inşa olunmuşdur respublikada mindən artıq dağ gölü var bunlardan ən böyükləri issıkkul songöl və çatırgöldür torpaq və bitki örtüyü yüksəkliyə görə və yamacların səmtindən asılı olaraq kəskin dəyişir dağətəyi qapalı çökəkliklərdə və dağların qərb yamaclarında əsasən boz və boz qonur torpaqlar səhra və yarımsəhra bitkiləri inkişaf etmişdir çox yağıntı alan yüksəkliklərdə küknar qoz meşələri türküstan alatau talas dağlarında meşə kollar yayılmışdır yüksək dağ vadilərində hündürlükdən asılı olaraq dağ çöl dağ çəmən dağ tundra bitkiləri geniş yer tutur və heyvandarlığın inkişafında böyük rol oynayır uca dağ massivləri daimi qar və buzlarla örtülüdür buzlaqların ümumi sahəsi km dən artıqdır xan tenqri massivindəki buzlaq daha nəhəngdir qırğızların etnik tarixi hun sak və usun qəbilələri ilə bağlıdır bu qədim türk qəbilələri e ə vii əsrdə köçəri tayfa ittifaqları yaratmışdılar sonrakı əsrlərdə qırğızıstan ərazisi müxtəlif yadelli dövlətlərin əsarəti altına düşmüşdür ölkə xix əsrdə rusiyanın tərkibinə daxil edilmişdir qırğızıstan ci ildən müstəqilliyini elan etmiş parlamentli respublikadır ölkənin başçısı prezidentdir qırğızıstan çoxmillətli ölkədir burada ruslar özbəklər ukraynalılar tatarlar qazaxlar taciklər uyğurlar almanlar və cı ilərdə buraya sürgün olunan azərbaycanlılar yaşayır ölkənin relyefii əhalinin məskunlaşmasına və ərazinin təsərrüfat baxımından mənimsənilməsinə güclü təsir etmişdir əhalinin dən çoxu dağətəyi düzənliklərdə və çay vadilərində cəmləşmişdir təbii artım yüksəkdir hər nəfərdə nəfər orta sıxlıq km nəfərdir əhalisi çox sıx olan ərazilər çu fərqanə və talas vadiləridir əmək ehtiyatlarının sürətlə artması əhalinin işlə təmin edilməsini çətinləşdirir bu xüsusilə qadın əməyindən istifadə olunmasında özünü qabarıq göstərir şəhər əhalisinin demək olar ki i qırğızıstanın paytaxtı bişkek şəhərində yaşayır qırğızlar cəm halda ölkə sərhədlərindən kənarda da yaşayırlar bişkek şəhəri dəmir və avtomobil yolları ilə mərkəzi asiyanın digər respublikaları ilə əlaqələnir şəhər ölkənin böyük elm və mədəniyyət mərkəzidir burada elmlər akademiyası ali məktəblər teatrlar muzeylər və s var qırğızıstan iqtisadiyyatına görə aqrar sənaye ölkəsidir ölkə müstəqillik qazandıqdan sonra dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi prosesi hələ də davam edir müstəqilliyin ilk illərində təsərrüfatın bütün sahələrində tənəzzül baş vermişdir elektroenergetika yüngül yeyinti sənayeləri o cümlədən əlvan metallurgiya və maşınqayırma sənayesi ixtisaslaşmış sahələrdir elektrik enerjisi ölkənin cənubunda narın çayı üzərindəki ses lər kaskadında cəmlənmişdir əlvan metallurgiya sənayenin mühüm sahəsidir civə sürmə qalay qurğuşun sink filizləri çıxarılır tikinti materialları yüngül pambıqtəmizləmə dəri ayaqqabı toxuculuq və yeyinti ət süd dənüyütmə sənayesi var aqrar sənaye kompleksi qırğızıstan üçün həmişə önəmli olmuşdur digər sahələrin inkişafında olan gerilik kənd təsərrüfatında xüsusilə heyvandarlıqda hiss olunmaqdadır əkin sahələri cəmi milyon hektardır buna baxmayaraq qırğızıstanda ildə on minlərlə ton pambıq taxıl tütün üzüm kartof tərəvəz yığılır qırğızıstan taxıla olan tələbatını ödəyir çu və fərqanə vadilərində bağçılıq və üzümçülük inkişaf etmişdir qırğızıstanda kənd təsərrüfatı heyvandarlığa əsaslanır buna səbəb təbii yem bazasının geniş olmasıdır heyvandarlığın aparıcı sahələri zərifyunlu qoyunçuluq və atçılıqdır ildə min tondan dünyada üçüncü yer çox yun istehsal edilir ölkədə istehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsullarının i özəl müəssisələrin payına düşür ölkə ərazisi dəmir yolu nəqliyyatı ilə tam təmin olunmasa da xarici iqtisadi əlaqələr əsasən dəmir yolu vasitəsi ilə həyata keçirilir əsas avtomobil yolları bişkek oş bişkek balıqçı bişkek narın respublikanın ən mühüm sənaye və kənd təsərrüfatı rayonlarını birləşdirir təyyarə uçuşları dən çox dövlətə reysləri olan kırqızstan aba jolloru aviaşirkəti tərəfindən həyata keçirilir mərkəzi asiyanın füsunkar təbiət abidəsi olan issıkkul gölü beynəlxalq əhəmiyyətli turizm müalicə və istirahət mərkəzidir gölü dünya turizm mərkəzlərindən birinə çevirmək üçün dövlət proqramı hazırlanmışdır qırğızıstan mərkəzi asiyada ümumdünya ticarət təşkilatına daxil olan yeganə ölkədir ölkədə istehsal olunan əlvan metalların dən çoxu ixrac olunur qazaxıstan tacikistan özbəkistan abş türkiyə afr çin rusiya isveçrə ilə ticarət əlaqələri var qırğızıstan bir sıra beynəlxalq və regional təşkilatların bmt mdb avrasiya iqtisadi birliyi mərkəzi asiya əməkdaşlığı və s nin üzvüdür hindistan və ya rəsmi adı ilə hindistan respublikası hind ing republic of india cənubi asiyada dövlət hindistan qurudan ölkə pakistan çin nepal butan banqladeş myanma ilə sudan isə maldiv adaları şri lanka və indoneziya ilə həmsərhəddir paytaxtı yeni dehli ən böyük şəhəri mumbay ümumi sahəsi isə kvadrat kilometrdir ərazisinə görə dünyada yeddinci əhalisinin sayına görə isə ikinci yeri tutur hindistan adı qədim fars dilində indus adından əmələ gəlmişdir bu ad keçmişdən hind çayı və ətrafı üçün istifadə olunan ad olmuşdur qədim yunanlar isə hindliləri indoi olaraq adlandırmışdır hindistan adı hindistan konstitusiyasında və hindistandakı bir çox yerli dildə bharat olaraq adlandırılır bharat adı hindlilərin əfsanəvi kralları olan kral bharata adından yaranmışdır fars dilində bir söz olan hindistan əvvəlcə şimali hindistan üçün istifadə olunsa da sonradan bütün hindistan üçün istifadə olunmağa başlanmışdır hindistan ərazisindəki ilk dövlət bizim eradan əvvəl e ə i minilliyin birinci yarısında yaranmışdır qədim və orta əsrlərdə hindistanın elm ədəbiyyat incəsənət sahəsindəki nailiyyətləri müxtəlif dini və fəlsəfi sistemləri şərqin bir çox sivilizasiyalarına müsbət təsir göstərmişdir xvi əsrin əvvəllərindən avropa müstəmləkəçiləri tərəfindən tədricən hindistan müstəmləkəyə çevrilmiş və iki yüz il böyük britaniyanın tabeliyində olmuşdur cu illərdən milli azadlıq hərəkatları cü illərdə itaətsizlik cı ildə hərbi dənizçilərin üsyanı nəticəsində ci ildə hindistan dominion statusu almış ci ildə isə respublika elan edilmişdir tarixən müstəmləkəçilikdə olması ölkənin sosial iqtisadi inkişafina güclü təsir etmiş uzun müddət köhnə ənənəvi sosial iqtisadi quruluşun qalmasına səbəb olmuşdur ölkə britaniyanın xammal əlavəsinə çevrilmişdir iqtisadiyyatda britaniya kapitalı əsas rol oynamışdı natural təsərrüfat üstünlük təşkil edirdi təsərrüfatın müasir quruluşu ilə işçilərin i məşğul olurdu ki onlar da milli gəlirlərin ancaq ni istehsal edə bilirdilər ikinci dünya müharibəsinin sonlarına yaxın böyük britaniyanın müstəmləkəsi olan hindistanda milli azadlıq hərəkatı genişləndi böyük britaniya hindistana dominion hüququ verməyə məcbur oldu həmin ilin avqustunda cəvahirləl nehru başda olmaqla müvəqqəti hökumət təşkil olundu lakin bu tam azadlıq deyildi xalqın mübarizəsi davam edirdi bu mübarizə nəticəsində ci ildə hindistanda ingilis ağalığına son qoyuldu həmin ilin avqustun də hindistan ərazisində dini əlamətlər əsas götürülməklə iki müstəqil dövlət hindusların çoxluq təşkil etdiyi hindistan və əhalisi əsasən müsəlmanlardan ibarət olan pakistan dövlətləri quruldu elə ilk illərdən bu dövlətlərin bir birinə qarşı ərazi iddiaları meydana çıxdı qərb dövlətləri bu iki böyük dövlətləri bir birinə qarşı müharibəyə sürükləyərək onların hər ikisini inkişafdan saxlayırdı hindistan bu iddialarında ssri nin pakistan qərbin köməyinə arxalanırdı kəşmir regionuna sahiblik üzərində ci ildə birinci hindistan pakistan müharibəsi baş verdi bmt təhlükəsizlik şurasının vasitəçilik missiyasının fəaliyyəti sayəsində barışıq əldə olundu şimali qərbi kəşmir və ya kəşmirin üçdə bir hissəsi azad kəşmir pakistanın qalan ərazisi isə hindistanın nəzarəti altına düşdü ci ildə kəşmir müəssislər məclisinin qəbul etdiyi konstitusiya kəşmiri hindistan ittifaqının tərkib hissəsi elan etdi bu ikinci hindistan pakistan müharibəsinə səbəb oldu bu dəfə çinin mübarizəyə qarışacağından ehtiyatlanan ssri nin fəal vasitəçiliyi ilə müharibə cı ildə dayandırıldı və daşkənd bəyannaməsi imzalandı kəşmir məsələsi ci illərdə də iki dövlət arasında qanlı hərbi toqquşmalara səbəb oldu pakistan kəşmir məsələsinin beynəlxalq səviyyədə həll olunmasına çalışır onu hindistanın tərkib hissəsi kimi tanımır burada bmt nin nəzarəti altında referendum keçirilməsi tələb edilir lakin hindistan buna razılıq vermir hindistan ərazisi ilə həmsərhəd olan qərbi pakistandan ayrılan şərqi pakistanda ci ildə geniş muxtariyyət uğrunda mübarizə başlanarkən hindistan qoşunlarını şərqi pakistan ərazisinə yeritdi və burada müstəqil banqladeş dövlətinin yaranmasına kömək etdi hindistanın təyin geoloji prosesləri yetmiş beş milyon il əvvəl başlandı nə vaxt hindistan subkontinenti onda sonra cənubi supercontinent qondvanasının hissəsi northeastards dreyfini əlli milyon il davam etmək başladı o vaxtkı unformed hind okeanından avrasiya lövhə boşqab ilə subkontinentin sonrakı toqquşması və onun bunun altında subdiksiya himalaya başlanğıc verdi planetin ən yüksək dağları hansı indi şimalda və şimal şərqdə hindistan yanaşır həmsərhəddir əvvəlki dəniz dibində dərhal meydana çıxma himalayının cənubu lövhə boşqab hərəkəti hərəkatı tədricən malik olmaq geniş təknə yaratdı hansı ki indi çay məhdud çöküntü ilə doldur ul muş oldu indo gangetic düzənliyini formalaşdırır bu düzənliyin qərbinə və ondan budan aravalli diapazonu ilə kəsin tar səhrası uzanır orijinal ilkin hindistan lövhə boşqab indisi yarımada sakini hindistanı ən köhnə yaşlı və geoloji əksər möhkəm kimi sağ qalır və satpura və vindhya kimi uzaq şimal kimi uzanmaq mərkəzi hindistanda yerləşir bu paralel diapazonlar şərqdə jharkhand da kömür ilə zəngin chota nagpur plateauya qərbdə qucaratda ərəb dənizi sahilindən qüvvədə olur qaçır onların cənublarına saxlanma qalan yarımada sakini landmass ına dəkkən yaylası uyğun olaraq sol və sağda sahilboyu diapazonlar qərbi qatlar və şərqi qat ilə dövrələnilir plato hindistanda bir milyarddan çox yaşında bəzilərində ən köhnə qaya formalaşmalarını özündə saxlayır belə dəbdə üsulda təşkil etmiş edilmiş hindistan şimali en dairəsi şərqi uzunluq dairələri və ün və un aralarında bərabərləşin şimalına uzanır hindistanın sahili kilometr uzunluğundadır budan məsafə kilometr kilometrlik hərbi kəşfiyyat yarımada sakini hindistanına və andaman a nicobar a və hindistan hərbi dəniz hidroqrafik diaqramlarına müvafiq olaraq lakşadvip islands ına və kilometrə kilometrliyə hərbi kəşfiyyat mənsubdurlar materik sahili növbətidən ibarətdir qumlu sahil çimərlik sıldırım qayalar çay keçidi və ya bataqlıq coast daxil olmaqla qayalı sahil əsas himalay mənşə çayları hansı ki zəruri olaraq hindistandan axan qanqı və brahmaputranı özündə saxlayır daxil edir hər ikisi hansı ki benqal körfəzinə axır qanqın vacib bac verənləri qolları yamunanı və kosi ni özündə saxlayır daxil edir kimin ki çox aşağı qradiyenti hər il fəlakətli daşqınları doğurdur əsas yarımada sakini çayları kimin ki daha sıldırım sərt qradiyentləri daşqından onların sularının qabağını alır qodavarini mahanadini kaveri və krişna özündə saxlayır daxil edir kaveri və krişna və narmada və tapti hansı ki ərəb dənizinə axır hindistanın tanınmış sahilboyu xüsusiyyətləri arasında qərbi hindistanda və allüvial sundarbans deltasında bataqlıq kaç rannıdır hansı hindistan banqladeş ilə bölür hindistan iki arxipelaqa malikdir lakşadvip hindistanın cənub qərb sahilindən mərcan atollları və andaman və nikobar adaları andaman dənizində vulkanik zəncir hindistanın iqlimi inadla himalayın və tar səhrasının təsiri altındadır hər ikisi hansı ki mussonları sürür himalay oxşar en dairələrində çox yerləşdiyi yerlərdən daha isti görünməkdən hindistan subkontinentinin böyük hissəsini saxlamaqdan soyuq mərkəzi asiya katabatic küləklərinin qabağını alır tar səhrası cənub qərbi yay musson küləklərini rütubət yüklə il mişi cəlb edən kritik həlledici rolu oynayır ifa edir hansı ki iyunun və oktyabrın aralarında hindistanın daha rainfall fou əsas iqlim qruplaşmalarının əksəriyyətini çoxluğunu təmin edir hindistanda üstünlük təşkil et tropik yaş tropik quru subtropik rütubətli və dağlıq hindistan respublikası inzibati cəhətdən ştat və ittifaq ərazisindən ibarətdir ştatlar andhra pradeş arunaçal pradeş assam bihar çhattisqarh qoa haryana qucarat himaçal pradeş carkhand karnataka kerala madhya pradeş maxaraştra manipur meqhalaya mizoram naqaland orissa pəncab racastan sikkim tamilnad tripura uttarakhand uttar pradeş qərbi benqal ittifaq əraziləri andaman və nikobar adaları cammu və kəşmir çandiqarh dadra və naqar haveli və daman və diu dehli ladax lakşadvip puduçeri ikinci dünya müharibəsinin əvvəllərində hindistan hər nəfər hesabilə britaniyadan dəfə yaponiyadan isə dəfə az çuqun istehsal edirdi sənaye birtərəfli aparılırdı yüngül sənaye daha üstün idi maşınqayirma yox idi kənd təsərrüfatı tənəzzülə uğramışdı savadlıların xüsusi çəkisi orta ömür müddəti il təşkil edirdi ci ildə ölkə iki hissəyə bölünmüşdür hindistan və pakistan hindistan siyasi müstəqillik əldə etdikdən sonra ölkənin iqtisadiyyatını sənaye əsasları üzərində qurmağa imkan yaranmışdır lakin ci illərdə istehsalın artmasında ləngimələr mövcud olmuşdur iqtisadiyyatın ləng artımı bir çox hallarda milli kapitalın zəifliyi ilə izah edilir iqtisadiyyatın sahəvi quruluşu ci ildə hindistanın ümumi daxili məhsulu mlrd hər nəfərə düşən məhsul isə dollara bərabər olmuşdur müqayisə üçün qeyd etməliyik ki bu göstəricilər ci ildə müvafiq olaraq mlrd dollar və dollar təşkil etmişdir üdm un ortaillik artım sürəti ilk ildə dən artıq olmamışdır lakin son illərdə bu göstərici artaraq ci illərdə ci illərdə isə təşkil etmişdir ümumi daxili məhsulun i kənd təsərrüfatının i sənayenin i xidmət sahələrinin payına düşür cəmi işçilərin isə i kənd təsərrüfatında çalışırlar hindistan aqrar sənaye ölkəsi hesab olunur kənd təsərrüfatı nisbətən sabit və dinamik inkişaf edir kənd təsərrüfatının əsasını əkinçilik təşkil edir kənd təsərrüfatında əldə olunan gəlirin i bitkiçiliyin payına düşür becərilən torpaq sahəsi mln hektardır bunun da mln hektarı ildə dəfə əkilir mln hektar süni suvarma ilə becərilir hindistan çay yer fındığı şəkər qamışı istehsalına görə birinci düyü və pambıq istehsalına görə ikinci tütün istehsalına görə üçüncü yeri tutur cü ildə əsas kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalı taxıl mln ton o cümlədən buğda mln ton düyü mln ton çay mln ton qəhvə min ton pambıq mln ton şəkər qamışı mln ton tütün min ton kartof mln ton olmuşdur yer fındığı və küncüt istehsalına görə dünya ölkələri üzrə məhsulun nə malikdir kətan toxumu və gənəgərçək yağı istehsalına görə birinci yeri tutur ədviyyat məhsulları istehsalı çox yayılmışdır bibər darçın raps zəncəfil sarıkök hil və s bütün tərəvəz və meyvə növləri vardır iribuynuzlu mal qaranın sayına görə də hindistan dünyada birinci yeri tutur dünya üzrə cəmi camışların i inəklərin i hindistanın payin düşür mln ton süd istehsal edir ərazisinin i meşəlikdir hindistan dənizdən tutulan balığa görə cı içməli sudan tutulan balığa görə ci yeri tutur cəmi tututlan balığın həcmi mln tondur bu sahə məşğulluğun artmasında və xarici ticarətdə böyük rol oynayır min ton dəniz məhs ulu ixrac edir hasilat sənayesi baxımından hindistan iqtisadiyyatın inkişafı