հայաստան պաշտոնական անվանումը հայաստանի հանրապետություն պետություն առաջավոր ասիայի թեև աշխարհա քաղաքական և մշակութային առումներով գտնվում է արևելյան և հարավարևելյան եվրոպայում հյուսիսային մասում հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս արևելքում հյուսիսում սահմանակցում է վրաստանին արևելքում ադրբեջանին հարավում իրանին արևմուտքում թուրքիային հարավարևելյան կողմում արցախն է իսկ հարավարևմտյան կողմում ադրբեջանի վերահսկողության տակ գտնվող նախիջևանի ինքնավար հանրապետությունը այժմյան հայաստանը զբաղեցնում է պատմական հայաստանի տարածքի միայն մեկ տասներորդը նաև հայաստան անվանումը վերաբերում է ողջ հայկական լեռնաշխարհին որտեղ կազմավորվել և իր պատմական ուղին է անցել հայ ժողովուրդը ըստ պատմիչ մովսես խորենացու հայ ժողովրդի պատմության սկիզբն է համարվում մ թ ա թվականը երբ հայ ժողովրդի անվանադիր նախահայրը հայկ նահապետը հայոց ձորում հաղթում է ասորեստանի թագավոր բելին և անկախություն նվաճում հայաստանը ին պետությունն է որը պետական կրոն է հռչակել քրիստոնեությունը թվականին հայաստանը զբաղեցնում է կմ տարածք րդն աշխարհում և ունի բնակչություն րդն աշխարհում մայրաքաղաքը երևանն է պետական լեզուն հայերենը բնակչության տոկոսը դավանում է քրիստոնեություն հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցին ժամանակակից հայաստանի հիմնական կրոնական հաստատությունն է հայաստանն ունիտար կառուցվածքով բազմակուսակցական համակարգով ժողովրդավարական ազգային պետություն է հայաստանի սահմանադրությունն ընդունվել է թվականի հուլիսի ին և փոփոխությունների ենթարկվել թվականի նոյեմբերի ի ու թվականի դեկտեմբերի ի համապետական հանրաքվեների արդյունքում վանի թագավորությունը հիմնվել է մ թ ա թվականին որին մ թ ա դարում փոխարինել է սատրապական հայաստանը մ թ ա դարում տիգրան մեծի օրոք մեծ հայքը հասնում է իր առավելագույն մեծությանը և հզորությանը հայաստանն առաջին պետությունն է որ ընդունել է քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն րդ դարից մինչև վաղ րդ դարն ընկած ժամանակահատվածում քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն է ընդունվել մ թ թվականին հին հայկական թագավորությունը վաղ դարում բաժանվել է բյուզանդիայի և սասանյան պարսկաստանի միջև բագրատունիների կառավարման ժամակաշրջանում րդ դարում հայաստանը վերականգնել է իր պետականությունը բյուզանդիայի դեմ պատերազմների պատճառով թվականին թագավորությունն անկում է ապրում հայաստանը գրավում են սելջուկ թուրքերը րդ դարերում միջերկրական ծովի ափին հիմնվել է կիլիկիայի հայկական իշխանությունը և ապա թագավորությունը դարերում հայերի հայրենիքը որը կազմված էր արևելյան և արևմտյան հայաստաններից ընկնում է օսմանյան և պարսկական կայսրությունների իշխանության տակ դարում արևելյան հայաստանը գրավվում է ռուսական կայսրության կողմից արևմտյան հայաստանը հայաստանի մեծ մասը դեռևս մնում է օսմանյան կառավարման տակ առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ օսմանյան կայսրության իշխանության ղեկին կանգնած երիտթուրքական իթթիհաթ վե թերաքի կուսակցությունն իրականացնում է հայերի ցեղասպանությունը որի արդյունքում թվականներին զանգվածային տեղահանության է ենթարկվել և բնաջնջվել օսմանյան կայսրության նահանգների այդ թվում արևմտյան հայաստանի հայ բնակչությունը թվականին ռուսական հեղափոխությունից և ռուսական կայսրության անկումից հետո ոչ ռուսական պետությունները այդ թվում նաև հայաստանը հռչակում են իրենց անկախությունը հիմնվում է հայաստանի առաջին հանրապետությունը մարտի ին հայաստանը մտնում է անդրկովկասի խորհրդային ֆեդերատիվ սոցիալիստական հանրապետության կազմի մեջ վերջինս թ մարտի ից մինչև թ դեկտեմբերի ը հանդիսանում էր անդրկովկասի խորհրդային սոցիալիստական հանրապետությունների դաշնային միություն թ դեկտեմբերի ից վերածվեց անդրկովկասի խորհրդային ֆեդերատիվ սոցիալիստական հանրապետության որն էլ իր հերթին թվականին դեկտեմբերի ին դառնում է խորհրդային միության հիմնադիր չորս անդամներից մեկը ռուսաստանի դաշային խսհ ուկրաինական խսհ բելառուսական խսհ և անդրկովկասի դաշնային խսհ թվականի դեկտեմբերի ին անդրկովկասյան դաշնությունը կազմալուծվում է իսկ անդամ պետությունները այդ թվում հայաստանի խորհրդային սոցիալիստական հանրապետությունը դառնում են խորհրդային հանրապետություններ հայաստանի երրորդ հանրապետությունը հիմնվել է թվականին խորհրդային միության փլուզումից հետո երբ համաժողովրդական հանրաքվեի արդյունքում հայաստանի ընտրելու իրավունք ունեցող քաղաքացիների ը կողմ քվեարկեց խսհմ կազմից դուրս գալու և հայաստանի անկախության օգտին հայաստանը մակ ի հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության ապհ ի եվրախորհրդի ահկ ի և ավելի քան այլ միջազգային կազմակերպությունների անդամ է թվականի հունվարի ին հայաստանն անդամակցել է եվրասիական տնտեսական միությանը հայաստանը աջակցում է դե ֆակտո անկախ արցախի հանրապետությանը որն անկախացել է թվականին հայաստանի անվան առաջացման վերաբերյալ տարբեր ժամանակներում տրվում էին տարբեր վարկածներ ըստ հայկական ավանդույթի հայոց անվանադիր նախնին հայկն է սերունդները հետագայում նրա անունով էլ կոչվել են հայկազունք հայք հայեր երկիրը հայք հայոց աշխարհ միջնադարում հայ արմատին ավելացավ իրանական ստան տեղանք նշանակող վերջածանցը և երկրի անունը դարձավ հայաստան համաձայն մովսես խորենացու և միքայել չամչյանի արմենիա անունն սկիզբ է առել արամ անունից ով հայկ նահապետի ուղիղ ժառանգորդն էր իսկ ըստ լեոյի կոչվել է հայոց ծագման մասին հունական առասպելի հերոս արմենիոսի անունից որը գալով թեսալիայից բնակվում է հայկական լեռնաշխարհում և ձուլվում այնտեղ ապրող ցեղերի հետ ըստ մեկ այլ վարկածի հայերի ինքնանվանումն առաջացել է հայասա պետության անվանումից իսկ պարսկական արմինա անվանումը հետագայում հունարենի արտասանման առանձնահատկությունների շնորհիվ դարձել է արմենիա որը նշվում է բեհիսթունի արձանագրությունում առաջացել է մեկ այլ հայկական ցեղի արմե ցեղի անվանումից հայ ժողովուրդը կազմավորվել ու իր պատմական ուղին է անցել հայկական լեռնաշխարհում դա հնագույն մարդու նախնական բնակեցման այն տարածքներից է որը հարուստ է նախնադարի բոլոր փուլերին վերաբերող հուշարձաններով քարի դարն ընդունված է բաժանել փուլերի հին քարի դար պալեոլիթ մինչև մ թ ա հազարամյակ միջին քարի դար մեզոլիթ մ թ ա հազարամյակ մ թ ա հազարամյակի կեսեր և նոր քարի դար նեոլիթ մ թ ա հազարամյակի կեսեր մ թ ա հազարամյակի կեսեր որոնցից յուրաքանչյուրն իրենց հերթին բաժանվում են առանձին փուլերի նախնադարյան հասարակության հին քարի դարի առաջին ենթափուլը ստորին պալեոլիթը հայաստանի տարածքում սկսվել է մոտ միլիոն տարի առաջ և ավարտվել է մոտ տարի առաջ հայկական լեռնաշխարհում հայտնի են այս ժամանակաշրջանի մի քանի բացօթյա հնավայրեր կայաններ և քարայրային տիպի հուշարձաններ դրանցից հայտնի է գուգարքում հայտնաբերված հին քարեդարյան կայանը որի տարիքը մոտ միլիոն տարի է այն հարավարևմտյան ասիայի մարդու մինչև այժմ հայտնի հնագույն կայանն է հնագույն ժամանակների մասին հարուստ տեղեկություններ են պարունակում նաև ազոխի քարայրն արցախում արտին լեռան շրջակայքը և մի քանի հուշարձաններ արևմտյան հայաստանում միջին պալեոլիթի ժամանակաշրջանը հայկական լեռնաշխարհում ավարտվել է մոտ հազար տարի առաջ վերին պալեոլիթն ընդգրկում է մոտ թվականներն ընկած ժամանակաշրջանը հայաստանի տարածքում հայտնի են վերին հինքարիդարյան շուրջ հուշարձան դրանց հիմնական մասը գտնվում է լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան հարավային և հարավարևմտյան մասերում եփրատի ավազանում կորդվաց աշխարհում տիգրիսի ավազանում և այլուր միջին քարի դարի հուշարձանների թիվը լեռնաշխարհի սահմաններում դեռևս չի անցնում ից որոնք ինչպես բացօթյա կայաններ ու հնավայրեր են այնպես էլ քարայր կացարաններ ու ժայռածածկեր այժմյան հայաստանի տարածքում այս փուլի հուշարձաններ կան ապարանի գոգավորությունում նոր քարի դարի ընթացքում մ թ ա հազարամյակի վերջերից արդեն գոյություն ունեին կայացած երկրագործական հասարակություններ ական թվականների առաջին կեսին սասնո ջուր գետի արևմտյան ափին պեղված հնավայրի տվյալները եկան փաստելու որ այստեղ կայուն բնակատեղիներ հիմնող առաջին համայնքները հանդես են գալիս արդեն մ թ ա հազարամյակից ուսումնասիրությունների արդյունքում ակնհայտ դարձավ որ հայկական տավրոսից հյուսիս ընկած շրջանների նոր քարի դարի մշակույթը տեղական արմատներ ունի եդեսիայի մոտ գտնվող պորտաբլուր հնավայրի արևելյան հատվածի վաղ շերտերում բացվել է քառ մետր տարածք զբաղեցնող մի հրապարակ որի հարևանությամբ պեղվել են այսպես կոչված սալե կոթողների տունը և գանգերի տունը այս հասարակության կյանքում մեծ տեղ են զբաղեցրել հավատալիքներն ու ծեսերը որոնք գերազանցապես կապված էին նախնիների պաշտամունքի և ցլի պաշտամունքի հետ պորտաբլուրում բացվել են երկիր մոլորակի վրա մինչ օրս հայտնի ամենահին տաճարները այստեղ հայտնաբերվել են մոտ քարե արձանիկներ մ թ ա հազարամյակի կեսերին և հազարամյակի ընթացքում հայկական լեռնաշխարհի ցեղերը թևակոխել են պղնձի քարի դար էնեոլիթ որին հաջորդում է բրոնզի դարը մ թ ա հազարամյակներ լեռնաշխարհը ներկայանում է զարգացման նույն մակարդակի վրա գտնվող և համասեռ մշակույթով հասարակությամբ որը շուրջ հազար տարի պահպանում է մշակութային միասնությունը տարածում է գտնում կուր արաքսյան մշակույթը հայտնի է շենգավիթյան մշակութային համալիրը երևանի հարավարևմտյան մասում մ թ ա հազարամյակի վերջին երկու հարյուրամյակներում արմատավորվում են այսպես կոչված թռեխք վանաձորյան մշակութային համալիրները դրանք ներկայացված են բացառապես դամբարաններով իսկ մեծաքանակ բնակատեղիներ չեն փաստագրվում լեռնաշխարհի հարավարևմտյան շրջաններում մ թ ա հազարամյակի սկզբներից հանդես է գալիս տեղական ծոփք մալաթիայի միջին բրոնզիդարյան մշակույթը մ թ ա դարի վերջից մ թ ա դարի առաջին կեսն ընկած ժամանակահատվածում հստակ ընդգծվում է վերոհիշյալ մշակույթների խաչասերման և ժողովրդագրական պայթյունի հետ զուգորդվող լճաշեն մեծամորյան մշակույթի ծավալման համապատկերը այդ ժամանակաշրջանի գտածոներից կարելի է առանձնացնել ծիսական անոթները սպիտակ և կարմիր գույներով հարդարված խեցեղենը բրոնզե դաշույնները նետասլաքները մեծաքանակ ուլունքները և այլ նյութեր հայաստանում երկաթի դարը սկսվում է մ թ ա հազարամյակում երկաթի պաշարներով հարուստ հայկական լեռնաշխարհը սյունիք մուշ խնուս և այլն առաջավոր ասիայում դարձավ հումքի գլխավոր մատակարար և գերիշխող դիրք գրավեց պատմական հայաստանի տարածքում առաջացած հնագույն պետությունը վանի թագավորությունն էր ուրարտու վան մայրաքաղաքով մ թ ա րդ դարեր այն հզորության գագաթնակետին է հասել մենուա մ թ ա արգիշտի ա մ թ ա և սարդուրի բ մ թ ա արքաների օրոք զբաղեցնելով հայկական լեռնաշխարհի տարածքը արևմտյան իրանը հարավային միջագետքը և միջերկրական ծովի ափամերձ տարածքները արարատյան դաշտի տարածքում հիմնադրվել են թեյշեբաինի արգիշտիխինիլի և էրեբունի քաղաք ամրոցները վերջինիս անվան հետ է ընդունված կապել հայաստանի ներկայիս մայրաքաղաքի երևանի անունը վանի թագավորությունից մեզ են հասել բազմաթիվ քարե արձանագրություններ բերդերի ու տաճարների մնացորդներ որոնք վկայում են պետության հարուստ մշակույթի ու զարգացած պետական համակարգի մասին մ թ ա րդ դարի կեսերից սկսած վանի թագավորությունը թուլանում և անկում է ապրում ասորեստանի և հյուսիսային կովկասի ցեղերի սկյութների ու կիմմերների դեմ պատերազմների արդյունքում ուրարտուի վերջին թագավոր ռուսա դ ն իշխել է մ թ ա կամ թվականներին որից հետո վանի թագավորությունը դադարել է գոյություն ունենալ հայերը կամ նրանց անմիջական նախնիները բնակվել են վանի թագավորության տարածքում և նրան հաջորդած երվանդունյաց թագավորությունը եղել է զուտ հայկական համաշխարհային պատմագիտության մեջ չկա միարժեք կարծիք վանի թագավորության և հայ ժողովրդի կապի մասին գիտնականների զգալի մասը առանձնացնում է ուրարտական լեզուն և մշակույթը հայկականից համարելով որ հայկական ցեղերը գերիշխանության են հասել հայկական լեռնաշխարհի տարածքում միայն վանի թագավորության կործանումից հետո ըստ մեկ այլ վարկածի որն ընդունվում է մի քանի հայ պատմաբանների կողմից վանի կամ արարատյան թագավորությունը ի սկզբանե եղել է զուտ հայկական կազմավորում և մ թ ա րդ դարի սկզբում տեղի է ունեցել ընդամենը իշխող դինաստիայի փոփոխություն մ թ ա ական թվականներին մերձավոր արևելքի քաղաքական ասպարեզում է հայտնվում երվանդունիների թագավորությունը հայաստանի պետական սահմանները համընկել են ճիշտ արարատյան տերության և հայ ժողովրդի էթնիկական սահմաններին դրա մասին են վկայում հույն պատմիչ հերոդոտոսի ասորի ճանապարհորդ մար աբաս կատինայի և այլոց աշխատությունները երվանդ ա հայկազյանի որդին տիգրան ա ն մ թ ա մոտ պարսից աքեմենյան արքա կյուրոս բ մեծի հետ մ թ ա թվականին մասնակցել է մարաստանի իսկ թվականին բաբելոնիայի թագավորությունների կործանմանը հայկազյան երվանդունիները շարունակաբար գահակալել են մինչև մ թ ա դարի վերջը ալեքսանդր մակեդոնացու արշավանքներից և մ թ ա թվականին աքեմենյան տիրակալության անկումից հետո հայաստանում գահակալող երվանդ գ ն իրեն հռչակել է անկախ թագավոր մ թ ա մոտ և պայքարել հունա մակեդոնական նվաճողների դեմ նրա աջակցությամբ մ թ ա թվականին փոքր հայքի թագավոր է հռչակվել զորավար և նրա թերևս մերձավոր ազգական միթրաուստեսը միհրվահիշտ երվանդ գ արքան հակահարված հասցնելով ալեքսանդր մակեդոնացու զորավարներ մեմնոնի և սելևկոս նիկատորի ոտնձգություններին հաջողությամբ պաշտպանել է մեծ հայքի թագավորության անկախությունը նրա աջակցությամբ իրենց անկախությունը պահպանել են նաև փոքրասիական մի քանի պետություններ փոքր հայքի պոնտոսի և կապադովկիայի թագավորությունները մ թ ա դարի ընթացքում մեծ հայքից անջատվում են ծոփքի և կոմմագենեի թագավորությունները որտեղ նույնպես իշխում էին երվանդունիները նրանք հատում են սեփական դրամները կառուցում քաղաքներ ու բերդեր հայաստանը կորցնում է միասնականությունը ինչը վտանգ է հանդիսանում իր անկախության համար ծայրագավառներից շատերը անցնում են հարևան պետությունների ազդեցության և գերիշխանության տակ երվանդ դ վերջինը մ թ ա ախուրյանի և երասխի գետախառնման մոտ հիմնադրել է երվանդաշատ նոր մայրաքաղաքը որից քիչ հյուսիս երվանդակերտը և երվանդավանը իսկ ախուրյանի աջ ափին բագարան ավանը մ թ ա թվականին սելևկյան զորքերի աջակցությամբ հայ զորավար արտաշեսը տապալել է երվանդ դ ին և կարգվել մեծ հայքի կուսակալ ալեքսանդր մեծի մահից հետո նրա կայսրությունը բաժանվել է մի քանի մասերի և նրա զորավարներից մեկը սելևկոս նիկատորը մ թ ա դարում ստեղծել է մի պետություն որն իրեն է ենթարկել նաև մեծ հայքը մ թ ա թվականին սելևկյան արքա անտիոքոս մեծի բանակը հռոմեացիների կողմից ջախջախվել է մագնեսիայի ճակատամարտում առիթից օգտվելով արտաշեսը մեծ հայքում իսկ զարեհը ծոփքում իրենց հայտարարել են անկախ թագավորներ արտաշես ա ն մ թ ա իրականացրել է բազմաթիվ բարեփոխումներ որոնք նպաստել են պետության տնտեսության զարգացմանը ռազմական բարեփոխումների շնորհիվ նա ընդարձակեց երկրի սահմանները և միավորեց երկրից անջատած ծայրագավառները արարատյան դաշտի խոր վիրապ կոչվող վայրում հիմնվեց արտաշատ քաղաքը որը ժամանակակիցների կողմից երբեմն անվանվում էր հայկական կարթագեն քանի որ քաղաքի կառուցման վայրն ընտրել էր հանիբալը հայաստանը արտաշեսյանների օրոք հզորության գագաթնակետին հասավ արտաշես ա ի թոռան տիգրան մեծի օրոք մ թ ա նա գրավեց ծոփքը որտեղ իշխում էր զարեհի հետնորդ արտանեսը և ազատագրեց պարթևականների տիրապետության տակ գտնվող հայկական հողերը իսկ մ թ ա թվականին սելևկյանների պետությունը և մայրաքաղաք անտիոքը որն ուներ ավելի քան կես միլիոն բնակչություն տիգրան մեծի տերությունը ավանդաբար ընդունված է անվանել ծովից ծով հայաստան ի նշան հզորության և աշխարհակալ պետության մ թ ա թվականին հայկական տավրոսի մատույցներում հիմնվեց նոր մայրաքաղաք տիգրանակերտը որը շրջափակված էր բարձր բերդապարիսպներով տիգրանակերտն ու արտաշատը միմյանց հետ կապված էին արքունի ճանապարհ ով մ թ ա թվականին մայրաքաղաքը գրավվեց հռոմեացի լուկուլլոսի կողմից հայ հռոմեական պատերազմի ընթացքում մ թ ա մ թ ա թվականին հայաստանը ծանր հաշտության պայմանագիր կնքեց որի արդյունքում տիգրան մեծը հրաժարվեց իր նվաճած հողերից և պարտավորվեց տարեկան տաղանդ ռազմատուգանք վճարել և հարկ եղած դեպքում հռոմեական կայսրությանը օգնել զորքով տիգրան մեծի որդու արտավազդ բ ի օրոք մ թ ա հայաստանը դարձավ հռոմեա պարթևական պատերազմի թատերաբեմ մարկոս կրասսոսի և մարկոս անտոնիոսի արշավանքների արդյունքում հայաստանը զգալիորեն կորցրեց իր ինքնուրույնությունը հայոց արքան ընտանիքի հետ գերվեց իսկ նրան հաջորդած մի քանի թագավորները չկարողացան վերականգնել նախկին հզորությունը մ թ թվականին արտաշեսյան հարստությունը վերացվեց արտաշեսյան թագավորության անկումից հետո կես դար արտաշատում գահ էին բարձրանում հռոմի և պարթևստանի դրածոները իրավիճակը կայունացավ երբ թվականին գահ բարձրացավ պարթևների արքա վաղարշ արշակունու եղբայրը տրդատը թվականին չհաշտվելով դրա հետ հռոմի կայսր ներոնը պատերազմ սկսեց հայ պարթևական դաշինքի դեմ թվականին հռոմեական զորքերը կորբուլոնի գլխավորությամբ արշավեցին հայաստանի վրա և գրավեցին ու ավերեցին տիգրանակերտն ու արտաշատը թվականին հռանդեայում հայ պարթևական զորքերը հակահարված տվեցին հռոմեացիներին և թվականին հռոմի կայսր ներոնը ճանաչում է տրդատի գահակալությունը թվականին տրդատը հռոմից վերադառնում է հայաստան որպես հայոց թագավոր և հիմք է դնում արշակունիների հարստությանը արշակ բ արշակունու օրոք սրվում են հարաբերությունները պարսից արքա շապուհ բ երկարակյացի հետ երկրում սկսվում է ներքին լարվածություն ապա այն ներքաշվում է պատերազմի մեջ արդյունքում հայոց թագավորը փակվում է անհուշ բերդում իսկ իր որդին պապը գահ է բարձրանում հռոմեացիների օգնությամբ որոշ ժամանակ անց թվականին հայաստանը առաջին անգամ բաժանվում է երկու մասի հռոմեական արևմտյան հայաստանում թագավոր է կարգվում պապի որդի արշակ գ ն իսկ մնացած երկրում խոսրով դ ն վերջինիս որդի վռամշապուհի օրոք թվականին մեսրոպ մաշտոցը ստեղծում է հայերենի այբուբենը թվականին ներքին երկպառակությունների արդյունքում հայոց պետականությունը կործանվում է վռամշապուհ արքայի օրոք մեսրոպ մաշտոցն ստեղծել է հայերենի այբուբենը հայ գրերի գյուտը արշակունիների դարաշրջանի երրորդ խոշոր իրադարձությունն էր վռամշապուհի որդու արտաշես գ ի գահընկեց արվելուց հետո թվականին հայաստանի արևելյան մասը հռչակվեց որպես պարսից տերության առանձնահատուկ վարչատարածքային միավոր մարզպանություն արևմտյան հայաստանի որոշ գավառներ մեծ հայքի ծոփք աղձնիք ու բարձր հայք նահանգներն ու փոքր հայքը շարունակեցին մնալ հռոմեական թվականից բյուզանդական կայսրության տարածքում մարզպանական հայաստանն արտոնյալ կարգավիճակով ինքնավար պետություն էր որտեղ պահպանվում էին հայ նախարարների և բարձրադաս հոգևորականների ավանդական իրավունքներն ու արտոնություները պաշտոնակալությունները հայկական զորաբանակը հարկային համակարգը և այլն հայ նախարարների քաղաքական միասնությունն արտահայտվում էր ընդհանուր զորաբանակով որը գլխավորում էր հայոց սպարապետը կառավարման միասնական համակարգով ըստ անհրաժեշտության հայոց կաթողիկոսի նախագահությամբ գումարվող համազգային ժողովով հայաստանում մարզպան են նշանակվել նաև ազգությամբ հայ մեծատոհմիկ նախարարներ որոնցից առաջինն էր վասակ սյունին ական թվականներին պարսից արքունիքը որդեգրեց մարզպանական հայաստանի պետական ինքնավարությունը վերացնելու և այն պարսկական սովորական նահանգի վերածելու քաղաքականություն դրան հաջորդեց թվականին անցկացված աշխարհագիրը մարդահամար և եկամուտների հաշվառում մեհյանների ու ատրուշանների կառուցումը պարսից շահ հազկերտ բ ն թվականին հատուկ հրովարտակով հայոց նախարարներից պահանջեց ուրանալ քրիստոնեությունը և ընդունել զրադաշտականությունը որով հայերը կզատվեին հարևան բյուզանդացիներից և աստիճանաբար կձուլվեին պարսիկներին հայերը մերժում են այս պահանջը և ընդվզում պարսիկների դեմ սպարապետ վարդան մամիկոնյանի գլխավորությամբ թվականին սկսվում է վարդանանց պատերազմը որն ավարտվում է ավարայրի ճակատամարտով մայիսի թվական հայերը հետագայում ևս ստիպված են եղել պայքարել ինքնուրույնությունը պահպանելու համար վահանանց պատերազմ կարմիր վարդանի ապստամբություն ինչի արդյունքում տեղի է ունեցել հայաստանի երկրորդ բաժանումը և երկրի հիմնական մասն անցել է բյուզանդական կայսրությանը հայաստանի բյուզանդական հատվածում ևս կայսրերը վարում էին ձուլման քաղաքականություն հուստինիանոս ա կայսրը ով ձգտում էր վերականգնել նախկին հռոմեական կայսրության հզորությունը իրեն էր ենթարկել հյուսիսային աֆրիկան իսպանիան ու իտալիայի որոշ գավառներ նա վերացնում է հորից ավագ որդի ժառանգության իրավունքը ինչի արդյունքում հայ նախարարական տների հզորությունը վերանում է և նրանք վերածվում են շարքային բերդատերերի հայ նախարարներին ստիպում էին մեկնել կայսրության սահմաններ պայքարելու թշնամիների դեմ հիշարժան է սմբատ բագրատունու ըմբոստացումը մորիկ կայսեր դեմ դրա արդյունքում կայսրը նրան նետել տվեց կոստանդնուպոլսի կրկեսի գազանների առջև հոշոտման հայ նախարարը կարողացավ հաղթել ցուլին առյուծին ու արջին ապա ազատ արձակվեց արաբական տիրապետությունը երկպառակություն է մտցնում հայ ավագանու շարքերում արշակունի թագավորների թագադիր ասպետները սպերի տեր բագրատունիները կարողանում են իրենց շուրջ համախմբել բազմաթիվ նախարարական տներ ովքեր սատարում են արաբական քաղաքականությունը և սեփական ուժերով պետությունը վերականգնելու գաղափարը դրան հակառակ տայքի տերերը հայոց սպարապետի պաշտոն զբաղեցնող մամիկոնյանները ունեին բյուզանդական կողմնորոշում և փորձում էին կայսրության զորքերով դուրս վտարել արաբներին հայաստանից և վերականգնել բյուզանդական գերիշխանությունը րդ դարում հայերը մի քանի անգամ ապստամբեցին արաբական խալիֆայության դեմ սակայն էական արդյունքի չկարողացան հասնել այս անջատվածության պատճառով մեկդարյա պայքարն ավարտվեց բագրատունիների հաղթանակով ովքեր գլխավորեցին հայոց պետականության վերականգնման պայքարը սմբատ թագավորի օրոք երկրում հաստատվեց անկայուն իրավիճակ որից օգտվեց հարևան ատրպատականի ամիրայությունը թվականին գագիկ արծրունուն ճանաչելով հայոց թագավոր նա ցանկացավ խալիֆայության հսկողության տակ վերցնել հայաստանը միաշամանակ թշնամու կողմն անցավ սմբատի եղբայր աշոտ սպարապետը թվականներին տևած պատերազմը սմբատի որդի աշոտ երկաթը ավարտեց հաղթանակով անժառանգ աշոտին փոխարինեց եղբայր աբասը ով հիմնադրեց կարս մայրաքաղաքը և կարսի առաքելոց եկեղեցին թվականին աբասի որդի աշոտ գ ողորմածը բագրատունյաց հայաստանի մայրաքաղաք է դարձնում անին քաղաքի զարգացման համար մեծ ջանք ու միջոցներ են ծախսել սմբատ բ տիեզերակալ և գագիկ ա շահնշահը վերջինիս կինը կատրանիդե թագուհին ավարտին է հասցնում անիի մայր տաճարի կառուցումը զարգացած միջնադարում բոլոր միապետություններն անցել են ավատատիրական մասնատվածության փուլը դեռ սմբատ ա թագավորի օրոք սկսվել էր բագրատունյաց թագավորության մասնատումը թվականին որպես ինքնուրույն թեև ենթակա միավոր առաջացել էր վասպուրականի թագավորությունը արծրունիների գլխավորությամբ իսկ տարոնի ու տայքի իշխանությունները դարձել էին բագրատունիների կողմից կառավարվող ինքնուրույն միավորներ մայրաքաղաքի կարսից անի փոխադրելուց հետո առաջանում է կարսի վանանդի ավելի ուշ տաշիր ձորագետի թագավորությունը թվականին ինքնուրույն թագավորություն է ստեղծվում սյունիքում սյունիների գլխավորությամբ իսկ թվականին անիի բագրատունիների վերահսկողությունից վերջնականապես ազատվում և որպես ինքնուրույն պետություն է դառնում վրաց թագավորությունը բագրատիոնիների գլխավորությամբ հետագայում գագիկ ա ի որդիների միջև ծավալված գահակալական պայքարի արդյունքում արևելյան ու արևմտյան հատվածների է բաժանվում բուն արքունի տիրույթը հովհաննես սմբատի ու աշոտ քաջի միջև վերջինիս որդին թվականին գահընկեց է արվում և բուն հայաստանում հայ ժողովուրդը մոտ մեկ հազարամյակ զրկվում է սեփական պետություն ունենալուց բագրատունիների թագավորության օրոք հայաստանը բարգավաճում է զարգանում են արհեստները ու միջազգային առևտուրը նոր փուլ են մտնում երկրագործությունը և անասնապահությունը որոնց արտադրանքը ուներ արդեն միջազգային պահանջարկ տնտեսության զարգացման հետ մեկտեղ զարգանում են հին քաղաքները առաջանում են նորերը որպես միջնադարյան քաղաքներ հայտնի էին դվինը կարսը անին արծնը հետագայում արզրում վանը երևանը կառուցվում են նոր բերդեր ու ամրոցներ վանքեր ու եկեղեցիներ ավելի է կատարելագործվում հայկական ճարտարապետությունը այդ դարաշրջանից մեզ հասած բազմաթիվ եկեղեցիներ ունեն համաշխարհային հռչակ իսկ հաղպատի ու սանահինի վանքերը գրանցված են յունեսկօ ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում հայկական լեռնաշխարհի հարավային սահմանների մոտ գտնվում է կիլիկիա երկրամասը հունարեն կալիս կալիկա թարգմանաբար նշանակում են քարքարոտ ունեցել է երեք հիմնական շրջան լեռնային դաշտային և բլորոտ կամ քարքարոտ բնակեցված է եղել տարբեր ազգերով ու ժողովուրդներով որոնցից առավել մեծաքանակ էին հույներն ու ասորիները հայերը հաստատվել են մ թ ա ին դարից սկսած երբ կիլիկիան գրավվել է տիգրան մեծի կողմից հայերի խմբերը ավելի են շատացել պավլիկյան և թոնդրակյան շարժումներից հետո զարգացած միջնադարում անիի թագավորության անկումից հետո հայերի հոսքը ստվարացել է դարում կիլիկիայի հարևան տարածքներում ստեղծվում են սեբաստիայի մալաթիայի և քեսունի իշխանությունները դրանք չեն կարողանում իրենց ազդեցությունը տարածել կիլիկիայում փոխարենը դա հաջողեցնում է անիի վերջին թագավոր գագիկ բ ի թիկնապահ ռուբենը ռուբինյանների կամ կիլիկիայի հայկական իշխանությունը գոյություն է ունենում ավելի քան մեկ դար թվականները ապա վերածվում է թագավորության քանի որ մեծ հայքը գտնվում էր օտարների իշխանության տակ ապա կաթողիկոսի նստավայրը տեղափոխվեց կիլիկիա և հաստատվեց հռոմկլա քաղաքում բացի այդ այն սահմանակցում էր իսլամադավան պետությունների հետ ուստի հայտնի էր որպես քրիստոնյա կղզի մուսուլմանական ծովում դարի վերջից միջերկրական ծովի արևելյան ափին սկսվում են պատերազմներ կաթոլիկ եվրոպացիների և մուսուլմանների միջև երուսաղեմի գրավման համար պատմության մեջ դրանք հայտնի են որպես խաչակրաց արշավանքներ որոնց արդյունքում ձևավորվել են անտիոքի դքսությունը տրիպոլիի և եդեսիայի կոմսությունները երուսաղեմի թագավորությունը խաչակրաց պետությունների տարեգրքերում կիլիկյան հայաստանը հայտնի է որպես փոքր հայք կիլիկյան հայաստանի և արևմտյան եվրոպայի երկրների միջև հաստատվեցին ռազմական և տնտեսական կապեր ինչի շնորհիվ կիլիկիա ներմուծվեցին ասպետությունը հագուստների նոր ոճեր ֆրանսերեն բառեր և տիտղոսներ խաչակիրները ևս շատ բաներ վերցրեցին հայերից ինչպես օրինակ աշտարակների կառուցումը և եկեղեցաշինության որոշ տարրեր կիլիկյան հայաստանն ուներ զարգացած տնտեսություն վաճառաշահ քաղաքներ կիլիկյան հայաստանի հարուստ մշակույթի մեջ իր ուրույն տեղն ունի մանրանկարչությունը արևմտյան հայաստանը շարունակում էր մնալ օսմանյան կայսրության կազմում այնտեղ ևս տեղի ունեցան վարչատարածքային փոփոխություններ փաշայությունները բաշանվեցին վիլայեթ նահանգների կարսի էրզրումի ախալցխայի վանի դիարբեքիրի սեբաստիայի տրապիզոնի խարբերդի հայաստանը գտնվում էր քաղաքական և տնտեսական ծանր վիճակում արդեն գոյություն չունեին միջնադարյան հայկական հզոր իշխանական տները նախկին հզորությունը չուներ հայ առաքելական եկեղեցին ժաղովրդի ազատագրությունը կապվում էր արևմտյան եվրոպայի գերտերությունների հետ սակայն դարից ի վեր գործնական քայլեր չէին արվում էջմիածնի սեբաստիայի ժողովներն ավարտվում են եվրոպա պատվիրակություն ուղարկելու որոշումներով սակայն նրանք վերադառնում են ձեռնունայն թվականին էջմիածնում գումարվում է նոր եկեղեցական ժողով և եվրոպա է ուղարկվում իսրայել օրին նա տարի դեգերում է եվրոպայում և վերջնականապես կողմնորոշվում է դեպի հզորացող ռուսական կայսրություն որի շահերը մերձավոր արևելքում համընկնում էին հայ ժողովրդի շահերին նման դիրքորոշում են ունենում նաև դարի հայ ազատագրական այլ գործիչներ հովսեփ էմինը շահամիր շահամիրյանը մովսես սարաֆյանը հովսեփ արղությանը և ուրիշներ դարի վերջին հայերի տոկոսը առավելապես արևելյան հայաստանում խիստ նվազել էր հայերին սպառնում էր ֆիզիկական բնաջնջման վտանգը գյուղերի էին վերածվել միջնադարյան ծաղկուն քաղաքները քիչ թե շատ քաղաքի կարգավիճակ ունեին վարչական կենտրոններ երևանը և շուշին ռուս պարսկական առաջին պատերազմի արդյունքում թվականին ռուսաստանին է անցնում գրեթե ամբողջ հարավային կովկասը այդ թվում նաև շիրակը շորագյալ սյունիքը զանգեզուր և արցախը ղարաբաղ գոհ չմնալով այդ պատերազմի արդյունքից գահաժառանգ աբբաս միրզան թվականին առանց պատերազմ հայտարարելու ներխուժում է արցախ և պաշարում շուշիի բերդը ռուսները հայերի օգնությամբ կարողանում են դուրս գալ պաշարումից և թվականի հոկտեմբերի ին ազատագրում են երևանը թվականին թուրքմենչայում կնքվում է ռուս պարսկական պայմանագիր որով հաստատվում է ներկայիս իրանի սահմանը այնտեղի հայաբնակ գավառներից արևելյան հայաստան են տեղափոխվում հայեր ռուս թուրքական պատերազմի արդյունքում ռուսաստանին միանում են ախալցխան ու ախալքալաքը և արևելյան հայաստան են հայրենադարձվում հազար հոգի ձևավորվում են երևանի և ելիզավետպոլի նահանգները ռուսական կայսրության կազմում արևելյան հայաստանը մնում է մինչև թվականը թվականին ռուսաստանին է միանում նաև կարսի մարզը րդ դարի ընթացքում զգալի նվաճումների է հասնում հայկական մշակույթը զարթոնք ապրում գիտությունը որպես քաղաքներ բարգավաճում են երևանը ալեքսանդրապոլը գյումրի շուշին ելիզավետպոլը գանձակ կարսը հազարավոր հայեր են հաստատվում անդրկովկասի մշակութային մայրաքաղաք թիֆլիսում և արդյունաբերական կենտրոն բաքվում հայ ժողովուրդը հնարավորություն է ստանում սեփական հողում վերականգնելու դարեր առաջ կորցրած պետականությունը մինչ այդ հայոց մեծ եղեռնից հետո նպատակ ունենալով վերջնականապես բնաջնջել հայ ժողովրդին թվականի դեկտեմբեր ամսից թուրքական զորամասերը կարողացել էին գրավել ռուսների ազատագրած տարածքները երզնկան էրզրումը վանը բիթլիսը բայազետը և գարնանը ներխուժել էին արևելյան հայաստան կարսի և գյումրու անկումից հետո թուրքերը ներխուժում են արարատյան դաշտ մայիսյան հերոսամարտերի սարդարապատ բաշ ապարան ղարաքիլիսա արդյունքում հայ ժողովուրդը վերականգնեց իր պետականությունը իր գոյության ընթացքում թվականներին հայաստանում կային բազմահազար գաղթականներ երկիրը գտնվում էր պատերազմական վիճակում տարածված էին սովն ու համաճարակները չնայած ծանր պայմաններին հայաստանում եղել են նաև դրական տեղաշարժեր բացվել է առաջին հայկական ժամանակակից բարձրագույն ուսումնական հաստատությունը երևանի պետական համալսարանը հայերենը երկար դարեր անց առաջին անգամ ճանաչվել է պետական լեզու կազմավորվել է հայկական բանակը հայաստանը ստացել է միջացգային ճանաչում դիվանագիտական ու առևտրային հարաբերություններ են հաստատվել հարևան ու հեռավոր բազմաթիվ երկրների հետ հայաստանի հանրապետության իշխանությունը փաստացի տարածվում էր նախկին երևանի նահանգի ու կարսի մարզի ինչպես նաև ելիզավետպոլի նահանգի հայաբնակ մի քանի գավառների վրա զանգեզուրը ղարաբաղն ու նախիջևանը եղել են վիճելի տարածքներ ադրբեջանի հետ իսկ լոռին ու ջավախքը վրաստանի թվականի օգոստոսի ին կնքված սևրի պայմանագրով հայաստանին էին անցնելու այն տարածքները որոնք ռուսներն ազատագրել էին օսմանյան կայսրությունից սակայն թուրքիան չճանաչեց այդ պայմանագիրը և հարձակվեց հայաստանի վրա պատերազմի արդյունքում կնքվեց ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը որով դաշնակցության կառավարությունը հրաժարվեց ոչ միայն արևմտյան հայաստանից այլև կարսից սուրմալուից ու շիրակից իսկ նախիջևանում պետք է հաստատվեր մի երրորդ պետության գերիշխանություն նման պայմաններում զանգեզուրում կազմակերպվեց ինքնապաշտպանություն որի գլուխ անցավ գարեգին նժդեհը դաշնակցությունը վերջնականապես հանձնվեց կարմիր բանակին և հայաստանում հաստատվեցին խորհրդային կարգեր հայկական խսհ ն հռչակվել է թվականի նոյեմբերի ին իջևանում պաշտոնապես հիմնադրվել օր անց դեկտեմբերի ին հայաստանի հանրապետության և ռխֆսհ միջև ստորագրված համաձայնագրով հայկական խսհ ն սկզբում եղել է անկախ միավոր ապա մտել խսհմ կազմը նախ որպես անդրկովկասյան դաշնային խսհ հանրապետություն ապա որպես ինքնուրույն միավոր խորհրդային ժամանակաշրջանում հայաստանի տնտեսությունը զարգանում էր նախօրոք մշակված հնգամյա պլաններով այդ ընթացքում հայաստանում բացվել են տասնյակ գործարաններ ու ֆաբրիկաներ հայաստանը գյուղատնտեսական երկրից վերածվել է արդյունաբերական զարգացած երկրի այն կարողանում էր էլեկտրաէներգիա մատակարարել հարևան պետություններին քանի որ արտադրում էր ավելի շատ քան կարող էր սպառել երկրում գործում էին մեկ ատոմակայան մեծամոր երեք ջերմային հրազդան վանաձոր երևան և տասնյակ ջրային էլեկտրակայաններ կառուցվել էին նաիրիտ արհեստական կաուչուկի գործարանը վանաձորի քիմիական գործարանը մետաղաձուլական կոմբինատներ կապանում քաջարանում ու ալավերդիում տեքստիլ ֆաբրիկաներ գյումրիում մայրաքաղաք երևանը ամբողջովին կառուցապատվեց նոր թաղամասերով գյուղերը վերածվեցին քաղաքների կառուցվեցին նորերը զգալի փոփոխություններ կրեց կրթական համակարգը տարրական ու միջնակարգ դպրոցներ բացվեցին գրեթե բոլոր գյուղերում իսկ խոշոր բնակավայրերում հիմնվեցին թերի բարձրագույն ու բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ երևանի պետական համալսարանից առանձնացան լեզվաբանական բժշկական պոլիտեխնիկական մանկավարժական և այլ ինստիտուտներ որոնք իրենց մասնաճյուղերն ունեցան վանաձոր գյումրի գորիս քաղաքներում կրթական համակարգի զարգացման հետ զուգընթաց զարգացավ առողջապահությունը բացվեցին բազմաթիվ հիվանդանոցներ ամբուլատորիաներ կլինիկաներ խորհրդային հայաստանի ռազմական ուժը հանդիսանում էր խսհմ բանակի մասը հայերը մեծ ներդրում են ունեցել խորհրդային ժողովուրդների հայրենական մեծ պատերազմում միլիոն բնակչությունից ը զորակոչվել են բանակ որոնց մի մասը չի վերադարձել տուն պատերազմից հետո կազմակերպվել է մեծ հայրենադարձություն և հայաստան են ժամանել հայեր հայաստանի բնակչությունը թվականի վերջին մարդահամարով կազմել էր միլիոն բնակիչ որոնց բացարձակ մեծամասնությունը հայեր էին տարի առաջ երբ հայաստանում նոր էին հաստատվում խորհրդային կարգեր բնակչությունը հասնում էր մարդու որոնց մեջ մեծ թիվ էին կազմում մուսուլմանները հայաստանի երրորդ հանրապետությունը ծնվել է բարդ պայմաններում թվականին սկսվել էր արցախյան շարժումը դեկտեմբերի ին սպիտակում տեղի ունեցավ ավերիչ երկրաշարժ հայ ադրբեջանական հակամարտության արդյունքում ադրբեջանաբնակ հայեր լքեցին երկիրը որոնցից ը փախստականի կարգավիճակով տեղափոխվեցին հայաստան սպիտակի երկրաշարժից հետո զոհվեցին բնակիչ անօթևան մնացին ը հայաստանից հյուսիսային կովկաս են էվակուացվում տասնյակ հազարավոր քաղաքացիներ մյուս կողմից թվականին հակամարտությունը վերաճում է պատերազմի արցախյան գոյամարտը տևում է տարի թվականները պատերազմի պատճառով քայքայվեց երկրի տնտեսությունը այն կանգնեց էներգետիկ ճգնաժամի առջև երբ փակվեցին արևելյան և արևմտյան սահմանները թուրքիայի և ադրբեջանի հետ բնակչությունը զրկվեց ջեռուցումից ընդհատվեց երկաթուղային կապը տնտեսությունը կանգնեց կազմալուծման լուրջ վտանգի առաջ անկախության գործընթացը սկսվել էր թվականից օգոստոսի ին հխսհ գերագույն խորհուրդն ընդունեց հռչակագիր հայաստանի անկախության մասին որի համաձայն հայկական խսհ ն վերանվանվեց հայաստանի հանրապետություն խորհրդարանը որոշեց թվականի սեպտեմբերի ին հանրապետության տարածքում անցկացնել հանրաքվե խսհմ ի կազմից դուրս գալու և անկախանալու նպատակով հանրապետության բնակչության ճնշող մեծամասնությունը միլիոն հազար մարդ կամ քվեարկության իրավունք ունեցողների տոկոսը այո ասաց անկախությանը թվականի սեպտեմբերի ին հանրապետության գերագույն խորհուրդը հայաստանը հռչակեց անկախ պետություն հոկտեմբերի ի նախագահական ընտրությունների արդյունքում ձայների ճնշող մեծամասնությամբ տոկոս հանրապետության նախագահ ընտրվեց արցախյան շարժման առաջնորդներից լևոն տեր պետրոսյանը իսկ փոխնախագահ գագիկ հարությունյանը խսհմ փլուզումը թվականի դեկտեմբերի և անկախ պետությունների համագործակցության ապհ ստեղծումը թվականի դեկտեմբերի տեղի ունեցավ միաժամանակ հայաստանն առաջիններից էր որ անդամագրվեց ապհ ին պետությունների շարքում երկրորդ միջազգային կազմակերպությունը որին անդամակցեց հայաստանը միավորված ազգերի կազմակերպությունն էր մակ մարտի թվականին արցախ ադրբեջան գոտում կնքվեց զինադադար հայաստանն ու արցախը հաղթանակով ավարտեցին իրենց պարտադրած պատերազմը թվականի հուլիսի ին խաղաղ պայմաններում հայաստանն ընդունեց իր գլխավոր օրենքը սահմանադրությունը այն հիմնված է ֆրանսիայի սահմանադրության ինչպես նաև մխիթար գոշի դատաստանագրքի սմբատ գունդստաբլի դատաստանագրքի շահամիր շահամիրյանի նոր տետրակի և որոգայթ փառացի վրա թվականին տեղի ունեցան սահմանադրական բարեփոխումներ թվականին լևոն տեր պետրոսյանը հրաժարվում է նախագահի պաշտոնից և նոր նախագահ է դառնում ռոբերտ քոչարյանը երկրորդ թեկնածուն կարեն դեմիրճյանը ով նախկինում հկկ կենտկոմի առաջին քարտուղարն էր ընտրվում է հայաստանի ազգային ժողովի նախագահ իսկ սպարապետ վազգեն սարգսյանը հայաստանի վարչապետ թվականի հոկտեմբերի ին ազգային ժողովում տեղի է ունենում ողբերգություն սպանվում են կարեն դեմիրճյանն ու վազգեն սարգսյանը պատգամավորներ այդ ժամանակ ազգային անվտանգության ղեկավարի պաշտոնում էր սերժ սարգսյանը ով թվականին դառնում է հայաստանի երրորդ նախագահը փոխարինելով ռոբերտ քոչարյանին հայաստանի անկախությունն օգնել է երկրի միջազգային ճանաչմանը այստեղ են տեղի ունեցել շախմատի միջազգային օլիմպիադան համահայկական խաղերը թվականից սկսած ոսկե ծիրան կինոփառատոնը թվականից սկսած մանկական եվրատեսիլը և շատ այլ փառատոներ հանդեսներ և մրցույթներ հայոց պետականության վերականգնումը կարևոր քայլ էր հայ առաքելական եկեղեցու պահպանման հայոց լեզվի զարգացման և ազգային ինքնագիտակցության ամրապնդման համար հայաստանը գտնվում է միջին արևելքում հարավային կովկասում այստեղ կան միջազգայնորեն ճանաչված երեք հայաստան վրաստան ադրբեջան և փաստացի գոյություն ունեցող երեք աբխազիա հարավային օսիա արցախ պետություններ նախկին ինքնավար հանրապետություններից նախիջևանը պահպանել է իր կարգավիճակը իսկ աջարիան դարձել է վրաստանի մարզերից մեկը հայաստանը հյուսիսից սահմանակից է վրաստանի հարավից իրանի արևելքից ադրբեջանի արևմուտքից թուրքիայի հետ հանրապետության հարավային մարզերը սյունիքն ու վայոց ձորը արևելքից սահմանակցում է նախիջևանի ինքնավար հանրապետությանը իսկ արևմուտքում հայկական երկրորդ հանրապետությունն է արցախը հայաստանի սահմանների երկարությունը հասնում է կմ է արևելյան սահմանի երկարությունը հասնում է կմ ի սահմանից այն կողմ ադրբեջանն է ու արցախը արևմուտքում անցնում է թուրքական սահմանը կմ ապա ադրբեջանի անկլավային տարածք նախիջևանի սահմանը կմ հայաստանի հյուսիսային սահմանը վրաստանի հետ ունի կմ իսկ հարավային սահմանն իրանի հետ կմ հայաստանի ծայրակետերն են հայաստանի ամենաերկար ձգվածությունը հյուսիս արևմուտքից հարավ արևելք է կմ իսկ արևմուտքից արևելք կմ հայաստանը լեռնային երկիր է տարածքի ը գտնվում է ծովի մակերևույթից մ բարձրության վրա լեռնաշղթաները գրավում են մոտ կմ կամ երկրի ընդհանուր մակերեսի բարձրավանդակները կազմում են երկրի մակերեսի ավելի քան մեկ երրորդը կամ շուրջ կմ ամենաբարձր կետը արագած լեռն է մետր և ամենացածրը դեբեդ գետի ստորին հոսանքի շրջանը մ մյուս բարձր լեռնագագաթներն են կապուտջուղը մ և աժդահակը մ երկրի տարածքը կազմում է կմ որի կազմում են գյուղատնտեսական նշանակության հողերը անտառային հատուկ պահպանվող տարածքներ և այլ հողեր թեև հայաստանի տարածքը փոքր է սակայն հողային ծածկույթը խիստ բազմազան է դրա վրա ազդող գործոններից ամենակարևորները համարվում են կլիման տեղանքի ռելիեֆը և զանազան ապարների առկայությունը մեր երկրում հողերը ինչպես և կլիման փոխվում են վերընթաց գոտիականությամբ երկրի այն հատվածներում որտեղ կան ռելիեֆի դրական ձևեր լեռներ բլուրներ թմբաշարեր սարեր այդտեղ հողերը աղքատիկ են բարակ շերտով հումուսով աղքատ լվացված գերակշռում են կմախքային հողերը իսկ ռելիեֆի բացասական ձևերում գոգավորություններ գետահովիտներ լեռան ստորոտներ դաշտեր գերակշռում են հումուսով հարուստ ու բերրի հողերը հայաստանում առաձնացվում են թվով ծագումնաբանական հողատիպեր հայաստանի լեռները ամբողջությամբ գտնվում են հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան հատվածում հայաստանի լոռու շիրակի մարզերի սահմանագլխին գտնվում է ջավախքի լեռնաշղթան երկարությունը մոտավորապես կմ է և ձգվում է թռեղքից թրիալեթ մինչև բազումի լեռնաշղթա այստեղ են աշոցքի և լոռվա սարահարթերը ամենաբարձր գագաթը աչքասարն է մ ջավախքի լեռնաշղթան հայտնի է նաև իր ջրվեժներով լեռնաշղթան հիմնականում ծածկված է ալպյան մարգագետիններով և կանաչ արոտավայրերով հայաստանի լոռու մարզում են գտնվում բազումի փամբակի և վիրահայոց լեռնաշղթաները հարավ արևելքում ծաղկունյաց լեռնաշղթան է գուգարաց լեռները բնական սահման են լոռու և տավուշի մարզերի միջև տավուշում են գտնվում միափորի հախում տավուշ խնձորուտ և այլ լեռնաշղթաներ հյուսիսային հայաստանի այս լեռնաշղթաներից ամենաբարձրը թեժլեռն է մ սևանի լեռնաշղթան սահմանաբաժան է հայաստանի և ադրբեջանի միջև ավելի հարավ ճյուղավորվում են երկու լեռնաշղթաներ զանգեզուրի և արցախի լեռները զանգեզուրի լեռնաշղթան վայոց ձորի և սյունիքի մարզերի ապա հայաստանի և նախիջևանի ինքնավար հանրապետության բնական սահմանն է բարձր կետը կապուտջուղն է մ հայաստանում գտնվող լեռնային հրաբխային լեռներ են գեղամա լեռնաշղթան և արագածի լեռնազանգվածը մ գեղամա լեռնավահանի երկարությունը մոտ կմ է լայնությունը կմ հրաբխային կոներից ամենաբարձրը աժդահակն է մ գեղամա լեռնաշղթայից դեպի արևմուտք է ձգվում ողջաբերդի լեռնաբազուկը գեղամա լեռնաշղթայում կան մի շարք լեռնային ոչ մեծ լճեր այդ թվում խառնարանային լճերից մեկը աժդահակ լեռան խառնարանում է որը սնուցվում է ձնհալով գեղամա լեռնաշղթայում կարելի է հանդիպել թռչունների մոտ տեսակ ինչը կազմում է հայաստանում հանդիպող թռչնատեսակների ը լեռնաշղթայի հարավային լանջերի որոշ հատվածներ մտնում են խոսրովի անտառ պետական արգելոցի տարածքի մեջ հանրապետության կենտրոնական հատվածում տարածվում է արագածի լեռնազանգվածը այն ունի մ խորությամբ և կմ տրամագծով հսկա խառնարան որի պատերի մնացորդները կազմում են լեռան չորս կատարները կատարները կիսաշրջանաձև են կազմում են աստիճանի աղեղ արագածի լանջերը մեղմ թեքություն ունեն որոնք փռված են գագաթների շուրջը հսկայական տարածությունների վրա տեղ տեղ կազմելով ընդարձակ բարձրավանդակներ սարավանդներ հարթություններ ապարանի դաշտը կարմրաշենի շամիրամի սարահարթերը օհանավանի մարալիկի սարավանդները և այլն մասնատված են ճառագայթաձև տարածվող խոր հովիտներով կիրճերով հեղեղատներով արագածի գագաթներին մշտական ձյուն է նստած իսկ փեշերին արտահայտվում են տարվա բոլոր եղանակները իրենց նրբերանգներով լեռնային շրջաններում կլիման փոփոխվում է ըստ բարձրությունների հայաստանի տարածքի մոտ ը լեռներ են երկրի ամենամեծ գոգահովիտներից են արարատյան շիրակի սևանի և փամբակի գոգավորությունները արարատյան գոգավորությունը գտնվում է արաքսի ավազանի միջին մասում հատակը արարատյան դաշտը բարձր մ թույլ թեքությամբ իջնում է դեպի հարավ արևելք այն ամենախիտ բնակեցված հատվածն է որտեղ ապրում է ազգաբնակչության կեսը սևանի գոգավորությունը շրջապատված է գեղամա և սևանի լեռնաշղթաներով այստեղ է գտնվում կովկասի ամենամեծ լիճը սևանը նրա ջրահավաք ավազանը ներառում է երեք տասնյակ գետեր ու գետակներ որոնք գտնվում են գոգավորության սահմաններում միաժամանակ հանդիսանում է սևան ազգային պարկի հիմնական տարածքը հանրապետության հյուսիս արևմուտքում է գտնվում շիրակի գոգավորությունը շրջանակված է շիրակի փամբակի լեռնաշղթաներով և արագած լեռնազանգվածով արևմուտքում միանում է կարսի սարահարթին հատակը շիրակի դաշտը գտնվում է մ բարձրության վրա ունի կմ երկարություն և կմ լայնություն այն ևս տեկտոնական իջվածք է լցված լճային հրաբխային և նորագույն ալյուվիալ պրոլյուվիալ և այլ նստվածքներով նրան հարակից փամբակի գոգավորությունը գտնվում է փամբակի ու բազումի լեռնաշղթաների միջև ջաջուռի լեռնանցքից մինչև գայլաձորի կիրճը այն ձգվում է մ բարձրության վրա այս իջվածքը ևս լցված է նստվածքներով ունի շինանյութերի հանքավայրեր տորֆի ու լիգնիտի պաշարներ լեռնային պայմաններ ունեցող երկրի համար այս գոգավորություններն ունեն կենսական նշանակություն հանդիսանում են գյուղատնտեսության մասնավորապես երկրագործության հիմնական օջախները այստեղ է կենտրոնացած բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը այստեղ ոչ միայն գյուղական բնակավայրերն են այլև հանրապետության խոշորագույն քաղաքները երևանը գյումրին վանաձորը վաղարշապատը արմավիրը և այլն հայաստանի տարածքի բաշխվածությունը ըստ բարձրության գոտիների հայաստանը րդ ամենաբարձր երկիրն է աշխարհում ըստ իր տարածքի լինելով լեռնային երկիր հայկական լեռնաշխարհը հարուստ է զանազան օգտակար հանածոներով հին ժամանակներից շահագործվել են պղնձի կապարի արծաթի ոսկու երկաթի և այլ հանքեր պղինձը հանդիպում է նաև մոլիբդենի հետ պղնձամոլիբդենային հանքավայրերում քաջարանի ագարակի և վերջերս շահագործման հանձնված թեղուտի հանքավայրերը սև մետաղներից երկաթի համեմատաբար խոշոր հանքավայրեր կան սվարանցի հրազդանում և աբովյանում կապուտան հանքավայրերը հայաստանում հսկայական են շինանյութերի պաշարները բազալտի շերտերը հազարավոր քառակուսի կիլոմետր տարածք են զբաղեցնում պեռլիտը հանդես է գալիս ավազի ու խճի տեսքով հանդիպում են տուֆի բազալտի որձաքար հրաբխային կավերի գրանիտի մարմարի և այլ հանքավայրեր հայաստանում հայտնի են ջաջուռի և ջերմանիսի ածխահանքերը հայկական լեռնաշխարհը հռչակված է իր բազմաթիվ սառը և տաք հանքային ջրերով որոնցից վերջինները մեծ մասամբ հայտնի էին ջերմուկ անունով հնում նշանավոր էին վարշակի վայոց ձորի ջերմուկները այժմ ջերմուկի դիլիջանի արզնիի բջնիի և այլ հանքային աղբյուրները հայաստանի տարածքում լանդշաֆտային գոտիները միմյանց հերթափոխում են ուղղահայաց ուղղությամբ քանի որ մեր մոտ ռելիեֆը լեռնային է կլիմայական գոտիների հերթափոխը լեռներում կոչվում է վերընթաց գոտիականություն հանրապետությունում հերթափոխվում են հետևյալ թվով հինգ վերընթաց լանդշաֆտային գոտիները անապատակիսաանապատային լանդշաֆտների գոտին հանրապետությունում գոյացել է գոգավոր տափարակ ռելիեֆի պատճառով ձևավորված չոր խիստ ցամաքային կլիմայի ներգործության պայմաններում այս գոտին հիմնականում տարածված է արարատյան և վայքի գոգավորություններում անապատակիսաանապատային լանդշաֆտները հիմնականում տարածված են կղզյակներով որպես այդպիսին առանձին համատարած գոտի չեն առաջացնում այստեղ տարածված են աղուտները կիսաանապատային լանդշաֆտներն համեմատաբար ընդարձակ գոտի են կազմում երկրի նախալեռնային շրջաններում մետր բարձրություններում այստեղ տարեկան տեղումների միջին քանակը կազմում է մմ գլխավոր հողատիպը լեռնային գորշ հողատիպերն են որոնք իրենցից ղռեր են ներկայացնում մշակվող տարածքներում հողերը ենթարկվել են բարելավման քարամաքրում աղազերծում քիմիացում դրենաժավորում արհեստական ոռոգում և դարձել են կուլտուր ոռոգելի տեղումների ժամանակահատվածում որը հիմնականում գարնանն է լինում կիսաանապատերը ծածկվում են էֆեմեր կարճակյաց բուսականությամբ սրանք արագ չորանում են տաք օրերի և ամռան գալուն պես այս գոտում ամենաբնորոշ բույսերից են օշանը օշինդրը աղածաղիկը աղահասկիկը ֆրիգանոիդ լեռնաչորասեր բուսականությունից գազի մի քանի տեսակների գերակշռությամբ կենդանիներից բնորոշ տեսակներից են սողունները իժ հայկական գյուրզա լորտու միջատներից տարածված են կարիճներն ու մորմերը գոտում տարածված թռչուններից են արագիլը բազեներից օձակեր բազեն լորը մեղվակերը հոպոպը ճնճղուկը կենդանիներից բնորոշ են աքիսը համստերը դաշտամկները իսկ շամբուտներում վարազը և եղեգնակատուն անապատակիսաանապատային գոտին զբաղեցնում է հանրապետության ամբողջ տարածքը ավելի քան ը սա համարվում է ջերմասեր մշակաբույսերի տարածման հիմնական ու գլխավոր շրջանը լեռնատափաստանային լանդշաֆտները հայաստանի տարածքում ամենամեծ տարածում ունեցողներն են համարվում այս գոտում առանձնացվում են երկու լանդշաֆտային ենթագոտիներ չոր լեռնատափաստանային և սևահողային տափաստանային չոր լեռնատափաստանային ենթագոտին տարածվում է հիմնականում արարատյան և վայքի նախալեռնայի շրջաններում հասնում է մինչև մետր բարձրությունները կլիման այստեղ տաք է և չորային ի տարբերություն անապատակիսաանապատային գոտու այստեղ տեղումները համեմատաբար քիչ ավելին են մմ չոր լեռնատափաստանները հանրապետության հյուսիս արևելքի և զանգեզուրի նախալեռներում հետանտառային լանդշաֆտներ են որոնք առաջացել են մարդու երկարամյա գործունեության հետևանքով կլիման մերձարևադարձային է չափավոր տաք ու մեղմ ձմեռներով չոր լեռնատափաստանային ենթագոտին զբաղեցնում է հանրապետության տարածքի ը այս ենթագոտին զանգեզուրում և հհ հյուսիս արևելքում նմաստավոր է մերձարևադարձային բույսերի նուռ թուզ խուրմա իսկ արարատյան դաշտում և վայոց ձորում պտղաբուծության հացահատիկի ծխախոտի բանջարաբոստանային մշակաբույսերի և տեխնիկական բույսերի մշակման համար սևահողային տափաստանների ենթագոտին տարածվում է վերոնշյալ գոտուց ավելի վեր և հասնում է մինչև մետր բարձրությունները այս գոտին զբաղեցնում է հանրապետության տարածքի ը սևահողային տափաստանները հիմնականում ձևավորվել են լավային սարավանդների և բարձրադիր գոգավորություննեում այս ենթագոտում ամառները տաք են իսկ ձմեռները ցուրտ տեղումների տարեկան միջին քանակությունը կազմում է մմ ի հումուսի քանակությունունը հողում հասնում է ի տարածված բուսականությունը տիպիկ տափաստանային է սիզախոտ փետրախոտ շյուղախոտ դաշտավլուկ ավելուկներ եղինջ սիբեխ և այլն այս գոտու վերին սահմաններին տարածվում են համեմատաբար խոնավ մարգագետնային տափաստանները կենդանական աշխարհը բավականին բազմազան է հիմնականում տարածված են կրծողները և թռչունները ինչպես նաև շատ են միջատները կրծողներից մկներ դաշտամկներ աքիս ճագար ճագարամուկ թռչուններից բազե բու բվեճ ագռավ ճնճղուկ կաչաղակ սևահողային տափաստանները հայաստանում հացահատիկի մշակման գլխավոր շրջանն են շիրակի դաշտ լոռու դաշտի և սևանի ավազանի սևահողերում հիմնականում մշակում են աշնանացան ցորեն գարնանացան գարի կորեկ հաճար վարսակ աշորա կարտոֆիլ կաղամբ շաքարի ճակնդեղ ծաղկակաղամբ և այլն լեռնանտառային լանդշաֆտները հիմնականում տարածված են հանրապետության հյուսիսարևելյան և հարավարևելյան շրջաններում հայաստանում գտնվող լեռնային համակարգերը հիմնականում հողմակողմ հյուսիսային լանջերը սրանք զբաղեցնում են հայաստանի տարածքի ը հյուսիսարևելյան շրջաններում որտեղ առավել խոնավ է անտառի վերին սահմանը հասնում է մինչև մետր բարձրությունները իսկ հարավ արևելքում զանգեզուրի հատվածում մինչև մետր բարձրությունները լեռնանտառային գոտում կլիման համեմատաբար մեղմ է այստեղ ձմեռները չափավոր ցուրտ են սակայն ձնառատ գարունը զով է ու խոնավ տեղումնառատ ամառը տաք է արևոտ եղանակներով աշունը մեղմ է տեղումների տարեկան միջին քանակությունը կազմում է մմ տարածված են լեռնանտառային գորշ և դարչնագույն հողերը բույսերից հիմնականում տարածված են լայնատերև և փշատերև տեսակները անտառներում հանդիպում են բոխի թխկի սոսի կաղնի հաճարենի հոնի ծառ կեչի սզնի վայրի տանձ ընկուզենի նշենի եղևնի եղևին սոճի կենդանիներից սկյուռ անտառային վարազ գորշ արջ փայտփոր արծիվ բազե և այլն մերձալպյան և ալպյան լանդշաֆտները հանրապետության տարածքում հյուսիսային գոտում սկսվում են մետր իսկ հարավային գոտում մետր բարձրություններում սրանք ձևավորվել են հիմնականում ցածր ջերմաստիճանների և համեմատաբար առատ խոնավության պայմաններում այս գոտում տարվա կեսը ձմեռը է տևական ու սառնամանիքային ձնառատ ամառները կարճ են ու զով բավականին բարձր է արեգակնային ճառագայթային էներգիայի ինտենսիվությունը ինչը նպաստում է ցերեկվա ընթացքում գետնի արագ և ուժեղ տաքացմանը տարածված են հիմնականում ծաղկող բույսեր զանգակ ձնծաղիկ գնարբուկ երիցուկ հովտաշուշան աստղաշուշան երեքնուկ հիրիկ կովկասյան պապլոր և այլն ձյունամերձ լանդշաֆտները հանրապետությունում տարածվում են հիմնականում բարձր լեռնային գոտիներում մ ից վեր արագած կապուտջուղ աժդահակ ծղուկ և այլն այս գոտում հիմնականում տիրապետում են մերկ ժայռերը ձյան բծերն ու սառնամանիքային հողմահարման երևույթները բուսածածկույթ այստեղ չի առաջանում միայն որոշ տեսակի մամուռներ ու քարաքոսեր են տարածվում հողերը կմախքային պարզագույն հողեր են ավազներ հայաստանը հարուստ է ջրային պաշարներով երկրում կան մոտ գետեր որոնցից ը ունեն կմ ից ավել երկարություն և ից ավել լճեր որոնց մի մասը չորանում է ամռանը դարեր շարունակ հայաստանը կոչվել է գետերի և լճերի երկիր նաիրի երկրի տարածքի ը հազար կմ կազմում է ջուրը հայաստանի ամենաերկար գետերն են արաքսը ախուրյանը դեբեդը որոտանը հրազդանը աղստևը արփան և քասաղը ամենամեծը ախուրյանի ջրամբարն է միլիոն մ մակերեսով հայաստանի տարածքում ստորգետնյա ջրերի դերը մեծ է գետերի հոսքի ձևավորման գործում դա վերաբերում է խոշոր գետերի վտակներին առավելապես ստորգետնյա սնում ունեն մեծամոր աշոցք գավառագետ մասրիկ գորիս ազատ ախուրյան և այլ գետեր այդպիսով հայաստանի ստորգետնյա ջրերի պաշարները գնահատվում են միլիարդ մ մոտ ը հոսում է դեպի արարատյան դաշտ որի ջրային պաշարները գտնվում են մ խորության վրա խմելու ջրի ը օգտագործվում է ստորգետնյա ջրերից տարեկան օգտագործվում են մոտ միլիարդ մ ստորգետնյա ջուր որից միլիարդ մ ը աղբյուրների միլիարդ մ ը գետերի և լճերի կողմից հայաստանի տարածքում կան մոտ աղբյուրներ հայաստանի դաշտային ու հովտային հատվածներում բավական շատ են արտեզյան արարատյան մասրիկի շիրակի վերին ախուրյանի ավազաններ և քիմիական տարբեր բաղադրությամբ հանքային աղբյուրներով արարատ արզնի բջնի դիլիջան լիճք լոռի հանքավան ջերմուկ սևան և այլ հանքային ջրեր հայաստանի տարածքը գտնվում է մերձարևադարձային գոտու հյուսիսային լայնություններում այն բնութագրվում է չոր ցամաքային կլիմայով ու տարվա եղանակների առկայությամբ հայաստանի տարածքում կլիմայաստեղծ գործոնները բազմազան են կլիման հիմնականում լեռնային է կապված ռելիեֆի հետ զգալի ազդեցություն ունեն հարևան զոնաները արաբական թերակղզու անապատները սև և կասպից ծովերին մոտ լինելը ինչպես նաև իրանական ու փոքրասիական բարձրավանդակների հարևանությունը հայաստանի կենդանական աշխարհը ձևավորվել է նրա բարենպաստ աշխարհագրական դիրքի և երկրբանական ու լեռնագրական բարդ կառուցվածքի հիմքի վրա հհ ն որպես հայկական լեռնաշխարհի մի մաս տարածաշրջանի բուսական և կենդանական աշխարհների ձևավորման կարևոր մարզերի միջև է հայաստանի ֆաունան ընդգրկում է ավելի քան հազար կենդանատեսակ ողնաշարավորների ֆաունան լավ է ուսումնասիրված և ներկայացված է տեսակներով ը կաթնասուններ են ը թռչուններ ը սողուններ ը երկկենցաղներ ը ձկներ անողնաշարներն անհամեմատ վատ և անհավասարաչափ են ուսումնասիրված միայն ը որը բացատրվում է նրանց խիստ առատությամբ և բազմազանությամբ հայաստանում տարածված անողնաշարների ը կազմում են միջատները անողնաշարների ֆաունայի շուրջ ը ավելի քան տեսակ էնդեմիկ է ից ավելին հազվագյուտ և անհետացող հայաստանի էնդեմիկ կենդանատեսակները պատկանում են կովկասի շելկովնիկովի ծառագորտ կովկասյան մարեհավ և այլն կովկասի դարևսկու իժ ժայռային մողեսների մեծամասնությունը և այլն արևելյան կովկասի անդրկովկասյան խայտաբղետ մողեսիկ զոլավոր մողես և այլն ատրպատականաարևելահայկական հայկական լեռնատափաստանային իժ հայկական էյրենիս ռադդեի իժ դալի ավազամուկ և այլն և հայկական լեռնաշխարհի չեռնովի մերկաչք մողես սևավիզ քարաթռչնակ վայրի հնդկահավ հայկական որոր և այլն էնդեմիկ խմբերին հայաստանի բուսական աշխարհը ներկայացնում են մոտ տեսակի անոթավոր բույսեր կովկասի ֆլորայի մոտ ը որոնք ընդգրկված են ավելի քան ցեղերում և ընտանիքներում հայաստանի տարածքով են անցնում շատ բուսատեսակների տարածման արեալների սահմանները ընտանիքի ցեղի պատկանող բուսատեսակ ներառված է հայաստանի ֆլորա ժողովածուի հատորում նոր ընտանիքներ ցեղ տեսակ և ենթատեսակ հայտնաբերվել են ավելի ուշ հայաստանի ֆլորայի էնդեմիկների թիվը կազմում է տեսակ որը նրա բուսական աշխարհի տեսակային ընդհանուր բազմազանության մոտ ն է իսկ կովկասի ֆլորայի ը հհ ի ֆլորայի էնդեմիկ տաքսոնները ներկայացնում են ընտանիք ցեղ և տեսակ էնդեմիկ են նաիրյան նշենին հայաստանյան արոսենին թախտաջյանի կաթնուկը թամամշյանի օշանը մաղաքյանի ստելերոպսիսը տիգրանի թանթրվենին արարատի իշամառոլը բարսեղյանի վուշը և այլն առանձնահատուկ տեղ են գրավում վայրի էնդեմիկ հացազգիները ցորեն գարի աշորա վարսակ ըստ ռուս բուսաբան նիկոլայ վավիլովի հայաստանն առաջավոր ասիայում հասկավոր հացաբույսերի առաջացման բնօրրաններից է հայաստանի ֆլորայի կազմում զգալի են նաև մնացորդային ռելիկտային տեսակները որոնց մեծ մասը ծառեր ու թփեր են կան նաև մնացորդային խոտաբույսերի որոշ տեսակներ ին հհ գաա բուսաբանության ինստիտուտում պատրաստվել և տպագրվել է հայաստանի բույսերի կարմիր գրքի րդ լրամշակված հրատարակությունը որտեղ գրանցված են տեսակի բարձրակարգ բույսեր որոնցից բհպտ ներում ներկայացված են ը կամ ը հայաստանի ը անտառապատ է որից ը գտնվում է լոռիի ը տավուշի ը սյունիքի ը կոտայքի ը վայոց ձորի իսկ մյուս ը տեղաբաշփված են մյուս մարզերով անտառները հիմնականում լայնատերև սաղարթավոր և ասեղնատերևավոր են հայաստանում բնության հատուկ պահպանվող տարածքների հիմնադրումն սկսվել է թվականից երբ հիմնադրվել են առաջին հատուկ պահպանվող տարածքները արգելոց և արգելավայր ըստ հայաստանի բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին օրենքի որպես բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ երաշխավորված են ազգային պարկերը արգելոցները արգելավայրերը և բնության հուշարձանները բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ընդհանուր տարածքը ներառյալ սևանա լիճը հազար հեկտար է հայաստանի տարածքի ը ցամաքային լանդշաֆտների պահպանվող տարածքները կազմում են հայաստանի տարածքի մոտ ը հայաստանում գործում են ազգային պարկ սևան դիլիջան հա արփի լճի ազգային պարկ արևիկ ազգային պարկ արգելավայր հա արգելոց խոսրովի անտառ շիկահողի էրեբունի հա ընդհանուր տարածքով բնության հուշարձան բնության հատուկ պահպանվող տարածքների վրա բացասական ներգործություն ունեցող տնտեսական գործունեությունը սահմանափակելու կամ արգելելու նպատակով հայաստանի կառավարությունը սահմանել է պահպանական գոտիներ բնության հատուկ պահպանվող տարածքներում պահպանվում են հհ բուսական և կենդանական աշխարհների տեսակային կազմի ը այդ թվում հազվագյուտ անհետացման եզրին հայտնված և բնաշխարհիկ տեսակների գերակշռող մասը ինչպես նաև վայրի գենետիկական պաշարները համաձայն թ էկոլոգիական արդյունավետության գործակցի տվյալների հայաստանը դասվում է երկրների միջև րդը ընդ որում ըստ էկոլեգիական արողջոյթյան հիմնական ենթագործակցի այն րդն է իսկ համաձայն միջավայրի կենսունակության մյուս հիմանկան ենթագործակցի այն րդն է աշխարհում այսինքն համաձայն այս ուսումնասիրության հայաստանի հիմնական էկոլոգիական խնդիրը բնակչության առողջությունն է իսկ բնապահպանական հարցերը գտնվում են համեմատաբար լավ վիճակում բնակչության առողջությունը գնահատող ենթագործակիցներից առավել մտահոգիչ է բնակչությանը առնչող օդի որակի ենթագործակիցը համաձայն որի հայաստանը է րդն է աշխարհում գտնվելող վատագույն երկրների շարքում հայաստանի անկախացումից հետո հանրապետությունում սկսվել է ազատ շուկայական հարաբերություններին սեփականության պետական միասնական ձևից սեփականության բազմաբնույթ ձևերին անցնելու գործընթացը երկրաշարժի ապա խսհմ փլուզման արցախյան հակամարտության տրանսպորտատնտեսական շրջափակման տնտեսության համակարգային փոփոխությունների հայկական ատոմային էլեկտրակայանի կանգնեցման հետևանքով ին թողարկվող արտադրանքի ծավալը կրճատվել է ով աշխատավարձի աճը հետ է մնացել գերսղաճի տեմպից պետական բյուջեի եկամուտների անկումը հանգեցրել է սոցիալական բնույթի ծախսերի և կենսական նշանակության սպասարկման ծառայությունների կտրուկ կրճատման աճել է գործազրկությունը այս տարիները ժողովրդի մեջ հայտնի են որպես մութ ու ցուրտ տարիներ չեն ձևավորվել արտադրական ներուժի լիարժեք օգտագործման և արտադրության արդյունավետ վարելու համար անհրաժեշտ ենթակառուցվածքները չեն լուծվել հումքի մատակարարման և արտաքին շուկա դուրս գալու խնդիրները տնտեսության համակարգային փոփոխությունները երկրաշարժը ավանդական շուկաների կորուստը ևն հանգեցրել են շատ ձեռնարկությունների չաշխատելուն մյուսները գործում են արտադրական հզորությունների նվազագույն կարողությամբ արտադրանքի ծավալի նվազում հատկապես նկատելի էր մեքենաշինության և մետաղամշակման թղթի թաղանթանյութի փայտամշակման շինանյութերի թեթև և արդյունաբերության այլ ճյուղերում անցման փուլում տնտեսության քանակական ցուցանիշների բացասական միտումները հանգեցրել են որակական ձևախեղումների եթե ին համախառն ներքին արդյունքում արդյունաբերության բաժինը էր գյուղատնտեսությանը ապա ին դրանք համապատասխանաբար եղել են և ին արդյունաբերության տեսակարար կշիռը համախառն ներքին արդյունքում նվազել է մինչև գյուղատնտեսության բաժինը կազմել է ծառայությունների ոլորտինը հայկական լեռնաշխարհում հայտնաբերված սեպագրերը սևանա և վանա լճերի ափամերձ ժայռերի վրա ասորեստանյան աղբյուրների հիշատակումները մ թ ա րդ դարի սկիզբ հնագույն ժայռապատկերները գեղամա և զանգեզուրի լեռներ բազմաթիվ վայրերից կարմիր բլուր ծովինար ամրոց արագածի լանջեր վանա լճի ավազան արենիի քարանձավ և այլն պեղված գյուղատնտեսական կենդանիների ոսկորները բույսերի սերմերը խաղողի կորիզները գործիքները գինու կարասները մինչև օրս գործող հնագույն ջրանցքները սարդարապատի էջմիածնի դալմայի աշտարակի և այլն օտար և հայ գիտնականների հերոդոտոս ստրաբոն քսենոփոն մովսես խորենացի ղազար փարպեցի և ուրիշներ տեղեկությունները վկայում են որ հայաստանը հացաբույսերի խաղողի վազի որոշ պտղատու ծառերի մշակության կենդանիների ընտելացման գյուղատնտեսության որոշ ճյուղերի սկզբնավորման կենտրոններից է ցորենի գարու կորեկի մշակումը հայկական լեռնաշխարհում սկսվել է հազար տարի առաջ իսկ տավարը խոզը այծն ու ոչխարն ընտելացվել են նեոլիթի ժամանակաշրջանում գյուղատնտեսական համալիրը դարեր ի վեր եղել է հայաստանի տնտեսության գլխավոր ճղուղը սա հիմնականում պայմանավորված է այն հանգամանքով որ հայերը վարել են նստակյաց կյանք գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղերով բուսաբուծությամբ հողագործությամբ ու անասնապահությամբ հայաստանում զբաղվել են հազարամյակներ առաջ դա են վկայում բազմաթիվ գյուղատնտեսական գործիքները որոնք հայտնաբերվել են պեղումների ժամանակ կարևոր ապացույց են համարվում նաև բազմաթիվ ջրանցքների առկայությունը նախքան խորհրդային կարգեր հաստատվելը հայաստանի տնտեսությունը գտնվում էր զարգացման ագրարային այն է գյուղատնտեսական փուլում հայաստանի խորհրդայնացումից հետո հողը պետականացվել է ամբողջ բնակչության ավելի քան ն զբաղված էր գյուղատնտեսության այս կամ այն ճյուղերով ընդ որում գյուղատնտեսական համալիրիհամախառն արտադրանքը ամբողջ երկրի հնա ում կազմում էր անկախության սկզբնական ժամանակահատվածում կտրուկ անկում ապրեց գյուղմթերքի արտադրությունը կրճատվեցին գյուղատնտեսական ցանքատարածություններն ու հողահանդակները տեխնիկայի հին և մաշված լինելու պատճառով ընկավ բերքատվությունը բայց հետագա տարիներին պետական ծրագրերի ներդրումներով աճ արձանագրվեցին գյուղատնտեսության մեջ մասնագիտացված շատ ճյուղեր նույնիսկ գերազանցեցին խսհմ տարիների ցուցանիշները ներկայումս հայաստանի ամբողջ գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը կազմում է երկրի հնա ի ը հայաստանի գյուղատնտեսական հողերի քիչ ու սահմանափակ լինելու պարագում էլ այսօր երկրում զարգանում է բազմաճյուղ գյուղատնտեսությունը դրա վրա ազդող ամենագլխավոր գործոնը համարվում է բնակլիմայական պայմաններ որոնք թույլ են տալիս զբաղվելու զանազան ճյուղերով ներկա դրությամբ հայաստանի գյուղատնտեսության մեջ կան շուրջ երեսուն ճյուղեր մեր երկրի կլիման թույլ է տալիս որպեսզի երկրում մշակվեն ից ավելի բուսատեսակներ բուսաբուծությունը հայաստանի գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղն է դրան բաժին է ընկնում համախառն արտադրանքի ծավալի ավելի քան ը բուսաբուծության արտադրանքը օգտագործվում է գլխավորապես որպես պարենմթերք ու անասնակեր իսկ մյուս մասը որպես հումք տնտեսության տարբեր ճյուղերի համար դաշտավարության վերին սահմանը մեր երկրում հասնում է մինչև մետր բացարձակ բարձրությունները ամենաշատը մշակում են հացահատիկային և հատիկաընդեղենային մշակաբույսերը որոնք կազմում են հանրապետության ողջ ցանքատարածությունների շուրջ ը դաշտավարության մեջ երկրորդ տեղն զբաղեցնում է կերային մշակաբույսերի մշակումը ավելի քան ը դրանք են բազմամյա և միամյա խոտաբույսեր անասնակերի եգիպտացորեն արմատապտուղներ տեխնիկական բույսեր և այլն հայաստանում հացահատիկ մշակում են գրեթե ամենուրեք ից մինչև մետր բարձրություններում թվականին այն զբաղեցնում էր հազար հա մակերես թվականին հազար ին հազար ին հազար թվականներին հայաստանում արտադրվել է տոննա հացահատիկ իսկ թվականին հազար տոննա հացահատիկային մշակաբույսեր հայաստանում հիմնականում մշակում են շիրակի և լոռվա դաշտերում տեղի սարավանդում կարմրաշենի մաստարայի սարավանդներում գերակշռող բույսերն են աշնանացան ցորենն ու գարնանացան գարին ինչպես նաև մշակում են եգիպտացորեն վարսակ հաճար հնդկացորեն և այլն տեխնիկական մշակաբույսերի բուծումը հայաստանում խսհմ տարիներին հենվում էր բամբակենու մշակության վրա այժմ մշակում են ծխախոտ տավուշում կոտայքում շաքարի ճակնդեղ շիրակում լոռիում արևածաղիկ շիրակում սյունիքում խորդենի արմավիրում կտավատ շիրակում լոռիում հայաստանում բանջարաբուծությունը գյուղատնտեսության առաջնային ենթաճյուղերից մեկն է որն ունի հազարամյակների պատմություն և ավանդույթներ նպաստավոր աշխարհագրական դիրքի և ագրոէկոլոգիական պայմանների շնորհիվ հայաստանում աճում են բանջարեղենի բազմաթիվ տեսակներ հհ ում բանջարանոցային մշակաբույսերից առավել տարածված են լոլիկը վարունգը կաղամբը սեխը սմբուկը բողկը գազարը սխտորը ծնեբեկը սպանախը տաքդեղը լոբին ծաղկակաղամբը շաղգամը տերևաբանջարներից թարխունը մաղադանոսը համեմը ռեհանը և այլն բոստանային մշակաբույսերից ձմերուկը սեխը դդումը դդմիկը փորձեր են կատարվում արտադրական պայմաններում վայրի տերևաբանջարների մշակության ուղղությամբ տարբերում են բաց գրունտի բույսի մշակությունը բաց դաշտում և պաշտպանված փակ գրունտի աճեցումը ջերմատներում ջերմոցներում բանջարաբուծություն թվականին բանջարաբոստանային մշակաբույսերի ցանքատարածությունը հազար հա էր համախառն բերքը հազար տ ցանքատարածությունների մոտ ը զբաղեցրել են լոլիկը տաքդեղը վարունգը և սմբուկը միևնույն ժամանակ մեծ պահանջարկ ունեն թե թարմ և թե վերամշակված բանջարեղենի ոչ ավանդական տեսակները որոնք արժեքավոր են թե սննդային և թե բուժիչ հատկանիշների տեսանկյունից դրանցիցն են կաղամբազգիներից բրուսելյան կաղամբը չինական կաղամբը պեկինյան կաղամբը ինչպես նաև բրոկոլին և կոլրաբին իսկ տերևաբանջարներից տարբեր ձևերի և գույների հազարները հայաստանը պտղաբուծության հնագույն երկիր է հայտնաբերվել են արմավիր շենգավիթ գառնի և այլն հազար տարվա ծիրանի դեղձի սալորի խաղողի սերմեր հայկական լեռնաշխարհում պտղաբուծությունը հատկապես զարգացել է մ թ ա մ թ ին դարերում վանի մերձակայքում ահերի դռան վրա մենուան մ թ ա թողել է հետևյալ հիշատակությունը խաղողի և պտղատու այգի հիմնեցի պատերով այն շրջապատեցի հայաստանի պտղաբուծության մասին նշել են հույն և հայ պատմիչներ հերոդոտոսը մ թ ա դար ստրաբոնը մ թ ա դար ագաթանգեղոսը մովսես խորենացին անանիա շիրակացին ստեփանոս օրբելյանը և ուրիշներ հայաստանը բազմաթիվ պտղատու ծառատեսակների ծիրանենի տանձենի սալորենի և այլն մշակության հնագույն վայրերից է հազարամյակների ընթացքում ժողովրդական ընտրասերման միջոցով ստեղծվել են ծիրանենու դեղձենու սալորենու խնձորենու տանձենու ընկուզենու բազմաթիվ արժեքավոր սորտեր դրանցից համաշխարհային ճանաչում ունեն ծիրանն ու դեղձը որոնք հայտնի են նաև որպես հայկական պտուղ անասնապահություն գյուղատնտեսության երկու հիմնական ճյուղերից մեկը ընդգրկում է տնային և գյուղատնտեսական կենդանիների ու թռչունների բուծումը անասնաբուծական մթերքներ սննդամթերք կաթ միս ձու ճարպ և այլն սննդի և թեթև արդյունաբերությանը հումք կաթ միս բուրդ կաշի մորթի գյուղատնտեսությանը բանող ուժ ձի եզ ջորի ուղտ եղջերու և այլն օրգանական պարարտանյութ գոմաղբ և թռչնաղբ ստանալու նպատակով անասնապահության առանձին ճյուղերից ստացվում են հորմոնային պատրաստուկներ տարբեր նյութեր դեղագործության համար օրինակ թռչնաղբից իսկ անասնապահական մթերքների վերամշակումից առաջացած մնացուկներից արժեքավոր կերեր մսալյուր ոսկրալյուր զտած կաթ և այլն հայկական բարձրավանդակում անասնաբուծական գիտելիքները սաղմնավորվել են անասնապահության սկզբնավորման հետ միասին նեոլիթի դարաշրջան ծովինար բերդի սևանա լճի հարավային ափ պեղումներից հայտնաբերվել են տավարի ընտանի ոչխարի և խոզի ոսկորներ ուրարտական սեպագիր արձանագրություևներում հիշատակված են եզը ցուլը արջառը կովը ոչխարը գառը հարևաև երկրներից ավար առած հարյուր հազարավոր գլուխ տավարի և ոչխարի մասին այս ամենը վկայում են որ հայկական բարձրավանդակում ապրող ցեղերը դեռևս շատ վաղուց զբաղվել են անասնապահությամբ անասնաբուծության առաջընթացի տեխնիկայի մշակույթի և երկրների միջև տնտեսական կապերի զարգացման հետ միասին ընդլայնվում են անասնաբուծական գիտելիքները մ թ ա ին դարում հայաստանում հայտնի է եղել մետրոդորոսին վերագրվող արամեատառ բանականության առկայությունն անխոս կենդանիների մոտ երկախոսությունը հայ մատենագիրները եզնիկ կողբացի եղիշե մովսես խորենացի ղազար փարպեցի և այլք իրենց երկերում մասնակիորեն բնութագրել են հայաստանի կենդանիներին իսկ որոշ հեղինակներ շոշափել են բազմացման ժառանգականության բնազդներին վերաբերող բազմաթիվ հարցեր դարում հայերեն է թարգմանվել բարսեղ կեսարացու վեցօրից ը որտեղ նկարագրված են կենդանիների բնազդը բազմացումը և այլն դարում կամ ամենաուշը դարի սկզբին մի անհայտ հեղինակ արաբերենից թարգմանել է գիրք վաստակոց աշխատությունը այս աշխատության առանձին գլուխներում նկարագրված են ձիերը կովերը ոչխարները մեղուները շները հավերը նրանց կերակրումն ու խնամքը զուգավորումը հղիությունը ինչպես նաև ոչխարների խուզը հավերի գիրացումը թռչնանոցները մեղվանոցի տեղի ընտրությունը ևայլն կիլիկյան հայկական թագավորության ժամանակաշրջանից մեզ են հասել ձիաբուծության մասին գրվածքներ բազմավեպ յտք դարի առաջին կեսիև աբրահամ կոստանդնուպոլսեցին կազմում է կենդանաբանակաև հայերեն առաջին աշխատությունը հայաստանում բուծված կենդանիների նկարագրություևներ կան ղևոնդ ալիշանի աշխարհագրական մեևագրություններում կենդանիների բուծման թռչնաբուծության մեղվաբուծության շերամապահության ձկնաբուծության և այլ հարցերին է նվիրված ն տ տաղավարյաևի կենդանաբուծություն աշխատությունը անտիպ հայաստանում անասնաբուծության զարգացման իսկական վերելքն սկսվում է խորհրդային իշխանությաև օրոք հայկական խսհ ում անասնաբուծության զարգացման գործում վաստակ ունեն ա զ թամամշևը թամամշյան ավ հ քալանթարը ի ա երիցյանը ս կ կարապետյանը ա ա ռուխկյանը զ ք դիլանյանը ն ա մալաթյանը վ բ ոսկանյանը ա գ երիցյանը ս գ քարամյանը ս ա առաքելյաևը ն գ ստեփանյանը և ուրիշներ արարատյան հարթավայրում է կենտրոնացած հհ բնակչության մեծամասնությունը բացի դրանից մոտիկ է մայրաքաղաք երևանը մեծ է կերային մշակաբույսերի տարածքները կան բազմաթիվ կաթի վերամշակման գործարաններ այս բոլոր հանգամանքները խթան են հանդիսանում որպեսզի կաթնային տավարաբուծությունը զարգանա այս գոտում մեր հանրապետության նախալեռնային գոտին մասնագիտացել է կաթնամսատու տավարաբուծությամբ այս ճյուղի զարգացմանը նպաստող հանգամանքներից են տավարի ներմուծված նոր սորտերը և տեղական կովկասյան գորշ սորտը հանրապետության լեռնային գոտին մասնագիտացած է մսակաթնատու և մսատու տավարաբուծությամբ դրա զարգացման գլխավոր պատճառը հարուստ բուսածածկույթ ունեցող ալպիական ալպիական մարգագետիններն ու միջլեռնային գոգավորությունների դաշտերի տափաստանների հարուստ բուսականությունն է տավարաբուծությունը հհ ում անասնապահության առավել զարգացած ճյուղն է մեկ գյուղացիական տնտեսության հաշվով տավարի միջին գլխաքանակը է այդ թվում կով հանրապետությունում բուծվող տավարի գլխաքանակի ը կովկասյան գորշ տավարի ցեղի կենդանիներն են արտադրվող մսի կենդանի զանգվածով ը և կաթի ն ստացվել են տավարաբուծությունից թվական հայկական լեռնաշխարհը եղել է ոչխարաբուծության սկզբնավորման կենտրոններից դեռևս մ թ ա դարի կեսին հայկական լեռնաշխարհում հայտնի էին ոչխարների տարբեր տիպեր ժողովրդական երկարատև ընտրասերման միջոցով հայաստանի տարբեր շրջաններում ստեղծվել են մազեխ բոզախ բալբաս ղարաբաղի կարամանյան ոչխարի ցեղեր ոչխարաբուծությունն սկսել է զարգանալ հատկապես արևելյան հայաստանը ռուսաստանին միանալուց և խորհրդային իշխանություն հաստատվելուց հետո թվականին հանրապետությունում կար միլիոն ոչխար թվականին միլիոն անկախացումից հետո ագրարային բարեփոխումների հապճեպ իրականացման և սխալների տնտեսական ճգնաժամի շրջափակման տնտեսվարման նոր պայմաններում ոչխարաբուծությունը հետընթաց է ապրել ոչխարների և այծերի գլխաքանակը թվականին կրճատվել է գրեթե կիսով չափ և կազմել հազար իսկ թվականին հազար բուծվում են հիմնականում կիսանրբագեղմ տիպի հայկական կիսակոպտաբուրդ քիչ քանակությամբ բալբաս բոզախ մազեխ և ղարաբաղ ցեղերի ոչխարներ խոզի մսի հիմնական արտադրողները գյուղացիական տնտեսություններն են հայաստանում բուծում են խոզերի խոշոր սպիտակ լանդրաս ուկրաինական տափաստանային և այլ ցեղեր թվականին հանրապետությունում կար հազար խոզ սովորաբար խոզաբուծությունը զարգանում է այն վայրերում որտեղ մշակում են հացահատիկային մշակաբույսեր և որտեղ առաջանում են սննդարդյունաբերական ավելցուկներ ու թափոններ խոզաբուծության զարգացման առաջատար շրջանները մեր հանրապետությունում հիմնականում երևանին հարակից մարզերն են ինչպես նաև բնական կերով հարուստ անտառային ռեսուրսներով մարզերը մասնավորապես տավուշը հայկական լեռնաշխարհում հնագույն ժամանակներից տարածված են եղել ընտանի թռչունների առանձին տեսակներ հավ աղավնի և այլն թռչնաբուծությամբ զբաղվել են գյուղացիական մանր տնտեսությունները ական թվականների վերջին հանրապետությունում թռչնաբուծության տեսակարար կշիռն անասնապահության մեջ չի գերազանցել ը թվականին հխսհ հողժողկոմատը կազմակերպել է թռչնաբույծների ընկերություն թռչնաբուծական առաջին ֆերման հիմնադրվել է թվականին թոխմախան գյուղում այժմ երևանի շրջագծում թվականին ստեղծվել է առաջին թռչնաբուծարանը դիլիջանի մոտ ապա ստեղծվել են ինկուբատորային կայաններ թռչնաբուծական ֆերմաներով տնտեսություններ թվականին սկսել է գործել էջմիածնի շրջանի շահումյան ավանի այժմ արմավիրի մարզում թռչնաբուծական առաջին ֆաբրիկան ներկայումս հհ ում գործում են լուսակերտի արզնուտոհմային գետամեջի կոտայքի մարզ ջրառատի արաքս արմավիրի մարզ գնդեվազի վայոց ձորի մարզ սյունիք սյունիքի մարզ շիրակ շիրակի մարզ երևան երևանի քաղաքապետարան թռչնաբուծական ֆաբրիկաները արգո թռչնաբուծական տնտեսությունը թվականին հհ ում կար հազար թռչուն արտադրվել է միլիոն ձու մեղվաբուծության հնագույն կենտրոններից է հայաստանը մեղվաբուծության զարգացմանը նպաստել են բնակլիմայական բարենպաստ պայմանները հնագույն ժամանակներից հայկական դեղին գորշ մեղուների ցեղերի ու նրանց խառնացեղերի առկայությունը ձկնաբուծությունը որպես տնտեսության ճյուղ հանրապետությունում ձևավորվել է ական թվականներին թվականին հիմնադրվել է երևանի ձկնաբուծական կայանը թվականից ջրակենսբանական կայան կառուցվել են գավառի թվական կարճաղբյուրի թվական սևանի թվական ձուկ լիճքի թվական գոս փբը և այլ ձկնաբուծարաններ թվականին ստեղծվել է հայձուկտրեստը թվականին հխսհ ժտխ ին առընթեր ձկնաբուծական տնտեսության վարչությունը հայաստանում արդյունագործական նպատակներով բուծում են սպիտակ ու սև ամուրներ սպիտակ ու խայտաբղետ պնդաճակատներ թիաքիթ ճապոնական կարպ կոյ աֆրիկյան լոքո թառափազգիներից սիբիրյան և ռուսական թառափներ սաղմոնազգիներից ծիածանափայլ և ոսկեփայլ իշխաններ գեղարքունիքի կարմրախայտ և այլն ներկայումս անտառածածկ է հհ տարածքի մոտ ը սակայն հանրապետության անտառազուրկ տարածքների զգալի մասը վաղ անցյալում ծածկված է եղել անտառներով դարերի ընթացքում անկանոն շահագործման և հատման հետևանքով հհ անտառների զգալի մասը ոչնչացվել է անհետացել են բույսերի բազմաթիվ արժեքավոր տեսակներ պահպանված անտառները հիմնականում ցածրարժեք տնկարկներ են խորհրդային տարիներին վերականգնվել են անտառային բազմաթիվ զանգվածներ ստեղծվել են նորերը հխսհ ում առաջին անտառային տնտեսությունները հիմնադրվել են թվականին հրազդանի շրջանում այժմ կոտայքի մարզում թվականներին ստեղծվել են մոտ հազար հեկտար տնկարկներ զբոսաշրջային հիմնական կենտրոններ են հանդիսանում ծաղկաձորը ջերմուկը արզնին և դիլիջանը քաջարան սիսիան մեղրի քաղաքները հայտնի են իրենց հանքային աղբյուրներով որոնք իրենց բաղադրությամբ մոտ են չեխիայի կառլովի վարիի աղբյուրներին զբոսաշրջիկների շրջանում մեծ հետաքրքրություն են առաջացնում գեղարդի վանական համալիրը գառնու հեթանոսական տաճարը նորավանքը սևանա լիճը զվարթնոցի տաճարի ավերակները ամբերդի ամրոցը և մատենադարանը ըստ հայաստանի էկոնոմիկայի նախարարության տվյալների թվականին հայաստանում գործում էր գրանցված հյուրանոց ինչպես նաև հյուրանոցային տնտեսության օբյեկտ հյուրանոց մոթել հյուրանոցատիպ հանգրվան առողջարան պանսիոն հանգստյան կամ մասնագիտացված տուն զբոսաշրջային բնակատեղի և ճամբար հայաստանը հարուստ է մշակութային և բնական հուշարձաններով ինչի համար էր նրան անվանում են թանգարան բաց երկնքի տակ հայաստանում հաշվվում է ավելի քան հազար բացառիկ հուշարձաններ դրանց շարքում են նաև մինչքրիստոնեական շրջանի հուշարձանները ուրարտական էրեբունի ամրոցի թեյշեբաինիի հնագույն հայկական մայրաքաղաքների արմավիրի արտաշատի ավերակները գառնու միհր աստծո տաճարը և այլն առանձնապես հայաստանը հարուստ է քրիստոնեական ճարտարապետության հուշարձաններով դրանք են վաղարշապատի մայր տաճարը նորավանքի գեղարդի խոր վիրապի գոշավանքի սևանավանքի վանական համալիրները զվարթնոցի հնագույն տաճարի ավերակները նորատուսի խաչքարաշատ գերեզմանատունը և այլն բնության բացառիկ հուշարձանների թվին են խատկանում սևանա լիճը ջերմուկի ջրվեժը պարզ և քարի լճերը խնձորեսկի ժայռերը ինչպես նաև երկրի տարաբնույթ լեռնային լանդշաֆտը հայաստանը ունի բավականին զարգացած էներգահամակարգ որն ընդգրկում է արտադրող կայաններ էլեկտրացանցային ընկերություններ գազի ընկերություններ ինստիտուտներ մինչև խսհմ փլուզումը քիմիական արդյունաբերության տեսական կշիռն արդյունաբերական արտադրանքի ընդհանուր ծավալում կազմել է արտադրվել են կալցիումի կարբիդ կաուչուկ արհեստական խեժեր ազոտական պարարտանյութ արհեստական մանրաթել վիտամիններ ավտոդողեր լայն սպառման առարկաներ ևն պատկերը խիստ փոխվել է հհ անկախացումից հետո հայաստանում մեքենաշինությունը ձևավորվել է ին իսկ հետպատերազմյան տարիներին զարգացումն ուղեկցվել է որակական տեղաշարժերով ճյուղը ներառում է էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերությունը ռադիոէլեկտրոնային արդյունաբերությունը հաստոցաշինությունը ավտոմոբիլային արդյունաբերությունը ևն գունավոր մետաղաձուլության զարգացման հիմքը պղնձի պղինձ մոլիբդենի բազմամետաղային ոսկի բազմամետաղային ու ոսկու արդյունահանումն է դրանց հանքանյութերը պարունակում են նաև հազվագյուտ և ազնիվ մետաղներ ճյուղը ներառում է պղնձամոլիբդենային բազմամետաղային ու ոսկու արդյունաբերությունները ին մասնակիորեն գործել են զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային ալավերդու լեռնամետալուրգիական կոմբինատները կապանի հանքահարստացուցիչ ֆաբրիկան հայոսկի փբը ճյուղը թողարկում է մոլիբդենի պղնձի խտանյութ պղնձի գլանվածք փայլաթիթեղ ևն հհ մոլիբդենի պաշարներով հայտնի է քաջարանի պղնձամոլիբդենային հանքավայրը որի բազայի վրա գործում է զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը շինանյութերի արդյունաբերության զարգացման հիմքը հրաբխային ապարների տուֆի արդյունահանումը հիմնականում շիրակի ու արագածոտնի մարզերում պեռլիտի արագածի պեռլիտի գործարան բազալտի գրեթե բոլոր մարզերում մարմարի արզականի խոր վիրապի հանքավայրեր գրանիտի կոտայքի լոռու տավուշի վայքի մարզերի հանքավայրեր արդյունահանումն է ճյուղը ձևավորվել է ական թթ երբ հիմնադրվել են անիպեմզա արթիկտուֆ ջաջուռի կրի կոմբինատները ին արարատի ցեմենտի գործարանը ճյուղը ներառել է հավաքովի երկաթբետոնե կառուցվածքների ու տարրերի ցեմենտի ոչ հանքային շինանյութերի երեսպատման նյութերի ու տարրերի խեցեգործական արդյունաբերությունները անտառանյութի փայտամշակման եվ թղթի թաղանթանյութի արդյունաբերության առաջին արդյունաբերական կենտրոններ են եղել իջևանը տավուշը ալավերդին ին կահույքի ֆաբրիկաներ են կառուցվել երևանում վանաձորում արմավիրում գյումրիում և այլուր թողարկվում է կահույք նրբատախտակ մանրատախտակ սղոցանյութ ևն ին արտադրվել է սղոցանյութ մանրատախտակ շինափայտ ևն թեթև արդյունաբերությունը մինչև խսհմ փլուզումը ներառել է ճյուղ բամբակազտիչ բրդի մետաքսի տրիկոտաժի կարի կաշվի և կոշիկի կազմելով սպառման առարկաների թողարկման ընդհանուր ծավալի մոտ ը համախառն արտադրանքի ծավալով մեքենաշինությունից հետո գրավել է րդ տեղը ի դեկտեմբերի երկրաշարժի խսհմ փլուզման և տնտեսական շրջափակման հետևանքով ճյուղի ձեռնարկությունների գերակշռող մասը դադարեց գործելուց անկում ապրեցին արտադրանքի թողարկման ծավալները ից սկսած ճյուղի ձեռնարկություններից ը սեփականաշնորհվել է ի հունվար հունիսին թողարկվել է միլիոն դրամի տեքստիլ և կարի արտադրանք ին գործել են երևանի գարուն տոսպ էրեբունի հայք գյումրու տավրոս վանաձորի բազում բբը ները երևանի հայգորգ մահուդ փբը ները ևն սննդի արդյունաբերությունն անցյալում միավորել է ից ավելի ձեռնարկություններ տարբեր ճյուղեր և տվել հհ արդյունաբերության համախառն արտադրանքի ընդհանուր ծավալի ը թողարկել է կոնյակ գինի սննդամթերք ծխախոտ ոչ ալկոհոլային խմիչքներ հաց ձուկ պահածո ևն շինարարության ոլորտը ներառում է արդյունաբերական շինարարությունը գյուղական շինարարությունը և բնակարանային շինարարությունը հայաստանում առկա են տրանսպորտի գրեթե բոլոր տարատեսակները բացառությամբ ջրային տրանսպորտի տարբեր տեսակների զարգացումը պայմանավորված է աշխարհագրական դիրքի և լեռնային մակերևույթի առանձնահատկություններով մեր երկրում այժմ գործում են հետևյալ տրանպորտային միջոցները երկաթուղային ավտոմոբիլային օդային խողովակաշարային էլեկտրահաղորդային տրանսպորտի ճյուղերը վերջին քառորդ դարի ընթացքում թուրքիայի և ադրբեջանի կողմից հայաստանի շրջափակման բացասական հետևանքները գոնե մասամբ մեղմելու նպատակով վերակառուցվել ու կառուցվել են նոր ռազմավարական նշանակության հայաստանը վրաստանի և իրանի հետ կապող միջպետական ավտոմոբիլային մայրուղիներ հայկական երկաթուղին իրականացնում է ուղևորների փոխադրում միջպետական ուղևորափոխադրական գնացքներով ինչպես նաև կատարում է բեռնափոխադրումներ հայկական երկաթուղին պատկանում է հարավկովկասյան երկաթուղուն որն իր հերթին հանդիսանում է ռուսական երկաթուղու դուստր կազմակերպությունը շահագործման ենթակա երկաթուղիների երկարությունը կազմում է կմ տեղակայված են կայարաններ որոնցից գործող և չշահագործվող երկաթուղային ողջ համակարգը էլեկտրիֆիկացված է կայարաններ կան երևանում գյումրիում և վանաձորում կա միջպետական անցումներ այրում սադախլո վրաստան ախուրյան դոգուկապի թուրքիա երասխ վելիդաղ ադրբեջան և իջևան ջաֆարլի ադրբեջան այժմ գործում է միայն այրում սադախլո երկաթգիծը ախուրյան դոգուկապի երկաթգիծը վերականգնվում է և հայ թուրքական սահմանի բացումից հետո որը թ փակվել է թուրքիայի նախաձեռնությամբ կապված ղարաբաղյան հակամարտության հարցում ադրբեջանին սատարելու պատճառով կրկին կշահագործվի հայկական երկաթուղին ունի լոկոմոտիվների և վագոնների դեպո զվարթնոց միջազգային օդանավակայանը հայաստանի ամենամեծ օդանավակայանն է այն գտնվում է զվարթնոցից ոչ հեռու հայաստանի մայրաքաղաք երևանից կմ դեպի արևմուտք հանդիսանում է խոշոր օդակայան և ազգային ավիափոխադրողն է երկրում էյր արմենիան զվարթնոց օդակայանը բացվել է ին այն ժամանակ ընդունում էր միայն ներքին խսհմ ի մեջ կատարվող չվերթներ ին քաղաքացիական ավիացիայի միջազգային կազմակերպությունը շնորհեց օդանավակայանին րդ կարգ նոր վերջնակայաններ թերմինալներ բացվել են ին բեռնային համալիրը իսկ ին նոր միջազգային ուղևորափոխադրման վերջնակայանը թ հուլիսին հհ կառավարության և կորպորասիոն ամերիկա քորփորեյշն ըմերիքա ընկերության միջև կնքվեց պայմանագիր ըստ որի զվարթնոց միջազգային օդանավակայանը կոնցեսիոն կառավարման հանձնվեց արմենիա միջազգային օդանավակայաններ ընկերությանը տարի ժամկետով էրեբունի օդանավակայան նախկինում քաղաքացիական այժմ ռազմական օդանավակայան երևանում տեղակայված է երևանի կենտրոնից կմ հեռավորության վրա ներկա դրությամբ օգտագործվում է հայաստանի և ռուսաստանի ռազմա օդային ուժերի կողմից նաև օգտագործվում է մասնավոր ձեռնարկությունների կողմից որոնք չարթերային ուղղաթիռային թռիչքներ են իրականացնում երկրի ներսում ինչպես և դեպի ստեփանակերտի օդանավակայան և ապհ ռուսաստանի ռազմաօդային ուժերը հայաստանում բաղկացած են րդ ավիախմբի միգ կործանիչներից և րդ օդա տրանսպորտային հսկիչ կենտրոնից որը տեղակայված է էրեբունի օդանավակայանում գտնվող րդ օդային բազայում ստորև ներկայացված է մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսի փոփոխությունը ըստ տարիների այն իրենից ներկայացնում է երկրի կրթական մակարդակի կյանքի սպասվող տևողության և մեկ անձին ընկնող տարեկան եկամուտների համախառն ցուցանիշ հայաստանը ինքնիշխան ժողովրդավարական սոցիալական իրավական պետություն է պետական իշխանությունն իրականացվում է սահմանադրությանը և օրենքներին համապատասխան օրենսդիր գործադիր և դատական իշխանությունների տարանջատման և հավասարակշռման սկզբունքի հիման վրա հայաստանում բարձրագույն օրենսդիր մարմինը միապալատ ազգային ժողովն է ազգային ժողովը կազմված է հարյուր երեսուներկու պատգամավորից ազգային ժողովն ընտրվում է համապետական ընտրությունների միջոցով հինգ տարի ժամկետով հայաստանի յոթերորդ արտահերթ գումարման ազգային ժողովի ընտրությունները տեղի ունեցան թ դեկտեմբերի ին հայաստանի յոթերորդ գումարման ազգային ժողովում ստեղծվեց պատգամավորական խմբակցություն իմ քայլը դաշինք պատգամավոր բարգավաճ հայաստան կուսակցություն պատգամավոր լուսավոր հայաստան կուսակցություն պատգամավոր այս խմբակցություններից իմ քայլը դաշինքը ստեղծվել է թ օգոստոսին բարգավաճ հայաստան կուսակցությունը թվականի ապրիլի ին լուսավոր հայաստան կուսակցությունը թվականի դեկտեմբերի ին խորհրդարանական ընտրություններում քվեարկությանը մասնակցեց ընտրող կամ ընտրելու իրավունք ունեցողների ը համապետական խորհրդարանական ընտրություններին կարող էր մասնակցել միլիոն ընտրող հանրապետության նախագահը պետության գլուխն է հանրապետության նախագահը հետևում է սահմանադրության պահպանմանը ապահովում է օրենսդիր գործադիր և դատական իշխանությունների բնականոն գործունեությունը նախագահը հանրապետության անկախության տարածքային ամբողջականության և անվտանգության երաշխավորն է հանրապետության նախագահն ընտրվում է հայաստանի քաղաքացիների կողմից հինգ տարի ժամկետով գործադիր իշխանությունն իրականացնում է հայաստանի կառավարությունը կառավարությունը կազմված է վարչապետից և նախարարներից ազգային ժողովում պատգամավորական տեղերի բաշխման և պատգամավորական խմբակցությունների հետ խորհրդակցությունների հիման վրա նախագահը վարչապետ է նշանակում պատգամավորների մեծամասնության վստահությունը վայելող անձին իսկ եթե դա հնարավոր չէ ապա առավել թվով պատգամավորների վստահությունը վայելող անձին վարչապետի առաջարկությամբ նշանակում և ազատում է կառավարության անդամներին այսօր հայաստանում գործում են հետևյալ նախարարությունները հայաստանում արդարադատությունն իրականացվում է միայն դատարանների միջոցով սահմանադրությանը և օրենքներին համապատասխան հայաստանում գործում են ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի վերաքննիչ դատարանները և վճռաբեկ դատարանը որը բացի սահմանադրական արդարադատության հարցերից բարձրագույն իսկ օրենքով նախատեսված դեպքերում նաև մասնագիտացված դատարադատական ատյանն է և արտակարգ դատարանների ստեղծումն արգելվում է սահմանադրական արդարադատությունն իրականացնում է սահմանադրական դատարանը հայաստանն ունիտար պետություն է և բաժանվում է մարզերի և մայրաքաղաքի որոնք են մարզերն իրենց հերթին կազմված են քաղաքային և գյուղական համայնքներից որոնցում իրականացվում է տեղական ինքնակառավարում մարզպետներին նշանակում և ազատում է հայաստանի կառավարությունը որի տվյալ որոշումները վավերացնում է հանրապետության նախագահը հայաստանի տարածքում գտնվում է համայնք որոնցից քաղաքային համայնքներ գյուղական համայնքներ համայնքները ղեկավարվում են համայնքի ղեկավարի և ավագանու կողմից որոնք ընտրվում են տարի ժամկետով երևան քաղաքը բաժանված է վարչական շրջանների որոնք ղեկավարվում են վարչական շրջանների ղեկավարների կողմից վերջիններիս նշանակում է երևանի քաղաքապետը երևանի քաղաքապետին ընտրում է երևան քաղաքի ավագանին հայաստանում կա գյուղ բանակի բյուջեն կազմում է միլիոն թվականին բանակը բաժանված է երեք հիմնական ճյուղի ցամաքային զորքեր հակաօդային պաշտպանության զորքեր և ռազմաօդային ուժեր հայաստանի զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարը երկրի վարչապետն է պաշտպանության նախարարը դավիթ տոնոյանը զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետը օնիկ գասպարյանը հայաստանի դրոշը կարմիր կապույտ նարնջագույն վերևից ներքև հավասարաչափ հորիզոնական շերտերով ուղղանկյուն պաստառ է լայնքի և երկայնքի հարաբերակցությամբ այն չափերով և գույներով հայաստանի առաջին հանրապետության թթ դրոշի կրկնությունն է դրոշը հաստատել է հայաստանի հանրապետության գերագույն խորհուրդը թվականի օգոստոսի ին թվականի հունիսի ին հայաստանի հանրապետության ազգային ժողովն ընդունեց հայաստանի հանրապետության պետական դրոշի մասին նոր օրենքը հայաստանի պետական զինանշանի մասին օրենքն ընդունվել է հայաստանի գերագույն խորհրդի կողմից թ ապրիլի ին թվականի սահմանադրական բարեփոխումներից հետո թ հունիսի ին ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է հհ զինանշանի մասին նոր օրենքը հայաստանի զինանշանի հեղինակներն են նկարիչ հակոբ կոջոյանը և ճարտարապետ ալեքսանդր թամանյանը հայաստանի ազգային օրհներգը ընդունվել է թվականի հուլիսի ին և հիմնված է առաջին հանրապետության օրհներգի վրա տեքստի որոշ փոփոխություններով օրինակ նախկին մեր հայրենիք թշվառ անտեր տողը արմատապես վերախմբագրվել է հետևյալ տեքստով մեր հայրենիք ազատ անկախ հիմնի տեքստը վերցվել է միքայել նալբանդյանի կողմից գրված իտալացի աղջկա երգը բանաստեղծությունից երաժշտության հեղինակն է բարսեղ կանաչյանը հայաստանը նախկին խսհմ անդամ մի շարք պետությունների հետ անդամակցում է հապկ ին որը ստեղծվել է հավաքական անվտանգության պայմանագրի հիման վրա հհ ն անդամակացում է նաև եվրոպայի խորհրդին սևծովյան տնտեսական համագործակցությանը ահկ ին և այլն հայաստանը և ադրբեջանը վարում են բանակցություններ արցախի կարգավիճակի հարցով եահկ մինսկի խմբի շրջանակներում ադրբեջանում հաճախ սիրում են կրկնել որ եթե բանակցությունները արդյունք չունենան իրենք պատրաստ են արցախի տարածքը ետ վերադարձնել ռազմական ճանապարհով ադրբեջանի արտաքին քաղաքականությունը ուղղված է հայաստանի շրջափակմանը բոլոր առումներով թվականին արաբալեզու ալ ջազիրա հեռուստաընկերությանը տված հարցազույցի ժամանակ իլհամ ալիևը հայտարարել է որ ադրբեջանը վարել և շարունակել է վարել քաղաքականություն որի նպատակը հայաստանին էներգետիկ և տրանսպորտային փակուղի մտցնելն է քանի դեռ ադրբեջանը ետ չի վերադարձրել արցախի տարածքները հայաստանի և ադրբեջանի միջև սահմանը այժմ փակ է ինչպես նաև երկրների միջև հաստատված չեն դիվանագիտական հարաբերություններ ամն ն ճանաչել է հայաստանի անկախությունը թվականի դեկտեմբերի ին և բացել իր դեսպանատունը երևանում թվականի փետրվարին մինչ խսհմ կազմից հհ դուրս գալը ամն ում հայաստանի շահերը ներկայացնում էր ամն ի հայկական լոբբին թվականին ամերիկյան կառավարությունը հատկացրել է հայաստանին միլիոն դրամ բարելավելու հայաստանի զինված ուժերի կապի համակարգը հայաստանում ամն ի արտակարգ և լիազոր դեսպանն է ռիչարդ միլսը ամն ում հայաստանի դեսպանատունը բացվել է թվականի մարտին թվականից մինչև թվականը ամն ում հայաստանի դեսպանն է եղել թաթուլ մարգարյանը թթ հհ նախկին վարչապետ տիգրան սարգսյանը իսկ հհ նախագահ ս սարգսյանի հունվարի ի հրամանագրով ամերիկայի միացյալ նահանգներում հայաստանի հանրապետության արտակարգ և լիազոր դեսպան է նշանակվել մեքսիկայի միացյալ նահանգներում կուբայի հանրապետությունում կոստա ռիկայի հանրապետությունում գվատեմալայի հանրապետությունում և պանամայի հանրապետությունում հհ նախկին դեսպան գրիգոր հովհաննիսյանը նստավայրը վաշինգտոն թվականին ամերիկայի միացյալ նահանգների լոս անջելես քաղաքում հիմնվեց հայաստանի հանրապետության գլխավոր հյուպատոսությունը թվականի օգոստոսից լոս անջելես քաղաքի հայաստանի գլխավոր հյուպատոսն էր սերգեյ սարկիսովը ամն նահանգներ ճանաչել են հայոց ցեղասպանությունը հայաստանի տարածքում է տեղակայված ռուսական րդ ռազմաբազան որը գտնվում է գյումրիում այն իրականացնում է մարտական հերթապահություն ապհ հակաօդային միացյալ պաշտպանության շրջանակներում ռուսաստանի հետ առևտրաշրջանառությունը թվականի տվյալներով կազմել է հանրապետության արտաքին առևտրի ը ռուսաստանը համարվում է հայաստանի տնտեսության գլխավոր ներդրողներից մեկը ռուսական ներդրումների ընդհանուր ծավալը կազմում է մլն դոլար հայկական մի շարք խոշոր ձեռնարկություններ պատկանում են ռուսական ընկերություններին օրինակ մինչ թվականի գազպրոմին է պատկանել հայռուսգազարտի միայն ը իսկ ներկայումս հայռուսգազարտը վերանվանվել է գազպրոմ արմենիայի և բաժնետոմսերի ը պատկանում է գազպրոմ ընկերությանը ռուսաստանին է պատկանում հրազդանի ջերմաէլեկտրակայանը որը էլեկտրաէներգիա է մատակարարում ոչ միայն հայաստանին այլև իրանին և վրաստանին էլեկտրակայանը մի քանի այլ ձեռնարկությունների հետ մեկտեղ փոխանցվել է ռուսական կողմին թվականին հայաստանի արտաքին պարտքի մարման պայմանով հունաստանը առաջին երկրներից մեկն է որը ճանաչել է հայաստանի անկախությունը թվականի սեպտեմբերի ին հունաստանը պաշտոնապես ճանաչել է նաև հայոց ցեղասպանությունը հունաստանը համարվում է հհ երկրորդ ռազմական դաշնակիցը և հհ մոտակա դաշնակիցը նատօ ում հայաստանի պետական սահմանը թուրքիայի և ադրբեջանի հետ փակ լինելու պատճառով վրաստանը ունի կարևորագույն դեր հայաստանից և դեպի հայաստան ապրանքների արտահանման և ներկրման համար հայաստանը չունի բաց ելք դեպի ծով այդ իսկ պատճառով օգտվում է վրացական նավահանգիստներից վրաստանի հետ հայաստանը ունի երկաթուղային գիծ հայաստանը էլեկտրաէներգիա է արտահանում վրաստան իրանի և հայաստանի սահմանը տարանցիկ գոտի է համարվում արաբական աշխարհից դեպի եվրոպա մեկնող բեռնատարների համար կարչևան ավտոճանապարհը սկսել է գործել ական թվականների սկզբից երկու երկրների միջև ակտիվ բանակցություններ են ընթանում երկաթգծի կառուցման վերաբերյալ թուրքիան պաշտոնապես ճանաչել է հայաստանը թվականի դեկտեմբերի ին սակայն մինչ օրս վերջինիս հետ չի հաստատել դիվանագիտական հարաբերություններ հայաստանը թուրքիայի հանրապետությունից պահանջում է ճանաչել հայոց ցեղասպանությունը ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ թուրքիան հայտարարեց հայ թուրքական սահմանի փակման վերաբերյալ ինչը պաշտոնապես բացատրվում է ղարաբաղյան պատերազմում հայաստանի զինված ուժերի մասնակցությամբ երկու երկրները ունեն ակտիվ առևտրաշրջանառությունը ինչը սակայն ունի ոչ պաշտոնական բնույթ պակիստանը մակ ի անդամ միակ երկիրն է որը չի ճանաչել հայաստանի անկախությունը պակիստանցի բարձրաստիճան պաշտոնյաները դա բացատրում են արցախյան ազատամարտում ադրբեջանի շահերը պաշտպանելով հայաստանը համարվում է մոնոէթնիկ պետություն բնակչության մոտ ը տոկոսը իրեն հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդ է համարում կրոնական փոքրամասնությունների թվում են կաթոլիկներ մոլոկաններ ռուս ուղղափառներ ավետարանականներ բապտիստներ հոգեգալստականներ խարիզմատական քրիստոնյաներ եհովայի վկաներ մորմոններ եզդիներ հուդայականներ սուննի մուսուլմաններ հիմնականում քրդեր և շիա մուսուլմաններ ընդհանուր առմամբ հայաստանում գրանցված է կրոնական համայնք այսօր հայաստանը աշխարհիկ պետություն է սակայն սահմանադրությունը ճանաչում է հայ առաքելական եկեղեցու որպես ազգային եկեղեցու բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքում նրա ազգային մշակույթի զարգացման և ազգային ինքնության պահպանման գործում միևնույն ժամանակ երաշխավորելով կրոնական փոքրամասնությունների ազատությունը հայաստանյայց առաքելական եկեղեցին հայ ժողովրդի ազգային եկեղեցին է կենտրոնը մայր աթոռ սուրբ էջմիածինն է եկեղեցու գլուխ կանգնած է ամենայն հայոց կաթողիկոսը առաքելական է կոչվում որովհետև նրա հիմնադիրներն են հիսուս քրիստոսի առաքյալներ սուրբ թադեոսը և սուրբ բարդուղիմեոսը ովքեր հայաստանում առաջինն են քարոզել քրիստոնեությունը և այստեղ էլ նահատակվել մ թ դար այդ ժամանակ էլ քրիստոնեությունը ասորիքից ու կապադովկիայից մուտք է գործել հայաստան և սկզբում տարածվել մեծ հայքի թագավորության հարավային ու արևմտյան երկրամասերում ու գավառներում ին հայոց տրդատ գ թագավորի օրոք հայոց առաջին հայրապետ գրիգոր ա լուսավորիչի ջանքերով քրիստոնեությունը պաշտոնապես հռչակվել է մեծ հայքի թագավորության պետական կրոն հայաստանյայց առաքելական եկեղեցի են կազմում կաթողիկոսություն ամենայն հայոց կաթողիկոսություն մեծի տանն կիլիկիո երուսաղեմի հայոց պատրիարքություն պատրիարքություն հայոց թուրքիո հայաստանի և արցախի տարածքում գործում են հետևյալ թեմերը այրարատյան հայրապետական շիրակի գուգարաց սյունյաց արմավիրի արագածոտնի գեղարքունյաց կոտայքի արցախի հայաստանի տարածքից դուրս գործում են վրաստանի ռուսաստանի նոր նախիջևանի ուկրաինայի ատրպատականի թավրիզ սպահանի նոր ջուղա թեհրանի թեհրան եգիպտոսի թեմերը փարիզի հայրապետական պատվիրակ մարսելի շրջան լիոնի շրջան անգլիա լոնդոն հայրապետական պատվիրակ ռումինիայի բուլղարիայի թեմերը իտալիայի հոգևոր հովվությունը հունաստանի թեմը կենտրոնական եվրոպայի հայրապետական պատվիրակ ավստրիա և շվեդիա շվեդիայի հոգևոր հովվությունը գերմանիայի շվեյցարիայի ամն ի արևելյան նյու յորք ամն ի արևմտյան լոս անջելես կանադայի արգենտինայի բրազիլիայի ուրուգվայի թեմերը իրաքի թեմը հնդկաստանի և ծայրագույն արևելքի հայրապետական պատվիրակ կալկաթայի հոգևոր հովիվ սուդանի հոգևոր հովվությունը ավստրալիայի և նոր զելանդիայի թեմը հայ եկեղեցին ունի իր ներկայացուցիչները մոսկվայի և համայն ռուսիո պատրիարքության քենթրբերիի և համայն անգլիո արքեպիսկոպոսության մոտ կա հինգ վանահայրություն սուրբ հռիփսիմեի սուրբ գայանեի սուրբ շողակաթի սուրբ գեղարդի խոր վիրապի իրենց աշխարհագրական նշանակությամբ այսինքն աշխատանքի աշխարհագրական բաժանմանն իրենց մասնակցության աստիճանով հհ քաղաքները բաժանվում են երեք խմբի եթե երևանն իրեն է ձգում երկրի տարածքն ամբողջությամբ ապա տարածաշրջանային մարզային կենտրոնը այդ տարածքի միայն մի մասը երևանում գտնվում է հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիան հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիան գիտական համագործակցության պայմանագրեր ունի ռուսաստանի վրաստանի բելառուսի ուկրաինայի թուրքմենստանի հունգարիայի չինաստանի գիտությունների ակադեմիաների և լոնդոնի թագավորական ընկերության հետ հայաստանի պետական լեզուն հայերենն է որի գրերը ստեղծել է մեսրոպ մաշտոցը մեզ հասած հայերեն լեզվով ամենահին գրական ստեղծագործությունները պատկանում են դարերին նախ և առաջ դրանք մովսես խորենացու պատմություն հայոց կորյունի վարք մաշտոցի պատմական ստեղծագործություններն են վաղ միջնադարում դար է ստեղծագործել գրիգոր մագիստրոս պահլավունին թղթեր աշխատության հեղինակը նա հայերեն է թարգմանել նաև էվկլիդեսի սկզբունքներ աշխատությունը պատմական հայտնի աշխատություններ են գրել նաև հովհաննես դրասխանակերտցին հայոց պատմություն և շարից հայրապետացն հայոց դարի վերջ և դարի սկիզբ թովմա արծրունին ստեփանոս օրբելյանը դար և այլք սասունցի դավիթ էպոսը ստեղծվել է դարերի ընթացքում հայկական պոեզիայի ավելի հին քնարական բարոյախրատական և փիլիսոփայական արտացոլումը կարելի է գտնել գրիգոր նարեկացու ներսես շնորհալու հովհաննես թլկուրանցու դարեր ֆրիկի դարեր և այլոց ստեղծագործություններում դարերում են ստեղծագործել առակագիրներ մխիթար գոշը և վարդան այգեկցին դարում հայ գրականությունն ու արվեստը զարգանում էին ռուսական և արևմտաեվրոպական մշակույթի ազդեցության ներքո հայ երգահաններ կոմիտասը և գրիգոր սյունին հավաքում էին ժողովրդական երգեր և օգտագործում համերգային ելույթների ժամանակ հայտնի երգահաններից են նաև տիգրան չուխաջյանը թթ հայ առաջին օպերաների օպերետաների սիմֆոնիկ և կամերային ստեղծագործությունների հեղինակ ալեքսանդր սպենդիարյանը և արմեն տիգրանյանը հայ ժողովրդի կազմավորմանը համընթաց ձևավորվում է նաև հայկական մշակույթը որի հիմքում ընկան հայկական ցեղերի և ցեղախմբերի լոկալ մշակույթները որոնք դարերի ընթացքում նկատելի ընդհանրություններ ձեռք բերեցին և միավորվելով ստացան համահայկական մշակույթի բնույթ առանձին տեղ է գրավում ուրարտական մշակութային ժառանգությունը հայկական մշակույթի մեջ կատարված հնագիտական պեղումները վկայում են որ ուրարտական մշակույթի շատ տարրեր կազմել են ձևավորվող համահայկական մշակույթի բաղկացուցիչ մասը միաժամանակ հայ ժողովուրդը ապրելով ասիայի ու եվրոպայի սահմանագլխին շուտով ներգրավվում է հունահելլենիստական հին կամ անտիկ աշխարհի ոլորտը այսպիսով ավելի քան երկու հազար տարի առաջ հայկական մշակույթի մեջ ձևավորվում է հելլենիստական ուղղությունը որով հայկական մշակույթը կապվում է արևմտյան մշակույթի հետ միջին դարերում հայկական մշակույթը տևական և սերտ կապերի մեջ է եղել ինչպես բյուզանդական այնպես էլ արաբական քաղաքակրթությունների հետ նոր ժամանակներում հայ ժողովուրդը արևելյան ժողովուրդների թվում առաջիններից մեկն էր որը լայնորեն հաղորդակից դարձավ եվրոպական նոր քաղաքակրթությանը արևմտյան եվրոպայի երկրների հետ ունեցած կապերին հաղորդակից լինելու շնորհիվ հայկական ճարտարապետության մեջ մեծ դեր է խաղում տուֆը որը ամենատարածված շինանյութն է հայաստանում որտեղ և գտնվում է աշխարհում տուֆի երկու ամենախոշոր հանքավայրերից մեկը մյուսը գտնվում է իտալիայում տուֆը շինարարության մեջ օգտագործվում է վաղնջական ժամանակներից հայկական լեռնաշխարհում ճարտարապետության զարգացման համար կարևոր է նորքարեդարի ժամանակաշրջանը երբ հայտնագործվել են կավաշաղախի կապակցող հատկությունները ստեղծվել է առաջին արհեստական շինանյութը հում աղյուսը կառուցվել են առաջին վերգետնյա բնակարանները քարայրը որպես հիմնական կացարան տեղը զիջել է բնակարանին մ թ ա հազարամյակի սկզբին հայկական լեռնաշխարհում զարգացել է շենգավիթյան մշակույթը կառուցվել են մեկ կամ մի քանի շարք պարիսպներով ամրոց բնակատեղիներ բերդշեներ կիկլոպյան կառույցներ մետաղագործ կենտրոններ մեծամոր բրոնզի դարում բարձր զարգացման են հասել մեգալիթյան կառույցները մասնավորապես միայն հայկական լեռնաշխարհում հանդիպող ջրի պաշտամունքին նվիրված մենհիր վիշապաքարերը մեգալիթյան կառույցների եզակի համալիր է զորաց քարերը սիսիանի մերձակայքում առաջացել են հայկական ժողովրդական բնակարանի գլխատան ծածկի նախատիպերը բազմասյուն կառուցվածքներ երկհարկանի տներ երևան են եկել մոնումենտալ ճարտարապետության մոխրաբլուր և ամրաշինական յանիքթեփե շրեշ բլուր կառույցներ լեռնային գոտում տարածվել են անմշակ քարերից և ժայռաբեկորներից կիկլոպյան տեխնիկայով կառուցված շինությունները գառնի ձյանբերդ և այլն նախորդ դարաշրջանի ամրոց բնակատեղիների փոխարեն կառուցվել են ավելի հուսալի ամրոցներ և քաղաքներ նաև ջրանցքներ որոնցից հայտնի է հատկապես մենուայի շամիրամի ջրանցքը ամրոցներով շրջափակվել են տուշպա մենուախինիլի սարդուրիխուրդա և այլ քաղաքներ բնակելի թաղամասերը որպես կանոն կառուցվել են բարձունքների ստորոտներում պարսպապատ միջնաբերդը գագաթներին մեկից ավելի բարձունքների դեպքում հաճախ ստեղծվել է բազմամիջուկ քաղաքաշինական համակարգ մի քանի միջնաբերդերով արգիշտիխինիլի անզաֆ հայկաբերդ տուշպա ռուսախինիլի հատակաձևերը եղել են ազատ կանոնավոր ցանցի խառը նաև դարավանդաձև համակարգային սկզբունքներով քաղաքաշինությանը բնորոշ էր սոցիալական տարբեր խավերին պատկանող թաղամասերի առանձնացումը միջնաբերդերը բաղկացած էին պալատական պաշտամունքային տնտեսական զորանոցային բաժանմունքներից շարք պարիսպներից կրկնվող աշտարակներով և որմնահեցերով հաճախ պարսպի բնականից չպաշտպանված մասերում ստեղծվել են արգելակներ խրամներ թեյշեբաինիի միջնաբերդն զբաղեցնում էր երկհարկանի պալատը որի ստորին հարկում տնտեսական և արտադրական բաժիններն էին իսկ վերին հարկում բնակելի հանդիսությունների և պաշտոնական արարողությունների սենյակները հայտնի են տաճարի հորինվածքային տիպեր քառակուսի եզրագծով անկյունային աշտարակներով թոփրակկալե ազնավուրթեփե կայալիդերե չաուշթեփե ալթընթեփե պարզ ուղղանկյուն հատակաձևով երկայնական առանցքով տեղադրված մուտքով էրեբունի մուսասիր և ուղղանկյուն լայնական ձգված հատակաձևով խալդի աստծու տաճարը ներսը սվաղվել է հարդարվել որմնանկարներով սալապատվել մարմարով և ընդելուզվել գունավոր քարերով կոթողներն ունեցել են պաշտամունքային նշանակություն կանգնեցվել են զոհարանների մոտ արհեստական քարայրերը ծառայել են պաշտամունքի թաղման բնակության և այլ նպատակների վանա ժայռի քարայրերը խորխոռյան մեծ և փոքր իչկալա նավթկույու ուղղանկյուն հատակաձևերով հարթ կամ թաղանման առաստաղներով միմյանց հետ հաղորդակցվող դահլիճ սենյակներ են կառուցվել են ջրանցքներ աքվեդուկ փորվել են թունելներ ջրանցքներից մի քանիսը շամիրամի դալմայի կարմիր բլուրի գործում են ցայսօր կառույցների որմերի և մույթերի ստորին շարքերը շարվել են անմշակ կամ կոպտատաշ քարերով սրբատաշ են եղել սյունախարիսխները որոշ պաշտամունքային կառույցների որմեր արձանագրություններով և քանդակապատ քարերը հիմնական շինանյութը հարդաշաղախ հում աղյուսն էր սյուները բարավորները հեծանային կառուցվածքները եղել են փայտից հայկական ժողովրդական բնակելի տան հիմնական տիպի գլխատան նախօրինակները նկարագրել է քսենոփոնն իր անաբասիս երկում մ թ ա դար մ թ ա մ թ դարերում են հիմնադրվել արմավիր երվանդաշատ արտաշատ վաղարշապատ զարեհավան տիգրանակերտ քաղաքները որպես վարչական և արհեստավորական կենտրոններ դրանք ինչպես և նույն ժամանակաշրջանի ամրոցները գառնի արտագերս անի կամախ օշական դարույնք ու հեթանոսական սրբավայրերը բագավան բագրևանդ աշտիշատ երիզա եղել են քաղաքաշինության և ճարտարապետության կազմավորման հիմնական օղակները ըստ գրավոր աղբյուրների մասամբ նաև գառնիի արմավիրի արտաշատի և անտիկ այլ հնավայրերի պեղածո նյութերի հայաստանի քաղաքաշինությունը ճարտարապետությունը և շինարարական տեխնիկան մ թ ա դարից զարգացել են հունա հռոմեական իսկ մ թ ա դարից նաև հռոմեական մշակույթների փոխազդեցությամբ դառնալով հայկական հելլենիզմի մշակույթի բաղկացուցիչ մասը քաղաքների բնական պաշտպանվածությունը լրացվել է արհեստական շինություններով պարիսպներ հողապատնեշներ ջրլեցուն խանդակներ որոնցով առանձին առանձին շրջապատվել են քաղաքի բաղադրիչները միջնաբերդն ու բուն քաղաքը առանձնապես հզոր և հուսալի էին տիգրանակերտի ավելի քան մ բարձրության պարիսպները տեղանքի նպատակահարմարությամբ և պաշտպանական շինությունների հզորությամբ աչքի է ընկել նաև թագավորական գառնի մ թ ա դարեր ամառանոցը որի բնականից անպաշտպան հատվածները հատկապես հյուսիսում ողջ երկայնքով պատված էին ամրակուռ բրգավոր պարիսպներով կառուցողական տեխնիկան տձև և կանոնավոր քարերից անշաղախ շարվածք արճճով մածուցված երկաթե կապեր սյունահեծանային համակարգ նույնպես վկայում է տեղականի և անտիկ հունա հռոմեականի զուգակցման մասին հայաստանում քրիստոնեությունը պետականորեն ընդունելուց հետո կառուցվել են նորատիպ պաշտամունքային շենքեր որոնք սկզբնապես կրել են անտիկ ճարտարապետության ազդեցությունը քանդվում են բոլոր հեթանոսական տաճարները բացառությամբ գառնիի հեթանոսական տաճարի որը կառուցված է եղել ի պատիվ միհր աստծո դարերի եկեղեցական շենքերը հիմնականում բազիլիկատիպ են միանավ կամ եռանավ անհամեմատ շատ են պահպանվել միանավ ոչ մեծ չափերով դահլիճները որոնց աղոթասրահները ծածկվել են միասնական թաղով և ամփոփվել երկլանջ կտուրի տակ գառնիի թանահատի և այլ եկեղեցիներ եռանավ բազիլիկի արևելյան տիպին են պատկանում աղցի դար քասաղի դարեր և այլ եկեղեցիները որոնք առնվել են երկլանջ ընդհանուր կտուրի տակ իսկ արևմտյան տիպին երերույքի դարեր ծիծեռնավանքի դարեր սյունիք և այլ եկեղեցիները որոնց միջին նավը բարձր է եզրայիններից և յուրաքանչյուր նավն առնվել է առանձին կտուրի տակ եկեղեցիների մեծ մասում խորանը ներգծվել է արտաքին պատերի ուղղանկյուն եզրագծի մեջ որոշ միանավ և եռանավ եկեղեցիներ ունեցել են արտաքին սյունասրահներ հայաստանում դարերում լայնորեն տարածվել է խաչաձև կենտրոնագմբեթ եկեղեցիների տարբեր տիպերի շինությունները դրանց հիմնական ճարտարապետական գաղափարը ներքին ծավալների միավորումն է ենթագմբեթային տարածության շուրջ գմբեթավոր դահլիճները պտղնիի դարեր արուճի դդմաշենի դար գմբեթավոր բազիլիկները տեկորի դար օձունի դարի վերջ ինչպես նաև եռախորան գմբեթավոր բազիլիկները դվինի սբ գրիգոր թալինի կաթողիկե դար սերել են եռանավ բազիլիկ հորինվածքից խաչաձև կենտրոնագմբեթ եկեղեցիների հորինվածքային գաղափարը զարգացել է մոխրենեսի ական թվականներ ավանի եկեղեցիների օրինակով դասական կատարելության հասել նույնատիպ մյուս կառույցներում հռիփսիմե գառնահովիտ դարեր հայտնի է որ վրաստանում հայ քարգործ վարպետների մասնակցությամբ դարում կառուցվել են մցխեթի սբ խաչ ջվարի աթենի սբ սիոն ճարտարապետ թոդոսակ եկեղեցիները խաչաձև կենտրոնագմբեթ եկեղեցիների նոր հորինվածքներ ստեղծելու ձգտումը դարի կեսին պսակվել է ներսես գ շինարար կաթողիկոսի կառուցած դարաշրջանի գլուխգործոց զվարթնոցի եկեղեցով որտեղ խաչաձև քառախորան միջուկը ներգծվել է բազմանիստ շրջանաձև պարագծի մեջ և ամփոփվել եռաստիճան ծավալում խաչաձև կենտրոնագմբեթ հորինվածքից են սերում բազմախորան եկեղեցիները եղվարդի զորավար արագած դար դարերում զուգահեռաբար մշակվել են խաչաձև հատակագծով գմբեթավոր փոքր եկեղեցիների բազմազան տարբերակներ աշտարակի կարմրավոր դար լմբատավանքի սբ ստեփանոս դար և այլն աշխարհիկ շենքերի ճարտարապետությունը զարգացել է միանգամայն ինքնուրույն ուղիով ժողովրդական բնակելի տան ճարտարապետությանը բնորոշ հորինվածքային և կառուցվածքային լուծումներով դվինի և դարեր արուճի դար պալատների հորինվածքներում կենտրոնական տեղ են գրավել սյունազարդ դահլիճները քարե սյուներին հենվող հազարաշեն տիպի փայտե ծածկերի համակարգով պաշտամունքային ճարտարապետությունից վաղ և նրան զուգահեռ վերելք է ապրել հուշակոթողային արվեստը քարակոթողներ հուշասյուներ խաչարձաններ դամբարաններ քարակոթողները ուղղաձիգ քառանիստ բազմանիստ կամ կլոր հատվածքով հիմնականում հուշասյուներ են որոնք հայտնաբերվել են հայաստանի շատ վայրերում ագարակ երերույք խոշավանք և այլուր մի մասը դվին ջրվեժ զովունի պսակված էր թևավոր խաչով այդ կառույցներում հիմնականում պահպանված է աստիճանաձև որմնախարիսխ խորանարդաձև պատվանդան սյունանման կոթող դասական հորինվածքը սովորաբար կերտվել են տուֆի տարատեսակների ամբողջական զանգվածից մակերեսները հիմնականում մշակվել են խորհրդանշական բուսական կամ երկրաչափական քանդակներով և զարդամոտիվներով դրանք դարձել են սկզբունքորեն նոր տիպի կոթողների խաչքարերի ձևավորման հիմքը դրսևորվելով մի շարք սյունակոթողների ագարակ թալին կողբ և խաչքարերի թալին գառնի հորինվածքային նմանությամբ հուշասյուները ջրվեժ ավան դվին կանգնեցվել են կարևոր իրադարձությունների առիթով դրանք ունեն կոթողների ընդհանուր հորինվածք և պսակված են արտահայտիչ խոյակով կոթողների կառուցման ավանդույթը հարատևել է մինչև ուշ միջնադար տաթև հովհաննավանք հաղպատ վաղմիջնադարյան դամբարանները բաժանվում են խմբի առաջինը վկայարաններ են որտեղ թաղվել են հանուն քրիստոնեական հավատքի նահատակված սրբերն ու սրբացած անձինք հռիփսիմե գայանե գրիգորիս և ուրիշներ երկրորդը աշխարհիկ և հոգևոր մարդկանց դամբարաններ արշակունիներինը աղցում դար մեսրոպ մաշտոցինը օշականում դար և այլն դամբարանները մեծ մասամբ երկհարկ են որոնց գետնափոր կամ կիսագետնափոր ստորին հարկի տապանատան վրա կառուցվել է աղոթասրահը դարերի մահարձանների ճարտարապետությունը ներկայացվում է օձունի և աղուդիի բարձրարվեստ հուշարձաններով քարի մշակման արվեստն իր բազմազան դրսևորումներով հասել է կատարելության քանդակազարդմանը զուգահեռ կարևորվել են խճանկարչությունը և որմնանկարչությունը խճանկարների մնացորդներ են հայտնաբերվել էջմիածնի մայր տաճարի դվինի սբ գրիգոր եկեղեցու և զվարթնոցի պեղումներից վաղ միջնադարի որմնանկարներ կան աղցի դամբարանում քասաղի երերույքի աշտարակի ծիրանավոր բազիլիկներում էջմիածնի մայր տաճարում տեկորի զվարթնոցի և այլ եկեղեցիներում շինարարական արվեստում տեղի է ունեցել արմատական հեղաշրջում չոր շարվածքը փոխարինվել է կրաշաղախով և կրաբետոնով դարում ավարտվել է բազմերանգ որոշակի և յուրահատուկ դիմագծով հայկական ազգային ճարտարապետության կազմավորումը դարից արաբական խալիֆության տիրապետության շրջանում հայաստանի մեծ մասում գրեթե կանգ է առել շինարարությունը այդուհանդերձ առանձին իշխան տիրույթներում և երկրի ծայրամասային շրջաններում կառուցվել են դամբարաններ պալատներ և այլն նախճավանի արտավազդ կամսարականի դամբարանը դվինի միջնաբերդի պալատ և այլն ըստ մատենագրական տվյալների շինարարություն են ծավալել նաև կաթողիկոսները հովհան օձնեցի իմաստասերը դարի ին տասնամյակներում կառուցել է եկեղեցիներ այդ թվում նաև հայրենի օձուն գյուղում դավիթ ա արամոնեցին իր ծննդավայր արամոնքում արամուս դարի ին կեսին եկեղեցի և պալատ դարերում ձևավորվել և հետագայում կատարելության է հասել խաչքարի արվեստը թվականին բագրատունիների գլխավորությամբ հայկական պետականության վերականգնումից հետո քաղաքային կյանքի զարգացումը աշխարհիկ մտածողության վերելքը միջազգային առևտրի աշխուժացումն ու ընդլայնումը նպաստել են աշխարհիկ ճարտարապետության և քաղաքաշինության զարգացմանը քաղաքացիական ճարտարապետության արժեքավոր հուշարձաններ են անիի պաշտպանական կառույցները կամուրջները հյուրատները բնակելի տները և այլն անիում արգասաբեր գործունեություն է ծավալել տրդատ ճարտարապետը որի ստեղծագործությունները անիի մայր տաճարը գագկաշենը արգինայի կաթողիկոսարանը և եկեղեցին հայկական ճարտարապետության նշանավոր ստեղծագործություններից են ինքնատիպ հորինվածքով աչքի է ընկել անիի սբ առաքելոց գմբեթանի եկեղեցին անիի օրինակով զարգացել են մեծ թվով քաղաքներ և խոշոր ավատատիրական կենտրոններ աղթամար ամբերդ լոռիբերդ անի շիրակի ճարտարապետական դպրոցի կարևոր հուշարձաններից են մարմաշենի դար և խծկոնքի սբ սարգիս կենտրոնագմբեթ եկեղեցիները որոնք ունեն բազմանիստին ներգծված անկյունային ավանդատներով քառախորան հորինվածք վասպուրականում աղթամար կղզում կառուցվել է արծրունիների նստավայրը նավահանգստով պալատով սբ խաչ եկեղեցով դարերում հայաստանի հուշակառույցներն աչքի են ընկել ձևերի բազմազանությամբ վաղմիջնադարյան հուշասյուների հորինվածքը դարձել է ինքնատիպ կոթողների տաթևի վանքի և որոտնավանքի դար ճոճվող սյուների ստեղծման հիմքը քաղաքներից զատ ճարտարապետությունը զարգացել է առանձին իշխանական տիրույթներում ամրոցներում հատկապես վանական համալիրներում որոնք արագորեն աճելով վերածվել են ժամանակի կարևոր մշակութային կենտրոնների դարերումում հայաստանում ավատատիրության զարգացումը հանգեցրել է որոշակի նկարագրով և տեղական առանձնահատկություններով ճարտարապետական դպրոցների արարատյան անի շիրակի սյունիքի վասպուրականի լոռու արցախի ձևավորմանը դարերից կիրառվել են նախկինում մշակված հատակագծային և ծավալատարածական հորինվածքների բազմաթիվ ձևեր միանավ դահլիճներում նորավանք բյուրականի սբ հովհաննես և այլն գմբեթավոր դահլիճներում շիրակավանի սբ փրկիչ հաղպատի սբ նշան գմբեթավոր բազիլիկներում անիի մայր եկեղեցի բազմախորան կենտրոնագմբեթ աբուղամրենց սբ գրիգոր փրկչի հովվի քառախորան հենախորշերով աղթամարի սբ խաչ փոքր խաչագմբեթ սևանի եկեղեցիները և այլ կառույցներում դարերում զարգացման բարձր մակարդակի են հասել քաղաքները անի դվին կարին կարս երզնկա կարևորվել աշխարհիկ շինությունները հատկանշական են անիի պարոնի և սարգսի մրենի սարգսի և սահմադինի պալատները երկհարկանի իջևան հյուրատները դարերում հայ ճարտարապետության մեջ կարևոր տեղ ունեն վանական համալիրները որոնցից շատերը համակառուցային ճարտարապետության գլուխգործոցներ են նոր թափ է առել ու տարածվել գավիթ ժամատների դպրոցների սեղանատների գրատուն մատենադարանների աղբյուրների կոմունալ և տնտեսական կառույցների շինարարությունը որով ամբողջացվել են վանական համալիրները որոշակի տեղ են ունեցել նաև հուշակառույցները խաչքար մոնումենտներ տոհմային դամբարաններ և այլն դարերում եկեղեցիների հիմնական տիպերն էին գմբեթավոր դահլիճը անիի սբ գրիգոր տիգրան հոնենցի և անկյուններում երկհարկ ավանդատներով ներքուստ խաչաձև գմբեթավոր տիպը գեղարքունիքի կարմիր եղցի տեղեր և այլն նորություն էին երկհարկ եռաստիճան եկեղեցիները գոշավանքի գրատուն եկեղեցին եղվարդի սբ աստվածածին դարերում հայաստանում կազմավորվել է շինության նոր տիպ գավիթը կառուցվել է եկեղեցուն կից արևմտյան կողմում դրանք ունեցել են հիմնականում կրոնական նաև աշխարհիկ նշանակություն միաժամանակ եղել են տապանատներ վանական համալիրներում տարածված էր սյուներով քառակուսի դահլիճի դասական տիպը բաժանված հատվածի կենտրոնում վրանաձև ծածկով թեղենյաց վանք սանահին գոշավանք մշակվել են նաև անսյուն փոխհատվող կամարների վրա հենվող ծածկով առաքելոց խորակերտի զույգ խաչաձևվող կամարներով դեպի արևմուտք երկարացված մասով հաղպատ մշկավանք դարերի հայկական ճարտարապետության գլուխգործոցներից են հաղպատի վանական համալիրի սբ նշան եկեղեցու գավիթը համազասպի ժամատունը զանգակատունը սեղանատունը դարաշրջանի ճարտարապետության նշանավոր նմուշներից է գեղարդի վանական ժայռափոր համալիրը դար դարի ին կեսից մոնղոլ թաթարական արշավանքների հետևանքով հայաստանն ապրել է տնտեսական խոր անկում դարի կեսերից շինարարական գործընթացը խիստ դանդաղել է իսկ դարերում գրեթե դադարել է և միայն դարում ստեղծված բարենպաստ պայմանների շնորհիվ շարունակվել է շինարարությանյան և ճարտարապետության զարգացումը դարերում մոնղոլ թաթարական ցեղերի ասպատակություններից դարերում թուրք պարսկական պատերազմներից հետո հայաստանում միայն դարի սկզբից համեմատաբար նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվել երկրի վերականգնման և շինարարական գործունեության վերսկսման համար կարճ ժամանակում կառուցվել են բազմաթիվ պաշտամունքային քաղաքացիական շինություններ և ճարտարապետական համալիրներ հիմնականում ուղղանկյուն հատակագծով համալիրները շրջափակված էին պարիսպներով որոնց պարագծով տեղաբաշխվել են բնակելի և տնտեսական շինությունները սյունիքում տաթևի մեծ անապատ կնեվանք շատիվանք և այլն որոշ դեպքերում վանքի եկեղեցուն արևմուտքից կցվել է գավիթ սբ թովմա էրեմերի սբ աստվածածին կտուց անապատ և այլն դարի վանական համալիրներին բնորոշ է հորինվածքներում պաշտամունքային և պաշտպանական խնդիրների զուգակցումը դարերում պաշտպանական նպատակներով ամրացվել և հարմարեցվել են գնդեվանքը նորավանքը և այլն դարի նորակառույց համալիրներում է ձևավորվել վանք ամրոցի հորինվածքը որի բնորոշ նմուշներից են տաթևի մեծ անապատի շատիվանքի խոր վիրապի և այլ համալիրներ ճարտարապետական համակառույցների կազմավորման ընթացքում մեծ դեր են ունեցել աշխարհիկ շինությունները բնակելի շենքերը սեղանատները գավիթներն ու աստիճանաձև զանգակատները դարերում սյունիքում կառուցվել են հիմնականում միանավ և եռանավ բազիլիկ նախիջևանում հենարաններով գմբեթավոր բազիլիկ եկեղեցիներ այրարատում և վասպուրականում բազիլիկ կառույցներից բացի նաև այլ տիպեր գմբեթավոր դահլիճներ խաչագմբեթ եկեղեցիներ եթե վաղմիջնադարյան բազիլիկներում ներքին տարածությունը բաժանվել է զույգ մույթերով նավի ապա դարի բազիլիկներում մույթերը հիմնականում զույգ են կան նաև զույգ մույթերով հորթատեր կնեվանք ռինդ և այլն դրանք չունեն վաղմիջնադարյան կառույցների գետնախարիսխները սյունասրահները ճակտոնները դարի գմբեթավոր բազիլիկները մուղնու ագուլիսի մեսրոպավանի և այլն իրենց հատակագծային և ծավալային լուծումներով մոտ են դարի նույնատիպ հուշարձաններին եթե արևմտյան հայաստանում դեռևս կիրառվել է քառասյուն գավիթների կենտրոնակազմ հորինվածքը ապա արևելյան հայաստանում դարում գավիթները վերածվել են եռակամար բաց սրահի կցվելով եկեղեցիների արևմտյան ճակատներին որոշ դեպքերում այդ սրահները համատեղվել են զանգակատների հետ մուղնի շողակաթ երևանի զորավոր դարում նախադրյալներ են ստեղծվել երկրում ճանապարհների բարեկարգման կարավանատների ու կամուրջների վերանորոգման և նորերի կառուցման համար բազմաթիվ խոշոր կամուրջներ են կառուցվել հրազդան քասաղ որոտան մեղրի փամբակ և այլ գետերի վրա ուշ միջնադարի կառույցներից հատկապես ուշագրավ են աշտարակի երևանի օշականի բազմաթռիչք կամուրջները տեղանքի հարմար ընտրությամբ և ինքնատիպ հորինվածքներով զգալիորեն զարգացել են վան կարս բաղեշ մուշ կարին երզնկա գյումրի էջմիածին քաղաքները հատկապես երևանը արևելյան հայաստանի վարչական կենտրոն դառնալուց հետո դարերում երևանի տարածքային կառուցվածքը եռաստիճան էր բերդ համատարած այգիներով բնակելի թաղամասեր և քաղաքը շրջապատող բազմաթիվ բնակավայրեր դարերի ճարտարապետությունը կարևոր դեր է խաղացել հայաստանի միջնադարյան ճարտարապետության ավանդույթների պահպանման և հետագա զարգացման մեջ դարի սկզբին պարսկական լծից արևելյան հայաստանի ազատագրումը պայմանավորել է տնտեսության ինչպես նաև քաղաքաշինության և ճարտարապետության որոշակի առաջընթաց կառուցվել են հայաստանի համար նորաբնույթ շենքեր բանկեր եվրոպական տիպի հյուրանոցներ թատրոններ և այլն միևնույն ժամանակ պահպանվել են ժողովրդական բնակելի տան և եկեղեցական կառույցների ազգային ավանդական ձևն ու ոճը քաղաքները մասամբ երևան վաղարշապատ կամ ամբողջովին ալեքսանդրապոլ կարս գորիս վերակառուցվել են կանոնավոր հատակագծման սկզբունքով վերակառուցման և հատակագծման աշխատանքներն առավել ծավալվել են դարի վերջին դարի սկզբին երբ քաղաքները հայաստանում վերածվել են կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացման կենտրոնների արդյունաբերության և առևտրի զարգացմանն էապես նպաստել են երկաթուղու կառուցումը մինչև ալեքսանդրապոլ և կարս երևան ինչպես և խճուղային կապի ստեղծումը գորիս նոր բայազետ և շուշի կարևորվել են բնակարանների ջրամատակարարումը և կոմունալ սպասարկումը բարեփոխվել սանիտարահիգիենային պայմանները սկզբունքորեն արդիականը և ժամանակի համար առաջադիմականը եղել է քաղաքների ու քաղաքատիպ բնակավայրերի վերակառուցումը նոր հատակագծերի հիման վրա որի շնորհիվ խառնիճաղանջ ու տարերայնորեն կառուցապատված մի քանի քաղաքներում արմատավորվել են փողոցների ուղղահայաց կանոնավոր ցանցեր նոր ոճերի գլխավորապես ռուսական կլասիցիզմի մասամբ մոդեռնի ազդեցությամբ ձևավորվել է երևանի գյումրիի կարսի մասամբ նաև վաղարշապատի շուշիի ճարտարապետական նոր դիմագիծը հարավային կովկասի կենտրոնական քաղաքների թիֆլիսի և բաքվի ինչպես նաև վրաստանի ախալքալաք ախալցխա գորի թելավ սիղնաղ անանուխ ադրբեջանի գյանջա գանձակ շամախի հայ բնակչությունն իր անմիջական մասնակցությամբ նպաստել է բնակավայրերի միայն տնտեսական մշակութային այլև ճարտարապետության ու քաղաքաշինության զարգացմանը թիֆլիսում ու բաքվում են ստեղծագործել սանկտ պետերբուրգի կայսերական գեղարվեստի ակադեմիայի և քաղաքացիական ճարտարագետների ինստիտուտի սաներ հովհաննես քաջազնունին գաբրիել տեր միքելյանը ղազարոս սարգսյանը և այլք հայ ճարտարապետները մասնագիտական գործունեություն են ծավալել ռուսական կայսրության սանկտ պետերբուրգ մոսկվա դոնի ռոստով կամենեց պոդոլսկ վլադիկավկազ գրոզնի դզլար աստրախան արմավիր կրասնոդար պյատիգորսկ կիսլովոդսկ լվով քաղաքներում ղրիմում մոլդովայում և այլուր դարի սկզբին սանկտ պետերբուրգում մոսկվայում կրատովոյում մոսկվայի մարզ և յարոսլավլում բեղմնավոր գործունեություն է ծավալել ճարտարապետ ալեքսանդր թամանյանը որի նախագծերով կառուցվել են շչերբատովների տունը մոսկվա հիվանդանոցային մասնաշենքերի ու բնակելի ավանի ընդարձակ համալիր կրատովո բազմաթիվ են հայկական ճարտարապետության կառույցները նաև գաղթավայրերում գրեթե ամենուր կառուցվել են եկեղեցական շենքեր հաճախ օժանդակ շինություններով մասնավորապես հելիոպոլսի եկեղեցին իր ընդհանուր ձևերով և համաչափություններով հիշեցնում է մարմաշենի կաթողիկեն լոնդոնի սբ սարգիս եկեղեցին կրկնել է հաղպատի զանգակատան ձևերը ալեքսանդրիայի պողոս պետրոս եկեղեցին հարազատ է հայաստանում տարածված բազիլիկ կառույցներին ինքնատիպ են սան ֆրանցիսկոյի սբ հռիփսիմե դաքայի հայկական եկեղեցիների հորինվածքները դարի րդ տասնամյակից սկսվել է հայկական ճարտարապետության նոր փուլը որը կարևորվել է քաղաքաշինական նշանակալի աշխատանքներով քաղաքների և գյուղերի վերակառուցումներով և բարեփոխումներով թվականին ալեքսանդր թամանյանն իր կազմած երևանի գլխավոր հատակագծում առաջին անգամ կիրառել է քաղաքաշինական նոր սկզբունքներ բնակավայրի բոլոր մասերի միասնություն կենտրոնի և ծայրամասերի հակադրության վերացում օրգանական ներդաշնակություն միջավայրի հետ և այլն որոնք հետագայում դրվել են հայաստանի բնակավայրերի գլխավոր հատակագծերի հիմքում թվականներին երևանում կառուցվել են հարկանի երկսեկցիոն բնակելի տներ հարկանի բնակելի տներ կառուցվել են նաև գյումրիում վանաձորում ական թվականներին արվել են շենքերի տիպայնացման առաջին փորձերը ական թվականներին միաժամանակ ծավալվել է հասարակական շենքերի շինարարությունը երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի շենքը կառավարական տունը հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին արդյունաբերական կարևոր օբյեկտների շինարարությանը զուգընթաց գյուղերում և շրջկենտրոններում կառուցվել են նաև բնակելի տներ ակումբներ և հասարակական շենքեր տարածվել է պատերազմում զոհված մարտիկների հիշատակը հավերժացնող աղբյուր հուշարձանների կառուցումը հետպատերազմական շրջանում կառուցվել են հասարակական շենքերի համալիրներ ինչպիսին երևանի հանրապետության հրապարակինն է որտեղ կառավարական տան ճարտարապետությունը պայմանավորել է մյուս շենքերի տեղադրությունը և հորինվածքները ական թվականներին հասարակական կենտրոններ են ստեղծվել նաև գյումրիում և վանաձորում բնակելի և հասարակական շենքերի շինարարությանը զուգընթաց հանրապետության քաղաքներում իրագործվել են բարեկարգման ծավալուն աշխատանքներ երևանում օղակաձև զբոսայգին կասկադի համալիրը լուծվել են քաղաքային երթևեկության և հետիոտն շարժման շատ խնդիրներ կառուցվել են պատմական նշանավոր դեպքերն ու դեմքերը հավերժացնող հուշարձաններ հայոց ցեղասպանության հուշահամալիրը ծիծեռնակաբերդում սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիրը և այլն հանրապետության խոշոր քաղաքները կառուցապատվել են առավելապես բնակելի զանգվածներով երկրի անկախացումից հետո թվականից իրագործվել են կարևոր քաղաքաշինական աշխատանքներ թվականին ավարտվել է գյումրիի անի թաղամասի կառուցապատումը թվականին երևանում ավարտվել է հանրապետության և ազատության հրապարակներն իրար կապող հյուսիսային պողոտայի շինարարությունը կատարվում են ծավալուն աշխատանքներ տարանցիկ ճանապարհների ստորգետնյա անցումների և անցուղիների կառուցման քաղաքի կենտրոնի երթևեկությունը թեթևացնելու խցանումները վերացնելու համար և այլն անկախության տարիների ին տասնամյակի ճարտարապետությունը բնորոշվում է եկեղեցական շենքերի աննախընթաց շինարարությամբ նոր եկեղեցիներ են կառուցվել հհ գրեթե բոլոր մարզերում և երևանի համայնքներում սակայն մեծ մասում հիմնականում կրկնվում են միջնադարյան ծավալատարածական հորինվածքները պակասում նորարարությունը և արդիականի զգացողությունը արդի քաղաքաշինությանը բնորոշ են որակական նոր փոփոխությունները տիպային և նորմատիվային պահանջների մեղմացումը նոր շինանյութերի կոնստրուկցիաների և տեխնոլոգիաների կիրառումը ճարտարապետական ազգային ավանդույթների և համաշխարհային փորձի զուգադրումը և այլն վերջին տարիներին երևանում կառուցվել են ավանդականն արդիականի հետ զուգակցող մի շարք շենքեր սբ գրիգոր լուսավորիչ մայր եկեղեցին հհ պետական մրցանակ երևանի քաղաքապետարանի վարչական շենքը հհ պետական մրցանակ երևանի կասկադի համալիրը և տերյան փողոցի բնակելի հասարակական համալիրները հյուսիսային պողոտայի բազմագործառնական համալիրը ռուսաստանի հրապարակի մոսկվայի տունը և այլն հայկական կերպարվեստը ներկայացվում է որմնանկարչության գեղանկարչության մանրանկարչության քանդակագործության գորգագործության դեկորատիվ կիրառական արվեստի տարբեր տարատեսակներով հայկական որմնանկարչության առավել հայտնի նմուշները պատկանում են դարի կեսերին դրանք երևանի պողոս պետրոս եկեղեցու որմնանկարներն են ավելի վաղ նմուշները պատկանում են դարին լմբատավանք սուրբ գրիգոր եկեղեցի և այլն և վկայում են ինտերիերի նկարազարդման մնայուն ավանդույթի մասին մինչ օրերս պահպանված տաթևի վանքի որմնանկարի մի հատվածը մոտավորապես թվականի աշխատանք է իսկ գնդեվանքի որմնանկարները թվականի հայկական վաղ միջնադարյան քանդակները ներկայացված են դարերի քարակոթողներով զարդաքանդակավոր և սյուժետային ռելիեֆներով առավել վաղ նմուշները աղձքի արշակունիների գերեզմանաքարերի ռելիեֆները պատկանում են թվականին պահպանվել է հուշակոթողների խոյակ քասախում մոտ դար և էջմիածնի մայր տաճարի ճակատին քանդակած ռելիեֆ դարի վերջ ընդհանուր առմամբ հայկական քանդակագործությունը ներկայացված է հիմնական դպրոցներով այրարատյան տաշիրյան և սյունիքյան դարերում սկսվում է քանդակագործական արվեստի զարգացման նոր շրջան կլոր քանդակ և ռելիեֆներ որը տարբերվում էր դեկորատիվ տարրերի հարստությամբ առանձնանում են ոճական ուղղություններ այդ ժամանակաշրջանի ճարտարապետության և կերպարվեստի գլուխգործոցն է դառնում զվարթնոցի տաճարը որը կառուցվել է ական թվականներին հայտնվում են սյուժետային պատկերավոր ռելիեֆներ պտղնիի մրենի եկեղեցիներում երեցփոխների բարձրաքանդակային պատկերներ սիսիան դարերում ձևավորվում է խաչքարերի արվեստը հուշակոթողներ որոնք իրենցից ներկայացնում են քարակոթողներ խաչի փորագրված պատկերով խաչքարային արվեստը հասնում է իր զարգացման գագաթնակետին դարերում հայաստանի տարածքում հաշվվում է մոտ մի քանի հազար խաչքար որոնցից յուրաքանչյուրն առանձնանում է իր անկրկնելի նախշով թեև բոլոր նախշերը սովորաբար արվում են նույն ոճով միջնադարյան հայաստանի կերպարվեստի պատմության մեջ առաջատար տեղ է զբաղեցրել գրքային մանրանկարչությունը ամենավաղ նմուշները պատկանում են դարերին հայկական մանրանկարչության յուրահատկությունն է հանդիսանում տեղական տարբեր դպրոցների կիլիկիայի գլաձորի տաթևի վասպուրականի և այլն դպրոցների բազմազան ոճերը հայկական մանրանկարչական արվեստի վաղ նմուշներից են մլքե թագուհու ավետարանը թ ավետարանը թ էջմիածնի ավետարանը թ մուղնիի ավետարանը դար և այլն ոճաձևային բազմազանությամբ է առանձնանում դարերի մանրանկարչությունը երբ զարգանում են հայկական մանրանկարչության մի շարք տեղային ինքնաբավ դպրոցներ միջնադարյան հայաստանի կիրառական արվեստը ներկայացված է հարուստ և բազմաբնույթ կերամիկայով նկարազարդված և փորագրված ջնարակած կերամիկայով ոչ ջնարակված խորացված և ռելիեֆային զարդանկարով կերամիկայով խեցեգործական արտադրության հիմնական կենտրոնները տեղակայված էին անի և դվին քաղաքներում որոնք ծաղկում էին ապրում մինչև դարերը պահպանվել են դարի գործվածքներ մետաղական գեղարվեստական պատրաստվածքներ այդ թվում դարերի դրվագակերտ արծաթե և ոսկեզօծ կերտվածքներ եկեղեցական նշանակության պարագաներ ձեռագիր գրքերի արծաթե և ոսկե շրջանակներ օրինակ կիլիկիայում պատրաստված ավետարանի շրջանակը թ անիում գագիկաշեն եկեղեցու պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է դարի ջահ հայտնի են նաև փայտի վրա փորագրված բարձրակարգ գեղարվեստական նմուշներ որոնց ամենավաղ օրինակները պատկանում են դարին այս արվեստում իրենց ուրույն տեղն են զբաղեցնում տաճարների փայտե դռները դուռ մուշից թ սևանա լճի մոտ գտնվող առաքելոց եկեղեցու դռները թ և այլն միջնադարում եկեղեցիները և տաճարները զարդարվել են նաև խճանկարներով վաղ քրիստոնեական շրջանի խճանկարների հատվածներ են հայտնաբերվել էջմիածնի մայր տաճարում զվարթնոցի և դվինի տաճարներում հայկական գորգը տերմին է որը բնութագրում է խավավոր և ոչ խավավոր գորգերը որոնք գործել են հայկական լեռնաշխարհի տարածքում և նրա սահմաններից դուրս ապրող հայերը սկսած նախաքրիստոնեական շրջանից մինչև մ թ ա դար մինչև մեր օրերը գորգագործությունը հանդիսանում է հայկական դեկորատիվ կիրառական արվեստի տարատեսակներից մեկը այն անքակտելիորեն կապված է հայերի դեկորատիվ կիրառական արվեստի այլ տարատեսակների հետ շարունակելով ազգային կերպարվեստի մյուս տեսակների ավանդույթները հայկական գորգերը պարսկական ադրբեջանական և այլ գորգերից հիմնականում տարբերվում են նրանով որ հայկական զարդանախշերում կիրառվում են մարդկանց և կենդանիների ոճավորված պատկերներ սովորաբար հայաստանում գորգերը փռում են հատակին տան ներքին պատերին բազմոցներին սնդուկներին և մահճակալներին մինչ այժմ հաճախ գորգեր են կախվում դռան մուտքի մոտ տաճարների և եկեղեցիների խորաններում զարգանալով հինավուրց ժամանակներից գորգագործությունը հայաստանում հանդիսանում էր կենցաղի անբաժանելի մասը քանի որ գորգագործությամբ զբաղվում էին գրեթե յուրաքանչյուր հայ ընտանիքում ընդ որում գորգագործությունը ամենուրեք հայ կանանց զբաղմունքն էր հայկական երաժշտությունը հազարամյակների պատմություն ունի այն առաջացել է հայոց լեզվի ձևավորման հետ մեկտեղ մ թ ա դարում ձևավորվեցին հայկական երաժշտության սկզբնական ճյուղերը գյուղացիական պաշտամունքային հեթանոսական և գուսանների ժողովրդական արվեստը քրիստոնեությունը թ ընդունելուց հետո առաջ է գալիս նաև նոր ճյուղ քրիստոնեական եկեղեցու երաժշտությունը գուսանները հայ ժողովրդական երգիչներն են նրանց գործունեությունը բացառապես աշխարհիկ է նախաքրիստոնեական հայաստանում հելլենիզմի դարաշրջանում գուսաններն ի սկզբանե ծառայում էին գիսանե աստվածուհուն նվիրված տաճարում գուսանական երաժշտությունն սկիզբ է առնում ստրկատիրական դարաշրջանի հայաստանի վիպասանների արվեստից զարգացած ֆեոդալիզմի դարաշրջանից ի հայտ եկան գուսանները և վարձակները գուսանների մասին վկայություն են տվել դարի պատմիչներ ագաթանգեղոսը փավստոս բուզանդը մովսես խորենացին եղիշեն և այլք գուսանները հանդես էին գալիս խնջույքներում հարսանիքներում և ժողովրդական գործիքների ուղեկցությամբ կատարում էին իրենց երգերը թվականից հետո հայկական եկեղեցին հետապնդում էր գուսաններին շարականները հոգևոր երգերն են ամենաշատը պահպանվել են դարերի շարականներից հին հայկական հոգևոր երաժշտությունը կազմված է հիմնական ժանրից կցուրդ կացուրդ կանոն և տաղ շարականներն իրենցից ներկայացնում են հին հայկական մշակույթի մասնավորապես պոեզիայի երաժշտության և պրոֆեսիոնալ երգարվեստի սինթեզից արդեն դարում բարսեղ տչոն կաթողիկոս ներսեսի կարգադրությամբ կազմեց շարակնոց ժողովածուն ըստ կիրակոս գանձակեցու այդ ժամանակ հայաստանում այնքան շատ էին կանոնական եկեղեցական երգերը որ մի թեմի երգիչները չգիտեին մյուս թեմի երգերը տաղերը շարականների պես երաժշտական և բանաստեղծական արվեստի սինթեզ են նրանք համեմատաբար ծավալուն մոնոդիաներ էին որոնք իրենց բովանդակությամբ և մեղեդայնությամբ հիշեցնում էին հետագա ժամանակաշրջանների վոկալ և գործիքային արիաները տարբերակվում են հոգևոր և աշխարհիկ տաղեր առաջիններն ավելի ծավալուն են քան աշխարհիկները տաղը որպես երաժշտական ժանր գլխավորապես զարգացել է դարում հիմնականում գրիգոր նարեկացու շնորհիվ հոգևոր տաղերը ի տարբերություն շարականների կանոնական երգեր չէին և տոնակատարությունների ժամանակ կատարվում էին տվյալ իրադարձությանն ավելի մեծ հանդիսավորություն հաղորդելու համար աշխարհիկ տաղը զարգանում է ֆրիկի ստեղծագործությունների մեջ դար ամենահին աշխարհիկ տաղերից մեկը կռունկ ը ստեղծվել է միջնադարում և պահպանվել է դարի տեքստերում հայկական դուդուկը պատրաստվում է բացառապես ծիրանենուց ծիրանենին ձայնն անդրադարձնելու յուրահատուկ հատկություն ունի դուդուկանման գործիքներն այլ երկրներում պատրաստում են այլ նյութերից սալորենի ընկուզենի սակայն ըստ որոշ մասնագետների պնդման նման դուդուկին բնորոշ է բավականին սուր ռնգային ձայնը մինչդեռ հայկական դուդուկը տարբերվում է մեղմ հնչողությամբ որն ավելի շատ մարդկային ձայնի է նման լեզվակը պատրաստվում է կտոր եղեգից որն աճում է արաքս գետի ափին ի տարբերություն երկակի լեզվակ ունեցող այլ գործիքների դուդուկի աղեղաձողը բավականին լայն է որն էլ գործիքին հաղորդում է իր տխուր հնչողությունը ական թվականներին հայկական դուդուկը բարելավվեց վ բունիի կողմից ով պահպանելով ժողովրդական գործիքի հիմնական ձևը ստեղծեց տարբեր ռեգիստրերի տիպի դուդուկ նրանցից վերջինը որն ամենացածր բարիտոնային ռեգիստր ուներ իր ստեղծողի պատվին անվանվեց բունիֆոն դհոլը թմբուկ հայկական հարվածային երաժշտական գործիք է պատկանում է երկկողմանի թմբուկի ընտանիքին որն ունի գլանի ձև և ծածկված է մեկ կամ երկու թաղանթներով նախկինում հայերը դհոլն օգտագործել են ռազմական արշավներից առաջ իսկ ներկայումս կիրառվում է անսամբլներում զուռնաների հետ և ուղեկցվում է պարերով դհոլի առաջացումը կապված է հայաստանի պատմության հեթանոսական շրջանին սակայն այս երաժշտական գործիքը դեռևս կիրառվում է հայկական եկեղեցում դհոլ նվագելու համար անհրաժեշտ են փայտե ձողեր հաստ կոպալ բարակ ճիպոտ պատրաստված բամբուկից կամ եղեգից ձայնը դուրս է գալիս դհոլին այդ ձողերի հարվածից կամ էլ դհոլին ձեռքի ափերի մատերի հարվածներից վերջինս առավել հայտնի է հայկական թատրոնն առաջացել է մ թ ա հազարամյակում ստրկատիրական համայնական կարգերի ժամանակ գիսանե և անահիտ աստվածուհիներին նվիրված ծիսակատարություններից հայկական պրոֆեսիոնալ թատրոնն առաջացել է հելլենիստական դարաշրջանի հայկական միապետություններում ողբերգությունից և ժողովրդական կատակերգությունից հույն պատմաբան պլուտարքոսի վկայությամբ մ թ ա թ տիգրան մեծ տիգրան բ մեծ արքան պատմական հայաստանի հարավային մայրաքաղաք տիգրանակերտում կառուցել է սիրիայի հելլենիստական ամֆիթատրոնների նման մի շինություն որտեղ ներկայացումներ էին բեմադրվում հայտնի է նաև որ տիգրանի որդի արտավազդ բ ն մ թ ա թթ ով ողբերգություններ էր գրում հայաստանի հյուսիսային մայրաքաղաք արտաշատում որին հռոմեացիները հայաստանի կարթագեն էին անվանում ստեղծել է հելլենիստական ոճի թատրոն մեզ հասած առաջին դրամատուրգիական ստեղծագործություններն են հովհաննես երզնկացու դրամատիկական պոեմը և առաքել սյունեցու ադամգիրքը դարերում թատրոնը զարգացավ նաև լվովի մոսկվայի վենետիկի վիեննայի չենայի մադրաս կալկուտայի հայկական գաղթօջախներում թվականին կոստանդնուպոլսում մ բժիշկյանի ղեկավարությամբ բեմադրվում են առաջին հայկական ներկայացումները թթ այստեղ աշխատում է արամյան թատրոն ը ղեկավար հովհաննես գասպարյան որը հյուրախաղերով հանդես էր գալիս թբիլիսիում երևանում թավրիզում թ գ շերմազանյանը թիֆլիսում ստեղծում է շերմազանյան դարպաս թատրոնը դարի ական թվականներին կոստանդնուպոլսում գործում էին մի քանի սիրողական թատրոններ որտեղ բեմադրվում էին մ պեշիկթաշլյանի ս հեքիմյանի թ թերզյանի և այլոց պիեսները ական թվականների սկզբին սիրողական թատերախմբերից ձևավորվում են հայկական պրոֆեսիոնալ թատրոններից արևելյան թատրոնը հեքիմյանի գլխավորությամբ կոստանդնուպոլսում և գ չմշկյանի ղեկավարությամբ թիֆլիսում թբիլիսյան թատերախմբի գործունեությունը հայկական ռեալիստական դրամատուրգիայի հիմնադիր գաբրիել սունդուկյանի ստեղծագործությունները պեպո խաթաբալա էլի մեկ զոհ և այլն հաստատեցին ռեալիզմը հայկական բեմի վրա դարի վերջին դարի սկզբին ազգային դրամատուրգիայի ռեալիստական ավանդույթներն արտահայտվեցին հակոբ պարոնյանի պաղտասար աղբար ալեքսանդր շիրվանզադեի պատվի համար եվգինե արմենուհի և այլն լևոն շանթի հին աստվածներ ստեղծագործություններում այդ ժամանակ սկսեցին ստեղծագործել դրամատուրգներ վրթանես փափազյանը ժայռ ս տարայանը սոկրատես է տեր գրիգորյանը նար դոսը լ մանվելյանը դերենիկ դեմիրճյանը և այլն հայկական կինեմատոգրաֆը սկիզբ կարելի է համար թ ապրիլի ը երբ կառավարության որոշմամբ ստեղծվեց հայաստանի կինոյի պետական կոմիտեն հայտնի ռեժիսորներից են նաև սերգեյ փարաջանովը նռան գույնը հենրիկ մալյանը նահապետ արտավազդ փելեշյանը տարվա եղանակները էդմոնդ քեոսայանը ֆրունզե դովլաթյանը միքայել վարդանովը լևոն մկրտչյանը հովհաննես շիրազ ատոմ էգոյանը արարատ մայքլ հակոբ հակոբյանը ով հայտնի է հայկական ցեղասպանության ժամանակակից հայկական պատմության և պատմական հայաստանի մասին փաստագրական ֆիլմերով ժամանակակից հայկական կինեմատոգրաֆն ամեն տարի նկարահանում է կամ խաղարկային ֆիլմ կարճամետրաժ և վավերագրական ֆիլմեր հայկական խոհանոցը համարվում է հարավային կովկասի ամենահին իսկ ասիայի ամենահին խոհանոցներից մեկը հայտնի է որ հայերը գիտեին խմորման և թխման գործընթացների մասին դեռևս տարի առաջ շատ հայկական կերակրատեսակների պատրաստման ավանդույթները մինչ այսօր անփոփոխ են մնացել հայկական խոհանոցն ունի մի շարք առանձնահատկություններ որոնք պայմանավորված են տարբեր պատմական աշխարհագրական կլիմայական և նույնիսկ պատմա քաղաքական գործոններով հայկական լեռնաշխարհում մի ժամանակ գտնվում էր ուրարտու պետությունը եվ հայաստանում պահպանվել են այդ հնագույն պետության նյութական մշակույթի հուշարձանները իսկ հայկական խոհանոցը իր վրա կրել է դեռևս այն ժամանակների աշխարհագրա կլիմայական և հասարակարգային գործոնների ազդեցությունը հայաստանի տարածքում կա յունեսկօ ի համաշխարհային ժառանգության երեք օբյեկտ հայաստանում շատ սպորտաձևեր են հայտնի որոնցից են ըմբշամարտը ծանրամարտը ձյուդոն ֆուտբոլը շախմատը և բռնցքամարտը հայաստանի լեռնային ռելիեֆը հնարավորություն է տալիս զբաղվել այնպիսի սպորտաձևերով ինչպիսին են դահուկային սպորտը լեռնագնացությունը լինելով լեռնային երկիր ջրային սպորտաձևերով կարելի է զբաղվել լճերում հիմնականում սևանա լճում հայաստանը հաջողությամբ հանդես է գալիս շախմատի ծանրամարտի և ըմբշամարտի միջազգային մրցաշարերում հայաստանը նաև միջազգային սպորտային համայնքի ակտիվ անդամն է հանդիսանում է եվրոպական ֆուտբոլային ասոցիացիաների միության ուեֆա և հոկեյի միջազգային ֆեդերացիայի անդամ պարբերաբար անց են կացվում նաև համահայկական խաղեր մինչ թվականը հայերը մասնակցում էին օլիմպիական խաղերին ներկայացնելով խսհմ ն հանդիսանալով խսհմ ի մի մասը հայաստանը հաջողությամբ էր հանդես գալիս մրցաշարերում արժանանալով բազմաթիվ մեդալների ժամանակակից օլիմպիական խաղերում առաջին հայ մարզիկը ով մեդալի է արժանացել մարմնամարզիկ հրանտ շահինյանն էր ով թվականին հելսինկիում կայացած օլիմպիական խաղերին ստացել է ոսկե և արծաթե մեդալներ հայաստանը ապհ միասնական թիմի կազմում մասնակցել է թվականի ամառային օլիմպիական խաղերին որը տեղի է ունեցել բարսելոնայում ունենալով ընդամենը մարզիկ այս խաղերին ստացել է ոսկե և արծաթե մեդալ ծանրամարտում և ըմբշամարտում թվականի լիլեհամերի ձմեռային օլիմպիական խաղերին հայաստանը մասնակցել է որպես անկախ պետություն հայաստանը մասնակցում է ամառային օլիմպիական խաղերի բոքսի ըմբշամարտի ծանրամարտի ձյուդոյի մարմնամարզության վազքի ջրասուզման լողի մրցաշարերին երկիրը մասնակցում է նաև ձմեռային օլիմպիական խաղերի լեռնադահուկային դահուկավազքի և գեղասահքի մրցաշարերին ֆուտբոլը նույնպես հայտնի է հայաստանում ամենահայտնի ֆուտբոլային թիմը ական թվականների երևանի արարատն է որը թ դարձավ խորհրդային միության գավաթակիր և թ խորհրդային միության բարձրագույն լիգայի հաղթող արարատ ֆա ի վերջին հաջողությունը թթ եվրոպայի գավաթի առաջնությունն էր որտեղ չնայած տանը տարած հաղթանակին քառորդ եզրափակիչում պարտվեց մյունխենի բավարիային հայաստանը մասնակցում էր միջազգային մրցաշարերին խսհմ ի ֆուտբոլային թիմի կազմի մեջ մինչև խսհմ ի փլուզումից հետո թ հայաստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքականի ձևավորվելը հայաստանի հավաքականը մեծ մրցաշարերում լուրջ հաջողությունների չի հասել թեև վերջին բարելավումների շնորհիվ հավաքականը թ սեպտեմբերի տվյալներով ուեֆա ի համաշխարհային վարկանիշային աղյուսակում զբաղեցրել է րդ տեղը ազգային հավաքականը ղեկավարում է հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիան ֆուտբոլի հայաստանի բարձրագույն խումբը երկրի ֆուտբոլային մրցաշարի բարձրագույն մրցաշարն է վերջին տարիներին երկրի չեմպիոն մեծ մասամբ դարձել է փյունիկ ֆա ը հայազգի հայտնի շատ ֆուտբոլիստներ կան հենրիխ մխիթարյան յուրա մովսիսյան յուրի ջորկաեֆ ալեն բողոսյան անդրանիկ իսքանտարեան անդրանիկ թեյմուրյան էդգար մանուչարյան անցյալի ֆուտբոլիստներից սարգիս հովիվյան նիկիտա սիմոնյան խորեն հովհաննիսյան և այլն ջորկաեֆը և բողոսյանը ֆրանսիայի ազգային հավաքականի կազմում դարձել թ ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության չեմպիոն անդրանիկ թեյմուրյանը իրանի ազգային հավաքականի կազմում հանդես է եկել թ ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունում էդգար մանուչարյանը հանդես է եկել այաքս ֆա ում իսկ հենրիխ մխիթարյանը ներկա պահին հանդես է գալիս անգլիական մանչեսթեր յունայթեդ ակումբում և շատ մասնագետների կարծիքով համարվում է եվրոպայի լավագույն կիսապաշտպաներից մեկը հայաստանի շախմատի ֆեդերացիան սկզբնական շրջանում սեկցիա ստեղծվել է թվականին հայաստանը ֆիդե ի անդամ է թվականից հայաստանի տղամարդկանց հավաքականը և թթ դարձել է շախմատի համաշխարհային օլիմպիադայի չեմպիոն երեք անգամ թվականներին օլիմպիադայի բրոնզե մեդալակիր թ դարձել է աշխարհի թիմային առաջնության հաղթող չորս անգամ երրորդ տեղն է գրավել աշխարհի թիմային առաջնություններում թվականներին եվրոպայի չեմպիոն թվականին երևան թիմը հաղթել է եվրոպական ակումբների գավաթի խաղարկությունում թվականին հայաստանի կանանց հավաքականը թ դարձել է եվրոպայի չեմպիոն երևանի միկա կանանց ակումբը թ եվրագավաթի հաղթող լևոն արոնյանը ով պատմության մեջ ամենաբարձր էլո վարկանիշ ունեցող շախմատիստների ցուցակում չորրորդն է ին դարձել է աշխարհի գավաթակիր վլադիմիր հակոբյանը ին աշխարհի փոխչեմպիոն հայաստանն այժմ ունի գրոսմայստեր միջազգային վարպետ ֆիդե ի վարպետ միջազգային վարկանիշներ ունեն ազգային ավելի քանի շախմատիստներ հայաստանում անցկացվել են բազմաթիվ խոշորագույն միջազգային մրցաշարեր աշխարհի և եվրոպայի պատանեկան առաջնություններ ին երևանում անցկացվել է շախմատի րդ համաշխարհային օլիմպիադան ին աշխարհի րդ թիմային առաջնությունը ին աշխարհի թիմային առաջնությունը հայաստանում գործում են զլմ ի բոլոր տեսակները թերթեր ամսագրեր ռադիո հեռուստատեսություն ինտերնետ գրաքննությունն արգելված է թ ընդունված զլմ ի վերաբերյալ օրենքով հայաստանում առավել հայտնի են հեռարձակվող զլմ ները ընդհանուր առմամբ գործում են մասնավոր հեռուստաալիք և հասարակական հեռուստատեսային ցանցեր ինչպես նաև ռուսախոս հեռուստաալիքներ և բազմաթիվ ռադիոկայաններ կառավարություն քարտեզներ էյսիդ ջազը երաժշտական ուղղություն է որը սկիզբ է առել ականներից այն իրենից ներկայացնում է երկու տարբեր ժամանակահատվածների երաժշտական ուղղությունների միաձուլում ինչպես պարզ է անվանումից այդ երաժշտական ուղղություններից մեկը ջազն է իսկ մյուս բառը որը անգլերեն է և թարգմանաբար նշանակում է քիմիական թթու բնորոշում է ականներից ի վեր շատ մոդայիկ էլեկտրոնային ռիթմերն ու ձայները ստացվում է էլեկտրոնային սկզբունքով ակտիվ և երիտասարդության շնչով մատուցված ջազ այս երաժշտությունը կարող է լինել և հանգիստ ու մելոդիկ և ակտիվ ու պարային էյսիդ ջազի հիմնադիրներից և գլխավոր ներկայացուցիչներից են և այլ երաժշտական խմբեր ավելի նոր ներկայացուցիչներից են խմբերը կա նաև հայ ներկայացուցիչ որի բեմական անունն է հայկական խոհանոց ունի մի շարք առանձնահատկություններ որոնք պայմանավորված են տարբեր պատմական աշխարհագրական կլիմայական և նույնիսկ պատմա քաղաքական գործոններով հայկական լեռնաշխարհում մի ժամանակ գտնվում էր վանի թագավորությունը եվ հայաստանում պահպանվել են այդ հնագույն պետության նյութական մշակույթի հուշարձանները իսկ հայկական խոհանոցը իր վրա կրում է դեռևս այն ժամանակների աշխարհագրա կլիմայական և հասարակարգային գործոնների ազդեցությունը հին դարերում հատկապես վանի թագավորության դարաշրջանում մ թ ա րդ դարեր հայաստանի տարածքում ապրող բնակչությունը զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ անասնապահությամբ և գյուղատնտեսական մթերքներից պատրաստի սննդանյութեր վերամշակելով կարմիր բլուր թեյշեբաինի բերդի պեղումերը անգնահատելի նյութ տվեցին հին հայաստանում ընդունված սննդակարգերի բնույթի վերաբերյալ ակադեմիկոս մ գ թումանյանի տվյալների համաձայն երկրագործական մշակույթը այն ժամանակվա համար գտնվում էր բավականին բարձր մակարդակի վրա պեղումների ժամանակ հայտնաբերվեցին ծավալուն շտեմարաններ հացահատիկով լեցուն կարաս կճուճներ գարեջուր և քաղցրածիկ պատրաստելու և պահելու հատուկ անոթներ այն ժամանակների բրուտագործական տեխնիկան նույնպես բավականաչափ բարձր մակարդակի վրա էր պատրաստվում էին բազմազան ձևերի և պարունակության կավե ամաններ ոչ միայն կենցաղային կարիքների այլ նաև սննդամթերքի արտադրության համար պեղումների ժամանակ հայտնաբերվեց նաև ցորենի ձավար ձավարը պատրաստում են ցորենը թեթև խաշելով և չորացնելով չխաշած բայց մանրացրած հատիկները կոչվում են կորկոտ թեյշեբաինի բերդի պեղումների ժամանակ հայտնաբերած հացահատիկային մթերքների մեծ քանակությունը վկայում է այն մասին որ մեզանից ավելի քան հազար տարի առաջ վանի թագավորությունում մշակում էին բարձր կուլտուրայի մերկահատիկ ցորենի մի քանի տեսակներ դրանց շարքում հատուկ տեղ էր գրավում փափուկ ցորենը որը ներկայումս աճում է արարատյան դաշտում դատելով այդ պեղումներից վանի թագավորության բնակչությունը մշակում էր նաև շատ մեծ քանակությամբ գարի ըստ երևույթին լայնորեն տարածված էր գարեջուր պատրաստելը ընդ որում որպես հումք օգտագործում էին ոչ միայն գարին այլ նաև կորեկը հույն պատմաբան քսենոֆոնը մ թ ա րդ դարեր հայաստանում իր ճանապարհորդության ժամանակ տվել է տեղական բնակչության հետևյալ նկարագիրը տներում էին գտնվում այծերը ոչխարները կովերը և թռչունները իրենց ձագերով այնտեղ պահվում էին ցորեն գարի բանջարեղեն և գարու գինի խառնարաններում ամանների եզրերին հավասար գինու մակերեսի վրա լողում էր գարին և նրանց մեջ խրած էր մեծ և փոքր չափերի եղեգ բայց առանց հանգույցների ով ուզում էր խմել պետք է այդ եղեգը վերցներ բերանը և նրա միջոցով գինին ծծեր կարմիր բլուրի պեղումների ժամանակ հայտնաբերված կորեկի պաշարները վկայում են որ ուրարտացիներն այն օգտագործում էին ոչ միայն գարեջուր պատարստելու համար այլ նաև որպես սննդանյութ վանի թագավորությունում հիմնականում մշակվում էր երկու տեսակի կորեկ սովորական և եվրոպական կամ իտալական ղոմի տեսակի թ մեծ քանակությամբ սննդի պաշարների հետ հայտնաբերվեցին նաև խոշոր աղացած կորեկի ալյուրից թխած հացի մնացորդներ այդ հացը ձվաձև էր հաստ եզրերով մեջտեղը ծակ նույն տեղում երևան եկան կորեկի քաշովու մնացորդներ ինչպես նաև չաղացած ցորենից թխած բլիթներ վանի թագավորությունում լայնորեն տարածված էին մանրասերմ ձիաբակլան և մանրահատիկ ոսպը մշակում էին նաև սիսեռ ձիթաբեր խաչածաղկավոր հմդաու և այլ հացազգիներ ձիթաբեր բույսերից մշակում էին քունջութը որը տալիս էր բորձրորակ ձեթ պեղումների ժամանակ գտնվել են ցորենի սիսեռի և քունջութի տարբեր կոմբինացիաներ հայաստանում քունջութ մշակվում էր նաև ալեքսանդր մակեդոնացու արշավանքների ժամանակներում այսպես պատմաբան քվինտուս կուրցիուս ռուֆուսը մ թ ա մոտ թթ գրում է ալեքսանդր մակեդոնացին արդեն անցավ կովկասը մակեդոնացիք ձեթի փոխարեն մարմիններն օծում էին սեզամ բույսի հյութով այսինքն քունջութի ձեթով այդ հյութի մեկ չափն արժեր երկու հարյուր քառասուն դինար ուրարտացիների երկրում սկսած հնագույն ժամանակներից մեծ չափով զարգացած էր խաղողի մշակույթը վանի թագավորության սեպագիր արձանագրությունները խոսում են խաղողաբուծության և գինեգործության բարձր զարգացման մասին կարմիր բլուրի պեղումների ժամանակ հայտնաբերվեցին գինու խոշոր մառաններ այստեղ էլ գտնվել են մեծ քանակությամբ կավե կարաս կճուճներ որոնք պարունակում էին հսկայական քանակությամբ գինի պեղումների արդյունքները մեզ տալիս են խաղողի տեսակների մեծ բազմազանություն խաղողի այդ տեսակները տարածված են նաև այժմ այսպես օրինակ հայտնաբերվել են ոսկևազ կորիզներ ուրարտացիները լայնորեն գործադրում էին կարասները ծծումբով ծխահարելը վանի թագավորության բնակչությունը կենդանական մթերքներից օգտագործում էր ոչխարի տավարի այծի խոզի գոմեշի և ընտանի թռչունների միսը վանի թագավորությունում զարգացած էր նաև կաթնատնտեսությունը կարմիր բլուրի պեղումների ժամանակ գտնվել են խնոցիներ որոնք ապշեցուցիչ կերպով նման են ներկայումս անդրկովկասում գործածվողներին թվարկված բոլոր կերակրատեսակները այժմ էլ հայաստանի ինչպես գյուղական այնպես էլ քաղաքային բնակչության կողմից ամենասիրվածներն են երևանի նահանգի հայերը միշտ գործածել են զուտ ցորենի հաց պասուց կամ ուտիսուց տաք կամ սառը կերակուր գործածել են տարվա բոլոր օրերին պաս օրերին հայերը գործածում են վայրի բույսերից չոր պտուղներից պատրաստված կերակրատեսակներ խաղող ծիրան հատապտուղներից հոն մասուր պատրաստվող ապուր սիսեռ և այլ պատիճավոր բանջարեղեն հարթավայրային մասերի բնակչությունը հաճախ է օգտագործել մսեղեն և կաթնեղեն սնունդ ոգելից խմիչքներ ավանդաբար քիչ են օգտագործվել հաստատված է որ գրեթե տարվա ընթացքում հայերի սնունդը հիմնականում կազմված է միևնույն մթերքներից հայերի հիմնական սննդամթերքներից մեկը լավաշ հացն է որը թխում են թոնիրում ալյուրից գոլ ջրից խաշից թթխմորից և աղից լավաշ պատրաստելու համար խմորը հունցում են ու դնում տաք տեղ խմորման համար խմորումն ավարտելուց հետո խմորը բաժանում են գրամանոց գնդերի և գրտնակով բացում մմ հաստության երկար և լայն թերթիկներով հայկական ազգային կերակրատեսակների առանձնահատկություններից մեկն էլ նրա բարձր համեմվածությունն է և կծվությունը որպես համեմունք գործածում են տաքդեղ սխտոր քեմոն և զանազան համեմունքային կանաչիներ պետք է ենթադրել որ հայերի սննդի այդ առանձնահատկությունը պայմանավորվում է կլիմայական պայմաններով և այն բազմապիսի լեռնային բուսականությամբ որը արևելյան խոհանոցներին այդ թվում նաև հայկականին տալիս է զանազան եթերաբեր նյութեր դարի պատմագիր և փիլիսոփա դավիթ անհաղթը հիշատակում է հայերի մոտ սև և սպիտակ պղպեղ գործածելու սովորության մասին պատմագիր մաթևոսը դար հաղորդում է դաղձ չաման քեմոն սոխ սխտոր և այլ բույսեր գործածելու մասին հայերի սնունդի մյուս բնորոշ առանձնահատկությունն այն է որ սննդի մեջ շատ կերակրաաղ է գործածվում այս բնորոշ տրադիցիան ևս իր խոր պատմական արմատներն ունի աղը մարդկանց սննդի համար կենսականորեն այնքան անհրաժեշտ ամոքանք է եղել որ հին դարերում այն որոշ առումով նույնիսկ երկրպագում էին կասկած չկա որ հայ ժողովրդի սննդի այդ առանձնահատկությունը նույնպես սերտորեն կապված է կլիմայական պայմանների հետ սննդի մեջ շատ բարձր է գնահատվել ձուկը արշակունիների դինաստիայի իշխողներից շատերը և նախարարները ձկան պաշար ապահովելու համար ստեղծում էին ջրամբարներ այդ ջրամբարներում ըստ պատմագիր փավստոսի բազմացվում էին առանձնապես գնահատելի տեսակների ձկներ ինչպես օրինակ կարմրախայտ դարի պատմագիր և փիլիսոփա գրիգոր մագիստրոսը ընդգծում է լեռնային գետերի կարմրախայտի սննդային արժանիքները ձուկը խաշում էին յուղով տապակում խորովում լցոնում ամոքում հատուկ համեմունքներով և ոսկեգույն զաֆրանով որպես քաղցր կերակրատեսակ օգտագործում էին ինչպես թարմ այնպես էլ չորացրած մրգեր պատմագիրները նշում են մրգերի մեծ տեսականի տանձ խնձոր ծիրան սերկևիլ հոն թութ դեղձ նուռ խաղող տարբեր տեսակի սալորներ կիտրոն նարինջ ունապ նաև սեխ ձմերուկ և դդում ուշագրավ է որ միրգը օգտագործում էին նաև մսի կամ ձկան հետ մեծ բազմազանություն են կազմում այն ուտելի բույսերը որ բնակչությունն օգտագործում է թթու դնելու համար դրանցից մի քանիսը աչքի են ընկնում իրենց յուրահատուկ բուրմունքով և համով պատմական տվյալները ցույց են տալիս որ հայ ժողովուրդը դարերի ընթացքում մշակովի բանջարեղենին ու կանաչեղենին զուգընթաց գործածել է նաև մեծ քանակության վայրի ուտելի բույսեր վայրի ուտելի բույսերը վիտամինների հզոր տեսականի են պարունակում և նրանց օգտագործումը հայկական խոհանոցի մեջ ֆիզիոլոգիապես հիմնավորված է ժողովրդի կողմից օգտագործվող ուտելի բույսերի տեսակների քանակը շատ մեծ է և կազմում է ավելի քան անուն ուտելի բույսեր հայ ժողովրդի երկարատև պատմական անցյալի ընթացքում մշակված կերակրատեսակների մեծ բազմազանությունը մեր օրերում ոչ միայն պահպանվում է կենցաղի մեջ երբեմն ակնհայտորեն անփոփոխ բաղադրատոմսերով այլ նաև հարստանում ժողովրդի տնտեսական և ստեղծագործական զարգացմանը զուգընթաց խրիմյան հայրիկը իր պապիկ և թոռնիկ գրքի մեջ պատմելով մի ավանդազրույց հարիսայի մասին բացատրում է որ բառն առաջացել է հարեք զսա նախադասությունից հարիսայի արմատները շատ հին են հարիսան այլ անունով քաշիկա եղել է տոնածիսական ճաշ պատրաստվել է մեծ կաթսաներով և նվիրված է աստուածներին որպես գոհաբանության արտահայտություն հարիսան բացի տոնածիսական ուտեստ լինելուց զատ նաև դասվել է զորաց ուտեստների դասին հարիսայի պատրաստման ընթացքը երկար ու դժվար է ամբողջ գիշեր կաթսան դրվում էր թոնրի մեջ հանգած կրակի անթեղների վրա մարմանդ եփվելով առավոտյան մատուցվելու համար վանա հարուստ խոհանոցի բաղադրատոմս է բառն առաջացել է մըշմոշ ծիրան բառի կրճատումից կան տարբեր տեսակի մշոշներ գլխավոր բաղադրիչը ոսպն է որին միանում են դդում կամ կանաչ լոբի կամ բազուկ սակայն դասական մշոշը պատրաստվում է ոսպով ծիրանաչրով և ընկույզով պահքային կերակրատեսակ է տոլման ուրարտական խոհանոցի բաղադրատոմս է բառն առաջացել է տոլի բառից որն նշանակում է խաղողի տերև սկզբնական շրջանում տոլման փաթաթել են խաղողի տերևով հետագային նաև կաղամբի սերկևիլի լոբու բանջարի տերևի մեջ ինչպես նաև լցրել են միջուկը հանած բանջարեղենների մեջ կան և մսային և պահքային բազմաթիվ տոլմաներ որոնք յուրաքանչյուրն իր հերթին ունեն տարատեսակներ պասուց տոլմայի հիմքը հանդիսանում է հատիկեղենը առկա է նաև չիրը համարվում է տոնածիսական կերակրատեսակ պատրաստվել է գարնանամուտին երկրագործական տարեսկզբին օգտագործելով սերմացուի հատիկեղենից որպեսզի աստվածներին հաճոյանան ընթացիկ տարվա բերքի բարեբերության խնդրանքով հայկական ճաշատեսակ որը հիմնականում պատրաստվում է մսով և խմորով մսով բորակի պատրաստելու համար անեկ խմորը բացում են լավաշի ձևով կտրատում քառակուսի կամ կլոր վրան դնում աղացած սոխով պղպեղով կանաչիով աղով համեմած մսի խճողակ խմորը հավաքում են այնպես որ միսը մնա կենտրոնում ապա եփում տավարի մսի արգանակով ուտում են սխտորած մածնով վրան ավելացնելով հալած յուղ ըստ պարսկական ավանդազրույցի բորանի ճաշատեսակն առաջացել է սասանյան խոսրով արքայի դուստր բուրանդուխտի անունից նա շատ է սիրում մածուն և երբ գահ է բարձրանում իր պատվին մածնով կերակրատեսակները կոչվում են բորանի հայկական ավանդական խոհանոցում կան տարատեսակ բորանիներ մսային բանջարեղենային բանջարային և արմտիքային որոնց նմանությունը մածունի առկայությունն է հայկական ամանորի սեղանին պարտադիր է ունենալ տարեհաց այլ անուններով տարի տարինհաց կրկենե դովլաթ միջինքի կլոճ տալաուզի ուփուռնիկա ղալաչի և այլն տարեհացը պատրաստում են կլոր կամ ձվաձև երեսին շաղ են տալիս սերմեր կամ չրեր որոնք խորհրդանշում են ընթացիկ երկրագործական տարվա բերքի առատությունը մեջը դնում են միջինք կորիզ կամ մետաղադրամ որը խորհրդանշում է հարստություն և բախտավորություն կաղանդի գիշերը կտրում են տարեհացը և բաժանում տան անդամներին և կենդանիներին ում բաժնից որ դուրս է գալիս միջինքը տան հաջողությունը նրանից է ակնկալվում գարնանամուտի տոնածիսական ճաշատեսակ է վան վասպուրական նահանգի խոհանոցից պատրաստվում է մեծ կաթսայով և մատուցվում խաշի նման բազմամարդ սեղանում յուրաքանչյուրը իր ափսեի մեջ լցնում է չոր լավաշ վրան շատ խաշած ոսպ ապա տաք չորթանը իսկ ամենավերջում սոխառածը լեռնային կանաչիների դաղձ ուրց անանուխ հետ հարուստները սոխառածը պատրաստում էին տհալի ղավուրմա յուղի ու մսի հետ բառն հավանաբար իրանական ծագում ունի և նշանակել է վաճառական մուսալեռում այն եղել է հովվի ճաշի անվանումը կան տարբեր տեսակի բազրկանիներ մախաղի մեջ եղել է սուրքի մուսալեռան հորած պանիր կամ ձիթապտուղ սարերում լիքն են ձիթենիներն ու ընկուզենիները հետևաբար մի քիչ ձիթապտուղ մի հատ սոխ լոլիկի մածուկ ընկույզ և ձիթայուղ ահա և համեղ կերակուրը հովվի զատիկի փոքր և մեծ զատիկներ տոնին պատրաստվող քաղցր ապուր այն տոնածիսական բնույթ է կրում ձավարի հետ եփում են չրերը ավելացնում ընկուզեղեն բոլոր հայկական տներում էլ եփում են և հյուր գնալիս իրենց հետ տանում որպես նվիրաբերում կա նաև անուշապուրի այլ տարբերակը որը կոչվում է մայրամապուր աստվածածնա անունով որը ի տարբերություն անուշապուրի մեղրի փոխարեն պատրաստվում է դոշաբով գյուղական պարզունակ ու առօրեական ճաշ պատրաստվում է բոլոր հայկական շրջաններում հետևաբար ունի շատ տարբերակներ կան սոխառածով կամ կարմիր կծու պղպեղով կամ սխտորով կամ էլ ձվով պատրաստված պանրախաշ թել պանրով կամ հորած պանրով չոր լավաշով կամ հնացած հացով պարզապես առատ ջրի մեջ եփած պանիր է վրան լավաշ ավագ հինգշաբթի օրվան հատուկ ճաշատեսակ է պարսկահայերի խոհանոցից նման թթվաշ ճաշատեսակներ տարածված է ամբողջ հայկական խոհանոցում ի հիշատակ հիսուս քրիստոսի խաչելության ժամանակ ջրի փոխարեն նրան քացախ խմեցնելու դրվագին տարբեր արմտիքներով բանջարով ու չրերով ապուր է առանց որևէ յուղի մատուցվում է քացախով վարկած կա որ կոլոլակը եղել է կիլիկյան թագավորության ամենահարգի ճաշատեսակը բառն առաջացել է կերակուրի կլոր ձևից բարբառներում կան տարբեր անվանումներ կլուլիկ կլորճիկ կլուր կլեյոր և այլն կան և մսային և բանջարեղենային կոլոլակներ կլոր ձվաձև երկարավուն ու մանր գնդիկներ մատուցվում է տապակած խաշած խորոված ապուրների մեջ կամ մածուն սխտորով զեյթունցիներին հատուկ քաղցրեղեն պատրաստված հատկապես յայլաներում ուր առատ է եղել անարատ յուղը սարերից հավաքել են ընկույզը մանրացրել ու խառնել մեղրի հետ սաճի վրա թխել են լավաշը լավաշի մեջ լցոնել միջուկը ապա տապակել յուղով հիշեցնում է փախլավայի համը տոնածիսական կերակրատեսակ է պատրաստվում է քրիստոսի համբարձման տոնին այս առիթով կազմակերպում են ընտանեկան դաշտագնացություն բացօդյա կերուխում տոնական երգ ու պար և խաղեր ու մրցույթներ հատկանշական է որ կաթնապուրը ճաշակելուց առաջ առաջին բաժինը նվիրաբերում են արտին աղերսելով բարեբերություն ձվով տապակաները շատ տարածված կերակրատեսակներ են համեղ են սննդարար և արագ պատրաստվող բառն առաջացել է ձու և եղ բառերից այսինքն ձվի վրա ածել լցնել յուղ բարբառներում հաճախ նաև կան եղձու կամ եղաձու ինչպես նաև ծապատակ ձու տապակ տարբերակները հին ժամանակ վրան մեղր լցրած ձվածեղ էր մատուցվում հարգի հյուրերին նաև կնքահորն ու փեսացուին թաթխան այսինքն հացը մեջը թաթախելու համար նախատեսված թացան սերմերից հատիկեղենից ընկուզեղենից և տարբեր համեմունքներից պատրաստված մի յուրահատուկ ուտելիք որ տարածված է եղել հատկապես արևմտյան հայաստանի շատ շրջաններում բերքահավաքից հետո չորացրել են ապա բովել կուտեղենը դդմի արևածաղկի սեխի և ձմերուկի հետո աղացել օգտագործելիս վրան ձեթ լցրել և հացը մեջը թաթախելով ճաշակել գրաֆիտի գրաֆիտո լատիներեն նշանակում է քերթել այս բառով բնորոշվել են մարդկային առաջին նկարչական քայլերը այսինքն մարդու նախնիների կողմից քարով քերթված պատկերները քարանձավների պատերին որտեղ պատկերված էին որսի դրվագներ կենդանիների և մարդկանց նկարներ և այլն այժմեական մշակույթում գրաֆիտի անվանում են փողոցային պատերին արված պատկերները հաճախ անվանելով նաև վանդալիստական ակտ քանի որ այդ կերպ արտահայտելով իրենց մտքերը նկարիչները նաև խախտում են շինության ընդհանուր տեսքը ինչևէ մարդկանց կարծիքները բազում է այս երիտասարդ մշակույթի վերաբերյալ իսկապես լինում են միանշանակ վանդալիստական ակտեր գրաֆիտիի միջոցով բայց և ստեղծվում են իսկապես հարգանքի արժանի արվեստի գործեր որոնց հեղինակների յուրօրինակ աշխատանքը տեսնելով դժվար է դասել նրանց վանդալիստների շարքերում գրաֆիտի նկարողներին անվանում են վրայթեռներ անգլերեն որը նշանակում է գրող իսկ քանի որ գրաֆիտին հիմնականում լինում է ինչ որ բառի տեսքով ապա նկարչին էլ անվանում են գրող այսօրվա գրաֆիտին ստեղծվել է ականներին ամերիկայի միացյալ նահանգներում ի սկզբանե այն ունեցել է բավականին մռայլ իմաստ փողոցային հանցագործ միավորումները գրելով սեփական միավորման անունը պատերին նշել են այն բոլոր տարածքները որտեղ ըստ իրենց դրված օրենքների պետք է գործեն իրենք այդ կերպ պայմանավորվածություն ստեղծելով այլ միավորումների հետ համատեղ քաղաքի բաժանման համար իհարկե այս առանձնահատման ձևը նաև օգնել է օրինապահ ուժերին իրենց ի դեմս հանցագործների պայքարի մեջ և գրաֆիտին դարձել է ոչ օգտակար ձև նշվելու հանցագործների համար այն հետզհետե դարձել է ավելի վանդալիզմի նման երևույթ իսկ իր զարգացման ընթացքում նաև ստանալով նոր որակ և երիտասարդության կողմից այլ տեսակետից նայվելով դարձել է տեխնիկապես բարդ և նույնիսկ կոմերցիոն արժեք ունեցող նկարչական ուղղություն գրաֆիտին թերևս չի համարվում պրոֆեսիոնալ նկարչական ոճ բայց մեծ համբավ ունի երիտասարդության և հասուն մարդկանց շրջանակներում այդ պատճառով բավարարվում է ինքնազարգացմամբ որն իսկապես աշխատում է ազատամտության և էնտուզիազմի հաշվին այսօր գրաֆիտին ոչ միայն նկարչական նշանակություն ունի այլ նաև իմաստավոր քանի որ երիտասարդությունը շատ հաճախ պատերին նկարված պատկերների և բառերի միջոցով անդրադառնում է իրեն հուզող հարցերին օրինակ թվականին նկատվել են բազում նկարազարդված պատեր ամբողջ աշխարհում նկարված իրաքյան պատերազմի թեմատիկայով գրաֆիտին չնայած իր բավականին նոր ուղղություն լինելու հանգամանքին ունի մի շարք ոճեր դրանք են բաբլ սթայլ սթրիթ սթայլ քերեքթր էֆեքս նշանակում է փուչիկ ոճ այսինքն փուչիկային ոճ երևի արդեն պարզ է թէ ինչպիսին կլինի այս ոճի տեսքը գրաֆիտիի այս ձևը տեխնիկապես ամենահեշտն է և համբավ ունի սկսնակ նկարողների ռայթեռների մոտ այն իր նկարչական մոտեցումով ավելի նման է մուլտիպլիկացիոն տառատեսակի քանի որ բաբլ ստայլով նկարվում են միայն բառեր այսինքն փողոցային ոճ այս ոճը համեմատաբար ավելի տեխնիկապես բարդ է և համարվում է ամենասիրված ոճը այն նաև ամենատարածվածն է այս ոճով նկարվում են միայն բառեր որոնք հաճախ այնքան խճճված են պատկերվում որ միայն հեղինակն է ի վիճակի կարդալ հիմնականում պետք էլ չէ հասկանալ պատին գրվածը քանի որ հեղինակը ամենայն հավանականությամբ սեփական մականունն է գրում այդպես է ընդունված այս ոճում քանի որ շեշտը դրված է ոչ թէ բառի իմաստի վրա այլ նրա գեղարվեստական հարստության գույնի և ֆորմայի գեղեցկության վրա չնայած նրան որ այս գռաֆֆիտիները անհասկանալի են կարդացողի համար հաճախ հանդիպում են այնպիսի նմուշներ որոնց նայողը երկար չի կարողանում պոկ գալ այսինքն կերպար այս ոճին հավատարիմ նկարիչները պատկերում են մարդկային դիմանկարներ կամ կենդանիների մի խոսքով ամեն ինչ կապված կերպարվեստի հետ հաճախ հանդիպում են պատեր հայտնի մարդկանց դիմանկարներով օրինակ քսաներորդ դարի վերջին շատ մոդայիկ էր ի և չե գեվարայի դիմանկարները որոնք ասես տպվում էին մեկը մյուսի հետևից ը անգլերեն բառի սլենգային գրվածքն է գտնելով որ այդ բառը գրել այնպես ինչպես այն հնչում է ավելի մոտ է գրաֆիտիի կոնցեպտին այն այդպես էլ գրում են հայտնի է այս ոճը նաև մյուրալիզմ անվանումով որն օգտագործվում է հիմնականում եվրոպայում քանի որ շատերի կարծիքով այն սկիզբ է առել ֆրանսիայում այս ոճը տեխնիկապես և իր բնույթով ամենադժվարն է քանզի այստեղ պահանջվում է արդեն տարիների փորձ և գեղարվեստական բացառիկ որակ ամն ում և եվրոպայում այս ուղղությունը մեծ համբավ ունի սրճարանների ակումբների և նույնիսկ գրասենյակների ձևավորման ասպարեզում և վարձատրվում է մեծ գումարներով լինում են դեպքեր երբ նաև վաճառվում են կտավի վրա ինչպես կվաճառվեր գեղանկարը դա խոսում է որակի և բարդ մասնագիտական աշխատանքի մասին աշխարհում շատ քիչ գրաֆիտիի մասնագետներ կան որոնք նկարում են այս ոճով հիմնականում նրանց տարիքն անցնում է երեսունը իսկ սկսել են նրանք տասնչորս տասնհինգ տարեկանից ինչը խոսում է փորձի մասին այս ոճից է սկիզբ առել աերոգրաֆիան որը նման ոճի նկարչություն է միայն մեքենաների վրա գրաֆիտիի ժամանակակից արքաներից են և այլք հայաստանում նույնպես կան ռայթեռներ նրանցից են և այլք կան նաև անհատական նկարողներ որոնցից առավել հայտնին հայաստանում անունով երիտասարդն է արամ խաչատրյան հայ կոմպոզիտոր դիրիժոր մանկավարժ խսհմ ժողովրդական արտիստ հխսհ գա ակադեմիկոս ռուսական կոմպոզիտորական դպրոցի և հայ դասական երաժշտության ներկայացուցիչ ով ճանաչված է որպես համաշխարհային դասական մանկությունը և պատանեկությունը անցկացրել է ցարական թիֆլիսում կովկասի մշակութային բազմազգ մայրաքաղաքում ապա թվականին տեղափոխվել է մոսկվա չունենալով տարրական երաժշտական գիտելիքներ ընդունվել է գնեսինի պետական երաժշտական ինստիտուտ համատեղությամբ սովորելով մոսկվայի կոնսերվատորիայում առաջին մեծ գործը եղել է դաշնամուրի կոնցերտը որով նա հայտնի է դարձել խսհմ սահմաններից դուրս ժամանակակիցների խոսքերով խաչատրյանի ոճը բնութագրվում է գունագեղ հարմոնիաներով թովիչ ռիթմերով վիրտուոզությամբ իմպրովիզացիաներով և զգացական մեղեդիներով խաչատրյանը րդ դարի ամենաճանաչված հայ կոմպոզիտորն էր ինչպես նաև հայկական առաջին բալետի սիմֆոնիայի կոնցերտի և ֆիլմի երաժշտության հեղինակը հետևելով ռուսական երաժշտության ավանդույթներին նա իր ստեղծագործություններում լայնորեն օգտագործել է հայկական և կովկասյան արևելյան և արևմտյան եվրոպայի միջին արևելքի ժողովրդի ազգային երաժշտությունը արամ խաչատրյանը ծնվել է թվականի հունիսի ին թիֆլիս քաղաքում ներկայիս թբիլիսի վրաստան որոշ աղբյուրներ որպես նրա ծննդավայր հիշատակում են թբիլիսիի մոտ գտնվող կոջորի արվարձանը այժմ կցված է վրաստանի գարդաբանի քաղաքապետարանին արամ խաչատրյանի ծնողները հինավուրց գողթան գավառից էին որը պատմահայր մովսես խորենացին գովերգել էր որպես շնորհալի երգիչ երաժիշտների հայրենիք հայրը եղիան ծնվել է երևանի նահանգում օրդուբադի մոտակայքում ներկայիս նախիջևանի ինքնավար հանրապետություն ադրբեջան և տեղափոխվել է թիֆլիս տարեկանում տարեկանում նա ուներ կազմարարական աշխատանքներով զբաղվող խանութ մայրը ղումաշ սարկիսովնան ծնվել է ներքին ազա գյուղում խաչատրյանի ծնողները նշանված են եղել մինչև իրար ճանաչելը երբ դեռ ղումաշը տարեկան էր իսկ եղիան նրանք ունեցել են երեխա մեկ աղջիկ և չորս տղա կազմարար եղիայի ընտանիքը ապրում էր թիֆլիսի կոջորի արվարձանում գեղարվեստական ավանդույթներով հարուստ այդ հինավուրց քաղաքում ստացած երաժշտական տպավորությունները լրացվում էին տանը քաղցրահնչուն մեղեդիներով արամի եղբայրները նույնպես շնորհալի էին սուրեն խաչատրյանը մոսկվայում թատերական մեծ գործիչ դարձավ լևոնը լավ բարիտոն էր և հայտնի երգիչ դարձավ վաղինակը հաճախ էր հանդես գալիս սիրողական ներկայացումներում նրանց զավակները նույնպես իրենց նվիրաբերեցին արվեստին սուրենի որդին կարեն խաչատրյանը անվանի կոմպոզիտոր է եղել մոսկվայում վաղինակի դուստր լեյլա խաչատրյանը դերասանուհի է երևանի ռուսական թատրոնում լևոնի որդի էմին խաչատրյանը նշանավոր դիրիժոր էր ապագա կոմպոզիտորը նախ ուսանում է ա արղության դոլգորուկովայի վարժարանում որտեղ նրան ամենից շատ գրավում էին հայ անվանի գրող ղազարոս աղայանի որդի մուշեղ աղայանի վարած երգի դասերը տարեկանում ընդունվում է թիֆլիսի առևտրական տեխնիկումը որտեղ փողային նվագախմբում շեփոր էր նվագում անհաղթահարելի էր պատանի արամի սերը երաժշտության նկատմամբ անընդհատ երգում էր հանրահայտ մեղեդիների իմպրովիզացիաներ անում միշտ զգալով երաժշտական կրթության պակասը թվականի աշնանը արդեն ճանաչված արվեստագետ դարձած սուրեն խաչատրյանը կրտսեր եղբորը տանում է մոսկվա ուսում ստանալու խաչատրյանը հիմնական տարրական կրթությունը ստացել է թիֆլիսի առևտրային դպրոցում դպրոց սկսնակ առևտրականների համար որտեղ նա պայքարում էր բժշկության և ինժեների կարիերաների ընտրության միջև վրաստանը խորհրդայնացվեց թվականի գարնանը թվականի դեկտեմբերին ձևավորվեց խորհրդային միությունը և հայաստանը վրաստանը ու ադրբեջանը մտան նրա կազմի մեջ որպես ախֆսհ խաչատրյանը հետագայում գրել է խաչատրյանը մշտապես եղել է կոմունիզմի ջատագով աթեիստ երբ նրան հարցրել են նրա վատիկան այցի մասին խաչատրյանը պատասխանել է հայկական ներշնչվածությամբ առաջին սիմֆոնիան որպես ավարտական աշխատանք գրել է թվականին մոսկվայի կոնսերվատորիան ավարտելու ժամանակ ներկայացնելու համար այն գրավել է նշանավոր դիրիժորների ուշադրությունը և շուտով կատարվում էր խորհրդային լավագույն նվագախմբերի կողմից շոստակովիչը հիացած էր ստեղծագործությամբ նա սկսում է ստեղծագործական ակտիվ կարիերան թվականին կոնսերվատորիան ավարտելուց հետո խաչատրյանը նույն տարում գրում է իր առաջին մեծ գործը դաշնամուրի կոնցերտը ստեղծագործությունը նրան հաջողություն է բերում հաստատելով որպես խորհրդային միության հարգված կոմպոզիտոր ստեղծագործությունը հնչել և մեծ ճանաչում է ունեցել խորհրդային միության սահմաններից դուրս և արտասահմանում նրան հանրաճանաչ է դարձրել նրա դաշնամուրի կոնցերտը հետագա երկու այլ կոնցերտների ջութակի կոնցերտը որի համար նա արժանացել է պետական մրցանակի հետագայում ստալինյան մրցանակ որը համարվում էր խորհրդային միության ամենաբարձր պարգևը և թավջութակի կոնցերտը հաճախ համարվում են մեծ շարք ջութակի կոնցերտը ստացել է համաշխարհային ճանաչում և դարձել է միջազգային երաժշտացանկի մաս առաջին անգամ այն կատարվել է դեյվիդ օյստրախի կողմից խաչատրյանը խսհմ կոմպոզիտորների միությունում վարել է կարևոր պաշտոններ թվականին դառնալով մոսկվայի բաժանմունքի փոխնախագահ իսկ թվականներին ծառայել է որպես կազմակերպչական կոմիտեի նախագահի տեղակալ օրգկոմ թվականին նա միանում է կոմունիստական կուսակցությանը ականների ընթացքում նա հօգուտ խորհրդային երաժշտության կերտման օգտագործում էր այդ պաշտոնը մշտապես ուշադրություն դարձնելով միայն լավագույն ստեղծագործությունների վրա արդյունքում իր հուշագրություններում նա գրում է իր հպարտության մասին ղեկավարելու մի ինստիտուտ որը համակարգում է երաժշտության տարբեր ժանրերում ստեղծագործական աշխատանքը խորհրդային միության բոլոր պետություններում երկրորդ համաշխարհային պատերազմին նախորդող և հաջորդող տարիները խաչատրյանի համար արգասաբեր եղան թվականին խաչատրյանը ամսյա ճանապարհորդություն է ունենում դեպի հայաստան իր առաջին բալետի համար հայկական ֆոլկլորային երաժշտության խորը հետազոտության և ֆոլկլորային երգերի ու պարերի մեղեդիներ գտնելու նպատակով բալետը կոչվում էր երջանկություն հայաստանի ազգային մշակույթի հետ նրա շփումը և երաժշտական փորձը ինչպես հետագայում ինքն է համարել երկրորդ կոնսերվատորիան էր նա սովորում լսում ու տեսնում է բազում նորություններ միևնույն ժամանակ հայերի ճաշակի ու արտիստիկ պահանջմունքների վերաբերյալ ունենալով ենթադրյալ կարծիք թվականին երկրորդ համաշխարհային պատերազմի թեժ պահին նա վերամշակեց գայանե բալետը առաջին անգամ այն կատարվել է պերմում կիրովի բալետի այսօր մարիինսկի թատրոնի բալետի դահլիճ բեմում այն նույն ժամանակ երբ լենինգրադը պաշարման մեջ էր խաչատրյանը մեծ հաջողություն է ունենում և արժանանում է խորհրդային միության պետական մրցանակի այսպիսով խաչատրյանը և մյուս առաջնային կոմպոզիտորները կոմունիստական կուսակցության կողմից մեղադրվում են որպես երաժշտական ֆորմալիզմի ենթադրյալ հետևորդներ երաժշտության տեսակ որը համարվել է հասարակությանը բավականություն պատճառելու համար չափից դուրս ժամանակակից կամ դժվար իսկ նրանց երաժշտությունը անվանվեց հակաժողովրդական թվականին սիմֆոնիկ պոեմն էր որը հետագայում անվանվեց երրորդ սիմֆոնիա որը խաչատրյանին կուսակցության շրջանակներում պաշտոնապես իրեն փառք բերեց որպես հեգնանք նա գրում է հոկտեմբերյան հեղափոխության ամյակին նվիրված գործ նա ասում է երաժշտագետ բլեյր ջոնսթոնը համոզված է որ խաչատրյանի երաժշտությունը պարունակում էր շատ քիչ եթե իհարկե ընդհանրապես պարունակում էր անցանկալի հատկանիշներ որոնք հանդիպում էին նրա ավելի արկածախնդիր գործընկերների երաժշտությունների մեջ ավելի հավանական էր որ խորհրդային կոմպոզիտորների միությունում խաչատրյանի ադմինիստրատիվ դերը ղեկավարության կողմից ընկալվում է որպես քաղաքականապես սխալ երաժշտության հանգրվան այլ ոչ հենց նրա երաժշտությունը որպես այդիպիսին որը նրան արժանացրեց թվականի սև ցուցակում տեղ գրավելուն թվականի մարտին խաչատրյանը ժդանովի հրամանագրից հետո իր արտիստական սխալների համար ներողություն խնդրեց սակայն նրա երաժշտական ճաշակը այնուամենայնիվ փոփոխությունների չենթարկվեց նա որպես պատիժ ուղարկվեց հայաստան և շարունակեց մնալ քննադատված թվականի դեկտեմբերին նա ներվեց լենինի մասին կենսագրական իր ֆիլմի շնորհիվ խաչատրյանը կրկին շարունակում է ծառայել որպես խսհմ կոմպոզիտորների քարտուղար սկսած թվականից մինչև մահը նա նաև պատգամավոր էր խորհրդային միության րդ գումարման գերագույն խորհրդում իր կյանքի վերջին քսան տարիներին խաչատրյանը գրել է երեք համերգային ռապսոդիաներ ջութակի համար թավջութակի համար դաշնամուրի համար և սոլո սոնատներ թավջութակի ջութակի և ալտի նվագակցության համար ականներ նրա վերջին ստեղծագործությունները հաճախ քննադատվում էին որպես կրկնվող և էլեկտրական խաչատրյանը մահացել է մոսկվայում թվականի մայիսի ին իր ամյակի շեմին թաղվել է մայիսի ին երևանում կոմիտասի անվան պանթեոնում հայազգի այլ մեծերի կոմիտասի իսահակյանի սարյանի կողքին նա ապրել է իր որդու կարենի դստեր նունեի և եղբորորդու կարեն խաչատրյանի հետ ով ևս կոմպոզիտոր է առաջին կնոջ հետ արամ խաչատրյանը ծանոթացել է ական թվականների վերջին ում հետ ամուսնությունից ծնվում է դուստրը նունեն որոշ ժամանակ անց ծանոթանալով կոմպոզիտոր նինա մակարովայի հետ ամուսնալուծվում է կնոջից և թվականին ամուսնանում վերջինիս հետ թվականին ծնվում է որդին կարենը խաչատրյանի աշխատանքները ընդգրկում են բալետներ սիմֆոնիաներ կոնցերտներ ֆիլմերի երաժշտություններ և այլն երաժշտական քննադատ էդվարդ գրինֆիլդն այն կարծիքին է որ խաչատրյանը նշանակալի կերպով փայլել է խորհրդային ժամանակակիցների շրջանակում ստեղծելով հստակորեն ճանաչելի ոճ մի բան որը իր նախորդներն ի վիճակի չեղան անելու նա իր ստեղծագործությունների մեծ մասը ստեղծել է տարվա ընթացքում թվականներին նախորդելով և հաջորդելով երկրորդ համաշխարհային պատերազմը թվականի դատապարտումից և իր պաշտոնական վերականգնումից հետո խաչատրյանն կյանքի վերջին տարիների ընթացքում ստեղծել է միջազգային ճանաչում ստացած բազում ստեղծագործություններ ըստ ջեյմս բաքսթի այն ինչը խաչատրյանին առանձնացրել է մյուս խորհրդային կոմպոզիտորներից ազգային հայկական վոկալային և գործիքային ժամանակակից նվագախմբային հմտությունների միախառնումն է խաչատրյանի երաժշտությունը բնութագրվում է ակտիվ ռիթմիկ զարգացմամբ ինչը հանգեցնում է կամ հիմնական բանաձևի սոսկ կրկնման կամ այս բանաձևի շրջանակներում շեշտի խաղի խաչատրյանը միջազգային ճանաչում ստացել է իր բալետային երաժշտությամբ նրա երկրորդ բալետը գայանեն էապես վերամշակվել է ի համեմատություն առաջին երջանկություն բալետի ըստ ռ ադալյանի գայանեն և սպարտակը նրա ամենալավ ստեղծագործություններն են ըստ ջոնաթան մաքկոլլումի և էնդի ներսեսյանի խաչատրյանի երաժշտությունն այս երկու բալետների համար կարող է զգուշորեն դասվել ամբողջ աշխարհով ամենաճանաչված դասական երաժշտությունների շարքին փաստ որ սրանք երևի միակ գործերն են որոնց միջոցով աշխարհը իսկապես տեղեկանում է հայկական երաժշտության մասին էն հասքինսը շաբաթաթերթից ասել է որ խաչատրյանը իր անջնջելի հետքն է թողել աշխարհի բալետի վրա ջոել քոենի հադսաքերի փոխանորդը ֆիլմում նույնպես հնչել են սպարտակի և գայանեի նաև սուսերով պար երաժշտությունները գայանեի ադաջիոն օգտագործվել է սթենլի կուբրիկի թ թվականի տիեզերական ոդիսականը ֆիլմում ինչպես նաև մի շարք այլ ֆիլմերում խաչատրյանը գրել է երեք սիմֆոնիա առաջինը թվականներին երկրորդը թվականին երրորդը նա նաև գրել է երեք կոնցերտ դաշնամուրի կոնցերտ ջութակի կոնցերտ և թավջութակի կոնցերտ խաչատրյանը գրել է երաժշտական գործողություններ մի քանի պիեսների համար ինչպես օրինակ մակբեթ դիմակահանդես լիր արքա նա ստեղծել է մոտ ֆիլմերի երաժշտություն այդ թվում պեպոն հայկական առաջին հնչունային ֆիլմի համար թվականին նա ստալինգրադի ճակատամատ ֆիլմի երաժշտության համար արժանանում է խսհմ պետական մրցանակի ստալինյան մրցանակ երաժշտագետ մարինա ֆրոլովա վոլկերը խաչատրյանին նկարագրում է որպես միջազգային ճանաչում ստացած միակ խորհրդային կոմպոզիտորի ով ի հայտ է եկել ազգայնական նախագծից ջեյմս բաքսթը բնութագրում էր խաչատրյանի մտքերը հետևյալ կերպ կոմպոզիտոր տիգրան մանսուրյանն ասել է որ խաչատրյանի երաժշտությունը ներգրավում է ամերիկյան հատկանիշներ և ամն ն կոչել է նրա երկրորդ հայրենիք նրա երաժշտական ներշնչանքների հատկապես լավատեսության զգացողությամբ լի կենսակերպ ունենալու համար խաչատրյանը լայնորեն ճանաչված է իր ստեղծագործություններում տարբեր էթնիկ խմբերի ազգային երաժշտություններ օգտագործելու համար չնայած հայաստանում ծնված չլինելու փաստին խաչատրյանը եղել է առաջին հերթին հայկական կոմպոզիտոր ում երաժշտական ցուցադրությունները գալիս են հայկական արմատներից նրա ստեղծագործությունների մեծ մասն ունեն հայկական մեղեդային գծեր սակայն նրա ստեղծագործությունները զգալիորեն տարբերվում են ավանդական նվագախմբային ֆոլկլորային թեմաներից գրում է ռուբեն փոլ ադալյանը նա ասում է որ խաչատրյանի ստեղծագործությունները ուղեկցվում են կովկասի պարային երաժշտության վառ ռիթմով և հուզիչ տեմպով միևնույն ժամանակ դրանք օրիգինալ ստեղծագործություններ են որոնք վերամշակվում են նոր գործիքավորումների և եվրոպական երաժշտական կանոններին համապատասխան կանոններով արդյունքում կոմպոզիտորին հատուկ երաժշտության ստեղծման խաչատրյանը ներշնչվել է ազգային երգերի հավաքագրող երաժշտագետ կոմիտասից ալեքսանդր սպենդիարյանից ու ռոմանոս մելիքյանից խաչատրյանը գիտակցում էր որ կոմիտասը միայնակ հիմք է դրել հայկական երգարվեստի դասական ավանդույթների կոմիտասի մասին թվականին լույս տեսած մի հոդվածում խաչատրյանը անվանում է նրան մեծագույն ուսուցիչ նրա ծրագրերը գրելու օպերա հայ ժողովրդի ամբողջ աշխարհում ցրված լինելու ողբերգական ճակատագրի նրանց տառապանքների ու պայքարի վերաբերյալ երբեք չիրականացան նրա հայկական ռապսոդիան նվագախմբի և փողային գործիքների համար նախատեսված մոտ ընկեր լարի ադլերի և չիկագոյի սիմֆոնիկ նվագախմբի համար մնաց անավարտ չնայած մտադրությանը ոգին միշտ գոյություն ունի խաչատրյանը շեշտը դրել է իր հայկական արմատների վրա ասելով հայտնի կոմպոզիտոր էդուարդ միրզոյանը մի առիթով արամ խաչատրյանի մասին ասել է համալսարանական տարիներին խաչատրյանը հայկական ռուսական հունգարական թուրքական և այլ ժողովրդական երգեր է արտագրել տառադարձել այս կայացած ստեղծագործություններում խաչատրյանը օգտագործել է կովկասյան երաժշտության տարրեր նրա առաջին բալետը երջանկությունը իր մեջ պարունակում է ուկրաինական վրացական հայկական ռուսական պարեր և լեզգինկա մի շարք կովկասցիների էներգետիկ պար պարահանդեսը ներառում է մազուրկա լեհական ժողովրդական պար գայանե բալետը ինչպես իր նախկինը իրենից ներկայացնում է լեզգինկա գայանեի երկրորդ ակտը լցված է քրդական պարերով խաչատրյանը երաժշտագետների կողմից նշվում է որպես ռուսական դասական ավանդույթների հետևորդ ըստ տորոնտոյի սիմֆոնիկ նվագախմբի խաչատրյանը րդ դար է բերում գունագեղ ժողովրդական երգերից ներշնչված ոճով րդ դարի այդպիսի ռուսական կոմպոզիտորներին ինչպիսիք են դմիտրի կորսակովը և պյոտր չայկովսկին կոմպոզիտորների հնգյակի նման հատկապես ալեքսանդր բորոդինը և նիկոլայ ռիմսկի կորսակովը ում ստեղծագործությունները նրա համար որոշ դեպքերում օրինակ են ծառայել խաչատրյանը ուշադրությունը սևեռել էր տարբեր եվրոպական ծագման դասական ոճերում արևելյան նյութերին բայց խաչատրյանի մշակութային ինքնությունը և խորհրդային շրջանակներում երաժշտական խիստ վերապատրաստումը թույլ տվեցին նրան թափանցելու արևելյան և կովկասյան երաժշտության ավելի խորը շերտեր և իր հասունացած գործերում ներառյալ բալետները ընդգրկել դրանք ավելի լիարժեք կերպով երբեք իրեն ռուսական երաժշտության ավանդույթներից հեռու չգնալով խաչատրյանը միասին հավաքելով բոլոր տարբեր ավանդույթները մեկ հիմնական ընդհանրացման մեջ մոսկվայում սկսեց արժևորվել որպես ողջ խորհրդային արևելքի խոսափող եզրակացնում է մարիա ֆրոլովա վոլկերը խաչատրյանը համարվում է խորհրդային միության առաջատար կոմպոզիտորներից դմիտրի շոստակովիչի և սերգեյ պրոկոֆևի հետ մեկտեղ նա մշտապես նշվել է որպես խորհրդային ժամանակաշրջանի երեք մեծագույն կոմպոզիտորներից մեկը դեռ թվականին ամսագիրը պրոկոֆևին շոստակովիչին և խաչատրյանին անվանեց խորհրդային միության երեք ժամանակակից հսկաներ նրանք հավաքական կերպով հաճախ անվանվում են խորհրդային երաժշտության տիտաններ հայտնի չէ պատմությունը կսատարի այն գաղափարը որ խաչատրյանը իր կյանքի ընթացքում եղել է խորհրդային կոմպոզիտորների շարքում երրորդը շոստակովիչից և պրոկոֆևից հետո թե ոչ գրել է երաժշտական քննադատ ռոնալդ քրայթոնը թվականին ըստ լոս անջելեսի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի նրա ստեղծագործությունները նույն միջազգային հեղինակությունը չէին վայելում ինչ շոստակովիչի և պրոկոֆևի ստեղծագործությունները բացի նախորդ երկուսից և դմիտրի կաբալևսկուց արամ խաչատրյանը եղել է այն քչերից ով հայտնի է դարձել միջազգային ավելի լայն հանրության ըստ երաժշտության պատմաբան հարլոու ռոբինսոնի պրոլետարիատի ակունքները ոչ ռուսական էթնիկ ծագումը և խորհրդային մարզումը նրան խորհրդային բազմազգ մշակութային դիմագծի հզոր խորհրդանիշ են դարձրել մի դիմագիծ որը արտիստին թույլ էր տալիս գործել թե տանը թե արտասահմանում ի տարբերություն պրոկոֆևի և շոստակովիչի խաչատրյանը ամբողջությամբ եղել է խորհրդային երաժշտության և պարի հիմնադիրը ջոզեֆ վուդարդը թերթում նշում է որ նա երկար ժամանակ խաչատրյանի մասին մտածել է որպես րդ դարի թեթև քաշային կոմպոզիտորի մինչդեռ դասական երաժշտության հեռարձակող նորման գիլիլանդը նրան նկարագրում է որպես րդ դարի մեծ կոմպոզիտոր թվականի տված հարցազրույցի ժամանակ դիրիժոր մարին ալսոփը արտահայտել է կարծիք որ խաչատրյանը շատ թերակատարված կոմպոզիտոր է ինչ որ բան նաև թերագնահատվում է նա ասել է նրա երաժշտությունը իհարկե մի փոքր ունի րդ դարի ձայնին հատուկ նյարդայնացնող բնույթ աններդաշնակություններ են ի հայտ գալիս բայց միևնույն ժամանակ այն միավորում է հրաշալի նեոռոմանտիզմը և հարուստ նվագախումբը ու ավելի ֆորմալ մոտեցումը այսպիսով կարծում եմ խաչատրյանը այժմ կարող է արդիական լինել ըստ ամսագրի խմբագիր թիմ էշլիի խաչատրյանը եղել է րդ դարի ամենաճանաչված հայ կոմպոզիտորը և խորհրդային հայաստանի մշակույթի ամենաճանաչված ներկայացուցիչը նրան նկարագրել են որպես հայկական ամենակարևոր կոմպոզիտոր հայ չայկովսկին և ոմանց կողմից համարվել է րդ դարի հայկական մշակույթի կենտրոնական դեմք նա մնում է միակ հայ կոմպոզիտորը ով հասնում է միջազգային մեծ նշանակության արամ խաչատրյանը եղել է առաջին և վերջին հայ կոմպոզիտորը ով հասել է համաշխարհային ճանաչման խաչատրյանը բարձր է գնահատվում հայաստանում և համարվում է ազգային հարստություն խաչատրյանը հայերի կողմից ընդունվում և հարգվում է որպես հայտնի զավակ ով վաստակել է համաշխարհային ճանաչում շահան արծրունին խաչատրյանին նկարագրել է որպես հայաստանի մշակույթի երաժշտական դեսպան նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայաստանի րդ դարի երաժշտական զարգացման վրա իրականում նա միանգամից օրինակ դարձավ երիտասարդ կոմպոզիտորների համար ինչպես նաև դարձավ հայաստանի հերոս ասում է մայա փրիթսքերը խաչատրյանի ազդեցությունը կարելի է նկատել հայկական դասական երաժշտության բոլոր ուղղություններում սիմֆոնիկ և կամերային գումարելով ուշխորհրդային շրջանի նշանակալի կոմպոզիտոր առնո բաբաջանյանին նրա յուրօրինակ սիմֆոնիկ մեկնաբանությունները ներշնչել են երվանդ միրզոյանին կոնստանտին օրբելյանին և այլոց խաչատրյանը հիշատակվում է հայկական երաժշտությունը համաշխարհային ճանաչման հասցնելու համար բանաստեղծ համո սահյանը խաչատրյանի մասին ասել է նա դարձել է մեր փոքր լինելու առասպելի մեծ հերքում դարձել է մեր փոքր ժողովրդին մեծերի հետ չափելու խորհրդանիշ դարձել է մեր քաղաքակրթության վկայականը երևանի օպերային թատրոնի ֆիլհարմոնիկ դահլիճը սկսած թվականից պաշտոնապես կոչվում է արամ խաչատրյանի անվան մեծ համերգասրահ երևանում թվականին բացվել է խաչատրյանի տուն թանգարանը իր կյանքի օրոք կոմպոզիտորը հասցրեց միայն ծանոթանալ ապագա թանգարանի էսքիզներին և խորհուրդներ տալ հայտնի ճարտարապետ էդուարդ ալթունյանին որին կառավարության կողմից հանձնարարված էր կազմել տուն թանգարանի նախագիծը թանգարանի հիմքը հանդիսացավ այն առանձնատունը որտեղ ապրում էր ա խաչատրյանի ավագ եղբայրը վաղինակը իր ընտանիքի հետ հենց այդտեղ էր հաճախ իջևանում կոմպոզիտորը երբ ժամանում էր երևան առանձնատունը պահպանվել է անփոփոխ իսկ նրան համալրող տուն թանգարանի երկհարկանի շենքը կառուցվել է այգու տարածքում երաժշտական մի շարք դպրոցներ անվանված են խաչատրյանի անունով այդպիսի դպրոցներ կան վրաստանում մոսկվայում հիմնված թվականին անվանակոչված թվականին երևանում լեռնային ղարաբաղի հանրապետության մարտունի քաղաքում ամն մասաչուսեթս նահանգում վոթերթաունում գործում է համազգային հայկական կրթական և մշակութային ընկերության շնորհիվ խաչատրյանի անունով են կոչված փողոցներ երևանում թբիլիսիում մոսկվայում աստանայում ղազախստան և սիմֆերոպոլում ղրիմ խորհրդային միություն գեղանկարչություն երփնագիր կերպարվեստի տեսակ գեղանկարչությունը մարդկային աշխատանքի զարգացած ձևերից մեկն է և առարկայական գեղագիտական արժեքների ստեղծման ոլորտ ինչպես և արվեստի մյուս տեսակները գեղանկարչությունը ճանաչողական և գաղափարական խնդիրներ է իրագործում ստեղծում մարդու բնության առարկաների պատմական և հասարակական երևույթների գեղարվեստական պատկերներ գեղանկարչության բազմաթիվ ստեղծագործություններ ունեն փաստա ինֆորմացիոն արժեք գեղանկարչությունը օգտվում է գույնի գծանկարի կոմպոզիցիայի ռիթմի լույսի և ստվերի ընձեռած հնարավորություններից որոնք նպաստում են հարթության վրա վերակենդանացնել իրականությունը ստեղծել ծավալի ու տարածության պատրանք հոգեբանական կերպարներ կենդանի ու անշունչ առարկաներ ստատիկ ու շարժուն վիճակներում գեղանկարչությունը ձևավորում է մարդու գեղագիտական ճաշակը ունի ճանաչողական նշանակություն ստեղծում է մարդու բնության առարկաների պատմական և այլ երևույթների գեղարվեստական պատկերներ օգտագործելով գույնի գծանկարի կոմպոզիցիայի լույսի և ստվերի ընձեռած հնարավորությունները տարբերում են գեղանկարչության պատմական կենցաղային անիմալիստական կենդանիների պատկերումը և այլ ժանրեր նշանակությամբ կատարման բնույթով ու կերպարներով առանձնանում են մոնումենտալ դեկորատիվ գեղանկարչությունը որմնանկարչություն առաստաղապատկեր պաննո հաստոցային նկար բեմանկարչությունը մանրանկարչությունը սրբանկարչությունը և այլն գեղանկարչության տարբերակներից են տրամապատկերը և համայնապատկերը ներկանյութը կապակցող նյութերի բնույթով հարթության վրա նրա ամրանալու տեխնոլոգիայով տարբերվում են յուղաներկ գեղանկարչություն ջրում լուծվող ներկերով գեղանկարչություն թաց ֆրեսկո և չոր ասեկկո հիմնածեփի վրա տեմպերա սոսնձաներկով գեղանկարչություն մոմանկարչություն արծն սիլիկատային խեցեգործական ներկերով գեղանկարչություն և այլն անմիջականորեն գեղանկարչությանն են հարում խճանկարը և վիտրաժը գեղանկարչական գործեր ստեղծելիս կիրառվում են նաև ջրաներկը գուաշը պաստելը տուշը գեղանկարչության հիմնական արտահայտչամիջոցը գույնն է կազմակերպված և իմաստավորված գույնը կոլորիտը ոչ միայն տալիս է ռեալ իրականության գունապատկերը այլև օժտված է զգայական ներգործության մեծ ուժով յուրաքանչյուր պատկերում կոլորիտն ունի իր գունաշարը գամմա գոյություն ունի նաև մեկ գույնի երանգներով գեղանկարչություն միագույն գեղանկարչություն գունային կոմպոզիցիան ապահովում է ստեղծագործության գունային որոշակի ամբողջականությունը գեղանկարչության մյուս արտահայտչամիջոցը գծանկարը գիծ և լուսաստվեր ռիթմով և կոմպոզիցիայով գույնի հետ կազմակերպում են պատկերը պայմանականորեն տարբերվում են գեղանկարչական պատկերման երկու տիպ գծա հարթապատկերային և ծավալա տարածական սակայն նրանց մեջ հստակ սահման գոյություն չունի գծա հարթապատկերային գեղանկարչությանը բնորոշ են լոկալ գույնի ընդգծված եզրագծերով հարթ գունահատվածները հստակ և ռիթմիկ գծերը տոնային գեղանկարչության հնարավորությունները հարուստ են այն բարդ ու դինամիկ մշակման միջոցով ցուցադրում է գույնի նրբագույն փոփոխությունները ինչպես նաև այդ գույնի տոնը կախված լուսավորությունից իրար հարևանող գույների փոխհարաբերությունից ռեֆլեքսներ գեղանկարչության ստեղծագործությունը բաղկացած է հիմքից կտավ փայտ թուղթ ստվարաթուղթ քար ապակի մետաղ և այլն որը սովորաբար ծածկվում է հիմնաշերտով գեղանկարչության արտահայտչական հնարավորությունները կատարման տեխնիկայի յուրահատկությունները նաև կախված են ներկերի հատկություններից կապակցանյութի բնույթից վրձիններից լուծիչներից անհրաժեշտ գույնը նրբերանգը ստանալու համար ներկերը միմյանց խառնում կամ գունաթափանցում են լեսել հաստոցային նկարի կամ որմնանկարի ստեղծման պրոցեսը բաղկացած է մի քանի փուլերից գծանկար նախաթույր լեսում գեղանկարչությունը առաջացել է դեռևս ուշ քարի դարում պահպանվել են ժայռապատկերներ ֆոն դե գոմ քարայրերը ֆրանսիայում ալտամիրը հյուսիսային իսպանիայում որոնք կատարված են հողաներկերով արևելքի հնագույն երկրներում հատկապես հին եգիպտոսում և ամերիկայում գոյություն է ունեցել մոնումենտալ գեղանկարչություն հին հունաստանում ֆրեսկոների և խճանկարների կողքին տեղ է գտել նաև հաստոցային նկարչությունը հաճախ տախտակի մասամբ կտավի վրա հիմնականում մոմանկարչության տեխնիկայով անտիկ շրջանի հաստոցային նկարչության փայլուն օրինակներ են ֆայումյան դիմանկարները միջին դարերի արևմտյան եվրոպայում բյուզանդիայում ռուսաստանում հայաստանում վրաստանում զարգացել է հիմնականում եկեղեցական կանոնացված գեղանկարչություն որմնանկարչություն սրբանկարչություն մանրանկարչություն խճանկար վիտրաժ մ թ ին հազարամյակում առաջավոր և միջին ասիայում հնդկաստանում չինաստանում ցեյլոնում մեծ վերելք է ապրել մոնումենտալ գեղանկարչությունը իսկ միջագետքում իրանում հնդկաստանում միջին ասիայում դեկորատիվ հարթապատկերային մանրանկարչությունը բանաստեղծականությամբ են շնչում մետաքսի և թղթի վրա կատարված չինաստանի կորեայի ճապոնիայի տուշ ջրաներկ գուաշ գեղանկարչության նմուշները գեղանկարչությունը մեծ վերելք է ապրել վերածննդի դարաշրջանում այդ արվեստի նախակարապետներից էր դարի իտալացի նկարիչ ջոտտո դի բոնդոնեն հեռանկարի օպտիկայի և անատոմիայի գիտական ուսումնասիրումը յան վան էյքի նիդերլանդներ կատարելագործած յուղաներկի տեխնիկայի կիրառումը գեղանկարչության առաջընթացի մեծ հնարավորություններ են ընձեռել լուսաստվերային կերպավորման օգնությամբ ծավալային ձևերի համոզիչ վերարտադրություն աշխարհի գունային հարստության յուրացում վերածննդի խոշորագույն գեղանկարիչներից են մազաչչոն պիեռա դելլա ֆրանչեսկան ա մանտենիան բոտտիչելլին լեոնարդո դա վինչին միքելանջելոն ռաֆայելը ջորշոնեն տիցիանը պաոլո վերոնեզեն յակոպո տինտորետտոն իտալիայում յան վան էյքը պիտեր բրեյգելը նիդերլանդներում ալբրեխտ դյուրերը հանս հոլբայն կրտսերը մ նիթհարդը գրյունեվալդ գերմանիայում դարերի եվրոպական գեղանկարչության զարգացման պրոցեսը եղել է բարդ կազմավորվել են ազգային դպրոցներ ֆրանսիայում ժ լաթուր նիկոլա պուսսեն անտուան վատտո ժան բատիստ շարդեն ժան օնորե ֆրագոնար ժ լ դավիդ իտալիայում մ կարավաջո դ ֆետտի ջ բ տիեպոլո զ մ կրեսպի ֆ գուարդի իսպանիայում էլ գրեկո դիեգո վելասկեզ ֆրանցիսկո սուրբարան բ է մուրիլլո ֆ գոյա ֆլանդրիայում պ պ ռուբենս յա յորդանս ա վան դեյք ֆ սնայդերս հոլանդիայում ֆ հալս ռեմբրանդ յա վան ռյոյսդալ անգլիայում թոմաս գեյնսբորո ու հոգարթ ռուսաստանում դ գ լևիցկի վ լ բորովիկովսկի և այլ երկրներում ակտիվ պայքար է ծավալվել հոսանքների առաջադիմական ու ռեակցիոն գաղափարների միջև ակադեմիզմի դեմ դ ընդլայնվել և ավելի հստակ ձևավորվել է ժանրերի համակարգը դդ ծաղկել է մոնումենտալ դեկորատիվ արվեստը հատկապես բարոկկո ոճում հասարակական բարդ իրադրության պայմաններում ձևավորվել են ինչպես ոճական ընդհանրություն ունեցող կլասիցիզմ ռոկոկո այնպես էլ որևէ ոճի շրջանակում չպարփակվող գեղանկարչական համակարգեր դարի վերջի և դարի ռեալիստական գեղանկարչության դեմոկրատական միտումներով կյանքի հետ սերտ կապով հետևում է նախորդ դարաշրջանների լավագույն ավանդույթներին պոստիմպրեսիոնիզմի պոլ սեզան վինսենթ վան գոգ պոլ գոգեն ա թուլուզ լոտրեկ և մասամբ մոդեռն գեղանկարչության մեջ ծնունդ են առել դարի որոշ հոսանքների առանձնահատկությունները կանխորոշող գծեր դարում առաջացած առաջին այդպիսի հոսանք էր ֆովիզմը կապիտալիստական երկրների խոշոր գեղանկարիչներ պաբլո պիկասսոն անրի մատիսը ֆ լեժեն ա մարկեն ֆրանսիայում դիեգո ռիվերան խոսե կլեմենտե օրոսկոն խոսե դավիդ սիկեյրոսը մեքսիկայում ռ գուտտուզոն իտալիայում ջ բելլոուզը ռ քենտը ամն ում իրականությունն ըմբռնել և պատկերել են տարբեր տեսանկյուններից աշխարհը նորովի է մարմնավորվել այդ շրջանի ռուս մեծ նկարիչների վ ա սերովի սոցիալապես հագեցած սուր կերպարային նկարներում միխայիլ վրուբելի լարված դրամատիկական երկերում կապիտալիստական երկրներում լայն տարածում են գտել զանազան մոդեռնիստական ուղղություններ որոնք արտահայտում են բուրժուական հասարակության մշակույթի ճգնաժամը սակայն մոդեռնիստական գեղանկարչության մեջ երբեմն անուղղակի արտացոլվում են արդիականության հիվանդոտ պրոբլեմները անզուսպ բողոքը օրինակ էքսպրեսիոնիզմում մոդեռնիստական բազմաթիվ հոսանքներում կուբիզմ ֆուտուրիզմ սյուրռեալիզմ արտաքին աշխարհի առանձին տարրեր ի հայտ են գալիս անսպասելի երբեմն անտրամաբանական զուգորդումներով հաճախ ձուլվելով վերացական ձևերին այդ հոսանքների հետագա էվոլյուցիան արդեն ական թվականներին հանգեցրեց կերպարայնությունից լրիվ հրաժարվելուն վերացական գեղանկարչությանը դ աճում է մոնումենտալ դեկորատիվ գեղանկարչության դերը օրինակ հեղափոխական դեմոկրատական մոնումենտալ գեղանկարչությունը մեքսիկայում սովետական գեղանկարչությունը սերտորեն կապված է կոմունիստական գաղափարախոսությանը արվեստի կուսակցականությանն ու ժողովրդայնությանը հենվելով ռեալիզմի ավանդույթների վրա սովետական գեղանկարչությունը քննադատաբար օգտվում է դ րդ կեսի և դ սկզբի հայրենական և համաշխարհային գեղանկարչության փորձից գեղարվեստական համակարգից այն գեղանկարչության զարգացման նոր փուլ է որին բնորոշ է սոցիալիստական ռեալիզմի մեթոդի հաղթանակը գեղանկարչությունը խսհմ ում զարգանում է բոլոր միութենական և ինքնավար հանրապետություններում խորհրդային գեղանկարչությանը հատուկ են իրականության աշխարհի նյութականության սուր զգացողությունը կերպարների հոգևոր հարստությունը ինչպես և ռոմանտիկ ոգեշնչվածությունը ական թվականներին մեծ նշանակություն է ստացել պատմա հեղափոխական թեման մ բ դրեկովի ա ա դեյնեկայի կ ս պետրով վոդկինի բ վ իոզանսոնի ի ի բրոդսկու ա մ դերասիմովի կտավները հետագայում երկրի հերոսական անցյալին թվականներիի հայրենական մեծ պատերազմին խորհրդային մարդու հերոսականությանը նվիրված կտավներ մեծ նշանակություն է տրվում դիմանկարի ա ե արխիպով ս վ նեստերով մարտիրոս սարյան պ դ կորին պ պ կոնչալովսկի կենցաղային ժանրի ս վ դերասիմով ա ա պլաստով տ ն յաբլոնսկայա բնանկարի վ ն բակշեև ն պ կրիմով ն մ ռոմանդին նատյուրմորտի դ դ մաշկով և մոնումենտալ դեկորատիվ արվեստի վ ա ֆավորսկի ե ե լանսերե զարգացմանը կազմավորվել են գեղանկարչության ազգային դպրոցներ մարտիրոս սարյան հակոբ կոջոյան ս ա չույկով ու տանսիբաև թ սալախով լ դուդիաշվիլի է իլտներ մ ա սավիցկի ա դուդայտիս ա ա շովկունենկո և ուրիշներ գեղանկարչություն տերմինը հայերենում ունի իր հոմանիշները գունանկար գունանկարչություն գունագրություն կենդանագիր կենդանագրություն երփնագիր ներկա իմաստով գեղանկարչությունը նոր տերմին է հնում կիրառվել են կենդանագիրը և երփնագիրը որոնք վկայված են դեռևս վաղ միջնադարից երփնագիրը մեր լեզվի պատմական զարգացման ինչ որ փուլում դուրս է մնացել ակտիվ գործածությունից ու ինչպես և կենդանագիրը իր ստեղծագործական իմաստով պահպանվել է բառարաններում մանուկ աբեղյանի դերենիկ դեմիրճյանի և դ լևոնյանի առաջարկով այն կրկին դրվել է գործածության մեջ հայկական գեղանկարչության սկզբնավորումը շատ հին է օրգանական և անօրգանական ներկանյութերի առատությունն ու հարուստ գունաշարը նպաստել են գույների ակտիվ օգտագործմանը պաշտամունքային կիրառական և գեղարվեստական նպատակներով մ թ ա հազարամյակների ժայռապատկերները մալաթիայից ու սեբաստիայից մինչև կուր արաքս հայտնաբերված նեոլիթյան և էնեոլիթյան գունավոր և նախշազարդ խեցեղենը իսկ անտիկ շրջանում ու միջնադարում հայաստանը եղել է բազմատեսակ ներկանյութեր ու ներկեր արտահանող երկրաչափական բուսական կենդանական զարդամոտիվներով իսկ երբեմն նաև ռեալ պատկերներով գունազարդ խեցեղեն է գոյություն ունեցել բրոնզի դարում շրեշ բլուր թազաքենդ սևան և այլն հազարամյակ մ թ ա սակայն գեղանկարչությունը որպես արվեստի մասնագիտացված բնագավառ հայաստանում մեզ հայտնի է ուրարտական ժամանակաշրջանից էրեբունի խճանկար որմնանկար այստեղ կիրառված զարդանախշային մոտիվների խոյեր ցլիկներ կենաց ծառեր արմավազարդեր և այլն հետ հանդիպում են կենդանի դիտված կրոնական որսորդական աշխատանքային պատկերներ գեղանկարչության պահպանված լավագույն օրինակ է գառնիի բաղնիքի խճանկար հատակը դ որտեղ օգտագործվել են տեղական գունախճերը հայաստանում ֆեոդալիզմի հաստատումն ու քրիստոնեության պաշտոնականացումը գեղանկարչությանը գաղափարական նոր բովանդակություն ու ձև են հաղորդել գլխավոր պատվիրատուն դարձել է եկեղեցին որն իր որոշակի պահանջներն է դրել նկարիչ կատարողների առջև այս շրջանից պահպանված ամենավաղ նմուշները վերաբերում են դ որմնանկար մանազկերտ խճանկար դվին երուսաղեմ այնուհետև մինչև դ հայկական միջնադարյան գեղանկարչություն հատկապես որմնանկարը ոճերի ու կատարողական եղանակների բազմազանությամբ խոշոր նվաճումներ է արձանագրել էջմիածնում աշտարակում տեկորում դդ լմբատում թալինում հառիճում եղվարդում դ տաթևում գնդեվանքում աղթամարում դ դդ մոնումենտալ գեղանկարչությունը համեմատաբար սակավ է հանդիպում այնուհետև գեղանկարչությունը նոր վերելք է ապրել անիի տիգրան հոնենցի եկեղեցի քոբայր դ հաղպատ դ դարից առանձին թերթիկներով իսկ դարից մատյաններով մեզ են հասել մանրանկարչության բազմաթիվ նմուշներ մանրանկարչությունը դարձել է հայկական միջնադարյան գեղանկարչության առաջատար ասպարեզը աբգար թագավորի անձեռակերտ կերպարի հետ կապված ու գրավոր պահպանված հնագույն ավանդությունը հիմք է տալիս ենթադրելու որ հայերը քրիստոնեության առաջին իսկ դարերում ունեցել են հաստոցային նկարչություն սակայն հաստոցային գեղանկարչության պահպանված ամենավաղ նմուշները ըստ երևույթին պատկանում են դարին դարերում մոնումենտալ ու հաստոցային գեղանկարչության նոր վերելքը գլխավորապես կապված է նաղաշ հովնաթանի նրա հետնորդներ հովնաթանյանների ինչպես նաև նոր ջուղայի հայ նկարչական դպրոցի մինաս զոհրաբյան հովհաննես մրքուզ գործունեությանը նրանց գործերում եկեղեցականի կողքին ինքնություն է հաստատել աշխարհիկ բովանդակությամբ պրոֆեսիոնալ երփնագիրը նոր գեղանկարչությունը իր ձևակերպումն է ստացել հ հովնաթանյանի հովհաննես այվազովսկու իսկ փոքր ինչ ուշ ս ներսիսյանի ստեղծագործություններում ասպարեզ է եկել նկարիչների մի փայլուն համաստեղություն վ սուրենյանց դ բաշինջաղյան որոնց դարավերջին միացել են փանոս թերլեմեզյանը ս աղաջանյանը ե թադևոսյանը եվրոպական գաղթավայրերից վ մախոխյանը մ քյուրքչյանը է շահինը և ուրիշներ որոնք հայկական գեղանկարչությունը հարստացրել են ռեալիստական արվեստի ժամանակակից արտահայտչամիջոցներով դ երկու տասնամյակներում և ապա խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո հայկական կերպարվեստի ազգային ավանդներն ու գեղանկարչության նորագույն հոսանքները համադրելու խնդրում բացառիկ դեր է խաղացել մ աարյանի արվեստը խորհրդահայ գեղանկարչությունը կազմավորվել է մարտիրոս մարյանի հակոբ կոջոյանի ե թադևոսյանի փ թերլեմեզյանի մ աղաջանյանի մ առաքելյանի վ գայֆեճյանի գ գյուրջյանի ալեքսանդր բաժբեուկ մելիքյանի և այլ արվեստագետների ջանքերով որոնք հենց սկզբից իրենց արժանի տեղն են գրավել խորհրդային բազմազգ կերպարվեստի ընտանիքում տիրապետելով սոցիալիստական ռեալիզմի մեթոդին հայ երփնագրողները գեղանկարչությունը հարստացնում են մարդն ու բնությունը ճշմարտացի պատկերող բարձրարվեստ կտավներով դիմանկարը մարդու կամ մարդկանց խմբի պատկեր է որ գոյություն ունեն կամ գոյություն են ունեցել իրականում դիմանկարի ժանրի սահմանները հստակ չեն և հաճախ դիմանկարը կարող է համատեղվել այլ ժանրերի տարրերի հետ բնանկարի պատկերման առարկան նախաստեղծ կամ մարդու կողմից որոշակիորեն փոփոխված բնությունն է գոյություն է ունեցել հին դարերում միջնադարում կորցրել է իր նշանակությունը և կրկին տարածում է գտել վերածննդի դարաշրջանում աստիճանաբար դառնալով գեղանկարչության հիմնական ժանրերից մեկը ծովանկարում պատկերվում է ծովային տեսարան ծովամարտ կամ ծովում տեղի ունեցող այլ իրադարձություն ծովանկարչությունը բնանկարչության մի տեսակն է որ առանձնացել է դարի սկզբին հոլանդիայում պատմական գեղանկարչությունն սկիզբ է առել վերածննդի դարաշրջանում այս ժանրն ընդգրկում է ոչ միայն իրականում տեղի ունեցած պատմական դեպքերի այլև առասպելական ու աստվածաշնչյան թեմաներով նկարները որոնք վերաբերում են առանձին ժողովրդի կամ մարդկության պատմությանը մարտանկարչության պատկերման հիմնական առարկան ցամաքային ու ծովային մարտերն են ինչպես նաև ռազմական արշավանքները նկարիչը փորձում է պատկերել պատերազմի ամենավճռորոշ պահը ցույց տալ կռվի հերոսականությունը բացահայտել տվյալ մարտի պատմական նշանակությունը նատյուրմորտը անկենդան առարկաների պատկերումն է սկիզբ է առել դարերում սակայն որպես առանձին ժանր ձևավորվել է միայն րդ դարում հոլանդացի ու ֆլամանդացի գեղանկարիչների շնորհիվ կենցաղային տեսարանները դեռ հնագույն ժամանակներից եղել են գեղանկարչության պատկերման առարկա սակայն որպես առանձին ժանր կենցաղանկարչությունը ձևավորվել է միջնադարում և զարգացել նոր ժամանակներում ճարտարապետական գեղանկարչության պատկերման հիմնական առարկան ճարտարապետական կառույցներն են ու դրանց ինտերիերը անիմալիստական գեղանկարչության պատկերման առարկան կենդանիներն են թատերական դեկորատիվ գեղանկարչությունն զբաղվում է թատերական ներկայացումների դեկորացիաների ու ներկայացումների ու ֆիլմերի համար հագուստի էսքիզների պատրաստմամբ դեկորատիվ որմնանկաչությունը դրվագազարդ կամ որոշակի սյուժե ունեցող կոմպոզիցիաներ են որոնք նկարվում են ճարտարապետական կառույցների վրա սյուրռեալիզմ վերիրականություն մշակութային շարժում է գեղանկարչության քանդակագործության և գրականության մեջ որը սկիզբ է առել վաղ ական թվականներին և հայտնի է այդ ուղղության մի քանի անդամների կոնցեպտուալ արվեստի գործերով և գրվածքներով սյուրռեալիստների աշխատանքները աչքի են ընկնում անսովոր և անսպասելի երբեմն հումորային լուծումներով և զուգադրություններով թեև շատ սյուրռեալիստ նկարիչներ և գրողներ արվեստի այս ուղղությունը առաջին հերթին համարում են մարդկային փիլիսոփայության և հոգևոր ներաշխարհի արտահայտման շարժում շարժման հիմնադիրն է համարվում անդրե բրետոնը ով թ արվեստի և գրականության մասին իր մոտեցումները հրապարակեց սյուրռեալիզմի մենիֆեստում ֆրանսերեն նա սյուրռեալիզմը բարձր էր համարում բոլոր հեղափոխական շարժումներից սյուրռեալիզմը զարգացում ապրեց առաջին համաշխարհային պատերազմին հաջորդող տարիներին նախորդելով արվեստի մեջ մեկ այլ ուղղության դադաիզմին շարժման կարևորագույն կենտրոնը փարիզն էր այնուհետև սկսեց տարածվել ամբողջ աշխարհով վերջիվերջո ազդեցություն թողնելով տարբեր կոնցեպտուալ արվեստների գրականության կինոյի երաժշտության ինչպես նաև քաղաքական մտքի և փորձի փիլիսոփայության և սոցիալական տեսության վրա սյուրռեալիստ բառը հորինել է գիյոմ ապոլիները և առաջին անգամ հայտնվել է իր պիեսի առաջաբանում որի առաջնախաղը կայացել է թվականին առաջին համաշխարհային պատերազմը ցրեց գրողներին ու նկարիչներին ովքեր հաստատվել էին փարիզում և այդ ընթացքում շատերը ընդգրկվեցին դադաիզմի հոսանքի մեջ հավատալով որ չափից մեծ ռացիոնալ միտքը և բուրժուական արժեքները բերել էին պատերալիզմի կոնֆլիկտ աշխարհին դադաիստները բողոքում էին ներկայացումներով գրվածքներով և արվեստի գործերով պատերազմի ավարտից հետո երբ նրանք վերադարձան փարիզ դադաիզմի գործունեությունը շարունակվեց պատերազմի ժամանակ անդրե բրետոնը ով սովորել էր բժշկություն և հոգեբանություն ծառայում էր նյարդաբանական հիվանդանոցում որտեղ նա օգտագործեց զիգմունդ ֆրոյդի հոգեբանական մեթոդները այն զինվորների վրա ովքեր տառապում էին կոնտուզիայից հանդիպելով երիտասարդ գրող ժակ վաշեյին բրետոնը զգաց որ վաշեն գրող ալֆրեդ ջերրիի հոգևոր որդին էր նրան գրավեց երիտասարդ գրողի հակահասարակական վերաբերմունքը և արհամարհանքը արվեստի ավանդույթների նկատմամբ հետագայում բրետոնը գրեց գրականության մեջ ես հաջողությամբ հետևել եմ արթուր ռեմբոյին ջերրիին ապպոլինեռին նուվոյին լոտռեմոնին բայց ժակ վաշեն է ում ես պարտական եմ ամենաշատը գալով փարիզ բրետոնը անդամագրվեց դադաիզմի գործունեությանը և հիմնադրեց ամսագիր լուի առագոնի և ֆիլիպ սուպոի հետ միասին նրանք սկսեցին փորձեր կատարեցին գրել մեխանիկորեն գրաքննության չենթարկելով իրենց մտքերը և հրատարակեցին գրվածքները ինչպես նաև իրենց երազները ամսագրում բրետոնը և սուպոն ավելի են խորանում ավտոմատիզմի մեջ և գրում մագնիսական դաշտեր ը թվականին շարունակելով գրել նրանք գրավեցին շատ նկարիչների ու գրողների նրանք եկան այն մտքին որ ավտոմատիզմը ամենալավ տակտիկան է հասարակական փոփոխության քան դադիզմի հարձակումը գերակա արժեքների վրա խումբը մեծացավ և նրա մեջ ընդգրկվեցին բենժամին պեռե ռենե կռեվելը ռոբեռտ դեսնոսը պոլ էլուարը մաքս մորիսը ժակ բառոնը և այլք երբ նրանք զարգացրին իրենց փիլիսոփայությունը նրանք հավատացին որ սյուրռեալիզմը պաշտպանելու է այն միտքը որ հասարակ և պատկերավոր արտահայտությունները կենսական են և կարևոր բայց նրանց դասավորության իմաստը պետք է բաց լինի ամբողջ երևակայության համար համապատասխան հեգելյան դիալեկտիկային նրանք նայեցին նաև մարքսիստական դիալեկտիկայի և այնպիսի տեսաբանների աշխատանքի վրա ինչպիսիք են վալտեր բենժամինը և հերբերտ մռկուսը ֆրոյդի աշխատանքը ազատ ասոցիացիաների հետ երազի վերլուծությունները և անգիտակցականը ամենամեծ կարևորությունը ուներ սյուրռեալիստների համար պատկերի ազատագրման զարգացող մեթոդների մեջ նրանք ընդունում էին անհատականացումը այն ժամանակ երբ մերժում էին հիմքային խելագարության միտքը ավելի ուշ սալվադոր դալին բացատրեց դա այսպես կա միայն մեկ տարբերություն խելագարի և իմ միջև ես խելագար չեմ բացի երազի վերլուծության օգտագործումից նրանք նշում էին որ կարելի է մեկ պատկերում համատեղել այնպիսի տարրեր որոնք չեն հանդիպում միասին որպեսզի արտահայտեն անտրամաբանական և հիացնող տպավորություն բռետոնը ընդգրկեց հիացնող համապատասխանությունների միտքը իր թվականի մանիֆեստում թվականի բանաստեղծ պիեռ պառադիի ակնարկից հետո որում ասված էր համապատասխանացում երկուսից ավելի կամ պակաս հեռավոր իրակոանություններ ինչքան մեծ է կապը երկու համապատասխանացված իրականությունների միջև հեռավորի և ճշմարիտի այնքան ուժեղ կլինի պատկերը նրա էմոցիոնալ ուժը և բանեստեղծական իրականությունը խումբը նպատակադրվեց հեղափոխել մարդկային փորձը անձնական մշակութային հասարակական և քաղաքական առումներով նրանք ուզում էին ազատել մարդկանց կեղծբանականությունից և սահմանափակող ձևերից ու կառուցվածքներից բրետոնը հայտարարեց որ սյուռեալիզմի իսկական նպատակն էր հասարակական հեղափոխության երկար կյանքը և դա միայն այդ նպատակով սյուրռելիստներին տարբեր ժամանակներում կապում էին կոմունիզմի և անարխիզմի հետ թվականին նրանք հրապարակեցին իրենց փիլիսոփայությունը սյուրռելիստների առաջին մանիֆեստում այդ նույն տարում նրանք հիմնադրեցին սյուրռելիստների հետազոտության բյուրոն և սկսեցին հրապարակել սյուրռեալիստների հեղափոխություն ամսագիրը սյուրռեալիզմը հարուստ հոգեբանական ավտոմատիզմ է որով մարդը նպատակ ունի արտահայտելու բանավոր գրավոր կամ այլ եղանակներով մտքի իսկական գործունեությունը մտքի թելադրումը հսկողության բացակայությամբ կատարվում է էստետիկայի և բարոյականությամբ չպայմանավորված բրետոնը գրեց սյուրռելիստների մանիֆեստը որը սահմանում էր նրա նպատակները նա ընդգրկեց սյուռելիզմի վրա ազդած մեջբերումները սյուրռեալիստների աշխատանքների օրինակները և սյուրռելիստական ավտոմատիզմի քննարկումը նա սահմանեց սյուրռեալիզմը այսպես սյուրռելիզմը փիլիսոփայություն է հիմնված բարձրագույն իրականության նախկինում անտեսված որոշ ձևերի հավատի երազների ամենակարողության մտքերի անշահախնդիր խաղի վրա այն նպատակ ունի ոչնչացնել բոլոր հոգեբանական մեխանիզմները և փախարինել դրանք լուծելով կյանքի հիմնական խնդիրները սյուրռեալիստական հետազոտությունների բյուրո սյուրռեալիստ գրողների և նկարիչների հանդիպելու կենտրոնն էր որտեղ նրանք կատարում էիմ քննարկումներ և վարում հարցազրույցներ նրանք ուսումնասիրում էին խոսակցությունը տրանսի տակ սյուրռեալիստների մանիֆեստի հռչակումից քիչ հետո սյուրռելիստները հրապարակեցին սյուրռելիստական հեղափոխություն ամսագրի առաջին հրատարակությունը հրատակությունը շարունակվեց թվականին որպես առաջին խմբագիրներ նեյվիլը և պեռեն կազմում են ամսագրի ֆորմատը պահպանողական գիտական ամսագրի տեսության վրա սյուրռելիստների ամսագիրը հետևողակնորեն սկանդալային էր և հեղափոխական չնայած ուշադրությունը գրվածքների վրա էր ամսագիրը նաև ընդգրկում էր արվեստի վերարտադրություններ այդ թվում և ջորջիո դե կիրիկոի էռնստի մասսոնի և մեն ռեի աշխատանքները գրականությունը պարունակում էր ավտոմատիկական գրվածքներ և երազներ ամսագիրը ցույց տվեց իր արհամարհանքը իրերին տրվող ուղղակի իմաստներին և կենտրոնացավ ավելի շատ ենթատեքստերի վրա քանի որ սյուրռեալիստներ գրողները հազվադեպ էին կազմակերպում իրենց մտքերը և պատկերները որ նրանք ներկայացնում էին որոշ մարդիկ գտնում էին նրանց շատ աշխատանքներ դժվար է տարբերակել այդ հասկացությունները այնուամենայնիվ մակերեսային են հղված անկասկած բռետոնի կողմից ով նախնական շեշտը դնում էր ավտոմատիզմի վրա որպես գլխավոր ուղի դեպի բարձրագույն իրականությունը բռետոնը հետագայում ընդունեց որ սվտոմատիզմի կենտրոնացվածությունը եղել է գերագնահատված հետագայում սյուրռեալիզմը վերակենդանացավ իսիդոռ դյուկասսի և ռեմբոյի գրվածքներում այս երկու րդ դարի հեղինակները համարվում են սյուրռեալիզմի հետևորդներ սալվադոր դալի լրիվ անունը սալվադոր դոմինգո ֆելիպե խասինտո դալի ի դոմենեկ մարկիզ դե դալի դե պուբոլ իսպանացի գեղանկարիչ քանդակագործ ռեժիսոր գրող և սյուրռեալիզմի հիմնադիրներից նա ծնվել է թվականի մայիսի ին իսպանիայի կատալոնիա նահանգի ֆիգուերաս քաղաքում դեռ մանկուց սալվադորը տարբերվում էր իր վարքով և բնավորությամբ իր առաջին նկարը նա նկարել է տասը տարեկան հասակում թվականին ընդունվել է սան ֆեռնանդոյի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիա նկարը որ ներկայացրել էր ընդունվելու համար չի ընդունվում փոքր լինելու պատճառով բայց շատ բարձր է գնահատվում մասնագետների կողմից եվ նրանք դալիին տալիս են երեք օր նոր նկար ներկայացնելու համար բայց սալվադորը ներկայացնում է նախորդից ավելի փոքր նկար այդուհանդերձ բացառության կարգով բացառիկ վարպետության համար սալվադորին ընդունում են ակադեմիա մադրիդում ուսանելը ազդում է նրա սկզբնական մասնագիտական ժամանակաշրջանում կատարած նկարների վրա դրանք եղել են զուտ ակադեմիական ոճի մեջ այդ ժամանակահատվածում նա ծանոթանում է ֆեդերիկո գարսիա լորկայի և լուիս բունյուելի հետ նրա առաջին ցուցահանդեսը տեղի է ունեցել թվականի նոյեմբերին բարսելոնա քաղաքում այդ տարիներին նա նկարում էր միայն ծովանկարներ թվականին նրան հեռացնում են ակադեմիայից վատ վարքի պատճառով այդ տարի նա առաջին անգամ գնում է փարիզ որտեղ ծանոթանում է պիկասսոյի և բրետոնի հետ և հենց այդ ծանոթությունն է դառնում նրա սյուրռեալիստական ճանապարհ բռնելու սկիզբը թվականից նա լիովին ընկղմված էր այդ ոճի մեջ հենց այդ տարիներին դալին ծանոթանում և ամուսնանում է գալա էլյուառի հետ որը դալիի հետագա կյանքի մեծագույն ներշնչանքն է դառնում դալին աջակցել և մասնակցել է սյուրռեալիզմի զարգացմանը մեծապես գովազդել է այդ ոճը ոճի առաջնորդները հետագայում նրան մեղադրել են չափազանց շահամոլ լինելու մեջ դալիի այս ժամանակաշրջանի նկարներն արտացոլում են տեսիլքային կերպարներ ու ամենօրյա առարկաներ անսպասելի կառուցվածքների տեսքով ինչպիսիք են օրինակ նրա հայտնի փափուկ ժամացույցները հիշողության կայունություն նկարում թվական նորագույն արվեստի թանգարան նյու յորք դալիի արվեստը ծագում է հենց սյուրռեալիստական էսթետիկայից որտեղ նա գտել է իրեն առավել հոգեհարազատ մոտիվները այն բոլոր սյուժեները որոնք տեղափոխվում են դալիի մեկ նկարից մյուսը բացում են հեղինակի ապրումների աշխարհը այդ բոլոր սյուժեները գտան իրենց արտացոլանքը նաև պոեմների և ֆիլմերի մեջ որոնք դալին նկարահանում էր լուի բյունուելի հետ համատեղ անդալուզական շունը թ ոսկե դար թ թվականին դալին անսպասելի և ընդգծված մասնագիտական շեղում է կատարում դեպի իտալական կլասիցիզմ թվականին դալին մեկնեց ամն որտեղ նա ապրեց մինչ թվականը իր արվեստի մեջ դալին ներգրավել էր ամենատարբեր աղբյուրներ նիդերլանդական ռեալիզմ իտալական բարոկկո աբստրակցիոնիզմ փոփ արթ դալիի ավելի ուշ նկարները որոնք հաճախ կրոնական թեմատիկա էին կրում ավելի դասական են իրենց ոճի մեջ օրինակ կորպուս գիպերկուբուս մետրոպոլիտան թանգարան նյու յորք և վերջին ընթրիքը ազգային արվեստի թանգարան վաշինգտոն դալիի նկարները բնորոշվում են իրենց մանր գծանկարով և իրատեսական մանրամասնություններով և անշուշտ անբասիր գույներով որոնք ևս շեշտվում են թափանցիկ ջնարակումով դալին նաև նկարահանել է սյուրռեալիստական ֆիլմեր տպագրել նկարազարդված գրքեր զբաղվել է նաև ոսկերչությամբ պատրաստել թատրոնային բեմեր և հագուստներ դալիի նկարչության հետ մեկտեղ կան նրա բալետային սցենարները և մի շարք գրքեր որոնցից են սալվադոր դալիի գաղտնի կյանքը թ և հանճարի օրագիրը թ դալիի կյանքն ու արվեստը դարձել էին մի կախարդական միաձուլում որը նույնպես կարելի է դալիի ստեղծագործություններից համարել սալվադոր դալին ներկայացված է ամն ի և եվրոպայի թանգարաններում լոնդոն բասել գլազգո փարիզ չիկագո նյու յորք վաշինգտոն և ֆիլադելֆիա քաղաքներում դալիի թատրոն թանգարանը գտնվում է իսպանիայի ֆիգուերաս քաղաքում սալվադոր դալին իրագործում է իր վաղեմի երազանքը զետեղելով արվեստի իր բացառիկ նմուշները իր իսկ ծննդավայրի հին թատրոնի շենքում թանգարանի պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել թվականին հատկանշական է որ թատրոնը վերանվանվում է տոռե գալատեյա ի հիշատակ դալիի վաղամեռ կնոջ գալաի անունով կառույցի ամենագրավիչ մասը թափանցիկ ցանցային կառուցվածքով գեոդեզիական գմբեթը աչքի ընկնող ճարտարապետության մի մասն է որն այսօր հանդիսանում է թե թատրոնի և թե ֆիգուերասի խորհրդանիշը դալիի թատրոն թանգարանը որի ճարտարապետն է էմիլիո պերես պիներոն բոլորի ուշադրությունն է գրավում ալ կարմիր պատերի երկայքով տեղակայված հսկա սպիտակ ձվերի շարանով մեծ արվեստագետ սալվադոր դալիի մարմինն իր իսկ ցանկությամբ հանգչում է գլխավոր ցուցասրահում հատակի տակ որպեսզի մարդկային շփումն ընդմիշտ մնա վարպետի հետ սայթաքող ձի հեծյալով տիեզերական փիղ դալիի աշխատանքների ցուցահանդեսում ստամբուլ ռենե ֆրանսուա մագրիտ բելգիացի սյուրռեալիստ նկարիչ հայտնի է իբրև սրամիտ և միաժամանակ խորհրդավոր նկարների հեղինակ մագրիտը ծնվել է թվականի նոյեմբերի ին բելգիական լեսին քաղաքում մանկությունն ու պատանեկությունն անցկացրել է արդյունաբերական շառլեռուա քաղաքում երկու տարի մագրիտը սովորել է բրյուսելի գեղարվեստի թագավորական ակադեմիայում որը կիսատ է թողել թվականին այդ ժամանակ ծանոթացել է ժորժետա բերգերի հետ և թվականին ամուսնացել ապրելով մինչև մահ ռենե մագրիտը մահացել է թվականի օգոստոսի ին ենթաստամոքսային գեղձի քաղցկեղից կիսատ թողնելով իր լույսի կայսրություն նկարի նոր տարբերակը թաղված է սխարբեկյան գերեզմանատանը մինչև թվականը մագրիտն աշխատում էր թերթի արտադրության գործարանում որպես պաստառների և գովազդի նկարիչ այնուհետև բրյուսելյան սենտո պատկերասրահի հետ պայմանագիրը նրան թույլ տվեց ամբողջությամբ նվիրվել նկարչությանը նկարիչը չէր վախենում վիճել այլ սյուրռեալիստների հետ նա բացասաբար էր վերաբերում հոգեվերլուծությանը և հատկապես արվեստի մեջ դրա դրսևորումներին նրա ստեղծագործությունների էությունը ոչ այնքան հոգեբանական է որքան փիլիսոփայական պոետիկ երբեմն հիմնված լինելով տրամաբանության պարադոքսների վրա սենտո պատկերասրահի հետ պայմանագրի լուծարումից հետո մագրիտը վերադարձավ բրյուսել և վերսկսեց աշխատանքները գովազդի ոլորտում այնուհետև եղբոր հետ գործակալություն բացեց որը նրան ապահովեց մշտական եկամտով երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ բելգիայի գերմանական օկուպացիայի պայմաններում մագրիտը փոխեց իր նկարների գունային երանգավորումը և ոճը մոտենալով ռենուարի ոճին նա կարևոր էր համարում խրախուսել մարդկանց և նրանց մեջ հույս արթնացնել սակայն պատերազմից հետո մագրիտը դադարեց նկարել այդպիսի լուսավոր ոճում և վերադարձավ իր նախապատերազմական շրջանի նկարների ոճին վերամշակելով և կատարելագործելով այն նաև վերջնականապես ձևավորեց իր տարօրինակ ոճը և ձեռք բերեց լայն ճանաչում մագրիտի նկարներին բնորոշ է առանձնահատուկ կարծես անխռով ոճը նա նկարում է սովորական առարկաներ որոնք ի տարբերություն այլ սյուրռեալիստների դալի մաքս էռնստ գրեթե երբեք չեն կորցնում իրենց առարկայականությունը դրանք չեն տարրալուծվում չեն վերածվում սեփական ստվերների սակայն այդ առարկաների տարօրինակ համադրությունը զարմացնում է և ստիպում մտածել նա սովորական երևույթների նկատմամբ դրսևորում է արտասովոր մոտեցում նրա նկարները պարունակում են անսովոր ենթատեքստեր որոնք ծանոթ գաղափարներին տալիս են նոր իմաստներ այս նկարչական մոտեցումը հաճախ կոչում էին կախարդական իրատեսություն որի առաջին ներկայացուցիչը մագրիտն էր մագրիտի նպատակը իր իսկ ներկայացմամբ դիտողին մտածել ստիպելն է դրա պատճառով նկարչի նկարները հաճախ հիշեցնում են գլուխկոտրուկներ որոնք ամբողջությամբ լուծել հնարավոր չէ քանի որ դրանք առաջադրում են հարցեր կեցության էության մասին մագրիտը միշտ խոսում է տեսածի խաբուսիկության դրա թաքնված խորհրդավորության մասին որը սովորաբար մենք չենք նկատում տարօրինակ տարրերից զատ նա ցուցադրում է բացառիկ սրամտություն կերտելով իր հայտնի նկարները ինչպես օրինակ մադամ ռեկամյե դե դավիդ նկարը թ սեփական հավաքածու մարդու զավակ նկարը մագրիտի փոխկապակցված նկարներից է որը նա կրկնում է իր մի շարք այլ նկարներում տարբեր կերպ հայտնի է նկարչի աշխատանքների մի շարք որոնցում նա սովորական առարկաների տակ գրում է դա այդ չէ հատկապես հայտնի է պատկերների դավաճանություն նկարը որում պատկերված է ծխամորճ սա ծխամորճ չէ գրությամբ այդ կերպ մագրիտը ևս մեկ անգամ հիշեցնում է դիտողին որ առարկայի պատկերը բուն առարկան չէ մագրիտի համար նկարների անվանումը կարևոր նշանակություն ունի դրանք գրեթե միշտ պոետիկ են և առաջին հայացքից ոչ մի կերպ կապված չեն նկարի հետ հենց դրանում էլ նկարիչը տեսնում է նկարների նշանակալիությունը նա կարծում է որ նկարիչը փորձել է իր ստեղծագործությունների մեջ լուծել իրական աշխարհի և ընկալման համապատասխանության խնդիրը իմաստավորել պատկերի և իրականության տարբերությունը կամ նույնությունը այդ պատճառով իր նկարներում մագրիտը հաճախակի է կիրառել նկարների պատկերներ հայելի պատուհան աչքեր բեմ կամ վարագույր աշխարհագրությունը հունարեն գեոգրաֆիա որն առաջացել է գեո կամ գեյա երկուսն էլ երկիր իմաստը ունեցող և գրաֆեին որը նշանակում է նկարագրել գրել կամ պատկերագրել բառերի կապակցմամբ երկրի մասին գիտությունների համակարգ որն ուսումնասիրում է բնական և արտադրական տարածքային համալիրների ձևավորման և զարգացման օրինաչափությունները գեոգրաֆիա բառը առաջին անգամ օգտագործվել է էրատոսթենեսի մ թ ա կողմից աշխարհագրության ուսումնասիրության օբյեկտը աշխարհագրական միջավայրի բաղադրիչների դրանց համադրությունների տեղաբաշխման ու փոխգործակցության օրենքներն ու օրինաչափություններն են աշխարհագրության բարդ ճյուղային կառուցվածքը պայմանավորված է ուսումնասիրման օբյեկտների բազմազանությամբ և դրանց համակողմանի ուսումնասիրման անհրաժեշտությամբ աշխարհագրական գիտությունների համակարգում առանձնացնում են բազմաթիվ ճյուղեր և ենթաճյուղեր որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր ուսումնասիրման օբյեկտը և առարկան աշխարհագրության ճյուղային կառուցվածքը պայմանավորված է երկրի աշխարհագրական թաղանթի բարդ կառուցվածքի նրանում ընթացող երևույթների և գործընթացների ուսումնասիրմամբ աշխարհագրության երկու հիմնական ճյուղերն են բնական ֆիզիկաաշխարհագրական և հասարակական սոցիալ տնտեսական աշխարհագրական գիտությունները այս երկու ճյուղերը միավորվում են քարտեզագրությամբ և ընդհանուր աշխարհագրությամբ վերջինս ուսումնասիրում է այն օրենքներն ու օրինաչափությունները որոնք ընդհանուր են թե բնական և թե հասարակական երևույթների տարածքային փոփոությունների համար աշխարհագրությունը հնագույն գիտություններից մեկն է այն որպես ինքնուրույն գիտություն ունի ավելի քան տարվա պատմություն սկզբնական շրջանում կուտակված գիտելիքները չհամակարգված էին որի պատճառով գիտությունը դանդաղ էր զարգանում առաջինը նման գիտական համակարգմամբ սկսեց զբաղվել թալես միլեթացու կամ հոնիական դպրոցը նրանք աշխարհագրությունն առանձնացրեցին որպես երկրի մասին գիտություն ըստ արիստոտելի հենց միլեթացուն պետք է համարել աշխարհագրության հայր քանի որ նա է համակարգել և գիտական տեսքի բերել եգիպտական փյունիկյան և բաբելոնական աշխարհագրական հետազոտությունները աշխարհագրական գիտության զարգացման մեջ մեծ ներդրում է ունեցել մ թ ա դարի նշանավոր աշխարհագրագետ կլավդիոս պտղոմեոսը պտղոմեոսը կարևորել է աշխարհագրական քարտեզագրությունը մշակել և գործածության մեջ է դրել իր կողմից մշակված հին աշխարհի քարտեզը վերածննդի դարաշրջանում աշխարհագրությունը վերելք է ապրել պայմանավորված քարտեզագրության զարգացման հետ ֆլամանդացի քարտեզագիր գերհարդ մերկատորի կազմած աշարհի քարտեզը օգտագործվում է մինչ օրս աշխարհագրությունն բուռն զարգացում ապրեց հատկապես դարերում աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններ շրջանում դարի ին կեսին ժամանակակից ակադեմիական աշխարհագրության հիմունքները դրել են ալեքսանդր հումբոլդտը եւ կարլ ռիտտերը դարում աշխարհագրությունը բաժանվեց երկու հիմնական ուղղությունների բնական և հասարակական ճյուղերի հայաստանում աշխարհագրությունը զարգացել է անհիշելի ժամանակներից այդ են վկայում բաբելոնյան ասորական և ուրարտական սեպագիր արձանագրությունները աշխարհագրության մասին կարևոր նյութ է պարունակում մովսես խորենացու հայոց պատմությունը որտեղ տրված են տեղեկություններ այն ժամանակ հայտնի աշխարհի հատկապես հայաստանի և հարևան երկրների աշխարհագրական տեղադիրքի բնության և բնակավայրերի մասին հինգերորդ դարում նույն մովսես խորենացին հայաստանում ստեղծվեց վաղ միջնադարի աշխարհագրության եզակի գործերից մեկը աշխարհացոյցը արունակելով խորենացու գործը աշխարհագրական առաջադեմ գաղափարներ շարադրեց անանիա շիրակացին որն իր աշխատություններում տվել է երկրի գնդաձևության գաղափարը մակընթացություններն ու տեղատվություններն համարել լուսնի ձգողության ուժի հետևանք դարերում կատարելագործվեցին հետազոտության մեթոդները ստեղծվեցին նոր գործիքներ դարերում վենետիկի սուրբ ղազար կղզի մխիթարյան միաբանությունում ստեղծվեցին մենագրություններ աշխարհագրության և պատմական հայաստանի աշխարհագրության վերաբերյալ կազմվեց հայատառ գլոբուս և այլն դարերում աշխարհագրական միտքը զարգացավ նաև հարավային կովկասում հայաստանի աշխարհագրական հետազոտություններում եծ ներդրում են ունեցել նաև օտարազգի աշխարհագետները նրանցից է ա ղուկասովը ում հայկական լեռնաշխարհի կառուցվածքի հիմնական գծերը ռուսական աշխատությունը կարևոր տեղեկություններ էր պարունակում լեռնաշխարհի կառուցվածքային առանձնահատկությունների մասին հին արևելքի աշխարհագրությունը մեր թվարկությունից առաջ երկրորդ հազարամյակում հին եգիպտոսում նախապատրաստվում էին հետազոտություններ դեպի կենտրոնական աֆրիկա միջերկրական և կարմիր ծովերի միջով ժողովուրդների վերաբնակեցումը պատերազմները և առևտուրը ընդլայնեցին մարդկանց գիտելիքները շրջակա տարածքների մասին մարդկանց մեջ զարգացավ արևային լուսնային և աստղային կողմնորոշումը երկրագործությունը և անասնապահության կախվածությունը լճերից և այլ բնական երևույթնորից որոշեց օրացույցի հայտնվելը մ թ ա դարերում հարապպյան ցեղախմբերի ներկայացուցիչները ներկայումս պակիստանի տարացքում հայտնաբերել են մուսոններ աշխարհագրության մասնիկներ պարունակում են նաև հին հնդկաստանի սուրբ գրքերը հին հնդկաստանի խոշոր տեքստային ժառանգություններում վեդաներում մի ամբողջ գլուխ է գրվել տիեզերաբանության մասին մահաբհարաթում կարելի է գտնել օվկիանոսների լճերի և լեռների ցուցակներ արդեն մ թ ա դարերում չինաստանում բերդեր կառուցելուց առաջ կազմում էին համապատասխան տարացքների քարտեզ մ թ ա դ հայտնվեցին շարադրություններ որոնք ամբողջովին նվիրված էին աշխարհագրությանը կողմնացույց և գործիք հեռավորությունը պարզելու համար չբըաստանի տարածաշրջանային ատլասը հին միջերկրածովյան աշխարհագրություն նախասոկրատական փիլիսոփայականությունը արդեն ծնել էր շատ նախադրյալներ աշխարհագրության առաջացման համար երկրի հնագույն նկարագրությանը հույների մոտ արդեն կրում էր ժամանակաշրջաններ անվանումը այսինքն շրջանցումներ այս անվանումը հավասարաչափ օգտագործվում էր և քարտեզների և նկարագրությունների հետ օգտագործում էին այս անվանումը շատ ավելի հաճախ քան աշխարհագրություն անվանումը այսպես արինոսը այդ անվամբ է դիմում նաև էրատոսթենես կիրենացու ընդհանուր աշխարհագրությանը միարժամանակ օգտագործվում էր պերիպլ անվանումը այսինքն ծովերի շրջանցում ծովափերի նկարագրում և պերիեգեզ այսինքն ցամաքային շրջանցում կամ ուղեցույց ստրաբոնը հակադրում էր պերիպլերը ինչպես միակողմանի նավահանգիստների նկարագրում և թվարկում որոնք կազմում էին ծովագնացները որոնք հիմնականում զբաղվում էին միայն ափամերձ տարածքների ուսումնասիրությամբ պերիեգեզներով որոնք իրենց մեջ պարունակում են երկրների մանրամասն բնութագիրը և այդպիսի աշխարհագրական աշխատանքները ինչպես էրատոսֆենները որոնք ունեին նպատակ աստղագիտական և մաթեմատիկական ձևով երկրագնդի մեծության տեսակի և երկրի ուղեծիրի մակերեսի տեղակայման սահմանումները կան ցուցումներ որ պերիոդները կամ պերիպլերը հունական առաջին ձեռագրերից էին առաջին փորձերն էին փյունիկէցիներից գրի փոխառման աշխարհագրական աշխատանքներ ստեղծողներին անվանում էին լոգոգրաֆնեև նրանք հունական առաջին գրողներն էին և հանդիսանում էին հույն պատմաբանների նախորդողները հերոդոտը օգտագործում էր այդ աշխատանքները իր պատմտմության կազմման մեջ շատ քիչ աշխատանքներ են հասել մինջ մեր օրեր նրանցից ոմանք ինչպես կարմիր ծովի պերիպլները կակ պոնտոս էվկսինսկացու պերիպլերը կազմում են կարևոր աղբյուրներ հին աշխարհագրության մասին պերիխլերի ոճով օգտվումէին վաղ շրջաններում բնակելի հողի նկարագրման համար աշխարհագրությունը յուրահատուկ տեղ է զբաղեցնում գիտությունների ամբողջական համակարգում քանի որ նրա հետազոտության օբյեկտները շատ բազմազան են աշխարհագրական թաղանթը նրա ոլորտները դրանցում ընթացող երևույթներն ու գործընթացները մայրցամաքները օվկիանոսները տարածաշրջանները երկրները հասարակական երևույթներն ու գործընթացները հայտնի է որ աշխարհագրական թաղանթի առանձին ոլորտների ուսումնասիրություններով զբաղվում են նաև այլ գիտություններ կենսաբանություն կենսոլորտ երկրաբանություն քարոլորտ տնտեսագիտություն մարդոլորտ ֆիզիկա մթնոլորտ քարոլորտ և այլն սակայն միայն աշխարհագրության ուսումնասիրություններն են որ ընդգրկում են աշխարհագրական թաղանթի բոլոր ոլորտները աշխարհագրության ուսումնասիրության առարկաներն են երկրի մակերևույթի բնական ու հասարակական բաղադրիչները և դրանց փոխազդեցության հետևանքով առաջացած տարածական համակարգերը աշխարհահամակարգերը գեոհամակարգեր աշխարհահամակարգերն ընդգրկում են տարբեր մեծության տարածքներ առանձին բնակավայրերից մինչև ամբողջ պետություններ լանդշաֆտի փոքր տեղամասից մինչև երկրի աշխարհագրական թաղանթ դրանք կարող են լինել բնական հասարակական և բնահասարակական անկախ տեսակից բոլոր աշխարհամակարգերը գտնվում են փոխազդեցության մեջ օրինակ բնությունը և տնտեսությունը կլիման և անտառը օվկիանոսը և մայրցամաքը օվկիանոսը և տնտեսությունը և այլն աշխարհագրության ուսումնասիրության նպատակն է բացահայտել ու վերլուծել բնական և հասարակական երևույթների տարածական օրինաչափություններն ու տարբերությունները տարբեր աշխարհահամակարգերի և դրանց առանձին բաղադրիչների միջև եղած փոխադարձ կապերը աշխարհագրության ժամանակակից ընկալումը և նպատակը տարբերվում է նախկին աշխարհագրական ընկալումից նրանով քանի որ նախկինում շեշտը դրվում էր նկարագրական բաղադրիչի վրա հայտնի էր որ նախկինում աշխարհագետները հիմնականում զբաղվում էին տարածքներ հայտնաբերելով դրանց բնությունը բնակչությունը և տնտեսությունը նկարագրելով այլ կերպ ասած աշխարհագրական գիտության ուսումնասիրության առարկան ընդարձակվում էր տարածական ընդարձակման շնորհիվ այսինքն գիտությունը զարգանում էր էքստենսիվ ուղիով ներկայում էլ աշխարհագետները հայտնաբերում են նոր տարածքներ անտարկտիդայում օվկիանիայում և քիչ հետազոտված վայրերում սակայն նոր տարածք հայտնաբերելը այլևս աշխարհագրության հիմնական նպատակն ու խնդիրը չէ այժմ առանջնությունը տրվում է խորքային ուսումնասիրություններին վերլուծություն բացահայտում կանխատեսում և այլն դրա շնորհիվ նկարագրական գիտությունից աշխարհագրությունը վերածվեց վերափոխիչ կառուցողական գիտության և սկսեց զարգանալ ինտենսիվ ուղիով աշխարհագրության խնդիրն է տարածության և ժամանակի մեջ ուսումնասիրել այսիպիսով բնական միջավայրի խելամիտ օգտագործման և վերափոխման ուղիների բացահայտումն էլ դարձել է աշխարհագրության գլխավոր խնդիրը աշխարհագրական բոլոր գիտությունների միասնական նպատակից ելնելով կարելի է աշխարհագրությունը բնութագրել որպես աշխարհայացքային և մարդակենտրոն գիտություն որն ունի իր հանրակրթական դաստիարակչական և ճանաչողական նշանակությունը աշխարհագրական բոլոր գիտությունների համար ընդհանուր են նպատակը մեթոդաբանությունը և յուրահատուկ գիտական լեզուն սրանք աշխարհագրական մշակույթի բաղադրիչ մասերն են աշխարհագրական մշակույթասելով առավել հաճախ հասկանում են աշխարհագրության մշակույթը որպես գիտություն աշխարհագրական մշակույթ և աշխարհի աշխարհագրական պատկեր աշխատություններում վ պ մաքսակովսկին այդ փոխկապակցված հասկացությունները դիտարկում է ժամանակակից աշխարհագրության տեսանկյունից աշխարհագրական մշակույթում այն ներառում է հետևյալ բաղադրիչները աշխարհի աշխարհագրական պատկերը աշխարհագրական գիտության առավել ընդհանուր հասկացություններից է այն բազմակողմանի ներկայացնում է երկրի աշխարհագրական թաղանթի բնակչության տնտեսության բնության և հասարակության փոխազդեցության ամբողջական պատկերը աշխարհագրական մշակույթը ենթադրում է աշխարհագրական մտածողության տիրապետում որի չորս հիմնական հատկանիշներն են չնայած նրան որ աշխարհագրության մեջ ներդրվեցին նոր մեթոդներ քարտեզագրական մեթոդը շարունակում է մնալ հետազոտությունների հիմնական մեթոդներից մեկն է դա պայմանավորված է նրանով որ քարտեզը տարածական տեղեկատվության փոխանցման առավել կատարյալ միջոց է աշխարհագրության մոդելավորման երկրատեղեկատվական և հեռաչափական դիստանցիոն մեթոդները ևս հենվում են քարտեզագրական մեթոդի վրա աշխարհագրական գիտելիքները տեսություններն ու օրինաչափությունները կարող են լինել հավաստի և իրական եթե ստացվել են կոնկրետ գիտական մեթոդներով գիտական հետազոտության մեթոդը գործընթացների ձևերի և գործողությունների ամբողջությունն է որն անհրաժեշտ է նպատակին հասնելու համար աշխարհագրության գիտական հետազոտության մեթոդները խմբավորվում են հետևյալ խմբերում դարում նկատվեցին աշխարհագրության տրոհման առաջին սաղմերը առանձնացան երկրաբանությունը կենսաբանությունը բնական աշխարհագրությունը սկսեց ձևավորվել տնտեսական աշխարհագրությունը գիտության զարգացմանը զուգահեռ այդ տրոհումը խորացավ որի արդյունքում աշխարհագրությունը դարձավ բազմաճյուղ գիտություն բնական կամ ֆիզիկական աշխարհագրության մեջ առանձնացան երկրի աշխարհագրական թաղանթի առանձին ոլորտների ուսումնասիրմամբ զբաղվող գիտությունները բացի այդ բնական աշխարհագրության կազմում առանձնացան մի շարք գիտություններ որոնք զբաղվում էին աշխարհագրական թաղանթի բաղադրիչների փոխազդեցությամբ ձևավորված համակարգերի ուսումնասիրությամբ դրանք են հասարակական կամ սոցիալ տնտեսական աշխարհագրության ճյուղերի առանձնացումը կապված էր այնպիսի գիտությունների ձևավորման և զարգացման հետ ինչպիսին են տնտեսագիտությունը սոցիոլոգիան պատմությունը և քաղաքագիտությունը քանի որ այդ գիտությունների հետազոտության առարկան մարդոլորտն էր իր ենթոլորտներով հասարակական աշխարհագրության առարկան ևս դարձավ հասարակության տարածքային կազմակերպումը ամբողջությամբ և ըստ ոլորտների հասարակական կամ սոցիալ տնտեսական աշխարհագրության ճյուղերն են որպես հասարակության տարածքային կազմակերպման համալիր ուսումնասիրմամբ զբաղվող գիտություններ առանձնացնում են առանձին խումբ են կազմում միասնական աշխարհագրական գիտությունները որոնց ուսումնասիրման առարկան վերաբերում է և բնական և հասարակական աշխարհագրությանը դրանք են համացանց համակարգչային ցանցերի փոխկապակցված համաշխարհային համակարգ որն օգտագործում է համացանցային արձանագրության հավաքակազմը որպեսզի կապակցի համացանցին միացված սարքերը այն ցանցերի ցանց է որը բաղկացած է տեղական և համաշխարհային մակարդակի մասնավոր հանրային ակադեմիական գործարար և կառավարական ցանցերից որոնք միացված են էլեկտրական անլար և օպտիկական ցանցային տեխնոլոգիաների լայն տիրույթներով համացանցը սպասարկում է տեղեկատվական ռեսուրսների և ծառայությունների լայն տիրույթի ինչպիսիք են համաշխարհային սարդոստայնի փոխկապակցված հիպերտեքստային փաստաթղթերը և հավելվածները էլեկտրոնային փոստը հեռախոսակապը և ֆայլերի կիսումը համացանցը սկսել է ձևավորվել ական թվականներից երբ միացյալ նահանգների դաշնային կառավարության կողմից հանձնարարված էր հետազոտություններ կատարել համակարգչային ցանցի միջոցով հուսալի և անխափան կապ ստեղծելու նպատակով ականների սկզբին ժամանակակից համացանցի սկիզբը դրվեց առևտրային ցանցերին ձեռնարկությունների միացումով և հիմնարկային անձնական ու բջջային համակարգիչների միացումը այդ ցանցին նպաստեց վերջինիս արագ աճին ականների վերջին համացանցային ծառայությունները և տեխնոլոգիաները ներառվել են մարդկային կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներում ավանդական հաղորդակցման կապի միջոցները ներառյալ հեռախոսակապը ռադիոն հեռուստատեսությունը թղթային փոստը և թերթերը վերափոխվում վերանայում են իրենց ծառայությունները ստեղծելով առցանց նոր ծառայություններ ինչպիսիք են էլեկտրոնային փոստը համացանցային հեռախոսակապը համացանցային հեռուստատեսությունը առցանց երաժշտությունը թվային թերթերը վիդեո հոսքային կայքերը թերթերը գրքերը և այլ տպագիր հրատարակություններ ադապտացվելով վեբ տեխնոլոգիաներին վերափոխվում են բլոգների վեբ հոսքերի և առցանց լրատվամիջոցների համացանցն ակտիվացրեց և արագացրեց անձնական շփումների նոր ձևեր ակնթարթային հաղորդագրությունների համացանցային համաժողովների և սոցիալական ցանցերի միջոցով առցանց խանութների թիվը սրընթաց աճեց ինչպես մանրածախ առևտրի այնպես էլ փոքր և միջին ձեռնարկությունների և ձեռնարկատերերի համար քանի որ դրանք հնարավորություն են տալիս ընդլայնել ընկերությունների ֆիզիկական ներկայությունը որպեսզի ավելի մեծ շուկա սպասարկեն կամ նույնիսկ ամբողջությամբ ապրանքներ վաճառեն և ծառայություններ մատուցեն համացանցում բիզնեսը բիզնեսին և ֆինանսական ծառայությունները համացանցում ազդում են բոլոր բնագավառների մատակարարման շղթաների վրա համացանցը տեխնոլոգիական իրականացման կամ հասանելիության և օգտագործման քաղաքականությունում չունի կենտրոնացված կառավարում յուրաքանչյուր բաղադրիչ ցանց ստեղծում է իր սեփական քաղաքականությունը համացանցում միայն երկու սկզբունքային անվանումների տարածություններ համացանցային արձանագրությունների հասցե հասցե տարածությունը և դոմենային անվանումների համակարգը վերահսկվում են համացանցային անունների և հասցեների բաշխիչ կազմակերպության կողմից հիմնական արձանագրությունների և ստանդարտացման տեխնիկական սպասարկումն իրականացնում է համացանցային ինժեներական խնդիրների խորհուրդ ոչ առևտրային կազմակերպությունը որը կազմված է ազատ կապակցված միջազգային մասնակիցներից և որի հետ յուրաքանչյուրը կարող է համագործակցել տեխնիկական փորձաքննության միջոցով համացանց և համաշխարհային սարդոստայն տերմինները ամենօրյա խոսակցություններում հաճախ օգտագործվում են փոխարինաբար համացանց մտնելու դիտարկիչի միջոցով համացանցային էջերը դիտելու համար այնուամենայնիվ համաշխարհային սարդոստայնը կամ վեբը իրականում համացանցային մեծ թվով ծառայություններից միայն մեկն է վեբը փոխկապակցված փաստաթղթերի վեբ էջերի և այլ վեբ ռեսուրսների հավաքածու է որոնք կապված է հիպերհղումներով և ներով մեկ այլ տեսանկյունից հիպերտեքստային փոխանցման արձանագրությունը կամ ն վեբում տեղեկատվության փոխանցման համար օգտագործվող լեզուն է մեկն է այն բազմաթիվ լեզուներից կամ արձանագրություններից որը կարող է օգտագործվել համացանցում հաղորդակցության համար ինտերվեբ տերմինը համացանցի և համաշխարհային սարդոստայնի հավաքական անվանելու ձև է որը սովորաբար օգտագործվում է հեգնաբար տեխնիկապես ոչ հմուտ օգտվողին ծաղրելու համար փաթեթների հաղորդակցման վերաբերյալ պոլ բարաննի և դոնալդ դևիսի հետազոտությունը սկիզբ է առել ականների սկզբին և փաթեթների հաղորդակցման ցանցերը և ստեղծվել են ականների վերջին և ականներին օգտագործելով բազմազան արձանագրություններ նախագիծը հանգեցրեց միջցանցային հաղորդակցության արձանագրությունների մշակմանը որոնցով մի քանի առանձին ցանցեր կարող էին միավորվել մեկ ցանցում ի զարգացումը սկսվեց թվականի հոկտեմբերի ից կալիֆոռնիայում երկու ցանցային հանգույցներից որոնցում փոխկապակցված էին կալիֆոռնիայի համալսարանի ցանցային չափումների կենտրոնը և լոս անջելեսի հենրի սամուելի անվան ինժեներական և կիրառական գիտությունների դպրոցը լեոնարդ քլեյնրոկի գլխավորությամբ և համակարգը ում դուգլաս էնգելբարտի և մենլո պարկի գլխավորությամբ երրորդ կայքը սանտա բարբարայում գտնվող կալիֆոռնիայի համալսարանի քուլլեր ֆրիդի ինտերակտիվ մաթեմատիկայի կենտրոնն էր իսկ հետո յուտայի համալսարանի գրաֆիկայի բաժինը թվականի վերջերին տասնհինգ կայք միացավ նորաստեղծ ին որը խոստումնալից զարգացման նշան էր այս վաղ տարիները փաստագրվել են թվականի համակարգչային ցանցեր ֆիլմում ռեսուրսների կիսման հերոսները վաղ միջազգային համագործակցությունն ի հետ հազվադեպ էր եվրոպական ինժեներ ծրագրավորողները հետաքրքրված էին ցանցերի ստեղծմամբ համագործակցության հատկանշական բացառություններ են եղել նորվեգիայի սեյսմիկ զանգվածը թվականի հունիսին այնուհետև թվականին շվեդիան արբանյակային կապերով կայարանին միացումը և փիթեր տ քեթրթնեթի հետազոտական խումբը միացյալ թագավորությունում այնուհետև լոնդոնի համալսարանի ինֆորմատիկայի ինստիտուտը և հետագայում լոնդոնի համալսարանական քոլեջը ի դեկտեմբերին համացանցով ինֆորմացիայի փոխանցման ղեկավարման ծրագրի տեխնիկական բնութագիրը վինթոն սերֆի յոգեն դալալի և քարլ սանշայնի կողմից օգտագործեցին համացանց տերմինը որպես փոխկապակցված ցանցի ստանդարտ իսկ հետագայում ն կրկնեց այդ օգտագործումը հասանելիությունը ին ընդլայնվեց թվականին երբ ազգային գիտական հիմնադրամը ֆինանսավորեց համակարգչային գիտությունների ցանցը թվականի համացանցային արձանագրությունը ստանդարտացվեց որը հնարավորություն տվեց համակցված ցանցերի համաշխարհային տարածմանը ցանցային հասանելիությունը կրկին ընդլայնվեց թվականին երբ ազգային գիտական հիմնադրամի ցանցը միացյալ նահանգներում հետազոտողների համար հասանելիություն տրամադրեց գերհամակարգչային կայքերին սկզբում կբիթ վրկ արագությամբ ավելի ուշ մբիթ վրկ և մբիթ վրկ կոմերցիոն համացանցային ծառայություններ մատուցողներն ի հայտ եկան ականների վերջին և ականների սկզբին ի շահագործումը դադարեցվեց թվականին թվականին համացային կապը լիովին առևտրայնացված էր ամն ում երբ դադարեցնելով ի շահագործումը վերացվեցին համացանցի օգտագործմամբ կոմերցիոն տրաֆիկի փոխանցման վերջին սահմանափակումները եվրոպայում և ավստրալիայում համացանցային կապն արագորեն տարածվեց ականների կեսերին իսկ ասիայում ականների վերջին և ականների սկզբին ի և եվրոպայի ցանցերի միջև տրանսատլանտական հաղորդակցությունը հիմնադրվեց ցածր արագությամբ արբանյակային ռելլերի միջոցով պրինստոն համալսարանի և ստոկհոլմի միջև թվականի դեկտեմբերին թեև այլ ցանցային արձանագրություններ ինչպիսին է ն համընդհանուր հասանելի են եղել ավելի շուտ սա նախանշեց համացանցի սկիզբն որպես միջմայրցամաքային ցանց համացանցի հանրային առևտրային օգտագործումը սկսվել է թվականի կեսերին ի էլեկտրոնային փոստի և ի համացանցի օգտագործողների միացմամբ մի քանի ամիս անց թվականի հունվարի ին ը գործարկեց կոմերցիոն օգտագործման այլընտրանքային համացանցային ցանց որն հետագայում աճելու էր կոմերցիոն համացանցային կապի ոլորտում և որն էլ դառնալու էր այսօրվա համացանցը թվականի մարտին ի և եվրոպայի միջև գործարկվեց առաջին արագընթաց մբիթ վրկ կապը միացնելով կոռնելի համալսարանը և ցեռն ը որն ավելի վստահելի հաղորդակցություն էր քան արբանյակային կապը վեց ամիս անց ցեռն ի կառավարման լոբբիստական գործունեությունից հետո երկու տարվա ընթացքում տիմ բերներս լին սկսելու էր գրել առաջին վեբ դիտարկիչը թվականի սուրբ ծննդյան տոներին բերներս լին կառուցեց վեբի աշխատանքի համար անհրաժեշտ բոլոր գործիքները հիպերտեքստային փոխանցման արձանագրությունը հիպերտեքստային նշումների լեզուն առաջին վեբ դիտարկիչը որը նաև խմբագիր էր և կարող էր հասանելիություն ունենալ քննարկումների համակարգին և ֆայլերին առաջին սերվերային ծրագրակազմը հետագայում հայտնի որպես առաջին վեբ սերվերը և առաջին վեբ էջերը որոնք նկարագրում էին նախագիծը թվականին ստեղծվեց կոմերցիոն համացանցային ը որը թույլ էր տալիս ին հաղորդակցվել այլ կոմերցիոն ցանցերի ի և ի հետ սկսած թվականից համացանցը մեծապես ազդել է մշակույթի և առևտրի վրա ներառելով գրեթե ակնթարթային հաղորդակցում էլեկտրոնային փոստով ակնթարթային հաղորդագրություն հեռախոսակապ համացանցով ձայնի փոխանցման արձանագրություն կամ երկկողմանի ինտերակտիվ տեսազանգեր և համաշխարհային սարդոստայնն իր քննարկման ֆորումներով բլոգներով սոցիալական ցանցով և առցանց խանութների կայքերով տվյալների մեծացող քանակը փոխանցվում է գբիտ վրկ գբիտ վրկ կամ ավելի մեծ արագությամբ աշխատող օպտիկամանրաթելային ցանցերի միջոցով համացանցը շարունակում է աճել որը պայմնավորված է առցանց տեղեկատվության և գիտելիքների առևտրի զվարճանքի և սոցիալական ցանցերի մեծ քանակությամբ ականներին հանրային համացանցային կապի թրաֆիկը տարեկան աճել էր տոկոսով իսկ համացանցից օգտվողների տարեկան աճը միջինում կազմում էր ից ցանցի օրգանական աճը հիմնականում պայմանավորված է կենտրոնական կառավարման բացակայությամբ ինչպես նաև համացանցային արձանագրությունների ոչ հեղինակային բնույթով որն ապահովում է վաճառողի փոխգործունակությունը և բացառում է որևէ մեկին շատ մեծ վերահսկողություն իրականացնել ցանցի նկատմամբ թվականի մարտի ի դրությամբ համացանցային օգտատերերի ընդհանուր թիվը կազմել է մլրդ մարդ աշխարհի բնակչության ը գնահատվել է որ թվականին երկկողմանի կապի միջոցով փոխանցված թվային տեղեկատվության միայն ն է փոխանցվել համացանցով թվականին այդ ցուցանիշն աճել է մինչև իսկ թվականին թվային տեղեկատվության ավելի քան ը փոխանցվել է համացանցով համացանցը համաշհարհային ցանց է որն ներառում է կամավոր փոխկապակցված համակարգչային ավտոնոմ ցանցեր այն գործում է առանց կենտրոնական կառավարման մարմնի հիմնական արձանագրությունների և ստանդարտացման տեխնիկական սպասարկումն իրականացնում է համացանցային ինժեներական խնդիրների խորհուրդ ոչ առևտրային կազմակերպությունը կազմված ազատ կապակցված միջազգային մասնակիցներից որի հետ յուրաքանչյուրը կարող է համագործակցել տեխնիկական փորձաքննության միջոցով համացանցում հիմնական անունների տարածությունների համատեղելիության սպասարկումը կառավարվում է համացանցային անունների և հասցեների բաշխիչ կազմակերպության կողմից ը ղեկավարվում է համացանցային տեխնիկական գործարար ակադեմիական և այլ ոչ առևտրային համայնքներից ներգրավված տնօրենների միջազգային խորհրդի կողմից ը համակարգում է համացանցում օգտագործվող ունիկալ նույնացուցիչների նշանակումը ներառյալ դոմենային անվանումները համացանցային արձանագրությունների հասցեները տրանսպորտային արձանագրություններում կիրառվող ծրագրային պորտերի համարները և շատ այլ պարամետրեր համընդհանուր միասնական անունների տարածությունները կարևոր են համացանցի համաշխարհային հասանելիության պահպանման համար ի այս դերը տարբերակում է նրան որպես գուցե միակ կենտրոնական համակարգող մարմին գլոբալ համացանցում տարածաշրջանային համացանցային ռեգիստրները հատկացնում են հասցեներ միացյալ նահանգների առևտրի բաժանմունքի ազգային էլեկտրահաղորդակցության և տեղեկատվության կառավարման գործակալությունը ուներ ի արմատային գոտում փոփոխությունների վերջնական հավանություն տալու իրավունք բայց թվականի հոկտեմբերի ին կառավարումն անցավ ին համացանցային հասարակությունը հիմնադրվել է թվականին հետևյալ առաքելությամբ ապահովել համացանցի բաց ծրագրավորումը զարգացումը և օգտագործումը համայն մարդկության օգտին այն ներառում է անհատներ յուրաքանչյուրը կարող է միանալ ինչպես նաև կորպորացիաներ կազմակերպություններ կառավարություններ և համալսարաններ ի թիվս այլ գործունեությունների ն իրենից ներկայացնում է վարչական կետրոն մի քանի նվազ պաշտոնական կազմակերպված խմբերի համար որոնք ներգրավված են համացանցի զարգացման և կառավարման մեջ ներառյալ համացանցային ինժեներական խնդիրների խորհուրդ համացանցային ճարտարապետական խորհուրդը համացանցային ինժեներության ղեկավարման խումբը համացանցային հետազոտական խնդիրների խորհուրդը և համացանցային հետազոտությունների ղեկավարող խումբը թվականի նոյեմբերի ին մակ ի հովանավորությամբ թունիսում տեղի ունեցած տեղեկատվական հասարակության համաշխարհային գագաթնաժողովում հիմնադրվեց համացանցային կառավարման ֆորումը համացանցի հետ կապված խնդիրները քննարկելու համար տե ս նաև համացանցի օգտագործողների թվաքանակով երկրների ցանկը և համացանցային կապի արագությամբ երկրների ցանկը համացանցային հաղորդակցության ենթակառուցվածքը բաղկացած է սարքային բաղադրիչներից և ծրագրային շերտերի համակարգից որը վերահսկում է ճարտարապետության տարբեր ճյուղերը համացանցային ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունները տարբեր մակարդակներում համընդհանուր կապ են հաստատում առանձին ցանցերի միջև վերջնական օգտագործողներն որոնք մուտք են գործում համացանց գործողություն կատարելու կամ տեղեկատվություն ստանալու համար գտնվում են երթուղավորման հիերարխիայի ստորին մակարդակում երթուղավորման հիերարխիայի գագաթը հանդիսանում է առաջին մակարդակի ցանցերը խոշոր հեռահաղորդակցման ընկերությունները որոնք տրաֆիկը միմյանց հետ փոխանակում են անմիջականորեն ըստ պիրինգային պայմանավորվածությունների երկրորդ և ավելի ցածր մակարդակի ցանցերը ձեռք են բերում համացանցային տրանզիտը այլ պրովայդերներից համացանցի որոշ մասերի հասանելիության համար թեև նրանք կարող են զբաղվել նաև պիրինգով համացանցային ծառայություններ մատուցողը կապի համար կարող է օգտագործել մեկ վերևի մակարդակի մատակարար կամ իրականացնել բազմակի միացումներ պահուստային ռեսուրսի և ծանրաբեռնվածության հավասարակշռման համար համացանցային կապի փոխանակման հանգույցները մեծ տրաֆիկի փոխանակիչներ են որոնք ֆիզիկական կապերով կապված են բազմաթիվ համացանցային ծառայություններ մատուցողներին խոշոր կազմակերպությունները ինչպիսիք են ակադեմիական ինստիտուտները խոշոր ձեռնարկությունները և կառավարությունները կարող են իրականացնել այն նույն գործառույթը ինչ ները իրենց ներքին ցանցերի անունից զբաղվելով պիրինգով և գնելով տրանզիտ գիտահետազոտական ցանցերը հակված են կապվել խոշոր ենթակառուցվածքների հետ ինչպիսիք են և մեծ բրիտանիայի ազգային հետազոտական և կրթական ցանցը ը ե վ համացանցային երի երթուղավորուման կառուցվածքը և հիպերտեքային հղումները անմասշտաբ ցանցերի օրինակներ են համակարգիչներն ու երթուղիչները իրենց օպերացիոն համակարգում օգտագործում են երթուղավորման աղյուսակներ փաթեթները հաջորդիվ եկող երթուղիչին կամ վերջնակետին ուղղորդելու համար երթուղավորման աղյուսակները սպասարկվում են երթուղավորման արձանագրություններով մեխանիկական կարգավորմամբ կամ ավտոմատ վերջնական հանգույցները օգտագործում են լռելյայն երթուղին որը հղվում է տրանզիտը ապահովող ին իսկ երթուղղիչները օգտագործում են սահմանային անցուղու արձանագրությունը գլոբալ համացանցի բարդ կապերով առավել արդյունավետ երթուղի ստեղծելու համար համացանցին օգտագործողների հասանելիության ընդհանուր միջոցները ներառում են կապը համակարգչային մոդեմների հետ հեռախոսային ցանցերով լայնաշերտ կապ կոխական մալուխով օպտիկամանրաթելային կամ պղնձյա լարերով ով արբանյակային և բջջային հեռախոսի տեխնոլոգիաներով համացանցից հաճախ հնարավոր է օգտվել գրադարանների համակարգիչներից և համացանցային կապով սրճարաններից համացանցային հասանելիության հանգույցներ կան շատ հասարակական վայրերում ինչպիսիք են օդանավակայանների սրահները և համացանցային կապով սրճարանները օգտագործվում են տարբեր տերմիններ ինչպիսիք են հանրային համացանցային կապի կրպակ հանրային հասանելիության տերմինալ և վճարովի վեբ հեռախոս շատ հյուրանոցներ ունեն նաև հանրային տերմինալներ սակայն դրանք սովորաբար վճարովի են այս տերմինալները լայնորեն կիրառվում են տոմսի ամրագրման բանկային ավանդավորման կամ առցանց վճարման նպատակներով ը անլար համացանցային կապ է ապահովում լոկալ համակարգչային ցանցերի միջոցով այսպես կոչված տաք կետերը որոնք ապահովում են նման հասանելիություն ներառում է սրճարանները որտեղ օգտվողները պետք է բերեն իրենց անլար սարքերը օրինակ դյուրակիր համակարգիչը կամ անձնական թվային օգնականը այս ծառայությունները համար կարող են լինել անվճար կամ վճարովի մասայական ջանքերը հանգեցրեցին անլար համայնքային ցանցերի ստեղծմանը կոմերցիոն ծառայությունները ծածկում են քաղաքային լայն ծածկույթներ նյու յորքում լոնդոնում վիեննայում տորոնտոյում սան ֆրանցիսկոյում ֆիլադելֆիայում չիկագոյում և փիթսբուրգում այնուհետև համացանցը կարող է հասանելի լինել այգիների նստարաններից ից բացի փորձարկումներ են իրականացվել բջջային հեռախոսների ցանցերի հետ օրինակ ը որը տրամադրում է բազմակի և ֆիքսված արագացված ծառայություններ անլար բջջային հեռախոսների ցանցերի հիման վրա բարձրակարգ բջջային հեռախոսները սմարթֆոնները ընդհանուր առմամբ համացանց են մտնում հեռախոսային ցանցի միջոցով վեբ դիտարկիչներն ինչպիսն օրինակ օպերան է հասանելի են այս առաջադեմ հեռախոսների վրա և կարող է աշխատեցնել այլ համացանցային ծրագրերի լայն տեսականի ավելի շատ բջջային հեռախոսներ ունեն համացանցային հասանելիություն քան համակարգիչներ թեև դա լայնորեն չի օգտագործվում համացանցային ծառայության մատակարարն ու արձանագրության մատրիցը տարբերակում են համացանց դուրս գալու մեթոդները չնայած համացանցի ենթակառուցվածքի սարքային բաղադրիչները հաճախ օգտագործվում են այլ ծրագրային համակարգերի օժանդակման համար բայց ծրագրավորումն ու ստանդարտացման գործընթացն է որ բնութագրում է համացանցը և ապահովում դրա մասշտաբայնության և հաջողության հիմքը համացանցային ծրագրային համակարգերի ճարտարապետական նախագծման համար պատասխանատվությունը ստանձնել է համացանցային ինժեներական խնդիրների խորհուրդը ն կազմակերպում է համացանցային ճարտարապետության տարբեր ասպեկտների վերաբերյալ ստանդարտացման աշխատանքային խմբեր որոնք բաց են ցանկացած անհատի համար արդյունքները և ստանդարտները հրապարակվում են որպես քննարկումների փաստաթղթեր ի վեբ կայքում համացանցի օգտագործման համար ցանցերի կառուցման հիմնական մեթոդները պարունակվում են հատուկ նշանակված ներում որոնք կազմում են համացանցային ստանդարտները այլ պակաս կարևոր փաստաթղթեր պարզապես տեղեկատվական փորձարարական կամ պատմական են կամ ներկայացնում են համացանցային տեխնոլոգիաների կիրառման ժամանակ լավագույն ընթացիկ պրակտիկաները համացանցի ստանդարտները նկարագրում են կառուցվածքը որը հայտնի որպես համացանցային արձանագրության հավաքածու սա մոդելային ճարտարապետություն է որը մեթոդները կիսում է սկզբնապես և փաստաթղթերում ներկայացված արձանագրությունների շերտային համակարգերի շերտերը համապատասխանում են այն միջավայրին կամ ոլորտին որտեղ գործում են իրենց ծառայությունները վերին շերտը կիրառական ծրագրերի մեթոդների շերտն է նախատեսված կիրառական ծրագրերերի համար օրինակ վեբ զննարկիչը օգտագործում է օգտվող սերվեր կիրառման մոդելը և սերվերների ու օգտվողների միջև փոխգործակցության որոշակի արձանագրություն մինչդեռ բազմաթիվ ֆայլերի փոխանակման համակարգերն օգտագործում են պիրինգային նախատիպ այս վերին շերտից ներքև տարսպորտային շերտն է որը տրամաբանական ուղով տվյալների փոխանակման համապատասխան մեթոդների միջոցով միավորում է տարբեր հոսթերի ծրագրեր այս շերտերի հիմքում ցանցային տեխնոլոգիաներն են ընկած որոնք փոխկապակցում են ցանցերը իրենց սահմաններում դրանց միջոցով փոխանակելով թրաֆիկը համացանցային շերտը հնարավորություն է տալիս համակարգիչներին բացահայտել և գտնել միմյանց համացանցային արձանագրության հասցեներով երթուղավորել իրենց թրաֆիկը միջանկյալ տրանզիտային ցանցերի միջոցով վերջապես ճարտարապետության ներքևի մասում գտնվում է ուղղորդող շերտը որն ապահովում է տրամաբանական կապը հոսթերի միջև նույն ցանցում ինչպիսին է լոկալ ցանցը կամ կապը մոդելը որը հայտնի է նաև որպես ծրագրավորված է անկախ լինել ֆիզիկական կապի հիմքում ընկած սարքավորումներից իսկ օրինակ մոդելը մշակված է լինել համապարփակ հաղորդակցման բոլոր բնագավառներում չնայած մոդելների միջև գոյություն ունեն բազմաթիվ նմանություններ դրանք համատեղելի չեն նկարագրության կամ ներդրման տեսանկյունից այնուամենայնիվ արձանագրությունները հաճախ ներառվում են ցանցերի քննարկումներում համացանցային մոդելի ամենատարածված բաղադրիչը համացանցային արձանագրությունն է որն ապահովում է հասցեական համակարգեր ներառյալ հասցեները ցանցի համակարգիչների համար ն ապահովում է միջցանցային հաղորդակցույթունը և ըստ էության ստեղծում է համացանցը համացանցային արձանագրության րդ տարբերակը համացանցի առաջին սերնդում օգտագործվող նախնական տարբերակն է և դեռևս լայն կիրառում ունի այն նախատեսված էր մինչև մլրդ հոսթեր հասցեավորելու համար այնուամենայնիվ համացանցի կայծակնային աճը հանգեցրեց հասցեների սպառմանը որի վերջնական փուլը թվականն էր երբ համընդհանուր հասցեների բաշխման պահոցը սպառվեց ականների կեսերին մշակվել է նոր արձանագրության տարբերակը որն ապահովում է համացանցի հասցեավորման ավելի լայն հնարավորություն ու ավելի արդյունավետ երթուղավորում ներկայումս ի կիրառումն աճում է ամբողջ աշխարհում քանի որ համացանցի հասցեների ռեգիստրները սկսել է կոչ անել ռեսուրսների բոլոր կառավարիչներին կազմակերպել նոր հացեների արագ ընդունումը և փոխակերպումը ը կառուցվածքով ուղղակիորեն չի փոխգործակցում ի հետ ըստ էության այն ստեղծում է համացանցի զուգահեռ տարբերակը որն ուղղակիորեն հասանելի չէ ծրագրային ապահոման միջոցով այսպիսով միջցանցային փոխգործակցության համար պետք է գոյություն ունենան փոխակերպման միջոցներ կամ հանգույցներ որոնք պետք է կրկնօրինակեն ցանցային ծրագրերը երկու ցանցերի համար հիմնականում բոլոր ժամանակակից համակարգչային օպերացիոն համակարգերն արձանագրության երկու տարբերակներն էլ սատարում են սակայն ցանցային ենթակառուցվածքները հետ են մնում այս զարգացումներից համացանցի ենթակառուցվածքը կազմող ֆիզիկական միացումների համալիր զանգվածից բացի այն նպաստում է նաև երկկողմանի կամ բազմակողմանի առևտրային պայմանագրերի օրինակ պիրինգային համաձայնագրեր ինչպես նաև տեխնիկական բնութագրեր կամ արձանագրություններ որոնք նկարագրում են տվյալների փոխանակումը ցանցում իրոք համացանցը սահմանվում է իր փոխկապակցված և երթուղավորման քաղաքականությամբ համացանցն իրականացնում է բազմաթիվ ցանցային ծառայություններ ինչպիսիք են սոցիալական մեդիայի ծրագրերը համաշխարհային սարդոստայնը էլեկտրոնային փոստը բազմաօգտվող առցանց խաղերը համացանցային հեռախոսակապը ֆայլերի փոխանակման ծառայությունները և մեծ տարածում գտած բջջային հավելվածները համացանց և համաշխարհային սարդոստայն կամ պարզապես վեբ տերմիններն ամենօրյա խոսակցություններում հաճախ օգտագործվում են փոխարինաբար բայց այս երկու տերմինները հոմանիշներ չեն համաշխարհային սարդոստայնը հիմնական կիրառական ծրագիրն է որ միլիարդավոր մարդիկ օգտագործում են համացանցում և այն անսահմանորեն փոխել է նրանց կյանքը այնուամենայնիվ համացանցն ապահովում է բազմաթիվ այլ ծառայություններ վեբը փոխկապակցված փաստաթղթերի վեբ էջերի և այլ վեբ ռեսուրսների հավաքածու է որոնք կապված է հիպերհղումներով և համապարփակ ռեսուրսային նույնականացնողներով ն սիմվոլիկորեն նույնացնում է ծառայություններ սերվերներ և այլ տվյալների բազաներ ինչպես նաև դրանց տրամադրած փաստաթղթերն ու ռեսուրսները հիպերտեքստային փոխանցման արձանագրությունը համաշխարհային սարդոստայնի հիմնական մուտքի արձանագրությունն է վեբ ծառայությունները ն օգտագործում են նաև ծրագրային համակարգերում հաղորդակցվելու համար որպեսզի կիսվեն և փոխանակեն բիզնես տրամաբանությունը և տվյալները համաշխարհային սարդոստայնի դիտակիչ ծրագրեր ինչպիսիք են ի օգտվողներին թույլ է տալիս նավարկել մեկ վեբ էջից մյուսը այդ էջերում ներառված հիպերհղումներով այդ էջերը կարող են պարունակել նաև համակարգչային տվյալների ցանկացած համակցություն ներառյալ գրաֆիկա ձայներ տեքստը տեսանյութ մուլտիմեդիա և ինտերակտիվ բովանդակություն որը կատարվում է օգտվողը առնչվում է էջի հետ հաճախորդի ծրագրային ապահովումը կարող է ներառել անիմացիաներ խաղեր գրասենյակային ծրագրեր և գիտական ցույցեր որոնքային որոնման միջոցով ինչպիսիք են ը և ը ամբողջ աշխարհում օգտվողներն ունեն հեշտ ակնթարթորեն օգտվել լայնածավալ և բազմաբնույթ առցանց տեղեկատվություն համեմատած լինելով տպագիր լրատվամիջոցների գրքերի հանրագիտարանների և ավանդական գրադարանների հետ համաշխարհային ը հնարավորություն է ընձեռել լայնամասշտաբ տեղեկատվության ապակենտրոնացում օգտվողի ծրագրային ապահովումը կարող է ներառել անիմացիաներ խաղեր գրասենյակային ծրագրեր և գիտական ցուցադրություններ և որոնողական համակարգերի միջոցով օգտագործողներն ամբողջ աշխարհում կարող են դյուրին և ակնթարթային ձևով օգտվել լայնածավալ և բազմաբնույթ առցանց տեղեկատվությունից ի տարբերություն տպագիր մամուլի գրքերի հանրագիտարանների և ավանդական գրադարանների համաշխարհային սարդոստայնը հնարավորություն է տալիս ապակենտրոնացնել լայնամասշտաբ տեղեկատվությանը վեբը նաև հնարավորություն է տալիս անհատներին և կազմակերպություններին իրենց գաղափարներն ու առաջարկները հասցնել պոտենցիալ ավելի մեծ լսարանի էապես նվազեցնելով ժամանակային և ֆինանսկան ծախսերը վեբ էջի բլոգի կամ կայքի հրապարակումը քիչ սկզբնական ծախսերի հետ է կապված հաշվի առնելով որ շատ անվճար ծառայություններ են հասանելի այնուամենայնիվ գրավիչ բազմակողմանի և արդիական տեղեկատվություն ունեցող մեծ պրոֆեսիոնալ վեբ կայքերի ստեղծումն ու սպասարկումը դեռևս բարդ և թանկ ծառայություն է շատ անհատներ որոշ ընկերություններ ու խմբեր օգտվում են համացանցային տեղեկամատյաններից կամ բլոգներից որոնք հիմնականում օգտագործվում են որպես հեշտությամբ թարմացվող առցանց օրագիր որոշ առևտրային կազմակերպություններ խրախուսում են աշխատակիցներին իրենց մասնագիտական ոլորտում հրապարակումներ անել հույս ունենալով որ այցելուները տպավորված կլինեն փորձագիտական ազատ տեղեկատվությունից և արդյունքում կհետաքրքրվեն կազմակերպությունով գովազդը հանրաճանաչ վեբ էջերում կարող են շահութաբեր լինել իսկ էլեկտրոնային առևտուրը որն անմիջապես համացանցի միջոցով ապրանքների և ծառայությունների վաճառքն է շարունակում է աճել առցանց գովազդը մարկետինգի և գովազդի ձև է որն օգտագործում է համացանցը գովազդային մարկետինգային հաղորդագրություններն սպառողներին հասցնելու համար այն ներառում է մարքեթինգ էլեկտրոնային փոստով մարկետինգ որոնման համակարգերով սոցիալական մեդիայի մարքեթինգի գովազդի բազմաթիվ տեսակներ այդ թվում վեբ բաններների գովազդ և բջջային գովազդ թվականին համացանցային գովազդի եկամուտները միացյալ նահանգներում գերազանցել են կաբելային հեռուստատեսության եկամուտները և գրեթե գերազանցել են հեռարձակվող հեռուստաընկերությունների եկամուտները շատ տարածված առցանց գովազդային պրակտիկան հակասական է և ավելի հաճախ է կառավարվում երբ ականներին ստեղծվեց վեբը տիպիկ վեբ էջը վեբ սերվերի վրա պահվում էր ամբողջական ձևով ձևաչափով հարցման դեպքում վեբ զննարկիչին փոխանցելու համար ժամանակի ընթացքում վեբ էջերի ստեղծման և սպասարկման գործընթացը դարձել է դինամիկ ստեղծելով ճկուն դիզայն դասավորություն և բովանդակություն կայքերը հաճախ ստեղծվում են օգտագործելով բովանդակության կառավարման ծրագրեր նախապես շատ քիչ բովանդակությամբ այս համակարգերի սատարողները որոնք կարող են լինել աշխատակիցներ կազմակերպության անդամներ կամ համայնքի անդամներ որոնք բովանդակությունը լցնում են հիմնային տվյալների բազաներ օգտագործելով այդ նպատակով նախատեսված խմբագրման էջերը մինչդեռ այցելուները դիտում և կարդում են այս բովանդակությունը ձևաչափով նիշքերի փոխանակումը համացանցի միջոցով մեծ քանակությամբ տվյալների փոխանցման օրինակ է նիշքը կարող է ուղարկվել հաճախորդներին գործընկերներին և ընկերներին որպես կցված նիշք այն կարելի է վերբեռնել կայք կամ նիշքերի փոխանցման արձանագրության սերվեր որպեսզի օգտվողները կարողանան հեշտ ներբեռնել նիշքը կարելի է տեղադրել նաև ընդհանուր տեղային ռեսուրսում կամ նիշք սերվերի վրա գործընկերների կողմից ակնթարթորեն օգտագործելու համար շատ օգտվողների կողմից բազմաթիվ ներբեռնումների ծանրաբեռնվածութունը կարող է նվազեցվել հայելային սերվերների կամ հավասարազոր ցանցերի օգտագործմամբ այս բոլոր դեպքերում նիշքի հասանելիությունը կարող է վերահսկվել օգտվողի վավերացմամբ իսկ նիշքի փոխանցումը իրականացվել գաղտնագրմամբ և այն հասանելի դարձնել վճարման դեպքում գումարը կարող է վճարվել համացանցի միջոցով օրինակ բանկային քարտով որի տվյալները նույնպես փոխանցվում են ամբողջությամբ գաղտնագրված ստացված նիշքի ծագումն ու ամբողջականությունը կարող է ստուգվել թվային ստորագրություններով կամ գաղտնագրման միջոցով կամ այլ հաղորդագրությունների հավաքագրմամբ համացանցի այս պարզ հնարավորությունները ամբողջ աշխարհում փոխում են արտադրանքի վաճառքի և այն ամենի տարածումն ինչը կարելի է վերածել փոխանցվող համակարգչային նիշքի սա ներառում է տպագիր հրատարակությունների ծրագրային արտադրանքի նորությունների երաժշտության կինոյի տեսանյութ լուսանկարչություն գրաֆիկա և այլ արվեստի բոլոր ձևերը սա իր հերթին առաջացրել է մեծ տեղաշարժեր այն ոլորտներում որոնք նախկինում վերահսկում էին այդ արտադրատեսակների արտադրությունն ու տարածումը հոսքային լրատվամիջոցներն իրական ժամանակում թվային տեղեկատվության առաքումն է ուղղակիորեն վերջնական սպառողներին շատ ռադիո և հեռուստատեսային հեռարձակողներ ապահովում են իրենց կենդանի աուդիո և վիդեո հոսքերը իրական ժամանակում կամ հետագայում կրկին դիտելու հնարավորությամբ այս մատակարարներին միացել են մի շարք համացանցային հեռարձակողներ որոնք երբեք չեն ունեցել եթերային լիցենզիաներ սա նշանակում է որ համացանցին միացված սարքավորումները ինչպիսիք են համակարգիչը կամ կոնկրետ ինչ որ սարք կարող են օգտագործվել առցանց լրատվամիջոցներին հասանելիության համար ինչպես նախկինում դա հնարավոր էր անել միայն հեռուստատեսության կամ ռադիոընդունիչի միջոցով բովանդակության մատչելի տեսակների շարքն ավելի լայն է մասնագիտացված վեբ հոսքերից մինչև պահանջարկ ունեցող հայտնի մուլտիմեդիա ծառայություններ ը այս թեմայի ածանցյալն է որտեղ սովորաբար աուդիո նյութը լսելու համար ներբեռնվում է համակարգիչ կամ շարժական մեդիա նվագարկիչ այս մեթոդներն օգտագործելով յուրաքանչյուը կարող է պարզ սարքավորումների միջոցով ամբողջ աշխարհում աուդիո վիզուալ նյութերի հեռարձակում իրականացնել փոքր գրաքննության կամ լիցենզավորման վերահսկողությամբ թվային մեդիահոսքը մեծացնում է պահանջը ցանցի թողունակության նկատմամբ օրինակ ստանդարտ պատկերի որակը պահանջում է մբիթ վրկ արագություն ի համար ի որակը պահանջում է մբիթ վրկ և ի բարձր որակը պետք է ունենա մբիթ վրկ ի համար վեբ տեսախցիկներն այս երևույթի էժան հավելումներ են չնայած որոշ վեբ տեսախցիկներ կարող են տալ ամբողջական հաճախականության կադրերով տեսանյութ նկարը սովորաբար փոքր է կամ դանդաղ է թարմացվում համացանցից օգտվողները կարող են հետևել կենդանիներին աֆրիկայում ջրհորի մոտ նավերին պանամայի ջրանցքում երթևեկությանը մոտակա շրջապտույտում կամ վերահսկել իրենց սեփական տարածքները ապրելով իրական ժամանակում անձնական տեսազանգեր ու տեսակոնֆերանսներ կատարելու համար կարելի է գտնել բազմաթիվ ծրագրեր ը հիմնադրվել է թվականի փետրվարի ին և ներկայումս հանդիսանում է անվճար հոսքային տեսանյութերի առաջատար կայք որը մեծ քանակությամբ օգտվողներ ունի այն օգտագործում է ֆլեշ վեբ դիտարկիչ հոսքերի փոխանցման և տեսանյութեր դիտելու համար գրանցված օգտվողները կարող են վերբեռնել անսահմանափակ քանակությամբ տեսանյութեր և ստեղծել իրենց անձնական ալիքը օրական ը ունի հարյուր միլիոնավոր դիտումներ և հարյուր հազարավոր տեսանյութերի վերբեռնումներ ներկայումս ը ևս օգտագործում է նվագարկիչ համացանցն ակտիվացրեց սոցիալական փոխգործակցության գործունեության և սոցիալական միությունների նոր ձևեր այս երևույթը նպաստեց համացանցի սոցիոլոգիայի գիտական ուսումնասիրությանը համացանցի օգտագործումը մեծ աճ է գրանցել թվականից մինչև թվականն աշխարհում համացանցից օգտվողների թիվը միլիոնից աճեց մինչև միլիարդ թվականին աշխարհի բնակչության տոկոսը համացանցին հասանելիություն ուներ օրական կատարելով միլիարդ որոնում ում և միլիարդ տեսանյութերի դիտում ում բլոգների ընթերցում միլիոն օգտվողների կողմից թվականին համացանցից օգտվողների քանակը գերազանցեց միլիարդը կամ աշխարհի բնակչության տոկոսը սակայն օգտվողների երկու երրորդն ամենահարուստ երկրներից էր որոնցից եվրոպական երկրների բնակչության և ամերիկայի բնակչության տոկոսն օգտվում էր համացանցից համացանցում հաղորդակցության տարածված լեզուն անգլերենն է դա կարող է լինել համացանցի ծագման և անգլերեն լեզվի համաշխարհային տարածվածության արդյունքը նախկինում համակարգչային համակարգերը սահմանափակված էին տեղեկատվության փոխանակման ամերիկյան ստանդարտացման կոդով լատինական այբուբենի ենթաբազմության նիշերով համաշխարհային սարդոստայնում անգլերենից հետո ամենից շատ պահանջվող լեզուներն են չինարենը իսպաներենը ճապոներենը պորտուգալերենն ու գերմաներենը արաբերենն ֆրանսերենն ու ռուսերենը և կորեերենը ըստ տարածաշրջանների աշխարհում համացանց օգտագործողների ն ասիայում են ը եվրոպայում ը հյուսիսային ամերիկայում ը լատինական ամերիկայում և կարիբյան ավազանում ն աֆրիկայում ը մերձավոր արևելքում և ն ավստրալիայում օվկիանայում համացանցային տեխնոլոգիաներն հատկապես ի օգտագործմամբ վերջին տարիներին բավականաչափ զարգացան զարգացման լավ հնարավորություններ են առկա աշխարհում լայնորեն տարածված լեզուներով հաղորդակցվելու համար այնուամենայնիվ որոշ թերություններ լեզուների նիշերի սխալ ներկայացումներ դեռ առկա են կանխատեսվում է որ թվականին աշխարհի բնակչության ը կդառնա համացանցից օգտվողներ համացանց մուտ գործելու և համացանցի տարածվածության տեսանկյունից թվականի տվյալներով իսլանդիայի նորվեգիայի շվեդիայի նիդեռլանդների և դանիայի բնակչություն ից ավելին ունեն հասանելիություն համացանցին մի քանի նորաբանություններ են առաջ եկել որոնք վերաբերում են համացանցի օգտվողներին ը ինչպես ցանցի քաղաքացին վերաբերում է առցանց համայնքների բարելավմանը և ընդհանրապես համացանցին և դրա հետ կապված քաղաքական հարցերին և իրավունքներին ինչպիսիք են ազատ խոսքը իսկ ը վերաբերում է օպերատորներին կամ համացանցի տեխնիկապես բարձր հնարավորություններ ունեցող օգտվողներին թվային քաղաքացին վերաբերում է անձին որն օգտագործում է համացանցը հասարակական քաղաքական կյանքում մասնակցություն ունենալու համար համացանցը մեծ ճկունություն է ապահովում աշխատելու ժամերի և գտնվելու վայրի հետ կապված հատկապես անսահմանափակ բարձր արագությամբ միացումների տարածմից հետո հասանելիությունը համացանցին կարելի է ստանալ գրեթե ցանկացած վայրում բազմաթիվ միջոցներով ներառյալ բջջային համացանցային սարքերի միջոցով բջջային հեռախոսները տվյալների քարտերն ու բջջային երթուղիչները թույլ են տալիս օգտվողներին միանալ համացանցին անլար ձևով չնայած գրպանի սարքերի փոքր էկրաններին այլ սահմանափակ հնարավորությունների համացանցային ծառայությունները կարող են հասանելի լինել ներառյալ էլեկտրոնային փոստը և համաշխարհային սարդոստայնը ծառայություններ մատուցողները կարող են սահմանափակել առաջարկվող ծառայությունները և համացանցի բջջային տվյալների գները կարող են զգալիորեն ավելի բարձր լինել քան այլ համացանցային հասանելիության մեթոդները նախադպրոցականից մինչև հետբուհական դոկտորական մակարդակի ուսումնական նյութերը հասանելի են կայքերում օրինակներից են ը վիրտուալ համալսարաններն ու ը որը գիտնական գրականության օգտվելու հնարավորություն է տալիս հեռավար ուսուցման տնային աշխատանքներ և այլ հանձնարարականներ կատարելու ինքնաուսուցման կամ պարզապես հետաքրքիր փաստի մասին ավելին իմանալու համար մարդիկ երբեք այսքան հեշտ չեն կարողացել կրթական տեղեկատվություն ստանալ ցանկացած մակարդակով ցանկացած վայրից ընդհանուր առմամբ համացանցը և համաշխարհային սարդոստայնը մասնավորապես հանդիսանում են ինչպես ֆորմալ այնպես էլ ոչ ֆորմալ կրթության կարևոր դերակատարներ բացի այդ համացանցը թույլ է տալիս բուհերին մասնավորապես սոցիալական և վարքային գիտությունների հետազոտողներին վիրտուալ լաբորատորիաների միջոցով հեռակա հետազոտություններ անցկացնել հիմնարար փոփոխություններ կատարելով արդյունքների ձեռքբերման և ընդհանրացնելու գործընթացում ինչպես նաև գիտնականների հաղորդակցության և արդյունքների հրապարակման հարցում գաղափարների գիտելիքների և հմտություններ գրեթե ակնթարթային փոխանակումն ու փոխանակման ցածր գինը էապես հեշտացրեց համատեղ աշխատանքը միասնական աշխատելու ծրագրային ապահովման օգնությամբ խումբ ոչ միայն կարող է շփվել և կիսվել գաղափարներով այլ նաև համացանցի լայն հասանելիություն հնարավորություն է տալիս այդպիսի խմբերին ավելի հեշտ ձևավորել դրա օրինակն է ազատ ծրագրային ապահովման շարժումը որն ի թիվս այլ բաների ստեղծել է ը ն ու ավելի ուշ վերանվանված համացանցիային զրուցարան ակնթարթային հաղորդակցման համակարգ կամ սոցիալական ցանցի կայք է թույլ է տալիս գործընկերներին օրվա ընթացքում մնալ կապի աշխատելով իրենց համակարգիչներով հաղորդագրությունները կարող են ավելի արագ և հարմար փոխանակվել քան էլեկտրոնային փոստով այս համակարգերը կարող են թույլ տալ փոխանակվել ֆայլերով կիսվել նկարներով և պատկերներով կամ թիմի անդամների միջև ձայնային և վիդեո հաղորդակցություն իրականացնել բովանդակության կառավարման համակարգերը թույլ են տալիս համագործակցող թիմերին միաժամանակ աշխատել միասնական փաստաթղթերի փաթեթների վրա առանց պատահաբար ոչնչացնելու միմյանց աշխատանքը բիզնես և նախագծային թիմերը կարող են կիսվել իրենց օրացույցներով ինչպես նաև փաստաթղթերով և այլ տեղեկություններով նման համագործակցությունը տեղի է ունենում տարբեր ոլորտներում այդ թվում գիտական հետազոտությունների ծրագրային նախագծումումների կոնֆերանսի պլանավորուման քաղաքական ակտիվությունների և ստեղծագործական գործունեության սոցիալ քաղաքական համագործակցությունը նույնպես ավելի է տարածվում համացանցի հասանելիության ու համակարգչային գրագիտության տարածմանը զուգահեռ համացանցը թույլ է տալիս համակարգչից օգտվողներին ցանկացած մուտքի կետից հեռակա մուտք ունենալ այլ համակարգիչներին և տեղեկատվական շտեմարաններին կախված պահանջներից մուտքը կարող է լինել նույնականացման և գաղտնագրման տեխնոլոգիաներով սա խրախուսում է տնից աշխատելու և բազմաթիվ ոլորտներում համագործակցության և տեղեկատվության փոխանակման նոր ձևեր տնից աշխատող հաշվապահը կարող է ստուգել մեկ այլ երկրում գտնվող ընկերության գրքույկները որոնք տեղակայված են երրորդ երկրում գտնվող սերվերում որը հեռակա կարգով սպասարկվում է չորրորդ երկրի տտ մասնագետների կողմից աշխատողը հեռու գրասենյակից աշխարհի այլ կետում գործուղման կամ արձակուրդի մեջ կարող է հասանելիություն ունենալ էլեկտրոնային փոստին կամ ամպային ռեսուրսներին կամ բացել հեռակա մուտք գրասենյակային համակարգչին օգտվելով անվտանգ վիրտուալ մասնավոր ցանցի կապից սա կարող է աշխատողին հասանելիություն տալ իր բոլոր ֆայլերին և տվյալներին ներառյալ էլեկտրոնային փոստին և այլ ծրագրերի սա հայտնի է որպես ցանցային ադմինիստրատորների վիրտուալ մասնավոր մղձավանջ քանի որ այն տարածում է կորպորատիվ ցանցի անվտանգության պարամետրերը հեռավոր տեղերում և աշխատակիցների տներում շատերը օգտվում են համաշխարհային սարդոստայնից նորություններց եղանակից և սպորտից տեղեկանալու համար կամ իրենց արձակուրդը պլանավորելու ամրագրելու և անձնական հետաքրքրություներին հետևելու համար մարդիկ օգտագործում են զրույցարանները հաղորդագրությունները և էլեկտրոնային փոստը որպեսզի ամբողջ աշխարհով իրենց ընկերների հետ կապ պահպանեն սոցիալական ցանցերը ինչպիսիք են ֆեյսբուքը թվիթթեր ն ու ը ստեղծեցին շփվելու և փոխազդելու նոր ձևեր այս կայքերի օգտվողներն ի վիճակի են ավելացնել տեղեկատվություն ընդհանուր շահերի հետապնդման և այլ անձանց հետ կապելու համար հնարավոր է նաև գտնել ծանոթներին մարդկանց գոյություն ունեցող խմբերի միջև հաղորդակցվելու համար ի նման կայքերը նպաստում են առևտրային և գործարար կապերին ը և ը նախատեսված են օգտագործողների տեսանյութերի և լուսանկարների համար սկզբում սոցիալական ցանցերը նախատեսված էին միայն ֆիզիկական անձանց համար այսօր դրանք լայնորեն կիրառվում են ձեռնարկությունների և այլ կազմակերպությունների կողմից իրենց ապրաքանիշի առաջխաղացումը խթանելու համար սև գլխարկ սոցիալական մեդիայի մեթոդները կիրառվում են որոշ կազմակերպությունների կողմից ինչպիսիք են սպամային հաշիվները և ը սոցիալական ցանցերում հրապարակված գրառումները հատկապես հրապարակային անհատների և կազմակերպությունների համար ռիսկը է այն առումով որ հատկապես անհեթեթ կամ հակասական գրառումները հանգեցնում են անսպասելի և լայնածավալ բացասական արձագանքի զանգվածային լրատվամիջոցների և համացանցի այլ օգտագործողների կողմից այս պահվածքը կարող է հանգեցնել հակասող փաստարկներ բերելուն և հրապարակային ծաղրանքի վիրավորանքների և ատելության խոսքերի ծայրահեղ դեպքերում բռնության և մահվան սպառնալիքների ֆեմինիստ կանանց զգալի մաս սոցիալական ցանցերում իրենց կատարված գրառումներին ի պատասխանի վիրավորանքներ են ստացել և անցյալում ը հատկապես քննադատվել է որ բավարար ձևով չի պաշտպանել առցանց վիրավորանքներից տուժածներին կազմակերպությունների համար բացասական արձագանքը կարող է հանգեցնել ընդհանուր ապրաքանիշի հեղինակազրկմանը հատկապես եթե դա հաղորդվում է լրատվամիջոցների կողմից այնուամենայնիվ սա միշտ չէ որ այդպես է քանի որ ցանկացած հեղինակազրկում կազմակերպության հանդեպ հակադիր կարծիքի ունեցող մարդկանց մոտ երբեմն կարող է գերագնահատվել ապրաքանիշի ամրապնդմամբ մյուսների աչքում որոշ կայքեր ինչպիսն ն է ունեն կանոններ որոնք արգելում են անհատների անձնական տեղեկատվության հրապարակումը որը հայտնի է որպես քանի որ դա կարող է օգտագործվել համացանցի մեծաթիվ օգտվողների կողմից կոնկրետ անհատների նկատմամբ ոտնձգությունի և հետապնդումների համար մասնավորապես ի կանոնը որն արգելում է անձնական տեղեկատվության տեղադրումը իրենից ենթադրում է որ բոլոր այլ աղբյուրներից նույնականացված լուսանկարներն ու անունները պետք է գրաքննվեն ում տեղադրվելուց առաջ երեխաները առերեսվում են առցանց վտանգների ինչպիսին կիբերհարձակումներն ու սեռական բնույթի վերաբերմունքն է կիբերհանցագործների կողմից որոնք իրենց ներկայացնում են որպես երեխաներ երեխաները կարող են նաև հանդիպել այնպիսի նյութեր որոնք համապատասխան չեն իրենց տարիքին միամիտ լինելու պատճառով նրանք կարող են նաև տեղադրել իրենց անձնական տեղեկություններ համացանցում ինչը կարող է վտանգի ենթարկել նրանց կամ նրանց ընտանիքներին եթե չլինի նախազգուշացվում դրա մասին շատ ծնողներ նախընտրում են ֆիլտրել համացանցից ստացված տեղեկատվությունը կամ վերահսկել իրենց երեխաների առցանց գործունեությունը փորձելով պաշտպանել իրենց երեխաներին անհամատեղելի նյութերից սոցիալական ցանցերի ամենատարածված կայքեր ֆեյսբուքն ու թվիթերը արգելում են տարեկանից փոքր օգտագործողների գրանցումը սակայն այդ քաղաքականությունը սովորաբար շատ հեշտ է շրջանցել կեղծ ծննդյան ամսաթվի դնելով գրանցել տարեկանից ցածր երեխաներին կան երեխաների համար նախատեսված սոցիալական ցանցեր որոնք պնդում են որ ապահովում են ավելի բարձր մակարդակի պաշտպանություն երեխաների համար օգտվելով համաշխարհային սարդոստայնից առցանց պոռնոգրաֆիայի ու խաղամոլության ոլորտներն ապահովում են զգալի գովազդային եկամուտներ այլ կայքերի համար չնայած նրան որ շատ երկրների կառավարություններ փորձել են սահմանափակել այդ երկու ոլորտներն ընդհանուր առմամբ դրանց լայն տարածումը չի կանգնեցվել համացանցում ժամանցի մեկ այլ բնագավառ է բազմախաղացող խաղերը ժամանցի այս ձևը ստեղծում է համայնքներ որտեղ բոլոր տարիքի և ծագման մարդիկ վայելում են բազմախաղացող խաղերի արագ զարգացող աշխարհը չնայած առցանց խաղերը գոյույթուն ունեն ական թվականներից առցանց խաղերի ժամանակակից միջոցներից կարելի է օգտվել բաժանորդագրվելով այնպիսի ծառայություններին ինչպիսիք են և ոչ բաժանորդները սահմանափակվում են խաղային որոշակի տեսակներով կամ որոշակի խաղերով շատերը համացանցից օգտվում են երաժշտություն կինոնկարներ և այլ աշխատանքներ ներբեռնելու համար այս բոլոր գործառույթների համար գոյություն ունեն անվճար և վճարովի ծառայություններ կենտրոնացված սերվերներ և հավասարազոր տեխնոլոգիաների օգտագործմամբ այս աղբյուրներից որոշները ավեի շատ են հետևում հեղինակային իրավունքին քան մյուսները համացանցի օգտագործումը փոխկապակցված է օգտվողների միայնակության հետ միայնակ մարդիկ հակված են համացանցն օգտագործել իրենց զգացմունքներն ու պատմություններն ուրիշների հետ կիսել նպատակով ինչպես օրինակ ես միայնակ եմ ինչ որ մեկը կխոսա ինձ հետ կոնտեքստում կիբերգաղտնիությունը նոր կազմակերպական ձև է որը ներառում է հմուտ պրակտիկների փոքրիկ խմբեր որոնք ընդհանուր առմամբ կարող են անանուն մնալ և համեմատաբար գաղտնի գործել չնայած ցանցով կապված են ավելի մեծ խմբի հետ որը կիսվում է փորձով և տեղեկատվությամբ և ընդհանուր առմամբ նվիրված է որոշակի գաղափարի և առաջնորդի արտասահմանյան կողմնակիցները տրամադրում են ֆինանսական աջակցություն իսկ տեղական գործիչները կազմակերպում են դիմադրողական գործողություններ և ներքին իրավիճակի վերաբերյալ տեղեկատվություն են տարածում ընդհանուր առմամբ այսպիսի խմբերի անդամներն ու գործավարները կառուցում են կենսունակ հավատքի վիրտուալ համայնքներ էլեկտրոնային փոստի հրապարակումների և զրուցարանների միջոցով փոխանակվելով անձնական վկայությունները դրանք կոլեկտիվ ուսումնասիրության առարկա դարձնելով մասնավորապես բրիտանական կառավարությունը մտահոգություն է հայտնել համացանցում իսլամական ծայրահեղականության գաղափարների մեջ ներգրավված երիտասարդ բրիտանացի մուսուլմանների մասով որոնց համոզում են միանալ պոտենցիալ ահաբեկչություն անող խմբերին սիրիայում կամ իրաքում կռվելու համար ինչպիսին օրինակ այսպես կոչված իսլամական պետությունն է ը կարող է դառնալ կորպորատիվ ռեսուրսների արտահոսքի պատճառ ըստ ի թվականի հետազոտության մեծ բրիտանիայում աշխատանքային օրվա ընթացքում աշխատակիցը միջինում րոպե անցկացնում է համացանցում համացանցային կախվածությունը և համակարգչի չափից ավելի օգտագործումը խանգարում է ամենօրյա կյանքին նիկոլաս գ կարրը կարծում է որ համացանցի օգտագործումը այլ ազդեցություն ունի մարդկանց վրա օրինակ նպաստելով մակերեսային մտածողությանը խոչընդոտում է խորը մտածողության զարգացմանը որը կհանգեցներ իսկական ստեղծարարության էլեկտրոնային բիզնես ներառում բիզնես գործընթացների և գնագոյացման ողջ շղթան գնումներ մատակարարման շղթայի կառավարում մարքեթինգ վաճառք հաճախորդների սպասարկում և գործարար հարաբերություններ էլեկտրոնային առևտուրը ձգտում է ավելացնել եկամուտները օգտագործելով համացանցը հաճախորդների և գործընկերների հետ հարաբերություններ ստեղծելու և բարելավելու համար միջազգային տվյալների ընկերության համաձայն աշխարհում էլեկտրոնային առևտրի ծավալը կազմում է գրեթե տրիլիոն դոլար երբ համակցում ենք համաշխարհային բիզնեսը բիզնեսին և բիզնեսը սպառողին գործարքները ի զեկույցի համաձայն թվային տնտեսության ընդհանուր չափը գնահատվում է տրիլիոն դոլար որը համարժեք է համաշխարհային վաճառքի մոտավորապես ին չնայած համացանցի վրա հիմնված առևտրի տնտեսական առավելությունների մասին գրված շատ բան է գրված կա նաև ապացույց որ համացանցի որոշ ասպեկտներ ինչպիսիք ծառայությունների գտնվելու վայրերն ու քարտեզներն են կարող են նպաստել տնտեսական անհավասարության և թվային բաժանման էլեկտրոնային առևտուրը կարող է պատասխանաու լինել ընկերությունների համախմբման և մասնատման համար որը բերում է եկամուտների անհավասարության ավելացմանը հեղինակ էնդրյու քինը ով համացանցից ծնված սոցիալական փոփոխությունների քննադատ է վերջերս անդրադարձել է համացանցային բիզնեսի համախմբման տնտեսական հետևանքներին քինը մեջբերելով է տեղական ինքնակառավարման ինստիտուտի զեկույցը նշում է որ ավանդական մանրածախ վաճառքներում յուրաքանչյուր միլիոն դոլար վաճառքի համար պահանջվում է մարդ իսկ ամազոնում ընդամենը վարձակալությունների ստարտափ ն որն թվականին ուներ աշխատակից գնահատվում էր միլիարդ դոլար որը կազմում էր հիլթոն հյուրանոցների արժեքի գրեթե կեսը որոնցում աշխատում է մարդ համացանցային տաքսի ծառայության ստարտափ ուբերը ունի հիմնական աշխատող և գնահատվում է միլիարդ դոլար մոտավորապես նույնքան են գնահատվում ու ընկերությունները միասի որոնք ունեն գրեթե աշխատող հեռավար աշխատանքն ավանդական աշխատողի և գործատուի միջև աշխատանքի կազմակերպման ձև է երբ օգտագործվում են այնպիսի գործիքներ ինչպիսիք են խմբային ծրագրերը վիրտուալ մասնավոր ցանցերը տեսազանգը տեսակոնֆերանսը և հեռաձայնումը որպեսզի աշխատանքը կատարվի աշխատողի համար առավել հարմարավետ վայրից կամ տնից դա ընկերությունների համար կարող է լինել արդյունավետ և օգտակար քանի որ թույլ է տալիս աշխատողներին հաղորդակցվել անկախ հեռավորություններից խնայելով ուղևորությունների համար ծախսվող զգալի ժամանակ և ֆինանսներ լայնաշերտ համացանցային հասանելիության տարածմանը զուգահեռ ավելի շատ աշխատողներ տանը օգտագործելով այդ գործիքներն անհրաժեշտ համացանցային թողունակություն են ստանում որպեսզի կապ հաստատեն իրենց կորպորատիվ ներքին ցանցերի հետ վիքին նաև օգտագործվում է ակադեմիական համայնքում ինստիտուցիոնալ և միջազգային սահմաններում տեղեկատվության տարածման համար հատկապես օգտակար է եղել միասնական դրամաշնորհ գրելու ռազմավարական պլանավորման վարչական փաստաթղթերի և կոմիտեի աշխատանքներում համագործակցության համար միացյալ նահանգների արտոնագրային և ապրանքային նշանների գրասենյակը օգտագործում է վիքին որպեսզի հասարակությունը համագործակցի արտոնագրման հայտերի քննությանը վերաբերող հարցերին քուինս և նյու յորք քաղաքներում վիքին օգտագործվել է որպեսզի թույլ տան քաղաքացիներին համագործակցել տեղական զբոսայգու նախագծման և պլանավորման աշխատանքներին անգլերեն վիքիպեդիան հմացանցային սարդոստայնում ունի ամենաշատ օգտագործվող բազան և գտնվում է բոլոր վեբ կայքերի վարկանիշային առաջին տասնյակում համացանցը արդիականություն է ստացել նաև որպես քաղաքական գործիք թվականին ամն ում հովարդ դենի նախագահական քարոզարշավի հաջողությունը նկատելի էր համացանցի միջոցով սոցիալական աջակցությամբ շատ քաղաքական խմբեր օգտվում են համացանցից նոր մեթոդներով իրենց առաքելությունը կազմակերպվելու և իրականացնելու համար որը հանգեցնում է համացանցային ակտիվիզմին առավելապես կիրառված արաբական գարնան ապստամբների կողմից նյու յորք թայմսը նշում է որ սոցիալական կայքերը ինչպիսիք ֆեյսբուքն ու թվիթերն են օգնեցին մարդկանց եգիպտոսում կազմակերպել քաղաքական հեղափոխություններ ակցիաների և բողոքների մասին տեղեկատվություն տարածելու միջոցով այնուամենայնիվ քաղաքական դրդապատճառներով համացանցային գրաքննության դեպքեր արձանագրվում են շատ երկրներում ներառյալ արևմտյան ժողովրդավարական երկրներում զարգացող երկրներում համացանցային էժան ծառայության տարածումը նոր հնարավորություններ է ստեղծել բարեգործությունների համար որը թույլ տալիս անհատներին աջակցել այլ անձանց բարեգործական ծրագրերին և կայքերը թույլ են տալիս փոքր դրամաշնորհներին միջոցներ ուղղել իրենց ընտրած բարեգործական նախագծերի համար համացանցի հասանելիությունը զարգացող երկրներում մարդուց մարդուն ձևաչափով միջազգային մարդասիրական բարեգործությունը դարձրեց ավելի իրական թվականին ամն ում շահույթ չհետապնդող կազմակերպությունն առաջարկեց առաջին մարդուց մարդուն միկրոֆինանսական հարթակը առանց միջնորդների միջազգային վարկատուների և վարկառուների միջև կապ հաստատելու համար անդամները կարող են վարկեր տրամադրել մեկ դոլարից սկսած որը վարկառուները կօգտագործեն իրենց ընտանիքների եկամուտների բարելավման բիզնես նախագծեր իրականացնելու համար որպեսզի մարեն շահագրգիռ անդամներին վարկերը իրենց վարկերը մարելուց հետո վարկառուները շարունակում են կիսել տեղեկատվություն իրենց վարկատուների հետ այս ուղղակի ցանցային կապը թույլ է տալիս անդամներին ինքնուրույն կատարել ավանդաբար տեղական կազմակերպությունների կողմից իրականացվող բազմաթիվ գրանցման ծառայություններ շրջանցելով աշխարհագրական խոչընդոտներն ու կտրուկ նվազեցնելով միկրոֆինանսական ծառայությունների արժեքը ձեռնարկատերերի համար համացանցային ռեսուրսները սարքային և ծրագրային բաղադրիչները թիրախ են համարվում կիբեռհանցագործների համար ովքեր ստանալով չլիազորված վերահսկողություն ստեղծում են վթարային իրավիճակներ զբաղվում են խարդախությամբ և շանտաժով կամ ստանում են հասանելիություն գաղտնի տեղեկատվությանը համացանցում օգտագործվող և տարածվող վնասակար ծրագիրը ներառում է համակարգչային վիրուսներ որոնք բազմանում են մարդկանց օգնությամբ համակարգչային որդեր որոնք բազմանում է ավտոմատ կերպով ծրագիր ժխտման ծառայողական հարձակումների համար դրամաշորթ վիրուսներ բոտնետեր և լրտեսածրագրեր որոնք հաղորդում են օգտվողների գործունեության և մուտքագրումների մասին սովորաբար այդ գործողությունները համարվում են կիբեռհանցագործություն պաշտպանության տեսաբանները նաև խոսում են այս մեթոդների լայնամասշտաբ օգտագործմամբ կիբեռպատերազմների մասին համակարգչային վերահսկողության գերակշիռ մասը ներառում է համացանցում տվյալների և թրաֆիկի մոնիտորինգը օրինակ ամն ում կապի աջակցության իրավունքի կիրառման մասին օրենքի համաձայն բոլոր հեռախոսազանգերը և լայնաշեր համացանցային թրաֆիկը նամակները վեբ թրաֆիկը ակնթարթային հաղորդագրությունները և այլն պետք է հասանելի լինեն դաշնային իրավապահ մարմիններին անընդմեջ իրական ժամանակում մոնիտորինգի համար համացանցային փաթեթների հավաքագրումը համակարգչային ցանցում տվյալների թրաֆիկի մոնիտորինգ է համակարգիչները հաղորդակցվում են համացանցի միջոցով նամակներ պատկերներ վիդեոներ վեբ էջեր նիշքեր և այլն փաթեթներ կոչվող փոքր տեղեկույթների միջոցով որոնք երթուղավորվում են համակարգչային ցանցով մինչև կհասնեն իրենց հասցեատիրոջը կրկին կազմավորվելով ամբողջական տեղեկատվության փաթեթներ հավաքագրող գործիքը որսում է այդ փաթեթները քանի դեռ դրանք երթևեկում են ցանցի միջոցով որպեսզի տարբեր ծրագրերի օգտագործմամբ ուսումնասիրվեն դրանց բովանդակությունը փաթեթների հավաքագրումը տեղեկատվության հավաքման գործիք է այլ ոչ թե վերլուծության գործիք այսինքն այն հավաքում է հաղորդագրություններ բայց դրանք չի վերլուծում և հասկանում դրանց նշանակությունը թրաֆիկի վերլուծության իրականացման և հավաքված տվյալներում կարևոր ու օգտակար տեղեկությունների փնտրման համար այլ ծրագրեր են անհրաժեշտ միացյալ նահագներում հեռահաղորդակցման ծառայություններ մատուցող կազմակերպություններից պահանջվում է տեղադրել փաթեթների լսման տեխնոլոգիա որպեսզի թույլ տան դաշնային իրավապահ մարմիններին և հետախուզական գործակալություններին վերահսկել իրենց բաժանորդների համացանցային ծառայության այդ թվում ձայնային արձանագրության միջոցով փոխանցվող թրաֆիկը վերահսկողության ժամանակ հավաքվող մեծ քանակությամբ տվյալները մոնիտորիգի համար պահանջում են ծրագրային համակարգ որը զտում է համապատասխան տեղեկատվությունը օրինակ որոշակի բառերի կամ արտահայտությունների գործածումը մուտքը որոշ համացանցային կայքեր կամ էլեկտրոնային փոստով որոշակի կազմակերպական կապերի հաստատումը տեղեկատվության իրազեկման գրասենյակի ի ի և ի գործակալությունները տարեկան միլիարդավոր դոլարներ են ծախսում տվյալների հավաքագրման և վերլուծության համար աշխատող համակարգեր մշակելու գնելու ներդնելու և գործարկելու համար նմանատիպ համակարգեր գործարկվում են իրանի գաղտնի ոստիկանության կողմից այլախոհներին բացահայտելու և ճնշելու նպատակով ենթադրվում է որ պահանջվող սարքավորումներն ու ծրագրային ապահովումը տեղադրվել է գերմանական և ֆիննական ընկերությունների կողմից պատկեր համացանցային անունների և հասցեների բաշխիչ կազմակերպությունգրաքննությունը համացանցում և վերահսկողությունը ըստ պետությունների որոշ կառավարություններ օրինակ բիրման իրանը հյուսիսային կորեան չինաստանը սաուդյան արաբիան և արաբական միացյալ էմիրությունները իրենց տարածքներում դոմեյնի և բանալի բառերի զտիչների օգտագործմամբ սահմանափակվում են համացանցի որոշակի հատկապես քաղաքական և կրոնական բնույթի բովանդակության հասանելիությունը նորվեգիայում դանիայում ֆինլանդիայում և շվեդիայում խոշոր համացանցային ծառայություններ մատուցողները պետք է կամավոր համաձայնել են սահմանափակել իշխանությունների կողմից թվարկված կայքերը թեև արգելված կայքերի ցուցակը ենթադրվում է որ պարունակում է միայն մանկական պոռնոգրաֆիայի կայքեր սակայն ցանկի բովանդակությունը գաղտնի է շատ երկրներ ներառյալ միացյալ նահանգները օրենքներ են ընդունել համացանցի միջոցով որոշակի նյութերի տիրապետման կամ տարածման դեմ ինչպիսիք են մանկական պոռնոգրաֆիան բայց չեն լիազորում զտող ծրագրերով շատ ազատ կամ առևտրային հասանելի ծրագրեր որոնք կոչվում են բովանդակության կառավարման ծրագրեր հասանելի են օգտագործողներին առանձին համակարգիչներում կամ ցանցերում վիրավորական կայքերի կանխարգելման համար որպեսզի սահմանափակեն երեխաների հասանելիությունը պոռնոգրաֆիկ նյութերին կամ բռնության նկարագրություններին քանի որ համացանցը բազմատարր ցանց է դրա ֆիզիկական բնութագրերը ներառյալ կապի տվյալների փոխանցման արագությունները զգալիորեն տարբերվում են այն արտացոլում է արտակարգ երևույթներ որոնք կախված են դրա մեծամասշտաբ կազմակերպվածությունից համացանցային անջատման կամ ընդհատման պատճառ կարող է լինել տեղային ազդանշանային ընդհատումները կապի ստորջրյա մալուխների վնասված լինելը լայտ տարածքներում կարող են հանգեցնել համացանցային կապի անսարքությունների կամ դանդաղեցումների ինչպես թվականին ստորջրյա մալուխների վնասվելուց քիչ զարգացած երկրները ավելի խոցելի են բարձր արագությամբ կապերի քիչ քանակության պատճառով ստորգետնյա մալուխները նույնպես խոցելի են ինչպես թվականին վրաստանում մետաղ որոնող կինը կտրել էր հայաստանի հիմնական կապի միջոցը համացանցային անջատումներն իշխանությունների կողմից կարող են կիրառվել որպես համացանցում գրաքննության ձև ինչպես թվականին համացանցի արգելափակումը եգիպտոսում որով փորձում էին կասեցնել համախմբումն ու հակակառավարական ցույցերը և ցանցերի մոտ ը զրկվել էին համացանցային հասանելիությունից լեզվաբանություն գիտություն որի ուսումնասիրության առարկան լեզուն է լեզվի կառուցվածքը բովանդակությունը և լեզուն համատեքստի մեջ լեզվի ուսումնասիրության ոլորտում կատարված առաջին քայլերն իրականացվել են դեռևս մ թ ա րդ դարում երբ հնդիկ քերականագետ պանինին իր ատադհյայի ութնամատյան աշխատանքում նկարագրեց սանսկրիտ լեզուն լեզվաբանները սովորաբար վերլուծում են մարդկային լեզուն ուսումնասիրելով արտասանության և նշանակության միջև