üçün kifayət qədər mineral ehtiyatlara malikdir belə ki dünya dəmir filizi ehtiyatının ə qədəri marqans filizi çıxarılmasının i slyudanın i bu ölkənin payına düşür cü ildə ölkədə mln ton kömür mln ton neft mlrd kvt saat elektrik enerjisi istehsal edilmişdir kömür ehtiyatı mlrd ton qiymətləndirilir mln ton dəmir filizi mln ton boksidlər mln ton mis filizi mln ton marqans filizi min ton qızıl min ton gümüş min karat almaz min ton qurğuşun istehsal edilir bu sahələrin cəmi məhsulu mlrd dollara bərabərdir ölkə üzrə cəmi ixracın i bu sahənin payına düşür ümumi daxili məhsulun i emal sənayesini payına düşür parça sənayesi daha böyük üstünlüyə malikdir mln nəfər adam işləyir istehsalın i xırda əl işlərinə əsaslanır ixracdan olan gəlirin i toxuculuq sənayesi məhsullarındandır hind kəndiri istehsalına görə dünyada birinci bu sahədən olan hazır məmulatlar ixracına görə ikinci yeri tutur ölkədə mln ton gübrə istehsal edilir tələbatı ödəyir əczaçılıq sənayesi çox yüksək səviyyədə inkişaf edib bu sahədə min böyük müəssisə işləyir hazırda cəmi sənayenin i parça sənayesinin i neft və kömür sənayesinin i yeyinti sənayesinin i sellüoz kağız sənayesinin i elektrotexnika sənayesinin payına düşür ci illərdə sənaye istehsalı dəfə artmışdır ümumi daxili məhsulda emal sənayesinin xüsusi çəkisi ci ildəki dən ə çatmışdır emal sənayesi məhsulunun ümumi həcmində ağır sənaye dən dək artmışdır istehsalın quruluşunda dəyişiklik yaranmışdır uzun müddət üçün nəzərdə tutulan istehlak şeylərinin xüsusi çəkisi artmışdır emal sənayesinin sahəvi quruluşunda da dəyişiklik yaranmışdır ərzaq malları pambıq parça hind kəndiri və toxuculuq məmulatları istehsalının xüsusi çəkisi dəfə azalmışdır ci illərdə sənaye məhsullarının i yeyinti və toxuculuq mallarından ibarət olduğu halda ci ildə bu dən az olmuşdur neft məhsullarının və maşınqayırmanın xüsusi çəkisi dəfə artmışdır ölkədə sənayeləşmənin inkişafı çox sahəli təsərrüfat kompleksinin yaranmasına imkan verir milli təsərrüfatın öz özünə inkişaf edən bərqərar ola bilən bir sistemə çevrilməsi özünü göstərir müəyyən mənada iqtisadiyyatda ikili bazar mövcuddur bir tərəfdən əhalinin çox hisssəsi üçün zəruri istehlak şeylərinə olan tədiyyə qabiliyyətli tələbdə tələbdə durğunluq yaranır digər tərəfdən isə uzun müddətə istifadə edilən istehlak şeylərinə olan tədiyyə qabiliyyətli tələb artır bütünlüklə milli iqtisadiyyatın inkişaf etdirilməsində xüsusi bölmənin daha böyük rolu vardır belə ki üdm un i xüsusi bölmədə formalaşır kənd təsərrüfatı yüngül maşınqayırma yüngül yeyinti və tibb sənayesi inşaat ticarət avtomaşın nəqliyyatı və digər sahələrdə xüsusi bölmə daha geniş yayılmışdır üdm un təqribən i dövlət bölməsində yaradılır ölkənin müdafiə sənayesində energetika dəmiryolu aviasiya nəqliyyat rabitə metallurgiya və s kimi baza sahələrində dövlət bölməsinin xüsusi çəkisi artıqdır bir çox sahələrdə dövlət bölməsinin xüsusi çəkisi daha çoxdur bunlardan neft çıxarılması və emalı kömür mis qurğuşun sink istehsalı polad əridilməsinin dən çoxu ağır maşınqayırma məhsulları gəmiqayırma təyyarə və dəzgahqayırma və s göstərmək olar dən çox elmi tədqiqat institutu və labaratoriya dövlət bölməsində mərkəzləşdirilib ettki nə ayrılan xərclər təşkil edir hazırda hindistan yüksək elektron texnologiyasına və kosmik sənayesinə malik olan ölkələr sırasına daxildir hindistan dünya bazarına telekommunikasiya və meterologiya rabitə vasitələri göndərir müvəfəqiyyətlə özünün milli atom enerjisi üzrə inkişaf proqramını həyata keçirir hindistanda elektron sənayesi və informasiya texnologiyası sahəsində min nəfər adam işləyir bu sahənin məhsulunun həcmi mlrd dollar ixrac isə mlrd dollara bərabərdir bu göstəricilərə görə hindistan ci yeri tutur hindistanda avtomobil sənayesi ildə min müxtəlif növdə avtomobil buraxır qara metallurgiyada böyük zavod tam gücü ilə işləyir ildə mln ton polad istehsal edilir hindistanda nəqliyyat sistemi də geniş vüsət tapmışdır belə ki dəmir yolunun ümumi uzunluğu min km rə bərabərdir bunun da i elektrikləşdirilmişdir hindistan ieoö də ən böyük ticarət donanmasına malikdir donanmada dəniz gəmisi var ölkədə böyük və kiçik liman fəaliyyət göstərir hindistan dünyada qabaqcıl avtomobil yolları şəbəkəsinə malikdir hindistanda poçt şəbəkəsi sistemi də yüksək səviyyədədir cəmisi min poçt şəbəkəsi fəaliyyət göstərir hindistanın iqtisadi inkişafı ayrı ayrı dövrlərdə müəyyən xüsusiyyətləri ilə bir birindən fərqlənir belə ki hindistanın müstəqillik əldə etdiyi ilk illik sabitləşmə dövrü adlanır bu mərhələdə ölkədə təsərrüfat mexanizminin əsasları formalaşırdı müstəqillik əldə edilməsilə qeyri iqtisadi məcburiyyət və ticarət vasitəsilə ayrı ayrı sahələrə qoyulan kapital vasitəsilə britaniyanın siyasi nüfuz dairəsinin genişlənməsinə son qoyulmuşdur bu mərhələdə mərkəzləşdirilmiş planlaşdırılma ilə bazar əlaqələrinin genişləndirilməsi siyasəti əsas götürülmüşdür milli iqtisadiyyatın inkişafının ilkin şərtlərindən biri kimi sənayeyə qoyulmuş iri kapitala maraq yaratmaq idxalda himayədarlıq siyasəti və valyuta nəzarəti həyata keçirmək nəzərdə tutulurdu ikinci dövr ci illərin ortalarından cı illərin ortalarınadək olan vaxtı əhatə edir bu dövr itensiv sənayeləşdirilmə dövrü kimi səciyyələnir burada mövcud istehsal münasibətlərinin yenidənqurulması sərbəst bazar münasibətlərinin yenidənqurulması sərbəst bazar münasibətlərinin və xarici kapitalın məhdudlaşdırılması sahəsində müəyyən tədbirlər sistemi nəzərdə tutulurdu idealoji cəhətdən bütün bunlar sosialist cəmiyyəti qurulması şüarı altında həyata keçirilirdi dövlət mülkiyyəti yaradılması aşağıdakı istiqamətlərdə həyata keçirilirdi müstəmləkəçilərin hakim dairəsində olan mülkiyyətin milli dövlətin ixtiyarına keçməsi milli kapitala məxsus olan bəzi xüsusi şirkətlərin milliləşdirilməsi dövlət vəsaiti hesabına yeni müəssələr yaradılması sənayeləşdirilmə idxalın əvəzlənməsi formasında həyata keçirilirdi öz gücünə arxalanmaq özü özünü təmin etmək kursunun əsas götürülməsinə xarici borcların rolunun azaldılması və yerli məhsulların çeşidinin genişləndirilməsinə üstünlük verilirdi həmin dövrdə metallurgiya maşınqayırma və kimya sənayesinin xüsusi çəkisi xeyli artmışdır sənaye sahələrinə ayrılan xalis kapital qoyuluşu ci illərdəki dən cı illərdə ə çatmışdır ağır sənayenin inkişafı kursunun həyata keçirilməsində bir çox vətənpərvər qüvvələr müstəqilliyin möhkəmlənməsi xatirinə şəhər burjuaziyasına köməklik göstərirdilər sahibkarlıq fəaliyyəti sahəsində dövlətin rolu xeyli artmışdır bütün bunların nəticəsində çoxsahəli kompleks yaradılması üçün zəmin formalaşmışdır eyni zamanda sənaye ilə kənd təsərrüfatı arasında qeyri mütənasiblik də artırdı üçüncü mərhələ cı illərin ortalarından başlamışdır bu mərhələ ağır sənaye ilə kənd təsərrüfatı və xırda istehsal arasındakı qeyri mütənasibliyin ləğv edilməsi də problem kimi qarşıda qoyulmuşdu həmin illərdə yaşıl inqilab strategiyasını başlanğıcı qoyulmuşdur yoxsul kəndə kənd təsərrüfatına xırda istehsala köməklik edilməsi barədə proqram qəbul edilmişdir bu mərhələdəki iqtisadi siyasətdə əsas mərhələlərdən biri də cu ildə bankların milliləşdirilməsi oldu beləliklə sənayenin və xırda sahibkarlığın müdafiə edilməsi siyasəti və dövlət köməkliyi sahibkarlıq bölməsində sabitliyin təmin edilməsinə səbəb olmuşdur hindistanın əsas sahələri isə bunlardır hindistan dünyanın ən çoxmillətli dövlətidir hindli anlayışı müxtəlif dildə danışan bir neçə yüz xalq və tayfaların hindu benqal pəncab və s birliyi kimi başa düşülməlidir ölkədə elə bir dil yoxdur ki əhalinin böyük əksəriyyəti bu dildə danışsın dövlət dili ölkədə ən çox saylı hinduların dilidir ikinci dövlət dili kimi ingilis dilindən istifadə olunur bununla yanaşı hər bir ştatda yerli xalqların dilində yerli hökumətlərin qərarları qəzetlər jurnallar dərc edilir hindistanda ci ildən başlayaraq hər on ildən bir əhali siyahıya alınır əsrin əvvəllərindən ci ildə milyon nəfər ci ilədək ölkənin əhalisi dəfə artmışdır bu da təbii artımın yüksək olmasını sübut edir indi illik artım dir əhalinin sürətlə artması iqtisadiyyatda əlavə çətinliklər yaradır buna görə hindistan ailə planlaşdırılması siyasətini həyata keçirən ilk dövlətlərdən biridir lakin demoqrafların hesablamalarına görə əhalinin sabitləşməsi yalnız xxi əsrin ortalarında ola bilər əhali ölkə ərazisi üzrə olduqca qeyri bərabər yerləşmişdir dənizsahili ərazilər məhsuldar ovalıqlar xüsusilə hind qanq ovalığı çayların vadiləri və deltaları daha çox məskunlaşmışdır indi ölkənin daxili hissələri dəkkən yaylası sürətlə mənimsənilir ölkənin şimalında ucqar dağlıq ərazilər seyrək məskunlaşmışdır hətta insan yaşamayan ərazilər də var milyon nəfərlə şəhər əhalisinin sayına görə hindistan çindən sonra dünyada ikinci yeri tutmasına baxmayaraq şəhər əhalisinin ümumi əhaliyə nisbətinə görə hindistan zəif urbanizasiyalaşmış ölkələr sırasına aiddir bununla yanaşı ölkədə urbanizasiya prosesi sürətlidir iri və milyonçu şəhərlərin sayı sürətlə artır hindistanın ən iri şəhərləri ölkə ərazisi üzrə dördbucaq şəklində yerləşən kəlkətə bombey mumbay dehli çennay mədrəsə əhmədabad və heydərabaddır kəlkətə hindistanın ən iri şəhəridir şəhərin əhalisi milyon nəfərdən artıqdır bu şəhər təxminən il ost hind ingilis şirkətinin inzibati mərkəzi olmuşdur hind və müsəlman memarlıq üslubu ilə tikilmiş və ci ildən ölkənin paytaxtı olan dehli dünyanın ən qədim şəhərlərindən biridir hindistanın böyük şəhərlərində kəskin iqtisadi sosial və ekoloji problemlər mövcuddur küçələrdə dilənçilər sərgərdan musiqiçilər ilan ovsunçuları ev eşiksiz adamlar çoxdur etnik müxtəlifliklərlə əlaqədar şəhərlərdə milli məhəllələr formalaşır milli və dini ədavət bəzən qırğına səbəb olur bir sıra sənaye şəhərlərində xüsusilə bombey atmosfer həddindən artıq çox çirklənmişdir hindistanda kənd məskunlaşma formaları üstünlük təşkil edir əhalinin i kəndlərdə yaşayır suvarılan əkinçilik rayonlarında kəndlər xüsusilə sıx yerləşib kənd evləri olduqca müxtəlifliyi ilə fərqlənir burada daşdan taxtadan gildən tikilmiş evlərə palma yarpaqları ilə örtülmüş komalara rast gəlmək olar hindistanda ən geniş yayılmış dil hindi dilidir və ölkənin rəsmi dillərindən biri sayılır biznes və inzibati işlərdə geniş yayılmış ingilis dili yardımçı dil statusundadır hindistan konstitusiyasına görə ölkənin rəsmi dili var hindistanda dillərin dialekti vardır hindistanda əhalinin faizi induistlərdir induizm respublikanın bütün ştatlarında cammu kaşmir və yeni yaranmış naqalend istisna olmaqla hakim din hesab olunur induizmin iki əsas istiqaməti vardır vişnuizm və şivaizm hal hazırda vişna allahının kultu daha geniş yayılıb lakin bir sıra hind xalqları arasında tamilər assamslar şivai əsas götürülür bəzi yerlərdə məsələn nəsilin ana xətti ilə davam etdirildiyi malayalar arasında şaktizm inkişaf edib ortodoksal induistlərlə yanaşı ölkədə reformator induistlərin də ardıcılları vardır hindistanın müsəlman əhalisi faiz təşkil edir müsəlmanların əksəriyyəti isə sünnülüyün hənəfi məzhəbinə etiqad edir malabar sahilində şafiilik yayılıb uttar pradeş və qərbi benqaliyada sünnülük özünün vahhabi tendensiyası ilə müşahidə olunur burada əhmədiyyə təriqətinin ardıcıllarına da rast gəlmək mümkündür şiələr isə əsasən şəhərlərdə yaşayırlar onlar arasında ismaililər də vardır amma onlar say etibarilə ortodoksal şiələrdən azdırlar hind ismaililəri nizarilər xoca və mustarilərə boxra bölünürlər hindistanda az sayda bəhailərdə yaşayırlar hindistanda cü böyük dini qrup xristianlardır əhalinin cənubi hindistana ilk xraitianlar hələ birinci minilliyin i əsrində gəlmişlər hal hazırda hindistan xristianlarının yarıdan çoxu ölkənin cənubunda əsasən kerala ştatında və mədrəsə rayonunda məskunlaşıb naqelend ştatında da xeyli sayda xristian yaşayır ölkə xristianlarını iki qrupa bölmək olar birinci qrupa hindistanın qədim xristian əhalisinin sonrakı nəsilləri aiddir portuqaliyalıların ölkəyə müdaxiləsindən sonra xristianlara məcburi şəkildə katolikliyi qəbul etdirmişlər onları roma ilə uniyaya daxil olmağa məcbur etmiş bunun nəticəsində də hindistanda silomalabar kilsəsi yaradılmışdır müəyyən zaman keçdikdən sonra bir qrup roma ilə münasibətləri pozaraq kilsədən uzaqlaşmış lakin öz əvvəlki nesterian ənənələrinə qayıtmamışlar onlar yakobit monofizit ehkamlarını qəbul etmişlər beləliklə hal hazırda cənubi hindistanda qədim xristian kilsələri mövcuddur siro malabar kilsəsi xaldo katolik min nəfər siro malankar kilsəsi siro katoliklər min nəfər yakobit malankar pravoslav kilsəsi mln nəfər müqəddəs foma malabar kilsəsi min nəfər neonestorian xaldey kilsəsi min nəfər xristianların ikinci qrupunun formalaşması avropalı missionerlərin fəaliyyəti ilə bağlıdır onlar əsasən xix xx əsrlərdə öz fəaliyyətlərini daha da aktivləşdirmişlər hal hazırda məhz bu qrup xristianlar say etibarilə üstünlük təşkil edirlər roma katolik kilsəsi daha çox nüfuza malikdir min nəfər ardıcılları var katoliklər daha çox ölkənin cənubunda eləcə də bəzi qərb rayonlarında məskunlaşıblar protestant kilsələri mln nəfər içərisində daha çox ardıcılları olanlar cənubi hindistan kilsəsi min nəfər və şimali hindistan kilsəsidir min nəfər cənubi hindistan kilsəsi ci ildə ölkənin cənub hissəsində yaşayan protestant təşkilatlar tərəfindən yaradılıb bundan başqa hindistanda baptistlər mln nəfər lüteranlar mln nəfər mennonitlər qurtuluş ordusu min nəfər ardıcılları da vardır induizmdən aralanmış siqxizm indiki zamanda hindistanda müstəqil din kimi tanınır ölkə əhalisinin faizini təşkil edir əsasən pəncab əyalətində yaşayırlar hindistanda həmçinin milyon buddist yaşayır onların əksəriyyəti maxaraştrda məskunlaşıblar hindistanda çox kiçik dini qrup halında zərdüştilər farslar irandan vii xii əsrlərdə islam tərəfdarlarının təzyiqindən qaçıb gələnlərin nəsilləri da vardır farsların sayı min nəfər digər məlumatlara görə min nəfərdir bütün hindistan zərdüştilərinin yarıdan çoxu bombeydə yaşayır hindistanda iudaistlər min nəfərdirlər onların əksəriyyəti maxaraştra və keralda məskunlaşıblar dünyanın ən qədim ölkələrindən biri olan hindistan ən qədim sivilizasiyaların önündə gedərək zəngin tarixi mədəni irsə malikdir qədim sivilizasiya ərzində əldə etdiyi zəngin mədəni irs ərəb və iran xalqlarına sonra isə avropaya əhəmiyyətli şəkildə təsir göstərmişdir qədim hind alimlərinin dünya elmində çox böyük bəşəri əhəmiyyət kəsb edən kəşf və nailiyyətləri olmuşdur sıfır anlayışı və onluq say sisteminin müəllifi hesab olunan hind alimləri çox da böyük olmayan xətalarla yerin ay və günəşlə olan məsafəsini yerin radiusunu və digər astronomik elmi kəşflər etmişlər artıq hind sivilizasiyası dövründə e ə iii minillikdə onlar şəhərlərin planlaşdırılması monumental tikililərin qurulmasında uğurlar əldə etmiş uzunluq ölçüsü və çəki sistemindən istifadə etmişlər hindistanda ilk dövlətlərin təşəkkülü formalaşması bir sıra imperiyaların mauri quptların hökmranlığı zamanı bəşəriyyət tarixində sivilizasiyanın inkişafı ilə müşahidə edilirdi məhz həmin dövrdə elm incəsənət din öz çiçəklənmə prosesini keçirmişdi bu ölkənin tərəqqisi dünya fatehlərinin makedoniyalı iskəndərdən tutmuş əfqan və türk xanlarının ciddi marağına səbəb olmuşdur islam hakimlərinin xi əsrdən başlayan əfqanıstan və irana olan hücumları bir əsrdən sonra hind racələrinin ölkənin şimalında məğlubiyyəti ilə nəticələndi ki sonralar bu cənubdan başqa demək olar ki bütün ölkənin müsəlmanların əsarətinə keçməsi ilə nəticələndi sözsüz ki bu əsarət və müstəmləkəçilik hind mədəniyyət və incəsənətinə də öz güclü təsirini göstərdi qədim hindistan mədəniyyəti e ə iv minilliyin ortaları b e nın vi əsri dünyanın ən unikal və nəhəng sənət məbədlərindən biri hesab edilir hindistanda dünyanın bütün dinləri induizm islam xristianlıq buddizm zərdüştlük mövcud olmuşdur lakin qədim hindistanın öz dinləri də mövcud olmuşdu ki bunlara çaynizm və sikhizm aiddir bunlar hind mədəniyyətinin rəngarəngliyinə ciddi təsir göstərmişdi hazırda hindistanda əhalinin i induizmə etiqad edir ki bu da ölkənin ən qədim dinlərindən biri hesab olunur o ilk dəfə vedlərin dini kimi vedizm təzahür tapmışdır bu din ilk müstəqil fəlsəfi sistem kimi e ə i minillikdə təşəkkül tapmışdı onun gələcəkdə dini istiqamətlərin müəyyənləşməsində böyük rolu oldu vedizm üçün politeizm çoxallahlılıq xarakterik idi onun əsas allahları günəş allahı surya səhər şəfəqi uşas dünyanın sahmançısı varuna od allahı aqni ildırım allahı indra külək allahı vayu qasırğa allahı rudra və s idi vedanın son dövrünə üç əsas allah brahma vişna işva aiddir sonralar bunlar trimurti vahid triadasına çevrildi bu dinin əsas etiqadlarından birinə qurbanvermə ayini aid edilir bu isə sonralar kahinlərin brahman yaranmasına səbəb oldu kahinlər qurbankəsmə ritualını həyata keçirənlərdir beləliklə induizmin dini əqidəsi vedizm və brahmanizm ehramlarının təkamülü nəticəsində inkişaf etmişdi induizm özündə veda inanclarına geniş yer verərək müqəddəs heyvan təbiət əcdadların ruhuna sitayişə başlıca yer verirdi induizm ruhun əbədiliyi və ölməzliyinə inanır ilkin dini təsəvvürlər hindistanda sonralar yaranmış digər dini cərəyanların ehkamlarına da öz təsirini göstərmişdir qədim hindistan tarixi yazılı və arxeoloji mənbələr əsasında öyrənilir bu dövrün tarixini əks etdirən yazılı mənbələr çox məhduddur bu qədim ölkə və dövlətin tarixini öyrədən mənbələr hindistanın həmin tarixi ərzində mədəniyyətinin bir neçə səviyyədə olmasını göstərir məsələn qədim hindistanda harappa mədəniyyəti kimi böyük bir mədəni sivlizasiyanın olduğu sübuta yetirilir indoneziya cənub şərqi asiyada ən böyük dövlət rəsmi adı indoneziya respublikası bəzən indoneziya respublikası unitar dövləti negara kesatuan republik indonesia milli adı istifadə olunur cənub şərqi asiyada hind və sakit okeanları arasında olan bir ölkədir dünyanın ən böyük ada ölkəsidir on yeddi mindən çox adaya malikdir sahəsi kvadrat kilometr kvadrat mil torpaq sahəsi ilə dünyada cü dəniz və quru ərazisi ilə birgə ci sıradadır milyondan çox əhalisi olan bu ölkə dünyanın ən çox əhalisi olan dördüncü ölkəsi və ən çox müsəlman əhalisi olan ölkədir dünyanın ən sıx məskunlaşmış adası olan yavada ölkə əhalisinin yarıdan çoxu yaşayır bu suveren dövlət seçilmiş qanunverici orqanı olan prezident və konstitusiyalı bir respublikadır onun əyaləti var onlardan beşinin xüsusi statusu var ölkənin paytaxtı cakarta dünyada ikinci ən sıx məskunlaşmış şəhər ərazisidir ölkə quru sərhədlərini papua yeni qvineya şərqi timor və malayziyanın şərq hissəsi ilə bölüşür digər qonşu ölkələrə sinqapur vyetnam filippin avstraliya palau hindistanın andaman və nikobar adaları daxildir çoxlu əhalisi və sıx məskunlaşdığı bölgələrə baxmayaraq indoneziya geniş səhralara malikdir yüksək bioloji müxtəlifliyi dəstəkləyir ölkədə neft və təbii qaz kömür qalay mis qızıl nikel kimi zəngin təbii ehtiyatlar vardır kənd təsərrüfatı əsasən düyü xurma yağı çay qəhvə kakao dərman bitkiləri ədviyyat və rezin istehsal edir çin abş yaponiya sinqapur və hindistan indoneziyanın əsas ticarət tərəfdaşlarıdır indoneziya arxipelaqının tarixi öz təbii sərvətlərinə çəkilən xarici güclərin təsirinə məruz qalmışdır ən azı vii əsrdən etibarən srivicaya və daha sonra macapahit materik çin və hindistan yarımadasının subyektləri ilə əlaqəli olduğu dövrdən bəri ticarət üçün dəyərli bir bölgə olmuşdur yerli hökmdarlar erkən əsrlərdən tədricən xarici təsiri özündə cəmləşdirdilər və hind və buddist krallıqları çiçəkləndi müsəlman ticarətçilər və sufi alimləri islamı gətirdilər avropa işğal gücləri xristianlığı gətirdilər və kəşf əsrində maluku ədviyyat ticarətində inhisar etmək üçün bir birlərinə qarşı mübarizə apardılar bəzən portuqal fransız və ingilislər tərəfindən müdaxilə edilsə də hollandiya arxipelaqdakı illik mövcudluğunun çoxuna görə avropanın ən öndə gedən güclərindən idi ci əsrin əvvəllərində bir millət dövləti kimi indoneziya anlayışı yarandı və müstəqillik hərəkatları formalaşmağa başladı ikinci dünya müharibəsindən sonra asiyanın müstəmləkə koloniyalarından çıxılan dövründə indoneziya hollandiya ilə silahlı və diplomatik qarşıdurmadan sonra cu ildə müstəqillik əldə etdi indoneziya yüzlərlə fərqli yerli etnik və dil qruplarından ibarətdir ən böyük və siyasi baxımdan dominant olan etnik qrupu yavalılardır müsəlman əksəriyyəti olan əhali arasında milli dil etnik müxtəliflik dini plüralizm və müstəmləkəçilik və ona qarşı üsyan tarixi ilə müəyyən edilən ortaq bir şəxsiyyət meydana gəldi indoneziyanın milli şüarı olan bhinneka tunggal ika müxtəliflikdə birlik sözün həqiqi mənasında hələ də birdir ölkəni formalaşdıran müxtəlifliyi ifadə edir indoneziya iqtisadiyyatı nominal üdm ə görə dünyada cı aqp də üdm ə görə ci yerdədir ölkə bir çox çoxtərəfli təşkilatların üzvüdür bunlar arasında bmt ütt bvf g və qoşulmama hərəkatının cənub şərqi asiya ölkələri assosiasiyasının asiya sakit okean iqtisadi əməkdaşlığı şərqi asiya sammiti asiya infrastruktur investisiya bankı və islam əməkdaşlıq təşkilatıdır indoneziya adı yunanca hind adaları mənasını verən indos və nesos sözündən yaranmışdır ad müstəqil indoneziyanın yaranmasından çox əvvəl yəni ci əsrə aiddir ci ildə bir ingilis etnoloq corc vindsor erl hind arxipelaqı və ya malay arxipelaqı nın sakinləri üçün induneziyalılar və üstünlük verdikləri malayzyanlar termlərini təklif etdi eyni nəşrdə tələbələrindən biri ceyms riçardson loqan indoneziyadan hind arxipelağının sinonimi kimi istifadə etdi lakin niderland ost hindinin nəşrlərində yazan holland akademiklər indoneziyadan istifadə etmək istəmirdilər malay arxipelağına maleische archipel niderland ost hindinə nederlandsch oost indi ümumi olaraq indiyə şərq de oost və ya insulindeyə üstünlük verirdilər indoneziya ərazisində aşağı yuxarı paleolit və mezolit dövrlərinə aid abidələr aşkar edilmişdir ii v əsrdən başlayaraq indoneziyada məhsuldar qüvvələr inkişaf etməyə tarum kalinq malayya şirvicayya kimi erkən dövlətlər formalaşmağa başladı xiii əsrdə arxipelaqın əksər hissəsini əhatə edən böyük imperiya möhkəmləndi yavadakı macapani dövləti ilə birləşdi lakin xvi əsrdə indoneziya müsəlman sülalələrinin başçılıq etdiyi kiçik dövlətlərə bölündü avropalılar isə indoneziyanı xix əsrin sonu xx əsrin əvvəllərində demək olar ki işğal etdilər ci illərdə indoneziyanı yaponlar işğal etdi ci il avqustun də indoneziya müstəqillik əldə etdi unitar indoneziya respublikası elan olundu indoneziya dünyada ən böyük arxipelaqdır rəsmən statistikaya görə arxipelaq adadan ibarətdir onlardan adlı adsız də əhalisi var əsas və kiçik arxipelaqlarda yerləşənlər adalar indoneziya mindən çox adadan ibarətdir papua adasında yerləşən metr hündürlüyü olan pancak caya zirvəsi ölkənin ən hündür yeri sumatra adasında yerləşən toba gölü isə sahəsinə görə kv m indoneziyanın ən böyük gölüdür ən uzun çayı isə kalimantan adasında olan mahakam və barito çaylarıdır indoneziya tektonik cəhətdən fəal ərazidə yerləşdiyinə görə ərazisində krakatua və tambora vulkanları da daxil olmaqla dən çox aktiv vulkan var indoneziya aqrar ölkə idi ci ildə aparılan hesablamalara görə əhalinin yalnız i savadlı idi yalnız ci ildən etibarən ibtidai təhsil məcburi oldu ci ildə ölkədə dövlət universiteti özəl universitet fəaliyyət göstərirdi məsələn cakarta şəhərində indoneziya universiteti cokyakartada qaca mada universitetləri banqdunda pacacaran universiteti texnoloji universitetlər fəaliyyət göstərir ölkədə həmçinin böyük mədəniyyət və incəsənət mərkəzləri də mövcuddur boqorda təbiət elmləri kitabxanası cakartada parlament kitabxanası mədəniyət muzeyi zoologiya muzeyi cakartada və s indoneziyada dən çox gündəlik qəzet çıxır indoneziya dilində merdeka sinar xarapan kompas anqkatan bersencata brita buana suara kaya pelita ingilis dilində indonezian observer və başqa adda qəzetlər nəşr edilir cakartada həmçinin dövlət radio və televiziya şirkətləri də fəaliyyət göstərir indoneziya ərazisində vii əsrin sonu viii əsrin əvvəllərinə aid olan daş kitabələr yazılı abidələr mövcuddur bu kitabələr əsasən malayya və yava dillərində yazılmışdır yava dilində ədəbiyyat da ix xi əsrlərdə daha yüksək şəkildə inkişaf etmişdir ramyana hind şairi bhattinin ravana vadha eposu əsasında arcunanın toyu poemalarını misal gətirmək olar bu dövrdə indoneziyada ədəbiyyatın inkişafına hind ədəbiyyatı güclü təsir göstərmişdir lakin bununla belə mifologiyaya əsaslanan və tarixi inkişafı əks etdirən əsərlər də yazılmışdır məsələn tantu pangelaran pararaton kimi mifologiyaya istinad edən nəsr əsərlərini prapançanın naqarakertaqama poemasını göstərmək olar həmzah fansuri nurəddin ər raniri əbd ür rauf və başqalarının tarixi didaktik və islamın təbliğinə xidmət edən əsərləri meydana gəldi ədəbi dil inkişaf etməyə başladı bu işdə abdullah bin əbdülqadir münşinin rolu daha böyük olmuşdur onun əsərləri o dövr üçün ədəbi dil nümunələrinə çevrilmişdir xvi xviii əsrlərdə yaşayıb yaratmış ədiblərin əsərlərində maarifçilik ideyaları da təbliğ edilirdi məhəmməd musa viləm isgəndər mud və başqalarının yaradıcılığında bu daha qabarıq verilmişdir bu dövrdə həm də indoneziya dili də dövlət dili kimi formalaşdı xix əsrin sonu xx əsrin əvvəllərində daha zəngin və ziddiyyətli əsərlər yazılmağa başladı m rusei nur sultan isgəndər məişət romanları s t əlişahbana maarifçi romanlar r əfəndi və m yəmin vətənpərvər ruhlu şerlər yazdılar əbd ül muis asmar hadi və başqalarının yaradıcılığında müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizə mövzusu əsas yer tuturdu cu illərin sonunda armayn pane x b yasin x bandaharonun əsərlərində realist ideyalar daha üstünlük təşkil edirdi indoneziyada mütərəqqi ədəbiyyat ancaq o müstəqillik qazandıqdan sonra daha yüksək şəkildə inkişaf etməyə başladı indoneziyada xalq musiqisi yüksək professionallıqla inkişaf etmişdi slendro pentatonika növü və peloq tonları qeyri bərabər olan pərdəli lad indoneziya musiqisinin lad əsasını təşkil edir inkişaf etmiş heterofoniya və çoxsəslilik indoneziya musiqisinin xarakterik cəhətlərindəndir orta əsrlərdə mövcud olan qamilan xalq çalğı alətləri orkestri indoneziyanın klassik musiqisinin yüksək nümunəsidir musiqi alətlərindən bonanq qambanq gendanq müxtəlif sinclər zərb alətləri sulinq nəfəs aləti geniş yayılmışdır indoneziyanın professional musiqisinə xx əsrdə avropanın dini musiqisinin qriqori xorları müəyyən dərəcədə təsiri olmuşdur ölkədə respublika yarandıqdan sonra bir sıra həvəskar və professional musiqi kollektivləri cokyakarta cakarta radioları nəzdində kamera orkestrləri yaradılmışdır surakarta şəhərində konservatoriya və indoneziyada klassik musiqi məktəbi açılmışdır həmin dövrdə sucasmina a pasaribu susbini kimi məşhur bəstəkarlar fəaliyyət göstərmişlər indoneziya əhalisinin böyük əksəriyyəti müsəlmanlardır müsəlmanlar əsasən sünniliyin şafii məzhəbinə etiqad edirlər şiələr hindistan və pakistandan gələnlərin bir hissəsidir islam indoneziyanın yerli xalqları arasında çox geniş yayılıbl xristianlar əhalinin faizini təşkil edir protestantlar mln nəfər katoliklər mln yaxın eyni zamanda bir sıra müstəqil kilsələr mövcuddur xristian batak protestant kilsəsi mln dan artıq timor kilsəsi min nəfər maluku protestant kilsəsi min nəfər minaxasların xristian evanqelist kilsəsi min nəfər və başqaları indoneziyada induizm dini faktiki olaraq islam tərəfindən sıxışdırılmışdır burada əhalinin çox az hissəsi induizmə ibadət edir buddizm isə əvvəllər sumatra adasında geniş yayılmışdı zaman keçdikcə islam dini daha üstün mövqeyə çıxır və buddistlərin sayı tədricən azalmağa başlayır ölkədəki çinlilər konfusialıq və daosizmə etiqad edirlər bununla yanaşı burada az sayda iudaistlər də vardır bir sıra rayonlarda əhali arasında qəbilə inancları qorunub saxlanılmaqdadır hökumət ümumi qazaxıstan qazax qazaqstan rus və ya rəsmi adı ilə qazaxıstan respublikası qazax qazaqstan respblıkasy rus mərkəzi asiyada ərazisinə görə ən böyük dövlət qazaxıstan sahəsinin böyüklüyünə görə dünyada doqquzuncu yerdə dənizə çıxışı olmayan ölkələr arasında isə ilk pillədədir ümumi sahəsi km olan qazaxıstan şimalda rusiya şərqdə çin cənubda türkmənistan özbəkistan və qırğızıstanla həmsərhəddir ölkənin qərbində isə xəzər dənizi yerləşir və bu dəniz vasitəsilə rusiya azərbaycan iran və türkmənistanla su sərhədinə malikdir qazaxıstanın paytaxtı ci ildən bəri nur sultan şəhəridir həmin vaxta qədər ölkənin paytaxtı ən böyük şəhər olan almatı şəhəri olmuşdur qazaxıstan iqtisadi cəhətdən mərkəzi asiya regionunda dominant dövlət hesab olunur belə ki regionun üdm nin faizi qazaxıstana məxsusdur ölkənin əsas gəlir mənbəyini neft qaz sənayesi təşkil edir ölkə həmçinin böyük mineral resurslara sahibdir qazaxıstan rəsmi olaraq müxtəlif mədəniyyətlərə ev sahibliyi edən demokratik dünyəvi unitar konstitusiyalı respublikadır ərazisi düzənlik çöl tayqa kanyon dağlar və səhralardan ibarətdir ci il avqusta olan məlumata əsasən əhalisinin sayı milyon nəfərdən çoxdur na görə dünyada ən aşağı göstəricilərdən birinə sahibdir hər kvadrat kilometrdə əhali sıxlığı nəfərə bərabərdir qazaxıstan ərazisi tarix boyunca köçəri türk xalqlarına ev sahibliyi etmişdir cü əsrdə bu ərazi çingiz xanın rəhbərlik etdiyi monqol imperiyası tərəfindən işğal olunmuşdur cı əsrdən etibarən qazaxlar ayrıca qrup kimi ortaya çıxdıqdan sonra onların yaşadığı ərazilər üç cüzə bölündü ci əsrdə ruslar qazaxıstan ərazisində məskunlaşmağa başladı və cu əsrin ortalarından etibarən bu ərazi rusiya imperiyası tərəfindən idarə olunmağa başlandı rusiyada ci ildə baş tutmuş inqilab və onun ardınca baş vermiş rusiya vətəndaş müharibəsi nəticəsində imperiyaya tabe olan digər bütün dövlətlər müstəqillik əldə etdi lakin bu müstəqillik uzun çəkmədi ci ildə ölkə ərazisi yenə rusların işğalına məruz qaldı və sovet hakimiyyəti bərqərar oldu cı ildə sovet ittifaqının tərkib hissəsi olan qazaxıstan ssr in əsası qoyuldu qazaxıstan ci ildə sovet ittifaqının dağılması zamanı ən son müstəqillik elan edən sovet respublikalarından biri olmuşdur hazırkı prezident qasım comərd tokayev cu ildən bəri ölkəyə rəhbərlik edir qazaxıstan hal hazırda öz iqtisadiyyatını xüsusilə də karbohidrogen sənayesini inkişaf etdirməkdə davam edir qazaxıstanda qazaxlar əhalinin ni təşkil edir ruslar özbəklər ukraynalılar almanlar tatarlar və uyğurlar da daxil olmaqla müxtəlif etnik qrup yaşayır əhalinin təqribən i müsəlmanlardan i isə xristianlardan ibarətdir ölkənin rəsmi dili qazax dili olsa da inzibati işlər də daxil olmaqla bütün səviyyələrdə rus dili də bərabər statusa sahibdir qazaxıstan hal hazırda bmt dünya ticarət təşkilatı mdb şanxay əməkdaşlıq təşkilatı avrasiya iqtisadi birliyi ktmt atət islam əməkdaşlıq təşkilatı və türksoy kimi təşkilatların