կապը հնչյունաբանությունը ուսումնասիրում է խոսքի և լեզվի հնչյունները և նրանց ձայնային և արտասանական հատկությունները լեզվի բովանդակության ուսումնասիրությունը մյուս կողմից զբաղվում է այն հարցով թե ինչպես են լեզուները կոդավորում առարկաների հատկությունների և աշխարհի այլ երևույթների միջև եղած հարաբերությունները իմաստ հաղորդելու վերլուծելու և տալու ինչպես նաև երկիմաստությունը գտնելու և վերացնելու համար մինչդեռ իմաստաբանության ուսումնասիրությունը զբաղվում է ճշմարիտ հետևություններով գործաբանությունը զբաղվում է այն հարցով թե ինչպես է իրավիճակային համատեքստը ազդում իմաստի վրա քերականությունը կանոնների համակարգ է որը կառավարում է տվյալ լեզվում արտահայտությունների գործածությունը այս կաննոները վերաբերում են ինչպես արտասանությանը այնպես էլ նշանակությանը և ընդգրկում բաղադրիչ կազմող կանոնների ենթահամակարգեր որոնք վերաբերում են հնչույթաբանությանը հնչյունային համակարգերի կազմակերպումը ձևաբանությանը բառերի կազմությունը և կառուցվածքը և շարահյուսությանը բառակապակցությունների և նախադասությունների կազմությունը ժամանակակից տեսությունները որոնք զբաղվում են քերականության սկզբունքներով գործում են նոամ չոմսկու սերող լեզվաբանության շրջանակներում խոսքի ուսումնասիրությունով որը դրսևորվում է մշակութային դիսկուրսներում և բարբառներում զբաղվում է հանրալեզվաբանությունը որն ուսումնասիրում է որևէ լեզվական համայնքի ներսում լեզվաբանական հայեցակետերի բարդ համակարգերը այն նաև ուսումնասիրում է տեքստերի և զրույցների կառուցվածքը սա արվում է լեզվաբանական տվյալների հավաքագրման կամ էլ կորպուսային լեզվաբանության միջոցով որը վերցնում է բնական միջավայրում ծագող խոսքը և ուսումնասիրում է քերականական և այլ հատկությունների տարբերակները ոճաբանությունը նաև զբաղվում է լեզվական տարբեր համայնքների գրավոր կամ բանավոր դիսկուրսի ուսումնասիրությամբ տարբեր ժանրերի ինչպես նաև զանգվածային լրատվամիջոցների խմբագրական կամ պատմողական ձևաչափերի ուսումնասիրությամբ ականներին ժակ դերիդան ևս տարբերակում դրեց բանավոր և գրավոր խոսքի միջև առաջարկելով որ գրավոր խոսքն ինքնին ուսումնասիրվի որպես հաղորդակցության լեզվաբանական միջոց հնագրությունը հետևաբար գիտաճյուղ է որը ուսումնասիրում է գրերի որպես նշաններ զարգացումը լեզվում լեզվի ձևական ուսումնասիրությունը նաև հանգեցրել է այնպիսի ոլորտների զարգացմանը ինչպիսիք են հոգելեզվաբանությունը որն ուսումնաիրում է լեզվի գործառույթներն ու արտահայտումը մտքում նյարդալեզվաբանությունը որը ուսումնասիրում է ուղեղում կատարվող լեզվական գործընթացները կենսալեզվաբանությունը որն ուսումնասիրում է լեզվի կենսաբանական զարգացումը և լեզվի ձեռքբերումը որն ուսումնասիրում է թե ինչպես են երեխաները և մեծահասակները ձեռք բերում լեզվական գիտելիքներ լեզվաբանությունը նաև զբաղվում է լեզվի վրա ազդող հասարակական պատմական և քաղաքական այն գործոնների ուսումնասիրությամբ որոնք սահմանում են լեզվաբանական և լեզվական համատեքստը պատմական և զարգացումային լեզվաբանության ենթաճյուղերը շեշտը դնում են նաև այն բանի վրա թե ինչպես են լեզուները զարգանում և փոփոխվում ժամանակի ընթացքում փաստագրական լեզվաբանությունը միավորում է մարդաբանական հետազոտությունը լեզվաբանականի հետ նկարագրելու համար լեզուներն ու դրանց քերականությունը բառարանագրությունը զբաղվում է այն բառերի գրանցմամբ որոնք կազմում են լեզվի բառապաշարը լեզվի բառապաշարը կազմող բառերը գրանցվում են բառարաններում համակարգչային լեզվաբանությունը զբաղվում է բնական լեզվի մոդելավորմամբ թարգմանության ընթացքում օգտագործվում են լեզվակիրների ունեցած հատուկ գիտելիքները ինչպես նաև լեզվական կրթությունը օտար լեզվի ուսուցումը մասնագետներն աշխատում են կառավարության հետ կրթության ոլորտում իրականացնելու համար նոր նախագծեր որոնք հիմնված են լեզվաբանական հետազոտությունների վրա լեզվաբանության հետ են առնչվում նաև նշանագիտությունը գրաքննադատությունը թարգմանությունը և լոգոպեդիան մինչև րդ դարը բանասիրություն տերմինը որը ստեղծվել էր թվականին հիմնականում վերաբերում էր լեզվի գիտությանը որը այն ժամանակ դեռևս միայն պատմական բնույթ էր կրում երբ ֆերդինանդ դը սոսյուրը սկսեց պնդել որ լեզուն պետք է լինի նաև լեզվի համաժամանակյա ուսումնասիրություն բանասիրություն տերմինը սկսեց վերաբերել միայն լեզվի քերականության պատմության և ոճական հնարքների ուսումնասիրությանը չնայած լեզվաբան տերմինը որպես լեզուն ուսումնասիրող անձ ստեղծվել է թվականին լեզվաբանություն տերմինը առաջին անգամ օգտագործվել է թվականին այդ ժամանակվանից լեզվաբանություն տերմինն օգտագործվում է լեզվի գիտություն նշանակությամբ չնայած լեզվաբանական որոշ տեսություններ կենտրոնանում են լեզվում առկա տարբեր շեղումների վրա որոնք առաջանում են հասարակության տարբեր խմբերում մյուս տեսությունները շեշտը դնում են մարդկային բոլոր լեզուներին բնորոշ ընդհանուր հատկանիշների վրա շեղումների տեսությունը հետևաբար մշակում է հայտնի լեզուների օրինակ անգլերենի և ֆրանսերենի տարբեր գործածությունները ամբողջ աշխարհում ինչպես նաև փոքր բարբառները և տարածաշրջանային վերափոխումները շեղումների տեսությունը ուշադրություն է դարձնում մշակութային փուլերին որոնց ենթարկվել է որևէ լեզու ներքևում նշված են այդ փուլերից մի քանիսը որևէ լեզվի փիջին փուլը այն փուլն է որի ընթացքում հաղորդակցումն իրականացվում է քերականական պարզեցված կաղապարների միջոցով այդպիսի հաղորդակցում իրականանումէ երկու կամ ավելի խմբերի միջև որոնք չունեն ոչ մի ընդհանուր լեզու այս պարագայում խոսողներն օգտագործում են տարբեր լեզուների տարրեր կրեոլը լեզվի այն փուլն է որի ժամանակ տարբեր լեզուների միախառնումից զարգանում է մեկ այլ բնական լեզու այն տեղի է ունենում լեզվի փիջին փուլից հետո կրեոլ փուլում առաջացած լեզուն ամբողջական է և կարող է օգտագործվել որևէ համայնքում և դառնալ դրա մայրենի լեզուն բարբառը լեզվի տարբերակ է որը բնորոշ է լեզվակիրների որոշակի խմբի այն մարդիկ ովքեր խոսում են տվյալ լեզվի որևէ բարբառով սովորաբար կաված են միմյանց հետ հասարակական ինքնությամբ սա հենց այն է ինչը տարբերակում է բարբառը լեզվի մակարդակից կամ դիսկուրսից որոնց դեպքում մշակութային ինքնությունը ոչ մի դեր չի խաղում բարբառները լեզվի տարբերակներ են որոնք ունեն իրենց քերականական և հնչյունաբանական օրենքները լեզվաբանական և ոճական առանձնահատկությունները սակայն չունեն լեզվի պաշտոնական կարգավիճակ բարբառները լեզվի կարգավիճակ են ստանում միայն հասարակական և քաղաքական դրդապատճառներով բարբառների ինչպես նաև լեզուների միջև տարբերակումը հիմնված է քերականական շարահյուսական կանոնների և ոճական առանձնահատկությունների վրա համընդհանուր քերականությունը հաշվի է առնում բոլոր լեզուների և բարբառների միջև եղած կառուցվածքային նմանությունները ինչպես նաև նորածինների գիտակցության մեջ եղած բնածին լեզվական կարողությունները այս միտքը հիմնված է սերող քերականության տեսության և լեզվաբանության ձևական դպրոցների վրա որոնց հետևորդներն են նոամ չոմսկին և այլք դիսկուրսը կամ տրամասությունը լեզուն է հասարակական գործադրման մեջ և այն բազմաշերտ գաղափար է որպես հասարակական երևույթ դիսկուրսը արտահայտում է տարբեր գաղափարախոսություններ գրավոր և բանավոր խոսքի միջոցով դիսկուրսի վերլուծությամբ կարելի է ուսումնասիրել կամ բացահայտել այս գաղափարախոսությունները այն ազդում է ժանրի վրա որը ընտրվում է տարբեր իրավիճակներին համապատասխան դիսկուրսը նաև ազդում է լեզվի տեքստի վրա հնչյունաբանական կամ էլ բառաքերականական մակարդակով որևէ դիսկուրս դառնում է լեզվի տարբերակ երբ այն օգտագործվում է այս կերպ որևէ հատուկ նպատակով և անվանվում է լեզվի ոճ կամ մակարդակ կարող են լինել նորաբանություններ որոնք ի հայտ է գալիս որևէ ոլորտում մասնագիտացում ունեցող համայնքի փորձառության արդյունքում լեզվի մակարդակները և տրամասությունները հետևաբար միմյանցից տարբերվում են բառապաշարով և երբեմն նաև ոճով օրինակ բժիշկները իրենց հաղորդակցության ընթացքում օգտագործում են բժշկության ոլորտին պատկանող բառապաշար և տերմիններ բժշկական դիսկուրս երբ որևէ բարբառ փաստագրվում է իր քերականության լեզվաբանական հատկանիշների հիման վրա որոնք առաջացել են տվյալ համայնքում այն ձեռք է բերում քաղաքական և ազգային ճանաչում սա այն փուլն է երբ լեզուն համարվում է ստանդարտ տարբերակ որի քերականական օրենքները զարգացել ուղղվել և կայունացել են անգլերենը և ֆրանսերենը օրինակ հասել են այն փուլին որ համարվում են ստանդարտ լեզուներ որևէ լեզվի ընդհանուր հատկանիշների ուսումնասիրությունն ընդգրկում է հետևյալ գաղափարները բառապաշարը բառերի և տերմինների հավաքածու է որը պահվում է խոսողի մտքում բառապաշարը կազմված է բառերից և կախյալ ձևույթներից որոնք բառերի մաս են կազմում և չեն կարող առանձին հանդես գալ ինչպես օրինակ ածանցները որոշ դեպքերում բարդ բառերը և որոշ ասացվածքներ և բառակապակցություններ նույնպես բառապաշարի մաս են համարվում բառարաններում այբբենական կարգով փորձում են ընդգրկել որևէ լեզվի բառապաշարը սակայն կախյալ ձևույթները սովորաբար չեն ընդգրկվում բառարանագրությունը որ սերտ կապված է իմաստաբանության ոլորտի հետ գիտություն է որը դասակարգում է տվյալ լեզվի բառապաշարը բառարաններում և հանրագիտարաններում բառապաշարում ավելացած նոր բառերը կոչվում են նորաբանություններ համարվում է որ խոսողի լեզվական ունակությունները կախված են նրա բառապաշարից այսինքն բառերի քանակությունից որ նա գիտի սակայն լեզվաբանները սա առասպել են համարում շտ լեզվաբաններ կարծում են որ մարդու լեզվական ունակությունները կախված են քերականության իմացությունից նույնիսկ շատ փոքր բառապաշարով քերականությանը տիրապետելու դեպքում հնարավոր է կազմել անսահման թվով նախադասություններ ըստ սեպիր ուորֆի վարկածի լեզվաբանական հարաբերականություն լեզվի կառուցվածքը ազդում է մարդու աշխարհայացքի վրա ունիվերսալիստները հավատում են որ ընդհանրություններ կան ինչպես մարդկանց ընկալման մեջ այնպես էլ լեզվում այնինչ հարաբերականության տեսության կողմնակիցներն այն կարծիքին են որ մարդիկ և լեզուները տարբեր են չնայած լեզվաբանական հարաբերականության տեսությունը մշակել են ամերիկացի լեզվաբաններ էդուարդ սեպիրը և բենջամին լի ուորֆը սեպիր ուորֆի վարկած տերմինը առաջադրել է սեպիրի աշակերտը հարի հոիջերը րդ դարի գերմանացի լեզվաբան լեո վայսգերբերը նույպես շատ աշխատություններ ունի լեզվաբանական հարաբերականության վերաբերյալ այս տեսության կողմնակիցները տարբերությունը տեսնում են ճանաչողության մակարդակի և իմաստային ոլորտի մեջ ականներին ճանաչողական լեզվաբանության ի հայտ գալուն պես մեծացավ լեզվաբանական հարաբերականության նկատմամբ հետաքրքրությունը տարբեր մտածողներ ինչպիսին է օրինակ ջորջ լակոֆֆը պնդում են որ լեզուն արտացոլում է մշակութային տարբեր այլաբանություններ այնինչ ժակ դերիդայի աշխատությունները սերտ կապված են լեզվաբանության եջ հարաբերականության շարժման հետ լեզվական կառույցը նշանակության և ձևի զուգադրումն է նշանակության և ձևի ցանկացած զուգադրում սոսյուրական նշան է օրինակ կատու նշանակությունը ամբողջ աշխարհում արտահայտվում է հնչյունային տարբեր կաղապարներով բանավոր խոսք ձեռքերի և դեմքի տարբեր արտահայտություններով նշանային լեզու և գրավոր նշաններով գրավոր լեզու լեզվաբանները ովքեր կենտրոնանում են կառույցների վրա փորձում են հասկանալ որևէ լեզվի կաննոները որոնք կիրառում են տվյալ լեզվի լեզվակիրները հաճախ անգիտակցաբար լեզվական բոլոր կառույցները կարելի է բաժանել մասերի որոնք միավորվում են համաձայն կանոնների վերլուծության տարբեր մակարդակների միջոցով օրինակ տասներորդ բառը կարելի է վերլուծել երկու տարբեր մակարդակներով բառի ներքին կառուցվածքի մակարդակով ձևաբանություն տասներորդ բառը կազմված է թիվ և կարգ ցույց տվող լեզվական բառաձևերից հնչյունական կառուցվածքի տեսանկյունից հնչյունաբանություն կառուցվածքային վերլուծությունը ցույց է տալիս որ տասը բառի ը ձայնավորը տասներորդ բառը կազմելիս զեղչվում է չնայած որ լեզվակիրները ճիշտ են օգտագործում այս կանոնները նրանք ոչ միշտ են հասկանում դրանց էությունը լեզվաբանությունը կազմված է բազմաթիվ ճյուղերից որոնք զբաղվում են լեզվի կառուցվածքի առանձին մասերի ուսումնասիրությամբ այն տեսությունը որը լուսաբանում է այս ամենը առաջադրել է նոամ չոմսկին և այն կոչվում է սերող տեսություն կամ էլ համընդհանուր քերականություն լեզվաբանության ճյուղերից որոշները շեշտը դնում են ձևի վրա իսկ մյուսները նշանակության դրանք տարբերվում են մինյանցից նաև ուսումնասիրության տիրույթներով հնչյուն բառ բառակապակցություն դիսկուրս ենթաճյուղերը որոնք շեշտը դնում են լեզվի քերականական ուսումնասիրության վրա ներառում են հետևյալը ոճաբանությունը ուսումնասիրում է տեքստերի մեկնաբանությունը լեզվական և հնչերանգային ոճերի տեսակետից ոճաբանական վերլուծությունը հանգեցնում է բարբառների և լեզվի մակարդակների նկարագրության ուսումնասիրությանը ոճական առանձնահատկությունների շարքին են պատկանում ճարտասանությունը առոգանությունը շեշտը երգիծանքը հեգնանքը երկխոսությունը և այլն ոճաբանական վերլուծությունը կարող է ներառել նաև լեզվի ուսումնասիրությունը գրականության կանոնական աշխատություններում ժանրային գրականության մեջ լուրերում գովազդներում և հաղորդակցման այլ ձևերում այսպիսով ոճաբանությունը տեքստի մեկնաբանումն է լեզվաբանության ոլորտում քննարկման կարևոր թեմա է այն թե ինչպես է պետք լեզուն սահմանել և հասկանալ որոշ լեզվաբաններ կիրառում են լեզու տերմինը որպես մարդու ուղեղում բնածին մի կաղապար որը թույլ է տալիս մարդկանց ձեռնարկել լեզվական վարքագիծ համարվում է որ համընդհանուր քերականությունն է օգնում երեխաներին լեզուներ սովորել և տարբերել ցանկացած լեզվում քերականորեն ճիշտ ձևակերպված նախադասությունները այս տեսակետի հետևորդները ովքեր պատկանում են լեզվաբանության այն դպրոցին որը հիմնված է նոամ չոմսկու սերող տեսության վրա առանձնապես չեն դիտարկում լեզուն որպես մի բան որն առաջացել և զարգացել է հաղորդակցման նպատակով նրանք լեզուն ավելի շատ դիտարկում են որպես մարդու մտքերը ձևավորող գործընթաց լեզվաբանների մեկ այլ խումբ լեզու տերմինը դիտարկում է որպես հաղորդակցային համակարգ որը զարգացել է աջակցելու համար համատեղ գործունեությանը քերականության այսպիսի տեսությունները որոնք կոչվում են գործնական լեզուն դիտարկում են որպես մի գործիք որը զարգացել և հարմարեցվել է այն կիրառողների հաղորդակցային պահանջներին լեզվաբանությունը հիմնականում նկարագրողական բնույթ ունի լեզվաբանները նկարագրում և բացատրում են լեզվի հատկությունները առանց սուբյեկտիվ դատողություններ անելու այն մասին թե հատկություններից և գործածություններից որն է լավ և որը վատ սա այսպես է բոլոր գիտությունների դեպքում կենդանաբանն ուսումնասիրում է կենդանական աշխարհը առանց իր սեփական կարծիքը հայտնելու կենդանական տեսակների առավելությունների և թերությունների վերաբերյալ լեզվաբանական կանոնակարգումը մյուս կողմից ընտրություն է կատարում լեզվական գործածությունների միջև հաճախ օժանդակելով լեզվի որևէ բարբառի կամ էլ ակրոլեկտի սրա նպատակը լեզվական ստանդարտ կամ նորմ հաստատելն է որի արդյունքում հաղորդակցումը ավելի հեշտ կդառնա սակայն մյուս կողմից լեզվական կանոնակարգումը կարող է լինել լեզվի որևէ բարբառի կրողների այլ բարբառների վրա ազդեցություն գործելու արդյունք լեզվաբանական իմպերիալիզմ լեզվաբանական կանոնակարգման ծայրահեղ օրինակ կարող է լինել գրաքննիչների վարքը ովքեր փորձում են ոչնչացնել որոշ բառեր և կառույցներ համարելով դրանք վնասաբեր հասարակության համար սակայն լեզվաբանական կանոնակարգումը կարելի է ճիշտ օգտագործել լեզվի ուսուցման դեպքում որը թույլ կտա լեզուն սովորողներին տարբերել ճիշտ և սխալ կառույցները որևէ լեզու նկարագրելու նպատակը կարող է լինել տվյալ համայնքի մասին մշակութային գիտելիքներ ստանալը լեզուներն ուսումնասիրելու ընթացքում մարդաբանության մեթոդների կիրառումը օգնում է լեզվաբանական հատկանիշների միջոցով բացահայտել որևէ համայնքի մշակութային հատկանիշները սա նաև կարևոր գործիք է վտանգված լեզուների փաստագրման համար սակայն այժմ լեզվաբանական հետազոտությունների մեջ մարդաբանության մեթոդներն օգտագործվում են հասկանալու համար ճանաչողական պատմական և հանրալեզվաբանական գործընթացները որոնց միջով անցնում են լեզուները զարգանալիս և փոփոխվելիս ընդհանուր մարդաբանական հետազոտության մեջ օգտագործվում են լեզվաբանական մեթոդները ավելի լավ հասկանալու համար որևէ մշակույթ մարդաբանական հետազոտությունների միջոցով հնարավոր է լինում բացահայտել լեզվի գործածության հիմքում ընկած շեղումներն ու հարաբերականությունները ժամանակակից լեզվաբանների մեծ մասն աշխատում են այն ենթադրությամբ որ բանավոր խոսքն ու նշանների լեզուն ավելի էական են քան գրավորը սա այն պատճառով է որ այնուհանդերձ լեզվաբանները համաձայն են որ գրավոր խոսքի ուսումնասիրությունը ևս կարևոր է գրավոր խոսքն ավելի հարմար է կորպուսային լեզվաբանության և մաթեմատիկական լեզվաբանության ոլորտներում հետազոտություն կատարելու համար դժվար է ստեղծել և գտնել բանավոր խոսքի մեծ զանգվածներ այդ պատճառով դրանք հիմնականում գրի են առնվում ավելին լեզվաբանները որպես լեզվաբանական հետազոտության արդյունավետ աղբյուր են սկսել օգտագործել տեքստի վրա հիմնված դիսկուրսը որը հանդիպում է համակարգչի միջնորդությամբ իրականացվող հաղորդակցության մեջ գրային համակարգերի գրաֆեմաների ուսումնասիրությունը ինքնին լեզվաբանության առանձին ճյուղ է մինչև րդ դարը լեզվաբանները վերլուծում էին լեզուն տարաժամանակյա ուսումնասիրության միջոցով որը շեշտը դնում էր պատմության վրա սա նշանակում է որ լեզվաբանները լեզվաբանական հատկանիշներն ուսումնասիրում էին այն տեսանկյունից թե դրանք ինչպես են փոփոխվել և զարգացել ժամանակի ընթացքում սակայն րդ դարում սոսյուրական լեզվաբանության զարգացման հետ մեկտեղ շեշտը սկսեց դրվել լեզուների միաժամանակյա մոտեցման վրա որտեղ ուսումնասիրվում և համեմատվում են տարբեր լեզուների տարբերակները որոնք գոյություն ունեն տվյալ ժամանակահատվածում լեզվաբական վերլուծության շարահարական մակարդակը ենթադրում է նախադասության շարահյուսական կառուցվածքում բառերի դիրքի ուսումնասիրությունը շարահարական մակարդակը կենտրոնանում է այն վերլուծությունների վրա որոնք հիմված են տվյալ տեքսում առկա հարացույցերի և գաղափարների վրա լեզուները կանոնավոր կերպով սկսել են ուսումնասիրվել մ թ ա րդ դարում հնդկաստանում երբ հայտնի քերականագետ պանինին ձևակերպեց սանսկրիտ լեզվի ձևաբանության կանոնները պանինիի սանսկրիտի հնչյունների համակարգված դասակարգումը ձայնավորների և բաղաձայնների ինչպես նաև բառերի դասակարգումը գոյականների ածականների բայերի և այլն լեզվի ուսումնասիրության առաջին փորձերն էին պատմության ընթացքում միջին ասիայում թվականին սիբաուեյհին իր աշխատության մեջ մանրամասն նկարագրել է արաբերեն լեզուն նա առաջինն էր ով տարբերակել է հնչյունը և հնչույթը լեզվական համակարգի մաիվորներ արևմուտքում լեզուների ուսումնասիրության հանդեպ հետաքրքրությունն առաջացել է ավելի ուշ քան արևելքում սակայն դասական լեզուների քերականագետները լեզուների ուսումնասիրության համար չէին օգտագործում այն նույն մեթոդները որոնք օգտագործում էին հնդիկ լեզվաբանները և հետևաբար նրանք չէին հանգում նույն եզրակացություններին ինչ վերջիններս արևմուտքում լեզուների հանդեպ հետքարքրությունը փիլիսոփայության մաս էր կազմում այլ ոչ քերականական նկարագրի իմաստաբանության տեսության մեջ առաջին բացահայտումներն արել է պլատոնը իր կրատիլոս աշխատության մեջ որտեղ նա պնդում է որ բառերը նշանակում են հասկացություններ որոնք հավիտենական են և գոյություն ունեն գաղափարների աշխարհում այս աշխատությունն առաջինն է որտեղ բառերի ծագումնաբանությունն օգտագործվում է բառի նշանակության պատմությունը ցույց տալու համար մոտ մ թ ա թվականին ալեքսանդր մակեդոնացու հաջորդները ալեքսանդրիայում հիմնադրեցին կրթական հաստատություն ալեքսանդրիայի մուսեյոնը որտեղ բանասերները ուսումնասիրում էին հին տեքստեր և հունարեն էին սովորեցնում այլ լեզուներով խոսող մարդկանց չնայած այս դպրոցն առաջինն էր որտեղ քերականություն բառն օգտագործվում էր ներկայիս իմաստով այդ բառն առաջին անգամ օգտագործել է պլատոնը գրի արվեստ նշանակությամբ որը նաև ալեքսանդրյան դպրոցի ամենակարևոր աշխատություններից մեկի դիոնիսիոս թրակացու աշխատության վերնագիրն է միջնադարում լեզուների ուսումնասիրությունը ընդգրկվում էր բանասիրության մեջ հին լեզուների և տեքստերի ուսումնասիրություն լեզվի գործառական տեսությունները ենթադրում են որ եթե լեզուն հաղորդակցման համար գործիք է ուրեմն խելամիտ կլինի դրա կառուցվածքներն ուսումնասիրել հիմնվելով դրանց գործառույթների վրա քերականության գործառական տեսությունները տարբերվում են ձևական տեսություններից նրանով որ վերջիններս փնտրում են եղանակներ սահմանելու և նկարագրելու համար լեզվի տարբեր միավորները և թե դրանք որպես ձևական կանոնների համակարգեր ինչպես են կապված միմյանց հետ այնինչ քերականության գործառական տեսությունները սահմանում են լեզվի գործառույթները այնուհետև կապում են դրանք լեզվական այն միավորների հետ որոնք կատարում են այդ գործառույթները այլ կերպ ասած քերականության գործառական տեսությունները շեշտը դնում են նրա վրա թե ինչպես են լեզուները գործածվում այլ ոչ թե լեզվական մաիվորների միջև ձևական հարաբերությունների վրա գործառական տեսությունները լեզուն նկարագրում են հիմվելով լեզվի տարբեր մակարդակներում գոյություն ունեցող գործառույթների վրա ճանաչողական լեզվաբանությունը լեզուն մեկնաբանում է գաղափարների միջոցով երբեմն համընդհանուր և երբեմն առանձին լեզվին հատուկ որոնք ընկած են դրա ձևի հիմքում այսպիսով այն սերտ կապված է իմաստաբանության հետ սակայն տարբերվում է հոգելեզվաբանությունից որը գործածում է ճանաչողական լեզվաբանության էմպիրիկ բացահայտումները բացատրելու համար բանավոր և գրավոր խոսքի ընկալման ձեռքբերման պահպանման և արտաբերման հիմքում ընկած գործառույթները ի տարբերություն սերողական տեսության ճանաչողական լեզվաբանությունը հերքում է այն փաստը որ մտքում առկա է ինչ որ անկախ լեզվական ընդունակություն այն ըմբռնում է քերականությունը գաղափարակազմության տեսանկյունից և պնդում է որ լեզվական գիտելիքներն առաջանում են լեզվի գործածության շնորհիվ այս համոզման արդյունքում ճանաչողական լեզվաբանությունը երբեմն համարվում է գործառական մոտեցում սակայն այն տարբերվում է գործառական այլ մոտեցումներից նրանով որ այն զբաղվում է այն հարցով թե ինչպես է միտքը լեզվի միջոցով ստեղծում իմաստ այլ ոչ թե լեզվի գործածությամբ որպես հաղորդակցման միջոց պատմական լեզվաբանությունն ուսումնասիրում է առանձին լեզուների պատմությունը ինչպես նաև լեզվի փոփոխության ընդհանուր հատկանիշները լեզվի փոփոխության և զարգացման ուսումնասիրությունը նաև կոչվում է տարժամանակյա լեզվաբանություն որևէ առանձին լեզվի զարգացման և փոփոխման ուսումնասիրությունը որը տարբերվում է համաժամանակյա լեզվաբանությունից երկու և ավելի լեզուների համեմատական ուսումնասիրությունը տվյալ ժամանակահատվածում րդ դարում պատմական լեզվաբանությունը լեզվաբանության առաջին և ամեզարգացած ենթաճյուղերից էր սակայն րդ դարի առաջին կեսին պատմական լեզվաբանությունից անցում կատարվեց համաժամանակյա լեզվաբանությանը այդ ժամանակ հայտնի են սոսյուրի և նոամ չոմսկու աշխատությունները էկոլեզվաբանությունն ուսումնասիրում է լեզվի դերը մարդկանց կենդանիների և շրջակա միջավայրի կյանքի պահպանման գործընթացներում հիմնական նպատակն է զարգացնել լեզվաբանական տեսություններ որոնք դիտարկում են մարդկանց ոչ միայն որպես հասարակության այլ նաև ավելի մեծ էկոհամակարգերի մաս որոնց վրա հիմնված է կյանքը էկոլեզվաբանության երկրորդ նպատակն է ցույց տալ թե ինչպես կարող է լեզվաբանությունն ազդել էկոլոգիական խնդիրների ինչպես օրինակ կլիմայական փոփոխությունների և կենսաբազմազանության նվազման վրա հանրալեզվաբանությունը ուսումնասիրում է լեզուն ձևավարող հասարակական երևույթները լեզվաբանության այս ճյուղը կենտրոնանում է լեզվաբանության միաժամանակյա մոտեցման վրա և ուսումնասիրում է լեզվի կամ լեզուների տարբերակների դրսևորումը տվյալ ժամանակահատվածում լեզվի շեղումների և տարբերակների բարբառների լեզվական մակարդակների և հատկալեզուների ուսումնասիրությունը կատարվում է ոճի ուսումնասիրության և դիսկուրսի վերլուծության միջոցով հանրալեզվաբանները հետազոտում են լեզվի ոճերը և դիսկուրսը ինչպես նաև տեսական գործոնները որոնք կան լեզվի և հասարակության միջև զարգացումային լեզվաբանությունը ուսումնասիրում է անհատների լեզվական կարողությունների զարգացումը մասնավորապես մանկության տարիներին լեզվի ձեռքբերման գործընթացը զարգացումային լեզվաբանության հիմնախնդիրներից են թե երեխաները ինչպես են սովորում տարբեր լեզուներ թե ինչպես են մեծահասակները սովորում օտար լեզու և թե ինչ է լեզվի ձեռքբերման գործընթացը իրենից ներկայացնում նյարդալեզվաբանությունը ուսումնասիրում է մարդու ուղեղի այն կառուցվածքները որոնք ընկած են լեզուների քերականության և առհասարակ հաղորդակցության հիմքում նյարդալեզվաբանության մեջ ներգրավված են տարբեր ոլորտների մասնագետներ այստեղ ինֆորմացիայի մեծ մասը ստացվում է հոգելեզվաբանության և տեսական լեզվաբանության ոլորտներում կատարված աշխատանքներից նյարդալեզվաբանությունն ուսումնասիրում է թե ինչպես է ուղեղը իրականացնում գործընթացներ որոնք անհրաժեշտ են լեզուն արտաբերելու և հասկանալու համար նյարդալեզվաբանները ուսումնասիրում են ֆիզիոլոգիական մեխանիզմները որոնց միջոցով ուղեղը մշակում է լեզվական ինֆորմացիան և գնահատում են լեզվաբանական և հոգելեզվաբանական տեսությունները կիրառելով աֆազիոլոգիա նեյրովիզուալիզացիա էլեկտրոֆիզիոլոգիա և համակարգչային մոդելավորում նյարդալեզվաբանության ուսումնասիրած ուղեղի կառուցվածքներից լեզվի արտաբերման գործընթացում կարևոր դեր ունի ուղեղիկը լեզվաբաններին ընդհանուր առմամբ հետաքրքրում են ընդհանրությունները և շեղումները ինչպես առանձին լեզուների ներսում այնպես էլ տարբեր լեզուների միջև կիրառական լեզվաբանությունը վերցնում է այս հետազոտությունների արդյունքները և կիրառում է դրանք այլ ոլորտներում լեզվաբանական հետազոտությունները կիրառվում են այնպիսի ոլորտներում ինչպիսիք են լեզվական կրթությունը բառարանագրությունը թարգմանությունը լեզվի պլանավորումը կիրառական լեզվաբանություն տերմինը երբեմն սխալ է համարվում կիրառական լեզվաբանները իրականում փորձում են հասկանալի դարձնել և նախագծել լուծումներ լեզվաբանական խնդիրների համար ավելին նրանք հիմնականում կիրառում են տարբեր ոլորտներից օրինակ հասարակագիտությունից և մարդաբանությունից ստացված գիտելիքները ներկայումս կիրառական լեզվաբանության շատ ոլորտներում օգտագործվում են համակարգիչներ խոսքի սինթեզի և խոսքի ճանաչման գործընթացում գործածվում են հնչյունային և հնչույթային գիտելիքները համակարգիչներին ձայնային միջերեսով ապահովելու համար կիրառական լեզվաբանության առաջատար ոլորտներից են մաթեմատիկական լեզվաբանությունը մեքենայական և համակարգչային թարգմանության և բնական լեզվի մշակման մեջ այս ոլորտները ազդեցություն են ունեցել շարահյուսության և իմաստաբանության տեսությունների վրա լեզվական վերլուծությունը կիրառական լեզվաբանության ենթաճյուղ է որը օգտագործվում է պարզելու համար ապաստարան փնտրող մարդկանց ազգությունը եթե վերջիններս չունեն համապատասխան փաստաթղթեր սա հիմնականում իրականացվում է ներգաղթի նախարարությունում որևէ լինգվա ֆրանկայի կամ էլ թարգմանիչի միջոցով հարցազրույցի տեսքով հարցազրույցի ձայնագրությունները այնուհետև ենթարկվում են լեզվական վերլուծության որի արդյունքում խոսողի լեզվական հատկանիշների միջոցով պարզվում է նրա ազգությունը լեզվաբանության լայն գիտաճյուղի մեջ առկա են բազմաթիվ փոխկապակցված ենթաճյուղեր որոնք կենտրոնանում են լեզվի ավելի մանրակրկիտ նկարագրության վրա նշանագիտությունը ուսումնասիրում է նշանային գործընթացները առանձին նշանները և նշանային համակարգերը ներառյալ նշանակության ձևավորման և ըմբռնման գործընթացները լեզվաբանության հետ առնչություն ունեցող նշանագիտական ենթաճյուղեր են գրաքննադատությունը դիսկուրս անալիզը տեքստի լեզվաբանությունը և լեզվի փիլիսոփայությունը նշանագիտությունը լեզվաբանական հարացույցի մեջ լեզվի և մշակույթի միջև փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունն է պատմականորեն մինչև րդ դարի երկրորդ կեսը նանների ուսումնասիրության վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել էդուարդ սապիրի և ֆերդինանդ դը սոսյուրի կառուցվածքային տեսությունները սակայն հետագայում այս ոլորտի վրա ազդեցություն են ունեցել նաև ժակ դերիդայի միխայիլ բախտինի միշել ֆուկոյի և այլոց հետ մոդեռն և հետ կառուցվածքային աշխատանքները այս տեսությունները շեշտում են լեզվական շեղումների դերը և դրանց սուբյեկտիվ գործածումը կախված հասարակական և մշակութային գործոններից լեզվաբանության սկզբնավորումից ի վեր լեզվաբանները շահագրգռված են եղել այն լեզուների նկարագրությամբ և վերլուծությամբ որոնք նախկինում չեն փաստագրվել ականների սկզբին սրանով սկսեցին զբաղվել բազմաթիվ լեզվաբաններ այդ թվում ֆրանց բոասը լեզվաբանության այս ճյուղի կտրուկ զարգացումը որոշ չափով կարելի է բացատրել այդ ժամանակաշրջանում շատ լեզուների և ժողովուրդների անհետացումով լեզվի նկարագրության այս մոտեցուման շնորհիվ զարգացան հանրալեզվաբանությունը մարդաբանական լեզվաբանությունը և լեզվաբանական մարդաբանությունը որոնք ուսումնասիրում են լեզվի մշակույթի և հասարակության միջև կապերը փաստագրական լեզվաբանությունը շեշտը դնում է արագ անհետացող լեզուների փաստագրման վրա լեզվի նկարագրությունը շատ ջանքեր է պահանջում և ժամանակատար է լեզուն փաստագրելու համար անհրաժեշտ է հավաքագրել տվյալ լեզվի մասին բավականաչափ տվյալներ այդ լեզվով տեքստեր և ձայնագրություններ որոնք հետագայում օգտագործվում են հետազոտություններ կատարելու նպատակով թարգմանության ենթաճյուղն ընդգրկում է գրավոր և բանավոր տեքստերի թվային տպագրած և բանավոր թարգմանությունները բառացիորեն թարգմանել նշանակում է իմաստը մի լեզվից մյուսը փոխարկել թարգմանիչները կարող են աշխատանքի անցնել տարբեր կազմակերպություններում տուր գործակալություններում դեսպանատներում և այլն նրանք ապահովում են հաղորդակցում երկու և ավելի կողմերի միջև ովքեր չեն տիրապետում միմյանց լեզուներին թարգմանիչները աշխատում են նաև համակարգչային լեզվաբանության ոլորտում թարգմանություն կատարվում է նաև հրատարակչություններում որտեղ թարգմանվում են գրականության տարբեր գործեր դրանք ավելի մեծ լսարանի հասանելի դարձնելու համար ակադեմիական թարգմանիչներն այն մարդիկ են ովքեր թարգմանության հետ մեկտեղ մասնագիտանում են նաև այլ ոլորտներում ինչպիսիք են օրինակ իրավաբանություն տնտեսագիտություն տեխնիկական գիտություններ են կենսալեզվաբանությունն ուսումնասիրում է լեզվի կենսաբանական հատկանիշները և դրա զարգացումը այն միջճյուղային ոլորտ է և ընդգրկում է տարբեր ոլորտներ լեզվաբանություն կենսաբանություն նյարդաբանություն հոգեբանություն մաթեմատիկա և այլն կլինիկական լեզվաբանությունը լեզվաբանական տեսությունների կիրառումն է լոգոպեդիայի ոլորտում ախտաբաններն աշխատում են շտկել հաղորդակցային և լեզվական խանգարումները զարգացումային լեզվաբանությունը ուսումնասրում է մարդու զարգացման պատմության մեջ լեզվական ունակության առաջացումը ինչպես նաև տարբեր լեզուների մեջ մշակութային զարգացումը այն նաև ուսումնասիրում է հնագույն համայնքների տեղաշարժման հետևանքով ամբողջ աշխարհում լեզուների տարածումը դատա փորձագիտական լեզվաբանությունը լեզվաբանական վերլուծության կիրառումն է դատական փորձագիտության ոլորտում դատական վերլուծությունը հետազոտում է իրավական համատեքստում կիրառվող ոճը լեզուն բառապաշարը և լեզվաբանական և քերականական այլ հատկանիշներ դատարանում վկայություն տալու համար լեզվաբանության նպատակն է լուսաբանել մարդկային լեզվի ծագման գործընթացը գտնել լեզվի զարգացման ներքին օրենքները ցույց տալ նրա տեղն ու դերը հասարակական կյանքում և տալ այն սկզբունքները որոնցով պետք է առաջնորդվել յուրաքանչյուր լեզվի ու լեզվական երեևույթի հետազոտության բնագավառում լեզուն հասարակական երևույթ է ուստի լեզվաբանությունը հասարակական գիտություն է լեզվաբանությունը ըստ այս տեսակետի դառնում է էմպիրիկ փաստագրական գիտություն նրա ուսումնասիրման առարկան այսպիսով դառնում է լեզուների ձևը մինչդեռ այդ ձևերն առանց բովանդակության ոչինչ չեն ասում մեզ միայն լեզվի ձևի ու բովանդակության միասնական ուսումնասիրությունը կարող է լինել իսկական գիտություն սրան հետևում է որ լեզվաբանությունը չի կարող առանց լեզվի փիլիսոփայության լեզվի ուսումնասիրությունը պետք է կատարվի և կոնկրետ նյութի քննությամբ ու հետազոտությամբ և դրա փիլիսոփայական մեկնաբանությամբ եթե լեզվաբանությունը ուսումնասիրում է մարդկային լեզուն ապա նշանակում է թե նա միաժամանակ նաև պատմական գիտություն է լեզուն քարացած երևույթ չէ նա հարատև փոփոխվող ու զարգացող է լեզվաբանությունն ուսումնասիրում է այդ պատմականորեն զարգացող երևույթն իր բոլոր մանրամասներով ու բազմազնությամբ իր բոլոր վիճակներով ու դրսևորումներով իր զարգացման ընթացքի մեջ ինչը ցույց է տալիս լեզվաբանության պատմական բնույթը հայերեն ավանդական հայերէն հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին ճյուղ հանդիսացող լեզու հայաստանի և արցախի պետական լեզուն է իր շուրջ հինգհազարամյա գոյության ընթացքում հայերենը շփվել է տարբեր ժողովուրդների բազմաթիվ լեզուների հետ սակայն պահպանել է իր ինքնուրույնությունը քերականական կառուցվածքի և բառապաշարի բառային ֆոնդի ինքնատիպությունը հայոց լեզվով ստեղծվել է մեծ գրականություն գրաբարով է ավանդված հայ հին պատմագրությունը գիտափիլիսոփայական մաթեմատիկական բժշկագիտական աստվածաբանական դավանաբանական գրականությունը միջին գրական հայերենով են մեզ հասել միջնադարյան հայ քնարերգության գլուխգործոցները բժշկագիտական իրավագիտական նշանակալի աշխատություններ գրական նոր հայերենի արևելահայերեն ու արևմտահայերեն գրական տարբերակներով ստեղծվել է գեղարվեստական հրապարակախոսական ու գիտական բազմատիպ ու բազմաբնույթ հարուստ գրականություն հայերենը լայնորեն օգտագործվում է պատմական հայաստանի տարածքներում ջավախք պարսկահայք արևմտյան հայաստանի որոշ շրջաններ և հայկական սփյուռքում առավել կիրառական է եվրոպայում ֆրանսիա գերմանիա իսպանիա բելգիա շվեյցարիա իտալիա հունաստան բուլղարիա և այլն մերձավոր արևելքում հիմնականում իրան սիրիա լիբանան իրաք պաղեստին իսրայել եգիպտոս մասամբ թուրքիա և նախկին խսհմ հանրապետություններում ռուսաստանում հարավային դաշնային տարածաշրջան մոսկվա և խոշոր քաղաքներ վրաստանում ուկրաինայում և այլուր արևմտյան կիսագնդում հայերեն են խոսում ամն ում կանադայում լատինական ամերիկայում ուրուգվայ արգենտինա բրազիլիա հայկական համայնքներ կան նաև աֆրիկայում ավստրալիայում և այլուր հայերեն լեզվակիրների քանակը կազմում է միլիոն մարդ աշխարհի հայ բնակչությունը տարբեր տվյալներով միլիոն մարդ է հայերենի առաջին պատմահամեմատական մեթոդի հեղինակները հայնրիխ պետերմանը և ֆրիդրիխ վինդիշմանը առաջ էին քաշում այն դրույթը ըստ որի հայերենը պատկանում է հնդիրանյան արիական լեզվախմբին դրան էին հանգեցրել շուրջ բառերի առկայությունը որոնք պարսկերենից փոխառություններ էին սակայն այս տեսակետը հետագայում մերժվեց հայերենը անցել է զարգացման երկարատև ուղի սակայն հիմնական տեղեկություններ մեզ հայտնի են րդ դարից թվականից գրերի գյուտից սկսած մինչ մեսրոպ մաշտոցի կողմից հայերեն ժամանակակից այբուբենի ստեղծելը անշու շտ հայերենն ու հայերեն գրերը գոյություն են ունեցել քանի որ հայերենը հանդիսացել է նախկինում ձևավորված հայկական թագավորությունների և պետական կազմավորումների պաշտոնական լեզուն որպես ապացույց է ներկայացվում նաև հայ թագավոր աբգար ի և հիսուս քրիստոսի միջև եղած նամակագրությունը որը եղել է հայերեն սակայն հայերենի նախամաշտոցյան շրջանի մասին տեղեկությունները քիչ են կամ դեռևս չեն հայտնաբերվել այդ իսկ պատճառով այս տեսակետի մասին քիչ է խոսվում գրային հայերենի առաջին փուլը հին հայերենն է կամ ինչպես ընդունված է կոչել գրաբարը գրաբարը հայերենի հին շրջանի գրական մշակված տարբերակի անվանումն է այն օգտագործվում էր գրիչների մատյաններում եկեղեցական ծիսակատարությունների ժամանակ և առօրյա կյանքում սակայն ժամանակի ընթացքում խոսակցական լեզուն այնքան է հեռանում գրական լեզվից որ հասարակ շինականը չէր հասկանում այն այնուամենայնիվ գրաբարը լայնորեն գործածվում էր մինչ րդ դար առաջին նախադասությունը որ գրվել է գրաբարով գրվել է մեսրոպ մաշտոցի կողմից և այն է վերջինս նշանակում է ճանաչիր իմաստությունը և խրատը իմացիր հանճարի խոսքերը այդ շրջանում են ստեղծագործել մովսես խորենացին կորյունը ագաթանգեղոսը և այլք միջին հայերենը կամ կիլիկյան հայերենը գործածվել է րդ դարից մինչ րդ դարը այն իր բարդությամբ իհարկե զիջում էր գրաբարին սակայն մտցված փոփոխությունները բավարար չէին որ այն դառնար հանրությանը մատչելի լեզու այս շրջանում են ստեղծագործել ֆրիկը նահապետ քուչակը գրիգոր նարեկացին և այլք աշխարհաբարը կամ նոր հայերենը գործածվել է րդ դարից և վերջնականապես ձևավորվել րդ դարում այսօր աշխարհաբարը համարվում է հայ ժողովրդի հաղորդակցման հիմնական միջոցը աշխարհաբարի հիմնադիրը հայոց մեծ գրող և լուսավորիչ խաչատուր աբովյանն է արդի հայերենը աշխարհաբարը հանրությանն է ներկայանում երկու ճյուղով արևմտահայերեն և արևելահայերեն գործածվում է սփյուռքահայերի բացառությամբ ռուսաբնակ իրանաբնակ և ջավախքի ինչպես նաև ադրբեջանական խսհ ից գանձակ նախիջևան շակաշեն բաքու սումգայիթ բռնագաղթված հայության կողմից այս ճյուղը առաջացել է կոստանդնուպոլսի և տրապիզոնի բարբառների միախառնումից գործածվում է հայաստանի և արցախի ինչպես նաև վերոհիշյալ երեք երկրներում ապրող հայերի կողմից որպես գրական լեզու այս ճյուղն առաջացել է վանի խոյի և մեծապես այրարատյան բարբառի միախառնումից այսօր հայաստանի և արցախի տարածքում տիրապետող գրական լեզուն արևելահայերենն է հայերենի այբուբենն ստեղծել է մեսրոպ մաշտոցը րդ դարի սկզբում օ և ֆ տառերն ավելացվել են դարում հայերենը նման է հնդեվրոպական լեզուներին իր կառուցվածքով սակայն հնչյուններով և քերականական առանձնահատկություններով պարունակում է նմանություններ աշխարհագրությամբ մոտիկ կովկասի շրջանի լեզուներին հայերենն ունի հնչյուն վեց ձայնավոր և երեսուն բաղաձայն հայերենն ունի եռաշարք բաղաձայնական համակարգ ձայնեղ բաղաձայներ խուլեր ու շնչեղ խուլեր հայերենի շեշտը վերջընթեր շարժական է այսինքն դրվում է բառի վերջին վանկի վրա և բառի վերջից ավելացման դեպքում տեղափոխվում է հայերենի բառապաշարն ըստ ծագման բաժանվում է մի քանի շերտերի գլխավոր շերտը բնիկ հայերեն բառերն են բնիկ հայերեն են համարվում այն բառերը որոնք ի սկզբանե եղել են հայերենում որպես ժառանգություն ստացվել են մայր լեզվից հնդեվրոպական նախալեզվից և հայերենին ձուլված լեզուներից կամ դրանց հիման վրա ինչ որ ժամանակ առաջացել են հենց հայոց լեզվի ներսում ծագումնաբանական տեսակետից ժամանակակից հայերենի բառապաշարը բաժանվում է հետևյալ խմբերի բնիկ հայերեն բառեր և փոխառյալ բառեր բնիկ հայերեն բառերը կազմում են հնդեվրոպական բառապաշարը կամ կերտվել են հետագայում հայերենի բառապաշարային նյութի հիման վրա փոխառյալ բառեր որոնք հայերենն իր զարգացման ընթացքում փոխառել է ցեղակից ու ոչ ցեղակից լեզուներից դրանք են իրանական փոխառություններ լատինական հունական խեթական վրացական ասորական արաբական և այլն հայերենի բառապաշարը զարգանում է լեզվում առկա բառերից նոր բառեր կազմելով ինչպես նաև փոխառություններ կատարելով հնարավորիս զերծ մնալով անհարկի օտարաբանությունների ներմուծումից հայերենի խոսքի մասերը տասն են գոյական ածական թվական դերանուն բայ մակբայ կապ շաղկապ վերաբերական ձայնարկություն հայերենում գոյականն ունի երկու թիվ եզակի և հոգնակի և յոթ հոլով ուղղական սեռական տրական հայցական գործիական բացառական և ներգոյական արդի հայերենի որոշ մասնագետներ միացնում են հայցական հոլովը ուղղական հոլովին իսկ տրականը սեռականին այսպիսով հանգելով հայերենի հինգ հոլովի գոյականը թեքվում է երկու ձևով արտաքին հոլովում և ներքին հոլովում մի քանի բառեր էլ ենթարկվում են այլաձև հոլովման ըստ առարկայի հատկանիշի արտահայտման ձևի ուղղակիորեն կամ միջնորդավորված հայերենում ածականները լինում են որակական ու հարաբերական որակական ածականներն ունեն համեմատության երեք աստիճան դրական բաղդատական ու գերադրական բայը հայերենում ունի ընդարձակ խոնարհման համակարգ կան բայի երկու հիմնական կարգեր դեմքի առաջին երկրորդ և երրորդ որին լրացուցիչ կերպով միանում է թվի կարգը եզակի և բազմակի և սեռի ներգործական կրավորական և չեզոք որոնցից յուրաքանչյուրը խոնարհվում է ըստ կերպի անկատար կատարյալ վաղակատար ու նաև գործողության կրկնությունը բազմակիությունը տևականությունը և այլն ցույց տվող ձևերը ժամանակի անցյալ ներկա և ապառնի եղանակի սահմանական հարկադրական հրամայական ըղձական ենթադրական կամ պայմանական և այլն հայերենի կետադրական նշանները բաժանվում են երեք խմբի տրոհության առոգանության և բացահայտության ժամանակակից հայերենն ունի կետադրական նշան դրանք են տրոհության բացատը վերջակետը միջակետը ստորակետը և բութը առոգանության շեշտը հարցական նշանը և բացականչական նշանը ու բացահայտության չակերտները փակագծերը օգտագործվում են նաև կախման կետերը բազմակետերը միության գծիկը անջատման գիծը ենթամնան և ապաթարցը սրանց հետ մեկտեղ հայերենում հանդիպում են որոշ հավելյալ կետադրական նշաններ որոնք կա մ այլևս չեն օգտագործվում կա մ էլ հանդիպում են զուտ մասնագիտական տեքստերում այս հավելյալ նշաններն են պատիվը որն օգտագործվում է հապավումները և փակագրերը նշելու համար քմայնացման նշանը աստղանիշը մեկ կամ երկու զուգահեռ գիծ և այլն հայերենը ունի երկու ճյուղեր արևելահայերեն և արևմտահայերեն որոնցից յուրաքանչյուրը ունի իր բարբառները արևելահայերենի ու արևմտահայերենի հիմնական տարբերությունը որոշ գրատառերի հայերենի հնչյուններին համապատասխանության տարբերության մեջ է ըստ հրաչեայ աճառեանի տեսնել ձևաբանական դասակարգման ընդունվում են բարբառների երեք խումբ ում ճյուղ բայի սահմանական եղանակի անկատար ներկա ժամանակաձևը կազմվում է ում ամ իմ տարրերով կը ճյուղ անկատար ներկան կազմվում է կը կու գը գու գա գի գօ տարրերով ել ճյուղ ներկան կազմվում է ել իլ ալ տարրերով անգլերեն անգլերեն արևմտագերմանական լեզու որով առաջին անգամ խոսել են վաղ միջնադարյան անգլիայում որն այսօր համարվում է գլոբալ լինգվա ֆրանկա այն մոտ ինքնիշխան պետությունների պաշտոնական լեզուն է համարվում է միացյալ թագավորության միացյալ նահանագների կանադայի ավստրալիայի իռլանդիայի և նոր զելանդիայի ամենատարածված լեզուն որով ամենից շատ խոսում են կարիբյան կղզիներում աֆրիկայում և հյուսիսային ասիայում այն առավել տարածված երրորդ մայրենի լեզուն է աշխարհում մանդարինից և իսպաներենից հետո անգլերենը երկրորդ լայնորեն ուսումնասիրվող լեզուն է միանցյալ ազգերի եվրոպական միության և աշխարհի այլ երկրների ինչպես նաև տարածաշրջանային այլ կազմակերպությունների համար անգլերենը զարգացում է ապրել տարիների ընթացքում լեզուն վաղ շրջաններում կոչվել է հին անգլերեն կամ անգլո սաքսոներեն երբ անգլո ֆրանսիական բարբառները մեծ բրիտանիա են բերվել անգլո սաքսոնական բնակիչների կողմից րդ դարում միջին անգլերենի սկիզբը համարվում է րդ դարը երբ նորմանդացիները զավթեցին անգլիան վաղ ժամանակակից անգլերենի սկիզբը րդ դարն է որը հիշվել է տպագրական ներդրումներ բերելով լոնդոն քինգ ջեյմսի աստվածաշնչի տարբերակով ինչպես նաև ձայնավորների լայն փոփոխություններով բրիտանական կայսրության աշխարհահռչակ ազդեցության միջոցով ժամանակակից անգլերենը համաշխարհային տարածում գտավ րդ դարերի կեսերին անգլերենը դարձավ միջազգային ճառերի առաջատար լեզու հաղորդակցման հիմնական լեզու է մի շարք տարածաշրջաններում և մասնագիտական ոլորտներում ինչպիսին է գիտությունը և այդ ամենը թերթերի գրքերի հեռագրի հեռախոսի ձայնագրիչների ռադիոյի արբանյակային հեռուստատեսության ու համացանցի միջոցով ինչպես նաև նպաստեց միացյալ նահանգների առաջացմանը որպես համաշխարհային գերտերություն ժամանակակից անգլերենի մեջ կան քիչ ձևաբանական խոնարհումներ իսկ շարահյուսությունը ընդհանուր առմամբ անջատ է դիտվում անգլերենի հիմքում օժանդակ բայերն են բարդ ժամանակաձևերի բայի հիմքերի ու եղանակի ճիշտ շարադասությունը ինչպես նաև կրավորական կառուցվածքը հարցականի ու ժխտականի ձևերը չնայած տարբեր շրջաններում խոսակցական անգլերենի նկատելի փոփոխություններին ցանկացած անգլախոս աշխարհի տարբեր տեղերից ընդունակ է ազատ հաղորդակցման շեշտերի տարբերությունները նկատվում են միայն անգլախոսների հնչյունային և հնչյունաբանական տարբերությունների մեջ մինչդեռ բարբառները ևս արտացոլում են քերականական և բառային տարբերություններ անգլերենը ծագել է հյուսիսային ծովի գերմաներենի այն բարբառի հիման վրա որը տարածվել է բրիտանիայում գերմանացի նորաբնակների շնորհիվ ովքեր եկել էին ներկայիս նիդերլանդների հյուսիսարևմտյան գերմանիայի և դանիայի տարածքից ենթադրվում է որ մինչ այդ հռոմեական կայսրության հպատակ բրիտանիայում բնիկ բնակչությունը խոսել է ընդհանուր բրիտոնական լեզվով կելտական լեզուների ընտանիքից միաժամանակ ունենալով լատիներենի ազդեցությունը շնորհիվ տարվա բրիտանիայում հռոմեական կայսրության տիրապետությանը այստեղ եկող գերմանական ցեղերից մեկն անգլներն էին որոնք բիդի կարծիքով ամբողջովին տեղափոխել էին բրիտանիա անգլիա անունը անգլերի երկիր և անգլերենը հին անգլերենով գոյացել են այս ցեղի անունից բայց սաքսոնները ջութերը և գերմանական այլ ցեղերը ֆրիսիայի առափնյա տարածքներից ցածրադիր սաքսոնիայից ջութլանդիայից և հարավային շվեդիայից այս դարաշրջանում նույնպես տեղափոխվեցին բրիտանիա սկզբում հին անգլերենը միմյանցից խիստ տարբերվող բարբառների խումբ էր որով խոսում էին անգլիայում բնակվող և տարբեր ծագում ունեցող անգլոսաքսեր բայց արևմտյան սաքսոնիայի բարբառը վերջիվերջո գերիշխող ազդեցություն ունեցավ և հենց նրանով էլ գրվեց բեովուլֆ էպիկական պոեմը հին անգլերենը ավելի ուշ վերափոխվեց երկու ներխուժուման ալիքների պատճառով առաջին ներխուժուման ալիքը հյուսիսային գերմաներեն լեզվով խոսողներն էին երբ հաֆդան ռագնարսսոնը և իվար անոսկորը և դարերում սկսեցին նվաճել և գաղութացնել բրիտանական կղզիների հյուսիասյին մասը երկրորդը անգլիայի նվաճման ժամանակ դարում ռոմանական լեզվով խոսող հին նորմաններն էին նորմանների լեզուն զարգացավ դառնալով անգլոնորմաներեն հետո անգլոֆրանսերեն և ներմուծեց հատկապես դատական և պարլամենտական բառերի շերտ հարստացնելով բառապաշարը սկանդինավյան և նորմանական բառերով այս երկու իրադարձությունները պարզեցրեցին քերականությունը և վերափոխեցին անգլերենը փոխառություններ ունեցող լեզվի որն զարմանալիորեն պատրաստ էր փոխառելու բառեր տարբեր լեզուններից նորմանական արշավանքից հետո գոյացած անգլերենում լեզվաբանական փոփոխությունները հանգեցրեցին ներկայումս կոչվող միջին անգլերենի որով գրված ամենահայտնի աշխատանքն է ջեֆրի չոսերի քենթրբերյան պատմվածքները այս ժամանակաշրջանի ընթացքում լատիներենը որոշ ձևով եվրոպական ինտելեկտուալ կյանքի լինգվա ֆրանկա կամ միջէթնիկական շփման լեզու էր նախ քրիստոնեական եկեղեցու միջին լատիներենը և ավելի ուշ վերածննդի լատիներենը նրանք ովքեր գրում էին կամ արտագրում լատինական տեքստեր սովորաբար ստեղծում էին նոր տերմիններ այդ լեզվով անվանելով իրերը կամ հասկացությունները որոնք չունեին անգլերենում համարժեք բառեր ժամանակակից անգլերենը որը ներառում է վիլյամ շեքսպիրի ստեղծագործությունները և ջեյմս արքայի աստվածաշնչի տարբերակը սովորաբար թվագրվում է մոտ թվականից ի վեր այնուհետև միացյալ թագավորությունը դառնալով գաղութային իշխանություն բրիտանական կայսրության գաղութների համար անգլերենը ծառայեց որպես լինգվա ֆրանկա հետգաղութային ժամանակաշրջանում որոշ նորաստեղծ պետություններ որոնք ունեին բազմաթիվ տեղական լեզուներ նախընտրեցին շարունակել օգտագործել անգլերենը որպես միջէթնիկական շփման լեզու կանխելով հնարավոր քաղաքական դժվարությունները որոնք կառաջանային եթե նախընտրվեր մեկ տեղական լեզուն մյուսներից բրիտանական կայսրության զարգացման արդյունքում անգլերենը ընդունվեց հյուսիսային ամերիկայում հնդկաստանում աֆրիկայում ավստրալիայում և շատ այլ տարածքներում այդ տենդենցը ավելի ակնառու դարձավ դարի կեսերին ամերիկայի միացյալ նահանգների որպես գերպերության հայտնվելու հետ անգլերենը տարածվել է հյուսիսային ծովի գերմանական այն շրջաններում այն մեծ բրիտանիա են տարածել գերմանական քոչվորները տարբեր աշխարհագրական տեղամասերից որոնց տեղերում են այժմյան նիդերլանդները հյուսիսարևմտյան գերմանիան և դանիան դրա հետ կապված ռոմանական բրիտանիայում բնիկ ժողովուրդը ինչպես ենթադրվում է խոսում էր հիմնային բրիտոնիկ կելտական լեզվով որի մեջ մեծ ազդեցություն ուներ լատիներենի աքրոլեկտալությունը սկսած ռոմանական բրիտանիայի տարեկանից գերմանական այդպիսի ցեղերից էին անգլերը որոնց բեյդը հավատացել էր ամբողջական տարածումը դեպի մեծ բրիտանիա սկզբնապես հին անգլերենը դիալեկտների ամբողջություն էր վառ արտացոլելով անգլո սաքսոնական ծագումը սակայն արևմտյան սքասոնական դիալեկտը ավելի դոմինանտում էր և դրանով էլ հենց գրված է բեովուլֆի բանաստեղծությունները ավելի ուշ հին անգլերենը տեղակալվեց երկու ալիքների գալիքներով առաջինը հյուսիսային գերմանացիների լեզվական տարբերիչներն էին երբ հալֆդան ռանգնարսոնը և ինվար բոնլեսը րդ և րդ դարում սկսեցին բրիտանական կղզիների գրավումը և հյուսիսային շրջանների հավաքագրումը երկրորդը հին ռոմանական խոսել իմացողներն էին ռոմանական լեզվի միաձուլումը րդ դարի անգլիայի դեմ նորմանների դեմ պայքարում նորմաներենը վերածվեց անգլո նորմաներեն և հետագայում անգլո ֆրանսերենի և իրենից ներկայացնում է բառեր որոնք ներգրավվել են դատարանի և կառավարության դեմ պայքարից հետո ինչպես նաև սկանդինավիական և նորմանդական բառարանի տարածումը այս երկու դեպքերը վերափոխեցին անգլերեն լեզվի քերականությունը ավելի դյուրին լեզվի և ազատ նորանոր բառերի համար այլ լեզուներից փոխ վերցնելու լեզվական փոփոխությունները անգլերենի դեպի նորմանական այժմ հայտնի միջին անգլերեն ջեֆրի չոսերի կանտերբերգյան հեքիաթները ամենահայտնի ստեղծագործություններն են այս ժամանակաշրջանի ընթացքում լատիներենը որոշ առումներով եղել է ֆրանկա եվրապական կյանքի լեզուն սկզբում քրիստոնեական եկեղեցու միջնադարյան լատինը հետո արդեն վերածնդի ժամանակաշրջանի լատիներենը նրանք ովքեր լատիներենը փոխադրում էին հիմնականում նոր տերմինների թարգմանիչներն էին որպեսզի գոյականների լինեին այն բառերի համար որոնք անգլերեն համարժեքը չունեին ժամանականաից անգլերենը որը ներառում է ուիլիամ շեքսպիրի և արքա ջեյմս վերսիոնի աստվածաշնչյան տարբերակը հիմնականում ստացվել է թվականներին դրանից հետո անգլիական թագավորությունը դարձավ գաղութային թագավորություն և անգլերենը ծառայում էր որպես ֆրանկական գաղութների լեզու փոստ գաղությանին շրջանում նոր ստեղծված ժողովուրդներից որոշները որոնք ունեին բազմաթիվ բնիկ լեզուներ որոշեցին օգտագործել անգլերենը որպես ֆրանկական լեզու դրա պատճառն այն էր որ նրանք փորձում էին խուսափել քաղաքական դժվարություններից որը կարող էր ծագել որևէ բնիկ լեզվի գերակայությունից մյուսների նկատմամբ բրիտանական թագավորության մեծացման արդյունքում անգլերենը հարմարեցվեց հյուսիսային ամերիկայում աֆրիկայում ավստրալիայում և այլ շրջաններում այստեղ առաջացավ տենդենցիա որը ամրապնդվեց ամերիկայի միացյալ նահանգներում րդ դարի կեսերին ժամանակակից անգլերենը որը երբեմն բնութագրվում է ինչպես առաջին համաշխարհային տարածվածություն գտած լեզու գերիշխող կամ այլ պարագաներում նույնիսկ պահանջված լեզու է հաղորդակցության գիտության ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների բիզնեսի նավագնացության ավիացիայի հեռուստատեսության ռադիոյի և միջազգային հարաբերությունների համար նրա տարածումը բրիտանական կղզիներով պայմանավորված էր բրիտանական կայսրության հզորացումով և րդ դարի վերջին այն իսկապես հասավ համաշխարհային տարածման րդ դարերում բրիտանական գաղութացմանը զուգընթաց այն դարձավ ամն ի կանադայի ավստրալիայի և նոր զելանդիայի հիմնական լեզուն ամն ի բարգավաճող տնտեսությունը և նրա մշակութային ազդեցությունը ինչպես նաև նրա կարգավիճակը որպես հզոր ուժ սկսած երկրորդ համաշխարհային պատերազմից նշանակալից չափով արագացրեց լեզվի տարածումն ամբողջ մոլորակով մեկ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում անգլերենը փոխարինեց գերմաներենին որպես գերիշխող լեզու նոբելյան մրցանակակիրների համար անգլերենը հավասարվեց և հնարավոր է գերազանցեց ֆրանսերենին որպես գերակա լեզու միջազգային հարաբերություններում րդ դարի վերջին կեսին անգլերենի աշխատանքային իմացությունը դարձավ պարտադիր պայման մի շարք բնագավառներում և մասնագիտություններում ինչպիսիք են բժշկությունը և համակարգչային աշխատանքները հաշվի առնելով այն փաստը որ մեկ միլիարդ մարդ խոսում է անգլերենով այն նաև մակ ի վեց պաշտոնական լեզուների շարքում է անգլերենի զարգանալուն համընթաց անկում նկատվեց մայրենի լեզվի զանազանության մեջ աշխարհի տարբեր ծայրերում նրա ազդեցությունը շարունակում է կարևոր դեր խաղալ լեզվի օգտագործման բնագավառում հակառակ դրան անգլերենի ներքին բազմազանությունը ներառյալ կրեոլները և պիջինները պոտենցիալ ունեն ստեղծելու տարբեր լեզուներ անգլերենից ժամանակի ընթացքում վերջիններս անգլերենի բարբառներ են որոնք հիմնականում օգտագործվում են կարիբյան ծովի ավազանում ռուսերեն հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի արևելասլավոնական լեզվախմբի լեզու ռուսերեն խոսում է աշխարհում միլիոն մարդ ամենատարածված սլավոնական լեզուներից է պետական լեզու է ռուսաստանում բելառուսում ղազախստանում ղրղզստանում միավորված ազգերի կազմակերպության պաշտոնական լեզուներից մեկն է ինչպես նաև մի շարք եվրոպական և ասիական երկրների երկրորդ պետական լեզուն է ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման ռուսերենը զբաղեցնում է չորրորդ տեղն ամենաթարգմանվող լեզուների շարքում ինչպես նաև յոթերորդ տեղը այն լեզուների շարքում որոնցով թարգմանվում է գրքերի մեծամասնությունը թվականին ռուսաց լեզուն համացանցի ամենահանրամատչելի լեզուների շարքում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը ռուսաց լեզվի հնչակարգային կառուցվածքին բնորոշ են բաղաձայն հնչույթների ճյուղավորված համակարգը հնչույթներ մեծ մասամբ երկակի իրենց հատկանիշներով կոշտություն փափկություն խուլություն ձայնեղություն և նկատելիորեն նվազ բարդ պատմականորեն պարզեցված ձայնավորների համակարգ ընդամենը հնչույթ և նրանց և մյուսների դիրքային ձևափոխումների բազմազանությամբ հանդերձ սովորաբար վանկային են համարվում ձայնավոր հնչյունները շեշտադրությունը դինամիկ է կամ ուժային բառաձևի վանկերից մեկը շեշտվածը առանձնանում է մյուսներից առավել ուժգին արտաբերմամբ տարբեր տեղեր զբաղեցնող ամրացված չէ բառաձևի սկզբի կամ վերջի նկատմամբ որևէ կոնկրետ վանկի շարժական մեկ բառի տարբեր ձևերում կարող են շեշտվող լինել տարբեր վանկեր և տարբեր ձևույթներ ռուսաց լեզուն ըստ հնչյունակազմական դասակարգման թեքական համադրական լեզու է այսինքն բառույթների քերականական նշանակությունը փոխանցվում են միաժամանակ մի քանի քերականական նշանակություն ունեցող ածանցների օգնությամբ օրինակ գոյականների վերջավորությունները ցույց են տալիս բառաձևի սեռը թիվը և հոլովը ռուսաց լեզվի մասին գիտությունների համալիրը կոչվում է լեզվաբանական ռուսիստիկա որը հանդիսանում է ավելի լայն ռուսիստիկա կոչվող երկրագրական դիսցիպլինայի մաս ռուսերենը հետևյալ պետությունների պաշտոնական լեզուն է ռուսաստան բելառուս բելառուսերենի հետ միասին մասամբ ճանաչված հարավային օսեթիա օսերենի հետ միասին և չճանաչված մերձդնեստրի մոլդովական հանրապետության մոլդովերենի և ուկրաիներենի հետ միասին ռուսերենը համարվում է հետևյալ պետությունների պետական հաստատությունների պաշտոնական լեզուն բայց ցածր կարգավիճակ ունի քան պետական լեզուն ղազախստան ղրղզստան մասամբ աբխազիա մի շարք մոլդովական ռումինական և ուկրաինական ադմինիստրատիվ միավորների կողմից ռուսերենը ճանաչված է որպես պաշտոնական լեզուներից մեկը մի շարք երկրներում և տարածաշրջաններում ռուսերենն ունի որոշ պաշտոնական գործառույթներ այդպես տաջիկստանում ըստ սահմանադրության ռուսերենը համարվում է միջազգային շփման լեզու և պաշտոնապես կիրառվում է օրենքների ստեղծման մեջ ուկրաինայում բացի իր մարզային կարգավիճակից ռուսերենն ունի նաև այնպիսի պաշտոնական գործառույթներ ինչպիսիք են պետական պաշտոնական ակտերի հրապարակումը հանդիսանում է ինֆորմատիկայի տնտեսական և սոցիալական գործունեության հիմնական լեզուն ինչպես նաև ինֆորմացիոն գործակալությունների լեզուն է նյու յորք նահանգի որոշ տարածաշրջաններում պարտադիր է ընտրությունների հետ կապված փաստաթղթերի թարգմանումը ռուսերեն ուզբեկստանում ռուսերենը կիրառվում է նոտարական և զագսային մարմինների կողմից ռուսերենը եղել է նաև մի շարք պատմական երկրների պաշտոնական լեզուն այն հանդիսանում է նաև միջազգային մի շարք կազմակերպությունների պաշտոնական կամ աշխատանքային լեզուն որոնց թվին են պատկանում մակ ը ապհ ն շհկ ն եվրազէս ը ահք ն հապկ ը իսօ ն վուամ ը կխ ը և կմմշ ը մինչև թվականը ռուսերենը եղել է խսհմ ի ազգամիջյան հաղորդակցման լեզու դե ֆակտո կատարելով պետական լեզվի գործառույթները շարունակում է օգտագործվել նախկին խսհմ երկրներում որտեղ բնակչության մեծ մասի համար այն որպես մայրենի և որպես ազգամիջյան հաղորդակցման լեզու է հանդիսանում նախկին խսհմ երկրներից իսրայել գերմանիա կանադա ամն ավստրալիա և այլ երկրներ գաղթածներն իրենց բնակավայրերում թողարկվում են ռուսերեն պարբերականներ գործում է ռադիոկայան և հեռուստատեսային ալիքներ բացվում են ոուսալեզու դպրոցներ որտեղ ակտիվորեն դասավանդում են ռուսերեն օրինակ շեվախ մոֆետ իսրայելում ռուսաց լեզու սովորում են ավագ դասարաններում որոշ միջնակարգ դպրոցներում էլ որպես երկրորդ օտար լեզու արևելյան եվրոպայի երկրներում մինչև րդ դարի ական թվականները դպրոցներում ռուսաց լեզուն հիմնական օտար լեզուն էր գելլապա ինստիտուտում անցկացված սոցոլոգիական ուսումնասիրության համաձայն հետխորհրդային պետություններից բելառուսի բնակչության ը ուկրաինայի ը ղազախստանի ը և ղրղզստանի ը ընտրել են ռուսերենը հարցման հայտը լրացնելու համար ինստիտուտը հետազոտությունների այս բաժինը կոչեց ռուսերենը որպես մայրենի լեզու ռուսերեն են ասվել նաև առաջին բառերը տիեզերքում թվականի ապրիլի ին ժամը կապի ստուգման նպատակով դեպի տիեզերք թռիչքի ժամանակ յուրի գագարինը ասել է ինքնազգացողությունս գերազանց է ես ձեզ լավ եմ լսում թռիչքը ընթանում է լավ այժմ ռուսաց լեզուն ոչ պաշտոնապես հանդիսանում է միջազգային շփման լեզու տիեզերական կառավարվող թռիչքների ժամանակ միջազգային տիեզերական կայանում աշխատող բոլոր տիեզերագնացներն ուսումնասիրում են խոսակցական ռուսերեն համաձայն թվականին դեմոսկոպ ամսագրում ռուսաստանի կրթության և գիտության նախարարության սոցիոլոգիական հետազոտությունների կենտրոնի գիտական աշխատանքների գծով փոխտնօրեն ա արեֆևի հրապարակած հետազոտությունների ռուսաց լեզուն աստիճանաբար կորցնում է իր դիրքերը ինչպես աշխարհում ընդհանրապես այնպես էլ ռուսաստանում մասնավորապես թվականին ա լ արեֆևը հրապարակեց նոր հետազոտություն ռուսաց լեզուն րդ դարերի եզրագծին որտեղ հաստատեց երկրի բոլոր շրջաններում ռուսերենի դիրքերի հետագա թուլացման միտումների իր տեսակետը թվականին հեղինակը թվականի համար կանխատեսում էր ռուսախոսների կրճատում մինչև միլիոն մարդ իսկ աշխարհում միլիոն մարդ իսկ թվականին վերանայեց իր կանխատեսումը ավելի լավատեսական գնահատականով ընդհանուր չեզոք միտումների պահպանման դեպքում և երկարաձգեց մինչև թվականը թվականին հեղինակը կանխատեսել է ռուսախոսների կրճատում մինչև միլիոն մարդ իսկ մինչ թվականը մինչև միլիոն մարդ նախկին խսհմ երկրներում ռուսաց լեզուն աստիճանաբար փոփոխվում է տեղական լեզուներով իսկ ռուսերենի տարածվածությունը աշխարհում կրճատվում է ռուսների և ռուսաստանի ընդհանուր բնակչության կրճատման հետ հենց ռուսաստանում աճում է անգլերենի վարկանիշը իսկ ռուսերենը կորցնում է իր ժողովրդականությունը ներգաղթածների մոտ ռուսաստանի թվականի մարդահամարի արդյունքներով տիրապետում ռուսաց լեզվին բաժնում նշել են միլիոն մարդ իսկ թվականի մարդահամարին միլիոն մարդ քաղաքային բնակչության շրջանում ռուսերենով խոսում էր միլիոն մարդ իսկ գյուղական շրջաններում միլիոն մարդ թարգմանությունների ռեեստրի տվյալների էլեկտրոնային շտեմանարանը ը հաշվում է ավելի քան երկու միլիոն գրառումներ երկրների հեղինակների և հրատարակիչների հարաբերությամբ տվյալները վկայում են որ ռուսերենը աշխարհում համարվում է ամենաթարգմանվող լեզուներից մեկը լեզուների շարքում որոնցով թարգմանվում են գրքերի մեծամասնությունը ռուսերենը յոթերորդ տեղում է լեզուների շարքում որոնցից ամենահաճախ թարգմանվում են գրքեր ռուսերենը չորրորդ տեղում է ռուսերենին տիրապետողների տեսակարար կշռի փոփոխությունը երկրի ընդհանուր բնակչության թվաքանակի հետ թվականներին գնահատական ռուսաստանի եվրոպական մասի սահմաններում մինչ րդ դարը ձևավորվեցին խոսվածքների մի շարք հստակ լեզվական գծերով բնորոշվող օրինակ հյուսիսի համար հատուկ էր յախոսությունը պայթական ն սեռական հոլովի ձևը օրորոց աշնանացան հաչել բառերը հարավում ունեին ձևը սեռական ձևը ինչպես նաև նույն իմաստով գործածվում էին բառերը երկու մեծ խմբավորումներ հյուսիսային բարբառ և հարավային բարբառ ինչպես նաև միջանկյալ միջնադարյան ռուսական խոսվածքներ օրինակ մոսկվայում հյուսիսի նման ընդունված էր պայթական ն և սեռական հոլովի վերջավորությունը և յախոսությունը ինչպես հարավում ուշ ձևավորված տարածքների համար ռդ ասիական մաս մերձվոլգյան տարածաշրջան կովկաս բնորոշ էր բարբառային հստակ բաժանման բացակայությունը տարբեր շրջանների վերաբնակներից խոսք մուտք գործող ոչ մեծ արեալների բազմազանությունը ինչպես նաև տարբեր բարբառների միախառնում արտահայտող գծերը միջին ռուսական խոսվածքները առաջին հերթին մոսկովյանը ռուսական գրական լեզվի հիմքը հանդիսացան մյուս բարբառներով գեղարվեստական գրականություն և պարբերական տպագրություն չկա ի սկզբանե բարբառային տարբերությունները խիստ արտահայտված չէին և չէին խոչընդոտում փոխըմբռնմանը հիմնականում հարթավայրերում արևելա եվրոպական ռուսական բնակվող ռուսների նախնիների համար չկային շփման աշխարհագրական խոչընդոտներ բանավոր խոսքի ստանդարտացմանը նպաստեց րդ դարում զլմ ների տարածումը համատարած կրթության ներդրումը բնակչության միջշրջանային միգրացիան ավանդական խոսվածքները պահպանվում են միայն գյուղական բնակչության մոտ ավագ սերունդ քաղաքային բնակչության միջին սերնդի երիտասարդության բանավոր խոսքում գործնականում կան միայն բառամթերքի և արտասանության որոշ տարբերություններ որոնք կենտրոնական հեռուստա և ռադիոհեռարձակումների ազդեցությամբ աստիճանաբար համահարթվում են ռուսաց լեզուն ինչպես և աշխարհի մյուս խոշոր լեզուները ունի խոսակցական տարբերակներ պաշտոնապես չամրագրված և առայժմ նույնիսկ լեզվաբանների կողմից քիչ ումնասիրված ռուսաստանի սահմաններից դուրս բալթյան երկրներում բելառուսում ուկրաինայում մոլդովայում հարավային կովկասի և կենտրոնական ասիայի պետություններում հարավ արևմտյան եվրոպայում ուկրաինական և բելառուսական լեզուների մոտ ազգակցականությամբ պայմանավորված առկա է խոսքի ուժեղ միախառնման երևույթը և ձևավորվում են ռուս ուկրաինական սուրժիկ կամ ռուս բելառուսական տրասյանկա խառը տիպի լեզուները իր հերթին կենտրոնական ասիայի տարածքում մասնավորապես ղրղզստանում և ուզբեկստանում ռուսական խոսքը բավականաչափ կոնսերվատիվ է և դեռևս ոչ վաղ անցյալում պահպանում էր րդ դարի ական թվականների ձևը նույնիսկ այլ ազգի ռուսալեզու ներկայացուցիչների վրացիների ադրբեջանցիների թաթարների կորեացիների հայերի խոսքում դա հաճախ բնորոշ է այն որպես ոչ մայրենի գործածող կղզյակ խմբերի տվյալ դեպքում ոչ սլավոնական թուրքալեզու լեզվական շրջանների համար ղազախստանի ռուսերեն խոսքն իր վրա կրում է ղազախերենի ազդեցությունը ավելի կոնկրետ փոփոխվում է քաղաքների ուղղագրությունը մուտք են գործում ժարգոններ իր լեզվաբանական առանձնահատկություններն ունի ռուս վտարանդի սփյուռքի տարբեր սերունդների խոսքը հեռավոր արտասահմանում բավականին ինքնատիպ են ալյասկայի ծայրահեղ մեկուսացած վերաբնակների բարբառները հետխորհրդային տարածքի պետությունների շարքում ակնհայտ է կառավարական օղակների ռուսերեն լեզվի առանձին տարրերի կարգավորման ձգտումը նույնիսկ այդ պետությունների կողմից ռուսերենը որպես պաշտոնական լեզու ճանաչված չլինելու պարագայում օրինակ ուկրաինայում ռուսաստանում տիրապետող և նորմատիվ համարվող ձևի փոխարեն ձևերն են գործածվում քանի որ նման փոփոխություններն իրականացվում են չհամաձայնեցված կերպով իրականում դրանք ռուսաց լեզվի վրա ազդում են միայն այդ պետությունների տարածքներում ռուսաց լեզուն շատ սոցիալական խմբերի և խառը լեզուների հիմքն է ղազախստանում էստոնիայում և այլ հետխորհրդային երկրներում խորհրդային միության ժամանակներից նկատվում են միախառնման նշաններ ռուսերենի ինքնաբերաբար թափանցում այլ լեզուների խոսք ոչ փոխառություն չնորմավորված ռուսական բառաֆոնդի օրինակ է նաև ռուսերեն ի փոխարինած էստոներեն լատիշերեն և լիտվերեն ձևը այդպիսի երևույթ նկատվում է ոչ միայն ազգային փոքրամասնությունների մոտ օրինակ կորեացիների և գերմանացիների այլև քաղաքներում ապրող ղազախների խոսքում առաջացած լեզվական համակարգերը չեն համարվում առանձին լեզուներ և հատուկ անուններ չունեն բնորոշ առանձնահատկություններ ունի մերձսևծովյան տարածքների ռուսաց լեզուն հատկապես օդեսայի ռուսերենը որը հատուկ ուսումնասիրությունների առարկա է դարձել և տեղ է գտել գեղարվեստական գրականության ֆելիետոններում օրինակ վլաս դորոշևիչի իսահակ բաբելի իլֆի և պետրովի օլեգ գուբարի մոտ նրան բնորոշ է ուկրաինական բարբառների ազդեցությունը իսկ հրեաների խոսքում իդիշում յուրահատուկ արտասահմանյան փոխառություններ հնչյունակազմություն ռուսերենի ժամանակակից անվանը զուգահեռ գոյություն են ունեցել ևս երկու այլ անվանումներ ռուսական և վելիկոռուսական առաջինը ձևավորվել է ռուսիայի ռոսիայի հունարեն անվանումից և ակտիվ գործածություն է ունեցել միայն րդ դարում երկրորդը ծագել է վելիկոռուսիա տեղանունից և գործածությունից դուրս է եկել թվականից չնայած այնպիսի բառակապակցություններ ինչպիսիք են վելիկոռուսական բարբառներ կարող են հանդիպել նաև ժամանակակից գիտական գրականության մեջ ռուսաց լեզուն պատկանում է սլավոնական լեզուների արևելյան ենթախմբին որը մտնում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի մեջ ռուսաց լեզվի բառակազմական և քերականական գծերը վելիկոռուսական տարածքներում տարածում գտած տարբեր արևելյան բարբառների և ռուսական հիմքի վրա րդ դարերում առաջին քրիստոնեական գրքերի ադապտացիայի արդյունքում առաջացած եկեղեցասլավոնական լեզվի երկարատև փոխներգործությունների արդյունք են հին սլավոնական լեզու երկար ժամանակ մ թ ա րդ հազարամյակում հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում առանձնացավ պրոտո սլավոնական խոսվածքը որը մ թ ա րդ հազարամյակում տրանսֆորմացվեց պրոտո սլավոնական լեզվի մ թ ա րդ դարերում այն բաժանվեց երեք խմբերի արևելյան արևմտյան և հարավային արևելասլավոնական անվանվում է նաև հին սլավոնական լեզվի հիմքի վրա րդ դարերում կազմավորվեցին ռուսերեն ուկրաիներեն և բելառուսերեն լեզուները բարբառների խմբեր րդ դարերում կազմավորվեցին հյուսիսային և հարավվելիկոռուսական բարբառները և միջանկյալ միջվելիկոռուսական խոսվածքները եկեղեցասլավոնական լեզուն ի սկզբանե հանդիսանում էր մինչ այժմ էլ հանդիսանում է ուղղափառ ժամասացության լեզու երկար ժամանակ այն ամբողջովին առաջատար լեզու էր գրավոր ոլորտում ռուսաց լեզվի պատմության մեջ հնագույն գրական հուշարձաններ են նովգորոդյան օրենսգիրքը րդ դարի առաջին քառորդ օստրոմիրովյան ավետարանը եկեղեցասլավոնական լեզվով համեմված հնագույն ռուսերենով և հնագույն նովգորոդյան բարբառով գրված կեչակեղևյա րդ դար պատվոգրերը առանձին ֆեոդալական ռուսաստանի ավելի ուշ շրջանի հուշարձանների մեջ արտացոլված են մարզային խոսվածքների առանձնահատկությունները այսպես նովգորոդյան և պսկովյան հուշարձանները ֆիքսում են յախոսությունը ի և ի փոխանակումը կամ դրանց համընկնումը որևէ հնչյունի մեջ նովգորոդյան ի արտասանությունը որպես ինչը հուշարձաններում արտահայտվում է որպես և փոխանակում հատուկ է այն հուշարձաններին որոնք առաջ են եկել հարավային և միջին ռուսական խոսվածքների տարածքներում և այլն հաշվի առնելով հուշարձանների վկայությունները և ստուգելով դրանք ռուսական բարբառների համեմատական ուսումնասիրություններով կարող ենք վերականգնել րդ դարերի ռուսաց լեզվի քերականական կառուցվածքի զարգացման այսպիսի կարևոր փուլեր ժամանակակից ռուսաց լեզուն ստանդարտ տարբերակ ռուսերենում ընդունված որպես գրական լեզու ձևավորվել է մոտավորապես րդ դարերի սահմաններին թվականին տեղի ունեցավ քաղաքացիական և եկեղեցա սլավոնական այբուբենների բաժանում թվականին մ լոմոնոսովն ստեղծեց առաջին ռուսական քերականությունը դրան հետևող փոփոխություններից անհրաժեշտ է առանձնացնել թվականին ռուսական ուղղագրության ռեֆորմը ինչպես նաև թվականի ոչ այնքան էական փոփոխությունները ռուսաց լեզվում օգտագործվող գրությունը ռուսական այբուբենի հիման վրա է որը ծագում է կիրիլյան այբուբենից կիրիլիցա ռուսաց լեզվի այբուբենը ներկայիս տառ պարունակող տեսքով գոյություն ունի թվականից գրական ռուսաց լեզվի ձայնավորների համակարգը ներկայացված է եռանկյուն համակարգով շերբի եռանկյուն հինգ կամ վեց ձայնավոր հնչույթներով հնչույթները նշված են թեք փակագծերում ձայնավորները տարբերվում են լեզվի բարձրացման աստիճանով և շարքով կապակցված շրթնայնացման առկայությամբ կամ բացակայությամբ թեք փակագծերում տրված են հնչույթները քառակուսիներում ալլոֆոնները ռուսերենում դիտվում են վանկերի տարատեսակների մեծ բազմազանություն ներառյալ և նույնիսկ որոշ բառերում այնպիսի հազվադեպ ձևեր ինչպիսիք են կամ հնչակարգային իմաստատարբերիչ դեր է խաղում շեշտը ուժեղ է չշեշտված ձայնավորների հնչյունակարգական սղումը բառի հնչյունաբանական կառուցվածքից շեշտի դիրքը միանշանակ դուրս չի մղվում բառի փոփոխության դեպքում այն շարժական է ի տարբերություն եկեղեցասլավոնականի երբ հունականի օրիանակով րդ դարերում երկրորդ հարավսլավոնականի ազդեցությունը տարածվում էր բառերի շեշտադրումների վրա ռուսաց լեզվում շեշտը գրավոր չի նշվում բացառությամբ որոշ հատուկ տեքստերի օրինակ բառարանների և դեպքերի երբ այդ նշանի բացակայությունը կարող է առաջացնել ոչ միանշանակություն որոշ հետազոտողներ գտնում են որ ռուս գրական լեզվի քերականական նորմ է հանդիսանում այսպես կոչված մոսկովյան արտասանությունը ռուսաց լեզվում բոլոր բառերը պատկանում են լայնածավալ քերականական խմբերին խոսքի մասերին մեկ խոսքի մասի պատկանող բառերն ունեն բացի այդ միևնույն խոսքի մասի բառերը կարող են ունենալ բառակազմական նմանություն և նախադասության կազմում կատարել միևնույն շարահյուսական ֆունկցիաները առանձնանում են խոսքի մասերի չորս տեսակ շրջապատող արտալեզվական իրականության մեջ արտահայտում են առարկաներ հատկանիշներ գործընթացներ և այլ երևույթներ այդպիսի բառերը սովորաբար հանդիսանում են նախադասության ինքնուրույն անդամներ կրում են բառային շեշտ և դրանով տարբերվում են սպասարկու բառերից սահմանազատվում են տվյալ տեսակի հետևյալ խոսքի մասերը միայն որակական ածականներն ունեն համեմատության աստիճաններ պրոֆեսիոնալ լեզվաբանները դերանունը չեն դասում ինքնուրույն խոսքի մասերի շարքին քանի որ դրանց տարբեր խմբեր ունեն տարաբնույթ ձևաբանական հատկանիշներ դրա փոխարեն առաջարկում են առանձնացնել խոսքի մասերին համապատասխանող դերանունների ենթախմբեր օրինակ դերանվանական գոյականներ դերանվանական ածականներ և այլն հակադրելով դրանք ինքնուրույն խոսքի մասեր կոչվող ենթախմբին այն է ոչ դերանվանական բացի այդ ակտիվորեն քննարկվում է նաև անդեմ ստորոգելիական բառերի ուրախ է տաք է ափսոս ածական դերբայները կարդացող և մակբայական դերբայները կարդալով որպես ինքնուրույն խոսքի մասեր առանձնացնելու հարցը չեն անվանում իրականության երևույթները այլ մատնանաշում են այդ երևույթների հարաբերությունները դրանք նախադասության ինքնուրույն անդամներ չեն հանդիսանում սովորաբար բառային շեշտ չեն ունենում արտահայտում են խոսողի սուբյեկտիվ վերաբերմունքը խոսքի առարկային կարծիք արտահայտելու նման շատ լեզվագետների կարծիքով դրանք յուրահատուկ խոսքի մաս են հանդիսանում արտահայտում են բայց չեն անվանում խոսողի զգացմունքը ռուսերենը համադրական տիպի լեզու է նրան հատուկ է վերջավորություններով ֆլեքսիա թեքական մասնիկ և նախածանցներով բառափոփոխության զարգացած համակարգը անուն գոյական ածական թվական և այլն խոսքի մասերն ունեն սեռի շնչավորության թվի և հոլովի քերականական կարգեր ռուսաց լեզվի ձևաբանությունը պրասլավոնականի հետ համեմատած մի քանի անգամ պարզեցված է ներկայումս ռուսաց լեզուն փաստացի կորցրել է երկակի թիվը կոչական հոլովի հին ձևը որը կայուն կերպով պահպանվում է միայն որոշ բառերում օրինակ մյուս կողմից ժամանակակաից խոսակցական լեզվում երբեմն նկատվում է նոր հնարավոր է ֆրանսերենից փոխառնված հազվադեպ գործածվող ին հոլովման հազվադեպ նաև հոգնակիով րդ հոլովման ով որոշ շնչավոր գոյականների կոչական հոլովաձև որը կազմավորվում է հատուկ անունների և որոշ հասարակ անունների ուղղական հոլովաձևերի կամ վերջավորությունների կրճատմամբ այս ձևը համընկնում է հոգնակի թվի սեռական հոլովաձևի հետ բայի ձևերի համակարգում անհետացել են անցյալ վաղակատարը անցյալ կատարյալն ու ապառնի դերբայը հին ռուսական տեքսերում տեղ գտած անցյալ անկատարը մի խումբ հետազոտողների կարծիքով կենդանի արևելասլավոնական խոսքում բացակայում էր բայց զարգացել է կատարյալ և ոչ կատարյալ կերպերի քերականական հակադրությունը համեմատաբար ծագումով նոր են հանդիսանում ոչ կատարյալ բայերի ապառնի ժամանակի վերլուծական կառուցվածք ունեցող ձևերը որոնք կազմված են օժանդակ լինել բայի և հիմնական բայի անորոշ դերբայի ինֆինիտիվ օգնությամբ հազվադեպ այս կառուցվածքներում գործածվում է լեզվից աստիճանաբար դուրս մղվող բայը վերլուծական են հանդիսանում նաև ստորադասական եղանակի ձևերը կազմավորված հիմնական բայի անցյալ ժամանակաձևերի և մասնիկի օգնությամբ հավանաբար այս բայերն առաջացել են ընդհանուր սլավոնական վաղակատար անցյալից նախադասության մեջ գործածվող շարահյուսական միավոր հատկանիշներն են սովորաբար բառակապակցություն են անվանում երկու կամ ավելի լիիմաստ բառերի ստորադասական միցությունը որոնցից մեկը գլխավոր է մյուսը կախյալ բառակապակցության կառուցումը կախված է նրանից թե ինչ խոսքի մասեր են նրանում միացված այն ձևավորվում է կապակցման տարբեր ձևերով համաձայնություն խնդրառություն հարադրություն բառակապակցությունը գլխավոր բառի ձևից կախված կարող է մտնել այլ բարդ բառակապակցության կամ համադասական շարքի մեջ օր հենց տեղը պարտադրում էր լռության ու բարեպատշաճության և տրամադրում հանգիստ լուրջ մտքերի չեխով բառակապակցության գլխավոր և կախյալ բառերի միջև երևան են գալիս որոշակի հարաբերություններ որոնք ցույց են տալիս նախադասության անդամի կախյալ բառի իմաստը որոշիչներ խնդիրներ պարագաներ բառակապակցությունների տեսակները որոշվում են ըստ գլխավոր անդամի խոսքիմասային պատկանելիության ունի մեկ քերականական հիմք ենթակա ստորոգյալ կամ մեկ գլխավոր անդամ ունի երկու կամ ավել քերականական հիմքեր նրա կառուցվածքի մեջ մտնող պարզ նախադասությունները կազմավորում են իմաստային քերականական և հնչերանգային միասնություն կապակցող միջոցներ են հանդիսանում հնչերանգը կապերը կապական կամ ցուցական բառերը նրանք ոչ միայն բարդ նախադասության բաղադրիչների կապակցման միջոցներ են այլև ունեն քերականական նշանակություն ցույց են տալիս պարզ նախադասությունների բաղադրիչների միջև հարաբերությունները օրինակ առավոտը երբ սկսվում է այս պատմությունը մռայլ էր սակայն տաք կապակցման միջոց է հանդիսանում երբ կապը այն ունի ժամանակի ընդհանուր նշանակություն իսկ միաժամանակության նշանակությունը արտահայտվում է բայի կերպի և ժամանակային ձևերով բարդ նախադասություն ոչ համազոր բաղադրիչներով արտահայտվում է ստորադասական կապերով կամ կապական բառերով որոնք գտնվում են ստորադասական նախադասության կազմում ստորադասական նախադասությունը գլխավորի հետ կապակցվում է երկու եղանակով տնակի հետևում փռված էր հարթավայրը լուսնի լույսից մոխրագույն տափաստանը որտեղ և սլանում էր քրտնաթաթախ եռաձի կառքը տոլստոյ նավակը կենտրոնում էր երբ այն նկատեցին մյուս ափից կորոլենկո համեմատ երբ նավակը կենտրոնում էր այն նկատեցին մյուս ափից զարգացած թեքամասնիկների համակարգով հանդերձ ռուսաց լեզվում բառերի շարադասությունը սահմանված չէ և կարող է էականորեն փոփոխվել կետադրությունը կատարվում է գործածվող կետադրական նշաններով դրանք են վերջակետը ռուս բազմակետը ռուս երկու կետը ռուս ստորակետը ռուս կետ ստորակետը ռուս բացականչական ռուս և հարցական ռուս նշանները գծիկը ռուս չակերտները ռուս փակագծեր ռուս ռուսաց լեզվի բառաֆոնդը ծագման տեսակետից ներառում է հետևյալ բառային շերտերը ընդհանուր հնդեվրոպական ընդհանուր սլավոնական արևելասլավոնական և բուն ռուսական ինչպես նաև փոխառություններ որոնց մեջ յուրահատուկ տեղ են զբաղեցնում տարբեր տեսակետներով բառապաշարի ից մինչև կեսը կազմող եկեղեցասլավոնիզմները դա թույլ է տալիս երբեմն խոսել ռուսաց լեզվի երկկազմության և ոճական երկշերտության մասին ժամանակակից ռուսաց լեզվում գոյություն ունեն բազմաթիվ բառային փոխառություններ եկեղեցասլավոնականից դրանց շարքին են դասվում օրինակ այնպիսի գործածական բառեր ինչպիսիք են իր ժամանակ օդ հիացմունք բայ միասնական դուրս բերել պարգև ամպ ընդհանուր պատասխան հաղթանակ աշխատանք խորհուրդ հորինել մանրակրկիտ շատ մեծ և բազմաթիվ այլ բառեր որոնց մի մասը համագոյակցում է իրենց նշանակությամբ կամ ոճաբանորեն տարբերվող եկեղեցասլավոնականից ռուսական նույնանիշ բառերի հետ համեմատենք եկեղեցասլավոնականը գրվում է սկզբից տիրապետություն քարշ տալ գլուխ քաղաքացի կաթնային խավար հագուստ հավասար ծնել ժողովում պահակ և այլն եկեղեցասլավոնականից գրական լեզվում փոխառվել են նաև առանձին մորֆեմներ օրինակ բառային նախածանցներ և և նույնիսկ առանձին քերականական ձևեր օրինակ բայական դարձվածներ համեմատ ծագումով եկեղեցասլավոնական ընթացիկ կամ այրվող ածական դերբայները իրենց համապատասխանող բուն ռուսերեն ժամանակակից լեզվում որպես կայուն հատկանիշ ունեցող ածականներ պահպանված հոսող և տաք ձևերի հետ կամ բայի նման ձև ունեցող բայերը ռուսերեն ձևերին ոչ հատուկ հնչյունների հերթագայությամբ համեմատ բուն ռուսերեն են քրքջում է կամ կարկաչում է ժամանակակից ռուսաց լեզվի բառապաշարի մեծ ազդեցություն են ունեցել այն լեզուները որոնց հետ ռուսերենը ավել վաղ նաև հին ռուսերեն և պրասլավոնական բարբառները տևական ժամանակ սերտ հարաբերություններ է ունեցել փոխառությունների հնագույն շերտը արևելագերմանական գոթական ծագում ունեն դրանցից են ափսե տառ ուղտ առավել տնակ իշխան կաթսա խաչ գնել ավանակ գութան ապակի հաց փարախ բլուր նկարիչ եկեղեցի սաղավարտ և այլ բառեր նաև փոքրաթիվ սակայն կարևոր բառեր փոխառնված են հնագույն իրանական լեզուներից սկիֆյան բառապաշար օրինակ դրախտ շուն կացին աստված սակայն պետք է հաշվի առնել ոչ բոլոր գերմանական և իրանական ստուգաբանություններն են անվիճելի օրինակ ուղտ բառը պատմաբան բորիս ռիբակովի վարկածով բուն սլավոնական բառ է որը նշանակում է շատ քայլող շատ թափառող իսկ աստված բառը ըստ մաքս ֆեսմերի հնդեվրոպական ծագմամբ բառ է որ ազգակից է այլ հին հնդկական ին և հին պարսկական գերմանական հիմնականում սկանդինավյան ծագում ունեն որոշ ռուսական անձնանուններ օրինակ ժամանակային մյուս շերտը կազմում են հունական դժոխք պատվոգիր ատենապիր վանահայր սրբապատկեր համերգություն տաժանավայր նավ մահճակալ տիկնիկ մագնիս վարունգ ատյան առագաստ քահանա ծածկոց ճակնդեղ նստարան տետր քացախ լապտեր և այլն և թուրքական ադամանդ օղաթոկ գլուխ մաշիկ մենագայլ դրամ չամիչ վարազ գանձարան երիզ ձեռնաշղթաներ թակարդ պահակություն կաֆտան գորգ երշիկ կապարճ կոկորդիլոս ձի օջախ սարայ սունդուկ ապրանք մառախուղ բանտ քողտիկ վրան տաբատ կառապան պիտակ և այլն այս բառերի մի մասը իրենց հերթին ունեն պարսկական կամ արաբական արմատներ ծագում ունեցող բառերը պետք է նկատի ունենալ որ ռուսական մկրտության անձնանունների ճնշող մեծամասնությունը նույնպես փոխառնված են հունարենից դրացից են և այլն հունարենի միջոցով ռուսաց լեզու են մտել այնպիսի տարածված քրիստոնեական հնագույն հրեական ծագմամբ անուններ ինչպիսիք են և այլն նոր փուլում րդ դարից փոխառություններ են կատարվում հիմնականում նիդերլանդերենից ծիրան ծովակալ նարինջ բոցման տաբատ նավախոտորում հովանոց հարավ մալուխ նավախուց մահճակալ սուրճ նավաստի կեղծամ չեչքար ուղերթ ղեկ խոսափող նավամբար նավարկուղի ֆլեյտա ջրարգելակ առագաստանավ գերմաներենից տողագլուխ սառցասար բինտ բորսա փողկապ գեներալ կոմս որսորդ սրահ կարտոֆիլ բնակարան կինո թանաքաբիծ բուժավայր կառապան լեյտենանտ վարպետ համազգեստ ծխափող սպա հրապարակ ռանդա փականագործ սուգ հրավառություն բուժակ ցեյտնոտ ցեմենտ հանքահոր անվադող ծածկույթ ուղեփակոց տափան ղեկավար օրգան նահանգ փոխնյութ և բազմաթիվ այլ բառեր և ֆրանսերենից լուսամփոփ առաջավոր մաս կանխավճար ալբոմ դերասան պատնեշ փողոց բուրժուազիա ղեկավար մարմին քող ավտոտնակ առաջնելույթ խմբավար գործ ցնցուղ շերտավարագույր ամսագիր հենք կամակորություն կրպակ մղձավանջ սրտապնդություն խանութ մեքենա ճաշացանկ նեգր տաղավար անկարգել զբոսայգի ծածկագիր պարտեր կառամատույց հիմնահարթակ լողափ շրջան ռեզին մակերևութապատկեր նորոգում ռեստորան համարձակություն դեր դաշնամուր եղանակ ապուր տպաքանակ մայթ հնարք ձև ագարակ փերի ֆինանսներ ճեմասրահ շանս հրապույր շինել ուղի վարորդ և բազմաթիվ այլ բառեր ներկայումս ամենահզոր փոխառությունների աղբյուր է հանդիսանում անգլերենը որից որոշ փոխառություններ վերաբերում են արդեն ից դարի առաջին կեսին ավելի վաղ փոխառվել են միահամուռ աշխատանք խորտկարան բոյկոտ կայարան ակումբ կովբոյ կոկտեյլ ցույց երկաթգծեր ռոմ զբոսապուրակ սպորտ մեկնարկ հրասայլ թենիս վարտիք պերճաշուքություն ֆիլմ եզրագիծ ժող բանահյուսություն ֆուտբոլ վատաբարո շորտ առավել նորերը բիզնես գործարար ճեպազրույց ցածրագին վաճառք չկատարված պարտավորություններ ջինս ձևավորում երթակարգավար անկանխիկ հաշվարկ կոմբայն բեռնարկղ համակարգիչ ինֆորմացիայի ամբողջություն վարձակալում շուկայագիտություն վարկանիշ միտում ուիք էնդ ֆայլ հոլդինգ և շատ այլ բառեր որոշ անգլերեն բառեր փոխառության եղանակով ռուսերեն են մուտք գործել կրկնակի օրինակ հին և նոր նորագույն անգլերեն փոխառությունները հաճախ են դուրս մղում եվրոպական մյուս լեզուներից առավել վաղ կատարված փոխառությունները օրինակ նոր անգլերեն ը նախկինից ֆրանսերեն ին նոր անգլերեն ը գերմաներեն նույն նշանակությամբ բառին նոր անգլերեն բառը նախկինից գերմաներեն ին նոր անգլերեն ը նախկին գերմաներենից ին նոր անգլերենից ը նախկին գերմաներեն ին նոր անգլերեն ը նախկինից ֆրանսերեն ին նոր անգլերեն ը նախկինում գերմաներենից փոխառված ին նոր անգլերեն ը նախկինում փոխառված գերմաներեն ին նոր անգլերեն ը նախկինում փոխառված գերմաներեն ին և այլն մյուս եվրոպական լեզուներից փոխառությունները էականորեն քիչ են բայց բառաֆոնդի որոշ շրջաններում դրանց դերը բավականաչափ կարևոր են օրինակ մի շարք զինվորական տերմիններ փոխառված են հունգարերենից մեծ թվով երաժշտական տերմիններ ինչպես նաև ֆինանսական խոհարարական և այլ տերմինների մեծ մասը իտալերենից երբեմն ֆրանսերենի կամ գերմաներենի միջոցով և այլն իրենց հերթին քիչ չեն ռուսերենից հնագույն փոխառություններ ֆիննա ուգորյան լեզուներում օրինակ ֆիներեն և կորելերեն մորդովերեն մարիերեն և այլն ռուսերեն մի շարք բառեր այդ թվում ծագումով փոխառություններ դարձել են միջազգային որոնք ռուերենից փոխառել են աշխարհի բազմաթիվ լեզուներ հաշվելու մեթոդոլոգիայի հստակեցման բարդությունը թույլ չի տալիս պատասխանել այն հարցին թե քանի բառ կա ռուսաց լեզվում տվյալ հարցը վերջին տարիներին ակադեմիական գիտությունների շրջանակներից դուրս գալով հասարակական քաղաքական ոլորտում դարձել է մշտական քննարկումների առարկա մասնագետների մեծամասնության կարծիքով ռուսաց լեզվի բառային հարստությունը դուրս է մեծ ակադեմիական բառարանի շրջանակներից ռուսաց լեզվի ոչ մեծ ուղղագրական բառարաններից լոպատինայի և իվանովայի խմբագրությամբ ը բաղկացած է բառերից այսպիսով բառ ըստ երևույթին իրենից ներկայացնում է այն նվազագույնը որից կարելի է սկսել ռուսաց լեզվում բառերի թվաքանակի գնահատականը որոշ լեզվաբաններ նշում են ի և նույնիսկ ի մասին ռուսաց լեզվում մարդկանց անվանելու համար գործածվում է եռա կամ երկանդամ բանաձև կախված կոնկրետ հանգամանքներից ոչ ձևական շփումների ժամանակ և ընտանիքում հաճախ նույնպես գործածվում է անձնանունը առանց լրացումների կամ կրճատ անուն հիպոկրիստիկա միայն հայրանունով դիմելը ևս խոսակցական ձև է ընդ որում այն հաճախ կրճատվում է երբեմն զգալիորեն անատոլևիչ անատոլիչ ալեքսանդրովիչ սանիչ ռուսաց լեզվի թեմային սկսած դարից անդրադարձել են այնպիսի գիտնականներ ինչպիսիք են լավրենտի զիզանին մելետին նիկոլայ կուրգանովը վասիլի ադոդուրովը անտոն բարսովը և մյուսները բայց իրականում ռուսաց լեզվի ուսումնասիրության համակարգային գիտական մոտեցումը հայտնաբերվել է միայն դարի կեսերինմիխայիլ լոմոնոսովի աշխատանքներում ով համարվում էռուս լեզվաբանության հիմնադիրը լոմոնոսովը դարձավ ռուսաց լեզվի առաջին գիտական նկարագրության ռուսական քերականության հեղինակը և երեք ոճերի տեսության ստեղծողը ներածություն ռուսերեն լեզվով եկեղեցական գրքերի օգտակարության մասին այդ աշխատությունները հիմք դրեցին ռուս գրական լեզվի միասնական նորմերի հետագա ձևավորմանը մ լոմոնոսովի ազդեցությունը արտացոլված է ռուս բառարանագրության կայացման մեջ նրա տեսությունը և պրակտիկան դարձան ռուսաց լեզվի առաջին բառարանի ռուսական ակադեմիայի բառարան ուղենիշը դարի առաջին կեսին ռուսաց լեզվի ուսումնասիրությամբ զբաղվել են այնպիսի հետազոտողներ ինչպիսիք ենալեքսանդր վոստոկովը իվան կալայդովիչը նիկոլայ գրեչը գերասիմ պավսկին իվան դավիդովը կոնստանտին ակսակովը նիկոլայ նեկրասովը և ուրիշներ ռուս լեզվաբանության պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում ալեքսանդր վոստոկովի աշխատանքները նվիրված հին սլավոնական հուշարձանների ուսումնասիրմանը ռուսաց և այլ սլավոնական լեզուների քերականությանը ռուսաց լեզվի դարի առավել խոշոր հետազոտողներից մեկն էր նաև իզմայիլ սրեզնևսկին նրա գիտական գործունեության հիմնական ոլորտը եղել է ռուսաց լեզվի պատմությունը մտքեր ռուսաց լեզվի պատմության մասին այդ թվում և հին սլավոնական և ռուսական գրի հուշարձանների հետազոտությունները սրեզնևսկին համարվում է հին ռուսերեն լեզվի բառարանի նյութերի հեղինակը հատորով բացի այդ վոստոկովի հետ միասին նա կանգնած էր ռուսական բարբառագիտության զարգացման գործում շնորհիվ այս գիտնականների ջանքերի թվականին հրատարակվեց ռուսերեն մեծ բառարանի փորձը ռուսաց լեզվի ուսումնասիրությանը դարի երկրորդ կեսին նշանակալի ներդրումներով նպաստել են ֆեոդոր բուսլաևը ռուսաց լեզվի պատմական քերականության փորձը առաջին ռուսական պատմական քերականության հեղինակը վլադիմիր դալը ռուս մեծ բացատրական բառարանի հեղինակ հատորով ռուս ուկրաինացի լեզվաբան ալեքսանդր պոտեբնյայի խարկովի լեզվաբանական դպրոցի հիմնադիր ռուսական քերականության գրառումներից աշխատանքի հեղինակ հատորով և յակով գրոտը սկսելով ռուս գրական լեզվի նորմատիվ ակադեմիական բառարանի հրատարակությունը և կարգավորելով ռուսական ուղղագրությունը նրա կանոնները ռուսական ուղղագրություն դարձել է օրինակելի մինչև թթ ուղղագրական բարեփոխումները ռուսաց լեզվի ուսուցումը արտասահմանում դարերում կապված է այնպիսի անունների հետ ինչպես ֆ ֆ ֆորտունատովը համեմատական պատմական լեզվաբանության խոշորագույն ներկայացուցիչ ով ղեկավարել է մոսկովյան լեզվաբանական դպրոցը ա շախմատովը ժամանակակից ռուս լեզվաբանության այնպիսի ուղղությունների հիմնադիր ինչպես ժամանակակից գրական լեզվի ուսումնասիրությունը ռուսական բառարանագիտությունը լեզվական տեքստաբանությունը և այլն ա ի սոբոլևսկին հին ռուսական գրականության պատմության ռուսաց լեզվի և բարբառի խոշորագույն հետազոտող ի ա բոդուեն դե կուրտենեն կազանի լեզվաբանական դպրոցի հիմնադիր ավելի ուշ պետերբուրգի լեզվաբանական դպրոցի հիմնադիր ֆ ֆ ֆորտունատովի գաղափարները զարգացրել են նրա աշակերտներ մ ն պետերսոնը ն ն դուրնովոն ա մ պեշկովսկին դ ն ուշակովը և այլն ռուս լեզվաբանության զարգացման կարևորագույն ուղղությունները դարի երկրորդ կեսին եղել են վլադիմիր վինոգրադովի աշխատանքներում և նրա ստեղծած լեզվաբանական դպրոցի ավանդույթներում ռուսաց լեզվի պատմության մեջ ամենանշանակալի են համարվում ակադեմիական հրատարակության այնպիսի աշխատանքներ ինչպիսիք են ռուսաց լեզվի քերականության մասնավորապես ռուսաց լեզվի քերականությունը վլադիմիր վինոգրադովի խմբագրությամբ ժամանակակից ռուսաց գրական լեզվի քերականություն նատալյա շվեդովայի խմբագրությամբ ռուսաց լեզվի քերականություն հատորով նատալյա շվեդովայի խմբագրությամբ ռուսաց լեզվի պատմական քերականություն ռուսաց լեզու համառոտ հանրագիտարան թ վերահրատարակվել է ստուգաբանական բառարանների այդ թվում մ ֆասմարի բառարանի ռուսական հրատարակությունը հատորով պատմական բառարաններ գրական լեզվի նորմատիվ բառարաններ ուշակովի բառարան օժեգովի բառարան ն շվեդովայի խմբագրությամբ ռուսաց լեզվի բառարան անաստասիա եվգենևայի խմբագրությամբ հրատարակչություն և ժամանակակից ռուսաց գրական լեզվի բառարան րդ հրատարակչություն թվականից ռուսական ժողովրդական խոսքի բառարան ֆ պ ֆիլինի խմբագրությամբ հատորով և տարածաշրջանային բարբառագիտական բառարաններ ա զալիզնյակի ռուսաց լեզվի քերականական բառարան ռուսաց լեզվի ուղղախոսության բառարան ռ ավանեսովի խմբագրությամբ և այլն բարբառագիտության ոլորտում կարևորագույն ձեռքբերումը դարձել է ռուսաց լեզվի ատլասե ամփոփ բառարանագիտության կազմումը շարունակվում է հնագույն և ռուսական մեծ դպրության հուշարձանների հրապարակումը այդ թվում և կաշվի վրա արված պատվոգրերը ռուսական խոսակցական ելույթում անցկացվում են հետազոտություններ ռուսաց լեզուն որպես օտար լեզու կազմվում է ռուսաց լեզվի ազգային կորպուսը պարսկերենը պարսկերեն ֆարսի պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի հնդիրանական լեզվախմբին ֆարսին կամ փարսին պարսկերենը հնդևրոպական լեզվաընտանիքի իրանականա ճյուղի հարավ արևմտյան լեզուներից է որով խոսում են իրանում աֆղանստանում տաջիկստանում և ուզբեկստանում ֆարսին նաև անվանվում է փարսի այն աֆղանստանում պաշտոնապես դարի իսկ տաջիկստանում թաջիկի է կոչվում ֆարսին թևավոր արտահայտությունների քանակով աշխարհի առաջին երեք լեզուներից մեկն է իսկ արաբական բառապաշարի մուտքից հետո այն դարձել է ամենահարուստ բառաֆոնդ ունեցող լեզուներից մեկը ֆարսին ծագում է միջին պարսկերենից պահլավերենից որն էլ իր հերթին իր ակունքներով հանգում է հին պարսկերենին այս երկու լեզուն էլ ծագել են իրանի հարավային ֆարս նահանգից ֆարսին պատմական իրանի տարածքում տարածվել է սասանյանների ժամնակաշրջանում ընդգրկելով խորասանից մինչև բալխ նոր պարսկերենը իր տարածվածության տարբեր աշխարհագրական տարածքներում ունեցել է տարբեր անվանումներ նրա պաշտոնական անվանումը ֆարսի կամ փարսի է բայց աֆղանստանում այն անվանում են դարի տաջիկստանում թաջիքի ոզբեկստանում ֆարսի ֆարսին բահրեյնում աջամ են անվանում հնդկաստանում էլ այն անվանվում էր ֆարսի այսօր էլ իրանում լեզվի պաշտոնական անվանումը ֆարսին է հնում պարսկախոսները այն անվանել են դարի կամ փարսի իրականում ֆարսին փարսիի արաբականացված տարբերակն է չնայած որ պարսկերենը իրանականության հիմքերից մեկն է և իրանի պաշտոնական լեզուն է հանդիսանում բայց իրանի տարածքից դուրս էլ մեծ տարածվածություն է գտել ք հ թթ պարսկերենը եղել է ասիայի արևմուտքի և հարավի հաղորդակցման լեզուն որպես օրինակ կարելի է նշել հնդկաստանի գուրխանյանների արքայատոհմին որոնք խոսել են պարսկերենով ֆարսին արաբերենից հետո իսլամական աշխարհի երկրորդ ամենատարածված լեզուն է շատ լեզուներ պարսկերենից վերցրած բառեր են օգտագործում անգլերենում կա պարսկերենից վերցված փոխառված բառեր իսկ թևավոր արտահայտությունների թվով այն աշխարհի երեք ամենահարուստ լեզուներից մեկն է պարսկերենը որը հնդևրոպական լեզվաընտանիքի հնդիրանական ճյուղի լեզուներին է պատկանում պատմական տեսանկյունից երեք շրջանի է բաժանվում հին միջին և նոր ֆարսին միակ իրանական լեզուն է որ բոլոր երեք պատմական ժամանակաշրջաններում էլ գոյություն է ունեցել արաբական նվաճումից հետո իրանի իսլամացման ժամանակաշրջանում մինչ այդ գործածվող միջին պարսկերենը կամ պահլավերենը կրել է արաբերենի ուժեղ ազդեցությունը մոտավոր հաշվարկներով արաբաբանությունները կազմում են ներկայիս պարսկերենի նյութական մշակույթի բառապաշարի ը մտավոր ոլորտում այն հասնում է ի սովորական գրական տեքստում ի արաբերենից փոխառությունները հնարավոր է փոխարինել մայրենիի համարժեքներով ինչը որ հաճախ արվում է մյուս կողմից շատ առօրեական յուրային բառեր ունեն վսեմ արաբերեն համարժեքներ պարսկերենով ստեղծվել է հարուստ գրականություն որի մեջ է մտնում ֆիրդուսիի շահնամեն օմար խայամի ռուբայիները հաֆիզի դիվանը սաադիի պոեմները տարբեր երկրներում պարսկերենն ունի տարբեր անուններ աֆղանստանում դարի անունը պաշտոնապես հաստատվել է թ քաղաքական նկատառումներով և հակադրելով իրանում ընդունված ֆարսի անվան պարսկերենն ու դարին գործածում են արաբական գրերի հիման վրա ստեղծված պարսկերեն այբուբենը արաբական գրերին ավելացրած պարսկական չորս տառերը տաջիկերենի համար գործածվում են կյուրեղյան գրերը պարսկական գիրը կամ պարսկերենի այբուբենը գիր կամ գրային համակարգ է որը գործածում են պարսկերեն գրելու համար իրականում այս գրային համակարգը արաբական է որից օգտվել են իսլամական դարաշրջանում պարսից լեզուն պահպանելու համար թեև այդ գրերին անցնելու ստույգ տարեթիվը նշված չէ պարսկական գրային համակարգը պաշտոնապես ընդունված է իրանում աֆղանստանում և պակիստանում տաջիկստանում պարսկական գիրը դուրս մղվեց թվականին լատինական ապա կիրիլիկ գրերին անցնելուց հետո տաջիկստանում այսօր պարսկական գիրը համարվում է նախնյաց գիր և այդ երկրում ջանքեր են գործադրվում հին այբուբենին վերադառնալու համար պարսկերենը պատկանում է հնեվրոպական ընտանիքի իրանական լեզուների արևմտյան ճյուղին որն ներառում է նաև քրդերեն թալիշերեն մազանդարանի գիլաքի և բալուչի լեզուները գրերի պատմության վերաբերյալ կան բազմաթիվ տեսակետներ գիտնականների նախկինում արտահայտած որոշ տեսակետներ այսօր կասկածի տակ են առնվում ժամանակակից շատ արևելագետներ և հետազոտողներ կարծում են որ քուֆիական կամ արաբական գիրը ծագել է նաբաթեական գրից որը տարածված է եղել սինայի թերակղզում իրանցիները իսլամական դարաշրջանի առաջին մի քանի դարերում գրում էին արամեերեն և պահլավերեն մինչդեռ մուսուլման իրանցիները փորձում էին կատարելագործել ղուրանի գիրը որում նաբաթեական ազդեցություններ ու շատ անորոշություններ կային սիրիական կամ քուֆիական գրելաձևում տառերն առանց կետերի էին գրվում և կարճ ձայնավորները նաև որոշ երկար ձայնավորներ ինչպես օրինակ ն չէին գրվում քանի որ ղուրանը գրված էր արաբերեն արաբներն այն ընթերցելիս դժվարությունների չէին հանդիպում բայց պարսկախոսները չէին կարողանում ընթերցել ուստի նրանք իրենց նախընտրությամբ օգտագործում էին ավեստայի կամ պահլավական գիրը ղուրանի կամ արաբական գիրը թեև ժամանակակից պարսկական գիրը փոխառություններ ունի արաբերենից բայց վստահորեն կարելի է պնդել որ իսլամական գրի ձևավորման գործում մեծ դեր ունեն իրանցիները ավելին իրանցիները ստեղծեցին պարսկերենի այբուբենը իրենց լեզվի պահանջներին համապատասխան որը հիջրայի երրորդ դարից աստիճանաբար փոխարինեց պահլավական ու արամեական գրին արաբական գիրն օգտագործում էին խորասանում պատճառն այն էր որ ֆարսում և իրանի արևմտյան շրջաններում զորոաստրիականների և զրադաշտականների մեծ խմբեր էին բնակվում որոնք միջին պարսկերեն պահլավերեն էին գրում պահլավական գիրը դեռևս մրցունակ էր և դիմակայում էր նոր գրելաձևին իրանի ամենահարավային շրջաններում տեղական խոսակցական լեզուն պարսկերենն էր որը որպես խոսակցական լեզու հարավից աստիճանաբար տարածվել էր դեպի հյուսիս ու արևելք և իրանի հյուսիսարևելյան ամենահեռավոր շրջաններում վերածվել գրական լեզվի ապա հասել արևմուտք ու հարավ և արմատավորվել ասիայի մեծ հատվածում պարսկերենի այբուբենի տառերը սկզբում դասավորված էին ըստ աբջադի արաբական այբուբենի տառերի դասավորությունը և շատ այլ տառեր օրինակ լատինական կամ հին սեմական դեռևս պահպանում էին իրենց դիրքերն այդ շարքում այժմյան այբուբենի կազմավորումը տեղի ունեցավ այն ժամանակ երբ իրանցի ազգայնականները այբուբենը հեշտ սովորելու համար նման հնչողություն ու գրելաձև ունեցող տառերը շարեցին կողք կողքի և անունը դրեցին փիրամուզ առաջին մարդը որ քուֆիական գիրը փոխարինեց կետավոր նասխ գրով իբն մողլա շիրազին էր պարսկերենն ունի զանազան գրատեսակներ որոնց մի մասը սկիզբ է առել իսլամական այլ երկրներից մի մասն էլ զուտ իրանական են ամենահայտնի գրատեսակները հետևյալն են թալիղ նասթալիղ և շեքասթե ե նասթալիղ այլ երկրներում առավել սիրված է նասթալիղ գրատեսակը և նրբագեղության համար անվանվում է իսլամական գրերի հարս գեղագրությունը վաղեմի պատմություն ունի այն առավել տարածված էր արաբերենում սակայն հետագայում ի հայտ եկան նոր գրատեսակներ որոնք ավելի շատ օգտագործվում են պարսից լեզվում օրինակ սեֆյանների դարաշրջանում առաջացավ թալիղ գրատեսակը որի գրելաձևն աստիճանաբար փոխվեց գծերը ավելի ջարդվեցին հիջրայի հինգերորդ դարից նասխի գրելաձևն աստիճանաբար փոխվեց և յոթերորդ դարի կեսերից իրանական գրչի կատարելագործման արդյունքում ստեղծվեց նոր գիր որն անվանվեց թալիղ և մեծ տարածում գտավ այն կիրառվում էր գրքեր ու բանաստեղծական ժողովածուներ գրելիս թալիղ գրատեսակը շարունակեց կատարելագործվել մինչև րդ դարի վերջը արագ գրելը պատճառ դարձավ որ թույլատրվի տառերի ու բառերի կապակցված գրելաձևը և առաջ եկավ նոր գրատեսակ շեքասթե թալիղը այդ գրատեսակը որը հիմնականում կիրառում էին գրագիրներն ու դպիրները կոչվում էր նաև թարասոլ ժամանակակից իրանցի գեղագիրները քիչ են ծանոթ թալիղ գրատեսակին փոխարենը եգիպտացիներն ու օսմաններն իրենց համար նախընտրելի փոփոխություններ են կատարել թալիղ գրատեսակում և այն անվանել դիվանի իսլամական դարաշրջանի սկզբից առ այսօր առաջացած գրատեսակներից ամենագեղեցիկը նասթալիղն է որը համարվում է նաև իսլամական գրատեսակների հարս այդ գրատեսակը որ երկու թալիղների խառնուրդ կամ նասթալիղ էր անվանվում կատարելագործվեց միր ալի թավրիզիի միջոցով նասթալիղ գրատեսակը համապատասխանում է գեղեցկության բոլոր չափանիշներին չափավորություն համաչափություն կայունություն ներդաշնակություն վայելչագրություն բացի արտաքին գեղեցկությունից գրելու արագությունն ու դյուրինությունը նաև բառերն ու նախադասությունները հեշտ ընթերցելն են նպաստել այդ գրատեսակի տարածմանը վերջին երեսուն քառասուն տարիների ընթացքում հետաքրքրությունը նասթալիղի հանդեպ աճել է և այդ գրատեսակով գրող շատ գեղագիրներ են հայտնվել ժամանակակից արվեստագետներից կարելի է նշել ամադ օլ քոթաբի հոսեյն միրխանիի հասան միրխանիի ալի աքբար քավեի անունները որոնք մեծ ջանք են թափել որ գեղագրության այդ ճյուղը զարգանա ու տարածվի այսօրվա նասթալիղի հիմնադիրը միր էբադին է րդ դարի արվեստագետ մոհամմադ ռեզա քարոլը որոշակի փոփոխություններ մտցրեց միր էբադիի ոճում որն ավելի գեղեցկացրեց և տպագրության հետ համադրվելու հարցում մեծ դեր խաղաց միրզա ղոլամ ռեզա էսֆահանին նույնպես այդ ժամանակաշրջանի արվեստագետներից է որը շատ արհեստավարժ գրում էր այդ գրատեսակով այնուամենայնիվ նասթալիղի ամենակարևոր առանձնահատկությունը նրա գեղեցկությունն է իրանական գեղագրության տեսակներից մեկն էլ շեքասթե ե նասթալիղն է որի կորություններն ու անցումները շատ գեղեցիկ են նրա ամենացայտուն առանձնահատկությունը գրելու սահունությունն ու արագությունն է այն իրանական ծագում ունի և անմիջականորեն կապված է թալիղի ու նասթալիղի հետ այն ի հայտ եկավ րդ դարի սկզբին և սեֆյանների դարաշրջանի վերջին գեղագրության այդ ոճում տառերն ու բառերը զանազան գեղեցիկ ձևերով են ներկայացվում այստեղ շարժումն ավելի ազատ է քան նասթալիղում շեքասթե ե նասթալիղը լայնորեն կիրառվում է նաև գծանկարչության ու գրաֆիկայի ասպարեզում ցուցական դերանուններին փոխարինում են համապատասխան վերջավորությունները փեդար հայր փեդարաթ քո հայրը փեդար է փիրաթ քո ծեր հայրը հովհաննես թադևոսի թումանյան փետրվարի դսեղ բորչալուի գավառ թիֆլիսի նահանգ ռուսական կայսրություն մարտի մոսկվա խսհմ հայ բանաստեղծ արձակագիր գրական ազգային և հասարակական գործիչ գրել է բանաստեղծություններ պոեմներ քառյակներ բալլադներ պատմվածքներ ու հեքիաթներ ակնարկներ քննադատական ու հրապարակախոսական հոդվածներ կատարել է թարգմանություններ մշակել է սասնա ծռեր դյուցազնավեպի սասունցի դավիթ ճյուղը համարվում է ամենայն հայոց մեծ բանաստեղծ հովհաննես թումանյանը ծնվել է թվականի փետրվարի ին լոռվա դսեղ գյուղում թվականներին թումանյանը սովորել է դսեղի ծխական դպրոցում սովորել է ջալալօղլու այժմ ստեփանավան նորաբաց երկսեռ դպրոցում թվականից բնակվել է թիֆլիսում թվականներին սովորել է թիֆլիսի ներսիսյան դպրոցում սակայն նյութական ծանր դրության պատճառով թվականին կիսատ թողնելով ուսումը աշխատել է թիֆլիսի հայ եկեղեցական դատարանում այնուհետև հայ հրատարակչական միության գրասենյակում մինչև թ թվականից աշխատակցել է աղբյուր մուրճ հասկեր հորիզոն գրական պարբերականներին թումանյանի ստեղծագործությունների հիման վրա նկարահանվել են մի շարք ֆիլմեր ինչպես նաև ստեղծվել են անուշ և ալմաստ օպերաները հիմնված թումանյանի ստեղծագործությունների վրա ըստ ավանդության թումանյանները սերել են լոռու մամիկոնյաններից րդ դարի մի քանի վավերագրերում թումանյան և մամիկոնյան ազգանունները հիշատակվում են որպես միևնույն տոհմանուններ թումանյանի ական թվականների նամակների մի մասը կրում է հովհաննես թումանյանց մամիկոնյան կնքադրոշմը տարեկանում բանաստեղծը տոհմական ավանդությունների ու տարեցների հուշերի հիման վրա փորձել է գրել իր նախնիների վարքագրությունը որը վերնագրել է գործք հարանց ձեռագիրը գտնվում է թումանյանի ընտանիքի արխիվում ըստ ճյուղագրության պարոն թուման բարխուդար մեհրաբ հովակիմ հովհաննես աղա ասլան տեր թադևոս հովհաննես բանաստեղծը բարխուդարի ծնողներն էին թումանը և գեոքչան կամ գոգչակը որոնց մասին թումանյանի գործք հարանց ում տեղեկություններ չկան ձեռագրում նշվում է որ բարխուդարի ծննդյան թվականն անհայտ է հայտնի է որ նա ամուսնացել է վաղ հասակում սակայն կնոջ մասին և թե քանի զավակ է ունել տեղեկություններ ևս չկան բարխուդարի գերեզմանը գտնվում է դսեղի ներքևի գերեզմանատան եկեղեցու արևմտյան կողմում բարխուդարի ավագ որդու անունը մեհրապ էր որի ծննդյան և մահվան օրերն անհայտ են ամուսնացել է ղազախեցի ղազար քյոխվայի դստեր շահրուբանի հետ ըստ թումանյանի բանավոր աղբյուրների և տոհմական ավանդությունների մեհրապը անբերրիության և համաճարակ հիվանդությունների պատճառով ամբողջ ընտանիքով տեղափոխվում է վրաստան և բնակություն հաստատում թիֆլիսի հավլաբար թաղամասում այնուհետև մուխրանում համաճարակն ավարտվելուց հետո մեհրապն ազգականների հետ վերադառնում է դսեղ մահացել է ծեր հասակում քաջերի կյանքից պատմվածքում թումանյանը ստեղծել է իր մեհրապի էպիկական կերպարը ըստ թումանյանի ընտանեկան արխիվի տվյալների մեհրապը եղել է դսեղի գյուղապետ և կոչվել է յուզբաշի մեհրապի ավագ որդու հովակիմի մասին տեղեկություններ է հաղորդում խաչատուր աբովյանն իր վերք հայաստանի ում վեպում գրողը պատմում է հովակիմի նրա եղբայրների և ողջ ընտանիքի մասին թվականի հուլիսին աբովյանը թիֆլիսից վերադառնալիս է եղել էջմիածին այդ ժամանակ տեղի է ունենում պարսիկների անակնկալ հարձակումը և նա չկարողանալով շարունակել ճանապարհը մինչև հոկտեմբեր մնում է լոռիում և ականատես դառնում պատերազմական գործողություններին այդ ժամանակ էլ ամենայն հավանականությամբ նա տեսել է մեհրաբ և հովակիմ թումանյաններին ինչպես նաև բանաստեղծի պապին հովհաննեսին ըստ պատմական վավերագրերի հովակիմ մեհրաբյան թումանյանցը րդ դարի առաջին քառորդին լոռու սահմաններում դեպի երևան և ախալցխա տանող ճանապարհների վրա լեզգի ավազակախմբերի շարունակական հարձակումներից պաշտպանել է ժողովրդին դսեղի շրջանում հովակիմի իշխանությունը ճանաչում է այդ ժամանակվա ռուսական կառավարությունը որը ցանկանալով սիրաշահել վերջինիս պետական պաշտոն ու աստիճան է տալիս հովակիմի որդուն հովհաննեսին բանաստեղծի պապին հովակիմը հայտնի է դառնում հատկապես թվականների ռուս պարսկական պատերազմի ժամանակ հովակիմ մեհրաբյան թումանյանցի որդին հովհաննես հովակիմյան թումանյանցը հովհաննես աղա բանաստեղծի պապն է թվականների ռուս պարսկական պատերազմի ժամանակ ռուսական բանակում պարսկերենի թարգմանիչ է եղել մարտական սխրագործություններով աչքի է ընկել թվականների ռուս թուրքական և թվականների արևելյան ղրիմի պատերազմներում առաջին սպայական աստճանն ստացել է ախալցխայի տակ թվականի օգոստոսի ի և ի ճակատամարտերում ցուցաբերած արիության համար նույնպիսի արիություն ցուցաբերում է ախալքալաքի և կյուրուկդարա գյուղի մոտ թուրքերի դեմ մղված ճակատամարտերում արժանանալով ենթասպայի աստիճանի և մեդալների եռանդուն մասնակցություն է ունեցել նաև դիլիջանի ղարաքիլիսայի ալեքսանդրապոլի ճանապարհների շինարարությանը թվականներին հովհաննես աղան աչքի է ընկել նաև իր հայերնի լոռիում կատարած շինարարական աշխատանքներով ըստ ժամանակակիցների մեկի ծաթեր գյուղի ճանապարհը կառուցվել է հովհաննես աղայի ջանքերով ինչպես իր հայրն ու պապը հովհաննես աղան հայրենի գավառում օգտվում էր նահապետի իրավունքներով ամբողջ լոռու հայրն ու տերը դատավորն ու դատախազը թումանյան հովհաննես աղան էր որը նստում էր լոռու կենտրոնական գյուղերից մեկում դսեղում հովհաննես աղայի մասին գրել է րդ դարի առաջին կեսի ժամանակագիր վարդան արքեպիսկոպոս օձնեցին իր պատմություն գրքում հովհաննես աղայի անունով թումանյանների տոհմը կոչվել է նաև աղոնք բանաստեղծի հայրը հովհաննես աղայի ավագ որդին ասլան հետագայում տեր թադևոս թումանյանցը սանահինի վանքում երկու տարի դպրի պաշտոն զբաղեցնելուց հետո թվականին տարեկանում հակառակ իր կամքին ձեռնադրվում է քահանա ծիծաղելով հաճախ է կրկնել մարդ չդառա տերտեր դառա ասացվածքը քահանա դառնալ էր ստիպել հայրը որն այն ժամանակ շատ էր ցանկացել որ որդիներից մեկը տերտեր դառնա բանաստեղծը և եղբայրը ռոստոմը ծնվել են երբ նրանց հայրը դեռ աշխարհական է եղել թումանյանը հոր նկատմամբ խորը հարգանք և սեր է տածել տեր թադևոսը եղել է դսեղի կրթական լուսավորական գործերի նածաձեռնողն ու մասնակիցը նրա անունը հիշատակվում է գյուղի դպրոցի հոգաբարձուների թվում ականների սկզբներին աջակցել է հայրենի գյուղում թատերական ներկայացումներ կազմակերպելու գործին թվականի փետրվարի ին դսեղի թատերասերները վարդանանց տոնի առթիվ հօգուտ տեղի ծխական ուսումնարանի որի հոգաբարձուներից մեկն էր տեր թադևոսը աշակերտների մասնակցությամբ ներկայացնում են էմին տեր գրիգորյանի խեչոյի թուզը և միքայել տեր գրիգորյանի պեպոյի տկճուրը վոդևիլները թումանյանի առաջին մեծ վիշտը հոր մահն է եղել հոր մահից հետո նա երկար ժամանակ հիվանդացել է թվականի հունվարին աքսորավայր մեկնելիս այցելելով թումանյանին իսահակյանը նրան գտնում է համակված հոր մահվան վիշտով բանաստեղծը նոր էր վերադարձել դսեղից հոր հուղարկավորությունից հոր մահվան վշտի ծանր տպավորության անդրադարձումներն են այն օրից ինչ որ նրան թաղեցին և խորհրդավոր մեռելը բանաստեղծությունները թումանյանն իր մի քանի ստեղծագործություններում մարմնավորել է հոր կերպարը մասնավորապես ալեք և անուշ պոեմներում քահանաների կերպարները ստեղծելիս բանաստեղծը նկատի է ունեցել հորը թումանյանի մայրը սոնան ծագել է դսեղի քոչարյանների տոհմից հայրը և պապը տոհմական հովիվներ են եղել և իրենց ամբողջ կյանքն անցկացրել սարերում ի հակադրություն հորը մայրը գործնական ու հաշվետես է եղել հայրը գոհ ու հպարտ է զգացել որ ուներ բանաստեղծ որդի իսկ մայրը դժգոհ է եղել որդու զբաղմունքից որը նրա համար չէր ապահովում բարեկեցիկ կյանք թումանյանի մայրը լինելով եռանդուն ավյունով ու կյանքով լի գեղջկուհի ամբողջ տնտեսությունը վարել է գրեթե մենակ բանաստեղծն այսպես է բնութագրել մորը հովհաննես թումանյանը ծնվել է թվականի փետրվարի ին նոր տոմարով ին փետրվարի ին մկրտվել է և ստացել է պապի անունը հովհաննես այս անունն էր կրում նաև մոր կողմի պապը բանաստեղծի մանկությունն անցել է ծննդավայրում թումանյանների ընտանիքը եղել է բազմամարդ մինչև թվականը բանաստեղծի վեցամյա հասակը հովհաննես աղայի որդիները ասլանը տեր թադևոս գրիշկան և մամը իրենց կանանցով և զավակներով միասին են ապրել հովհաննեսից բացի տեր թադևոսն ունեցել է ևս յոթ զավակ չորս տղա և երեք աղջիկ ռոստոմ օսան իսկուհի վահան աստղիկ արշավիր և արտաշես թումանյանի մանկական խաղընկերները եղել են ռոստոմը և օսանը ընտանիքն ապրել է նահապետական սովորություններով և ավանդություններով աշակերտության տարիներին բանաստեղծն աղքատ է ապրել և հենց դա է եղել ներսիսյան դպրոցից հեռանալու պատճառը թումանյանի տոհմի աղքատացումը գյուղում ու շրջակայքում նրա ունեցած երբեմնի ազդեցության թուլացումն սկսվում է հովհաննես աղայի մահից հետո օլգա թումանյանի վկայությամբ այն հողամասերը որ հովհաննես աղան ստացել էր որպես պարգև մարտական սխրագործությունների և ծառայությունների համար հետզհետե դուրս է գալիս թումանյանների ձեռքից ընտանիքի եկամտի աղբյուրների նվազման հետ աճել են պարտքերը տեր թադևոսն իր ամբողջ կյանքն ապրել է պարտքերով պարտքեր ունեցել է նույնիսկ հովհաննես աղան պարտքեր անելու սովորությունը պապից ու հորից անցել է բանաստեղծին չնայած բանաստեղծի հայրական և մայրական կողմի պապերը սոցիալական տարբեր խավերի են պատկանել սակայն թումանյանի մանկության տարիներին այդ տարբերությունը չի եղել հորեղբայր մամը համարվել է գյուղի առաջին մաճկալը իսկ քեռիները քաջ որսորդների և հովիվների համբավ են ունեցել սոցիալական անհավասարության իր առաջին ընկալման մասին թումանյանը պատմել է իմ ընկեր նեսոն պատմվածքում թումանյանի մանկության շրջանի հեքիաթասացներից առանձնանում է ամենակրտսերը նեսոն բանաստեղծի խաղընկերը առակախոս ծերերից բանաստեղծը հիշատակել է բոստանչի մելքոնանց օհաննեսին և իր քեռիներին հատկապես քեռի իսայուն որի պատմած առակների հիման վրա է գրել շունն ու կատուն անբախտ վաճառականներ ը և արծիվն ու կաղնին իսկ հորեղբայր մամից լսել է լոռու հորովելները սայլերգերն ու կալերգերը բանաստեղծի վրա ուժեղ տպավորություն են թողել հոր տեր թադևոսի երգն ու նվագը թումանյանի ավագ և կրտսեր ժամանակակիցները լեոն իսահակյանը զորյանը որոնք բանաստեղծին տեսել են նրա բնօրրանում հավաստել են նրա հզոր սերը հայրենի բնության հանդեպ հայրենի բնաշխարհի ժողովրդի և նրա բանարվեստի հետ հենց սկզբից հաստատված սերտ կապը թումանյանի արվեստի փիլիսոփայության հիմքն է կազմում թումանյանի ստեղծագործությունների մասնավորապես պոեմների և արձակների մեծ մասը նրա մանկապատանեկան տպավորությունների վերապրումներն են ահմադը մայրը իմ ընկեր նեսոն պատմվածքներն ամբողջությամբ ներկայացնում են բանաստեղծի մանկության որոշ դրվագները մարոն լոռեցի սաքոն անուշ պոեմներում և գիքորը պատմվածքում ներկայացված են բանաստեղծի տեսած ու լսած դեպքերը ապրած հոգեվիճակները թեև գիքորի սյուժետային հիմքը վերաբերում է ականների սկզբներին պատմվածքի հոգեբանական դրվագներից մի քանիսի հիմքը մանկական տպավորություններն ու ապրումներն են ստեփան լիսիցյանի վկայությամբ գիքորի ապրումների մեջ բանաստեղծը մտցրել է այն թախիծը որ ինքը զգացել է մանուկ հասակում լոռուց թիֆլիս ընկնելով թումանյանի սևագրություններից դատելով բանաստեղծը մտադիր է եղել մանկության տպավորությունների հիման վրա գրել նոր երկեր հատկապես արձակ մի քանիսը սկսել է սակայն թողել անավարտ թումանյանի առաջին ուսուցիչը որից գրաճանաչություն է սովորել եղել է նրա կրտսեր հորեղբայրը գրիշկա բիձան գրիգոր թումանյանը ծնվ գրիշկա բիձու դպրոցում ուսուցումն անկանոն է եղել և շուտով դադարել է թումանյանն այդտեղ սովորել է մի քանի ամիս ուս տարի որից հետո ուսումը շարունակել է սահակ վարժապետի դպրոցում սահակ տեր հովհաննիսյանը թումանյան ընտանիքի ազգականներից մեկի փեսան էր որը ևս տիրացու էր սահակ վարժապետի դպրոցի կազմակերպման նախաձեռնողը եղել է բանաստեղծի մայրը նա է խնդրել սահակին գյուղի երեխաներին կարդալ սովորեցնել դսեղի հասարակությունը ի դեմս հոգաբարձուների սահակ վարժապետի հետ կնքում է պայմանագիր պարտավորվելով նրան վճարել տարեկան ռուբլի համաձայն պայմանագրի աշակերտների թիվը պետք է լիներ սակայն աշակերտների թիվն այդքանի չի հասել իր մանկավարժական ըմբռնումներով և մեթոդներով սահակ վարժապետը նման է եղել տեր թոդիկին սահակ վարժապետի դպրոցում թումանյանը սովորել է մեկ տարուց ոչ ավել ուս տարի որից հետո ուսումը շարունակում է ջալալօղլիում թումանյանի ինքնակենսագրական նոթերը հիմք են տալիս ենթադրելու որ տեր թադևոսը նախնական մտադրություն է ունեցել թումանյանին ուսման տալ գևորգյան ճեմարանում որի համար նրան տարել է էջմիածին ըստ երևույթին ճեմարան այցելած օրը սաներից մեկի թաղման արարողությունը ճնշող տպավորություն է գործել տեր թադևոսի վրա որի պատճառով հրաժարվել է իր մտադրությունից ըստ նվարդ թումանյանի դա տեղի է ունեցել թվականի օգոստոսին ջալալօղլի մեկնելուց առաջ ըստ վերգինե պետրոսյանի իր հայր տիգրան տեր դավթյանն է խորհուրդ տվել տեր թադևոսին որդուն իր դպրոցը տալ և որ սկզբնական շրջանում թումնանյանն ապրել է իրենց տանը ետ մնացող աշակերտների համար տեր գևորգյանը կազմում է երեկոյան սերտողության ժամեր որին մասնակցում է նաև թումանյանը սա ապա նաև ընթերցանության երեկոները թումանյանին ավելի են կապում տիգրան տեր դավթյանի ընտանիքի հետ տիգրան տեր դավթյանի սերտողության ժամերի ընթացքում է որ թումանյանը սկսում է կարդալ ուսուցչի գրքերը որոնց մեջ էին հայ և արտասահմանյան գրողների ստեղծագործություններ այստեղ է նաև որ թումանյանը սիրահարվում է տեսչի աղջիկներից մեկին վերգինեին ըստ վարսենիկ գևորգյանի թվականի ամռանը մարցում տիգրան տեր դավթյանը թումանյանին ծանոթացնում է նիկողայոս մառի հետ ամենայն հավանականությամբ սակայն գևորգյանը սխալվում է և այս ծանոթացումը տեղի է ունեցել թվականի ամռանը մառի անի ուղևորվելու ընթացքում ամ վերադարձին ին մառը կովասում չի եղել մինչև տիգրան տեր դավթյանը մահը նախկին ուսուցիչը և աշակերտը շարունակում են այցելել միմյանց իսկ ուսուցչի մահից հետո թումանյանը բարեկամական հարաբերությունները շարունակում է նրա ընտանիքի հետ ջալալօղլու երկսեռ դպրոցը թվականի դեկտեմբերի ին հանդիպելով դժվարությունների փակվում է ապա մի քանի անգամ կարճ ժամանակով վերաբացվելուց հետո վերջնականապես փակվում ջալալօղլու դպրոցից հետո թվականի օգոստոսին տեր թադևոսը թումանյանին տանում է թիֆլիս և տալիս կադեստսկի կորպուս զինվորական դպրոցը թումանյանը սակայն մի քանի օր մնալուց հետո փախչում է դպրոցից ներսիսյան դպրոցի վատ վիճակը բացասաբար է անդրադառնում թումանյանի դպրոցի հանդեպ ունեցած վերաբերմունքի և նրա առաջադիմության վրա երրորդ և չորրորդ դասարաններում թումանյանը չի ունեցել փայլուն առաջադիմություն թումանյանի ուսումը խաթարել են նաև նյութական անբարենպաստ պայմանները չնայած որ չի դասվել որդեգիր սաների շարքը որոնք ապրում էին հանրակացարանում և սնվում դպրոցի հաշվին ներսիսյան դպրոցում աշակերտության տարիներին թումանյանը մեկ տարի օգոստոսից մինչև ը ապրել է իր մոր ազգականի քեռի բաղդոյի տանը ապա ի սեպտեմբերից մինչև ի հունիսը մղդսի ավագ շեկ վարդանյանի տան ներքնահարկում կուկիա թաղամասի սուրբ աստվածածին եկեղեցու բակում նախկին միխայլովսկի պողոտայի վրա վորոնցովի կամրջի մոտ այստեղ նա շատ վատ պայմաններում է ապրել որոնք թողել են ճնշող տպավորություն թումանյանը հետագայում փորձել է վերարտադրել իր ապրումները սևագիր և անավարտ դարձ պոեմում բաղդի քեռու տանը թումանյանը ընկերանում է քեռու քենակալի եղբորորդու ստեփան զորյանի հետ ռոստոմ որը սովորում էր թիֆլիսի ռեալական դպրոցում լավ ծանոթ լինելով ռուսական գրականությանը զորյանը բարենպաստ ազդեցություն է թողնում թումանյանի գրական ճաշակի զարգացման վրա ըստ թումանյանի հին կռիվը պոեմը գրելու դրդումը նա ստացել է զորյանից ներսիսյան դպրոցում ուսանելու տարիներին թումանյանը հանդիպել է ադամյանին և րաֆֆուն ադամյանի հետ հանդիպումը ըստ թումանյանի եղել է ոչ ուշ քան թվականի սեպտեմբերը ադամյանի համլետը տեսնելու օրերին թումանյանն այցելել է րաֆֆուն այդ հանդիպումը պետք է տեղի ունեցած լինի թվականի փետրվարի ից հետո մինչև մայիսի վերջերը հետագայում թումանյանը կրկին այցելել է րաֆֆիին հատկապես վերջին տարին ին հայտնի է որ թումանյանի մի քանի երկերը ազդվել է րաֆֆուց պատանեկան օրերի իր զգացումներն ու ապրումները թումանյանը վերարտադրել է գիքորը պատմվածքում և լեռների հովիտը պատկերում ներսիսյան դպրոցը թողնելուց հետո թումանյանը սկսում է հաճախել թիֆլիսի քաղաքային գրադարան ընթերցարանը մտքում միշտ ունենալով ուսումը մեկ ուրիշ բարձրագույն հաստատությունում շարունակելու միտքը սակայն այդ ամենն իրականացնելու համար միջոցներ չկային թումանյանն այդ բոլորի իրականացման համար սկսում է մեկենաս փնտրել որը կհոգար ծախսերը տրամադրելով պահանջվող գումարը որպես պարտք ապագայում հատուցելու պայմանով որոնումները սակայն արդյունք չեն տալիս և շուտով թումանյանը որպես գործակատար ընդունվում է դվորցովայա փողոցում գտնվող սալամբերգյանի խանութը որտեղ աշխատում է ընդամենը կես օր թումանյանն իր այս փորձառության մասին գրել է պոետն ու մուսան պոեմի վտակ ի տարբերակում և որը հետագայում դուրս է բերել ստեղծագործությունից ըստ օլգա թումանյանի այդ շրջանում մինչև կոնսիստորիա ընդունվելը միառժամանակ թումանյանը մասնավոր ուսուցչի պաշտոն է վարել ոմն բազազ մուրադյանի ընտանիքում հետագայում գիքորը պատմվածքը գրելիս թումանյանն ինչ որ չափով վերարտադրել է կես օրվա գործակատարից ստացած իր տպավորությունները ինչպես և բազազ արտեմին նկարագրելիս նկատի է ունեցել բազազ մուրադյանի ընտանիքը ներսիսյան դպրոցը թողնելուց հետո թումանյանը շարունակում էր հանդիպումներ ունենալ գրքասեր երիտասարդների փոքրիկ խմբի հետ որը հետագայում ազդեցություն է ունենում գրողի գրական գործունեության վրա գրական խմբի անդամ անուշավան աբովյանը թումանյանի գրական ասպարեզ մտնելու մասին գրում է տիգրան տեր դավթյանի դպրոցում ուսանելու տարիներին և տեր դավթյանի ընտանիքի հետ մտերմանալիս թումանյանը սիրահարվում է տեսչի աղջիկներից մեկին վերգինեին և գրում է բանաստեղծությունը տիգրան տեր դավթյանը սակայն իմանալով այս սիրո մասին աշակերտի վրա լրտեսներ է նշանակում որոնք թումանյանին գտնում են դպրոցի բակի լորիների տակ հոգուս հատորը գրելիս թումանյանին փրկում է տեսչի դուստրը վերգինեն որին էլ նա հասցեավորել էր հոգուս հատորը հետագայում այս միջադեպը և առաջին սերը դարձել են թումանյանի ամենաթանկ հիշողություններից մեկը օլգա մաճկալյանի հետ ամուսնանալու մտադրությունը հավանություն է գտնում աղջկա խորթ հոր տեր հովհաննես մոտ մեկ պայմանով որ թումանյանը քահանա դառնար ինչին էլ թումանյանը համաձայնում է հովհաննես թումանյանի և օլգա մաճկալյանի նշանադրության արարողությունը տեղի է ունեցել թվականի մարտի ին ըստ պայմանագրի մարտի ին իսկ ամուսնությունը նույն թվականի դեկտեմբերի ին թումանյանի և կոնսիստորականների հարաբերերություններն առավել են վատթարանում թվականից հետո երբ թիֆլիսի թեմի առաջնորդ է նշանակվում նորդարական մամբրե եպիսկոպոս սանասարյանը բանաստեղծի անհամաձայնությունն ու բախումը կոնսիստորիայի միջավայրի հետ իր անդրադարձն է ունեցել նրա մի շարք բանաստեղծություններում երանություն էր խոստացել հույսս ինձ ի նչ ես կատաղել անմեղ արարքից մարգարե չարամիտներին միամիտներին ազդ դարձյալ նրանց ի վերջո թվականի մարտի ին մարշ պարոդիան գրելուց հետո որտեղ սուր քննադատության էր ենթարկել մամբրե եպիսկոպոս սանասարյանին և աբգար հովհաննիսյանին հովհաննես թումանյանը հեռանում է կոնսիստորիայից թումանյանին մշտապես մտահոգել և հուզել է հայ ժողովրդի ճակատագիրը մեծ եղեռնի հետևանքով արևմտյան հայաստանից տեղահանված հայության վիճակը թվականին անգամ եղել է ազատագրված վայրերում հասել է մինչև վան օգնել հայ գաղթականներին հատկապես էջմիածնում հավաքված որբ երեխաներին թվականին թումանյանը միանում է պատերազմից վնասվածներին օգնող կոմիտե ին որ հետագայում օգնեց մազապուրծ եղած հայ գաղթականներին էջմիածնում հաստատվել մինչ կուսակցությունների ձևավորումը հայ հասարակական հոսանքները բաժանված էին ըստ պարբերական մամուլի օրգանների որոնք հիմնականում երկուսն էին մշակական ազատամիտ և նոր դարական պահպանողական թումանյանն այս երկուսի նկատմամբ բռնել էր անկախ դիրք և պահպանում էր չեզոքություն այս նույն կարգավիճակը նա պահպանեց նաև կուսակցությունների հիմնադրումից հետո թվականի հոկտեմբերի ի նամակում դիմելով իր դստերը նվարդին թումանյանը նշում է որ որ մի քաղաքական կուսակցության հետ կապված չէ և եթե կապվել էլ է զուտ ընկերական պատահական և կարճատև ձևով քանի որ միշտ շատ շուտ հիասթափվել է իսկ երբեմն նաև զզվել քաղաքական այս կուսակցությունների երիտասարդների հետ թումանյանը շփվում էր իր հասարակական ընկերությունների ժողովներում հատկապես հրատարակչական ընկերության գրասենյակում մուրճ ի և տարազ ի խմբագրատներում կազմակերպվող երեկույթների ընթացքում թումանյանի այդ տարիներից պահպանված նամակագրություններից դատելով կարելի է եզրակացնել որ թումանյանը շատ կարճ ժամանակ համակրել է հնչակյան կուսակցությանը ժամանակակիցները փաստում են որ թումանյանը հնչակյան կուսակցությանն է հարել աղայանի ազդեցությամբ հնչակյան կուսակցության համակիրի թումանյանի գործունեության մասին շատ քիչ տվյալ է հայտնի հիմնականում այս տեղեկությունները վերաբերում են թվականներին արևմտյան հայաստանի ջարդերից փրկված հայ գաղթականների օգնության կազմակերպմանը ինչպես նաև հայկական նահանգներում մայիսյան բարենորոգումների իրականացմանը թվականի հունվարի ի արսեն ղլտճյանին ուղղված նամակում թումանյանը հայտնում է որ ընտրվել է հանգանակող և կործադրող կոմիտետ թումանյանը ծրագրել է նաև տպագրել մի ժողովածու հայ գրողների մասնակցությամբ գաղթականներին օժանդակություն ցուցաբերելու նպատակով թվականի նոյեմբերին թումանյանը կատարում է մի երկար ուղևորություն բորժոմի ախալցխա ախլքալաք ալեքսանդրապոլ կարս ալեքսանդրապոլ ղարաքիլիսա դիլիջան երևան էջմիածին ուղեգծով որի նպատակները նա չի հիշատակում ենթադրաբար նպատակն էր այդ վայրերում կազմակերպել հանգանակող և գործադրող կոմիտեի մասնաճյուղեր որոնք կօժանդակեին գաղթականներին օգնություն ցուցաբերելուն ալեքսանդրապոլում թումանյանը այցելում և հյուրընկալվում է ավետիք իսահակյանի տանը այս ուղևորության ժամանակ թումանյանը հանդիպում է նշված քաղաքների մտավորականության հասարակության հետ որոնցից շատերն առաջին անգամ էին հանդիպում թումանյանին թումանյանի հնչակյանների հետ ունեցած համագործակցությունը ըստ էության սահմանափակվել է միայն հանգանակող կոմիտեով թվականին հնչակյան կուսակցության բաքվի վարչությունից թումանյանին առաջարկ են ուղարկում լինել հնչակյան կենտրոնի նաև հնչակ ի խմբագրության անդամ որին համաձայնելու դեպքում թումանյանը պետք է տեղափոխվեր լոնդոն որտեղ գտնվում էր կուսակցության կենտրոնը թումանյանը սկզբում տալիս է համաձայնություն բայց հետո հրաժարվում համաձայնությունից ասելով թե լոնդոնը հո լոռի չի և ես ի նչ գործ ունեմ այնտեղ ավելացնելով որ ինքն ունի մեծ ընտանիք և նրանց ոչ միայն պետք է կերակրել այլ նաև կրթել ու դաստիարակել որը պետք է իրականացնի մայրենի լեզվով այս դեպքից հետո ավարտվում է թումանյանի առնչությունը հնչակյան կուսակցությանը թումանյանն իր առաջին ստեղծագործությունը գրել է տարեկանում երբ սովորում էր ջալալօղլու դպրոցում թումանյանը գրել է բանաստեղծություններ պոեմներ քառյակներ բալլադներ պատմվածքներ ու հեքիաթներ ակնարկներ քննադատական ու հրապարակախոսական հոդվածներ նա սկսել է ստեղծագործել ականների կեսից լայն ճանաչում է ձեռք բերել բանաստեղծություններ հավաքածուի հատոր լույս տեսնելուց հետո թումանյանն իր ստեղծագործություններով հեղաշրջում է կատարել հայ բազմադարյան գրականության մեջ նրա լեզուն և մտածողությունը պարզ են ժողովրդական նա խորությամբ է արտացոլել հայ ժողովրդի հոգեբանությունը մտքերն ու ձգտումները թումանյանն իր քնարերգության մեջ արծարծել է հայրենասիրական սոցիալական քաղաքական փիլիսոփայական սիրային թեմաներ իրական կյանքի պատկերն ու սոցիալական անարդարության դեմ խտացված բողոքն են արտահայտված գութանի երգը խրճիթում և այլ բանաստեղծություններում հին օրհնություն բանաստեղծությունը հայ ժողովրդի վշտի ձգտումների ու երազանքների խտացումն է հայոց լեռներում բանաստեղծության մեջ խոսելով հայ ժողովրդի դարավոր պատմության մաքառումների և տանջալից ուղու մասին հավատով է պատկերել հայրենիքի անպարտելի ու ստեղծագործ ոգին թումանյանը գրականության զարգացման հիմնական աղբյուրներ համարել է բանահյուսությունը լեգենդները առակներն ու ավանդությունները հեքիաթները աղավնու վանքը չարի վերջը գառնիկ ախպերը մի կաթիլ մեղրը և այլն այս սկզբունքով են ստեղծված նաև սասունցի դավիթ անավարտ թմկաբերդի առումը պոեմները ախթամար փարվանա բալլադները թումանյանը մշակել է տասնյակից ավելի հայկական ժողովրդական հեքիաթներ տերն ու ծառան ոսկու կարասը ձախորդ փանոսը անբան հուռին քաջ նազարը և այլն փոխադրել է այլ ժողովուրդների հեքիաթներ նա տիեզերքի հավերժի կեցության ու գոյաբանական խնդիրներ է քննել իր քառյակներում որտեղ անձնական ապրումների ընդհանրացումներով հասել է համամարդկային արժեքների գնահատման հայ արձակի լավագույն էջերից են թումանյանի պատմվածքները որոնք մեծ մասամբ նվիրված են գյուղին կենցաղին բնությանը գիքորը պատմվածքում քաղաքի բարքերին զոհ դարձած գյուղացի պատանու ողբերգական պատմությունն է պատմվածքում պատկերված են դարի նյութապաշտությունը և մարդու վեհ երազանքների փլուզումը թումանյանը գրել է նաև մանկական բանաստեղծություններ շունն ու կատուն անբախտ վաճառականները լեգենդները չափածո և արձակ այլ գործեր հզոր ներշնչանքով է գրված սասունցի դավիթ պոեմը որտեղ թումանյանը պատկերել է հայ ժողովրդի ազատաբաղձ ոգին թումանյանը մասնակցել է լուսաբեր դասագրքի և հայ գրողներ քրեստոմատիայի ստեղծմանը իր հոդվածներում արծարծել է հասարակական կյանքի գրականության բանահյուսության հայոց լեզվի ու բարբառների զարգացման հարցեր գրել է ուսումնասիրություններ նահապետ քուչակի նաղաշ հովնաթանի խաչատուր աբովյանի և նրա վերք հայաստանի վեպի սայաթ նովայի հայ հերոսական էպոսի պատմական արմատների մասին թարգմանել է ալեքսանդր պուշկինի ջորջ բայրոնի միխայիլ լերմոնտովի հենրի լոնգֆելլոյի և ուրիշների գործերից թումանյանը ծավալել է նաև հասարակական և գրական լայն գործունեություն թումանյանի գրական կյանքում ընդունված է առանձնացնել երկու փուլ ական թվականների վերջերից մինչև քսաներորդ դար և ից մինչև բանաստեղծի կյանքի ավարտը թվական դեռևս քսաներորդ դարի ական թվականներին նման մոտեցում են ցուցաբերել թումանյանի կյանքը ուսումնասիրած արամ ինճիկյանը էդուարդ ջրբաշյանը լևոն հախվերդյանը սակայն որևէ փորձ չի արվել առաջին և երկրորդ փուլերը բաժանել ավելի փոքր ենթաշրջանների թումանյանի խոստովանել է որ գրական առաջին փորձեր սկսել է անել տարեկան ժամանակ թվականներին հոգուս հատոր բանաստեղծությունը որը երբեմն համարվում է թումանյանի առաջին բանաստեղծությունը իրականում այդ շրջանում գրված բանաստեղծություններից մեկն է միայն որը գրվել է ավելի ուշ թվականին տարեկան հասակում գրված մյուս բանաստեղծություններից ոչ մեկը չի պահպանվել որի պատճառով է որ թումանյանի ցոլակ խանզադյանին ուղղված նամակներից մեկում հոգուս հատոր բանաստեղծությունը համարում է գրածներից ամենահինը ամենայն հավանականությամբ նա նկատի է ունեցել ոչ թե ընդհանրապես իր բոլոր գրածները այլ դրանցից պահպանվածները թումանյանի առաջին գրական փորձերը եղել են աշուղական գովերգեր երգիծաբանական և սիրային ոտանավորներ նա քառատողեր էր ավելացնում լոռիս մելիքովին ձոնած աշուղական երգերին հիշատակվում է նաև այդ տարիներին գրած առակների մասին աշուղական երգերի թումանյանի ավելացրած տուները հետագայում փորձել են հիշողությամբ վերականգնել օրինակ նրա եղբայրը վահան թումանյանը և մշակ ի թղթակիցը որը լսել է երգը թվականի սեպտեմբերին թազաքյանդ գյուղում հնարավոր է որ այս աշուղական երգերի հետ թումանյանի ավելացրած քառատողերը տարածվում էին ժողովրդի մեջ բացի հոգուս հատոր ից ջալալօղլիում գրած թումանյանի բանաստեղծություններից պահպանվել են երեքը օրորք երբոր կանցնի ձմեռն սաստիկ և հայ վաճառական երեքն էլ նմանողական երկեր են գրված այդ ժամանակ ճանաչված պատկանյանի և պեշիկթաշլյանի ազդեցությամբ թումանյանի պատանեկան շրջանի գրված երկերից շատ են չպահպանվածները որի պատճառներից մեկը թումանյանի խիստ ծածկամտությունն է եղել առաջին ստեղծագործությունների թեմաները վերաբերել են բնությանը աշխատանքին մարդու ճակատագրին նա նաև կռիլովի ազդեցությամբ գրել է կովկասյան առակներ ներսիսյան դպրոցում թումանյանի կատարած գրական փորձերից քիչ բան է պահպանվել որի պատճառը նորից եղել է թումանյանի ծածկամտությունը թումանյանը հետագայում անդրադարձել է ներսիսյան դպրոցի տարիների իր ստեղծագործություններին դրանք եղել են առակներ կովկասյան առակներից գրված կռիլովի ազդեցությամբ որոնցից ոչ մեկը չի տպվել և չկա այժմ առակներ և լեգենդներ թումանյանը գրել է նաև լոռում քեռի իսայու և ուրիշների պատմածներից ներշնչված թվականների այս ստեղծագործություններից պահպանվել են միայն շունն ու կատուն և անբախտ վաճառականները շունն ու կատուն և անբախտ վաճառականները հետագայում փոփոխությունների են ենթարկվել իսկ սկզբնական տարբերակները չեն պահպանվել պահպանված երկու ինքնագրերը երևի թե այդ լեգենդների հետագա մշակումների սևագրություններն են թումանյանի դպրոցական շրջանի ստեղծագործություններից ավելի շատ են պահպանվել ազգային հայրենասիրական բանաստեղծությունները որոնք բոլորը մնացել են սևագիր վիճակում դրանք են ինչո ւ ես տխուր թող փչե քամին երգի եղանակավ նահապետի ողբը մարշ և մի խրատ տաճկահայաստանցուն ստեղծագործությունները դրանք շատ նման են թումանյանի նախորդողների և ժամանակակիցների կիրառած ստեղծագործությունների ձևերին խաչատուր աբովյանը ակնառու ազդեցություն է թողել թումանյանի ստեղծագործական զարգացման վրա վերք հայաստանի ն ուժեղ ներգործություն է ունեցել թումանյանի վրա աշակերտական տարիներին այնքան որ օրինակ եգոր խարազանյանը նրա գրական նախափորձերն ընթերցելիս կասկածել է աբովյանի անտիպ գործերից գրագողության համար բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուի տպագրության պատրաստումը տևում է շուրջ երկու ամիս թվականի մայիսից հունիս թումանյանը գիրքը տպագրում է մոսկվայում և ոչ թիֆլիսում քանի որ կովկասի գրաքննությունը հարուստ էր արգելքներով այդ շրջանում կովկասի գրաքննությունն ավելի խիստ էր քան պետերբուրգինը հատկանշական է որ թումանյանն իր բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուի մեջ չի ներառում շունն ու կատուն բանաստեղծությունը մուրճ ամսագրի հիմնադիր խմբագիր ավետիք արասխանյանի քննադատությունից հետո որին դուր չէր եկել ստեղծագործության լեզուն և ոճը ավելին թումանյանը ոչ միայն չի զետեղում այլև ինչպես երևում է բանաստեղծի թղթերում պահված սևագրություններից փորձում է լեգենդը հիմնովին վերամշակել արդյունքում թումանյանը սահմանափակվում է միայն բարբառը մեղմելով և ստեղծագործությունը հրատարակում է բանաստեղծություններ ի երկրորդ գրքում թումանյանի բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն մեծ տպավորություն է թողնում էջմիածնի գևորգյան ճեմարանում այդ ժամանակներում ճեմարանի ուսուցիչ ստեփան լիսիցյանը պատմում է որ ժողովածուն ռումբ էր որ պայթել էր բանաստեղծությամբ ապրող երիտասարդների շրջանի մեջ թումանյանի բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուն իրարամերժ գնահատանքների և տարաձայնությունների տեղիք է տվել իսկ դրա շուրջ ծագած բանավեճերն արտացոլում էին ական թվականների հայ իրականության մեջ գոյություն ունեցող հասարակական հոսանքների գրական գեղագիտական տարբեր ըմբռնումներն ու հայացնքները դեմոկրատական գրականության և մտքի ներկայացուցիչները ղազարոս աղայանը պերճ պռոշյանը լ մանվելյանը մուշեղ աբեղյանը և ուսանողության առաջավոր մասը բարձր էին գնահատում թումանյանի առաջին գիրքը իսկ լիբերալները գրիգոր արծրունին խ մալումյանը քննադատության էին ենթարկում բանաստեղծությունների առաջին ժողովածուի հրատարակությունից առաջ թումանյանը աղբյուր մանկական ամսագրի օգոստոս սեպտեմբեր ամիսների միացյալ համարում տպագրում է իր առաջին տպագիր գեղարվեստական երկը արև և լուսին լեգենդը որի պատմությունը կապված է ղազարոս աղայանի անվան հետ իր նամակներում հովհաննես թումանյանը ան աբովյանին պատմում է որ ղազարոս աղայանն այցելելով և ծանոթանալով բանաստեղծի մի շարք ստեղծագործություններին շատ է հավանում արև և լուսին ը և պատվիրում այն տանել աղբյուր ի խմբագրություն ինչը բանաստեղծը չի կատարում բանաստեղծությունն անհաջող համարելու պատճառով ըստ արամ առաքելյանի ստեղծագործությունը տպագրելու նախաձեռնողները եղել են ինքը և գրիգոր վանցյանը որոնք ստեղծագործության հեղինակային արտագրությունը տարել են ղ աղայանին և խնդրել աղբյուր ի առաջիկա համարում տպագրել արդեն օգոստոսի ի նամակում թումանյանն ան աբովյանին հայտնում է արև և լուսին ի տպագրության մասին սակայն դժգոհում որ այն լույս է տեսել որոշակի փոփոխություններով թումանյանի երկրորդ ժողովածուն առաջինի համեմատությամբ ավելի հարուստ էր ներկայացված էին անուշ մարոն մերժած օրենք պոեմները երկու հատված դեռ անհայտ հին կռիվը պոեմից շունն ու կատուն և ախթամար լեգենդները բանաստեղծություններից կանչ համերգ ա խ ես երանի երգչին գութանի երգ մութն էր երկինքը գիշերային մտածմունք դերասան ադամյանի մահը քրիստոսն անապատում ինձ մի խնդրիր իմ սերը և այլն թարգմանություններ և փոխադրություններ պուշկինից լերմոնտովից և ժուկովսկուց այս գրքին անդրադարձել է ղազարոս աղայանը մուրճ ի մի փոքր հոդվածով սա թումանյանի ժողովածուի միակ անդրադարձն էր մամուլում ըստ դեմիրճյանի այս հատորը վճռական դեր կատարեց թումանյանի գրական գործունեության մեջ ինչպես փաստում են հնգյակ ի անդամներից գրիգոր վանցյանը և արամ առաքելյանը թումանյանի նոր գիքրը ջերմ ընդունելություն է գտնում գավառում այս ժողովածուի քննադատությունը բարեկամների և ընկերների կողմից վիճելի են սուբյեկտիվ և հակասական հովհաննես թումանյանը թվականի սկզբներից սկսում է աշխատակցել մուրճ ամսագրին հատկանշական է որ թումանյանի և մուրճ ի գլխավոր խմբագիր ավետիք արասխանյանի առաջին հանդիպումը եղել է խմբագրատանը երբ թումանյանն իր շունն ու կատուն ստեղծագործությունը բերել էր տպագրելու սակայն խմբագիրը մերժել էր զարմանալով թե ինչպես կարող են շունն ու կատուն բանաստեղծության նյութ դառնալ թումանյանի աշխատակցությունը մուրճին տևում է տարի թվականի փետրվարից մինչև թվականի հոկտեմբերը այս ընթացքում նա մուրճ ում տպագրում է ա խ ես երանի գութանի երգը երգչի վրեժը է յ աստղեր աստղեր համերգ քրիստոսն անապատում այվազովսկու ծովանկարի առաջ և այլ բանաստեղծություններ ախթամար լեգենդը հառաչանք պոեմից հատվածներ սովի ժամանակ պատմվածքը առաջին գրաքննադատական հոդվածը պետրոս մոճոռյանի բանաստեղծությունների մասին ընկերության անվանումն էր խրճիթներ և միայն խրճիթներ կամ ժողովուրդ թումանյանը և մյուս հիմնադիրները ձգտում էին տպագրել ժողովրդի ամենալայն խավերին մատչելի գիտական հրապարակախոսական և գեղարվեստական գրականություն թարգմանություններ թումանյանը մտնում էր խմբագրական կազմի մեջ իսկ վարդազարյանը իր վրա էր վերցրել տպագրական ծախսերը բարխուդարյանն իր հուշերում գրում է որ սկզբում նպատակ են ունեցել հիմնել ամսագիր սակայն հետո հրաժարվել են քանի որ այդ ժամանակ արգելված է եղել պարբերական նոր հրատարակություններ սկսելը թումանյանը թվականի նոյեմբերի ին նամակով դիմում է աղայանին տեղեկացնելով նախաձեռնության մասին և խնդրելով նրա մասնակցությունը թումանյանը բացի խմբագրական աշխատանքներից կատարելու էր նաև վճարովի սրբագրություն այս ընկերությունը հանձն է առնում տպագրել հորիզոն հանդեսը առաջին տպագրությունն սկսեց միայն թվականի նոյեմբերին գրական բաժինը կազմում էր հանդեսի երկու երրորդը այստեղ հանդես էին եկել շիրվանզադեն թումանյանը տարբեր թարգմանություններ և այլն հորիզոն ի առաջին գրքից հետո թվականին տպագրության է պատրաստվում երկրորդ գիրքը որին խոստացել էին աշխատակցել պռոշյանը աղայանը և մանուկ աբեղյանը երկրորդ գրքում էր տպագրվելու նաև գիքորը որը ինչպես թումանյանն է ներկայացրել թվականի հունվարի ին վարդազարյանին ուղղած նամակում հատուկ գրել է այս հանդեսի համար վեցամսյա հանդեսի երկրորդ գիքրը սակայն լույս չտեսավ և հորիզոն ի հրատարակությունն ընդմիշտ դադարեց ստեփան լիսիցյանը և արշակ բարխուդարյանը դրա պատճառը համարում են առաջին գրքի անհաջողությունը ըստ բարխուդարյանի հորիզոն ը չէր տարածվում և հույս էլ չկար որ ապագայում կտարածվի սրան նպաստել է նաև գրաքննության խստացումը թումանյանը երիտասարդության ներքին կյանքը տրամադրություններն ու ձգտումները արտացոլելու տպատակով սկսել է գրել դեպի հայրենիք վեպը որը սակայն մնացել է անավարտ ներսիսյան դպրոցից հեռանալով բանաստեղծը հետագայում հնարավորություն չի ունեցել շարունակել չորրորդ դասարանում ընդհատված ուսումը դեռևս ներսիսյան դպրոցում թումանյանը երազել է սովորել վենետիկի մուրադ ռափայելյան վարժարանում եվ այդ նպատակով բանաստեղծի գրական ընկերները նրա երազանքն իրականացնելու համար նրան առաջարկում են արտասահման մեկնել սովորելու իսկ իրենք կհոգան բոլոր ծախսերը սակայն այդ մտահղացումը չի իրականանում թվականին աղայանը աքսորավայրից թումանյանին գրած նամակում խորհուրդ է տալիս գնալ ոչ թե ղարաբաղ այլ եվրոպա թվականին թումանյանը ցանկացել է սովորել մոսկվայում այս հարցում իր աջակցությունն է հայտնել վրթանես փափազյանը որը նույն թվականի նոյեմբերի ին նամակ է գրել թումանյանին և ասել որ ուսման նպատակով շահազիզը գրական ֆոնդից ռուբլի է ուղարկել բանաստեղծին սակայն թե եվրոպայում և թե մոսկվայում ուսանելու երազանքներն այդպես էլ ի կատար չեն ածվում թումանյանին այդպես էլ չի հաջողվել ճանապարհորդել ո չ եգիպտոսում որը երազել էր աշակերտական տարիներին իր ուսուցիչ տիգրան տեր դավթյանի պատմածների տպավորության տակ և ոչ էլ եվրոպայում թվականին մեկնել է միայն կոստանդնուպոլիս հօկ ի գործերով որտեղից վերադարձել է հիվանդ երկու անգամ մեկնել է ռուսաստան սակայն այդ ուղևորությունները կապված են եղել տխուր հանգամանքների հետ թվականին որպես դատապարտյալ տարել են պետերբուրգ դատավարության իսկ թվականին մոսկվա բուժվելու որը եղել է նրա վերջին ու անվերադարձ ուղևորությունը հայրենիքում թումանյանը ճանապարհորդել է լոռիում և հայաստանի այլ գավառներում կովկասի մի քանի հայաբնակ վայրերում արևմտահայաստանի երկու շրջաններում ալաշկերտ և վան հայրենի երկրում ճանապարհորդելը թումանյանի համար եղել է կենսական անհրաժեշտություն որը հնարավորություն է տվել նրան միշտ մոտ զգալ հայրենիքի բնությանն ու կյանքին թվականի նոյեմբերին թումանյանը կատարում է երկար ուղևորություն բորժոմի ախալցխա ախլքալաք ալեքսանդրապոլ կարս ալեքսանդրապոլ ղարաքիլիսա դիլիջան երևան էջմիածին ուղեգծով որը ենթադրաբար արել է որպես հնչակյան կուսակցության հանգանակող և գործադրող կոմիտեի անդամ այս կոմիտեի նոր մասնաճյուղեր հիմնելու և ցեղասպանության գաղթականներին օգնություն ցուցաբերելու նպատակով ալեքսանդրապոլում թումանյանը այցելել և հյուընկալվել է ավետիք իսահակյանի տանը տիգրան տեր դավթյանի շնորհիվ թումանյանը լինելով ներսիսյան դպրոցի աշակերտ թվականին հնարավորություն է ունենում տեսնելու ադամյանի համլետ ը և ճանաչելու շեքսպիրին այս իրադարձությունը հետագայում վճռական ազդեցություն է ունենում գրողի կայացման վրա հետագայում թումանյանը տեսել է նաև երկու այլ ներկայացում օթելլոն և արքա լիրը թվականների թատերաշրջանում կարինյանի վարդան մամիկոնյան ողբերգության բեմադրության ժամանակ թումանյանը խաղակից է լինում ադամյանին կատարելով զինվորի դեր ըստ թումանյանի հուշերի հաջորդ օրը կամ մի քանի օր հետո նա այցելում է ադամյանին և ի հիշատակ վարդանանց պատերազմի ներկայացման ստանում է ադամյանի գրքերից մեկը որպես նվեր թումանյանը ոչ միայն մասնակցել է թատերասերների ներկայացումներին այլև հանդես է եկել որպես թատերական գործիչ թումանյանը թաղվել է խոջիվանքի գերեզմանոցում տարիներ շարունակ սիրտը պահվել է թումանյանի առանձնասենյակում մի օր նրանց է այցելել ավետիք իսահակյանը ով համոզում է բարեկամներին սիրտը տեղափոխել երևանի բժշկական ինստիտուտի անատոնիկումի թանգարան թվականին սիրտը նորից տեղափոխվում է ու թաղվում հայրենի տան բակում թումանյանի ստեղծագործությունները ժողովրդականացել են լույս են տեսել տարբեր նկարիչների պատկերազարդումներով վերածվել երգերի նրա գործերի հիման վրա արմեն տիգրանյանը գրել է անուշ ըստ համանուն պոեմի ալեքսանդր սպենդիարյանը ալմաստ ըստ թմկաբերդի առումը պոեմի օպերաները նկարահանվել են բազմաթիվ մուլտիպլիկացիոն ձախորդ փանոսը սուտլիկ որսկանը և այլն ու գեղարվեստական անուշ գիքորը տերն ու ծառան չախ չախ թագավորը ֆիլմեր թումանյանի բազմաթիվ երկեր թարգմանվել են ռուսերեն ուկրաիներեն բելառուսերեն վրացերեն տաջիկերեն ուզբեկերեն լիտվերեն անգլերեն պարսկերեն իտալերեն իսպաներեն հունարեն արաբերեն ճապոներեն շվեդերեն չինարեն ղազախերեն և այլ լեզուներով հետևյալ վայրերը անվանվել են ի պատիվ հովհաննես թումանյանի հայաստանում կա թումանյանի երկու թանգարան տուն թանգարանը ծննդավայր դսեղում իսկ մյուսը երևանում երևանում թումանյանի թանգարանը բացվել է թվականին հհ հազարանոց թղթադրամի վրա որոնք տպագրվել են մինչև թվականը պատկերված է հովհաննես թումանյանի դիմանկարը հետևյալ ֆիլմերը թումանյանի ստեղծագործությունների ադապտացիաներն են հովհաննես թումանյան ես միշտ ձեզ հետ եմ ձեր մեջ եմ մուլտֆիլմեր որոնք նկարահանվել են թումանյանի ստեղծագործությունների հիման վրա բրեյք դանս բառացիորեն թարգմանած կոտրատվող պար ծնունդ է առել ամն ում ականներին նյու յորքի բրոնքս թաղամասում որը հայտնի է որպես հիփ հոփ մշակույթի մեծագույն կենտրոններից մեկը նաև ունի իր վատ համբավը հանցագործական մեծ միավորումներով և փողոցային վտանգավոր կյանքով հանդերձ այնտեղ է սկիզբ առել նաև գրաֆֆիտին բրեյք դանսի առաջին ծիլերը դուրս են եկել ֆանք ոճի արքա ջեյմս բրաունի օգնությամբ որի համերգների ընթացքում ելույթ էին ունենում առաջին բրեյք պարողները այդ առաջին պարային խմբերից մեկը էլեքտրիկ բուգալոս խումբն էր սկզբնական ժամանակաշրջանում կար միայն մեկ ոճ էլեքտրիկ բուգի որով էլ հենց պայմանավորված էր վերոհիշյալ խմբի անունը այսօրվա դրությամբ ամբողջ աշխարհում գոյություն ունեն հազարից ավելի կայացած բրեյք դանս խմբեր իսկ սիրողական կերպ տաս հազարից ավելի բրեյք դանսը իրենից ներկայացնում է ակրոբատիկ բարդ պարային ոճ որն ընդգրկել է համարյա բոլոր աշխարհին ծանոթ պարային տարրերը այս պարաձևը շատ նման է իր ակրոբատիկ բարդ կառուցվածքով բրազիլական ազգային կապուերա պարին որը իր հերթին հանդիսանում է նաև որպես մարտարվեստ այդ նմանությունը բացատրվում է նրանով որ իրական բրեյք դանս պարային ոճը ստեղծվել է կապուերայից հետզհետե ավելի պարային բնույթ ստանալով այն ծնել է իր նմանակը պարային աշխարհում որպես բրեյք դանս այս պարի անվանումը հնարել է թվականին հիփ հոփի պիոներ ը նա դիսկոտեկներում ելույթ ունենալուց հայտարարել է ընդմիջումներ որոնք ի դեպ անգլերեն հնչում են որպես որպեսզի պարողները մի քիչ հանգստանան և այդ ընթացքում դիտեն կապուերայանման անհատական կատարումներ նա հայտարարում էր այդ ընդմիջումները արտահայտությամբ ինչն էլ դարձել է հետագայում բրեյք դանս պարողների անվանումը ստացվում էր ընդմիջման պար այսինքն որպես պարային ոճ այն տարբերվում էր այժմյան բրեյքից իր պարզությամբ և համեմատելիորեն հեշտ կառուցվածքով բրեյքը սկսեց իր մեջ կիրառել տարբեր ջազային պարեր այդպիսիք էին լոքիթը որը ծնվել է լոս անջելոսում և հետագա զարգացում ստացել լոս անջելոս լոքերս բրեյք դանս խմբի շնորհիվ կամ էլեքթրիկ բուգալո որը սկիզբ է առել նյու յորքում և այլն հետագա տարիների ընթացքում բրեյք դանսը բարդացավ համալրեց նոր ու նոր էլեմենտներ նույնիսկ ձեռք բերեց մի քանի ենթաոճ բրեյքի զարգացումը շարունակվում է առ այսօր օրինակ վերջին բարդագույն էլեմենտներից էիրթվիստը ստեղծվել է թվականին մականունով պարողի կողմից որը ներկայացնում է ֆրի ֆորս քրյու պարային խումբը քրյու թիմ խումբ անձնակազմ այս բառով են հիմնականում բնորոշում բրեյք դանս կամ գրաֆֆիտի խմբերը բրեյք դանսի զարգացմանը մեծ աջակցություն է ցուցաբերել հերբի հենկոկը աֆրիկա բամբատա խումբը քուինսի ջոնսը ջեյմս բրաունը նրանք նույնիսկ ունեն երգեր նվիրված այս պարաձևին ջեյմս բրաունի աֆրիկա բամբատայի ալբոմը հերբի հենկոկի ալբոմը հենց այս ստեղծագործություններն էլ դարձել են առաջին բրեյք դանս պարողներին ոգևորող ռիթմերն ու պրոպագանդները ականներին ամն ում ստեղծվեց առաջին հիփ հոփ ասոցիացիան որն աջակցում էր բրեյք դանսի գրաֆֆիտիի և դիջեյինգի զարգացմանը ասոցիացիան կոչվում էր զուլու նեյշիոն հենց այդ ասոցիացիան առաջինը կազմակերպեց բրեյք դանս մրցույթները որոնք կոչվում են բեթլ մենամարտ առաջին բեթլի չեմպիոններն էին որոնց հետագա գործունեությունը ծնեց առաջին ֆիլմերը բրեյք դանսի մասին բրեյք դանս պարողներին կարճ անվանում են բի բոյ ներ այսինքն բրեյք տղաներ ինչու տղաներ քանի որ հիմնականում այս պարով զբաղվում են արական սեռի ներկայացուցիչները դա կապված է այս պարի ֆիզիկական բարդությունից իսկ աղջիկները մուտք են գործել այս պարաոճ ոչ այնքան վաղուց ավելի կոնկրետ ականներին չնայած որ բի բոյ անվանումը արդեն արմատացել էր այս ասպարեզի ներկայացուցիչների մեջ աղջիկներին չնեղացրեցին և նրանց անվանում են բի գըրլ կամ ֆլայ գըրլ այսինքն թռչող աղջիկ բեթլ անգլերեն մենամարտ պայքար այսպես են բնորոշվում բրեյք դանս մրցույթները բեթլները հիմնականում տեղի են ունենում բրեյք դանս խմբերի մեջ նրանք այդ կերպ մրցում են պարային վարպետության և խմբային ուժի մեջ կան նաև երկու անհատ բի բոյների մենամարտեր որոնց անվանում են ջեմ քանի որ այս մենամարտում բի բոյները կատարում են ինչ կարող են խառնելով ոճերն ու բրեյք էլեմենտները ապա անվանումը բնորոշում է գործունեության խառը լինելը ամեն տարի տեղի է ունենում միջազգային ամենահանրահայտ և ամենամասնագիտացված բրեյք դանս պայքարը որը կոչվում է տարվա պայքարը ին մասնակցում են վիրտուոզ բրեյք դանս խմբերը և անհատ բի բոյները այս փառատոնը սկիզբ է առել գերմանիայում իսկ հիմա ամեն տարի տեղի է ունենում տարբեր երկրներում ինչպես օլիմպիական խաղերը միայն հիփ հոփ ի հյութի մեջ բրեյք դանսը բաժանվում է մոտեցման ներքին և վերին վերին բրեյք դանսն ավելի նման է պարի դասական մոտեցմանը պարզ ասած պարողը կանգնած է և կատարում է պարային շարժումներ վերին բրեյք դանսը պարունակում է ճկուն ալիքաձև կտրուկ ռոբոտային նաև մեկ մեկ դասական ոճին հենվող շարժումներ ներքին բրեյք դանսը հայտնի է իր բարդ ակրոբատիկ շարժումներով որոնք հաճախ կատարվում են ոչ միայն ոտքերի վրա այլ ձեռքերի արմունկների ծնկների մեջքի և նույնիսկ գլխի վրա ստորև մանրամասն կբացատրվի այս մոտեցումների բոլոր ճյուղերը էլեքթրիկ բուգին բրեյք դանսի առաջին ճյուղերից մեկն է կարելի է ասել որ այս ոճն է դարձրել բրեյք դանսը մեծ ժողովրդականություն վայելող այս ոճը պարունակում է տարբեր տարրեր և պարային բանաձևեր որոնք հենված են պարողի ճկունության և դերասանական տաղանդի վրա այս պարը պարունակում է ալիքաձև շարժումներ կտրուկ շարժումներ էլեքթրիկ բուգի պարողը ասես զերծ լինի ոսկորներից քանի որ բավականին բարդ ճկուն շարժումները դարձնում են մարմինը ասես էլաստիկ առանց կոշտ հիմքերի բոլոր իրենց հարգող բրեյք դանս խմբերն ունեն իրենց առնվազն մեկ հատուկ էլեքտրկ բուգի պարող բի բոյ էլեքտրիկ բուգին պարունակում է հետևյալ բանաձևերը այսինքն նայիր սա ավելի ճիշտ փակիր սա բայց ուղղագրական խախտումով բնականաբար սլենգի օգնությամբ այս ոճը կարելի է ասել ամերկյան հայրենասիրական ուղղվածություն ունի րդ դարում առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ամերիկյան կառավարության կողմից թողարկված քեռի սեմի կերպարի հանրահայտ փոստեռի վրա նկարված է ամերիկյան դրոշի գույներով ցիլինդր գլխարկով քեռի սեմը որը մատնացույց անելով նայողին ասում է դու ինձ պետք ես ամերիկյան բանակում շատ նման է սովետական միության հանրահայտ փոստեռին ինչևէ այս պարը բնորոշվում է մատնացույց անելով տարբեր կողմեր ասես պարողն ասում է և դու և դու և նա պարը ռիթմիկ է և մեծ համբավ ուներ վյետնամի պատերազմի ժամանակ ամերիկյան զինվորների մոտ այս բրեյք դանսի ոճը մեծ ֆիզիկական և ակրոբատիկ իմացության պահանջներ ունի այն ֆիզիկապես դժվար է կատարվում և այդ պատճառով պահանջում է տարիների փորձ կատարյալ իմացության համար ներքին բրեյք դանսը պարունակում է մարտարվեստների ակրոբատիկայի բարդ ազգային պարերի տարրեր հիմնականում բրեյք դանսը հանրահայտ է իր ներքին ոճի շնորհիվ այն երիտասարդության մեջ զարգացնում է ոգու կայունությունը ֆիզիկական