üzvüdür qazaxlar türklərin qıpçaq qolunun ən böyük xalqıdır qazax adına keçmişdən qazaxlarla əlaqə quran yazı mədəniyyətinə sahib məmləkətlərin yazılı qaynaqlarında rast gəlmək mümkündür bunlar çin rus ərəb fars bizans moğul və türk dillərində yazılan əsərlərdir bu əsərlərin dil xüsusiyyətlərinə görə qazax adı asa kasa hasa haysak kasok qasaq hasıq kazak kazsak və s müxtəlif şəkillərlə yazılmışdır qazax adının nə zaman meydana çıxdığı tam olaraq bilinmir çünki qazax kəlməsinin etimologiyası tarixin dərinliklərinə gedir qazaxlar haqqında tarixçilər müxtəlif dəlillər gətirirlər məsələn akademik marr qafqazda qazaxlar yaşayırlar çex tarixçisi grozniy qazaxlar eramızdan əvvəl xəzər dənizinin şərq bölgəsində yaşayan hunların nəvələri və qafqaz kaspin sözlərinin qaz qas kökündən törəmiş olduğu qazax adının da bu kökdən qaynaqlandığını bildirir erməni tarixçisi musa hereni iran padşahı velirittisin dövründə eramızdan əvvəl cı illərdə qazaxların farslarla vuruşduğunu yazır müasir qazaxıstanın kökləri cü illərə qədər getməkdədir cü illərdə müxtəlif türk tayfalarının birləşməsi ilə mərkəzi asiyada yeni bir boy yaranmışdır qızıl orda dövləti dağıldıqdan sonra türk tayfaları noqay xan ətrafında birləşərək noqay xanlığını qurdular bu xanlıq sonradan qazax xanlığına çevrildi qazax xanlığı üç hissədən ibarət idi ulu juz kiçik juz və orta juz ci ildən etibarən onlar bir birindən asılı olmayan siyasət yeritməyə başladılar ci ilin sonlarında qazax juzları rusiya və çin arasında mübarizə meydanına çevrildi bu mübarizə rusların qələbəsi ilə başa çatdı bundan sonra ruslar işğal etdikləri qazaxların ölkəsində müstəmləkəçilik siyasəti yeritməyə başladılar bu torpaqların bütün imkanlarını mənimsədilər yerli qazaxları köçə məcbur etdilər qazaxların dilinə dininə və yaşayışına müxtəlif qadağalar qoyulmuşdur aclıq və siyasi səbəblərlə ci illər arasında rus hökumətinə qarşı etiraz başladı ci ildə rusiyada çarlığın devrilməsi ilə əlaqədar olaraq mərkəzi asiya bir müddət müstəqil oldu ci illər arasında keçmiş qazax juzları birləşərək alaş orda dövlətini qurdular bu dövlət üç il yaşaya bildi ci ildən sonra ruslar hakimiyyəti ələ keçirdilər və bu tarixdən sonra ssri dövrü başladı rus hökuməti qazaxların milli şüurunu itirməsi üçün müxtəlif yollara əl atdı stalinin vaxtında qazaxcadan ərəb və farsca sözlər çıxarılaraq bunların yerinə rusca kəlmələr qoyuldu günümüzdə də qazaxcada olan bəzi kəlmələr üçün rus sözləri işlədilir sovet hakimiyyəti altında olan dövrdə cü ildə süni aclıq ci illərdə soyqırım cü ildə milyon min hektar yerin zorla rus mühacirlərinə paylanması cı illərə qədər rus köçləri yerləşdirmə planlarının həyata keçirilməsi cı ildə məşhur celtoksan hadisəsini söyləmək mümkündür ikinci dünya müharibəsindən sonrakı illərdə qazaxıstan ssr nin xalq təsərrüfatının bərpasında fəal iştirak etmişdir cı illərdə qazaxıstanda dən çox iri sənaye müəssisəsi və sexi tikilib işə salındı ust kamenoqorsk titan maqnezium kombinatının pavlodar alüminium və alüminium oksidi zavodunun şərqi qazaxıstanda sink zavodunun turqay boksit mədənlərinin yaradılması mövcud əlvan metallurgiya müəssisələrinin yenidən qurulması və genişləndirilməsi ölkədə əlvan metal istehsalında qazaxıstanın rolunu daha da artırdı karaqanda metallurgiya kombinatı tikildikdən sonra qazaxıstan qara metallurgiyanın da mühüm bazasına çevrildi turqay düzündəki nadir dəmir filizi yatağı əsasında ildə milyon ton filiz verən sokolovo sarbay filizsaflaşdırma kombinatı yaradıldı bu kombinat cənubi ural və qazaxıstan qara metallurgiya sənayesinin əsas xammal bazasına çevrildi karaqanda və ekibastuz kömür hövzələrində yeni şaxtalar tikildi respublikada sənaye məhsulu istehsalı dəfə artdı ssri də yenidənqurma başladıqdan və qorbaçovun hakimiyyətə gəlişindən sonra kunayev iqtisadiyyata pis rəhbərlik etdiyinə və korrupsiyaya görə vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı cı ilin dekabrında onun yerinə ulyanovsk vilayət partiya komitəsinin rəhbəri gennadi kolbin milliyətcə rus təyin edildi bu təyinata etiraz əlaməti olaraq minlərlə qazax tələbəsi alma atada mitinq keçirdi məsələyə ordunun qarışması ilə minlərlə qazaxın qanı axıdıldı nəfərdən artıq insan həlak oldu bu ruslaşma və sovetləşmə siyasətinə qarşı ilk etiraz aksiyası idi və cı il sovet tarixinə millətlərarası toqquşma ili kimi daxil oldu hələ qazaxıstan hadisələrindən bir neçə ay əvvəl mart aprel aylarında yakutiyada yakut tələbələri ilə rus gəncləri arasında qarşıdurma olmuşdu g kolbin islahatlar aparmağı qazax dilinin istifadəsini genişləndirəcəyini hətta onun respublikada rəsmi dil kimi elan olunacağını söz verməklə vəziyyəti sakitləşdirməyə çalışdı yaranmış vəziyyətdən ehtiyat edən sovet rəhbərliyi yanvar ci ildə qazaxıstan kp mk nin ikinci katibi vəzifəsinə milliyyətcə qazax olan səidullah kubaşovu gətirmək məcburiyyətində qaldı hadisələrin bir daha təkrarlanmaması üçün dtk vasitəsilə iştirakçılar təqib olunmağa həbs edilməyə başlandı alma ata hadisələri orta asiyada milli məsələnin ciddi olduğunu və imperiyaya nifrətin gücləndiyini göstərdi qazaxıstanda müstəqil ictimai təşkilatlar meydana gəlməyə başladı cu il iyunun də nursultan nazarbayev qazaxıstan kp mk ın birinci katibi seçildi qazaxıstanın xarici siyasət prioritetləri rusiya çin abş avropa birliyi orta asiya dövlətləri həmçinin dünya ölkələri ilə qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsinə yönəlmişdir qeyd m v lomonosov adına moskva dövlət universitetinin analitik informasiya mərkəzinin ekspert qrupunun rəhbəri aleksey vlasov düşünür ki gürcüstan osetiya münaqişəsi qazaxıstanın cu ildə atət ə sədrliyi zamanı prioritetlər arasında olmayacaq bu gün gürcüstana aid olan bu məsələlər siyasidir və burda iqtisadi məsələlərdən söhbət gedə bilməz anlamaq lazımdır ki əgər azərbaycanla ermənistanın vəziyyətində türk erməni sərhədlərinin açılması üçün hələdə iqtisadi səbəblər tapmaq olsa da bu rusiya və ya türkiyə biznesinin eləcə də erməni diasporunun maraqlarıdır gürcüstan ilə əlaqələr isə siyasidir burada iqtisadi məntiq işləməyəcək isesko şurası son iclasında ci ildə islam mədəniyyəti şəhəri elan olunması ilə bağlı almatının namizədliyini təsdiqləyib ölkənin şərqində ən yüksək zirvəsi olan xan tenqri massivi m qərbində isə ən çökək yeri olan qaragiye m yerləşir qazaxıstan ərazisinin relyefi çox da mürəkkəb deyildir düzənliklər daha geniş sahəni tutur qərbdə xəzəryanı ovalıq və üstürt yaylası şərqdə isə qazaxıstan xırda təpəliyi diqqəti cəlb edir cənubda turan ovalığının bir hissəsi qazaxıstan ərazisinə daxil olur şimalda torğay çökəkliyi qazaxıstan ərazisi ilə qərbi sibir ovalığını birləşdirir ölkənin ən hündür yeri şərqdə altay dağlarının qazaxıstan ərazisinə daxil olduğu hissədir ən alçaq yer isə qərbdə xəzər sahillərində yerləşən karagiye çökəkliyidir metr qazaxıstan ərazisində bir sıra faydalı qazıntıların zəngin yataqları vardır bunlardan qarağandı ekibastuz və torğay daş kömür yataqlarını cezqazğan sayık bozşakul balxaş və kounrad qazaxıstan xırda təpəliyi mis mədənlərini torğay kostanay vilayətindəki dəmir filizi yataqlarını xüsusi qeyd etmək olar qazaxıstan ərazisi çox zəngin alüminium yataqlarına eləcə də qurğuşun sink gümüş volfram fosforit manğıstau karatau nikel qızıl və başqa nadir metal yataqlarına malikdir respublika ərazisinin qərb xəzərsahili hissələrində zəngin neft tengiz torğay manğıstau və qaz yataqları manğıstau qaracanbas özen da vardır beləliklə demək olar ki qazaxsıtan yanacağa və ən başlıca sənaye sahələri üçün lazım olan bütün xammal ehtiyatlarına malikdir ölkə ərazisinin iqlimi kəskin kontinentaldır qışı çox soyuq keçir arktik hava kütlələrinin əraziyə maneəsiz daxil olması nəticəsində şimal və mərkəz hissələrdə şaxtalar daha güclü şimalda c mərkəzdə c olur yay isə çox isti keçir orta iyul temperaturu şimalda c cənubda c dir bəzən istilər c yə kimi çatır yağıntıların miqdarı azdır geniş düzənlik sahələrdə illik yağıntılar cəmi mm dir xəzər sahillərində və mərkəzin düzənlik hissələrində isə daha azdır mm bu yerlərdə səhra və yarımsəhra landşaftları üstünlük təşkil edir yalnız dağların ətəklərində və yamaclarda cənub şərqdə yağıntılar xeyli artır mm qazaxıstanın iqlimi kəskin kontinental olduğuna görə çay şəbəkəsi də zəifdir nisbətən iri çaylarından sırdərya ural emba ile irtış esil çayını göstərmək olar digər çaylarının əksəriyyəti yayda quruyur çaylar böyük suvarma əhəmiyyətinə malikdir iri göllərindən balxaş və zaysan göllərini göstərmək olar aral və xəzər dənizinin də bir hissəsi qazaxıstan ərazisindədir qazaxıstan ərazisinin şimal və şimal şərq hissələrində münbit torpaqları olan çöl zonası geniş sahəni əhatə edir qazaxıstanın ən böyük taxılçılıq rayonları da elə buradadır cənuba getdikcə yarımsəhralar və səhralar bir birini əvəz edir süni suvarma şəraitində bu torpaqlarda da müxtəlif kənd təsərrüfatı bitkiləri pambıq üzüm çəltik alma ərik nar becərmək olur çaylar şimal buzlu işım irtış tobol və daxili axarsız ural emba sırdərya ili hövzəyə daxildir belə ki ural və emba çayları xəzərə sırdərya aral gölünə ili çayı balxaş gölünə tökülür ili çayı üzərində kapçaqay irtış üzərində buxtarma sırdərya çayı üzərində çardərə su anbarları vardır qazaxıstanın iqlimi kəskin kontinental olduğuna görə çay şəbəkəsi də zəifdir nisbətən iri çaylarından sırdərya ural emba ile irtış esil çayını göstərmək olar digər çaylarının əksəriyyəti yayda quruyur çaylar böyük suvarma əhəmiyyətinə malikdir iri göllərindən balxaş və zaysan göllərini göstərmək olar aral və xəzər dənizinin də bir hissəsi qazaxıstan ərazisindədir qazaxıstan ərazisinin şimal və şimal şərq hissələrində münbit torpaqları olan çöl zonası geniş sahəni əhatə edir qazaxıstanın ən böyük taxılçılıq rayonları da elə buradadır cənuba getdikcə yarımsəhralar və səhralar bir birini əvəz edir süni suvarma şəraitində bu torpaqlarda da müxtəlif kənd təsərrüfatı bitkiləri pambıq üzüm çəltik alma ərik nar becərmək olur qazaxıstan respublikası inzibati cəhətdən vilayət vilayət statuslu şəhər rayon şəhər qəsəbə və kənddən ibarətdir vilayətlər aqmola aqtöbe almatı atırau cambul karağandı qərbi qazaxıstan qızılorda qostanay mangistau pavlodar şərqi qazaxıstan şimali qazaxıstan türkistan vilayət statuslu şəhərlər almatı baykonur çimkənd nur sultan təxminən ötən əsrin cı illərinə kimi qazaxıstan heyvandarlıq xüsusilə qoyunçuluq təsərrüfatı ilə fərqlənən bir ölkə idi lakin hazırda o əlvan metallurgiya kömürçıxarma kimya maşınqayırma yüngül və yeyinti sənayesi olan bir ölkəyə çevrilmişdir astana kustanay çinkənd qaraqanda pavlodar kimi bir neçə şəhər sənayedə aparıcı rol oynayır yanacaq sənayesində karağandı və ekibastuz kömür hövzələrinin böyük əhəmiyyəti vardır kömürlə işləyən onlarla elektrik stansiyalarından ən böyüyü ekibastuzda yerləşir ən böyük mis emalı zavodları balxaş və cezqazqan şəhərlərindədir ertis çayı üzərindəki su elektrik stansiyalarının enerjisi və zəngin polimetal yataqları əsasında öskemende pavlodarda müxtəlif əlvan metallar və alüminium istehsal edən kombinatlar yaradılmışdır qara metallurgiya sənayesi də çuqun polad prokat istehsalı getdikcə inkişaf edir onun əsas müəssisələri temirtau və rudnı şəhərlərində yerləşir qazaxıstanın kimya sənayesində mineral gübrə istehsalı əsas yer tutur cambıl şəhərində nəhəng superfosfat zavodu tikilmişdir qazaxıstanda maşınqayırma sənayesi də inkişaf edir petropavl və aqmolada kənd təsərrüfatı maşınları almatıda elektrotexniki maşın və avadanlıqlar istehsal olunur qazaxıstan həm də inkişaf etmiş yeyinti və yüngül sənayeyə malikdir semey petropavl almatı şımkənd çimkənd yeyinti və yüngül sənayenin iri mərkəzləridir kənd təsərrüfatında buğda qarğıdalı pambıq və çəltik bitkiləri həmçinin qoyunçuluq başlıca sahələrdir əkin sahələrinin dən çoxunda dənli bitkilər əsasən yazlıq buğda qarğıdalı çəlyik darı əkilir buğda əkini sahələri əsasən qazaxıstanın şimal hissəsində yerləşir qazaxıstan becərdiyi buğdanın böyük hissəsini xarici ölkələrə ixrac edir pambıq və çəltik isə cənubda cambıl və şımkənd əyalətləri suvarılan torpaqlardadır heyvandarlığın əsas təsərrüfat sahələri şimal mərkəz və şərq rayonlarındadır ölkədə milyon davar milyon qaramal saxlanılır heyvandarlıq məhsullarının da ət süd məhsulları yun böyük hissəsi xarici ölkələrə ixrac olunur qazaxıstanda bp şirkətinin məlumatına görə cu ilin əvvəlində neftin sübut edilmiş ehtiyatlarının həcmi milyard barrel və ya milyard ton təşkil edir bu da ümumi dünya ehtiyatlarının ni təşkil edir neftin proqnozlaşdırılan ehtiyatları yalnız xəzər dənizinin qazaxıstan sektoruna aid olan yerlərində milyard tondan çox olduğu təxmin edilir mərkəzi kəşfiyyat idarəsinin statistikasına əsasən qazaxıstan cu ildə milyon ton neft hasil etmişdir qazaxıstan hökuməti ci ildə neft hasilatını milyon tona ci ildə isə milyon tona qədər artırmağı planlaşdırır qazasıtan müstəqillik illərində neftdən çox böyük gəlirlər əldə etmiş və bunun nəticəsində qazaxıstan asiyada ən yüksək həyat səviyyəsinə malik olan ölkələrdən birinə çevrilməkdədir cu ilin əvvəlinə olan məlumata görə qazaxıstanın aşkar edilmiş təbii qaz ehtiyatları trilyon m bp nin hesablamalarına əsasən təşkil edir ki bu da dünya ehtiyatlarının nə bərabərdir qazaxıstanın manğıstau manqışlaq yarımadasında böyük neft və qaz sənayesi yaradılmışdır kənd məskunlaşmasının dağınıq tipi səciyyəvidir qazaxıstanın aqrar strukturu özündə qeyri dövlət müəssisəsini və dövlət hüquqi şəxsi özündə birləşdirir qazaxıstan respublikası cı ildə aqrar sənaye kompleksinin cu illərdə davamlı inkişaf kompaniyası qəbul edilmiş və ci illərdə onun gerçəkləşdirilməsi üzrə proqram işlənib hazırlanmışdır cı ildə kənd təsərrüfatında ümumi məhsulun həcmi milyard dollar təşkil etmişdir əkilən torpaqların ümumi həcmində dənli bitkilər üstünlük təşkil edir rəsmi məlumatlara görə hal hazırda qazaxıstanda yüz min qeyri rəsmi məlumatlara görə üç yüz min azərbaycanlı yaşayır qazaxıstanda yaşayan azərbaycanlılar elm incəsənət kənd təsərrüfatı kiçik orta biznes və digər sahələrdə çalışırlar eyni zamanda onlar qazaxıstan respublikasının ictimai siyasi həyatında yaxından iştirak edir dövlət orqanlarında təmsil olunurlar bununla yanaşı həmvətənlərimiz qazaxıstan respublikasının qanunlarına uyğun olaraq özlərinin bir neçə milli mədəniyyət təşkilatlarını yaratmışlar qazaxıstan respublikasında qazaxıstan xalqı assambleyası yaradılmış və prezident n nazarbayev bu assambleyanın sədridir ci illərdən etibarən almatıda turan aktöbe vilayətində dostluq jambul vilayətində azəri qərbi qazaxıstan vilayətində birlik qarağandı vilayətində namus kostanay vilayətində heydər pavlodar vilayətində vətən və s azərbaycan mədəniyyət mərkəzləri fəaliyyət göstərir bu cəmiyyətlər eyni zamanda qazaxıstan xalqı assamleyasının üzvləridir paytaxt astanada diasporanın çoxsaylı nümayəndələrini ətrafında birləşdirməyi bacarmış xəzər milli mədəniyyət mərkəzi fəaliyyət göstərir bununla yanaşı cü ildə astanada dünya azərbaycanlılarının mədəniyyət mərkəzi ictimai təşkilatının nümayəndəliyi açılmışdır ki bu da qazaxıstandakı bütün azərbaycan milli mədəniyyət mərkəzlərini özündə birləşdirir son dövrlər xarici ölkələrdə yaşayan azərbaycanlılarla iş üzrə dövlət komitəsinin dəstəyi ilə qazaxıstanın taldıkorğan şəhərində naxçıvan şu şəhərində azərbaycanlıların mədəniyyət mərkəzi təsis edilmiş və astana almatı taldıkorğan qarağandı şəhərlərində azərbaycan dilində bazar günü məktəbləri açılmışdır azərbaycan respublikası ilə qazaxıstan respublikası arasında diplomatik əlaqələr avqust ci il tarixində yaradılmışdır ibrahim amanqaliyev qazaxıstan respublikasının azərbaycanda ilk səfiri olmuşdur iki ölkə arasında indiyədək siyasi münasibətlərdə demək olar ki heç bir problem mövcud olmamışdır bu münasibətlər mart cü il tarixlərində qazaxıstan respublikasının prezidenti n nazarbayevin dəvətilə azərbaycan respublikasının prezidenti i əliyevin qazaxıstana və may ci il tarixlərində azərbaycan respublikasının prezidenti i əliyevin dəvəti ilə qazaxıstan respublikasının prezidenti n nazarbayevin ölkəmizə rəsmi səfərlərindən sonra keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoymuşdur azərbaycan tərəfi qazaxıstanın asiyada təhlükəsizliyin möhkəmlənməsi sahəsində asiyada qarşılıqlı əməkdaşlıq və etimad tədbirləri üzrə müşavirənin aqem yaradılması təşəbbüsünü tam dəstəkləmişdir qazax dili qazaq tili qazaxıstan respublikasının rəsmi dövlət dili qazax dilidir qazax dili türk dillərinin qipçaq altqrupuna tatar başqırd qaraçay çərkəz qumuq qaraim krım tatar qaraqalpaq qaraqaş noqay daxildir noqay qaraqalpaq və qaraqaş dilləri ilə birlikdə qıpçaq noqay qoluna aiddir ölkə əhalisinin ni müsəlmanlar ni isə pravoslav xristiyanları əsasən ruslar təşkil edir qazaxıstanda sakinlərin köçəri pastoral iqtisadiyyatına əsaslanan yaxşı bir mədəniyyət var ci əsrlərdə islam qazaxıstanla tanış olmuşdur quzu ilə yanaşı bir çox digər ənənəvi yeməklər qazaxıstan mədəniyyətində simvolik dəyər saxlayır qazaxıstan mədəniyyəti əsasən türk köçəri həyat tərzindən təsirlənir heyvandarlıq qazaxların ənənəvi həyat tərzinə mərkəzi olduğundan köçəri davranışlarının və gömrüklərin əksəriyyəti heyvətə bir şəkildə aiddir ənənəvi lə nət və xeyir dualar heyvanlar arasında xəstəlik və ya fecundity çağırdı və yaxşı davranış bir adam ilk növbədə onun həyatında insan aspektləri haqqında soruşmaq və ona salamlayarkən bir insanın mal qara haqqında soruşmaq tələb etdi ənənəvi qazaxıstan məskəni dovun müxtəlif kalınlıkları ilə əhatə edilmiş söğüt ağacının çevik çərçivəsindən ibarət olan bir çadırdır açıq top mərkəzi ocaqdan tüstüdən qaçmağa icazə verir temperatur və süzgə açılışın ölçüsünü artıran və ya azaldıran bir qanadla idarə oluna bilər düzgün tikilmiş bir dülgər yaz aylarında soyudulur və qışda istilənir və sökülüb yaxud bir saatdan az müddətdə qurula bilər yurt içərisində mərasim əhəmiyyəti var sağ tərəfi kişilər üçün və sol qadınlar üçün qorunur yurts həmçinin restoranlar və digər ictimai binalarda dekorativ motiv kimi istifadə olunur hər il qazaxıstan sənətkarları sheber müsabiqəsində iştirak edirlər müsabiqə cı ildə qazaxıstan sənətkarlarının məhsullarını daxili və beynəlxalq səviyyədə rəqabətə artırmaq üçün başlanan qazaxıstanda sənətkarlıq və sənətkarlığın inkişafı proqramının bir hissəsidir bu proqram qazaxıstanın artisans birliyi chevron orta asiya avrasiya fondu qazaxıstan mədəniyyət və informasiya nazirliyi və almatıda yunesko nun klaster ofisidir ənənəvi qazaxıstan mətbəxi quzu və at ətini həmçinin südlü süd məhsullarının müxtəlif növlərini əhatə edir yüzlərlə ildir ki qazaxlar bu heyvanları daşıma geyim və ərzaq üçün güvənərək yağlı quyuları baqtralı dəvə və atları qaldırdılar yemək üsulları və əsas maddələr ölkənin köçəri həyat tərzi ilə təsirlənmişdir məsələn pişirmə texnikasının ən çoxu ərzaqın uzunmüddətli qorunmasına yönəldilir köklü bir həyat tərzində saxlanılması daha asandır çünki davamlı olacağı üçün ətin qurulmasına və qurulmasına dair böyük bir təcrübə var və ekşi südün üstünlükləri var son illərdə qazaxıstanın qəlbinə qərbli qərbli qazaxı aşbazlarının axını o cümlədən indi məşhur raniya əhməd o cümlədən est london in michelin star restoranlarında ilk təhsilini keçirmişdir bu ənənəvi ləzzətli qazaxıstan yeməklərini avropalı fast food ilə betinjantablar kimi qarışdıraraq gənc nəsillərlə çox populyarlığını sübut edən yeni bir cins növünə gətirib çıxardı beşbarmak qaynadılmış at və ya kuzu ətindən ibarət yemək ən məşhur kazak yeməyi beşbarma çörəyi qaynadılmış bir makaron təbəqəsi ilə yeyilir və şorpa adlanan ət bişirilir və ənənəvi olaraq kese adına kazak qozalarında xidmət edilir digər məşhur ət yeməkləri kazy yalnız zənginlik verə bilən at əti kolbasa şuzhuk at əti kolbasa quyrdak həmçinin yazılmış qudurdak qovrulmuş at qoyun və ya ürək qaraciyər böyrəklər və digər orqanlar doğranmış və soğan və bibər ilə və zal kimi at ətləri atın boynundan bişmiş qarğıdalı və zhaya atın hip və arka ayağından duzlanmış və büzülmüş ət kimi müxtəlif zövqlərə malikdir pilav palaver ən çox yayılmış qazaxıstan düyü yeməyi tərəvəz yerkökü soğan və və ya sarımsaq və ət parçalarıdır milli içki içərisində kumys fermented mare s milk və çay vardır qazaxıstanda nəqliyyat böyük əhəmiyyət daşıyır böyük ərazi yaşayış məntəqələrinin bir birindən uzaqda yerləşməsi kənd təsərrüfatı və sənaye sahələrini arasında əlaqələrin təşkili qazaxıstanda olduqca vacibdir velosiped idmanı qazaxıstanın ən uğurlu idman növüdür avropalı dövrdə rəqabət edən bir çox peşəkar bisikletçidən qazaxıstan gəlir ən görkəmli aleksandr vinokourovdur onun nailiyyətlərinə iki paris nice tour de france da üçüncü amstel gold race daxildir vinokourov qazaxıstan şirkətlərinin koalisiyası tərəfindən dəstəklənən astanaya rəhbərlik edir bu komanda uci proteam kimi qeydə alınır və tour de france da daxil olmaqla yarışlarda yarışır rugby birliyi qazaxıstanın məşhur idmanıdır dən çox pərəstişkarı ardıcıl olaraq qazaxıstan milli ragbi birliyi oyununu izləmək üçün dönür sri lanka və ərəb körfəzi rugby komandası üzərində son illər böyük qazanma qazaxıstan tərəfinə rugby dünya kubokuna layiq olmağa namizəd ola biləcəyinə inanma səbəbini verdi qazaxıstan hələ rugby dünya kuboku turnirinə qatılmağa haqq qazandı qazaxıstanın astana fk adlı futbol klubu var ölkə prezidenti il müddətinə seçilir prezident seçilmək üçün yaş üzərində olmaq və qazax dilində bilmək vacib şərtdir qazaxıstanda sayca cu prezident seçkiləri cu il iyunun da keçirilib mərkəzi seçki komissiyasının məlumatına görə ölkənin ilk prezidenti nursultan nazarbayevin rəhbərlik etdiyi nur otan partiyasından namizədliyi irəli sürülmüş kasım jomart tokayev səslə seçkilərdə qalib gəlib ssri dövründə qazaxıstanda yerləşən hərbi hissələr türküstan hərbi dairəsinə tabe olmuşdur ölkənin müstəqillik əldə etməsindən sonra yeni yaradılan birləşmələr də məhz bu hərbi hissələr əsasında formalaşmışdır xx əsrin sonlarından etibarən qazaxıstan ordusu öz zirehli birləşmələrinin sayını artırmağa başlamışdır cı ildə sayı olan zirehli birləşmələr ci ildə ə çatdırılmışdır hərbi hava qüvvələrinin əksər hissəsini sovet istehsalı təyyarə və helikopterlər təşkil edir bu təyyarələrə miq miq su və su tipli döyüş təyyarələri daxildir ölkənin dəniz sularını isə xəzər dənizində fəaliyyət göstərən kiçik donanma mühafizə edir silahlı qüvvələr həmçinin fərqli ölkələrdə bir sıra sülhməramlı əməliyyatlarda da iştirak etmişdir abş ın iraqa hərbi müdaxiləsi zamanı qazaxıstan iraqa nəfər hərbi mühəndis göndərmişdir ikinci iraq müharibəsi zamanı qazax qoşunları bu ölkədə milyon minanın zərərsizləşdirilməsində min nəfərdən çox koalisiya üzvü və mülki insanlara tibbi müayinənin göstərilməsində iştirak etmişdir malayziya   cənub şərqi asiyada dövlət ci ildə böyük britaniyadan müstəqillik qazanmış cü ildə malayziya federasiyanın ştatı sinqapur saravak və sabahla keçmiş şimali borneo birləşmişdir lakin ci ildə sinqapur federasiyadan ayrılmışdır şimalda tayland və sinqapur cənubda indoneziya ilə qonşudur bundan əlavə qərbdən andaman dənizi şərqdən cənubi çin dənizinə çıxışı var ölkə coğrafi baxımdan qərbi malayziya və şərqi malayziya olmaqla bölgəyə bu bölgələr isə ştata ayrılır paytaxtı kuala lumpur şəhəridir lakin federal hökumət putracaya şəhərində yerləşir milyon nəfər əhalisi olan malayziya dünyada əhalisinin sayına görə cü yerdədir avrasiya materikinin cənub nöqtəsi olan tanjunq piai də malayziyadadır müstəqillik əldə etdikdən sonra malayziya asiyada ən yaxşı inkişaf edən iqtisadiyyata malik ölkələrdən biri hesab olunur hər il ortalama üdm artımı dir bugün malayziya bazar iqtisadiyyatına malik yeni sənayeləşmiş ölkələr qrupuna daxildir üdm göstəricisinə görə malayziya dünya ölkələri arasında cu yerdədir müasir insanların indiki malayziya ərazisində təxminən il əvvəl məskunlaşdıqları təxmin edilir burada ilk məskunlaşan insanların neqritos etnik qrupuna aid olduqları ehtimal edilir i əsrdə çin və hindistandan olan ticarətçilər və məskunlar malayziyaya köçməyə başladılar ii və iii əsrdə onlar burada bir neçə şəhər və limanın əsası qoydular onların burada məskunlaşması malayziya xalqının çin və hindistan mədəniyyətinin təsiri altına düşməsi ilə nəticələndi hinduizm və buddizm dinləri yerli xalq arasında yayılmağa başladı sanskrit dili və yazısı iv və v əsrlərdə burada peyda oldu malay yarımadasının şimalındakı ərazilərdə lanqkasuka dövləti ii əsrdə formalaşdı və xv əsrə qədər mövcudluğunu qorudu xv əsrdə malakkada islam dini yayıldı və bütün yarımadanı əhatə etdi portuqaliyalılar ci ildə malay yarımadasını ələ keçirdilər ancaq hollandiyalılar ilə portuqaliyalılar arasında malayziya uğrunda davamlı bir mübarizə başladı ci ildədə portuqaliyalılar malakkadan geri çəkildi hollandiyalılar burada ci ilə qədər hakim qüvvə oldular penanqda cı ildə və sinqapurda cü ildə yerləşməyə başlayan ingilislər getdikcə ticari və siyasi fəaliyyətlərini artırdılar bu vaxt müxtəlif malayziya ərazilərini işğal etməyə cəhd edən taylanda qarşı mübarizə başlandı malayziyanı hollandlar cı ildə təkrar işğal etdilər malayziya iyun cü ildə rio de janeyro şəhərində bioloji müxtəlifliyin qorunmasına dair sənədi imzalamışdır ölkə böyük biomüxtəlifliyə sahibdir dünyada olan bütün heyvan növlərinin i malayziyada yerləşir ölkə ərazisində təqribən məməli heyvan növünə rast gəlinir malayziyanın yarımada hissəsində dən çox quş növü aşkar edilmişdir ilan növü kərtənkələ növü də daxil olmaqla ölkə ərazisində növ sürünən qeydə alınıb malayziya həmçinin qurbağa növü və minlərlə növ həşərata da ev sahibliyi edir malayziyanın iqtisadi zonası su sahəsi ilə birlikdə isə onun quru ərazisindən dəfə böyükdür malayziya sularında balıq və mərcan növü var qədim biomüxtəlifliyi olan malayziya mağaraları isə ekoturizm həvəskarlarını həmişə özünə cəlb edir malayziyada islamın sünni məzhəbi rəsmi din elan olunub müsəlmanlar əsasən malaylar və indoneziyadan gələnlər ərəblər əfqanlar çin malay metislər çinlilərin bir qrupudur islam dininə etiqad edənlər əhalinin ni təşkil edir digər dinlərdən əhalinin i buddizmə i xristianlığa i induizmə etiqad edir malayziyada yaşayan çinlilər buddizmin maxayana formasını konfusiçilik və daosizmi qəbul edirlər xristianlar əsasən cənubi asiyadan gələnlər çinlilər və avropalılardır xristianlar həm katoliklər min nəfər malayziya və bruneydə həm də protestantlarla min nəfər təmsil olunublar protestantlar arasında metodistlər min nəfər daha çoxdur bununla yanaşı anqlikanlar min nəfərdən çox lüteranlar min nəfər presviterianlar min nəfər baptistlər min nəfər yeddinci gün adventistləri min nəfər və digər xristian təriqətləri vardır induizmə etiqad edənlərin i cənubi asiyadan gələnlərdir malayziyada siqxlər də yaşayırlar bunlar cənubi asiyadan gələnlərin ni təşkil edir şərqi malayziyada yaşayan dyakların böyük əksəriyyəti və qərbi malayziyanın azsaylı xalqları ənənəvi kultlarını qouyub saxlayırlar malayziya zəngin mədəniyyətə malik ölkədir malayziya mədəniyyəti qarışıqdır yəni müxtəlif xalqlara məxsus xüsusiyyətləri burada tapmaq olar malayların maraqlı və xeyirli mətbəxi var səhər yeməyi nasi lemak adlanır malaylar düyüdən balıqdan ətdən və s dən geniş istifadə edirlər vəhşi heyvanların və quşların ətini həşəratları və s yemək qadağan edilib malayların qadın geyimi baju kurunq adlanır o dizə qədər uzanan paltar köynəkdir onu uzun ətəyin üstündən geyinirlər bəzən daha qısa köynək baju kebaya da geyinirlər malaylar müsəlman olduqları üçün qadınlar başlarını yaylıqla örtürlər kişi geyimi isə baju melayu adlanır malaylar çox əlvan geyinməyi sevmirlər dinlər adlar yeməklər və s müxtəlif olduğu kimi malayziyada dillər də müxtəlifdir ancaq yenə də aparıcı dil malay dilidir malayziyada ingilis tamil hind çin və s dillərində danışılır malayziya çoxmillətli ölkədir burada malaylar indoneziyalılar hindlilər tamillər yaponlar çinlilər yaşayırlar malayziyalılar monqoloid irqinə mənsubdurlar dəriləri qarayanız gözləri qıyıq olur özbəkistan özb ozbekiston və ya rəsmi adı ilə özbəkistan respublikası mərkəzi asiyada dövlət özbəkistan mərkəzi asiyanın mərkəzi və şimal qərb hissəsində yerləşir şimal və şimal qərbdə qazaxıstan şimal şərqdə qırğızıstan cənub və cənub qərbdə türkmənistan və əfqanıstan cənub şərqdə isə tacikistanla həmsərhəddir paytaxtı və ən böyük şəhəri daşkənd şəhəri ümumi sahəsi kvadrat kilometrdir əhalisinin sayına görə isə mərkəzi asiyada birinci yeri tutur özbəkistanın dənizə birbaşa çıxışı yoxdur və lixtenşteynlə birlikdə dənizə çıxışı olmayan ölkələrlə əhatə olunmuş nadir dövlətlərdəndir özbəkistanda həm də asiyanın ən böyük qızıl mədəni yerləşir özbəkistan böyük bir tarixi olan qədim ölkədir burada sanki zaman öz imzasını qoyub ən mühüm şəhərləri daşkənd nukus fərqanə səmərqənd buxara xivə kokand termez muynak şəhrisəbzdir ölkədə müxtəlif tarixi abidə məscid və muzeylər var onların sırasında bibixanım məscidi uluqbəy rəsədxanası və mədrəsəsi şahi zində məqbərəsi əmir teymur və onun nəslinin uyuduğu gur əmir mavzoleyi ağ saray registan meydanının adını çəkmək olar təkcə mərkəzi asiyanın müqəddəs şəhəri adlandırılan buxarada a yaxın arxitektura abidəsi var səmərqənddəki bibixanım məscidi islam aləmində və mərkəzi asiyada yerləşən ən böyük məscidlərdən biridir qədim xivə isə müxtəlif əsr və xalqlara məxsus tarixi abidələrin məkanı olduğu üçün ci ildə içan qala isə da yunesko nun ümumdünya irsinə daxil edilib özbəkistan dəmiryollarının sıxlığına görə mərkəzi asiyada birinci yerdədir özbəkistan respublikası orta asiyada əfqanıstanın quzeyində yerləşən müstəqil türk dövlətidir altay dil qrupuna daxil olan müxtəlif türk tayfalarının bu ərazidə amudərya və sırdərya çayları arasında məskunlaşması prosesi hələ qədim dövrlərdən başlanmışdır e ə cü əsrdə bu əraziyə köç edən tayfalar arasında hunlar da olmuşdur hunlar daha sonra ərazilərini genişləndirərək cənuba və qərbə doğru hərəkət etmişlər viii əsrdə ərəb xilafətinin mavəraünnəhri iki çay arasında amudərya və sırdərya çayları arasında yerləşən torpaq işğal etməsindən sonra bu ərazi xilafətin sosial və mədəni həyatında əsas rol oynayan regionlarından birinə çevrildi ərazidən keçən böyük ipək yolu şərqlə qərbi birləşdirir cənubdan şimala şimaldan cənuba gedən insanlar bu torpaqlardan keçməli olurdular bu bölgədə yerləşən buxara səmərqənd və kunya urgənc şəhərləri hindistan çin misir bizans və slavyan ölkələrindən gələn karvan yollarının qovşağında yerləşirdilər xilafətin yaranması islam dininin yayılması ilə nəticələndi o dövrdən islam bu regionda hökmran dinə çevrildi və buradakı mədəniyyətin əsasını təşkil etdi cu əsrin sonlarında region inkişaf etdi və paytaxtı buxara olan samani dövləti yarandı samanilər