տվյալները և համապատասխանում է երիտասարդական հետաքրքրություներին զերծ պահելով նրանց անբարենպաստ ազդեցություններից ինչպիսիք են թմրանյութերը ծխախոտը և այլն այսինքն ոտքերի աշխատանք ֆութվորք պարում են սկզբում ասես տաքացնելով մկանները հետագա բարդ շարժումների համար առանց պարը կանգնեցնելու պարը լինում է կանգնած վիճակում հիմնականում ոտքերի արագ շարժումներով այլ ձև անվանում են ջանգլ նաև ձեռքերով հենվելով գետնին ոտքերի արագ շարժումներով մարմնի շուրջ ասես պարողը վազում է տարբեր ուղղություններով միարժամանակ այն էլ ձեռքերը գետնին հենած այլ կերպ ասած ուժեղ շարժումներ այս բրեյք դանսի բանաձևը բավականին դժվար է կատարվում այն հիմնականում ակրոբատիկ շարժումների վրա է հիմնված ստորև նշված են հիմնական փաուր մուվզ ի էլեմենտները մեջքի վրա ոտքերը լայն բացած պտույտ ոտքերի իներցիայի շնորհիվ մեկ մեջքի մեկ կրծքվանդակի վրա առանց ոտքերը գետնին դնելու թեթև հպելով գլուխը ձեռքերը գտնվում են կրծքավանդակի վրա խաչված նույն վարժությունը միայն ձեռքերը ուղիղ սփռված են գետնին լայն բացված ոտքերով կանգնած վիճակից պտտվող ցատք մեջքի վրա գետնին հպվում են միայն թիակները և մեջքի կլորությունը զսպանակում է պարողին ընկնելուց և նա նորից ցատկում է դեպի կանգնած վիճակ պտույտ արմունկի վրա գետնին հպվում է միայն արմունկը ոտքերը պարզած են վեր այս վարժությունը մեզ քաջ ծանոթ է սպորտային մարմնամարզությունից դալասալ անվանումով այծիկի վրա կատարվող վարժությունը միայն առանց այծիկի այլ գետնի վրա մարմինը վերտիկալ դիրքում ցատկում է ձեռքերի վրա տեղում ոտքերով կատարելով օդի մեջ մկրատաձև շարժումներ պարողը հենվում է ձեռքերի վրա երբ ոտքերը օդում են այնուհանդերձ պտտելով իրանը ցատկում է ոտքերի վրա ապա նույնապես պտտվելով ձեռքերի վրա վեր բարձրացնելով ոտքերը հենված է ձեռքերով գետնին մարմինը գտնվում է հորիզոնական վիճակում օդի մեջ ոտքերը կիսածալած և թեթև բացած ձեռքերը գտնվում են փորի մոտ և պտտում են իրանը վերևից տալով նրան ժամացույցի նման շարժում միայն թե արագ նույն ը միայն կատարվում է մեկ ձեռքով ու ցատկոտելով այդ ձեռքի վրա նույն ը միայն ոտքերը լայն բացած և ձեռքերը ձիգ պարզած մարմինը ավելի վերև բարձրացնելով մեզ արդեն ծանոթ վարժությունը միայն չափազանց բարդեցված նույն ձև պտույտը կատարվում է մեկ մեջքի թիակների մեկ կրծքավանդակի վրա միայն ձեռքերն արդեն ոչ թե խաչված են այլ տակառանման բացված ասես ինչ որ բան է գրկել իսկ ոտքերի թաթերը խաչված մեկ ձեռքը հենված կոնքոսկրին ափով հպվում է գետնին հենվում է նաև ճակատը մյուս ձեռքը օդում է ոտքերը լայն բացած վեր են բարձրացված և պտույտը կատարվում է ոտքերի իներցիայի և հենված ձեռքի շնորհիվ պտույտ գլխի վրա ոտքերը բարձրացված են վեր պտույտը տեղի է ունենում գետնին դրված ձեռքերով օգնելով և ոտքերի սպիրալաձև շարժումով նույն ն է միայն առանց պտտելու պտույտը տեղի է ունենում նախորդ վարժության իներցիայի շնորհիվ դեռևս ամենաբարդ վարժությունն է որին նայելիս ասում են որ մարդու վրա չի ազդում երկրի ձգողական ուժը հպվում են գետնին միայն ձեռքերը ոտքերը պարզած են վեր և բացված պտույտը տեղի է ունենում այսպես սկզբից դրվում է մեկ ձեռքը հաջորդաբար մյուսը մարմինը պտտվում է դեպի դրված ձեռքը մարմինը այդ ժամանակ գտնվում է քիչ ծռված դեպի կրծքավանդակ ներս այնուհետև առաջին դրված ձեռքը հրելով մարմինը բարձրանում է վեր նույնապես երկրորդ ձեռքը մարմինը պտույտ է գործում օդում այդ ժամանակ քիչ ծռված լինելով հակառակ կողմ մեջքի կողմ և առաջին ձեռքը պտույտի վերջում նորից հպվում է գետնին այնուհետև մյուսը և այլն այսինքն ուժեղ ֆոկուսներ նաև այս ոճը անվանում են ֆրիզ այսինքն սառիր այս ձևը բնորոշվում է ինչ որ բարդ դիրքով սառելով օրինակ մեկ ձեռքի վրա կանգնած վիճակում մի քանի վայրկյան մնալը փաուր թրիքսերը շատ բազում են և շատ ազատ իրենց կառուցման մեջ և արագ զարգանում են ու նորանոր ձևեր ընդունում փաուր թրիքսերը կարող են մեկը մյուսի հետևից տարբեր ֆրիզեր լինել ինչը դարձնում է այս ոճը շատ հետաքրքիր և տեսարժան հոդվածը կազմվել է հայկական հիփ հոփ ասոցիացիայի օգնությամբ և բրեյք դանս խմբի կողմից հատկացված տեղեկություններով և լուսանկարներով աստղագիտություն գիտություն երկնային մարմինների մոլորակներ աստղեր միգամածություններ միջաստղային նյութ գալակտիկաներ և այլն և նրանց հետ կապված երևույթների տարածական բաշխում շարժումներ ֆիզիկական բնույթ և վիճակ փոխազդեցություն առաջացում ու զարգացում և այլն մասին այն միաժամանակ մշակում է երկնային մարմինների դիտումները գործնական նպատակներով օգտագործելու մեթոդներ ժամանակի ծառայություն աստղագիտական կողմնորոշում տիեզերական թռիչքների աստղագիտական կառավարում և այլն ըստ ուսումնասիրության օբյեկտների կամ մեթոդների աստղագիտությունը բաժանվում է մի շարք ենթաբաժինների տիեզերական թռիչքների ժամանակ անհրաժեշտ ուղեծրերի ընտրության կապակցությամբ աստղագիտության մեջ ձևավորվեց մի նոր բաժին աստղադինամիկան որն ուսումնասիրում է արհեստական երկնային մարմինների շարժումները արեգակի մոլորակների և աստղերի տեսանելի շարժումների պարբերականությունը աստղագիտական դիտումներով հաստատված առաջին օրինաչափություններից է այն ընկած է ժամանակի որոշման և օրացույցների կազմման հիմքում այդ պարբերականությունն օգտագործվում է նաև մի շարք երկնային երևույթների արեգակի և լուսնի խավարումներ արեգակի լուսնի և մոլորակների մերձեցումներ և այլն կանխատեսման համար այդ խնդիրները նրանց լուծման համար կիրառվող գործիքների տեսությունը և մաթեմատիկական մեթոդները կազմում են աստղաչափության ոլորտային ու գործնական աստղագիտությունների առարկան մոլորակների շարժումների արեգակի ու լուսնի խավարումների պայծառ գիսավորների երևույթները հին դարերում կապում էին երկրի վրա տեղի ունեցող իրադարձությունների հետ և օգտագործում հասարակական կյանքի երևույթների մարդկանց ճակատագրի կանխագուշակման նպատակով այդ հարցերով զբաղվող կեղծ գիտությունը աստղագուշակությունը ոչ մի գիտական հիմք չունի սակայն ժամանակին զարկ է տվել աստղագիտական դիտումներին և դրանով իսկ նպաստել աստղագիտության զարգացմանը մեծ է աստղագիտության գիտական և գործնական նշանակությունը այն սերտորեն կապված է մաթեմատիկայի ֆիզիկայի մեխանիկայի և մյուս գիտությունների հետ օգտագործելով այդ գիտությունների մեթոդները նաև իր հերթին զգալիորեն ազդել է նրանց զարգացման վրա այսպես երկնային մեխանիկայի հաջողությունները րդ դարում խթանեցին այն ժամանակ ֆիզիկայի հիմնական բաժինը կազմող դասական մեխանիկայի զարգացմանը որով դրվեց ճշգրիտ բնագիտության հիմքը ավելի ուշ րդ դար աստղաֆիզիկական հետազոտությունները հանգեցրին նոր երևույթների և նյութի տիեզերական պայմաններում դրսևորվող գիտությանը մինչ այդ անհայտ հատկությունների բացահայտմանը որը զգալիորեն նպաստեց ֆիզիկայի զարգացմանը մասնավորապես աստղերի ճառագայթման աղբյուրների ուսումնասիրությունը բերեց էներգիայի ջերմամիջուկային աղբյուրների հայտնագործմանը բազմաթիվ լեզուներում գործածական է աստրոնոմիա եզրը այն ծագում է հունարեն բառից որը կազմված է աստրոն աստղ կամ համաստեղություն նոմոս բնության օրենք այսինքն երկնային մարմինների օրինաչափությունների ուսումնասիրում աստղագիտությունը հնագույն գիտություններից է դեռևս ք ա աստղագիտությունը բավականաչափ զարգացած էր բաբելոնում եգիպտոսում չինաստանում հունաստանում այսպես մեր թվարկությունից դար առաջ եգիպտական քրմերը որոշել են տարվա տևողությունը իսկ արեգակի խավարումների կրկնության պարբերությունը սարոս հայտնի էր արդեն ք ա րդ դարում ք ա րդ դարում հիպարքոսի կազմած աստղացուցակը պարունակում էր հազարից ավելի աստղերի երկնային կոորդինատները և պայծառության գնահատականները աստղային մեծությունների պայմանական սանդղակով որն առանց էական փոփոխությունների օգտագործվում է նաև մեր օրերում կան պատմական վկայություններ հին հայաստանում աստղագիտական գիտելիքների բարձր մակարդակի մասին վաղ ժամանակներում մարդիկ տեսել են որ մի քանի լուսատուներ փոխում են իրենց դիրքն ուրիշ անշարժ աստղերի նկատմամբ նրանք մեկ շարժվում են արևելք հետո հակառակ ուղղությամբ գծելով օղակներ այդ զարմանալի և տարօրինակ լուսատուները որոնք իրենց ձևով նման են աստղերին մարդիկ կոչեցին մոլորակներ այսինքն ճանապարհը կորցրած մոլորված հին աշխարհում հայտնի է եղել հինգ մոլորակ որոնք երևում են անզեն աչքով երկիրը չի համարվել մոլորակ և բացառիկ տեղ է գրավել տիեզերքում այժմ հայտնի մոլորակներից երկուսը որոնք անզեն աչքով չենք կարող տեսնել հայտնաբերվել են վերջին դարերում ուրանը թվականին նեպտունը թվականին մոլորակներն աստղերից տարբերվում են առկայծմամբ մոլորակները ինչպես նաև երկրի արբանյակ լուսինը սեփական լույս չունեն նրանք իրենց վրա ընկած արեգակի լույսը հայելու պես անդրադարձնում են երկրի ձևի տիեզերքում նրա դիրքի և մոլորակային համակարգի կառուցվածքի վերաբերյալ ճիշտ մտքեր են արտահայտվել դեռևս ք ա րդ դարում էրատոսթենեսը որոշեց երկրի շառավիղը իսկ արիստարքոս սամոսացին գտնում էր որ երկիրը պտտվում է արեգակի շուրջը սակայն մ թ րդ դարում պտղոմեոսի իր ժամանակի աստղագիտական գիտելիքներն ամփոփող աչմագեստ աշխատության մեջ շարադրված աշխարհի երկրակենտրոն համակարգը որի համաձայն արեգակը մոլորակների հետ միասին պտտվում է երկրի շուրջը եկեղեցու հովանու տակ լայն տարածում ստացավ և գրեթե դար անընդհատ իշխեց գիտության մեջ սովորական առօրյա դիտումների ժամանակ մարդկանց թվում է որ երկիրը անշարժ է և նրա շուրջը արևելքից դեպի արևմուտք իրենց օրապտույտն են կատարում երկնային լուսատուները այս մտածելակերպը ունեին նաև հին հունաստանի գիտնականներից շատերը նշանավոր մաթեմատիկոս պյութագորասը ով համոզված էր թե թվերն են կառավարում աշխարհը առաջիններից էր ով արտահայտեց այն միտքը որ երկիրը գնդաձև է և տիեզերքում գտնվում է առանց հենարանի հին աշխարհի մեկ այլ հույն մտածող դեմոկրիտը ով ապրել է տարի մեր թվարկությունից առաջ գտնում էր որ արեգակը շատ անգամ մեծ է երկրից լուսինը սեփական լույս չունի իսկ ծիր կաթինը կազմված է հսկայական թվով աստղերից հին աշխարհի մեծագույն գիտնական արիստոտելը կարողացավ իմի բերել հավաքված գիտելիքները արիստոտելի համաձայն ամեն ծանր բան ձգվում է դեպի տիեզերքի կենտրոն որտեղ և կուտակվում ու առաջացնում է գնդաձև զանգված երկիր մոլորակը մոլորակները գտնվում են հատուկ ոլորտներում որոնք պտտվում են երկրի շուրջը այս համակարգում երկիր մոլորակը գտնվում է անշարժ վիճակում և համակարգը կոչվեց երկրակենտրոն մոտ երկու հազարամյակ նրա կարծիքները կասկածի չէին ենթարկվում չնայած դեռևս ք ա թվականինհին հույն գիտնական անաքսագորասն արտահայտել էր այն կարծիքը որ արեգակը ոչ թե աստված է այլ հսկայական շիկացած մարմին հին աշխարհի մեկ այլ հույն ներկայացուցիչ արիստարքոս սամոսեցին պյութագորականների նման գտնում էր որ աշխարհի կենտրոնում է գտնվում արեգակը ոչ թե երկիրը նա առաջինն էր ով փորձեց հաշվել արեգակի չափերը և ըստ նրա տվյալների այն երկրից անգամ մեծ ծավալ պետք է ունենար սակայն նրա աշխատանքները մարդկանց չի հասել և մարդկությունը մեկուկես հազարամյակ համոզված էր որ երկիրը աշխարհի անշարժ վիճակում գտնվող կենտրոնն է դրան նպաստեցին կլավդիոս պտղոմեոսի հաշվարկները որոնցով նա բացատրում էր մոլորակների շարժումները դրանով վերջնականապես և հիմնավոր հաստատելով աշխարհի երկրակենտրոն ուսմունքը պտղոմեոսը իր հայտնի աշխատանքում աստղագիտության մաթեմատիկական տրակտատ ում որը ավելի հայտնի է ալմագեստ անվամբ հաստատում է ր յուրաքանչյուր մոլորակ հավասարաչափ շարժվում է փոքր շրջանագծով էպիցիկլով որի կենտրոնն անշարժ երկրի շուրջը պտտվում է ավելի մեծ շրջանագծով դիֆերենտով դրանով նա կարողացավ բացատրել մոլորակների այդ թվում նաև արեգակի և լուսնի շարժման յուրահատուկ վարքը պտղոմեոսը հաստատել է այն միտքը որ բոլոր երկնային երևույթները տեղի են ունենում անշարժ և աշխարհի կենտրոնում գտնվող երկրի շուրջը դրա համար էլ աշխարհի երկկենտրոն համակարգը կոչվում է նրա անունով պտղոմեոսով վերջանում է հունական հին աստղագիտության զարգացման շրջանը աստղագիտության մյուս շրջանը արաբներով է պայմանավորված բաղդադում որը արաբական խալիֆայության մայրաքաղաքն էր ստեղծվում են գիտակրթական հաստատություններ որտեղ թարգմանվում էին հարևան ժողովուրդների ու հիմնականում հույն փոլիսոփաների և գիտնականների աշխատությունները այսպիսով բաղդադը դառնում է արևելքի մշակութային կենտրոն արաբների պատմական ծառայությունն այն է որ նրանք փրկել են հույն մտածողների աշխատանքները նրանք սովորել են գիտական այդ ժառանգությունը և հարստացրել դիտողական տվյալները արաբների նվաճումները լրացնում են անվանի աստղագետներ անանիա շիրակացին հայաստանում ալ բիրունին օմար խայամը ուլուգ բեկը ովքեր ստեղծագործել են միջին ասիայում միջին դարերում բարբարոս ցեղերի արշավանքների ժամանակ գրեթե ամեն ինչ մոռացվեց և աստղագիտությունը խոր անկում ապրեց այդ ժամանակաշրջանում եզակի երևույթ էին անանիա շիրակացու աշխատությունները որոնց մեջ վերածնունդ ապրեցին հույն մտածողների առաջադիմական գաղափարները դարերում զգալի թվով աստղագիտական դիտումներ կատարվեցին արաբական երկրներում և միջին ասիայում մասնավորապես հայտնի են ուլուգբեկի րդ դար սամարղանդում կատարած դիտումները աստղադիտակով լուսնի արեգակի մոլորակների և ծիր կաթինի դիտումներն առաջին անգամ կատարեց գ գալիլեյը թվականին չնայած գ գալիլեյի ինքնաշեն դիտակի պարզությանը և փոքր չափերին այդ դիտումների շնորհիվ նա հայտնաբերեց յուպիտերի չորս արբանյակները և արևաբծերը ծիր կաթինի շերտը տարրալուծեց առանձին աստղերի պարզեց լուսնի մակերևույթի վրա դիտվող գոյացումների բնույթը և այլն ջ բրեդլին հայտնագործեց լույսի աբեռացիայի երևույթը մ լոմոնոսովը վեներայի մթնոլորտը հայտնաբերվեցին նաև բազմաթիվ աստղակույտեր և միգամածություններ կրկնակի և փոփոխական աստղեր պ լապլասը մշակեց արեգակնային համակարգի առաջացման իր վարկածը որով սկիզբ առավ կոսմոգոնիան ու հերշելի դար աստղերի բաշխման արեգակի ու աստղերի շարժումների և ծիր կաթինի կառուցվածքի վերաբերյալ հետազոտությունները նշանավորեցին աստղաբաշխության աստղային աստղագիտության ծնունդը ական թվականների չափվեցին մի քանի աստղերի հեռավորությունները պարալաքսեր ավելի ուշ մեծ թվով աստղերի հեռավորությունների սեփական շարժումների և տեսագծային արագությունների չափումների հիման վրա բացահայտվեցին գալակտիկայում աստղերի շարժումների օրինաչափությունները իսկ ին յան օորտը հայտնագործեց գալակտիկայի պտույտը սակայն աստիճանաբար ձևավորվում է նոր աշխարհայացք որը լուսաբանում է մեզ շրջապատող աշխարհն այնպես ինչպես կա իրականում փորձ է արվում երկիրը դասել իր տեղը մոլորակների շարքում այս ուղղությամբ մեծ դեր է ունեցել գիտնական նիկոլայ կոպեռնիկոսը թվականին երբ կոպեռնիկոսը մահամերձ պառկած էր իր անկողնում տպագրվում է իր տարվա աշխատանքի արդյունքը երկնային ոլորտների պտույտների մասին դասական աշխատությունը նա երկիրը համարելով մոլորակ և նշելով նրա իսկական տեղը մոլորակների մեջ նիկոլայ կոպեռնիկոսը այսպես էր պատկերացնում աշխարհի կենտրոնում նրա շուրջը շրջանագծով և հավասարաչափ արագությամբ պտտվում են մոլորակները մերկուրին վեներան երկիրը մարսը յուպիտերը և սատուրնը իսկ այս մոլորակներից դուրս գտնվում է անշարժ աստղերի ոլորտը երիտասարդ աստղերի համակարգերի աստղասփյուռների հայտնագործման ու ուսումնասիրության շնորհիվ վիկտոր համբարձումյան ամուր գիտական հիմքերի վրա դրվեց և արմատական նշանակություն ունեցող արդյունքների հասավ կոսմոգոնիան սկսած թվականից երբ խորհրդային միությունում արձակվեց երկրի առաջին արհեստական արբանյակը աստղագիտությունը ապրեց որակական նոր թռիչք արհեստական արբանյակների ու միջմոլորակային կայանների միջոցով կատարվող աստղագիտական դիտումները որոնք ազատ են երկրի մթնոլորտի աղավաղումներից զգալիորեն րնդարձակել են աստղագիտության հնարավորությունները արտամթնոլորտային աստղագիտություն մասնավորապես հնարավոր է դարձել երկնային մարմինների ճառագայթման սպեկտրի մինչ այժմ անմատչելի մասերի դիտումները խոստումնալից է արեգակնային համակարգի անդամների ուսումնասիրությունը մոտիկից ավտոմատ տիեզերական կայանների միջոցով աստղագիտությունը որպես գիտություն հայաստանում ձևավորվել է րդ դարում անանիա շիրակացու տիեգերագիտական ու տոմարագիտական աշխատություններով շիրակացին ընդունել է երկրի գնդաձևությունը ճիշտ բացատրել արեգակի և լուսնի խավարումները ծիր կաթինին վերագրել է աստղային բնույթ աստղագիտության և տոմարագիտության հարցերը րդ դարերում լրջորեն քննարկել է հովհաննես սարկավագը պատճեն տոմարի աշխատության մեջ որտեղ տվել է տոմարագիտության հարցերի լրիվ շարադրանքը և հայկական օրացույցը համեմատել այլ ժողովուրդների օրացույցների հետ միջին դարերում հայաստանի վանական բարձրագույն դպրոցներում գլաձոր տաթև դասավանդվել են տիեզերագիտություն և տոմարագիտություն առարկաները հայաստանում աստղագիտական հետազոտությունները տարվում են մի քանի աստղադիտարաններում երևանի բյուրականի և գառնիի աստղագիտությունը զբաղվում է երկրի սահմաններից դուրս գտնվող մարմինների ու երևույթների ուսումնասիրությամբ աստղագետը միայն դիտում ու գրանցում է երկնային երևույթները և իր գտած փաստերի հիման վրա անում է ընդհանրացումներ այդ իսկ պատճառով աստղագիտության ուսումնասիրման մեթոդները տարբերվում են երկրի բոլոր գիտությունների ուսումնասիրությունների մեթոդներից այդ դիտումներից ստացված փաստերը հենց կազմում են աստղագիտության հիմքը ներկա ժամանակներում գիտնականների ձեռք բերած կուտակման համար պետք է եղել երկար ժամանակ և այդ փաստերի ձեռք բերումը շարունակվում է մինչ այսօր աստղագիտությունն ամենից առաջ դիտողական գիտություն է աստղագիտության զարգացումն ավելի մեծ տեմպերով սկսեց առաջ գնալ երբ իտալացի գիտնական գալիլեո գալիլեյը ստեղծեց առաջին հեռադիտակը և հետո ստեղծվեցին աստղագիտական այլ գործիքներ այդ տեսակ գործիքները մարդկանց հնարավորություն տվեցին ավելի ընդլայնել տիեզերքի չափերը հայտնաբերել նոր երևույթներ և դրանք ուսումնասիրել տվյալ ժամանակի գիտության հնարավորություններին համապատասխան դիտողական փաստերի առկայությունը և նրանց ընդհանրացումն ու ճիշտ լուսաբանումը զարգացնում են աստղագիտությունը աստղագիտական միավորներից հայտնի է պարսեկը պարսեկը հավասար է կմ օրինակ երկիր մոլորակին ամենամոտ գտնվող աստղի կենտավրոսից հեռավորությունը հավասար է պարսեկ պարսեկից բացի աստղագիտական տարածություններն չափում են նաև լուսատարիով այն հեռավորությունը որ լույսը անցնում է մեկ տարում լուսատարին հավասար է կմ լեզու կամայական ազդանշանների օրինակ ձայնային հնչյունների ժեստերի կամ գրված նշերի համակարգ է որն օգտագործվում է տեղեկատվություն փոխանցելու համար լեզուն ծառայում է որպես հաղորդակցման միջոց ինչպես ամեն մի գիտություն այնպես էլ լեզուն ունի մակարդակներ մենք մեր մտքերը հաղորդում ենք խոսքի միջոցով որը լինում է բանավոր և գրավոր բանավոր խոսքը մենք ասում և լսում ենք իսկ գրավոր խոսքի միջոցով մենք գրում և կարդում ենք խոսքը կազմված է մտքերից այսինքն նախադասություններից նախադասությունները բառակապակցություններից և բառերից իսկ բառերը հնչյուններից հետևաբար ամենացածր մակարդակը լեզուն ուսումնասիրող առարկայի մեջ հնչյունաբանությունն է հաջորդ մակարդակը բառագիտությունն է որն ուսումնասիրում է բառերի կազմությունը իմաստը և ծագումնաբանությունը հաջորդ մակարդակը քերականությունն է իր երկու բաժիններով ձևաբանություն և շարահյուսություն ձևաբանությունը ուսումնասիրում է բառերի ձևերն ու ձևափոխությունները իսկ շարահյուսությունը բառակապակցություններն ու նախադասություննրը ոճաբանությունը լեզվի մի բաժին է որն ուսումնասիրում է խոսքի դրսևորման տարբեր ձևերը բանական մարդ տեսակի կամ այսպես կոչված ադամյան նախալեզուն պատմականորեն առաջացել և վերջնական ձևավորվել է մոտավորապես մ թ տարի առաջ երբ նախնադարյան համայնական հասարակարգի վերջնական փուլերում նախնադարյան դրացիական համայնական հասարակարգ սկզբնամարդկանց որոշակի տեսակների ենթադրվում է առաջավոր ասիայում մոտ կոլեկտիվում որպես համատեղ աշխատանքային կոորդինացիայի միջոց օգտագործվող ձայնային ազդանշանները կամ խոսքային միջոցները աստիճանաբար կորցրել են իրենց տեսքը և դարձել արհեստական ազդանշանների սեմիոտիկայի համակարգ սեմիոտիկայի հիմնական հասկացությունը նշանն է որը արտահայտում է որոշակի իմաստ այդ նշաններն են բնական և արհեստական լեզուների միավորները բառ բանաձև նախադասություն և այլն ադամյան նախալեզվի առաջացմամբ վերջնական ձևավորվել է ներկայիս բանական մարդը և ի հայտ եկել առաջին պետական կառավարման պարզունակ համակարգով օժտված տոհմավագային հասարակարգը իր պատմական զարգացման ընթացքում ադամյան լեզուն տրոհվել է բազմաթիվ լեզվական ճյուղերի ու խմբերի որը պայմանավորված է տվյալ լեզուն կրող բանական ադամյան մարդկանց խմբերի ցեղ ազգ ժողովուրդ և այլն ուրույն կենսազարգացման ու ձևավորման գործոններով ըստ պատմական զարգացման բնույթի ընդունված է ադամյան լեզուն բաժանել երկու գերհսկա ընտանիքների արևելյան և արևմտյան լեզուների որոնք իրենց հերթին համապատասխանաբար բաժանվում են նախաջրհեղեղյան և հետջրհեղեղյան կոչվող գերհսկա ենթաընտանիքների անվանումները կապված են առասպելների հետ ադամյան լեզվի այս երկու գերհսկա ընտանիքները իրենց ու գերհսկա ենթաընտանիքներով նույնպես բաժանվում են լեզվային դասակարգումների լեզուների դասակարգումը դա իրենից ներկայացնում է աշխարհի լեզուների խմբավորում որոշակի լեզվաբանական սկզբունքների և լեզուների մեջ գոյություն ունեցող որոշ կարգի ընդհանուր բնութագրերի հիման վրա կան մի շարք լեզվաբանական դասակարգումներ ծագումնաբանական տիպաբանական սեպիր ե հոգեբանական շտայնթալ հ և այլն ժամանակակից լեզվաբանության մեջ ընդունված են ծագումնաբանականը և տիպաբանականը լեզուների ծագումնաբանական դասակարգումը լեզուները խմբավորում է ցեղակցական կապերի հիման վրա ցեղակից լեզուների ամբողջությունը կազմում է մեկ լեզվաընտանիք հնդեվրոպական ուգրոֆիննական սեմական և այլն լեզվաընտանիքի մեջ մտնող լեզուները ըստ ցեղական կապերի սերտության խմբավորում են լեզվաճյուղերի օրինակ հնդեվրոպական լեզվաընտանիքը ունի ճյուղ հնդիրանական գերմանական սլավոնական և այլն սրանք էլ լեզվախմբերի օրինակ սլավոնական լեզվաճյուղը բաժանվում է երեք լեզվախմբի արևելյան արևմտյան հարավային մեջ շատ լեզուների ցեղակցական կապերը դեռևս պարզված չեն դրանք կամ միավորում են առանձին լեզվախմբերի մեջ կամ էլ մնում են առանձին տիպաբանական դասակարգումը հիմնված է լեզվական միավորների բառ բանաձև նախադասություն նախադասության անդամներ կառուցատիպի ընդհանուր բնութագրերի վրա դասակարգման հիմքում կարող են ընկած լինել տարբեր հատկանիշներ հնչյունաբանական ձևաբանական շարահյուսական իմաստաբանական տիպաբանական դասակարգմանը պատմականորեն նախորդած և առավել մշակված դասակարգումն է ձևաբանականը որը հիմնված է լեզուների ձևաբանական կառուցատիպի ընդհանուր հատկանիշների վրա ըստ ձևաբանական դասակարգման լեզուները բաժանվում են չորս տիպերի ա անջատական բ կցական գ թեքական դ բազմահամադրական ներմարմնավորող տես ա ե մխիթարյան եր թ ըստ գործածության կարգավիճակի լեզուները բաժանվում են հետևյալ տեսակների այն լեզուն որը իր պատմական զարգացման ընթացքում համեմատաբար քիչ ազդեցության է ենթարկվել այլ լեզուների կողմից և ավելի շատ է պահպանվել իր հիմք լեզվի հնչյունային բառային քերականական նյութը և հատկանիշները պայմանականորեն անվանվում է անխառն լեզու կրոն հասարակական գիտակցության ձև աշխարհայացք է որը հիմնված է գերբնական ուժերի աստվածությունների նկատմամբ ունեցած հավատի վրա կրոնը կարելի է սահմանել նաև որպես կրոնը ոչ միայն հիմնված է գերբնական ուժերի նկատմամբ հավատի վրա այլ նաև սահմանում է որոշակի վերաբերմունք և վարվելակերպ դրա նկատմամբ հայերենում ըստ հ աճառյանի արմատական բառարանի կրոն բառն առաջացել է կիր կրել արմատից ոն օն մասնիկով ստուգաբանվում է որպես կարգ կանոն վարք օրենք սովորություն վարդապետություն հավատք ըստ հայկազյան բառարանի կրել և պահել կամ կրելի օրենք ղ ալիշանի բացատրությամբ կիրք բառից իբրև ներքին զգացում կրոնը ծագել է մարդու հետ նախնադարյան շրջանում կրոնի կառուցվածքային տարրերն են կրոնական գիտակցությունը պաշտամունքը և կազմակերպությունը կրոնական գիտակցության հիմնական հատկանիշը հավատն է գերբնականի նկատմամբ որը դրսևորվում է գերբնական էակների աստվածներ ոգիներ են բնական երևույթների միջև գերբնական կապերի մոգություն տոտեմիզմ նյութական իրերի գերբնական հատկությունների ֆետիշիզմ գոյության ընդունմամբ դրանց նկատմամբ հուզական վերաբերմունքով և պրակտիկ պատրանքային փոխհարաբերությամբ կրոնական պաշտամունքի առարկան գերբնականն է պաշտամունքային գործունեության տարրերն են ծեսը կրոնական տոները զոհաբերությունը կրոնական կազմակերպությունը որոշակի դավանանքի տեր մարդկանց միավորումն է նախնադարում կրոնական խումբը համընկել է ցեղի կամ տոհմի հետ դասակարգային հասարակությունում ցեղային պաշտամունքը փոխարինվել է պետականով իսկ առանձին կրոնական միավորումներն եկեղեցով էթնիկական հանրությունների ընդգրկման սահմանները նկատի ունենալով կրոնը կարելի է դասակարգել ազգային և համաշխարհային կրոններն իրենց հերթին բաժանվում են բազմաթիվ ուղղությունների և աղանդների հայտնի են կրոնի ծագման և սոցիալական դերի բազմաթիվ մեկնաբանություններ աստվածաբանությունը և իդեալիզմը քարոզում են կրոնի բնածնության ուսմունքը կրոն բխել է համաշխարհային ոգուց անհատի ներքին ապրումներից ու պահանջներից հանգեցվել անհատական կամ կոլեկտիվ մտածողության պլատոն հեգել է թեյլոր հ սպենսեր է դյուրկհեյմ ու ջեմս զ ֆրեյդ մինչ մարքսիստական աթեիստական միտքը փորձում էր հիմնավորել որ ոչ թե կրոնն է մարդուն ստեղծել այլ մարդը կրոնը զարգացնելով սպինոզայի թ հոբսի ժ մելյեի վոլտերի պ հոլբախի և մյուսների աթեիստական գաղափարները հայ առաջավոր մտածողները նույնպես գտնում էին որ կրոնի երկրային ծագում ունի միքայել նալբանդյանը պնդում էր որ կրոնը տգիտության և սարսափի արդյունք է ստեփանոս նազարյանի կարծիքով բնական երևույթները ճիշտ չհասկանալու իսկ ըստ գ կոստանդյանի կրոնի երևակայած խորհուրդները մարդերե շինված են մինչ դեռ անհրաժեշտ էր իրական կյանքի հարաբերություններից բխեցնել համապա տասխան կրոնական ձևերը որը ինչպես նշում են մարքսիզմի դասականները միակ մատերիալիստական և հետևաբար միակ գիտական մեթոդն էր մարքսիզմը չընդունելով կրոնի ծագման և սոցիալական դերի մասին իդեալիստական տեսությունները գտնում է որ այն սոցիալ պատմական երևույթ է և նրա վերացումը պետք է կապել կրոն ծնող սոցիալական պատճառների վերացման հետ կրոնը առաջացել է բնական և հասարակական ուժերի դեմ նախնադարյան մարդու պայքարի հարաբերական անզորությամբ չկարողանալով բացատրել իրական երևույթները մարդը մտացածին կապեր ու գերբնական հատկություններ է հաստատել այնտեղ ուր իշխում են օբյեկտիվ օրինաչափությունները տեսական մտածողության սաղմնավորման շնորհիվ մարդը առարկայական իրականությունից վերացարկվելով իր մտացածին երևակայական ուժերին հաղորդում է ինքնուրույն գոյություն սուբաոանցիոնալ կար գավորիդ նշանակություն ապա և կենդանի անձնավորված էակի օրինակ աստծու հատկանիշներ այսպես ձևավորվել է կրոնի ծագման իմացաբանական հնարավորությունը այս պրոցեսի և կրոնական պատկերացումների առաջացման համար էական ազդեցություն են ունեցել նաև մարդկային հույզերն ու ապրումները սարսափ վախ միայնություն դժբախտություն կրոնի իմացաբանական արմատների կապակցությամբ լենինը նշում է որ նա անհող չէ նա անպտուղ ծաղիկ է անտարակույս բայց մի անպտուղ ծաղիկ որը բուսնում է մարդկային կենդանի ծառի վրա այստեղից բխում է նաև կրոնի և իդեալիզմի իմացաբանական արմատների ընդհանրությունը սակայն կրոնի առաջացման իմացաբանական հնարավորությունը կարող է իրականության վերածվել միայն սոցիալ տնտեսական որոշակի պայմանների առկայության դեպքում նախնադարյան հասարակարգում կրոնը սոցիալականորեն պայմանավորված էր արտադրողական ուժերի ցածր մակարդակով բնության և իրար նկատմամբ մարդկանց հարաբերությունների սահմանափակությամբ դասակարգային և նվազ սոցիալակն և իրավական գիտակցույթուն ունեցող հասարակություններում կրոնը հանդիսանում է նաև ճնշման ու շահագործման միջոց աշխատավոր մասսաների սոցիալական ճնշվածությունը գրել է վլադիմիր իլյիչ լենինը նրանց առերևույթ կատարյալ անօգնականու թյունը կապիտալիզմի կույր ուժերի հանդեպ որն ամեն օր և ամեն ժամ հազարապատիկ ավելի ամենասոսկալի տառապանքներ ամենավայրագ տանջանքներ է պատճառում շարքային բանվոր մարդկանց քան ամեն տեսակ արտակարգ պատահարները ահա թե որտեղ է կրոնի արդի ամենախոր արմատը կրոնի դերը չի կարելի ոչ գերագնահատել և ոչ ել թերագնահատել հասարակական և սոցիալական փոխհարաբերությունների մեջ ռեգրեսիվ հետադիմական հարաբերություննրեում կրոնը կարող է ուենալ շատ մեծ դերակատարություն կարող է կատարել հետադիմական դեր է և ծառայել է սոցիալակն որոշակի խմբերին շահերի սպասարկմանը այս պատճառով կրոնական թշվառությունը միաժամանակ իրական թշվառության արտահայտությունն է և այդ իրական թշվառության դեմ ուղղված բողոքը կրոնը ճնշված արարածի հառաչանքն է անգութ աշխարհի սիրտն է ճիշտ այնպես ինչպես վայրագ կարգերի ոգին է այն կրոնը ժողովրդի հաշիշն է մի պահից սկսված բոլոր հասարակություններում կրոնը որոշակի պատմական ժամանակահատվածներում արգելակել է հասարակության առաջադիմությունը դանդաղեցրել տնտեսության մշակույթի գիտության արվեստի զարգացումը և դրան հակառակ կրոնի օգնությամբ տեղի են ունեցել լրջագույն գիտական սոցիալական և մշակութային նվաճումներ ոչ բոլոր կրոնական գաղափարախոսություններում է նախախնամմությունը և ճակատագրապաշտությունը դոգմա ոչ բոլոր կրոնական գաղափարախոսություններն են թերագնահատում մարդու տեղն ու դերը պատմության մեջ ժամանակակից համաշխարհային կրոնները չեն խոչընդոտում իրականության գիտական իմաստավորումը հասարակության առաջընթացին չեն ձևավորում կեղծ պատկերացումներ տիեզերքի կառուցվածքի մասին սակայն մշակում են մտածողության և վարքագծի որոշակի ստերիոտիպեր որոշ կրոնական աղանդավորական գաղափարախոսություններ հավատացյալներին ներարկում սեփական անձի թշվառության մեղավորության զգացումներ աստծուն վերագրում ուժի արդարության բարության հատկանիշներ բացասական վերաբերմունք են ցուցադորւմ իրական աշխարհի նկատմամբ մարդկանց ապագան կապում հանդերձյալ աշխարհի գոյության հետ իր շատ հատկանիշներով կրոնը կապվում է իդեալիզմի հետ սակայն այսօր անհամատեղելի չէ գիտական մտածողության հետ ժամանակակից արևմտյան կամ աշխարհի զարգացած մասերում եկեղեցին և կրոնը գրեթե անջատված են պետությունից սակայն կրոնի ազդեցությունը մնում է մեծ ժամանակակից զարգացած աշխարհում պայմաններ են ստեղծվում մարդկանց գիտակցությունը կրոնական հայացքներից ազատելու համար այս գործում խոշոր դեր ունի նաև նյութական իրատեսական դաստիարակությունը տես նաև աթեիզմ համալսարան բառից որն էլ իր հերթին ծագում է ընդհանրություն բառից բարձրագույն ուսումնական հաստատություն որը շնորհում է բոլոր մակարդակների ուսումնական կոչումներ բակալավր մագիստրոս դոկտոր համալսարանի պատմությունն սկսվում է միջնադարից դարի բարձրագույն դպրոցներ են գործել իտալիայում բոլոնիայի իրավունքի և սալեռնոյի բարձրագույն բժշկական դարերում ստեղծվեցին փարիզի թ և մոնպելյեի թ ֆրանսիա քեմբրիջի թ և օքսֆորդի անգլիա սալամանկայի իսպանիա լիսաբոնի թ պորտուգալիա դ պրագայի թ չեխիա կրակովի թ լեհաստան վիեննայի թ ավստրիա հայդելբերգի թ գերմանիա դ ուպսալայի թ շվեդիա կոպենհագենի թ դանիա համալսարանները միջնադարյան համալսարաններն ունեին արտիստական կամ արվեստների նախապատրաստական և երեք բարձրագույն իրավունքի բժշկական և աստվածաբանական ֆակուլտետներ արվեստների ֆակուլտետում ավելի ուշ փիլիսոփայական դասավանդվել են յոթ ազատ արվեստները դասավանդել են լատիներենով բարձրագույն ֆակուլտետներում շնորհվել են գիտությունների մագիստրոսի և դոկտորի աստիճաններ միջնադարյան համալսարանները մագիստրոսների և ուսանողների միավորումներ էին այստեղից էլ նրանց անվանումը ուսուցիչների և սովորողների միավորումներ համալսարաններն ունեին իրենց վարչական ինքնավարությունը իրավասությունը և կանոնադրությունը առաջին համալսարանները հաճախ ազատ մտքի առաջավոր գիտական և գաղափարական ուղղությունների օջախներ էին դառնում եկեղեցին և աշխարհիկ իշխանությունները ձգտում էին ուժեղացնել իրենց ազդեցությունը համալսարանների վրա դարերում համալսարանական սխոլաստիկան մշակույթի և գիտության զարգացման արգելակ դարձավ վերածննդի ժամանակաշրջանում մշակույթի զարգացումն ազդել է համալսարաների դասավանդման վրա հումանիզմի կարևոր կենտրոններ դարձան օքսֆորդի համալսարանն անգլիայում կրակովինը լեհաստանում թվականին գերմանիայում հիմնված վիտենբերգի համալսարանը դարձավ ռեֆորմացիայի կենտրոն կապիտալիզմի դարաշրջան համալսարանները հետագա զարգացում ապրեցին ամն ում համալսարանի զարգացումը երկար ժամանակ ետ էր մնում եվրոպականից մինչև անկախության համար պատերազմը անգլիայի հյուսիսամերիկյան գաղութներում ստեղծվեց քոլեջ թ ին հարվարդի թ ին ուիլյամի և մերիի և այլն որոնք հետագայում հիմնականում դ վերածվեցին համալսարանների լատինական ամերիկայի երկրներում համալսարաններ հիմնվեցին իսպանական գաղութատիրության շրջանում թ ին սանտո դոմինգոյի թ ին մեխիկոյի լիմայի և այլն դրանք միջնադարյան իսպանական համալսարանի պատճենն էին և գտնվում էին կաթոլիկ եկեղեցու ազդեցության տակ ասիայի և աֆրիկայի երկրներում ընդհուպ մինչև դարը ժամանակակից տիպի համալսարաններ համարյա չեն եղել հնդկաստանում առաջին համալսարանը հիմնել են բրիտանական գաղութատերերը կալկաթայի մադրասի բոմբեյի բոլորն էլ թ ին փենջաբի թ ին քոլեջի տիպի մի շարք բարձրագույն դպրոցներ հիմնեցին եվրոպական և ամերիկյան միսիոներական կազմակերպությունները ամերիկյան թ և սենթ ջոզեֆի թ համալսարաններ բեյրութում ալժիրինը թ ճապոնիայում համալսարաններ հիմնվեցին տոկիոյում թ կիոտոյում թ թ ին չինաստանում բացվեց առաջին համալսարանը պեկինի երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո անկախություն ստացած շատ երկրներում ինդոնեզիա լիբանան լիբիա մարոկկո սուդան իրաք թունիս ստեղծվեցին ազգային առաջին համալսարանները ռուսաստանում թ ին հիմնվեց ակադեմիական համալսարանը գիտությունների ակադեմիային կից թ ին բացվեց մոսկվայի համալսարանը թթ ին ստեղծվեց կազանի համալսարանը թ ին սանկտ պետերբուրգինը հետագայում բացվեցին փիլիսիփայության իրավաբանական և բժշկակգիտության ֆակուլտետներ բոլոր ֆակուլտետներում պարտադիր ուսումնասիրվում էին աստվածաբանություն եկեղեցու պատմություն թ ին ռուսաստանում կար համալսարան հզ ուսանող հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո համալսարանները սկսեցին վերակառուցվել սոցիալիստական գաղափարախոսության հիմքի վրա բարձրագույն կրթությունը դարձավ անվճար վերացվեցին դասային արտոնությունները ազգային սահմանափակումը կանայք տղամարդկանց հավասար բարձրագույն կրթության իրավունք ստացան լեհաստանում թ ին հիմնվեց վարշավայի համալսարանը ուկրաինայում թ ին հիմնվեց կիևի համալսարանը ական թթ բարեփոխումների ժամանակաշրջանում վերականգնվեց համալսարանական ինքնավարությունը ստեղծվեցին ուսանողական գիտական խմբակներ համալսարանում առաջին անգամ թույլատրվեցին կին ազատ ունկնդիրներ համալսարաններում մասնագետների պատրաստումը համեմատած մյուս բուհերի հետ ունի մի շարք առանձնահատկություններ որոնք ապահովում են կրթության առավել բարձր ընդհանուր գիտական մակարդակ այստեղ տարվա ուսուցումը սերտորեն կապված է գիտական հիմնարար հետազոտությունների հետ խոշորագույն համալսարաններ հիմնարար գիտությունների գծով գիտամանկավարժական մասնագետներ պատրաստող առաջատար բարձրագույն ուս հաստատություններ են միջնադարյան հայաստանում գործել են բարձր կարգի դպրոցներ որոնցից մի քանիսը կոչվել են համալսարաններ ինչպես օրինակ տաթևի րդ դարերում սանահինի րդ դարերում անիի րդ դարերում ավագ վանքի րդ դարում միջնադարյան հայկական համալսարաններում դասավանդվել են իմաստասիրություն մաթեմատիկա բնագիտություն տրամաբանություն քերականություն պոետիկա պատմություն մարդակազմություն տարրաբանություն աստվածաբանություն երաժշտություն նկարչություն գրչություն արվեստ քիմիա գիտության ոլորտ որն ուսումնասիրում է տարրերը և ատոմներից մոլեկուլներից ու իոններից բաղկացած միացությունները նրանց բաղադրությունը կառուցվածքը հատկությունները այլ նյութերի հետ ռեակցիայի ժամանակ նրանց վարքը և փոփոխությունները իր բնույթով քիմիա առարկան միջանկյալ դիրք է գրավում ֆիզիկայի և կենսաբանության միջև քիմիան երբեմն անվանում են կենտրոնական գիտություն քանի որ այն հիմք է ապահովում ինչպես բազային այնպես էլ կիրառական գիտությունների համար օրինակ քիմիան բացատրում է բույսերի քիմիան բուսաբանություն հրաբխային լեռնային ապարների ձևավորումը երկրաբանություն ինչպես է կազմավորվում մթնոլորտային օզոնը և ինչպես են քայքայվում շրջակա միջավայրն աղտոտող նյութերը բնապահպանություն լուսնի վրա հողի հատկությունները աստրոֆիզիկա ինչպես են աշխատում դեղամիջոցները դեղագործություն և ինչպես վերցնել դնթ ի փորձանմուշներ հանցանքի վայրից քրեագիտություն քիմիան շոշափում է այնպիսի թեմաներ ինչպիսիք են ատոմների և մոլեկուլների փոխազդեցությունը քիմիական կապերի մեջ նոր քիմիական միացություններ առաջացնելիս գոյություն ունեն քիմիական կապերի չորս տեսակներ քիմիա բառը ծագում է ալքիմիա բառից որը վերաբերում է առավել վաղ ժամանակաշրջանի գիտական այս ոլորտի գործունեությանը հնագույն ժամանակներում ալքիմիան ընդգրկում էր տարրերի ուսումնասիրությունը մետալուրգիան փիլիսոփայությունը աստղաբաշխությունը աստղագիտությունը միստիկան և բժշկությունը հաճախ այն համարում են գիտություն որը փնտրում էր կապարը կամ այլ մետաղներ ոսկու վերափոխելու եղանակները չնայած ալքիմիայի հետազոտություններն ընդգրկում էին ներկայիս քիմիայի շատ հարցեր օրինակ ջրի բաղադրության ուսումնասիրությունը շարժման աճի վերափոխման քայքայման երևույթների ուսումնասիրությունները բացի դրանից րդ դարի սկզբին հույն եգիպտական ալքիմիկոս զոսիմոսն ուսումնասիրում էր մարդու հոգին մարմնից զատելու կամ կապելու երևույթները ալքիմիկներին ընդունված էր անվանել քիմիկներ իսկ քիմիկոսի գործունեության ոլորտն անվանելու համար վերջածանցն ավելալացվել է ավելի ուշ քիմիա ալքիմիա բառն առաջացել է արաբական բառից ըստ ծագման այդ բառը փոխառնվել է հունարեն կամ բառերից այն կարող է ունենալ եգիպտական ծագում քանի որ հունարեն բառն իր հերթին ծագում է բառից որը եգիպտոսի նախկին անվանումն է եգիպտերեն լեզվով մյուս կողմից բառը հնարավոր է ծագել է ից որը նշանակում է միասին վերցրած ատոմի կառուցվածքի ժամանակակից մոդելը հանդիսանում է քվանտային մեխանիկայի մոդելը ավանդական քիմիան սկսվում է տարրական մասնիկների ատոմների մոլեկուլների նյութերի մետաղների բյուրեղների և մատերիայի մեջ առկա այլ ագրեգատների ուսումնասիրությամբ նյութը կարող է ուսումնասիրվել պինդ հեղուկ կամ գազային մեկուսացված կամ կոմբինացված վիճակներում փոխազդեցությունները ռեակցիաները և փոխակերպումները որոնք ուսումնասիրվում են քիմիայում որպես կանոն արդյունք են ատոմների միջև եղած փոխազդեցությունների որը հանգեցնում է ատոմները միասին պահող քիմիական կապերի վերախմբավորման այդ վարքագծերն ուսումնասիրվում են քիմիական լաբորատորիաներում որտեղ օգտագործվում են տարբեր ձևերի լաբորատոր անոթներ բայց ապակե անոթներն առանցքային չեն քիմիայի համար փորձարարական կիրառական և արդյունաբերական քիմիայի մեծ մասը կառավարվում է առանց դրանց քիմիական ռեակցիան որոշ նյութերի վերափոխումն է մեկ կամ մի քանի տարբեր նյութերի այդպիսի փոխարկման հիմքում ընկած է ատոմների միջև քիմիական կապերի էլեկտրոնների վերախմբավորումը դա կարող է սիմվոլիկ կերպով պատկերվել քիմիական հավասարման միջոցով որտեղ որպես սուբյեկտներ հանդես են գալիս ատոմները քիմիական հավասարման ձախ և աջ մասերում ատոմների քանակներն իրար հավասար են երբ երկու կողմերում ատոմների քանակն իրար հավասար չի ապա փոխարկումն անվանում են միջուկային ռեակցիա կամ ռադիոակտիվ տրոհում ռեակցիաների տեսակները նրանց ուղեկցող էներգիայի փոփոխությունները սահմանափակված են որոշակի հիմնական կանոններով որոնք հայտնի են որպես քիմիական օրենքներ էներգետիկ և էնթրոպիական նկատառումները շատ կարևոր են գործնականորեն բոլոր քիմիական հետազոտություններում քիմիական նյութերը դասակարգվում են ըստ իրենց կառուցվածքի ֆազի ինչպես նաև ըստ քիմիական բաղադրության նյութերը ենթարկվում են քիմիական անալիզի տարբեր եղանակներով օրինակ սպեկտրոսկոպիա և քրոմատոգրաֆիա քիմիական հետազոտություններով զբաղված գիտնականներին անվանում են քիմիկոսներ քիմիկոսների մեծ մասը մասնագիտանում են մեկ կամ մի քանի ոլորտներում քիմիան ուսումնասիրելու համար անհրաժեշտ է գաղափար ունենալ մի քանի հասկացությունների մասին դրանցից են քիմիայում մատերիան դա այն ամենն է ինչն ունի հանգստի զանգված ու ծավալ գրավում է տարածություն և բաղկացած է մասնիկներից մատերիայի բաղկացուցիչ մասնիկները ևս ունեն հանգստի զանգված բայց ոչ բոլորը օրինակ ֆոտոնը չունի հանգստի զանգված մատերիան կարող է լինել մաքուր քիմիական նյութ կամ նյութերի խառնուրդ ատոմն հանդիսանում է քիմիայի հիմնական միավորը այն բաղկացած է խիտ միջուկից ատոմի միջուկ որը շրջապատված է էլեկտրոնային ամպով զբաղեցրած տարածքով միջուկը բաղկացած է դրականապես լիցքավորված պրոտոններով և չեզոք նեյտրոններով միասին անվանում են նուկլոններ իսկ էլեկտրոնային ամպը բաղկացած է բացասականապես լիցքավորված էլեկտրոններով որոնք պտտվում են միջուկի շուրջը չեզոք ատոմում բացասականապես լիցքավորված էլեկտրոնները հավասարակշռում են պրոտոնների դրական լիցքը միջուկը շատ խիտ է նուկլոնի զանգվածը մոտավորապես անգամ մեծ է էլեկտրոնի զանգվածից բայց ատոմի շառավիղը մոտ անգամ ավելի մեծ է միջուկի շառավղից ատոմը նաև ամենափոքր մասնիկն է որը կարելի է դիտարկել որպես տարրի քիմիական հատկությունների կրողը ինչպիսիք են էլեկտրաբացասականությունը իոնացման պոտենցիալը օքսիդացման գերադասելի աստիճանը կոորդինացիոն թիվը և առաջացրած կապերի գերադասելի տեսակները օրինակ մետաղական իոնական կովալենտային կապեր քիմիական տարրն իրենից ներկայացնում է մաքուր նյութ բաղկացած նույն տիպի ատոմներից որոնք բնութագրվում են իրենց միջուկում պրոտոնների որոշոկի քանակով այն անվանում են ատոմային համար և նշանակվում է տառով ատոմի զանգվածային թիվն իրենից ներկայացնում է միջուկում եղած պրոտոնների և նեյտրոնների հանրագումարը չնայած միևնույն տարրին պատկանող բոլոր ատոմների բոլոր միջուկները կունենան միևնույն ատոմային համարը բայց պարտադիր չէ որ նրանք ունենան նույն զանգվածային համարը զանգվածային համարներով տարբերվող միևնույն տարրի ատոմներին անվանում են իզոտոպներ օրինակ միջուկում պրոտոն պարունակող բոլոր ատոմները ներկայացնում են ածխածին քիմիական տարրը բայց ածխածնի ատոմները կարող են ունենալ նաև կամ զանգվածային թիվ քիմիական տարրերի ստանդարտ ներկայացումը պարբերական աղյուսակն է որտեղ տարրերը դասավորված են ատոմային համարի աճման կարգով այն կազմված է խմբերից կամ սյունակներ և պարբերություններից կամ շարքեր միացությունը մեկից ավելի տարրերից բաղկացած մաքուր քիմիական նյութ է միացության հատկությունները քիչ են նման նրա բաղադրության մեջ մտնող տարրերի հատկություններին միացությունների ստանդարտ անվանակարգումը սահմանվում է տեսական և կիրառական քիմիայի միջազգային միության կողմից օրգանական միացություններն անվանակարգվում են օրգանական իսկ անօրգանականները անօրգանական անվանակարգման համակարգերին համապատասխան երբ միացությունն ունի մեկից ավելի բաղադրիչ ապա դրանք բաժանվում են երկու դասի էլեկտրադրական և էլեկտրաբացասական բացի դրանից ծառայությունը մշակել է քիմիական նյութերի ինդեքսավորման մեթոդ այդ սխեմայում յուրաքանչյուր քիմիական նյութի նույնացվում է որոշակի համարանիշ որը հայտնի է որպես գրանցման համարանիշ մոլեկուլն հանդիսանում է մաքուր քիմիական նյութի ամենափոքր անբաժանելիմասնիկը որն ունի միայն իրեն յուրահատուկ որոշակի քիմիական հատկություններ այսինքն պոտենցիալ որը հնարավորություն է տալիս որոշ ռեակցիաների մեջ մտնել այլ նյութերի հետ բայց այս բնորոշումն աշխատում է միայն այն նյութերի դեպքում որոնք բաղկացած են մոլեկուլներից նայել ներքևում որպես կանոն մոլեկուլներն իրենցից ներկայացնում են ատոմների համակցություն որոնք իրար հետ կապված են կովալենտային կապերով այնպես որ այդ կառուցվածքը էլեկտրականապես չեզոք է և բոլոր վալենտային էլեկտրոնները զույգված են այլ էլեկտրոնների հետ կամ կապերի մեջ կամ առանձին էլեկտրոնային զույգերով այսպիսով մոլեկուլները էլեկտրականապես չեզոք միավորներ են ի տարբերություն իոնների երբ այդ կանոնը խախտվում է և մոլեկուլն ստանում է լիցք ապա այդ մասնիկին անվանում են մոլեկուլային իոն կամ բազմատոմ իոն բայց մոլեկուլ հասկացությունը սովորաբար պահանջում է որ մոլեկուլային իոնները լինեն լավ առանձնացված այնպիսին ինչպիսին է վակուումում ուղղորդված փունջը մասս սպեկտրաչափում լիցքավորված բազմատոմ մասնիկները որոնք գտնվում են պինդ մարմիններում օրինակ սուլֆատ կամ նիտրատ իոնները քիմիայում չեն համարվում մոլեկուլներ որոշ մոլեկուլներ պարունակում են մեկ կամ մի քանի չզույգված էլեկտրոններ որոնք առաջացնում են ռադիկալներ ռադիկալների մեծ մասը համեմատաբար ավելի ռեակցիոնունակ են բայց որոշները ինչպիսին է ազոտի օքսիդը կարող են լինել նաև ստաբիլ իներտ տարրերի կամ ազնիվ գազերի մոտ հելիում նեոն արգոն կրիպտոն քսենոն և ռադոն ամենափոքր առանձին մասնիկները ատոմներն են բայց մյուս քիմիական տարրերը բաղկացած են մոլեկուլներից կամ ատոմների ցանցից որոնք միմյանց հետ կապված են որևէ ձևով միանման մոլեկուլները կազմում են ծանոթ նյութեր ինչպիսիք են ջուրը օդը և շատ ուրիշ օրգանական միացություններ սպիրտ շաքար բենզին և տարբեր դեղանյութեր բայց ոչ բոլոր նյութերն ու քիմիական միացություններն են բաղկացած առանձին մոլեկուլներից պինդ նյութերի մեծ մասը որոնք կազմում են երկրի կեղևը վերին մանթիան և միջուկը իրենցից ներկայացնում են քիմիական միացություններ առանց մոլեկուլների այս նյութերը իոնական միացություններ և պինդ նյութերի ցանցեր են որոնցում ըստ էության առանձին մոլեկուլներ հնարավոր չէ առանձնացնել դրա փոխարեն այդ նյութերը դիտարկվում են կառուցվածքային միավորներով կամ տարրական բջիջներով որպես ամենափոքր կրկնվող կառուցվածքային միավոր այդպիսի նյութերի օրինակներ են հանքային աղերը օրինակ կերակրի աղը պինդ նյութերը ածխածին ալմաստ մետաղները հանրաճանաչ սիլիցիումի երկօքսիդը և սիլիկատային միներալները քվարց գրանիտ մոլեկուլի հիմնական բնութագրերից մեկը նրա երկրաչափությունն է որն հաճախ անվանում են նրա կառուցվածք երկատոմ եռատոմ կամ քառատոմ մոլեկուլների կառուցվածքը կարող է լինել պարզ գծային անկյունային բրգաձև և այլն վեցից ավելի ատոմներից բաղկացած բազմատոմ մոլեկուլների կառուցվածքը կարող է վճռական նշանակություն ունենալ քիմիական հատկությունների համար քիմիական նյութը դա որոշակի բաղադրությամբ և որոշակի հատկություններով մատերիայի տեսակ է մի քանի նյութերի համակցությունն անվանում են խառնուրդներ օրինակ օդը համաձուլվածքները և այլն մոլը չափման միավոր է որը ցույց է տալիս նյութի քանակությունը անվանում են նաև քիմիական քանակ այս չափման միավորը բնորոշվում է որպես կգ ածխածնի մեջ գտնվող ատոմների քանակով որտեղ ածխածնի ատոմները կապված չեն գտնվում են հանգստի և իրենց հիմնական վիճակում մեկ մոլում պարունակվող մասնիկների քանակը հայտնի է որպես ավոգադրոյի հաստատուն և որոշվում է փորձնական ճանապարհով այն մոտավորապես հավասար է մոլ մոլյար կոնցենտրացիան իրենից ներկայացնում է որևէ նյութի քանակությունը լուծույթի միավոր ծավալում այն սովորաբար չափվում է մոլ դմ մոլ լ միավորով քիմիական նյութերը կարող են գոյություն ունենալ մի քանի ֆազերում քիմիական դասակարգումները մեծ մասամբ կախված չեն ֆազերից բայց մի քանի էկզոտիկ ֆազեր համատեղելի չեն որոշակի քիմիական հատկությունների հետ ֆազն իրենից ներկայացնում է քիմիական համակարգի վիճակ որն ունի համապատասխան ծավալային կառուցվածք տվյալ ճնշման և ջերմաստիճանի պայմաններում տվյալ ֆազի ֆիզիկական հատկությունները ինչպիսիք են խտությունը և բեկման ցուցիչը փոփոխության չեն ենթարկվում նյութի ֆազային վիճակը որոշվում է ֆազային անցումով երբ համակարգին տված կամ վերցված էներգիան ծախսվում է համակարգի ստրուկտուրայի վերակառուցման և ոչ ծավալի փոփոխության համար երբեմն ֆազերի միջև տարբերությունը կարող է լինել անընդհատ չունենալ անջատ սահման այս դեպքում համարվում է որ նյութը գտնվում է գերկրիտիկական վիճակում նյութի վիճակի դիագրամի վրա այն կետը որտեղ երեք ֆազերը համատեղ են կոչվում է եռակի կետ և չնայած դա գործնականում անհնարին է միևնույն է հարմար եղանակ է նյութի վիճակի պայմանները քննարկելու համար ֆազերի ամենահայտնի օրինակները համարվում են պինդ հեղուկ և գազային ֆազերը շատ նյութեր ունեն պինդ նյութերի բազմակիության հատկություն օրինակ գոյություն ունի պինդ երկաթի երեք ֆազ ալֆա գամմա և դելտա որոնք կախված են ջերմաստիճանից և ճնշումից այդ պինդ ֆազերի սկզբունքային տարբերությունը կայանում է բյուրեղային կառուցվածքի կամ ատոմների դասավորության մեջ մյուս ֆազը որը գտնվում է քիմիայի ուսումնասիրությունների կիզակետում դա հեղուկ կամ ջրային ֆազն է որն իրենից ներկայացնում է ջրում լուծված այլ նյութերի ֆազային վիճակ ավելի քիչ հայտնի ֆազերն են պլազման բոզե այնշտայնի կոնդենսատը և ֆերմիոնային կոնդենսատները ինչպես նաև մագնիսական նյութերի պարամագնիսական և ֆեռոմագնիսական ֆազերը համարվում է որ մոլեկուլներում կամ բյուրեղներում իրար կպած ատոմները կապված են միմյանց հետ քիմիական կապը կարող է դիտարկվել որպես բազմաբևեռ հավասարակշռություն ատոմների միջուկների դրական և նրանց շուրջը տատանվող բացասական իոնների միջև ձգողական և վանողական ուժերով բացատրությունը պարզունակ է և էլեկտրոնի հասանելիությունը այլ ատոմների հետ կապեր առաջացնելու համար բնութագրվում է էներգիաներով և նրանց բաշխմամբ քիմիական կապը կարող է լինել կովալենտային իոնային ջրածնային և վան դեր վաալսյան ուժերով պայմանավորված այս կապերից յուրաքանչյուրին վերագրվում է որոշ պոտենցիալ այդ պոտենցիալներն առաջացնում են փոխազդեցություն որոնք մոլեկուլներում և բյուրեղներում ատոմները պահում են կապված վիճակում պարզ միացություններից շատերում կովալենտային կապի բացատրությունները էլեկտրոնային զույգի վանումը էլեկտրոնների վալենտային շերտի կողմից և օքսիդացման աստիճան հասկացությունը կարող են օգտագործվել մոլեկուլային կառուցվածքի և բաղադրության պարզաբանման համար իոնական կապն առաջանում է երբ մետաղի ատոմը կորցնում է իր էլեկտրոններից մեկը կամ մի քանիսը դառնալով դրական լիցքավորված կատիոն այդ էլեկտրոնները ձեռք է բերում ոչ մետաղի ատոմը և վեր է ածվում բացասական լիցքավորված անիոնի երկու տարաբևեռ իոններ ձգում են միմյանց այսինքն իոնական կապն իրենից ներկայացնում է այդ իոնների միջև գոյություն ունեցող էլեկտրասատատիկ ձգողության ուժը օրինակ նատրիում մետաղի ատոմը կորցնելով մեկ էլեկտրոն վեր է ածվում կատիոնի իսկ քլոր ոչ մետաղի ատոմը ձեռք է բերում այդ էլեկտրոնը և դառնում այս իոնները միասին են մնում էլեկտրաստատիկ ձգողության շնորհիվ և առաջացնում են միացությունը որը հենց կերակրի աղն է կովալենտային կապի դեպքում մեկ կամ մի քանի էլեկտրոնային զույգեր համատեղ օգտագործվում են երկու ատոմների կողմից էլեկտրականապես չեզոք ստացված ատոմների խումբն անվանում են մոլեկուլ ատոմներն ընդհանուր օգտագործման են տրամադրում վալենտային էլեկտրոններն այնպես որ յուրաքանչյուր ատոմ ունենա ազնիվ գազերի էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիան արտաքին ութ էլեկտրոնային կառուցվածքը ընդունված է ասել որ ատոմները որոնք միացություններ են առաջացնում այս եղանակով երբ նրանցից յուրաքանչյուրն իր արտաքին վալենտային էլեկտրոնային շերտում ունի ձևավորված ութ էլեկտրոն հետևում են օկտետի կանոնին բայց որոշ տարրեր ինչպիսիք են ջրածինը և լիթիումը իրենց արտաքին էլեկտրոնային շերտում միայն մեկ էլեկտրոնի կարիք ունեն որպեսզի ստանան ստաբիլ կոնֆիգուրացիա ընդունված է ասել որ այս ատոմները հետևում են դուետի կանոնին այդպիսով հասնելով ազնիվ գազ հելիումի էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիային որն իր արտաքին էլեկտրոնային շերտում ունի երկու էլեկտրոն ճիշտ նույն ձևով դասական ֆիզիկայի տեսությունները կարելի է օգտագործել բազմաթիվ իոնական միացությունների գոյությունը կանխատեսելու համար ավելի բարդ միացությունների համար ինչպիսիք են մետաղների կոմպլեքս միացությունները վալենտային կապերի տեսությունը քիչ կիրառելի է և սովարաբար օգտագործվում են այլընտրանքային մոտեցումներ ինչպիսին է մոլեկուլային օրբիտալների տեսությունը նայել էլեկտրոնային օրբիտալների դիագրամը քիմիայի կոնտեքստում էներգիան նյութի անկապտելի հատկանիշ է որը հետևանք է ատոմային մոլեկուլային կամ ագրեգատային կառուցվածքի քանի որ քիմիական վերափոխումներն ուղեկցվում են այդ ստրուկտուրաների փոփոխությամբ դրանք անխուսափելիորեն բերում են մասնակից նյութերի էներգիաների փոփոխության էներգիայի որոշ մասը հաղորդվում է շրջապատին ջերմության կամ լույսի ձևով արդյունքում ռեակցիայի ելանյութերը կարող են ունենալ ավելի մեծ էներգիա քան վերջանյութերը ռեակցիան կոչվում է ջերմանջատիչ էկզոթերմիկ եթե դրա արդյունքում անջատվում է ջերմություն ջերմակլանիչ էնդոթերմիկ ռեակցիաների դեպքում ընդհակառակը շրջապատից կլանվում է ջերմության որոշակի քանակ առաջին դեպքում վերջանյութերի էներգետիկ արժեքը ցածր է ելանյութերի էներգիայից իսկ երկրորդ դեպքում բարձր քիմիական ռեակցիան չի ընթանա եթե ռեակցող նյութերը չեն հաղթահարում էներգետիկ արգելքը որը հայտնի է որպես ակտիվացման էներգիա ըստ բոլցմանի հայտնի ֆակտորի քիմիական ռեակցիայի արագությունը տվյալ ջերմաստիճանում կախված է ակտիվացման էներգիայից դա այն բանի հավանականությունն է որ մոլեկուլը տվյալ ջերմաստիճանում կարող է ունենալ ակտիվացման էներգիայից մեծ կամ հավասար էներգիա ռեակցիայի արագության կախվածությունը ջերմաստիճանից արտահայտվում է արենիուսի հավասարմամբ քիմիական ռեակցիայի համար անհրաժեշտ ակտիվացման էներգիան կարող է լինել ջերմության լույսի էլեկտրականության կամ գերձայնային ծագում ունեցող մեխանիկական ուժի ձևով սրա հետ կապված ազատ էներգիայի հասկացությունը որն իր մեջ ներառում է նաև էնթրոպիան հանդիսանում է շատ օգտակար միջոց ռեակցիայի իրագործելիությունը կանխագուշակելու և քիմիական թերմոդինամիկայում քիմիական ռեակցիայի հավասարակշռության վիճակը որոշելու համար ռեակցիան հնարավոր է եթե գիբսի ազատ էներգիայի ընդհանուր փոփոխությունը բացասական է իսկ եթե այն հավասար է զրոյի ապա քիմիական ռեակցիան գտնվում է հավասարակշռային վիճակում էլեկտրոնների ատոմների և մոլեկուլների վիճակի հնարավոր էներգիաները սահմանափակ են դրանք որոշվում են քվանտային մեխանիկայի կանոններով ըստ որի տեղի է ունենում կապված համակարգերի էներգիաների քվանտացում ասում են որ բարձր էներգիա ունեցող ատոմներն ու մոլեկուլները գրգռված են նյութն ավելի ռեակտիվ է այսինքն հեշտությամբ է մտնում քիմիական ռեակցիայի մեջ եթե նրա ատոմները կամ մոլեկուլները գտնվում են գրգռված վիճակում նյութի ագրեգատային վիճակը անշեղորեն որոշվում է նրա էներգիայով և նրան շրջապատող միջավայրի էներգիայով եթե նյութի միջմոլեկուլային ուժերն այնպիսին են որ շրջապատող միջավայրի էներգիան բավարար չէ դրանք հաղթահարելու համար ապա նյութը կգտնվի պինդ կամ հեղուկ վիճակներում ինչպես ջրի դեպքում է ջուրը սենյակային ջերմաստիճանում հեղուկ է որովհետև մրա մոլեկուլները կապված են ջրածնային կապերով իսկ ծծմբաջրածինը սենյակային ջերմաստիճանում և նորմալ ճնշման տակ իրենից ներկայացնում է գազային նյութ քանի որ նրա մոլեկուլները միմյանց հետ կապված են ավելի թույլ դիպոլ դիպոլ փոխազդեցության ուժերով մեկ քիմիական նյութից մյուսին էներգիայի փոխանցումը կախված է քվանտային էներգիայի այն չափից որն արձակում է մի նյութը ջերմային էներգիան հաճախ ավելի հեշտությամբ է փոխանցվում գործնականում ցանկացած նյութից այլ նյութի քանի որ ֆոնոնները որոնք պատասխանատու են էներգիայի տատանողական և պտտական մակարդակներում ունեն շատ ավելի փոքր էներգիա քան ֆոտոնները որոնք հարուցում են էլեկտրոնների անցումը այսպիսով քանի որ տատանման և պտտական մակարդակներն իրար ավելի մոտ են դասավորված քան էլեկտրոնների էներգետիկ մակարդակները ջերմությունն ավելի հեշտությամբ է փոխանցվում նյութերի միջև քան լուսային կամ էլեկտրոնային էներգիայի այլ տեսակները օրինակ ուլտրամանուշակագույն էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը այդքան էֆեկտիվ չի փոխանցվում մեկ նյութից մյուսը ինչքան ջերմային կամ էլեկտրական էներգիան տարբեր նյութերի բնութագրական էներգետիկ մակարդակների գոյությունը օգտակար է այդ նյութերը նույնականացնելու համար սպեկտրալ գծերի անալիզի եղանակով սպեկտրների տարբեր տեսակներ հաճախ օգտագործվում են քիմիական սպեկտրոսկոպիայում օրինակ ինֆրակարմիր գերձայնային միջուկային մագնիսական ռեզոնանս և այլն սպեկտրոսկոպիան օգտագործվում է նաև հեռահար օբյեկտների բաղադրությունը ինչպիսիք են աստղերը և այլ գալակտիկաները քիմիական էներգիա տերմինը հաճախ օգտագործվում է նշելու համար թե տվյալ քիմիական նյութը ի վիճակի է փոխակերպվել քիմիական ռեակցիայի արդյունքում կամ փոխակերպել այլ քիմիական նյութեր երբ քիմիական նյութը այլ նյութերի հետ փոխազդեցության արդյունքում փոխակերպվում է ուրեմն տեղի է ունեցել քիմիական ռեակցիա հետևապես քիմիական ռեակցիան իրենից ներկայացնում է կոնցեպցիա որը կապված է նյութի վարքագծի հետ երբ այն նեղ կոնտակտի մեջ է գտնվում այլ նյութի հետ խառնուրդի կամ լոծույթի ձևով կամ երբ կա որևէ տիպի էներգիայի ազդեցություն ռեակցիային մասնակցող նյութերի միջև տեղի է ունենում որոշ էներգիայի փոխանակություն ինչպես նաև միջավայրի հետ որը հաճախ հանդիսանում է լաբորատոր փորձանոթը քիմիական ռեակցիաները կարող են հանգեցնել մոլեկուլի գոյացման կամ դիսոցման այսինքն մոլեկուլների որոնք քայքայվում են առաջացնելով երկու և ավել մոլեկուլներ կամ ատոմների վերախմբավորմամբ մոլեկուլի ներսում կամ նրանց միջև քիմիական ռեակցիայի ժամանակ սովորաբար խզվում են կամ առաջանում նոր քիմիական կապեր օքսիդացումը վերականգնումը դիսոցումը թթվահիմնային չեզոքացումը և մոլեկուլների վերախմբավորումն հանդիսանում են քիմիական ռեակցիաների ավելի հաճախ հանդիպող տեսակները քիմիական ռեակցիան կարող է խորհրդանշական կերպով պատկերվել քիմիական հավասարման միջոցով եթե ոչ միջուկային քիմիական ռեակցիայի մեջ հավասարման երկու կողմերում էլ ատոմների քանակը և տեսակը հավասար են ապա միջուկային ռեակցիայի համար դա ճիշտ է միայն միջուկային մասնիկների համար պրոտոններ և նեյտրոններ քիմիական ռեակցիաների ընթացքում քիմիական կապերի վերակազմավորումը կարող է տեղի ունենալ որոշակի քայլերի հաջորդականությամբ որը կոչվում է ռեակցիայի մեխանիզմ կարելի է ենթադրել որ քիմիական ռեակցիան տեղի է ունենալու մի շարք քայլերով որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է ունենալ այլ արագություն այսպիսով ռեակցիայի ընթացքում կարող են նախատեսվել փոփոխական արագություն ունեցող բազմաթիվ ռեակցիաներ ռեակցիայի մեխանիզմներն առաջարկվում են բացատրելու համար կինետիկան և ռեակցիայի արդյունքում ստացված նյութերի հարաբերակցությունը բազմաթիվ ֆիզքիմիկոսներ մասնագիտանում են տարբեր քիմիական ռեակցիաների մեխանիզմների ուսումնասիրման մեջ քիմիական ռեակցիայի մեխանիզմներ առաջարկող մի քանի էմպիրիկ կանոններ ինչպիսիք են վուդվորդ հոֆմանի կանոնները օգտակար են և հաճախակի են գործվում ի ոսկե գրքի համաձայն քիմիական ռեակցիան գործընթաց է որը հանգեցնում է քիմիական տեսակների փոխադարձմանը ըստ այդմ քիմիական ռեակցիան կարող է լինել պարզ կամ փուլերով ընթացող կատարվում է լրացուցիչ զգուշություն քանի որ այս սահմանումը ներառում է դեպքեր երբ նյութերի փոխարկումը փորձարարականորեն դիտարկվում է նման հայտնաբերելի քիմիական ռեակցիաները սովորաբար ներառում են մոլեկուլային սուբյեկտների հավաքածուներ ինչպես նշված է այս բնորոշմամբ բայց հաճախ այդ տերմինը նպատակահարմար է օգտագործել նաև մեկ մոլեկուլային սուբյեկտի համար այսինքն մանրադիտակային քիմիական երևույթներ իոնը ատոմի կամ մոլեկուլի լիցքավորված տեսակ է որը կորցրել կամ ստացել է մեկ կամ մի քանի էլեկտրոն երբ ատոմը կորցնում է էլեկտրոն և այդպիսով ավելի շատ պրոտոններ է ունենում քան էլեկտրոններ ապա այն դառնում է դրական լիցքավորված իոն կամ կատիոն է երբ ատոմը էլեկտրոն է ստանում և այդպիսով ավելի շատ էլեկտրոն ունի քան պրոտոն ապա այն բացասական լիցքավորված իոն կամ անիոն է կատիոնները և անիոնները կարող են ձևավորել չեզոք աղերի բյուրեղավանդակներ օրինակ և իոնները ձևավորում են նատրիումի քլորիդ կամ բազմատոմ իոնների օրինակներ որոնք չեն բաժանվում թթվահիմնային ռեակցիաների ընթացքում հիդրօքսիդ և ֆոսֆատ իոններն են պլազման բաղկացած է գազային նյութից որը ամբողջովին իոնացվել է սովորաբար բարձր ջերմաստիճանի միջոցով հաճախ մեկ նյութը կարող է դասակարգվել որպես և թթու և հիմք կան մի շարք տարբեր տեսություններ որոնք բացատրում են նյութի թթվահիմնային վարքագիծը ամենապարզը արենիուսի տեսությունն է ըստ որի թթուն այն նյութն է որը ջրի մեջ լուծարվում է ջրածնի իոններ իսկ հիմքը ջրի մեջ լուծարվելիս առաջացնում է հիդրօքսիլ իոններ բրենսթեդ լոուրիի թթվահիմնային տեսության համաձայն թթուները նյութեր են որոնք քիմիական ռեակցիայի մեջ մեկ այլ նյութին դրական ջրածնի իոն են նվիրում ըստ էության հիմքը այն նյութն է որն ընդունում է ջրածնի այդ իոնը երրորդ տեսությունը լյուիսի թթվահիմնային տեսությունն է որը հիմնված է նոր քիմիական կապերի ձևավորման վրա ըստ լյուիսի տեսության թթուն մի նյութ է որն ունակ է կապերի ձևավորման գործընթացում այլ նյութից ընդունել մի զույգ էլեկտրոն մինչդեռ հիմքը նյութ է որը կարող է տրամադրել զույգ էլեկտրոն նոր կապ ստեղծելու համար ըստ այդ տեսության փոխանակման կարևորագույն բաները լիցքերն են կան մի քանի այլ եղանակներ որոնց միջոցով նյութը կարող է դասակարգվել որպես թթու կամ հիմք թթվային ուժը սովորաբար չափվում է երկու մեթոդով մեկ չափում որը հիմնված է արենիուսի թթվայնության սահմանման վրա որը լուծույթում ջրածնի իոնների կոնցենտրացիայի չափումն է այն արտահայտվում է կոնցենտրացիայի լոգարիթմով բացասական նշանով այսպիսով ցածր ունեցող լուծույթները ունեն ջրածնի իոնների բարձր կոնցենտրացիա և կարելի է ասել ավելի թթվային են մյուս չափումը որը հիմնված է բրենսթեդ լոուրիի սահմանման վրա թթվի տարանջատման կայունությունն է որը չափվում է որպես թթու գործելու նյութի հարաբերական ունակությունը այսինքն ավելի բարձր ունեցող նյութերը ավելի հավանական է որ քիմիական ռեակցիաներում ջրածնի իոններ նվիրեն քան ի ցածր արժեքները վերօքս վերականգնում օքսիդացում ռեակցիաները ներառում են բոլոր քիմիական ռեակցիաները որոնցում ատոմներն իրենց օքսիդացման աստիճանը փոխել են էլեկտրոններ ձեռք բերելով վերականգնում կամ էլեկտրոններ կորցնելով օքսիդացում այն նյութերը որոնք օքսիդացնում են այլ նյութերի հայտնի են որպես օքսիդացնող նյութեր օքսիդիչներ կամ օքսիդացնող նյութեր օքսիդիչը էլեկտրոնները հեռացնում է մեկ այլ նյութից նմանապես այն նյութերը որոնք ունեն վերականգնիչ հատկություն հայտնի են որպես վերականգնող նյութեր վերականգնիչներ վերականգնիչը էլեկտրոնները փոխանցում է մեկ այլ նյութի և դրանով իսկ օքսիդանում է եվ քանի որ այն նվիրում է էլեկտրոններ կոչվում է նաև էլեկտրոնային դոնոր օքսիդացումը և վերականգնումը հանգեցնում են օքսիդացման աստիճանի փոփոխության բայց իրականում էլեկտրոնների առերևույթ փոխանցում չի կարող տեղի ունենալ այսպիսով օքսիդացումը ավելի ճիշտ է սահմանել որպես օքսիդացման աստիճանի աճ իսկ վերականգնումը օքսիդացման աստիճանի նվազում չնայած հավասարակշռության հայեցակարգը լայնորեն կիրառվում է գիտությունների մեջ քիմիայի համատեքստում այն ծագում է այն ժամանակ երբ հնարավոր է քիմիական միացության մի քանի վիճակների գոյությունը ինչպես օրինակ մի քանի քիմիական միացությունների խառնուրդում որոնք կարող են փոխազդել միմյանց հետ կամ երբ նյութը կարող է գտնվել մի քանի տեսակի ֆազերում միաժամանակ հավասարակշռության մեջ գտնվող քիմիական նյութերի համակարգը նույնիսկ անփոփոխ կազմ ունենալու դեպքում անփոփոխ չէ նյութերի մոլեկուլները շարունակում են փոխազդել միմյանց հետ դրանով իսկ ստեղծելով դինամիկ հավասարակշռություն այսպիսով հայեցակարգը նկարագրում է այն վիճակը որի պարամետրերը ինչպիսիք են քիմիական կազմը ժամանակի ընթացքում մնում են անփոփոխ քիմիական ռեակցիաները կարգավորվում են որոշ օրենքներով որոնք քիմիայի մեջ դարձել են հիմնարար հասկացություններ դրանցից մի քանիսն են քիմիայի պատմությունը սկսվում է շատ հին ժամանակներից մինչև այսօր ք ա մի քանի հազարամյակից ի վեր քաղաքակրթությունները օգտագործում էին տեխնոլոգիաներ որոնք ի վերջո հիմք դարձան քիմիայի տարբեր ճյուղերի համար օրինակ հանքաքարերից մետաղներ կորզելը խեցեգործությունը գարեջրի և գինու խմորումը բույսերից քիմիական նյութերի կորզումը դեղորայքի և օծանելիքի համար ճարպը օճառի վերածելը ապակու և բրոնզե համաձուլվածքների ստացումը քիմիային նախորդել է ալքիմիան որը ինտուիտիվ բայց ոչ գիտական մոտեցում է ցուցաբերել նյութի բաղադրությունը և դրանց փոխազդեցությունները հասկանալու համար անհաջող էր բացատրվում նյութի բնույթը և դրա վերափոխումները բայց փորձեր իրականացնելով և արդյունքներ գրանցելով ալքիմիկոսները հիմք դրեցին ժամանակակից քիմիայի համար քիմիան որպես ալքիմիկայից տարբերվող գիտելիքների մարմին սկսեց ի հայտ գալ այն ժամանակ երբ նրանց միջև հստակ տարբերակում արվեց ռոբերտ բոյլի կողմից իր թերահավատ քիմիկոս աշխատության մեջ թեև թե ալքիմիան և թե քիմիան առնչվում են նյութին և դրա վերափոխումներին կարևորագույն տարբերությունը տրվեց գիտականորեն քիմիան համարվում է հաստատված գիտություն անտուան լավուազիեյի աշխատանքով նա մշակեց զանգվածի պահպանման օրենքը որը պահանջում էր մանրակրկիտ չափումներ և քիմիական երևույթների քանակական դիտարկումներ քիմիայի պատմությունը միահյուսված է թերմոդինամիկայի պատմության հետ հատկապես ուիլարդ գիբսի աշխատանքի միջոցով ժամանակի ընթացքում փոխվել է քիմիայի բնորոշումը քանի որ նոր հայտնագործություններն ու տեսությունները ավելացնում են գիտության ֆունկցիոնալությունը քիմիա տերմինը ռոբերտ բոյլի կարծիքով նշանակում էր խառնված մարմինների նյութական սկզբունքների առարկա թվականին քիմիկոս քրիստոֆեր գլասերը քիմիան նկարագրեց որպես գիտական արվեստ որի միջոցով մարդը սովորում է մարմինները լուծել և կորզել դրանց կազմի մեջ մտնող տարբեր նյութերը նորից միավորել և կատարելագործել դրանք վաղ քաղաքակրթությունները ինչպես օրինակ եգիպտացիները բաբելոնացիները հնդիկները հավաքեցին գործնական գիտելիքներ մետաղագործության խեցեգործության և ներկերի արվեստի վերաբերյալ բայց չէին մշակել համակարգված տեսություն առաջին քիմիական վարկածը ձևավորվեց դասական հունաստանում այն իրենից ներկայացնում էր չորս տարրերի տեսություն արիստոտելը մեկնաբանելով այդ տեսությունը նշում էր որ կրակը օդը երկիրը և ջուրը այն հիմնական տարրերն են որոնցից ձևավորվում է ամեն ինչ համադրության կարգով հունական ատոմիզմը սկսվում է ք ա թվականից որոնց հեղինակ են այնպիսի փիլիսոփաներ ինչպիսիք են դեմոկրիտեսը և էպիկուրոսը ք ա ին հռոմեացի փիլիսոփա լուկրեցիուսը ընդլայնեց այդ տեսությունը գրքում իրերի բնույթի մասին ի տարբերություն գիտության ժամանակակից հասկացությունների հունական ատոմիզմը զուտ փիլիսոփայական բնույթ էր կրում փոքրիկ անհարմարություն առաջացավ էմպիրիկ դիտարկումների համար և ոչ մի անհարմարություն չէր առաջացնում քիմիական փորձերի համար հելլենիստական աշխարհում ալքիմիայի արվեստն առաջին հերթին տարածվեց միախառնվելով մոգությանն ու օկուլտիզմին նրա հիմնական նպատակն է տարրերը վերածել ոսկու և հավերժական կյանքի էլիքսիր հայտնաբերել աշխատանքները մասնավորապես թորման զարգացումը եղել է դեռևս բյուզանդական ժամանակաշրջանում երբ առավել հայտնի էր րդ դարի հույն եգիպտական ալքիմիկոս զոսիմոս պանոպոլիսեցին իսլամի տարածման հետ ալքիմիան շարունակում էր զարգանալ և կիրառվել ամբողջ արաբական աշխարհում այնտեղից լատիներեն թարգմանությունների միջոցով տարածվում էր միջնադարյան և վերածննդի եվրոպա որոշ ազդեցիկ մուսուլման ալքիմիկոսներ աբ ալ ռեյհան ալ բիրինին ավիցեննան և ալ կինին հերքում են ալքիմիայի տեսությունները մասնավորապես մետաղների փոխակերպման տեսությունը և ալ թուսին նկարագրեցին զանգվածի պահպանման օրենքի տարբերակ նշելով որ նյութը ի վիճակի է փոխվել բայց ի վիճակի չէ անհետանալ ժամանակակից գիտական մեթոդի զարգացումը դանդաղ և ծանր էր բայց քիմիայի համար գիտական մեթոդը սկսեց ի հայտ գալ վաղ մուսուլման քիմիկոսների շրջանում րդ դարի պարսկա արաբ քիմիկոս ջաբիր իբն հայյանից սկսած եվրոպայում հայտնի է որպես գեբեր ով երբեմն անվանում են քիմիայի հայր նա ներմուծեց լաբորատորիաներում գիտական հետազոտությունների համակարգված և փորձարարական մոտեցում ի տարբերություն հին հունական և եգիպտական ալքիմիկոսների որոնց գործերը հիմնականում այլաբանական էին և հաճախ անհասկանալի նրա գրքերը մեծապես ազդեցին եվրոպական միջնադարյան ալքիմիկոսների վրա և արդարացրին փիլիսոփայական քարի որոնումները միջնադարում ջաբիրի ալքիմիայի վերաբերյալ տրակտատները թարգմանվեցին լատիներեն և ստանդարտ տեքստեր դարձան եվրոպական ալքիմիկոսների համար դրանք էին քիթաբ ալ կիմիան եվրոպայում վերնագրված է ալքիմիայի բաղադրության գիրք որը թարգմանվել է ռոբերտ չեստերի կողմից և քիթաբ ալ սաբենացին գիրք յոթանասունի գերարդ կրեմոնացու կողմից թվականից առաջ սըր ֆրենսիս բեկոնի և այլոց կողմից առաջարկված նոր էմպիրիկ մեթոդների ազդեցության ներքո օքսֆորդի մի խումբ քիմիկոսներ ռոբերտ բոյլը ռոբերտ հուքը և ջոն մայոն սկսեցին վերափոխել հին ալքիմիական ավանդույթները գիտական կարգապահության մասնավորապես բոյլը համարվում է քիմիայի հիմնադիր հայրը իր կարևորագույն աշխատանքի շնորհիվ սկեպտիկ քիմիկոս որտեղ տարբերակում է կատարվում ալքիմիայի պահանջների և նոր քիմիայի էմպիրիկ գիտական հայտնագործությունների միջև նա ձևակերպեց բոյլի օրենքը մերժեց դասական չորս տարրերը և առաջարկեց ատոմների և քիմիական ռեակցիաների մեխանիկական այլընտրանքներ որը կարող էր ենթարկվել խիստ փորձությունների ֆլոգիստոնի տեսությունը բոլոր այրման պրոցեսների հիմքում ընկած նյութը առաջադրվել է գերմանացի գեորգ էրնստ սթոլի կողմից րդ դարի սկզբին և միայն հարյուրամյակի ընթացքում տապալվել է ֆրանսիացի քիմիկոս անտուան լավուազիեյի կողմից նյուտոնը պարզաբանեց զանգվածի պահպանման սկզբունքը և մշակեց քիմիական անվանացանկի նոր համակարգ որն օգտագործվում է մինչ օրս սակայն մինչ նրա աշխատանքը կատարվել էին շատ կարևոր հայտնագործություններ որոնք մասնավորապես վերաբերում էին օդի բնույթին հայտնաբերվել էր որ այն բաղկացած է շատ տարբեր գազերից ին շոտլանդացի քիմիկոս ջոզեֆ բլեքը առաջին փորձարարական քիմիկոս և հոլանդացի վան հելմոնտը հայտնաբերեցին ածխաթթու գազը կամ այն ինչ բլեքն անվանում էր հաստատուն օդ հենրի քեյվենդիշը հայտնաբերեց ջրածինը և պարզեցրեց դրա հատկությունները իսկ ջոզեֆ պրիստլին և կառլ վիլհելմ շեելեն իրարից անկախ անջատեցին մաքուր թթվածինը դմիտրի մենդելեևն իր ժամանակին կանխագուշակեց նոր տարրերի գոյությունը դասավորեց այն ժամանակ հայտնի տարրերն իրենց ճիշտ տեղերում անգլիացի գիտնական ջոն դալթոնը առաջարկեց ատոմների ժամանակակից տեսությունը բոլոր նյութերը կազմված են նյութի անբաժանելի ատոմներից և որ տարբեր ատոմներ ունեն տարբեր ատոմային կշիռներ քիմիական կոմբինացիաների էլեկտրաքիմիական տեսության զարգացումը տեղի է ունեցել րդ դարի սկզբին մասնավորապես երկու գիտնականների աշխատանքի արդյունքում բերցելիուսի և համֆրի դեյվի դա հնարավոր դարձավ ալեսանդրո վոլտայի կողմից հրաբխային կույտի վերաբերյալ նախնական գյուտի արդյունքում դեյվին հայտնաբերեց ինը նոր տարրեր ներառյալ ալկալիական մետաղները դրանք կորզելով իրենց օքսիդներից էլեկտրական հոսանքի միջոցով բրիտանացի ուիլյամ պրաուտը նախ առաջարկեց բոլոր տարրերը համակարգել ըստ իրենց ատոմային քաշի քանի որ բոլոր ատոմներն ունեին քաշ որը ջրածնի ատոմային քաշի ճշգրիտ բազմապատկն է ջոն նյուլենդսը մշակեց տարրերի աղյուսակ որն այնուհետև վերածվել է տարրերի ժամանակակից պարբերական աղյուսակի ական թվականներին դմիտրի մենդելեևի և նրանից անկախ մի շարք այլ գիտնականների կողմից դրանց մեջ էր յուլիուս լոթար մեյերը այն իներտ գազերը որոնք հետագայում կոչվել են ազնիվ գազեր հայտնաբերվել են դարի վերջում վիլյամ ռամսեյի և լորդ ռեյլիի համագործակցության արդյունքում դրանով իսկ լրացնելով աղյուսակի հիմնական կառուցվածքը քսաներորդ դարի վերջում քիմիայի տեսական հիմքերը վերջապես հասկացվեցին մի շարք ուշագրավ հայտնագործությունների շնորհիվ որոնց հաջողվեց հետաքննել և պարզել ատոմների ներքին կառուցվածքի բուն էությունը ին թոմսոնը քեմբրիջի համալսարանում հայտնաբերեց էլեկտրոնը և շատ չանցած ֆրանսիացի գիտնական բեքերելը պիեռ և մարի կյուրիների հետ ուսումնասիրեցին ռադիոակտիվության երևույթը մի շարք ցրման փորձերի արդյունքում մանչեսթերի համալսարանում էռնեստ ռադերֆորդը հայտնաբերեց ատոմի ներքին կառուցվածքը և պրոտոնը որը դասակարգեց և բացատրություն տվեց ռադիոակտիվության տարբեր տեսակները նա հաջողությամբ փոխակերպեց առաջին տարրը ալֆա մասնիկներով ռմբակոծելով ազոտը ատոմի կառուցվածքի վրա կատարած աշխատանքները կատարելագործվել են նրա ուսանողների դանիացի ֆիզիկոս նիլս բորի և հենրի մոզլիի կողմից քիմիական կապերի և մոլեկուլային ուղեծրերի էլեկտրոնային տեսությունը մշակվել է ամերիկացի գիտնականներ լայնուս պոլինգի և գիլբերտ լյուիսի կողմից օրգանական քիմիան մշակվել է յուստուս լիբիխի և այլոց կողմից ֆրիդրիխ վյոլերը սինթոզեց միզանյութը որն ապացուցեց որ կենդանի օրգանիզմները տեսականորեն կարող են դիտարկվել քիմիայում րդ դարի մյուս կարևորագույն առաջընթացներն էին կովալենտային կապի ընկալում էդվարդ ֆրենկլանդ և թերմոդինամիկայի կիրառությունը քիմիայում ջ գիբս և սվանտե արենիուս ականներ քիմիական երևույթների գիտակցված օգտագործման մասին առաջին տեղեկությունները վերաբերում են հայաստանի միջագետքի եգիպտոսի և չինաստանի տարածքներին հայաստանի տարածքում մետաղներ ու համաձուլվածքներ ստացվել և միջագետք ասորեստան ու այլուր արտահանվել են դեռևս մ թ ա րդ հազարամյակում ենթադրվում է որ հանքային երկաթն առաջինն օգտագործվել է հայաստանում մ թ ա րդ դարում խաղողահյութի սպիրտային ու կաթնաթթվային խմորումները քացախի գինու և գարեջրի ստացումը հայերին հայտնի են եղել դեռևս մ թ ա րդ դարից միջնադարյան հայաստանում քիմիական գիտելիքների բարձր մակարդակի մասին է վկայում ոչ միայն ոսկի արծաթ պղինձ այլև մալաքիտ անուշադր պաղլեղներ որդան կարմիր աղաղանյութեր օծանելիք արտահանելու փաստը նյութերի հետ միաժամանակ արևելքի և արևմուտքի երկրներ են փոխանցվել նաև ալքիմիական գիտելիքներ ալքիմիական այլալեզու