dövlətinin hökmran sülaləsi ərəb mənşəli olsada dövlət türk dövləti idi bu dövlət cu əsrin sonlarına qədər yaşadı ci əsrlər ərzində xorasan və mavəraünnəhr ərazisində qaraxanilər qəznəvilər səlcuqlar xarəzmşahlar türk sülalələrinin hökmran olduğu türk dövlətləri dövlətləri mövcud olmuşdur ərazinin daimi müharibələrə məruz qalmasına baxmayaraq bu dövrdə mədəniyyət və elm yüksək səviyyədə inkişaf etmişdir siyasi cəhətdən müstəqil və muxtar dövlətlərin yaranması regionda iqtisadi və mədəni inkişafın güclənməsinə geniş imkanlar açmışdır bu dövr tarixdə şərqi intibah dövrü kimi tanınır çünki bu dövr islam və türk aləminə mahmud kaşğari xi əsrdə orta asiyanın ilk türkşünas ensiklopediyaçı alimi coğrafiyaşünas və səyyahı əl biruni böyük ensiklopediyaçı alim tarix etnoqrafiya təbiətşünaslıq riyaziyyat astronomiya minerologiya və başqa elm sahələrinə aid dən çox əsərin müəllifi ibn sina müsəlman dünyasının ən büyük təbibi xoca əhməd yasəvi riyaziyyatçı coğrafiyaşünas alim kimi ayrı ayrı elm və sənət sahəsinə yeniliklər gətirmiş bir çox insanları bəxş etmişdir bu dövrlərdə həmçinin ismailiyyə sufizm kimi yeni islami hərəkatlar da meydana çıxmışdır buxara səmərqənd mərv urgənc və xivə islam dünyasının mərkəzi şəhərlərinə çevrilmişdir memarlıq və incəsənət sürətlə inkişaf edirdi xi əsrin əvvəllərində xarəzmşah məmunun rəhbərliyi altında xarəzmdə şərq alimlərinin əsas elmi mərkəzi olan yeni araşdırma mərkəzi yaradılmışdır bu mərkəz sonradan xarəzmşaha həsr olunmuş və mərkəzi asiyanın ilk akademiyası adlanmışdır ərəb istilasından sonra ərazi ardıcıl olaraq müxtəli türk dövlətlərinin çingiz ulusunun qızıl orda dövlətinin və teymurilər imperiyasının ərazisinə daxil olmuşdur bu sürətli inkişaf xiii əsrin əvvəllərində zəifləməyə başlamışdır burada olan bütün şəhərlər suvarma sistemləri mədəniyyət mərkəzləri dağılıb sıradan çıxmışdır lakin əmir teymurun və onun varislərinin hakimiyyəti dövründə ərazinin siyasi iqtisadi və mədəni inkişafına səmərəli şərait yaranmışdır teymurun hakimiyyəti dövründə dövlət idatəetməsi onun əsas prinsiplərini əks etdirən teymur qanunnaməsi adlanan qanun əsasında həyata keçirilirdi teymurun ölümündən sonra onun varisləri daha cöx incəsənətin elmin və mədəniyyətin inkişafına diqqət ayırmışdılar xüsusilə uluq bəyin şahrux və hüseyn bəyqaranın dövrlərində mədəniyyətin inkişafı öz zirvəsinə çatdı mavəraünnəhr və xorasan nəinki şərqdə eləcə də bütün avropada tanındı bu dövr mərkəzi asiyanın ikinci intibah dövrü idi böyük filosoflar əlişir nəvai uluqbəy xocazadə rumi əli quşçu mirşərif gürcani xoca əkrar litufi xondəmir babur və bir çox digər məşhurlar məhz bu dövrdə yaşamışlar əlişir nəvai xv əsrdə yaşamış və şah əsərlər yaratmış yalnız elm və sənət ardınca deyil ölkənin mədəni hala gəlməsində texniki sənətlərin inkişafında və iqtisadiyyatının güclənməsində də böyük xidmətləri olmuş bir şəxsiyyətdir o həmçinin yaxşı bir dövlət xadimi zamanın bəstəkar və rəssamlarını ən çox təşviq və himayə edənlərdən biri kimi tanınmışdır ancaq onun əsas böyük xidməti türklük və türk dilçiliyi sahəsində olmuşdur teymurilərdən olan uluqbəy səmərqənddəki elmi mərkəzin tikilməsinə şəxsən məsul olmuş və bu mərkəz hal hazırda uluqbəy akademiyası adlanır bu dövr həmçinin memarlıq abidələrinin yaranması özbək şerinin sürətli inkişafı miniatür sənətinin əlyazmaların astronomiyanın riyaziyyatın tarixin və tibbin geniş inkişafı dövrü kimi tanınır lakin xv əsrin sonu xvi əsrin əvvəllərində tez tez baş verən daxili çəkişmələr teymurilər dövlətinin məhvini labüd etdi lakin bu yalnız dövlətin məhvi idi belə ki xvii əsrin əvvəllərində teymur nəslindən olan fərqanə hakimi babur hindistanı işğal etdi və yeni qurduğu dövləti böyük babur imperiyası adlandırdı ingilislər gələnə qədər hindistanı məhz teymurilər idarə etdi xvii əsrdən etibarən mavəraünnəhr dərin sosial və iqtisadi çöküşə məruz qaldı xix əsrdə məhəmməd rəhim xan xarəzimdə tarixin və ədəbiyyatın inkişafına böyük diqqət vermişdir munis komil xarəzimi ağai bəyani bu dövrün yetirmələrindəndir xix əsrin ikinci yarısında türküstan həyatı çətin sosial iqtisadi və siyasi hadisələrlə zəngindir xix əsrin sonlarında isə özbəkistan ayrı ayrı xanlıqlara parçalanmış şəkildə rusiya imperiyası tərəfindən işğal edilmişdir ümumiyyətlə mərkəzi asiya torpaqlarının rusiya imperiyası tərəfindən işğalı mərhələdə həyata keçirilmişdir birinci mərhələ ci illəri əhatə edir və bu dövrdə kokand xanlığının çox hissəsi işğal edilmişdir cü illəri əhatə edən ikinci mərhələdə buxara və xivə xanlıqları tabe edilmişdir cü illərdə isə türkmənistanın işğalı başa çatdırılmışdır bu ərazidə yaşayan türklərə özbək adı ilk dəfə ci illərdə qızıl orda dövəltinin hökmdarı olmuş qiyasəddin məhəmməd özbək xan tərəfindən verilmişdir özbək türkləri islamı məhz qızıl orda dövlətinin mövcud olduğu dövrdə qəbul etmişlər belə ki müsəlman ölkələri ilə olan geniş iqtisadi və siyasi əlaqələr islamın zadəganlar və xalq kütlələri arasında geniş yayılmasına əlverişli imkan yaratmışdır batı xanın qardaşı bərkə xan müsəlmanlığı qəbul etsə də islam məhz özbək xanın hakimiyyəti dövründə qızıl ordanın rəsmi dini elan olunmuşdur əmir teymurun ölümündən sonra zəifləyən teymur imperiyasının torpaqlarının aral gölü və seyhun çayının qüzeyindəki bölgələrində dağınıq yaşayan sonralar şeybanilər kimi tanınan özbəklər əbül hayır xanın rəhbərliyi altında birləşmişlər əbül hayır xan ci ildə turada hazırkı tobolsk taxta çıxmış və il hökmranlıq etmişdir əbül hayır xan çingiz xanın oğlu cucinin beşinci oğlu və batı xanın qardaşı olan şeybanın sülaləsindən idi şeybani xanlığı özbək xanlığı də teymurilər tərəfinfən ləğv edilmiş və cü ildə məhəmməd şeybani xan tərəfindən yenidən qurulmuşdur əbül hayır qısa müddətdə qüvvətlənərək ətrafdakı digər boyları da hakimiyyəti altında birləşdirmiş ceyhun çayı sahilindəki sığnak arkuk suzak və özkənt şəhərlərini ələ keçirmiş sığnağı paytaxt elan etdimişdir də isə xanlığın paytaxtı buxaraya köçürülmüşdür kalmıklar üzərinə yürüşün məğlubiyyətlə nəticələnməsindən sonra kanay və canıbəy adlı başbuğlar bəzi tərəfdarları ilə birlikdə cığatay xanının himayəsinə sığınmış və sonralar bölgədən ayrılan bu özbəklərə qazax və ya qırğız qazaxları adı verilmişdir cu ildə şeybanilər xanlığı əslən həştərxan xanlığından olan can xanın oğulları din məhəmməd baki məhəmməd və vali məhəmməd tərfindən son qoyulmuş və ərazisi həştərxan xanlığına canoğulları xanədanı birləşdirilmişdir şeybanilər dövlətinin süqutundan sonra onun yerləşdiyi ərazidə müxtəlif vaxtlarda üç əsas xanlıq buxara xivə və kokand xanlıqları yarandı və bu xanlıqlar xix əsrin əvvəllərinə qədər mövcud oldu buxara xanlığı illik mövcudiyyəti müddətində fəth siyasəti həyata keçirməyib yalnız öz müstəqilliyini qorumaqla məşğul olmuşdur şəhər cı ildə nadir şah əfşar tərəfindən işğal olunmuşdur onun ölümündən sonra buxara özbək əmiri xudayar bəyin idarəçiliyi altına keçmiş və ci ilədək mövcud olmuşdur əsası mangird sülaləsindən olan şah murad tərəfindən qoyulmuş və ci ildən buxara əmirliyi adlanan dövlət ci ilədək mövcud olmuşdur mangirdlər sarayda atabəylik və vəzirlik vəzifəsini tuturdular ökənin ərazisi km dir onun km i quru km i isə su sahəsidir özbəkistan əsasən turan ovalığında yerləşir amudərya və sırdərya çayları arasındakı geniş qızılqum səhrası ərazinin daha çox hissəsini tutur ümumiyyətlə ərazisinin i səhra və yarımsəhralardan ibarətdir respublika ərazisinin qalan hissəsini dağarası vadilər fərqanə çirçik və onları əhatə edən dağlar tyanşan pamir altay əhatə edir öz mənbəyini dağlardakı buzlaqlardan götürən hətta yayın istisində belə öz suyunu azaltmayan amudərya və sırdərya kimi çaylar onun təbiətində və təsərrüfatında mühüm rol oynayır çaylardan suvarma məqsədilə geniş istifadə olunur çay sularının çox hissəsinin suvarma üçün işlədilməsi gübrələrdən geniş istifadə ekoloji tarazlığın pozulmasına gətirib çıxarır aral gölündə baş verən fəlakət buna misal ola bilər aral gölü indi tamam yox olmaq təhlükəsi qarşısındadır bu özbəkistanda təbiəti mühafizə tədbirlərinin gücləndirilməsini bu məsələyə daha ciddi və hərtərəfli yanaşmağı tələb edir su anbarlarından çarvax gurxan və çimkurqanı göstərmək olar özbəkistanda növdən artıq mineral ehtiyat var orta asiyanın digər ölkələrindən fərqli olaraq özbəkistanın əsas yanacaq ehtiyatı zəifdir kömür ehtiyatı nisbətən az olsa da əngren daşkənd vilayətində şarqun və baysun surxandərya vilayətində yataqları əsas kömür yataqlarıdır kömürün kəşf olunmuş ehtiyatı mlrd tondur təbii qaz əsas yanacaq energetika sərvətidir ci ildə ölkə ərazisində dan çox qaz yatağı aşkar edilmişdir sənaye əhəmiyyətli ehtiyatının ümumi həcmi trilyon kub metr hesablanmışdır qaz ehtiyatlarının i buxara xivə bölgəsində cəmlənib qızıl ehtiyatına görə dünyada ci yeri tutur dan çox qızıl yatağında birlikdə təqribən ton qızıl ehtiyatı var qızıl hasilatının mərkəzi muruntau rayonudur bundan başqa daşkənd cizzəx və nəməngan vilayətlərində qızıl yataqları yerləşir özbəkistanda uran ehtiyatı da çoxdur radioaktiv metalların ehtiyatına görə dünyada ci yeri tutur kəşf olunmuş ehtiyatı isə min tondur inqiçki səmərqənd vilayəti və koytaşada cizzəx vilayəti isə volfram yataqları ilə zəngindir özbəkistan respublikası inzibati cəhətdən muxtar respublika vilayət və paytaxt daşkənd şəhərindən ibarətdir qaraqalpaqıstan respublikası qaraqalpaqıstan özbəkistanın tərkibində muxtar respublikadır muxtar respublika kimi oktyabr cü ildə yaradılmışdır qaraqalpaqıstan müxtəlif vaxtlarda qazaxıstan və rusiyanın tərkibində olmuşdur dekabr cı ildən isə özbəkistanın tərkibinə qatılmışdır paytaxtı nukus şəhəri ümumi sahəsi kvadrat kilometrdir vilayətlər buxara cizzəx daşkənd fərqanə əndican xarəzm qaşqadərya nəməngan nəvai səmərqənd sırdərya surxandərya özbəkistan mərkəzi asiya respublikaları siyahısına daxildir ərazisinin böyük hissəsi amurdərya və sırdərya çayları arasında yerləşir ölkənin ümumi sahəsi rəsmi məlumatlara əsasən min km yanvar cü ilə olan məlumata əsasən daimi əhalisi isə nəfərdir və onun i özbəklərdən ibarətdir özbəkistan mərkəzi asiyanın ən çox əhali yaşayan hissəsidir burada milyon nəfər əhali yaşayır etnik tərkibinə görə əhalinin i özbəklərdir müstəqillik illərində özbəkistanda iqtisadiyyat mədəniyyət idman və turizm sahəsində əhəmiyyətli inkişaf baş vermişdir özbəkistan hal hazırda koreyanın daevo avto kompaniyası ilə birlikdə minik avtomobili türkiyənin samkoc avto şirkətləri ilə birlikdə kiçik avtobuslar və yük maşınları yaponiyanın izusu motor şirkəti ilə birlikdə avtobus və yük maşınları istehsal edir özbəkistanın milli pulu somdur özbəkistanda səhiyyəninin inkişafına geniş diqqət ayrılır əhalinin hər nəfərinə həkim terapevt düşür ümumilikdə ölkə ərazisində poliklinika fəaliyyət göstərir hal hazırda ölkədə dan çox özəl klinika var təxminən həkim özəl sektorda çalışır əhalinin orta uzun ömürlülüyü ilə bərabərdir demoqrafik artım ildə hər nəfərə nəfərdir özbək mədəniyyəti şərqin ən parlaq və orjinal nümunələrindən biridir onun misilsiz musiqisi rəsmləri təsviri sənəti özünəməxsus mətbəxi geyim mədəniyyəti və memarlığı var özbəklər özlərinin klassik və könül oxşayan xalq mahnıları ilə məşhurdur bu musiqilər müxtəlif janr və mövzularla xarakterizə olunur özbək klassik musiqisi şaşməqam adlanır bu muğam cı əsrin sonlarında buxarada formalaşmışdır xx əsrin ci illərindən başlayaraq burada klassik musiqilərin ifası radiolarda qadağan edilmiş adları dəyişdirilərik feodal musiqisi adlandırılmışdır şaşməqam azərbaycan və uyğur muğamları ilə yaxındır bu ad tərcümədə altı muğam deməkdir və musiqinin strukturu ilə əlaqəlidir şaşməqam müxtəlif bölmələrdən ibarətdir koşk adlanan xalq musiqisi də özbək xalqının milli mənəvi dəyərlərindəndir bu mahnılar ev nəğmələri adlanır bu melodiya janrı komik rəqslərlə də müşahidə olunur mahnının mətnlərini şərqin milli poemalarının hissələri təşkil edir lapar dialoq deyişmə musiqidir və özbəkistanın digər milli musiqi növüdür ölkənin bəzi yerlərində lapar ulan adlanır və toy mərasimlərində istifadə olunur burada o qadının və kişinin dialoqu kimi ifa edilir yallı rəqsinin özbəkistanda iki növü tanınır klassik və xalq musiqisi ilə yanaşı özbəkistanda populyar musiqi də inkişaf etməkdədir özbəkistan ərazisi mədəni abidələrlə olduqca zəngindir xüsusilə şəhəri və bu şəhərləri bəzəyən tarixi və memarlıq abidələri özbək mədəniyyətinin ayrılmaz hissələridir daşkənd səmərqənd buxara xivə kokand termez muynak şəhrisəbz bunlar özbəkistanın ən mühüm şəhərlərindəndir səmərqənd şəhəri zərəfşan çayı vadisində yerləşir və özbəkistanın ikinci böyük şəhəridir onun yaşı babil və roma şəhərlərinin yaşı ilə müqayisə oluna bilər bəzi mənbələr onun yaşının il olduğunu göstərir bu şəhəri şairlər və tarixçilər şərqin roması göylər altında olan ən gözəl şəhər şərq islamının mirvarisi adlandırmışlar bibi xanım məscidi reqistan meydanı qur əmir movzoleyi şəhərin ən möhtəşəm memarlıq abidələrindəndir movzeleydə əmir teymurdan və məhəmməd sultandan başqa uluqbəy miranşah şahrux xan və əmir teymurun mənəvi müəllimi mir səid baraka da dəfn olunmuşlar uluq bəyin hakimiyyəti dövründə əmir teymurun qəbrinin üzəri tünd yaşıl rəngli hade jade metamorfik bəzək daş daşı ilə örtülmüşdür teymurun qəbrini iki dəfə açmağa cəhd olunmuşdur birinci dəfə bu cəhdi cı ildə nadir şah əfşar ikinci dəfə isə ci ildə sovet arxeoloqları tərəfindən edilmişdir sonuncular tərəfindən qəbir dağıdılmışdır qeyd edək ki teymurun qəbri ilə yanaşı uluqbəyin də qəbri açılmışdır və onların skletləri ci ilin noyabırında stalinqrad döyüşləri başlayarkən təkrar həmin yerdə dəfn edilmişdir bibi xanım məscidi təkcə səmərqəndin və özbəkistanın deyil bütün islam türküstanının tanınmış tarixi məscididir məscidin tikintisinə cu ildə teymur hindistan yürüşlərindən qayıtdıqdan sonra başlamış və cü ildə bitmişdir məscid sarayın həyətində böyük mərmər quran yerləşir səmərqəndin digər möcüzəsi olan registan kompleksi şəhərin ürəyi sayılır burada üç mədrəsə uluq bəy mədrəsəsi şer dor bəy mədrəsəsi tilya kori bəy mədrəsəsi yerləşir ölkədə müxtəlif tarixi abidə məscid və muzeylər var onların sırasında bibixanım məscidi uluqbəy rəsədxanası və mədrəsəsi şaxi zinda məqbərəsi əmir teymur və onun nəslinin uyuduğu qur əmir movzoleyi ağ saray reqistan meydanının adını çəkmək olar təkcə orta asiyanın müqəddəs şəhəri adlandırılan buxarada a yaxın arxitektura abidəsi var qədim xivə isə müxtəlif əsr və xalqlara məxsus tarixi abidələrin məkanı olduğu üçün ci ildə içan qala isə cu ildə yunesko nun ümumdünya irsinə daxil edilib özbəklərə məxsus əsas xüsusiyyətlərdən biri qonaqpərvərlikdir burada qonaq qarşılamaq süfrənin zənginliyi və ailədəki çatışmazlıqlardan öndə durur nahar və ya şam yeməyinə dəvətdən imtina etmək düzgün sayılmır qonaq üçünsə ən əsası dəqiqlikdir qonaq gedərkən suvenir və uşaqlar üçün şirniyyat aparmaq arzuolunandır hörmətli qonaqları ev sahibləri həyətdə qarşılayıb hal əhval tutduqdan sonra evə dəvət edirlər süfrəyə ilk öncə şirniyyat sonra isə ağır yeməklər verilir ümumiyyətlə özbəklərdə çayiçmə xüsusi mərasim hesab olunur onu kişilər dəmləyib piyalələrdə süfrəyə verirlər əgər qonaq ev sahibinin sevimlisidirsə onun piyaləsinə çay az süzülür bu qonaqla ev sahibi arasındakı qarşılıqlı hörmətlə izah olunur belə ki çayını içən adam yenidən ona çay süzülməsini xahiş edir və beləliklə bu hal bir neçə dəfə təkrarlanır çağrılmamış qonaqlara isə çayla dolu piyalə verilir özbəkistan respublikasının konstitusiyası ci il dekabırın i özbəkistan ali şurasının xii sessiyasının xi çağırışında qəbul olundu konstitusiya preambuladan bölmə fəsil və maddədən ibarətdir birinci bölmə konstitusiyanın təməl prinsiplərini ikinci bölmə insan və vətəndaşların əsas hüquq azadlıq və vəzifələrinin təminatını üçüncü bömə dövlətin iqtisasdi və sosial əsaslarını dördüncü bölmə idarəetməni ərazi və dövlət stukturunu müəyyən edir sonuncu bölmə isə konstitusiyaya düzəlişlərin qaydasını ifadə edir qeyd etmək lazımdır ki konstitusiyanın maddəsindən ı özbək xalqının və vətəndaşlarının hüquqi statusna həsr edilib konstitusiyanın qəbul edildiyi gün dekabr ölkədə konstitutsiya günü kimi qeyd edilir monqolustan monq şərqi asiyada dövlət monqolustanın ərazisi xarici monqolustanın tarixi ərazisi ilə təxminən eynidir və bu termin bəzən mövcud vəziyyətə istinad etmək üçün istifadə olunur şimalda rusiya cənubda çinlə sincan uyğur muxtar rayonu qansu daxili monqol muxtar rayonu həmsərhəddir paytaxtı və ən böyük şəhəri ulan bator şəhəri ümumi sahəsi kvadrat kilometrdir monqolustan qazaxıstanla bir sərhədi bölüşmür baxmayaraq ki onları yalnız kilometr mil ayırır çingiz xanın vətəni olan orxon abidələrinin yerləşdiyi monqolustanda mədən sənayesi kənd təsərrüfatı və turizm sahələri ciddi potensiala malikdir təbii zənginlikləri ilə seçilir şimaldan rusiya cənubdan çinlə həmsərhəddir milyon nəfər əhalisi milyon km ərazisi var sahəsinə görə dünyanın ən böyük ci dövləti olmasına baxmayaraq ərazinin məskunlaşma baxımından əlverişsiz olması səbəbilə əhalisinin sayı üç milyon nəfərdir monqolustan həmçinin dənizə çıxışı olmayan ölkələr arasında sahəsinə görə qazaxıstandan sonra ikinci ən böyük ölkədir əhalinin təqribən yarısı paytaxt və ən böyük şəhər olan ulan bator şəhərində yaşayır dini baxımdan əhalinin əksəriyyəti buddistdir heç bir dinə etiqad etməyənlər ikinci ən böyük qrupdur islam dini etnik qazaxlar arasında geniş yayılmışdır ölkə əhalisinin əksər hissəsi etnik monqollardan ibarətdir lakin qazaxlar və tuvalar da xüsusilə ölkənin qərbində etnik azlıq təşkil edirlər monqolustan ci ildən etibarən ümumdünya ticarət təşkilatının üzvüdür ölkə əhalisinin faizi şəhərlərdə yaşayır əhalisinin faizi oxuyub yazmağı bacarır əhali ilə bağlı monqolustanın ən böyük problemi kişilərin sayının az olmasıdır sovetlər dönəmində rusiyanın təsir dairəsində olan monqolustanda kişilərinin böyük qismi spirtli içkilərə aludə olublar kişilərin sayı az olduğu üçün bu ölkədə qızlar deyil evlənəcək kişilər üçün başlıq pulu istənilir milyon mal qaranın olduğu monqolustanda başlıq üçün də elə mal qara verilir monqolustan paytaxt ulan bator və aymakdan ibarətdir ii dünya müharibəsi və onun nəticələri monqolustanın tarixində iki önəmli cəhətdən böyük əhəmiyyət kəsb edir bunlardan birincisi mövcud dövlət status kvosunun saxlanılması və bu dövlətin dünya birliyi tərəfindən tanınması ikincisi isə müharibədən sonra onun yenidən qeydsiz şərtsiz sovet nüfuz dairəsinə düşməsi və sözün həqiqi mənasında sovet ittifaqının müstəmləkə əlavəsinə çevrilməsidir belə ki krım yalta konfransında fevral ci il abş böyük britaniya və sovet ittifaqının dövlət rəhbərləri qərara almışdılar ki sovetlərin yaponiyaya qarşı hərbi əməliyyatlara başlamasının şərtləri sırasında mxr in status kvosunun saxlanılması da daxildir həm də buna çinin razılığı da tələb olunurdu qeyd etmək lazımdır ki ci ilin avqustunda sovet ordusunun şərqi baykal cəbhəsi hərbi qüvvələri çox çətinliklə böyük xinqan və qobi səhrasından keçərkən onun sıralarında monqol süvari dəstələri də var idi onlar şimal şərqi çinin azad edilməsində sovet ordusu ilə birlikdə iştirak etdilər ci ilin avqustunda artıq çin hökuməti də elan etdi ki o xarici monqolustanın yəni mxr in mövcud sərhədlər daxilində istiqlaliyyətini tanıyır və ilkin şərt olaraq monqol xalqı özünün istiqlala olan istəyini ümumi rəy sorğusu yolu ilə bildirməlidir ci ilin oktyabrında belə bir rəy sorğusu keçirildi və bu zaman monqol xalqı yekdilliklə mövcud dövlətin istiqlaliyyətinə səs verdi rəy sorğusunun nəticələri çin hökuməti tərəfindən tanındı bununla da monqolustan xalq respublikası ərazisinə çin dövləti tərəfindən olan iddiaya son qoyuldu monqol dövlətinin mövcudluğuna olan təhlükə aradan qaldırıldı qeyd etmək istərdik ki ci ilin fevralında imzalanan dostluq ittifaq və qarşılıqlı yardım haqqında sovet çin müqaviləsindədə tərəflər mxr in tam müstəqilliyini bir daha qeyd edir və onunla çxr in diplomatik əlaqələr qurmasının vacibliyini olduğunu söyləyirdilər lakin bu müstəqillik müharibədən sonra sovet ittifaqı və mxr arasında bağlanan bir sıra müqavilə və sazişlər nəticəsində öz əhəmiyyətini itirir formal xarakter daşıyır və mxr siyasi ideoloji hərbi iqtisadi və s baxımından tam sovet təsirinə məruz qalan bir ölkəyə çevrilirdi cı ilin fevralında iki dövlət arasında dostluq və qarşılıqlı yardım haqqında müqavilə imzalandı müqaviləyə görə tərəflər öhdəlik götürürdülər ki onlardan birinə hücum olarsa o biri ona hər cür o cümlədən hərbi kömək göstərəcəkdir əslində bu mxr in sovetlərin hərbi bazasına çevrilməsini hüquqi baxımdan əsaslandırmaqdan başqa bir şey deyildi sonrakı dövrlərdə bir sıra müqavilə və sazişlər imzalandı bunlardan ci il ticarət müqaviləsini cı il elmi texniki əməkdaşlıq haqqında sazişi və dostluq əməkdaşlıq və qarşılıqlı yardım haqqında müqaviləni göstərmək olar həmin müqavilələr mxr in həyatının bütün sahələrinə sovet nəzarətinin yaranmasını başa çatdırdı mxr bütünlüklə sovet ittifaqından asılı bir vəziyyətə düşdü bununla yanaşı mxr in beynəlxalq vəziyyətində müəyyən dəyişikliklər də baş verirdi çxr yaranandan az sonra mxr ilə diplomatik əlaqələr qurdu ci ildə onlar iqtisadi və mədəni əməkdaşlıq haqqında saziş bağladılar cı ildə isə dostluq və əməkdaşlıq haqqında müqavilə imzalandı sonuncu sənəd iki dövlət arasındakı münasibətlərin daha geniş sahələrini əhatə edirdi daxili vəziyyətə gəlincə yuxarıda dediyimiz kimi ölkə sovet ittifaqından asılı idi həyatın bütün sahələrində sovet təcrübəsi kor koranə tətbiq olunurdu həm də bunun əsası mxr in yaranması dövründə qoyulmuşdu şəxsiyyətə pərəstiş siyasi və hərbi xadimlərə təsərrüfat rəhbərlərinə keçmiş inqilabçılara elm və mədəniyyət nümayəndələrinə təbiidir ki buna qədər məmləkətin var dövlət və nüfuz baxımından üzdə olan bütün insanlarına bütünlüklə öz xalqına qarşı kütləvi repressiyalar normal həyat tərzinə çevrilmişdi cı illərdə məhz stalin şəxsiyyətinə pərəstiş səviyyəsində monqolustanda da çoybalsan şəxsiyyətinə pərəstiş vardı o hakimiyyəti bütünlüklə öz əlində cəmləşdirmiş avtoritar totalitar və despotik bir rejim yaratmışdı kiçik bir narazılıq böyük qəddarlıqla və amansızlıqla qarşılanırdı bunlara baxmayaraq monqol xalqı bu despotik rejimə qarşı çıxmaq üçün həmişə özündə güc tapmışdır ci ilin yazında baş verən etiraz hərəkatında demək olar ki ölkə əhalisinin çox böyük hissəsi iştirak etmişdi hərəkatın əsas qüvvələri aratlar idilər onlara din xadimləri lamalar başçılıq edirdi aratlar zorakılıqla artellərə və kommunalara cəlb edilməyə qarşı çıxır mal qaranın əllərindən alınmasına müqavimət göstərirdilər onlar kollektivləşmək istəmədiyinə görə həbs edilmiş bütün aratlar azad olunmasını tələb edirdilər üsyanı yatırmaq üçün nizami ordudan istifadə olundu üsyançılar top və tank atəşləri ilə güllə baran edildilər ələ keçənlərə ən amansız cəzalar verildi üsyan böyük bir qəddarlıqla yatırıldı sovet təcrübəsinə uyğun olaraq qanlı divan və qəddarlıq hakim partiya liderlərinə qarşı da tətbiq olunurdu suxe batorun silahdaşları baş ordu komandanı marşal q demid kiçik xalq xuralının sədri d doqosan baş nazir a amar mxtp mərkəzi nəzarət komissiyasının sədri do losol və onlarca digər partiya və dövlət xadimləri cismən məhv edildilər çoxları həbslərə katorqa və sürgünlərə atıldılar mxip nin cü ildə keçirilmiş ix qurultayında seçilmiş mərkəzi komitə üzvlərinin üçdə ikisi mk rəyasət heyəti üzvlərinin beşdə dördü müxtəlif repressiv tədbirə məruz qaldı xalq inqilabı hərəkatında iştirak edən könüllü partizanların i generalların isə i də repressiya həyatını yaşamalı oldu orduda repressiyalar hətta xalxın göldə hərbi əməliyyatlar dövründə də aparılırdı bunun nəticəsi idi ki monqol ordusu yüksək səviyyəli zabitlərdən məhrum oldu daxildən zəiflədi yeni və naşı komandirlərin fərsizliyi ucbatından döyüşlərdə çox böyük itkilər verdi elm ədəbiyyat və mədəniyyət xadimləri də ən amansız cəzalara məruz qaldılar zorakı idarəçilik sistemi iqtisadiyyatdan da yan keçməmişdir təkcə bircə faktı söyləmək kifayətdir ki bu zorakılığın nəticələri haqqında müəyyən təsəvvür yaransın belə ki cı ildə mxip nin x qurultayında bilavasitə stalinin göstərişi ilə qərara alınmışdır ki ölkədə mövcud olan mal qaranın sayı mln başdan cü ildə mln başa qaldırılsın bu dövrdə mal qaranın başı nəinki artmadı hətta cü ildə mln a endi və cı ildəkindən mln baş da az oldu dövlət idarəçiliyi partiya idarəçiliyi ilə əvəz olunmuşdu ən yaxşı halda dövlət idarəçiliyinin hər üç qanadı idarəedici qanunverici və məhkəmə sistemi bütünlüklə və tamamilə hakim partiyanın mxip nin göstəriş və qərarlarını yerinə yetirməklə məşğul idi təkpartiyalıq siyasi həyatın xarakter cəhətinə çevrilmişdi və ölkə həyatının bütün sahələri onun diktəsi altında idi partiya isə faktik olaraq öz liderinin diktəsilə lider isə sov ikp nin diktəsi ilə idarə olunur və istiqamətləndirilirdi belə bir vəziyyət cü ilin sonlarınadək davam etmişdir yəni volüntarizm istər çoybalsanın o ci ildə ölmüşdür istərsə də ondan sonra mxr hökumətinin başçısı və mxip nin baş katibi o bu vəzifəyə cı ildə seçilmişdir vəzifələrini öz əlində cəmləşdirən y sedenbalın idarəçilik üsulu idi bu da maraqlıdır ki y sedenbal mxip mk nın cı ilin aprelində və ci ilin yanvarında keçirilən plenumlarında çoybalsanın şəxsiyyətinə pərəstişin tənqid və pislənməsinin təşkilatçısı olmuşdur nəhayət ilk dəfə olaraq cü ilin dekabrında mxip mk nın v plenumunda partiya və dövlət rəhbərliyində hakim kəsilmiş bu volüntar idarəçilik üsulu açıq şəkildə tənqid olunmuşdur həm də bu o zaman idi ki artıq y sedenbalın partiya və hökumət rəhbərliyindən uzaqlaşdırılmasına heç şübhəsiz ki moskva tərəfindən hökm verilmişdi ümumiyyətlə sovet ittifaqından edilən sosializm idxalı monqol cəmiyyətində çox səthi dəyişikliklər yarada bilmişdi istər sosial istər də fərdi həyatda dərin iz buraxa bilməmişdi xalqın çox böyük hissəsinin sosial və siyasi şüuruna güclü təsir göstərmək mümkünsüz olmuşdur əksinə ölkənin sosial iqtisadi siyasi və mədəni həyatında və inkişafında ziddiyyətləri daha da gücləndirmişdi belə ki ölkədə bir tərəfdən sosialist istehsal formaları yaradılırdı o biri tərəfdən əsas istehsal sahələrində xüsusilə heyvandarlıqda arxaik əmək alətləri və arxaik istehsal formaları qorunub saxlanılırdı bir tərəfdən müasir elm təhsil və tibb müəssisələri təsis edilirdi o biri tərəfdən xalqın böyük çoxluğu öz qədim adətləri ənənələri düşüncələri və dini təsəvvürlərindən kənara çıxmırdı bir sözlə monqolustandakı sosializm quruculuğu cəmiyyətdə əsrlər boyunca yaranmış və formalaşmış təməlləri sarsıtdısa da dağıda bilmədi bir qədər irəli gedərək qeyd etmək istərdik ki soyuq müharibənin başa çatması və sovet nəzarətinin azacıq zəifləməsi nəticəsində monqol cəmiyyəti kommunist ideologiyası və prinsiplərindən imtina edən ilk sosialist ölkələrindən biri oldu artıq ci ilin sonlarında mxip mk plenumunda aşağıdakı fikirlər səslənirdi biz çox uzun zaman şagird olduq öz müəllimlərimizə məhəbbətimizi izhar etməklə kifayətləndik köhnə qayda ilə yaşamaq olmaz başqasının təcrübəsini əzbərləmək isə mümkünsüzdür monqolustan rəssamlar ittifaqının sədri n sultemin çıxışındakı aşağıdakı sözlər sanki monqol cəmiyyətinin sosializmə olan reaksiyasının əks sədasıdır dostlar siz bilirsiniz ki mən stalinin də və çoybalsanın da brejnevin də və sedenbalın da portretlərini çəkmişəm ildir ki rəssamlar ittifaqına başçılıq edirəm artıq bu kürsüyə dözə bilmirəm həmkarlarım da mənə dözməkdə gücsüzdürlər mənim tövbəmi qəbul edin məni azad edin bütün neqativ cəhətlərlə yanaşı ölkədə müharibədən sonra bir sıra işlərin görüldüyünü qeyd etməmək olmaz bu baxımdan ilk növbədə iqtisadi sahədə əldə edilmiş müəyyən uğurları göstərmək lazımdır belə ki müharibədən keçən sonrakı on illər ərzində heyvandarlıq məhsulları emalı sənayesində müəyyən irəliləyiş dəri məmulatları istehsalı ayaqqabı yun emalı və s üzrə sənaye sahələrinin yaradılması tekstil fabrikaları ərzaq məhsulları istehsal edən müəssisələrin inşası bu qəbildən olan nəticələrdir bunların sayəsində demək olar ki müasir iqtisadiyyatın müəyyən təməllərini yaratmaq mümkün oldu obyektiv olaraq bunu da deməliyik ki ölkədə inşası nəzərdə tutulan bütün layihələr bir qayda olaraq sovet ittifaqının texniki və maliyyə yardımı ilə həyata keçirilirdi iqtisadiyyatın qurulması da sovet təcrübəsi əsasında aparılırdı mxip qurultaylarında beşillik planlar qəbul edilir və bu beşilliklərin əsas vəzifələri müəyyənləşdirilirdi müharibədən sonra birinci beşillik partiyanın ix qurultayında qəbul olunmuşdu və o ci illəri əhatə edirdi onun əsas iqtisadi və siyasi vəzifələri daxili ehtiyatlardan maksimum istifadə edərək məhsuldar qüvvələri hərtərəfli inkişaf etdirmək xalqın rifah halını yüksəltmək fəhlə kütlələrin siyasi şüurunun və əmək fəallığının artmasına nail olmaqdan ibarət idi ii beşillik plan ci illər cü ilin dekabrında partiyanın xii qurultayında bunun ardınca ci ildə xiii qurultayda üç illik cı illər plan qəbul edildi bütün planlarda sənayenin inkişaf etdirilməsi xüsusi vurğulanırdı təbiidir ki bu məsələdə bir subyektivizm önəmli yer tuturdu bütün dünyaya sübut etmək ki kapitalizmdən yan keçərək sosializm qurmaq olar və mxr bu baxımdan bir örnəkdir təəssüflər olsun ki sənayeləşdirmə üçün ən ilkin şərtlərin daxili maliyyə ehtiyatlarının sənaye fəhlə və mütəxəssislərinin olmadığı şərtlər içərisində bu vəzifəni yerinə yetirmək mümkünsüz idi odur ki istər maliyyə istərsə də texniki yardımlar sovet ittifaqından alınır istərsə də bütün fəhlə və mütəxəssislər də oradan gətirilirdi elə buna görə idi ki cu illərdən başlayan sənayeləşdirmə kursu heç cı illərin ortalarında da istənilən nəticələrə gətirə bilməmişdi əsas o sənaye sahələri yaradılırdı ki o əsasən sovet ittifaqının iqtisadi və strateji maraqlarına uyğun gəlsin dağ mədən sənayesinin genişləndirilməsi və modernləşdirilməsi dəmir yollarının çəkilməsi sovet sərhədlərindən çin sərhədlərinə qədər uzanan km lik trans monqolustan dəmir yolu kimi digər kommunikasiya sisteminin yaradılması kənd təsərrüfatı məhsullarının ilkin və təkrar emal sənayesi sahələrinin yaradılması bu qəbildən olan tədbirlər idi ümumiyyətlə mxr həmin dövrdə bütöv bir sovet bazarı idi yeni sənaye müəssisələrinin inşasında o cəhətə xüsusi fikir verilirdi ki onların köməyi ilə sovet iqtisadiyyatının ehtiyac duyduğu xammal və məhsullar monqolustanın təbii və iqtisadi imkanları hesabına əldə edilsin mühüm diqqət verilən sahələrdən birisi də aratların kollektivləşdirilməsi idi ki bunun nəticələri haqqında bir qədər əvvəl bəhs edilmişdi sadəcə onu əlavə etmək istərdik ki bu zorakı kollektivləşdirmə illərlə formalaşan ənənəvi təsərrüfat strukturunu dağıtdı və heyvandarlıq güclü bir reqresə məruz qaldı artıq cı ildə qəbul edilmiş mxr in yeni konstitusiyası ölkəni fəhlə sinfi ilə kooperativləşmiş aratların və zəhmətkeş ziyalıların sosialist dövləti adlandırırdı ci ilin iyununda mxip nin xiv qurultayında qəbul edilən iii beşilliyin əsas vəzifəsi isə sənayecə inkişaf etmiş sosialist ölkələrinin nailiyyətlərinə onların təcrübə və hərtərəfli yardımına istinad edərək məhsuldar qüvvələrin inkişafın sürətini və sosializmin maddi texniki bazasının yaradılması tempini artırmaqla mxr in iqtisadiyyat və mədəniyyətini inkişaf etmiş sosialist ölkələrinin səviyyəsinə çatdırmaq idi elan edilmiş planların və vəzifələrin yerinə yetirilməsi haqqında şişirdilirmiş məlumatlar təbliğinin yararsızlığı nəhayət ki iv beşilliyin ci illər sonlarında dərk edilir ilk dəfə olaraq bu barədə ci və ci illərdə keçirilmiş partiya plenumlarında qeyd edilir iqtisadiyyatın idarə edilməsində iqtisadi metodların rolunun artmasından danışılır yenə də sovet təcrübəsinə uyğun iqtisadi islahatlar keçirilməsinə cəhd göstərilir ci illəri əhatə edən vi beşillik planda məhz bu prinsiplər üzrə çalışılması nəzərdə tutulurdu mxr ci ildə sosialist dövlətlərinin iqtisadi əməkdaşlıq şurasına üzv qəbul olunmuşdur bu da ölkə iqtisadiyyatının sovet ittifaqı başda olmaqla digər sosialist dövlətlərinin iqtisadiyyatı ilə birtərəfli bağlanması və onun zəif bir əlavəsinə çevrilməsinin başa çatması kimi qiymətləndirilə bilər birgə sovet monqol müəssisələri inşa edilməsi yolu ilə ölkə iqtisadiyyatı tamamilə sovet mütəxəssislərinin nəzarəti altına keçmiş oldu belə müəssisələr sırasında ci illərdə obyekt daxil idi mxr də min sovet adamı çalışırdı qeyd etmək lazımdır ki bu əməkdaşlıq müsbət mənada müəyyən nəticələr vermişdi faydalı qazıntıların o cümlədən nalayxa və darxan daş kömür erdenetdə mis molibden filizi mədənlərinin istismarı inkişaf etmiş sement beton kərpic şüşə kimi inşaat materialları istehsalı yaradılmış ağac məhsulları emalı və evtikmə kombinatları inşa edilmişdi cı ildən ci ilədək olan iyirmi beş il ərzində iqtisadiyyatın əsas fondları dəfə qeyd etmək lazımdır ki ilkin göstəriciləri olduqca kiçik idi sənaye istehsalı dəfədən çox adambaşına düşən gəlir artmışdır ölkədə ənənəvi köçəri maldarlıq təsərrüfatından çox sahəli iqtisadiyyata keçildi əkinçiliyə diqqət verildi xam və istifadəsiz torpaqların yararlı hala salınması nəticəsində bir milyon hektar əkin sahəsi yaradıldı lakin bu heç də həmişə düşünülmüş şəkildə aparılmamış və sovet təcrübəsinin kor koranə təkrarı heç də hər yerdə rasional nəticələrə gətirməmişdir əkinçilik təsərrüfatları yaradılarkən iqlim şəraitinə fikir verilməmiş hektarlarla otlaqlar məhv edilmiş mal qara lazım olan yem və hərəkət imkanlarından məhrum edilmişdir nəticədə mal qaranın sayı ildən ilə azalmış və əhalini ərzaqla təmin etmək çətinliyi yaranmışdı ci ilin iyulunda mxip mk plenumunda kənd təsərrüfatının inkişafına dair məqsədyönlü proqram qəbul edilsə də artıq gec idi bu dövrdə yuxarıda bizim qeyd etdiyimiz iqtisadi inkişaf haqqında göstəricilərin ancaq zahiri effektdən başqa bir şey olmadığı tədricən dərk edilirdi monqol mətbuatında sovet monqol əməkdaşlığının nöqsanlı cəhətlərindən bəhs edən fikirlər səslənirdi təsərrüfatın idarə edilməsində bürokratizm və ştatların şişirdilməsi adi hala çevrilmişdi məsələn təkcə cu ildə ulan bator dəmir yolu birgə səhmdar müəssəsində çalışan min işçidən mini rəhbər vəzifədə çalışırdı müəssisənin fəaliyyət effekti isə çox böyük deyildi yük daşınmalarından əldə edilən gəlir olduqca aşağı idi kənd təsərrüfatı sahəsində dövlət təsərrüfat birliklərinin yaradılması prosesi heç də həmişə başa çatdırılmır və yarımçıq qalırdı inteqrasiya əlaqələri mexanizmi normal deyildi qiymət qoyma və hesablaşmalar sistemi qaydaya salınmamışdı idxal hər il ixrac məhsullarının dəyərinin üçdə biri qədər çox idi bütün bunlar iqtisadiyyatın səmərəliliyinə mənfi təsir göstərirdi bunlarla yanaşı onu da deməliyik ki hər hansı bir məsələnin həllində sovet mütəxəssislərinin fikrinə əsaslanırdı bu da yerli kadrların inkişafını müstəqil düşünmə və təşəbbüskarlığını boğurdu kadr işindəki ən böyük nöqsanlardan birisi də ali və orta ixtisas təhsilinin planlaşdırılmasına mexaniki yanaşma ilə bağlı olmuşdur ali və orta ixtisas müəssisələri ci ildən keçən üç beşillik ərzində mindən çox kadr hazırlamışdı lakin onların çoxu humanitar sahələr üzrə idi mühəndis texniki mütəxəssislər çatışmırdı ali məktəblər və orta ixtisas məktəbləri məzunları arasında nisbət demək olar ki bərabər idi halbuki normal cəmiyyət üçün bu birin ikiyə və ya üçə nisbətində olmalıdır nəticədə hər birinin hazırlanması üçün xeyli vəsait sərf edilmiş minlərlə mütəxəssis öz sahəsi üzrə çalışa bilmirdi ya başqa bir iş tapır ya da işsizə çevrilirdi ümumiyyətlə isə işsizlik monqolustan üçün bir problemə çevrilmişdi cu ildə əhalisi çox da böyük olmayan ölkədə min işsiz var idisə onların sayı sonrakı iki il ərzində min nəfərə çatmışdı artıq ci ildə mxr in ali partiya və dövlət adamları da iqtisadi siyasətdəki buraxdığı səhv və nöqsanları etiraf etmək zorunda qaldılar həmin ilin sentyabrında keçirilən partiya plenumunda iqtisadiyyatdakı nöqsan və çətinliklərin başlıca səbəbindən biri kimi rəhbərliyin inzibati amirlik metodu ilə işləməsi qeyd edilirdi həm də bu o dövr idi ki sovet ittifaqında yenidənqurma və demokratiya kursu götürülmüşdü şərqi avropa ölkələrində dərin dəyişikliklər prosesi başlamışdı təbiidir ki bunlar sosialist cəbhəsinin bir həlqəsi kimi mxr dən də yan keçə bilməzdi cu ilin sonu cı ilin əvvəlində monqolustanda güclü bir siyasi canlanma özünü göstərdi ilk olaraq hakim və yeganə partiya mxip yə alternativ ictimai siyasi təşkilatlar meydana gəldi bunlardan monqolustan demokratik ittifaqı mdi sosial demokrat hərəkatı sdh yeni mütərəqqi ittifaq ymi monqol tələbələri ittifaqını mti göstərmək olar cu ilin dekabrında monqolustan demokratik ittifaqı razılaşdırılmış mitinq keçirməyə nail oldu mitinq iştirakçıları tələb edirdilər ki idarəetmənin inzibati amirlik metoduna son qoyulsun dövlət idarəsi və ictimai təşkilatlarda bürokratizmə hədd qoyulsun rəhbər vəzifələrdə çalışanların sayı ixtisar edilsin mxr tarixində baş vermiş neqativ hadisələr və momentlərə qiymət verilsin və s mitinqdə çıxış edənlər yenidənqurma prosesinin zəif getməsinə narazılıqlarını bildirdilər mitinqin müraciəti mxip mk nın plenumuna təqdim edildi plenum xalqın artan narazılığını səngitmək üçün bir sıra qərarlar qəbul etdi orada partiyanın ideoloji işinin geri qaldığı yenidənqurmanın ləng getməsi əhalinin vəziyyətinin yaxşılaşdırılması sahəsində aparılan işlərin lazımı səviyyədə olmaması və s qeyd olunurdu lakin hadisələrin sonrakı inkişafı göstərdi ki bu nöqsanların qeyd edilməsi siyasi həyatın yeniləşməsi üçün kifayət deyildir artıq mdi nin cı ilin fevralında keçirilən qurultayında burada nəfərdən çox nümayəndə iştirak edirdi və onların da bir hissəsi mxip və onun gənclər təşkilatlarının üzvləri idi monqol xalqına müraciət qəbul edildi orada mxr böyük xalq xuralının və mxip mk nın istefası tələb olunurdu qurultayda monqolustan demokratik partiyası təsis edildi qurultayın istefa tələbi martın əvvəlində yuxarıda adını çəkdiyimiz dörd təşkilatın hökumət evinə doğru təşkil etdiyi yürüş mitinqdə yenə səsləndi dövlətin və hakim partiyanın ali rəhbərliyinə qarşı etirazlar müxtəlif formalar aldı daha da genişləndi və qüvvətləndi xalqın artan qəzəbi və tələbi qarşısında mxip nin rəhbərliyi geri çəkilməli oldu cı ilin martında mxip mk plenumunda baş katib j batmunx başda olmaqla bütün siyasi büro üzvləri və katiblər istefaya göndərildi mk nın qocalmış üzvü onun tərkibindən azad edildi uzun illər ərzində mxip yə və hökumətə başçılıq edən y sedenbal partiya üzvlüyündən çıxarıldı və almış olduğu bütün mükafatlardan məhrum edildi moskvada çıxan problemı mira i sosializma jurnalında mxip i təmsil edən q oçirbat mk nın baş katibi seçildi ən mühüm qərarlardan biri də mxip nin dövlətdə rəhbər və istiqamətverici rolundan imtina edilməsi idi həmin plenumda və sonrakı plenumlarda uzun illər ərzində aparılmış siyasət təhlil edildi buraxılmış səhvlər tənqid olundu nəticədə monqolustan o vaxta qədər mövcud olmuş ideoloji ehkamlardan idarəetmənin inzibati amirlik metodundan imtina etmək zorunda qaldı dövlət tərəfindən tənzim olunan bazar münasibətlərinə keçməyin zəruriliyini qəbul etdi indiyə qədər ölkədə mövcud olan rejim avtoritarizmin stalin metodunun kopiyası kimi dəyərləndirildi demokratik müxalifətin artan gücü qarşısında öz acizliyini dərk etmək istəməyən hakimiyyətin demokratik qüvvələrin koalisiyası ilə danışıqlar aparması üçün böyük xalq xuralı nəzdində məsləhətləşmə şurası yaradıldı cı ilin iyulunda seçkilər keçirildi doğrudur seçkilərdə mxip səslərin ni ala bildi və qalib gəldi lakin ilk dəfə idi ki demokratik sosial demokrat milli tərəqqi yaşıllar və azad əmək partiyaları böyük xalq xuralında təmsil olunmaq haqqı qazandılar siyasi sahədə mxip in dövlət hakimiyyəti üzərində hegemonluğuna son qoyuldu çoxpartiyalı sistemin formalaşması üçün hüquqi və təşkilati təməllər yarandı hakimiyyətin gələcəkdə bir partiyanın kiçik bir qrupun və ya bir adamın əlində cəmlənməsinə imkan verən zəmin dağıdıldı müxalifət partiyalarının fəaliyyətinə normal şərait təmin edildi senzura ləğv edildi mərkəzi və yerli hakimiyyət sistemində aparılan islahatlar nəticəsində qanunverici icra və məhkəmə orqanlarının ayrılmasına və müstəqil fəaliyyət göstərilməsinə keçildi prezidentlik təsis olundu və parlamentin hüquqları artırıldı monqolustan parlamentli prezident respublikası oldu mxip kommunizm ideyalarına sədaqətdən əl çəkdi özünü milli demokratik partiya elan etdi bazar iqtisadiyyatına əsaslanan sosial demokratik cəmiyyət qurulmasını özünün başlıca məqsədi saydı yeri gəlmişkən demək lazımdır ki bu partiya cı ilədək öz hakim mövqeyini qoruyub saxladı xarici siyasət sahəsində monqolustan böyük dövlətlərlə ilk növbədə qonşu dövlətlərlə çoxsahəli əlaqələr yaratdı rusiya federasiyası və çin xalq respublikası ilə bərabər səviyyədə dostluq münasibətlərini saxlamaq niyyətində olduğunu bəyan edən monqolustan yaponiya ingiltərə abş avstraliya almaniya türkiyə isveçrə və s kimi ölkələrlə münasibətlərini xeyli dərəcədə fəallaşdırdı cənubi koreya ilə diplomatik münasibətlər quruldu avropa iqtisadi birliyi ilə rəsmi əlaqələrə girdi beynəlxalq valyuta fondu dünya bankı asiya inkişaf bankı və s ilə yaradılan əlaqələr monqolustanın mərkəzləşdirilmiş planlı iqtisadiyyatdan bazar iqtisadiyyatına keçidini təmin etdi konstitusiyaya görə ölkədə bütün mülkiyyət formaları o cümlədən xüsusi mülkiyyət normal hüquqi status aldı hələ buna qədər ci ildə özəlləşdirmə haqqında qanun qəbul edilmişdi yenə ci ilin yanvarından qiymətlərin liberallaşdırılması kursuna keçildi və o cü ilin sonlarına qədər olan müddətdə başa çatdırıldı monqolustan demokratik islahatları həyata keçirmək məqsədilə ci illər ərzində xarici dövlətlərdən və beynəlxalq maliyyə təşkilatlarından mld dollar məbləğində güzəştli kredit və əvəzsiz kömək almışdır qeyd etmək lazımdır ki yeni iqtisadi sistemə keçid dövründə ölkə iqtisadiyyatı çox ciddi çətinliklərlə üzləşməli oldu lakin bütün bunlara baxmayaraq iqtisadiyyatın yenidən qurulmasında müəyyən uğurlar qazanıldı iqtisadiyyatın başlıca sahəsi olan kənd təsərrüfatında maddi nemətlər istehsalı sahəsində çalışanların i aqrar sahənin payına düşür kənd təsərrüfatı üzrə ümumi məhsulun ni heyvandarlıq ni taxılçılıq verir ci illərdə keçmiş dövlət kənd təsərrüfat birliklərinin yerində səhmdar şirkətlər yarandı onların sayı ə yaxın idi ölkədə mal qaranın özəlləşdirməsi əsasən başa çatdırıldı həmin dövrdə kiçik və böyük sənaye müəssisələrinin də özəlləşdirilməsi genişləndirildi artıq ci ilin sonralarında ölkədə ümumi sənaye məhsulunun i tikinti montaj işlərinin i özəl bölmənin payına düşürdü özəl bölmə mal dövriyyəsinin ni təmin edirdi təhsil sistemində köklü dəyişikliklər aparılmışdır ilk özəl tədris müəssisələri yaradılmış universitet sistemi yenidən qurulmuşdur bank və maliyyə işinin tənzim edilməsi üçün ci ildə banklar haqqında qanun cü ildə isə valyuta haqqında qanun ci ildə qiymətli kağızlar haqqında qanun qəbul edilmişdir cı ildə dövlətə məxsus olan kommersiya bankları ləğv edilmiş əvəzində dövlətə məxsus əmanət bankı və bərpa bankı təsis olunmuşdur iqtisadi sahədə daxili ümumi məhsulun artımına xüsusi diqqət verilirdi planda artım hər il üçün həcmində nəzərdə tutulsa da cı ildə bu rəqəm olmuşdur ümumiyyətlə cı il monqol xalqının siyasi seçim ili oldu həmin ildə monqolustan milli demokrat partiyasının və monqolustan sosial demokrat partiyasının təşkil etdiyi demokratik ittifaqların koalisiyası parlament seçkilərini uddu bundan sonra demokratiya və islahatlar kursu daha da dərinləşdi monqolustan regionun bir sıra problemlərinin həlli istiqamətində pozitiv mövqe tutmağa başladı fəal xarici siyasət yeritməyə başladı ölkənin istiqlaliyyəti və suverenliyinin qorunması və möhkəmləndirilməsi bütün dövlətlərlə dostluq münasibətlərini qoruyub saxlamaq dünya birliyində öz mövqeyini möhkəmlətmək və bütün bunların siyasi iqtisadi və s maraqların qarşılıqlı olaraq nəzərə alınması zəminində aparılması monqolustan xarici siyasətinin təməl prinsipləridir monqolustan dünya birliyinin üzvü kimi regionda və beynəlxalq problemlərin həllində fəal və pozitiv rol oynamağa çalışır onun xarici siyasətində üç başlıca istiqaməti qeyd etmək olar bunlardan birincisi rusiya federasiyası çin xalq respublikası ilə dostluq münasibətlərini daha da möhkəmləndirmək əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq bu ölkələrlə münasibətdə onlardan heç birinə üstünlük verməmək onlarla balanslaşdırılmış əməkdaşlığa söykənərək dostluq münasibətlərini inkişaf etdirməkdir bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki monqolustan ilə bu iki ölkə arasında ciddi problemlər saxlanılmaqdadır rusiya federasiyasında buryat və monqolların yaşaması və yaşadığı ərazi problemi çxr də isə iç monqolustan problemi tərəflərdən hər birinə digərinə qarşı iddia qaldırmaq şansı verir bu baxımdan cı illərdə xüsusilə çində mədəni inqilab dövründə bir sıra çinli dövlət və siyasət adamlarının monqolustanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünü təhdid edən bəyanatlarını monqolustan ərazilərində sovet qoşunlarının yerləşdirilməsi bu ordu birləşmələrinin ci ildən başlayaraq oradan çıxarılması və prosesin ci ildə başa çatması və s kimi faktları xatırlamaq istərdik ikinci istiqamət qərbin və şərqin yüksək inkişaf etmiş ölkələrilə əlaqələri genişləndirmək onların siyasi və maliyyə dəstəyinə nail olmaqdır bu ölkələrdən abş yaponiya afr koreya türkiyə avstriya və s kimi ölkələr ön sırada gəlirlər üçüncü istiqamət asiyada öz mövqeyini möhkəmlətmək regiondakı siyasi və iqtisadi inteqrasiya prosesində konstruktiv iştiraka cəhd göstərməkdir dördüncü istiqamət bmt və onun ayrı ayrı təşkilatları dünya bankı beynəlxalq pul kredit fondu asiya inkişaf bankı və s kimi beynəlxalq maliyyə və iqtisadi təşkilatlar ilə əməkdaşlığı genişləndirməkdir siyasətin uğurlu nəticəsi kimi söyləmək lazımdır ki monqolustan məhz həmin dövlətlərin köməyi ilə ölkənin vəziyyətinin yaxşılaşdırılması haqqında ümumi milli proqram hazırlamışdır və bu planın həyata keçirilməsi ci ilə qədər olan müddəti nəzərdə tutur 