ձեռագրերում հաճախ հանդիպում են հայկական կավ հայկական աղ հայկական ձու և այլ արտահայտություններ ըստ ռուս ակադեմիկոս ն ֆիգուրովսկու քիմիական գիտելիքները ռուսաստան են անցել մասամբ հայաստանից հայ ալքիմիկոսները զբաղվել են ներկերի թանաքների ջնարակների սոսինձների դեղանյութերի պատրաստմամբ ալքիմիան նախագիտական քիմիան էր որը ձևավորվել էր րդ դարերում եգիպտոսում այն միջնադարյան մշակույթի յուրահատուկ շերտ է երբ քիմիան դրվեց գիտական հիմքերի վրա ալքիմիան սկսեցին անվանել հասարակ մետաղներից ազնիվ մետաղներ ոսկի արծաթ ստանալու կեղծ արհեստ որովհետև ալքիմիկոսները բոլոր մետաղները դիտում էին որպես ծծմբի ու սնդիկի միացություն ալքիմիկոսներն ունեին հատուկ ծածկագրեր որոնցից շատերը մինչև այսօր էլ վերծանված չեն ոսկին ծածկագրված էր արևի արծաթը լուսնի իսկ մյուս հայտնի հինգ մետաղները այն ժամանակ հայտնի մոլորակների նշաններով ալքիմիկոսների ուսումնասիրությունները նպաստեցին քիմիայի որպես գիտության ձևավորմանն ու զարգացմանը ստացվեցին բազմաթիվ նոր նյութեր զարգացան մետաղաձուլությունը ապակեգործությունը խեցեգործությունը ներկերի թղթի օճառի ոգելից խմիչքների արտադրությունները քաղաքների աճը և վարակիչ հիվանդությունների տարածումը հանգեցրին բժշկական քիմիայի յատրոքիմիայի ստեղծմանը գիտական քիմիայի ձևավորման սկիզբը համարվում է րդ դարի րդ կեսը երբ անգլիացի գիտնական ռ բոյլը տվեց քիմիական տարր հասկացության առաջին գիտական սահմանումը րդ դարի կեսերին ռուս գիտնական մ լոմոնոսովը մշակեց նյութի կառույցի ատոմամոլեկուլային ուսմունքը իսկ րդ դարի րդ կեսին ֆրանսիացի քիմիկոս ա լավուազիեի կողմից քիմիական ռեակցիաներում նյութի զանգվածի պահպանման օրենքի ձևակերպումով ավարտվեց քիմիան իսկական գիտության վերափոխվելու շրջանը քիմիայի հետ սերտ շփման պայմաններում են զարգանում կենսաքիմիան ագրոքիմիան երկրաքիմիան և այլ քիմիական գիտություններ քիմիական տեխնոլոգիան զբաղվում է արտադրական մասշտաբներով քիմիական նյութերի ստացման գիտական ու տեխնոլոգիական հարցերի մշակումով և իրականացմամբ քիմիան ինչպես բժշկագիտությունն ու կենսաբանությունը ունի առանձնահատուկ լեզու որով նշանակվում և անվանվում են քիմիական միացությունները այդ լեզվի կանոնները համակարգող ուղղությունը կոչվում է քիմիական անվանակարգություն նոմենկլատուրա ազգային հայերեն քիմիական անվանակարգություն մշակել ու րդ դարում օգտագործել են մխիթարյան միաբանության բնագետները ինչը ներկայումս գործածվում է մասամբ քիմիական ռեակցիաները պատկերում են քիմիական հավասարումներով մեր շուրջն ամենուր ընթանում են բազմաթիվ ու բազմատեսակ ռեակցիաներ որոնցով բնությունը նորանում ու վերականգնվում է թափոնները նեխում ու վերանում են քիմիական գործարաններում սինթեզվում են բազմազան նյութեր այսպիսով մարդն ամենուր և ամեն պահի առնչվում է քիմիական ռեակցիաների հետ որոնց խելամիտ ու նպատակային օգտագործման համար անհրաժեշտ է սովորել այս զարմանահրաշ ու շատ պիտանի գիտությունը հայաստանում քիմիական առաջին գիտական օջախն ստեղծվել է թվականին երևանի պետական համալսարանում որտեղ ս ղամբարյանի ա հակոբյանի լ ռոտինյանի պ քալանթարյանի հ ակունյանի և այլոց ջանքերով ձևավորվել է հայկական քիմիական դպրոցը նրանք ուսումնասիրել են այդ շրջանում տնտեսության համար կարևոր հարցեր հետազոտել արարատյան դաշտի կրաքարերը կավահողերը մերձարաքսյան ճահիճները բազալտներն ու դրանց հալման արգասիքները ներկայումս քիմիական գիտությունը հայաստանում գիտության զարգացած ճյուղերից է գործում են մի շարք քիմիական ինստիտուտներ ու լաբորատորիաներ հայ հայտնի քիմիկոսներից են ա մնջոյանը ա նալբանդյանը մ մանվելյանը և ուրիշներ մատենադարանի ձեռագրերում առանձնանում են նաև քիմիա գիտությանը վերաբերող աշխատությունները որոնք ներկայանում են հովհաննես երզնկացու վասն նյութի ու տեսակի ինչպես նաև անանուն հեղինակների խրատք ոսկվո հալելու րդ դար և դեղաբուսակ խորագրերը կրող երկերով հետաքրքրական է որ վերջին աշխատանքում տրված են նաև դեղաբույսերի նկարները և դրանց պարսկերեն անունները որպեսզի օգտվողները դեղեր պատրաստելիս չշփոթեն բույսերը հովհաննես երզնկացին զանազան տեղեկություններ է հայտնում աղերի հանքերի թթուների գազերի միացման կամ տարազատման ժամանակ առաջացող նոր նյութերի վերաբերյալ նա կարծում է որ բնության հիմքում ընկած նյութը հավիտենական է այն կարող է փոխել իր որակը վերածվել այլ նյութի բայց երբեք չի ոչնչանում մատենադարանում պահվող մատյաններն իրենց թերթերի վրա փայլփլող ընդմիշտ թարմ ներկերով ու թանաքներով կազմերի կաշվով արծաթով և բազմաստիճան մշակում ստացած մագաղաթով և զանազան այլ մանրամասներով անառարկելիորեն վկայում են միջնադարյան հայաստանում գոյություն ունեցած համապատասխան քիմիական գիտելիքների սարքավորումների ու միջոցների մասին որոնց առկայությամբ միայն հնարավոր է արտադրել նշված նյութերը գրիչներն ու նկարիչները երբեմն հայտնում են ներկերի ու թանաքների ստացման եղանակներն ու դեղատոմսերը որոնց ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել բարձրորակ ներկեր ստանալու գործին քիմիան բաժանվում է մի քանի հիմնական ենթաբաժինների կան նաև քիմիայի մի քանի ավելի մասնագիտացված ոլորտներ քիմիայի մեջ մտնող մյուս առարկաները ավանդաբար խմբավորված են ըստ ուսումնասիրվող նյութի տեսակի կամ ուսումնասիրության տեսակի դրանք ներառում են անօրգանական քիմիա անօրգանական նյութերի ուսումնասիրություն օրգանական քիմիա օրգանական ածխածնի վրա հիմնված նյութի ուսումնասիրություն կենսաքիմիա կենսաբանական օրգանիզմներում հայտնաբերված նյութերի ուսումնասիրություն ֆիզիկական քիմիա քիմիական պրոցեսների ուսումնասիրություն օգտագործելով ֆիզիկական հասկացություններ ինչպիսիք են թերմոդինամիկան և քվանտային մեխանիկա և վերլուծական քիմիա նյութերի նմուշների վերլուծություն դրանց քիմիական կազմի և կառուցվածքի վերաբերյալ պատկերացում կազմելու համար վերջին տարիներին շատ ավելի մասնագիտացված առարկաներ են ի հայտ եկել օրինակ նյարդաքիմիա նյարդային համակարգի քիմիական ուսումնասիրություն այլ ոլորտներն են ագրոքիմիա աստղաքիմիա տիեզերաքիմիա մթնոլորտային քիմիա քիմիական ճարտարագիտություն քիմիական կենսաբանություն քիմիատեխնիկա էլեկտրաքիմիա շրջակա միջավայրի քիմիա ֆեմտոքիմիա բույրերի քիմիա հոսքի քիմիա երկրաքիմիա կանաչ քիմիա հյուսվածքների քիմիա քիմիայի պատմություն ջրածնացման քիմիա իմունաքիմիա ծովային քիմիա նյութերի գիտություն մաթեմատիկական քիմիա մեխանոքիմիա դեղորայքային քիմիա մոլեկուլային կենսաբանություն մոլեկուլային մեխանիկա նանոտեխնոլոգիա բնական արտադրանքի քիմիա էնոլոգիա օրգանոմետալ քիմիա նավթաբանություն դեղագործություն ֆոտոքիմիա ֆիզիկական օրգանական քիմիա ֆիտոքիմիա պոլիմերային քիմիա ռադիոքիմիա պինդ վիճակի քիմիա սոնոքիմիա գերմոլեկուլային քիմիա մակերևույթային քիմիա սինթետիկ քիմիա ջերմաքիմիա և այլն քիմիական արդյունաբերությունը կարևոր տնտեսական գործունեություն է ամբողջ աշխարհում քիմիական արտադրության համաշխարհային առաջատարներից ը ին ունեցել է միլիարդ ամն դոլարի վաճառք տոկոս շահույթով հայաստանում քիմիական առաջին գիտական օջախն ստեղծվել է թվականին երևանի պետական համալսարանում որտեղ ս ղամբարյանի ա հակոբյանի լ ռոտինյանի պ քալանթարյանի հ ակունյանի և այլոց ջանքերով ձևավորվել է հայկական քիմիական դպրոցը նրանք ուսումնասիրել են այդ շրջանում տնտեսության համար կարևոր հարցեր հետազոտել արարատյան դաշտի կրաքարերը կավահողերը մերձարաքսյան ճահիճները բազալտներն ու դրանց հալման արգասիքները ներկայումս քիմիական գիտությունը հայաստանում գիտության զարգացած ճյուղերից է գործում են մի շարք քիմիական ինստիտուտներ ու լաբորատորիաներ հայ հայտնի քիմիկոսներից են ա մնջոյանը ա նալբանդյանը մ մանվելյանը և ուրիշներ մատենադարանի ձեռագրերում առանձնանում են նաև քիմիա գիտությանը վերաբերող աշխատությունները որոնք ներկայանում են հովհաննես երզնկացու վասն նյութի ու տեսակի ինչպես նաև անանուն հեղինակների խրատք ոսկվո հալելու րդ դար և դեղաբուսակ խորագրերը կրող երկերով հետաքրքրական է որ վերջին աշխատանքում տրված են նաև դեղաբույսերի նկարները և դրանց պարսկերեն անունները որպեսզի օգտվողները դեղեր պատրաստելիս չշփոթեն բույսերը հովհաննես երզնկացին զանազան տեղեկություններ է հայտնում աղերի հանքերի թթուների գազերի միացման կամ տարազատման ժամանակ առաջացող նոր նյութերի վերաբերյալ նա կարծում է որ բնության հիմքում ընկած նյութը հավիտենական է այն կարող է փոխել իր որակը վերածվել այլ նյութի բայց երբեք չի ոչնչանում մատենադարանում պահվող մատյաններն իրենց թերթերի վրա փայլփլող ընդմիշտ թարմ ներկերով ու թանաքներով կազմերի կաշվով արծաթով և բազմաստիճան մշակում ստացած մագաղաթով և զանազան այլ մանրամասներով անառարկելիորեն վկայում են միջնադարյան հայաստանում գոյություն ունեցած համապատասխան քիմիական գիտելիքների սարքավորումների ու միջոցների մասին որոնց առկայությամբ միայն հնարավոր է արտադրել նշված նյութերը գրիչներն ու նկարիչները երբեմն հայտնում են ներկերի ու թանաքների ստացման եղանակներն ու դեղատոմսերը որոնց ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել բարձրորակ ներկեր ստանալու գործին մաթեմատիկա գիտություն ուսումնասիրություն բառից հայերեն անվանումն է ուսողություն գիտություն կառուցվածքների հաջորդականությունների և հարաբերությունների մասին պատմականորեն ձևավորվել և զարգացել է իրական առարկաները հաշվելու դրանք չափելու և դրանց ձևերը նկարագրելու գործողությունների հիման վրա մաթեմատիկական օբյեկտներն ստեղծվում են իրական կամ այլ մաթեմատիկական օբյեկտների հատկություններն իդեալականացնելու և հատուկ լեզվով դրանք գրառելու ճանապարհով մաթեմատիկան բնական գիտությունների շարքին չի դասվում սակայն լայնորեն կիրառվում է այդ գիտություններում ինչպե ս ճշգրիտ բովանդակություն ներկայացնելու այնպե ս էլ նոր արդյունք ստանալու համար մաթեմատիկան հիմնարար գիտություն է որի միջոցով այլ գիտություններում բովանդակությունը ներկայացվում է մեկ միասնական լեզվով այդ կերպ օգնելով գիտության տարբեր ճյուղերին ընդհանուր օրենքները գտնելու հարցում մաթեմատիկոսները նմուշներ են որոնում և դրանք օգտագործում նոր վարկածներ ձևակերպելու համար մաթեմատիկոսները ենթադրության ճիշտ կամ սխալ լինելը որոշում են մաթեմատիկական ապացույցի միջոցով երբ մաթեմատիկական կառուցվածքներն իրական երևույթների հաջողված մոդելներ են մաթեմատիկական դիտարկումները կարող են ապահովել բնության վերաբերյալ պատկերացումները և կանխատեսումները աբստրակցիայի և տրամաբանության օգնությամբ մաթեմատիկան զարգացել է հաշվարկներից չափումներից և ուրվագծերի և ֆիզիկական օբյեկտների շարժումների համակարգված ուսումնասիրությունից պրակտիկ մաթեմատիկան մարդկային գործունեություն էր դեռևս գրառումների ժամանակներից մաթեմատիկական խնդիրների լուծումները գտնելու տևողությունը կարող է տարիներ և նույնիսկ դարեր պահանջել խիստ փաստարկներ առաջին անգամ հայտնվել են հունական մաթեմատիկայում հատկապես էվկլիդեսի տարրեր աշխատությունում ջուզեպե պեանոյի դավիդ հիլբերտի և այլոց կողմից մաթեմատիկայի հիմունքների ստեղծումից ի վեր մաթեմատիկական հետազոտությունը դիտարկվում է որպես համապատասխանաբար ընտրված աքսիոմներից և սահմանումներից խիստ դեդուկցիայով դուրս բերված ճշմարտություն մինչև վերածնունդ մաթեմատիկան զարգացել է դանդաղ այնուհետ նորարարական գիտական հայտնագործությունները բերել են մաթեմատիկական հայտնագործությունների արագ աճին ինչը շարունակվում է մինչ օրս գալիլեո գալիլեյը ասել է տիեզերքը հնարավոր չէ կարդալ քանի դեռ մենք չենք սովորել լեզուն և չենք ծանոթացել սիմվոլներին որոնցով դրանք գրված են այն գրված է մաթեմատիկական լեզվով իսկ տառերն այն եռանկյունները շրջանները և երկրաչափական այլ պատկերներն են առանց որոնց անհնար է հասկանալ մի բառ առանց դրանց մարդը խճճվում է մութ լաբիրինթոսում կարլ գաուսը մաթեմատիկային անդրադարձել է որպես գիտությունների թագուհի բենիամին փիրսը մաթեմատիկան անվանել է գիտություն որն անհրաժեշտ եզրահանգումներ է անում դավիդ հիլբերտը մաթեմատիկայի մասին ասել է մենք այստեղ չենք խոսում որևէ իմաստով կամայականությունների մասին մաթեմատիկան կամայականորեն սահմանված կանոններով խաղ չէ այն ավելի շուտ ներքին կոնցեպտուալ համակարգ է որը կարող է լինել միայն այդպիսին և ոչ այլ կերպ ալբերտ այնշտայնը հայտարարել է քանի որ մաթեմատիկայի օրենքները վերաբերում են իրականությանը դրանք չեն կարող ճշգրիտ լինել և քանի որ դրանք որոշակի են դրանք չեն կարող վերաբերել իրականությանը մաթեմատիկան անհրաժեշտ է բազմաթիվ բնագավառներում ներառյալ բնագիտությունը ճարտարագիտությունը բժշկությունը ֆինանսները և հասարակագիտությունը կիրառական մաթեմատիկան կատարելապես նոր ուղղությունների հիմք դրեց ինչպիսիք են վիճակագրությունն ու խաղերի տեսությունը մաթեմատիկոսները ներգրավված են նաև մաքուր մաթեմատիկայում մաթեմատիկան հենց մաթեմատիկայի համար առանց որևէ կիրառության մաքուր մաթեմատիկան կիրառական մաթեմատիկայից առանձնացնող հստակ սահման չկա հաճախ հանդիպում են կիրառություններ որոնք սկսվել են որպես մաքուր մաթեմատիկա մաթեմատիկայի պատմությունը կարելի է դիտել որպես մշտապես աճող աբստրակցիաների շարք առաջին աբստրակցիան որ հավանաբար թվերի մեջ էր որ երկու խնձորների հավաքածուն և երկու նարինջների հավաքածուն օրինակ ընդհանուր ինչ որ բան ունեն մասնավորապես տարրերի քանակը ինչպես վկայում են ոսկորների վրայի նշանները նախապատմական մարդիկ ֆիզիկական օբյեկտները հաշվելու հետ մեկտեղ կարողանում էին նաև հաշվել աբստրակտ թվերը ինչպես ժամեր օրեր եղանակներ տարիներ ավելի բարդ մաթեմատիկայի օգտագործման ապացույցներ չեն հայտնաբերվել մինչ մ թ ա երբ բաբելոնացիները և եգիպտացիները հարկման և այլ ֆինանսական հաշվարկների շենքերի և շինարարության ինչպես նաև աստղագիտության համար սկսեցին օգտագործել թվաբանություն հանրահաշիվ և երկրաչափություն մաթեմատիկան ամենից վաղ օգտագործում էին առևտրի հողաչափումների նկարչության և տեքստիլ ձևերի մեջ բաբելոնյան մաթեմատիկայում տարրական մաթեմատիկան գումարում հանում բազմապատկում և բաժանում առաջինը հայտնաբերվել է հնագիտական գրվածքներում թվերը որ նախորդել էին գրերին և թվային համակարգերին շատ էին և բազմազան առաջին հայտնի գրավոր թվերը ստեղծվել էին եգիպտացիների կողմից միջին դարերի եգիպտոսի այդպիսի տեքստերից է մաթեմատիկական պապիրուսները մ թ ա և հին հույները սկսել էին մաթեմատիկայի համակարգված ուսումնասիրություն իրենց իսկ հունական մաթեմատիկայով իսլամի ոսկե դարի ընթացքում հատկապես րդ և րդ դարերում մաթեմատիկայում հունական մաթեմատիկայի վրա հիմնված բազում կարևոր հայտնագործություններ կատարվեցին դրանց մեծ մասը կատարվեցին պարսիկ մաթեմատիկոսների ալ խորեզմիի օմար խայամի և շարաֆ ալ տուսիի կողմից այդ ժամանակներից ի վեր մաթեմատիկան մեծապես ընդլայնվել է և մաթեմատիկայի և գիտության միջև պտղաբեր համագործակցություն է հաստատվել ի օգուտ երկուսի մաթեմատիկական հայտնագործությունները շարունակվում են և այսօր ըստ միխայել սևրյուկի ամերիկյան մաթեմատիկական հանրության տեղեկագրում հունվարի տվյալների բազայում թվականից ի վեր մտ ի առաջին տպագրությունից գրսնցվսծ հոդվածների և գրքերի քանակը գերազանցում է միլիոն և ավելի քան հազար ավելանում է ամեն տարի այս օվկիանոսի աշխատանքների գերակշիռ մասը նոր մաթեմատիկական թեորեմներ են և դրանց ապացույցները մաթեմատիկա բառը սկիզբ է առնում հին հունարեն բառից որ նշանակաում է այն ինչ սերտած է այն ինչ պետք է իմանալ հետևաբար նաև ուսում և գիտություն և ժամանակակից հունարենով պարզապես դաս բառը ծագում է ժամանակակից հունարենով բառից երկուսն էլ նշանակում են սովորել հունաստանում մաթեմատիկա բառն ավելի նեղ տեխնիկական մաթեմատիկական ուսումնասիրություն իմաստն ունի և ուներ նույնիսկ դասական ժամանակաշրջանում դրա ածականը բառը ունի ուսմանը վերաբերող կամ աշխատասեր իմաստները այն հետագայում նաև մաթեմատիկական իմաստը ստացավ մասնավորապես նշանակում է մաթարվեստ նմանապես մտքի երկու գլխավոր դպրոցներից մեկը պյութագորասականություն հայտնի էր որպես որ ավելի շուտ նշանակում է ուսուցիչներ քան մաթեմատիկոսներ ժամանակակից իմաստով լատիներենում և անգլերենում մինչ ականները մաթեմատիկա տերմինը ավելի շուտ աստղագիտություն էր նշանակում քան մաթեմատիկա իմաստն աստիճանաբար փոխվեց ներկայիս նշանակությանը մոտավորապես ից ականներին սա հանգեցրեց մի քանի սխալ թարգմանությունների վառ օրինակ է սուրբ օգոստինիոսի աստղագետներին ուղղված տխրահռչակ նախազգուշացումը որ քրիստոնաները պետք է հեռու մնան մաթեմատիկայից նկատի ունենալով աստղագիտությունը որը սխալմամբ հասկացվել էր որպես մաթեմատիկոսների դատապարտում արիստոտելը մաթեմատիկան սահմանում էր որպես քանակի գիտություն և այս սահմանումը գերակշռում էր մինչ րդ դարը րդ դարից սկսած երբ մաթեմատիկայի ուսումնասիրությունը խիստ աճեց և սկսեց վերաբերել այնպիսի աբստրակտ թեմաների ինչպես խմբերի տեսությունը և պրոյեկտիվ երկրաչափությունն են որոնք քանակի և չափման հետ հստակ առնչություն չունեն մաթեմատիկոսներն ու փիլիսոփաները սկսեցին բազում նոր սահմանումներ առաջարկել այս սահմանումներից որոշները ընդգծում են մաթեմատիկայի դեդուկտիվ բնույթը որոշները վերացականությունը որոշներն էլ ընդգծում են մաթեմատիկայի կոնկրետ թեմաներ այսօր նույնիսկ մաթեմատիկոսների շրջանակում մաթեմատիկայի սահմանման միասնական կարծիք գոյություն չունի նույնիսկ միասնական կարծիք չկա մաթեմատիկան արդյոք արվեստ է թե գիտություն շատ պրոֆեսիոնալ մաթեմատիկոսներ հետաքրքրված չեն մաթեմատիկայի սահմանմամբ կամ համարում են որ անհնար է այն սահմանել ոմանք պարզապես ասում են մաթեմատիկան այն է ինչ մաթեմատիկոսներն անում են մաթեմատիկայի սահմանման երեք առաջատար տեսակներն են լոգիցիզմ ինտուիցիոնիզմ և ֆորմալիզմ որոնցից յուրաքանչյուրը պատկանում է փիլիսոփայական մտածողության տարբեր դպրոցների երեքն էլ լուրջ խնդիրներ ունեն ոչ մեկը լայն տարածում չի ստացել և հաշտեցումը թվում է անհնար մաթեմատիկայի վաղ սահմանումը տրամաբանական տերմիններով տրվել է բենջամին պերսի գիտություն որ անհրաժեշտ եզրակացություններ է անում գրքում բերտրան ռասելը և ալֆրեդ նորթ ուայտհեդը աշխատությունում առաջադրեցին փիլիսոփայական ծրագիր հայտնի որպես լոգիցիզմ և փորձեցին ապացուցել որ մաթեմատիկական բոլոր հասկացությունները պնդումները և սկզբունքները կարող են սահմանվել և ապացուցվել ձևական տրամաբանության տերմիններով մաթեմատիկայի տրամաբանական սահմանումը ռասելինն է ողջ մաթեմատիկան ձևական տրամաբանություն է մաթեմատիկայի ինտուիցիոնիստական սահմանումը զարգացել էր հոլանդացի մաթեմատիկոս լ ե ջ բրաուերի փիլիսոփայությունից ով մաթեմատիկան նույնացնում էր որոշակի մտավոր ֆենոմենի հետ ինտուիցիոնիստական սահմանման օրինակ է մաթեմատիկան մտավոր գործունեություն է որ բաղկացած է մեկը մյուսին հաջորդող գործողությունների շարքից ինտուիցիոնիզիզմի առանձնահատկությունն այն է որ այն մերժում է որոշակի մաթեմատիկական գաղափարներ որոնք ըստ այլ սահմանումների համարվում են վավեր մասնավորապես երբ այլ մաթեմատիկական փիլիսոփայություններ թույլ են տալիս ապացուցվող օբյեկտներին գոյություն ունենալ նույնիսկ եթե դրանք չեն կարող կառուցվել ինտուիցիոնիզմը միայն թույլատրում է մաթեմատիկական օբյեկտներ որոնք հնարավոր է կառուցել մաթեմատիկայի ֆորմալիստական սահմանումները այն ներկայացնում են սիմվոլներով և գործողություններ կատարելու կանոններով հասկել կարին մաթեմատիկան սահմանել էր պարզ որպես ֆորմալ համակարգերի գիտություն ֆորմալ համակարգը սիմվոլների կամ տողերի և տողերից բանաձևեր կազմելու որոշ կանոնների բազմություն է ֆորմալ համակարգերում աքսիոմ բառը հատուկ իմաստ ունի որը տարբեր է ինքնին ակնհայտ ճշմարտություն սովորական իմաստից ֆորմալ համակարգերում աքսիոմը տվյալ համակարգում ներառված տողերի կոմբինացիա է առանց համակարգի կանոնների օգտագործման անհրաժեշտության գերմանացի մաթեմատիկոս կառլ գաուսը մաթեմատիկան անվանել է գիտությունների թագուհի բոլորովին վերջերս մարկուս դյու սուտոյը մաթեմատիկան անվանել է գիտության թագուհի գիտական հայտնագործությունների գլխավոր շարժիչ ուժը լատիներեն բնօրինակում ինչպես նաև գերմաներեն տարբերակի դեպքում գիտություն բառը նշանակում է գիտելիքի դաշտ որը գիտություն բառի սկզբնական իմաստն էր անգլերենում այս իմաստով մաթեմատիկան նաև գիտելիքի դաշտ է բեկոնի մեթոդի որը հակադրում էր բնական գիտությունը սխոլաստիկային առաջին սկզբունքներում ներկայացված արիստոտելի մեթոդ զարգացմանը հետևեց գիտության իմաստի սահմանափակումը բնական գիտության էմպիրիկ փորձարկումների և դիտարկումների դերը մաթեմատիկայում համեմատած բնական գիտությունների կենսաբանության քիմիայի կամ ֆիզիկայի աննշան է ալբերտ այնշտայնը հայտարարել է քանի որ մաթեմատիկայի օրենքներն իրականությանն են վերաբերում դրանք հավաստի չեն քանի որ դրանք ճշգրիտ են ապա դրանք չեն վերաբերում իրականությանը շատ փիլիսոփաներ կարծում են որ մաթեմատիկան փորձով հնարավոր չէ հերքել և ուստի ըստ կարլ փոփերի սահմանման այն գիտություն չէ այնուամենայնիվ ականներին գյոդելի ոչ լրիվության թեորեմը շատ մաթեմատիկոսների համոզեց որ մաթեմատիկան չի կարելի սեղմել մինչև միայն տրամաբանության և կարլ փոփերը եզրակացրեց որ մաթեմատիկայի տեսությունների մեծ մասը ինչպես ֆիզիկան և կենսաբանությունը հիպոթետիկա դեդուկցիոն են հետևաբար մաքուր մաթեմատիկան ավելի մոտ է բնական գիտություններին որոնց հիպոթեզները ենթադրություններ են այլ մտածողներ մասնավորապես իմրե լակատոսը հերքելիության տարբերակը կիրառել են հենց մաթեմատիկայում այլընտրանքային տեսակետ կա որ կոնկրետ գիտական ոլորտներ օրինակ տեսական ֆիզիկա մաթեմատիկա են աքսիոմներով որոնք իրականությանն են համապատասխանեցված մաթեմատիկան շատ ընդհանրություններ ունի ֆիզիկական գիտությունների բազմաթիվ բնագավառների հետ հատկապես ենթադրությունների տրամաբանական հետևությունների հետազոտության ինտուիցիան և փորձարկումները հիպոթեզի ձևակերպման մեջ դեր ունեն թե մաթեմատիկայում թե այլ գիտություններում կիրառական մաթեմատիկան շարունակում է բարձրացնել իր կարևորությունը մաթեմատիկայի ներսում իսկ հաշվելիության և մոդելավորման դերը աճում է գիտության բազմաթիվ բնագավառներում մաթեմատիկան ծագում է տարբեր տեսակի խնդիրներից սկզբում դրանք հայտնաբերվել են առևտրի հողաչափության ճարտարապետության և ավելի ուշ աստղագիտության մեջ այսօր բոլոր գիտությունները մաթեմատիկոսների հետազոտության պրոբլեմներ են առաջադրում և շատ պրոբլեմներ ի հայտ են գալիս հենց մաթեմատիկայում օրինակ ֆիզիկոս ռիչարդ ֆեյմանը օգտագործելով մաթեմատիկական հիմավորումների և ֆիզիկական պատկերացումների համադրությունը հայտնագործեց քվանտային մեխանիկայի ինտեգրալ բանաձևը և արդի լարերի տեսությունը դեռևս զարգացող գիտական տեսություն որը փորձում է միավորել բնության չորս հիմնարար փոխազդեցությունները շարունակում է ոգեշնչել մաթեմատիկան որոշ մաթեմատիկոսներ վերաբերում են միայն այն բնագավառին որն այն առաջացրել է սակայն շատ հաճախ մի բնագավառում առաջացած մաթեմատիկան օգտակար է դառնում շատ ոլորտներում և միանում է մաթեմատիկական հասկացությունների ընդհանուր ֆոնդին հաճախ տարբերակում են մաքուր մաթեմատիկան և կիրառական մաթեմատիկան այնուամենայնիվ մաքուր մաթեմատիկայի թեմաները հաճախ կիրառություններ են ունենում օրինակ թվերի տեսությունը կրիպտոգրաֆիայում այս կարևոր փաստը որ նույնիսկ մաքրագույն մաթեմատիկան հաճախ գործնական կիրառություն է ունենում այն է որ յուջին վիգները անվանել էր մաթեմատիկայի անտրամաբանական արդյունավետություն ինչպես հետազոտությունների բոլոր ոլորտներում գիտելիքի պայթյունը գիտության դարում հանգեցրեց մասնագիտացման այժմ մաթեմատիկայում հաշվվում են հարյուրավոր մասնագիտական բնագավառներ և վերջին մաթեմատիկական առարկայական դասակարգումը էջ է զբաղեցնում կիրառական մաթեմատիկայի որոշ բնագավառներ միաձուլվել են արտաքին համապատասխան ավանդույթների հետ և դարձել են ինքնուրույն գիտության ճյուղ ներառյալ վիճակագրությունը գործողությունների հետազոտությունը և կոմպյուտերային գիտություն մաթեմատիկայով զբաղվածների համար մաթեմատիկան որոշակի գեղագիտական գրավչություն ունի շատ մաթեմատիկոսներ խոսում են մաթեմատիկայի էլեգանտության ներքին էսթետիկայի և ներքին գեղեցկության մասին պարզությունն ու ընդհանրությունը գնահատվում են պարզ և էլեգանտ մաթեմատիկական ապացույցում ինչպիսին էվկլիդեսի պարզ թվերի անվերջ լինելու ապացույցը և ֆուրյեի արագ ձևափոխության էլեգանտ հաշվարկային մեթոդը որ արագացնում է հաշվարկը գեղեցկություն կա գոդֆրի հարոլդ հարդին իր մաթեմատիկոսի ներողությունը գրքում այն համոզմունքն է արտահայտում որ այս էսթետիկական նկատառումները բավարար են մաքուր մաթեմատիկան ուսումնասիրության հիմնավորման համար նա մաթեմատիկական էսթետիկային նպաստող չափանիշներ սահմանեց նշանակալիություն անսպասելիություն անխուսափելիություն և տնտեսություն մաթեմատիկոսները հաճախ ձգտում են գտնել հատկապես էլեգանտ ապացույցներ զվարճալի մաթեմատիկայի հանրայնությունը ևս մի ապացույց է որ մաթեմատիկակական խնդիրներ լուծելը հաճելի զբաղմունք է այսօր օգտագործվող մաթեմատիկական նշագրումների մեծ մասը մինչ րդ դարը դեռևս հայտնագործված չէր մինչ այդ մաթեմատիկան գրված էր բառերով ինչը սահմանափակում էր մաթեմատիկական հայտնագործությունը այսօր օգտագործվող նշագրումներից մեծ մասը լեոնարդ էյլերի ստեղծածն է ժամանակակից նշագրումները մասնագետների համար մաթեմատիկան դարձնում են ավելի հեշտացված բայց սկսնակները վհատվում են դրանց տեսքից ըստ բարբարա օուկլեյի սա կարելի է բացատրել մաթեմատիկական գաղափարների աբստրակտ և ավելի կոդավորված լինելով ի տարբերություն բնական լեզվի որտեղ մարդիկ կարող են բառին օրինակ կով համապատասխան ֆիզիկական օբյեկտ հավասարեցնել մաթեմատիկական սիմվոլները աբստրակտ են չունեն որևէ ֆիզիկական անալոգ մաթեմատիկական սիմվոլներն ավելի խիստ են կոդավորված քան սովորական բառերը այսինքն մեկ սիմվոլը կարող է կոդավորել տարբեր գործողություններ կամ գաղափարներ մաթեմատիկական լեզուն սկսնակների համար կարող է դժվար հասկանալի լինել քանի որ նույնիսկ սովորական տերմիններն ինչպիսիք կամ և միակ ունեն ավելի ճշգրիտ իմաստ քան ամենօրյա խոսքում և այլ բաց և դաշտ տերմինները վերաբերում են հատուկ մաթեմատիկական գաղափարների մաթեմատիկական լեզուն ներառում է նաև շատ տերմիններ ինչպիսիք հոմոմորֆիզմն ու ինտեգրալը որոնք մաթեմատիկայից դուրս իմաստ չունեն մաթեմատիկան ավելի ճշգրտություն է պահանջում քան ամենօրյա խոսքը այդ է պատճառը որ մաթեմատիկան հատուկ նշագրում և տեխնիկական բառապաշար ունի մաթեմատիկոսները լեզվի ճշգրտությանն ու տրամաբանությանը վորաբերում են որպես խստության մաթեմատիկական ապացույցը հիմնականում խստության հարց է մաթեմատիկոսները ցանկանում են որ իրենց թեորեմները հետևեն աքսիոմներից համակարգված փաստարկների միջոցով սպասվելիք խստության մակարդակը մաթեմատիկայում ժամանակի ընթացքում փոփոխվել է հույները մանրամասն փաստարկներ էին պահանջում սակայն իսահակ նյուտոնի ժամանակ կիրառվող մեթոդներն ավելի թույլ էին նյուտոնի կողմից օգտագործվող սահմանումներում ծառացած խնդիրները րդ դարում հանգեցրին մանրակրկիտ ուսումնասիրության և ֆորմալ ապացույցի վերափոխման մաթեմատիկայի մի քանի ընդհանուր սխալների պատճառը խստության հասկացության սխալ ընկալումն է այսօր մաթեմատիկոսները շարունակում են վիճել կոմպյուտերային ապացույցների վերաբերյալ քանի որ խոշոր հաշվարկները դժվար է ստուգել այդպիսի ապացույցները դժվար է ստուգել այդպիսի ապացույցները չեն կարող խիստ լինել աքսիոմի ավանդական իմաստն էր ինքնին ակնհայտ ճշմարտություն բայց այն խնդրահարույց է ֆորմալ մակարդակում աքսիոմը պարզապես սիմվոլների տող է որը ներքին իմաստ ունի միայն աքսիոմատիկ համակարգից դուրս բերվող բոլոր բանաձևերի համատեքստում հիլբերտի ծրագիրը նպատակ էր դրել մաթեմատիկան ամբողջությամբ դնել աքսիոմատիկ բազիսի վրա սակայն գյոդելի ոչ լրիվության թեորեմի համաձայն յուրաքանչյուր բավականաչափ հզոր աքսիոմատիկ համակարգ անլուծելի բանաձևեր ուստի մաթեմատիկայի վերջնական աքսիոմատիզացումն անհնար է այնուամենայնիվ մաթեմատիկան հաճախ պատկերացնում են որպես որոշակի աքսիոմատիզացմամբ բազմությունների տեսություն այն իմաստով որ յուրաքանչյուր մաթեմատիկական պնդում կամ ապացույց կարելի է ներկայացնել բազմությունների տեսության բանաձևի միջոցով մաթեմատիկան լայն իմաստով կարող է բաժանվել մասերի որոնք ուսումնասիրում են քանակը կառուցվածքը տարածությունը և փոփոխությունը այսինքն թվաբանություն հանրահաշիվ երկրաչափություն և մաթեմատիկական անալիզ բացի այս գլխավոր պրոբլեմների գոյություն ունեն նաև ենթաուղղություններ որ մաթեմատիկայից տանում են դեպի այլ բնագավառների մաթեմատիկական տրամաբանություն բազմությունների տեսություն մաթեմատիկայի հիմունքներ տարբեր գիտությունների փորձարարական մաթեմատիկա կիրառական մաթեմատիկա իսկ վերջերս անորոշության մանրակրկիտ ուսումնասիրության չնայած որոշ բնագավառներ կարող են կապակցված չթվալ սակայն լանգլանդս ծրագիրը գտել է նախկինում կապ չունեցող թվացող բաժինների ինչպիսիք գալուայի խմբեր ռիմանի մակերևույթի և թվերի տեսություն բաժինների միջև կապեր է հայտնաբերել մաթեմատիկայի հիմունքները հստակեցնելու համար մշակվել են մաթեմատիկական տրամաբանություն և բազմությունների տեսություն ճյուղերը մաթեմատիկական տրամաբանությունը ներառում է տրամաբանության մաթեմատիկական ուսումնասիրությունը և ձևական տրամաբանության կիրառումը մաթեմատիկայի այլ բնագավառներում բազմությունների տեսությունը մաթեմատիկայի ճյուղ է որ բազմություններ կամ օբյեկտների հավաքածուներ է ուսումնասիրում կատեգորիաների տեսությունը որ աբստրակտ մոտեցմամբ զբաղվում է մաթեմատիկական կառուցվածքներով և դրանց միջև եղած կապերով դեռևս զարգացման փուլում է հիմունքների ճգնաժամը արտահայտությունը նկարագրում է մոտավորապես թվականներին տեղի ունեցած մաթեմատիկայի խիստ հիմքերի փնտրտուկը մաթեմատիկայի հիմունքների վերաբերյալ որոշ անհամաձայնություններ շարունակում են մնալ նաև այսօր հիմունքների ճգնաժամը ժամանակին առաջացել է մի շարք հակասությունների պատճառով ներառյալ կանտորի տեսության և բրաուեր հիլբերտի հակասությունները մաթեմատիկական տրամաբանությունը մաթեմատիկան դնում է խիստ աքսիոմատիկ շրջանակում և ուսումնասիրում հետևանքները այն գյոդելի ոչ լրիվության թեորեմի միջավայրն է որը ոչ ֆորմալ ենթադրում է որ ցանկացած արդյունավետ ֆորմալ համակարգ որում հիմնական թվաբանությունն առկա է եթե ճիշտ են այսինքն բոլոր թեորեմները որ կարելի է ապացուցել ճիշտ են անպայման լրիվ չեն այսինքն կան ճիշտ թեորեմներ որոնք հնարավոր չի ապացուցել այդ համակարգում գյոդելը ցույց է տվել որ ինչպիսին էլ լինի որպես հիմք վերցրած թվային տեսական աքսիոմաների հավաքածուն կարելի է կառուցել ճիշտ թվային տեսական փաստերի ֆորմալ պնդում որը հնարավոր չի դուրս բերել տրված աքսիոմներից հետևաբար ոչ մի ֆորմալ համակարգ չի կարող լիովին աքսիոմատիզացնել թվերի տեսությունը ժամանակակից տրամաբանությունը բաղկացած է հաշվարկելիության տեսություն մոդելների տեսություն ապացույցների տեսություն կատեգորիաների տեսություն բաժիններից տեսական ինֆորմատիկան ներառում է հաշվարկելիության տեսությունը բարդությունների տեսությունը և ինֆորմացիոն տեսությունը հաշվարկելիության տեսությունը ուսումնասիրում է կոմպյուտերների տարբեր տեսական մոդելների այդ թվում ամենահայտնի մոդելի թյուրինգի մեքենաների սահմանափակումները բարդությունների տեսությունը ուսումնասիրում է կոմպյուտերի վրա խնդիրների լուծման ծախսատարությունը որոշ պրոբլեմների լուծումն այնքան ժամանակ և հիշողություն են պահանջում որ իրականում նրանց լուծումը կարող է անիրականալի լինել այդպիսի պրոբլեմներից ամենահայտնին հատընտիրի պրոբլեմն է հազարամյակի մրցանակային խնդիրների ցանկից ի վերջո ինֆորմացիոն տեսությունը գործ ունի տվյալների քանակի հետ որը կարող է պահվել տվյալ կրիչի վրա և հետևաբար գործ ունի տվյալների սեղմում և էնտրոպիա հասկացությունների հետ քանակի ուսումնասիրությունը սկսվում է թվերով սկզբում ծանոթություն բնական թվերի և ամբողջ թվերի և դրանց նկատմամբ գործողությունների որոնք նկարագրվում են թվաբանությունում ամբողջ թվերի ավելի խորը հատկանիշներն ուսումնասիրվում են թվերի տեսության մեջ որից հայտնի արդյունք կարելի է նշել ֆերմայի մեծ թեորեմը երկվորյակների հիպոթեզը և գոլդբախի հիպոթեզը երկու չլուծված խնդիրներ են թվերի տեսությունում թվային համակարգի զարգացմանը զուգահեռ թվերը ճանաչվեցին որպես ռացիոնալ թվերի ենթաբազմություն կոտորակներ դրանք իրենց հերթին ընդգրկված են իրական թվերի մեջ որոնք օգտագործվում են անընդհատ մեծություններ ներկայացնելու համար իրական թվերը ընդհանրացվել են կոմպլեքս թվերի սրանք թվերի հիերարխիայի առաջին քայլերն են որոնք շարունակում են ներառել քվատերնիոններ և օկտոնիոններ բնական թվերի դիտարկումը նույնպես հանգեցնում է տրանսֆինիտ թվերի որոնք ձևավորում են անսահմանություն հասկացությունը համաձայն հանրահաշվի հիմնական թեորեմի մեկ անհայտով կոմպլեքս գործակիցներով հավասարումների բոլոր լուծումները կոմպլեքս թվեր են անկախ աստիճանից ուսումնասիրության մեկ այլ բնագավառ բազմությունների չափն է որը նկարագրվում է կարդինալ թվով սրանց մեջ են մտնում ալեֆ թվերը որոնք հնարավորություն են տալիս անվերջ մեծ բազմությունների չափերի իմաստալից համեմատություն մանրանկարչություն իր գունագեղությամբ ոճական բազմազանությամբ աչքի է ընկնում հայկական գրքային մանրանկարչությունը որի հնագույն նմուշները պահպանվել են րդ դարից րդ դարերից մեզ են հասել անանուն մանրանկարիչների եզակի արժեք ներակայացնող մի քանի ձեռագրեր որոնք հայտնի են էջմիածնի ավետարան թ վեհափառի ավետարան րդ դար հայտնաբերվել է թվականին մուղնու ավետարան րդ դար թ ավետարան և այլ անուններով էջմիածնի ավետարանը ունի բարձրարվեստ քանդակներով փղոսկրե կազմ և չորս մանրանկարներ պահպանված րդ դարից հայաստանում գործած բազմաթիվ մանրանկարչական կենտրոններից առանձնապես նշանավոր են անի հաղպատի գլաձորի վանի մեծոփի տաթևի երզնկայի կարին էրզրումի ղրիմի և այլ գրչության դպրոցները որտեղ ստեղծագործել են միջնադարյան վարպետ մանրանկարիչներ ստեփանոսը իգնատիոսը մարգարեն գրիգոր ծաղկողը մոմիկը րդ դարեր ավագը հովհաննեսը թորոս տարոնացին րդ դար գրիգոր տաթևացին ծերուն ծաղկողը րդ դարեր գրիգորիսը վարդանը կարապետը մանվելը մկրտիչ նաղաշը թոմա կաֆայեցին րդ դար բարսեղը նաղաշ հովնաթանը ղազար բաբերդցին հակոբ ջուղայեցին րդ դար թեոդորոս կարնեցին րդ դար և շատ ուրիշներ հայ մանրանկարչության պատմության մեջ յուրահատուկ տեղ ունի կիլիկյան դպրոցը այստեղ առանձնապես նշանավոր են հռոմկլայում թորոս ռոսլինը վարդանը րդ դար դրազարկում գրիգորը րդ դար և ուրիշներ սկևռայում գրիգոր մլիճեցին րդ դար և այլք սսում գրիգոր պիծակը սարգիս պիծակը ավագը րդ դար և այլն կիլիկյան հայ մանրանկարչության ամենախոշոր ներկայացուցիչը թորոս ռոսլինն է որն արվեստագետների կողմից անվանվել է վերածնության նախակարապետ զարդանկարի վիրտուոզ նրա ստեղծագործության մեջ նկատվում է ընդհանրություն գտած հնարքներից խուսափելու բացահայտ ձգտում նա բիբլիական թեմաների մեջ մտցնում է աշխարհիկ տարրեր մի ձեռագրում նկարել է որսի պատկերներ կենդանիների կռիվ մեկ այլ ձեռագրում հանդիպում ենք այծյամի առյուծի վարազի եղնիկների և այլ կենդանիների պատկերների կիլիկյան մանրանկարչության մյուս ականավոր ներկայացուցիչն է սարգիս պիծակը մատենադարանի ձեռագրերից մեկում պահպանվել է նրա ինքնանկարը հայտնի է պիծակի ծաղկած ձեռագիր հայ մանրանկարչության մեջ բնորոշ են հատկապես զարդաձևերը կամ օրնամենտները ձեռագրերում առանձնապես աչքի են ընկնում բնագրի սկզբնական էջերի խորանների գլուխների վերնագրերի գլխատառերի և լուսանցքների զարդանկարումը գեղարվեստական արժեքի հետ զուգընթաց հայ մանրանկարչության հուշարձաններն անգնահատելի աղբյուր են հայ երաժշտության թատրոնի ազգագրության արհեստների հողագործության բուսական ու կենդանական աշխարհի պատմությունն ուսումնասիրելու համար մանրանկարներում պահպանվել են մի շարք պատմական անձնավորությունների դիմանկարներ որոնց թվում գրիգոր նարեկացու րդ դար ներսես շնորհալու րդ դար մխիթար հերացու րդ դար սարգիս պիծակի րդ դար լևոն դ և հեթում բ թագավորների րդ դարեր գրիգոր տաթևացու րդ դար ծերուն ծաղկողի րդ դար եղիազար կաթողիկոսի և նահապետ կաթողիկոսի մարտիրոս ղրիմեցու րդ դար և աշխարհիկ ու հոգևորական բազմաթիվ այլ մարդկանց դիմանկարներ մանրանկարչական ձեռագրեր կան նաև օտարալեզու ձեռագրերի ֆոնդերում առանձնապես արժեքավոր մանրանկարներով են ձևավորված սեֆևիների շրջանում ընդօրինակված պարսկերեն ձեռագրերը ուշադրության է արժանի ալի աքպար իբն ասեմի րդ դար գոլշանե աֆղանի աֆղանական պարտեզ աշխատությունը պարունակող աֆղաներեն ձեռագրերը ձևավորված բարձրարվեստ մանրանկարներով մոմիկի հուշարձանը իջևանում թ քանդակագործ յուրիկ սամվելյան գրիչ մանրանկարիչ և ճարտարապետ մոմիկը գլաձորի մանրանկարչության դպրոցի րդ դարի վերջի և րդ դարի առաջին կեսի նշանավոր ներկայացուցիչներից է մոմիկը մոմիկը վարդապետ ստեղծագործել է հիմնականում վայոց ձորի աղբերեց վանքում նորավանքում հավանաբար նաև կիլիկիայում աշակերտել է հովասափ քահանային սովորել գլաձորի համալսարանում եղել է օրբելյան իշխանատան քարտուղարը գլխավոր նկարիչը ճարտարապետն ու քանդակագործը մոմիկի պատվիրատուներն էին սյունյաց մետրոպոլիտենի ստեփանոս օրբելյանը հովհաննես օրբելը ստեփանոս տարսայիճը օրբելյան մեծ իշխան բուրթելը և իշխանուհի թամթա խաթունը մոմիկի մանրանկարներից մեզ են հասել վավերական և անստորագիր ձեռագիր մոմիկը առաջին անգամ որպես ծաղկող հիշատակվում է կիլիկիայում կեռան թագուհու պատվերով ստեղծված թ ավետարանում թ ընդօրինակել և նկարազարդել է նորավանքի ավետարանը որտեղ պատկերել է ավետարանիչներին և պրոքորոնին վաղ շրջանի նրա ստեղծագործությունը վկայում է որ մոմիկը ծանոթ էր արևմտյան պատկերագրության առանձնահատկություններին մանրանկարներն աչքի են ընկնում մոնումենտալությամբ գունային ներդաշնակությամբ դիմանկարների արտահայտչականությամբ և զարդանկարի հստակությամբ ստեփանոս օրբելյանի պատվերով ստեղծված թվականների ավետարանում ակնառու է ձևերի մանրամասն դրվագավորումը ֆիգուրների նրբիկ մշակումը անսովոր փոքր չափերով ձեռագրում մոմիկը վարպետությամբ զետեղել է ավետարանի տերունական պատկերաշարի հիմնական տեսարանները հակոբ և պողոս առաքյալների պատկերները զարդագրեր անվանաթերթեր և այլն նրան են վերագրվում տաթևի վանքի սբ գրիգոր փոքր թ և եղեգիսի զորաց ական թ եկեղեցիները մոմիկի մանրանկարները քանդակագործական և ճարտարապետական գործերն առանձնանում են բացառիկ բարձր արվեստով օժտված լինելով աստվածաբանական հարուստ գիտելիքներով նա իր հորինվածքները կառուցել է խորհրդանշական շեշտադրումներով երբեմն աննախադեպ մտահղացումներով նրա հիշատակին նվիրված խաչքար է դրվել նորավանքում մոմիկի անունով հհ ում կոչվել են քրիստոնեական մշակույթի երիտասարդական միությունը և զբոսայգի եղեգնաձորում նորավանքի համալիրում բացվել է մոմիկի թանգարանը ծնվել է տարոնի մուշ քաղաքում սովորել է գլաձորի համալսարանում րաբունապետ եսայի նչեցու մոտ մեզ են հասել թթ թորոս տարոնացու նկարազարդած ձեռագրեր որոնցից ը պահվում են մատենադարանում մեզ հայտնի նրա առաջին ձեռագիրը եսայի նչեցու ավետարան ն է տարոնացու լավագույն ստեղծագործությունների թվին են պատկանում նկարազարդ աստվածաշունչ ավետարան և մեկ ճաշոց օգտվելով լատինական օրինակներից և կրելով կիլիկյան մանրանկարչության ազդեցությունը թորոս տարոնացին յուրովի է վերարտադրել տեսածը գրեթե անփոփոխ թողնելով իր ոճը նրա ստեղծագործության մեջ մաքուր զարդանկարչական տարրերի առկայությունն ու արտաքին գունային տպավորություն ստեղծելու ձգտումը որոշ առումով հետին պլան են մղում երևույթների ներքին էության բացահայտումը հատկապես տպավորիչ են մեծ նշաձև աչքերով շեշտված աղեղնաձև հոնքերով կերպարները չնայած դրան թորոս տարոնացու արվեստը գրավիչ է իր անկեղծությամբ ու գեղանկարչական տարրերի առկայությամբ փիլիսոփայություն գիտություն իմացության և կեցության ընդհանուր սկզբունքների և օրինաչափությունների մասին ձգտում է պարզաբանել ամբողջ կեցության ընդհանուր կապը և միավորել մարդկային գիտելիքի բոլոր ոլորտները փիլիսոփայությունը կարելի է համարել որոշակի աշխարհայացք և աշխարհըմբռնում որն ունի նաև մեթոդաբանական գործառնություններ փիլիսոփայությունը սկիզբ է առել մ թ ա րդ դարում դա կարելի էր համարել աշխարհը ռացիոնալ կերպով իմաստավորելու փորձ որը գալիս էր փոխարինելու աշխարհի մասին նախկին դիցաբանական պատկերացումներին փիլիսոփայություն բառն առաջին անգամ գործածել է պյութագորասը որը գտնում էր որ իմաստությունը միայն աստվածներին է բնորոշ իսկ մարդը կարող է միայն ձգտել իմաստության և սիրել այն սկզբնական շրջանում փիլիսոփայության ոլորտն ընդգրկում էր ուսմունքներ տիեզերքի առաջացման և կառուցվածքի մասին կոսմոգոնիա տիեզերագիտություն աստվածների մասին թեոգոնիա այնուհետև փիլիսոփայությունը սկսեց ներառել ուսմունքներ կեցության հիմնական հասկացությունների մասին գոյաբանություն ճանաչողության ակունքների և սահմանների մասին իմացաբանություն մտածողության ձևերի և մեթոդների մասին տրամաբանություն մարդկային հոգու մասին հոգեբանություն բարոյականության էության էթիկա և գեղեցիկի մասին էսթետիկա վերոհիշյալ ուղղությունները հետագայում վերածվեցին առանձին գիտությունների փիլիսոփայության պատմության ընթացքում նրա խնդիրների թվում են եղել երկրի և հասարակության զարգացումը ճանաչողության և մտածողության գործընթացների նաև բարոյական արժեքների ուսումնասիրությունը փիլիսոփայական հարցերի թվին են դասվում կճանաչե նք աշխարհը գոյություն ունի աստված ի նչ է բարին ո վ է մարդը ի նչն է առաջնային մատերիա ն թե գիտակցությունը և այլ հարցեր երբեմն փիլիսոփայությունը սահմանում են ավելի նեղ որպես որոշակի ուսումնասիրման առարկա ունեցող գիտություն սակայն այդպիսի մոտեցումն առարկության է արժանանում ժամանակակից փիլիսոփաների շրջանում որոնք պնդում են որ փիլիսոփայությունն ավելի շատ իրենից ներկայացնում է աշխարհայացք գոյություն ունեցող ամեն ինչին ընդհանուր քննադատական մոտեցում որը կիրառելի է յուրաքանչյուր օբյեկտի ու հայեցակարգի համար այդ իմաստով յուրաքանչյուր մարդ երբեմն զբաղվում է փիլիսոփայությամբ փիլիսոփայությունը փաստորեն գոյություն ունի տարբեր փիլիսոփայական ուսմունքների տեսքով որոնք կարող են հակասել բայց դրա հետ մեկտեղ լրացնել միմյանց փիլիսոփայությունը ներառում է մի շարք ոլորտներ սկսած մետաֆիզիկայից իմացաբանությունից բարոյագիտությունից էսթետիկայից քաղաքական ու գիտության փիլիսոփայությունից մինչև դիզայնի և կինոյի փիլիսոփայություն ճանաչողության այն ոլորտները որոնց համար ստացվում է մշակել պարզ և աշխատող մեթոդաբանություն առանձնանում են փիլիսոփայությունից որպես առանձին դիսցիպլիններ օրինակ ժամանակին փիլիսոփայությունից առանձնացել է ֆիզիկան կենսաբանությունը հոգեբանությունը սոցիալալական էակը նորմայում ունի համակարգված կենսական պրակտիկ աշխարհընկալում որպես կանոն դա ձևավորվում է տարերայնորեն հիմնվելով նախորդ սերունդների փորձի վրա սակայն մարդն իր կյանքի ընթացքում կարող է հանդիպել խնդիրների որնք իր աշխարհայացքը չի կարող հաղթահարել դրանց լուծման համար ինչպես առանձին մարդու այնպես էլ հասարակության մակարդակում կարող է պահանջվել աշխարհին վերաբերվելու ավելի բարձր քննադատական ռեֆլեկտիվ մակարդակ այդ մակարդակում է գտնվում փիլիսոփայությունը փիլիսոփայության կոնկրետ սահմանումը արդեն հանդիսանում է փիլիսոփայական բաց հարց դա կապված է նրա հետ որ փիլիսոփայության ուսումնասիրման առարկան կոնկրետացված չէ փիլիսոփայություն ուսումնասիրում է ամեն ինչ այդ թվում նաև իմացության մեթոդոլոգիան իմացաբանության սահմաններում փիլիսոփայական տարբեր դպրոցներ որոնք կազմավորվել են փիլիսոփայության գոյության ընթացքում հաճախ տարբերվել են իրարից իմացության մեթոդոլոգիայով և այդ կերպ այդ դպրոցներից յուրաքանչյուրի ներսում կարելի է տալ փիլիսոփայության ինքնության յուրովի սահմանումը այդ պատճառով փիլիսոփայության սահմանումը որոշակի իմաստով փոփոխվել է ժամանակի ընթացքում մյուս կողմից փիլիսոփայության մեջ կա մի կարևոր համախմբող սկզբունք ցանկացած փիլիսոփայական դատողություն ինչքան էլ անսպասելի լինեն դրա հետևանքները կառուցվում է ռացիոնալ եղանակով իմաստավորված որոշակի մտածողական սկզբունքներով օրինակ տրամաբանությունը դատողության ռացիոնալությունը տարբերում է փիլիսոփայական մտածողությունը դիցաբանական և կրոնական մտածողությունից որոնք ենթադրում են սուպրանատուռալիզմն ու գերբնականը այսինքն իռացիոնալը այնուամենայնիվ սա չի նշանակում որ փիլիսոփայությունը չի կարող գոյություն ունենալ օրինակ կրոնի հետ զուգահեռ ընդհակառակը հանդիպել են իրավիճակներ երբ որևէ կրոն ընդունվել է ինչ որ փիլիսոփայական համակարգի նախադրյալ և փիլիսոփայական ռացիոնալ գաղափարախոսությունը կիրառվել է գիտության այն ոլորտների զարգացման համար որոնք չէին տարածվում այդ կրոնի կանոնների վրա օրինակ հին հնդկական փիլիսոփայությունը մեկնաբանել է վեդաները իսկ միջնադարյան եվրոպական փիլիսոփաները օգոստինոս երանելի թովմա աքվինացի և ուրիշներ մեկնաբանեցին աստվածաշունչը տարածված են նաև այն դեպքերը երբ փիլիսոփայական մտածողությունը կիրառվել է որևէ կրոնի արդարությունը կամ ավելի ընդհանրացված աստծո գոյությունը ապացուցելու նպատկով օրինակ քրիստոնեության ջատագովները փորձում էին ռացիոնալ կերպով հիմնավորել այս կրոնը տրամաբանությունից բացի փիլիսոփայական մտածողության ևս մեկ վարվելաձև ապահովում է դրա ամբողջականությունը փիլիսոփայական ցանկացած նոր ուղղություն ցանկացած նոր գաղափար կամ փիլիսոփայական դպրոց իրեն համեմատում է իրեն նախորդող փիլիսոփայական համակարգերի հետ ներկայացնելով դրանց քննադատական վերլուծություն իր իսկ նոր համակարգի սահմաններում օրինակ իմանուիլ կանտի հայտնի աշխատությունը զուտ բանականության քննադատություն ը պարունակում է ռացիոնալիզմի ու էմպիրիզմի քննադատական վերլուծությունը այս կերպ տրամաբանությունն ու քննադատական վերլուծությունը հանդիսանում են փիլիսոփայական մտածողության հիմքն ու ապահովում են դրա ամբողջականությունը դրա հետ մեկտեղ փիլիսոփայության հասկացության աղոտությունը հանդիսանում է դրա բնորոշ գիծը և առանձնացնում այն գիտություններից եթե փիլիսոփաներին հաջողվում է նոր արդյունավետ իմացության մեթոդոլոգիայի մշակման շնորհիվ առաջընթաց ապրել ապա այդ ոլորտը առանձնացվում է փիլիսոփայությունից և դառնում ինքնուրույն գիտական ճյուղ այդպես իմացության գիտական մեթոդոլոգիայի հաջողակ կիրառումը տարբեր կարգերի բնական օբյեկտներին փիլիսոփայությունից վերջնականապես առանձնացրեց բնական փիլիսոփայության ճյուղը որը հետագայում բաժանվեց մի շարք բնական գիտություններիօրինակ իսահակ նյուտոնը գրել է իր հիմանական բնական փիլիսոփայության մաթեմատիկական սկզբունքները աշխատությունը իր սեփական պատկերացմամբ լինելով փիլիսոփա իսկ ներկայումս նա հայտնի է որպես ֆիզիկոս ու մաթեմատիկոս անգլալեզու ամբողջ գիտությունը առ այսօր փիլիսոփայության հետ բարեկամական կապեր է պահպանում օրինակ դրա բոլոր ճյուղերում բարձրագույն գիտական աստիճանը կրում է փիլիսոփայության դոկտոր անվանումը անգլ փիլիսոփայության հասկացության հետագա կոնկրետացումն անցնում է դրա տարբեր բաժինների նկարագրմանը փիլիսոփայությունը ստորաբաժանվում է երկու հիմնական չափումներով ըստ ուսումնասիրման առարկայի և ըստ տեսակների այսինքն բազմաթիվ դպրոցների ու հայեցակարգերի առաջին եղանակն ընդգծում է փիլիսոփայության կիրառման ոլորտները բնական է որ այդպիսի բաժանումը կարելի է կատարել տարբեր ձևերով այդպիսի սեգմենտացիայից ամենախոշորը հանդիսանում է փիլիսոփայության բաժանումն ըստ մետաֆիզիկայի գոյության հարցերը էպիսփեմոլոգիայի իմացության հարցերը և աքսիոլոգիայի բարոյականության ու արժեքների հարցերը այլ ավելի դասական ձևով բացի վերը նշված ոլորտներից որպես առանձին առարկաներ ընդունվում են նաև տրամաբանությունը փիլիսոփայական կանգուն գաղափարախոսության կատարելագործումը ու փիլիսոփայության պատմությունը անցյալի փիլիսոփայական դրույթների քննադատական վերլուծությունը արիստոտելի ժամանակ ի հայտ է գալիս փիլիսոփայության բաժանումը տեսականի պրակտիկի և բանաստեղծականի ստեղծագործական երկրորդ եղանակը ընդգծում է փիլիսոփայական բազմաթիվ դպրոցներն ու մեթոդոլոգիաները այդպիսի ամենախոշոր բաժանումը հանդիսանում է մի սեգմենտի մեջ օրինակ ամբողջ արևմտյան փիլիսոփայության այսինքն անտիկ փիլիսոփայության ու արևմտյան եվրոպայում ու ամն ում հետագայում ձևավորված բոլոր փիլիսոփայական դպրոցների ու ուղղությունների ինչպիսիք են գերմանական կամ ֆրանսիական փիլիսոփայությունը ներառումը պատմականորեն լեզվական ու տարածական արգելքների հետևանքով բազմաթիվ փիլիսոփայական դպրոցներ հայտնվում էին կոնկրետ երկրների ու ժողովուրդների սահմաններում ինչպիսիք են օրինակ հին հունական չինական կամ գերմանական փիլիսոփայությունը րդ դարից սկսած գլոբալիզացման աստիճանական զարգացման հետ զուգընթաց ազգային ու աշխարհագրական տարբերությունները կորցրին իրենց կարևորությունը և փիլիսոփայական տարբեր ուղղություններ դառնալով միջազգային ստանում էին աշխարհագրությանը և մշակույթին չամրագրված անվանումներ ինչպիսիք են օրինակ մարքսիզմը էկզիստենցիալիզմը և ուրիշներ դրա հետ միասին այսօր դեռ պահպանվում են որոշակի մշակութային լեզվական տարբերություններ որոնք ձևավորում են տարբեր փիլիսոփայական ուղղություններ այդպիսի տարբերություններից կարևորագույնն է ժամանակակից փիլիսոփայության բաժանումը մայրցամաքային փիլիսոփայության որը ներառում է հիմնականում ֆրանսիացի ու գերմանացի փիլիսոփաների աշխատությունները և վերլուծական փիլիսոփայության որը զարգանում է հիմնականում անգլիալեզու երկրներում քանի որ փիլիսոփայությունը կազմված է ռացիոնալ դատողություններից տրամաբանությունը հանդիսանում է դրա առաջնային ատրիբուտը փիլիսոփայական բազմաթիվ համակարգերի վերլուծության դրանց իրար հետ համեմատման համար անհրաժեշտ է կատարել փիլիսոփայական բազում պնդումների ու տեսությունների քննադատական վերլուծություն այն պատճառով որ մարդկային մտածողությունը ձևավորվում է բառացիորեն տրամաբանությունը սերտ կապված է տեքստերի ու լեզուների վերլուծության հետ այն ձևակերպում է բառային դատողությունները և որոշում դրա ձևերը որոնք ընդունելի են վերլուծության համար դատողության տրամաբանական ֆորմալացման առաջին քայլը դարձավ սիլլոգիզմների կամ տեսակի դատողությունների ի հայտ գալը սիլլոգիզմների ճիշտ կիրառումը բացում է ապացուցական դատողությունների ճանապարհը փիլիսոփայության մաթեմատիկայի բնական գիտությունների կամ դեդուկտիվ մտածելակերպի ձևավորման մեջ իր թվացյալ հեշտության հետ մեկտեղ սիլլոգիզմների տարանջատումը մարդկային սովորական խոսքից տեղի է ունեցել ոչ մի անգամից և ոչ ամենուր դրանց տարանջատումը որպես ապացույցի տեսակի խթանվել է փիլիսոփայության և մաթեմատիկայի կապակցումից որը տարածված էր հին հունաստանում սիլլոգիզմի և տրամաբանական պարզագույն համակարգի հասկացության առաջին պաշտոնական շարադրանքը պատկանում է արիստոտելին նրա տրամաբանությունը մնում էր անփոփոխ շուրջ հզ տարի մինչև րդ դարի սկիզբը երբ մաթեմատիկայի և վերլուծական փիլիսոփայության հետազոտությունները ճանապարհ հարթեցին տրամաբանության զարգացման համար ձևավորվեց առաջին կարգի տրամաբանություն կամ պրեդիկատների տրամաբանություն որը ներկա պահին լավ է ուսումնասիրված սակայն պարզվում է որ փիլիսոփայության պնդումների առավել ևս մարդկային բնական ամբողջական խոսքի վերլուծության համար անհրաժեշտ է ավելի բարձր դասերի տրամաբանությունների ու մոդալ տրամաբանության մասնավորապես երկրորդ կարգի տրամաբանության կիրառումը բացի այդ ֆորմալ նշանային լեզվի ու մարդկային բնական լեզվի փոխկապակցվածությունը հետազոտում է տրամաբանական սեմանտիկան և սեմիոտիկան այս գաղափարները ավելի բարձր դասերի բարոյական տրամաբանության հետ միասին շարունակում են մնալ ակտիվ միջգաղափարային հետազոտությունների ոլորտ ժամանակակից տրամաբանությունը կազմված է արդիական խոր մաթեմատիկական համակարգերից որոնք ուսումնասիրվում են փիլիսոփաների մաթեմատիկոսների լեզվաբանների վերջերս նաև ծրագրավորողների և լուծման տեսության և արհեստական բանականության ոլորտի մասնագետների կողմից այդպես տրամաբանությունը հանդիսանում է ինչպես ամենահին այդպես էլ ամենաժամանակակից գաղափարը մետաֆիզիկան փիլիսոփայության ամենավերացական բաժինն է որն ուսումնասիրում է առավել հիմնարար հավերժական հարցեր կապված իրականության հետ այդ հիմնարար հարցերի թվում առանձնանում են կեցության հետ կապված հարցերը մետաֆիզիկայի այդ բաժինը կոչվում է օնտոլոգիա կեցության հետ կապված հարցերից են հետևյալները ի նչն իրականում գոյություն ունի ի նչ է նշանակում գոյություն ի նչն է գոյությունը դարձնում հնարավոր ավելի գործնական հարցերից են ինչու գոյություն ունի աշխարհը մեկ աշխա րհ գոյություն ունի ի նչ է տարածությունը ի նչ է ժամանակը և այլն օնտոլոգիա ու մետաֆիզիկա հասկացությունները երբեմն օգտագործվում են որպես հոմանիշներ սակայն գոյություն ունեն մետաֆիզիկական հարցեր որոնք ուղղակի կապ չունեն կեցության հետ այդպիսի խնդիրներից են մասի ու ամբողջի փոխհարաբերությունների պատճառի ու հետևանքի փոխկապվածության ազատ կամքի վերաբերյալ հարցերը և այլն այդ հարցերն ավելի շուտ վերաբերում են մետաֆիզիկային ոչ թե օնտոլոգիային հաճախ փիլիսոփայական համակարգը կառուցվում է որոշակի դավանանքի շուրջ որն այն փորձում է ռացիոնալացնել օրինակ քրիստոնեական և իսլամական փիլիսոփայության սահմաններում կատարվել են աստծո գոյությունն ապացուցելու փորձեր օնտոլոգիայի այն բաժինը որը ձգտում է այդ ձևով ռացիոնալացնել կրոնը կոչվում է ռացիոնալ կամ բնական աստվածաբանություն նմանապես ռացիոնալ հոգեբանություն է կոչվում օնտոլոգիայի այն մասը որը կառուցվում է հոգու նյութական աշխարհից առանձին գոյություն ունենալու համոզմունքից ավելի ընդհանուր առումով ցանկացած կոսմոլոգիայի ռացիոնալիզացումը կոչվում է ռացիոնալ կոսմոլոգիա քննադատների կարծիքների այսպիսի ցրվածությունը թողնում է մետաֆիզիկային խուսավարման լայն տարածք և ընդհանրապես վերջին հարյուր տարվա ընթացքում հետաքրքրությունը դեպի մետաֆիզիկան աճում է մետաֆիզիկական հետազոտությունները կատարվում են փիլիսոփայական տարբեր ոլորտներում օրինակ գիտության լեզվի մշակույթի փիլիսոփայության մեջ ժամանակակից մետաֆիզիկան իրենից ներկայացնում է մասնագիտացած գաղափարախոսություն որտեղ կատարվում են որոշ պատասխանելի հարցերի հավերժական հարցերից տարանջատման փորձեր էթիկան կամ բարոյական փիլիսոփայությունը առաջնապես վերաբերում է ապրելու լավագույն ուղին գտնելուն և երկրորդայինը թե արդյոք այս հարցը կարող է ստանալ պատասխան էթիկայի հիմնական ճյուղերն են մետաֆիզիկան նորմատիվ էթիկան և պրակտիկ էթիկան մետաֆիզիկան վերաբերում է էթիկական մտքի բնությանը ինչպիսիք են լավ և վատ բառերի ծագումը և տարբեր էթիկական համակարգերում համեմատական բառերի ծագումները արդյոք նրանք բացարձակ ճշմարտություն են և թե ինչպես այդ ճշմսրտությունները կարող են իմացվել նորմատիվ էթիկան ավելի շատ վերաբերում է այն հարցերին որոնք զբաղվում են այն հարցերով թե ինչպես մարդ պետք է գործի և որն է գործելու ճիշտ եղանակը այստեղ միահյուսվում են բազմաթիվ էթիկական տեսություններ ամենավերջինը պրակտիկ էթիկան ներխուժում է տեսություն խորքերը և մտնում էթիկական պրակտիկայի իրական աշխարհ ինչպիսիք են արդյոք ճիշտ է աբորտը հղիության ընդհատումը այն նաև փոխկապակցված է բարոյականության գաղափարի հետ և այդ երկուսը շատ հաճախ անփոխարինելի են ժամանակակից շրջանում մի բանավեճ էր սկսվել կոնսենկենտալիզմի գործողությունները բարոյապես գնահատվում են միայն վերջնական արդյունքներից ելնելով և դեոնտոլոգիայի գործողությունները բարոյապես գնահատվում են միայն ելնելով անհատների պարտականություններից և այն մարդու իրավունքներից ում վերաբերում է տվյալ գործողությունը կամ էլ երկուսը միասին բանավեճը գրավել էր էթիկան ուսումնասիրողների ուշադրությունը զերեմի բենթամը և զոն ստյուարտ միլը հայտնի են ուտիլիտարիզմը պրոպագանդելով որը մի գաղափար է այն մասին որ մեծամասնության համար ամենամեծ երջանկության հասնելը հիմնական բարոյական օրենքն է այնուամենայնիվ միևնույն ժամանակ ինչ նրանք առաջ էին մղում իրենց գաղափարը նրանք նաև պրոպագանդում էին կոնսենկենտալիզմի ավելի լայն հասկացությունը տեսությունը կոնսենկենտալիզմին հակառակ դիրք ընդունելով էմանուել կանտը համաձայն չէր որ բարոյական սկզբունքները պարզապես բանականության արդյուքներն են կանտը համոզված էր որ արդյունքների միաձուլումը բարոյական մտածելակերպի մեծ սխալ էր սկսած այն բանից ինչ այն մերժում էր պրակտիկ ասացվածքների անհրաժեշտությունը կամքը կառավարելու գործում ըստ նրա մտածելակերպը պահանջում է որ մենք համաձայնեցնենք մեր գործերը բնագավառային ցուցումներին որը բացարձակապես պարտականություն է րդ դարի ականավոր դեոնտոլոգիստ ու դ ռոսսը վիճում էր պարտականության ավելի թեթև ձևերի համար որոնք կոչվում էին պարտականություններ արդեն կատարված աշխատանքները շեշտել են անհատականության դերն էթիկայում մի շարժում որը հայտնի է անունով այս շարժման լարված մասը հաջորդեց բեռնարդ ուիլիամսի աշխատանքներին նա նկատեց որ կոնսենկենտալիզմի և դեոնտոլոգիայի խիստ կանոնները պահանջում էին որ մարդիկ գործեն արդար ուիլիամսը վիճում էր որ այն պահանջում է որ մարդիկ թողնեն իրենց անձնական ծրագրերը և այդուհետև իրենց սեփական ազնվությունն ի վիճակի է համարվել բարոյական ն մի ազդեցիկ թերթ ժամանակակից բարոյական փիլիսոփայություն ը թվական վերակենդանացրել են արժեքային էթիկան որպես ընտրում որն ըմբռնվել է որպես կանտիզմի և կոնսենկենտալիզմի ամրագրված դիրքեր արեատիկ առաջընթացները ոգեշնչված էին մասնավորապես արժեքների հնագույն ըմբռնումների հետազոտություններից օրինակ արիստոտելյան էթիկան պահանջում է որ մարդիկ հետևեն արիստոտելյան միջինին կամ պահպանեն երկու գործոնների հավասարակշռությունը կոնֆուցիոսի էթիկան կողմ է որ արժեքները մեծապես բաղկացած են այլ մարդկանց հետ ներդաշնակություն ապահովելու ձգտումից արժեքային էթիկան ընդհանրապես մինչ այժմ հավաքել է բազմաթիվ աջակիցներ և ապացուցվել ու պաշտպանվել է այնպիսի փիլիսոփաների կողմից ինչպիսիք են ֆիլիպպա ռութը ալասդայր մաքլնթայրը և ռոսալինդ հարսդոուսը քաղաքական փիլիսոփայությունը կառավարության ուսումնասիրությունն է և անհատների ինչպիսիք են ցեղերը և ընտանիքները և հասարակությունների միջև հարաբերությունները ներառյալ պետությունը այն ներառում է հարցեր որոնք վերաբերում են արդարադատությանը օրենքին սեփականությանը և քաղաքացիների իրավունքներին ու պարտականություններին քաղաքականությունը և էթիկան ավանդապես փոխներկապակցված են քանզի երկուսն էլ առաջ են քաշում այն հարցը թե որն է լավը և թե ինչպես մարդիկ պետք է ապրեն դեռ հին ժամանակներից նույնիսկ դրանից բավականին առաջ արդարադատության արմատները քաղաքականության հեղինակության համար անխուսափելիորեն կապված են մարդու բնության վերաբերյալ հայացքներին հանրապետությունում պլատոնը ներկայացրել է մի վարկած որ կատարյալ հասարակությունը պետք է կառավարվի փիլիսոփա արքաների դեսպանի կողմից քանզի փիլիսփոաներից լավագույնները ամենալավն են տիրապետում լավը ճանաչելու կարողությանը նույնիսկ պլատոնը այնուամենայնիվ պահանջում էր փիլիսոփաներից իրենց ճանապարհը հարթել աշխարհում իրենց կառավարման սկզբից շատ տարիներ առաջ հիսուն տարեկան հասակում արիստոտելի համար մարդիկ քաղաքական էակներ են այսինքն հասարակական էակներ և կառավարությունները ստեղծված են հասարակության համար լավը առաջնորդելու համար արիստոտելն առաջադրում էր որ ինչ պետությունը հասարակության ամենաբարձր մասն էր այն միտում ուներ ձգտելու դեպի ամենալավը արիստոտելը քաղաքական ուժը դիտարկում էր որպես արժանիքներում և փորձում բնական անհավասարությունների արդյունք այս տարբերությունների պատճառով նա կողմ էր ունակության և արժեքայնության արիստոկրատիային արիստոտելի համար անհատը չի կարող լինել ամբողջական եթե չապրի հասարակությունում նրա նիկոմաշեանը և քաղաքականությունը աշխատությունները գրված են հենց այդ նկատառումներով առաջին գիրքը ուղղված է մարդկային արժեքներին կամ հիասքանչություններին որպես քաղաքացի երկրորդը վերաբերում է կառավարության ճիշտ ձև ընտրելուն ոգեշնչելու համար քաղաքացիներին լինել մարդկային արժեքներով հարուստ իսկ այնուհետև կատարյալ երկու գրքերն էլ քաղաքական կյանքում արդարության կարևոր դեր են խաղում նիկոլաս կուսանցին վաղ դարում վերակենդանացրեց պլատոնյան մտքերը նա առաջ մղեց դեմոկրատիայի գաղափարը միջնադարյան եվրոպայում և իր գրություններում և ֆլորենցիայի խորհրդի կազմակերպությունում չհետևելով արիստոտելին և հոբբեսյան ավանդույթին կուսանցին մարդկանց տեսնում էր հավասար և աստվածային քանզի մարդը ստեղծվել է աստծու պատկերով այսպիսով դեմոկրատիան պետք է լիներ միակ ճիշտ կառավարման ձևը կուսանցու հայացքները համարվում են իտալական ռենեսեանսի փայլատակումները որոնց ջանքերով է աճել ազգ պետությունների գաղափարը ավելի ուշ մաքիավելին ժխտեց արիստոտելի և թոմաս աքվինացու տեսությունները և համարեց դրանք անիրական կատարյալ միապետությունը բարոյական արժեքների միձուլումն է բավական է ինչ միապետն անում է այն ինչ հաջողված է և անհրաժեշտ ավելին է թե ինչն է բարոյապես գովելի թոմաս հոբսը նաև համաձայն չէր արիստոտելի տեսության մի շարք տարրերի հետ նրա համար մարդկային բնությունն իր էությամբ հակահասարակական է մարդիկ իրենց էությամբ եսասեր են և այս եսասիրությունը էգոիզմը ավելի է դժվարացնում կյանքը ավելին հոբսը գտնում էր որ չնայած մարդկանց միջև կան բնական անհավասարություններ դրանք չնչին են սկսած այն բանից որ ոչ մի յուրահատուկ տաղանդ կամ մարդկային արժեք որով կարող է օժտված լինել մարդ չի կարող ապահովագրել անձին ուրիշներից հասցվող վնասներից այս ամենից ելնելով հոբսը եզրակացրեց որ պետությունն առաջանում են հասարակությունը պետական հատկություններից բարձրացնելու մասին հասարակ բանավեճից սա կարող է կատարվել միապետության կառավարող մարմինների կողմից որոնց կամ ում տրված են հասարակությունը կառավարելու ամբողջ ուժը և որն ի վիճակի է խուճապ և տերորի վախ ներշնչել վերջինիս ենթակառուցվածքներում լուսավորիչները դժգոհ էին քաղաքական փիլիսոփայության գոյություն ունեցող տեսություններով որոնք թվում էր թե մեկուսացնում կամ արհամարհում էին դեմոկրատական պետության հնարավոր գոյությունը ժան ժակ ռուսոն այն մարդկանց շարքերում էր որոնք կողմ էին տեսությունների ժխտմանը նա աջակցում էր հոբսին պնդելով որ մարդը բնությունից ազնիվ դաժանության մի տեսակ է և որ հասարակությունն ու սոցիալ կապերը խեղաթյուրում են այդ բնությունը մեկ այլ քննադատ էր ջոն լոկը կառավարության մասին իր երկրորդ աշխատությունում նա համաձայնում է հոբսի հետ որ ազգ պետությունն ազդեցիկ գործիք է մարդկությունը փրկելու համար պետության անհաջող գաղափարից բայց նա կարծում էր որ միապետը պետք է դառնա տհաճ հաստատություն համեմատած համեմատականորեն ճշգրիտ բայց չկառավարվող բնական վիճակի հետ հետևելով փաստ արժեքային տարբերության տեսությանը շնորհիվ հյում դևիդի և իր աշակերտ ադամ սմիթի ազդեցության հետաքրքրությունը մարդկային բնության նկատմամբ քաղաքական արդարացման համար թույլ էր այնուամենայնիվ շատ քաղաքական փիլիսոփաներ հատկապես ռեալիստները մինչ այժմ օգտագործում են մարդկային բնությունը որպես հիմք իրենց բանավեճերի համար մարքսիզմն առաջացել է կարլ մարքսի և ֆրիդրիխ էնգելսի աշխատանքներից նրանց այն գաղափարը որ կապիտալիզմը հիմնված է աշխատողների շահագործման վրա և պատճառ է հանդիսանում մարդկանց իրենց բնությունից օտարացման պատմական մատերիալիզմի նրանց հայացքների հասարակական դասերի մասին և այլն ազդել են տեսության տարբեր բնագավառների վրա ինչպիսիք են սոցիոլոգիան տնտեսագիտությունը և քաղաքականությունը մարքսիզմը ներշնչել է կոմունիզմի մարքսիստական դպրոցին որը մեծ ազդեցություն է ունեցել րդ դարի պատմության վրա տեսական փիլիսոփայությունը ներառում է բնության ճանաչողությունը և հենց ճանաչողությունը առաջին տեսակին ավանդաբար պատկանում է բնափիլիսոփայությունը սակայն դրա զգալի մասը րդ դարերում գիտական մեթոդի ճյուղավորման հետևանքով առանձնացավ փիլիսոփայությունից և միացավ բնական գիտություններին ֆիզիկային քիմիային աստղագիտությանը կենսաբանությանը այնուամենայնիվ բնության մի մասը որը կապված է մարդու բնույթի հետ շարունակում է մնալ փիլիսոփայական հետազոտությունների շրջանակներում քանի որ արդի ժամանակներում այդ հարցերին մոտենալու ճանապարհներ դեռևս չկան այդ պատճառով գիտակցության լեզվի փիլիսոփայությունը և նշանագիտությունը որպես փիլիսոփայության դիսցիպլիններ շարունակում փնտրել են մարդու գլխում կատարվող և մարդու մտածողության հեր կապված գործընթացների որոնք հիմնականում արտահայտվում են բնական լեզուների միջոցով հասկանալու ճանապարհը տեսական փիլիսոփայության երկրորդ կատեգորիան ուսումնասիրում է հենց իմացական գործընթացը փիլիսոփայության այն հիմնական ոլորտը որն իր առաջ դնում է ինչպե ս ենք մենք որևէ բան իմանում և արդյո ք մենք դա գիտենք հարցերը հանդիսանում է իմացաբանությունը երբեմն կոչվում է գնոսեոլոգիա արդի ժամանակներում դրա հիմնական բաժինը որը կենտրոնացրել է իր մեջ հետազոտական գործունեությունը հանդիսանում է գիտության փիլիսոփայությունը որը վերլուծում է գիտական մեթոդի պրակտիկան և փորձում գտնել հետևյալ հարցերի պատասխանը ինչպե ս է աշխատում գիտական մեթոդը կարելի է արդյոք ֆորմալացնել գիտական մեթոդը արդյո ք գիտական մեթոդն իրոք աշխատում է գիտության փիլիսոփայության հիմնական դիրքը մայրցամաքային փիլիսոփայության սահմաններում այսօր խիստ տարբերվում է համարժեք ոլորտի վերլուծական փիլիսոփայության սահմաններում ունեցած դիրքերից գիտության փիլիսոփայությունն իր հերթին բաժանվում է մաթեմատիկական ֆիզիկական կենսաբանական տնտեսագիտական և այլ փիլիսոփայությունների իմացական գործընթացի հետազոտման մեջ ևս մեկ կարևոր կետ է ինքնին փիլիսոփայության ուսումնասիրությունը փիլիսոփայության և տիպիկ գիտությունների տարբերությունը հանդիսանում է ինքն իրեն վերաբերող մետա դիրքի անցման մեջ մետափիլիսոփայությունը ուսումնասիրում է փիլիսոփայությունը կողքից այդ տիպի ամենակարևոր և առավել մշակված ճյուղը համարվում է մետաէթիկան որը զբաղեցնում է էթիկայից կողմնակի դիրք գործնական փիլիսոփայությունը փաստացիորեն իրենից ներկայացնում է բարոյագիտության տարբեր ասպեկտներ բարոյագիտությունը լայն իմաստով առաջին հերթին ուսումնասիրում է մարդու դերն աշխարհում փորձում է պատասխանել այն հարցերին թե ինչ է երջանկությունը բարոյագիտությունն ուսումնասիրում է բարու և չարի հրացերը արդարության գաղափարը փնտրում է մարդու կյանքի իմաստ այս ընդհանուր խնդրից առանձնանում են ավելի հստակ դիսցիպլիններ քաղաքական փիլիսոփայությունն ուսումնասիրում է գոյություն ունեցող տարբեր քաղաքական համակարգեր և ստեղծում է նորը իրավունքի փիլիսոփայությունն ուսումնասիրում է լայն իմաստով այս կամ այն օրենսդիր սկզբունքների հետևանքները պատմության փիլիսոփայությունն ուսումնասիրում է պատմությունը նրանում որևէ ընդհանուր սկզբունքի բացահայտման նպատակով որը հնարավոր կլիներ օգտագործել աշխարհը բարելավելու նպատակով իսկ էսթետիկան ձգտում է հասկանալ թե ինչ է գեղեցիկը իր մեջ ավելի հստակ դիսցիպլիններ է ներառում աքսիոլոգիան որը մշակում է առանցքային մարդկային արժեքներ կրոնի փիլիսոփայությունն ուսումնասիրում է կրոնի և մարդու հարաբերակցությունը կրթության փիլիսոփայությունն ուսումնասիրում է կրթության զարգացման և այլ հարցեր երկրագնդի որոշ անկյուններում գործնական փիլիսոփայությունը զարգացել է ավելի շուտ քան տեսական փիլիսոփայությունը մետաֆիզիկան կամ տրամաբանությունը օրինակ հին չինական փիլիսոփայությունը ամբողջապես ուսումնասիրում էր միայն էթիկայի և քաղաքական փիլիսոփայության հարցերը փիլիսոփայության և ռացիոնալ փիլիսոփայական մտածելակերպի առաջացումը սկսեց գրեթե միաժամանակ դդ ում մ թ ա երկիր մոլորակի տարբեր վայրերում չինաստանում հնդկաստանում և միջերկրյան հունական գաղութներում հնարավոր է որ այդ կամ նույնիսկ ավելի վաղ ժամանակաշրջանի այլ քաղաքակրթություններ արդեն օգտագործում էին փիլիսոփայական մտածելակերպը սակայն իրենց աշխատանքները անհայտ են առանձին ոչ փիլիսոփա ուսումնասիրողները երբեմն հնագույն փիլիսոփայությանն են վերագրում առակների ու աֆորիզմների հավաքածուները որոնք ժառանգվել են հին եգիպտոսից ու միջագետքից չնայած դրան այս ներառումը չի ընդունվում փիլիսոփայական գրականությունում սրա հետ մեկտեղ նաև այդ քաղաքակրթությունների ազդեցությունը հունականի վրա վաղ հույն փիլիսոփաների աշխարհայացի ձևավորման վրա փիլիսոփայության առաջացման ու զարգացման ընդհանուրը փիլիսոփայական դպրոցների ձևավորումն է որոնք կազմված են եղել ինչ որ կոնկրետ գաղափարի կողմնակիցներից գրեթե բոլոր մարզերում այդ կողմնակիցների ներդրումը վերագրվում էր դպրոցի հիմնադրին կամ դպրոցին հնդկական ու հունական փիլիսոփայության առաջացումը տեղի է ունեցել նման սխեմայով չնայած հնդականը զարգանում էր էապես ավելի դանդաղ չինական փիլիսոփայությունը որի զարգացումը խոչընդհոտվում էր հասարակության պահպանողական հասարակական ու քաղաքական կառուցվածքով զարգանում էր ավելի դանդաղ նրա լավ մշակված թեմաներից են եղել միայն բարոյագիտությունն ու քաղաքական փիլիսոփայությունը միլեթյան մատերիալիստական դպրոց ձևավորվել է միլեթ քաղաքում ժամանակակից մալաթիա մ թ ա րդ դարում հանդիսացել է կրոնա առասպելական մտածողության հակընդեմը միլեթյան դպրոցի հիմնադիրն է թալեսը շարունակողներն են անաքսիմանդրոսը անաքսիմենեսը բնության նախահիմք էին համարում որևէ կոնկրետ նյութական ջուր կրակ ապեյրոն օդ իսկ որակական բազմազանությունը այդ նախահիմքի տարբեր դրսևորումներն են միլեթյան դպրոցի ուսմունքին դարից սկսած անդրադարձել են հայ մտածողները շեշտելով նյութական սուբստանցի մշտական գոյության մասին դրույթը որը կրոնա իդեալիստական դիրքերից քննադատել են եղիշեն հովհաննես իմաստասերը հովհաննես երզնկացին հովհան որոտնեցին գրիգոր տաթևացին և ուրիշներ հունական փիլիսոփայությունը սկիզբ է առնում ք ա րդ դարի սկզբից արևմտյան փիլիսոփայության արմատները ռացիոնալ մտածողության և հենց փիլիսոփայություն բառի առաջացման ակունքները կապված են մի շարք մտածողների և նրանց դպրոցների հետ որոնք առաջացել են հունաստանում այդ բոլոր փիլիսոփաներն անվանվում են մինչ սոկրատեսականներ այսինքն սոկրատեսին նախորդողներ ամենահայտնիների թվին են պատկանում թալես միլեթացին դեմոկրիտեսը պյութագորասը և զենոն էլեացին մինչ սոկրատեսականներն իրենց առջև դնում էին մետաֆիզիկական հարցեր ինչպիսիք էին ի նչ է կեցությունը իրականությունում գոյություն ունե ն օբյեկտների միջև սահմաններ կամ օբյեկտներն իրականությունում փոխվու մ են նաև ստեղծեցին մի քանի միմյանց հակասող աշխարհի մոդելներ մասնակիորեն պատասխանող այդ հարցերին այդ մոդելների գլխավոր արժեքը կայանում է գիտելիք ստանալու նոր ձևում ռացիոնալ տեսականացում կապված էմպիրիկ դիտարկումների հետ թալեսն առաջին փիլիսոփան էր ով օգտագործեց ռեդուկցիոնիզմը փորձելով շրջապատող բարդ աշխարհից դուրս բերել ինչ որ պարզ օրենքներ կամ բաղադրիչներ այս մեթոդը հետագա տարիների ընթացքում կրկնվում էր շատ մինչ սոկրատեսականների մասնավորապես դեմոկրիտեսի և լևկիպոսի ատոմիզմի կոնցեպցիայի հեղինակների կողմից որը դարձավ շատ արժեքավոր և հետևաբար գիտական հայեցակարգ որն օգտագործվում է մինչ այսօր մինչ սոկրատեսականների արժանիքներից է նաև տրամաբանության կատարելագործումը որը նրանց կողմից մշակվում է ոչ միայն փիլիսոփայության այլև մաթեմատիկական մակարդակում պատահական չէ որ տարրական մաթեմատիկայի և երկրաչափության շատ ձեռքբերումներ նույնպես կապված են մինչ սոկրատեսականների անվան հետ մինչ սոկրատեսականները հիմք հանդիսացան դասական անտիկ փիլսոփայության համար պյութագորասն առաջինն էր ով օգտագործեց փիլիսոփայություն բառը չնայած դեռևս ավելի լայն իմաստով այլ ոչ որպես տերմին հին հունական փիլիսոփաների ավելի վաղ խմբից սոփեստները սկեպտիցիզմով էին մոտենում մինչ սոկրատեսակններին որոնք ձգտում էին գտնել իրենց հարցերի ճշգրիտ պատասխանները սոփեստներն ընդունում էին հարաբերականապաշտություն ռելյատիվիզմ հավատում էին ճշմարտության հարաբերականությանը և սկսեցին հանդիսավոր և վստահ պաշտպանել ցանկացած տեսակետ չնայած նրան որ սոփեստները բազմիցս քննադատում էին ավելի վաղ ժամանակների հույն փիլիսոփաներին նրանք մեծ ներդրում ունեցան տրամաբանության ու հռետորության զարգացման մեջ դասական հունական փիլիսոփյությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել համաշխարհային մշակույթի վրա այդ փիլիսոփայությունը հիմնականում կապված է մարդկանց սոկրատեսի նրա աշակերտ պլատոնի և իր հերթին պլատոնի աշակերտ արիստոտելի անունների հետ սոկրատեսի ներդրումը հիմնականում կապված է նրա մեթոդի հետ որը կայանում է փիլիսոփայական հարցի ներկայացմամբ սկզբում երկու միմյանց հետ չհամաձայնող փիլիսոփաների երկխոսությամբ որոնցից մեկն ի վերջո սպառելով իր հակափաստարկները համաձայնում է իր հակառակորդի հետ սոկրատեսի մեթոդը հանդիսանում է այլ ֆորմալ քննադատական վերլուծության փիլսոփայական հայեցակարգի նախատրպը և օգտագործվում է պլատոնի կողմից ով հրատարակեց իր ստեղծագործությունները երկխոսության տեսքով իրենց հերթին պլատոնն ու արիստոտելը աշխարհի ամնեահեղինակավոր մարդկանց թվում են պլատոնի հիմնական արժանիքն ընկած է գաղափարների տեսության մեջ որը ձևակեպված է նրա ամենահայտնի պետություն երկխոսության մեջ գաղափարների տեսությունում պլատոնը նյութական օբյեկտները հակադրում է իդեալական ձևերին կամ այդ օբյեկտների գաղափարներին որոնք գոյություն ունեն ինչ որ բարձրագույն աշխարհում պլատոնի փիլիսոփայությունում նյութական օբյեկտները բացառապես իդեալական ձևերի անբավարար նմանություններ են ուղարկված վերևից նման քարանձավի առասպելի իրական օբյեկտների ստվերներին այդպիսով պլատոնը ձևակերպել է փիլիսոփայության այլ ուղղություն որը հետագայում անվանեցին իդեալիզմ պլատոնի աշխատանքներում գաղափարների հարստությունը իդեալիզմի ուղղության ձևավորման հետ միասին պլատոնի փիլիսոփայությունը դարձրին այնքան նշանակալի որ րդ դարի փիլիսոփաներից մեկը ալֆրեդ նորթ ուայտհեդը ամբողջ արևմտյան փիլիսոփայությունը անվանեց պլատոնի գրառումների շարք պլատոնի փիլիսոփայությունը ստացել է պլատոնականություն անվանումը և մի քանի դար զարգացել է որպես ինքնուրույն ուղղություն հետագայում վերափոխվելով նեոպլատոնականության համաշխարհային մշակույթում արիստոտելի ձեռքբերումները փոքր ինչ այլ բնույթ ունեն արիստոտելը համակարգեց հունաստանում կուտակված փիլիսոփայական գիտելիքները նոր ձևով որը հիմք հանդիսացավ գիտական գրականության համար նրա աշխատանքները ներառում էին տրամաբանության մետաֆիզիկայի բարոյագիտության հռետորության ինչպես նաև բնափիլսոփայության տիեզերագիտության ֆիզիկայի կենդանաբանության հաջորդական ներկայացում արիստոտելի աշխատանքները համարվում են անտիկ հունական փիլիսոփայության հիմանկան էությունը կվինտ էսենցիան նա կիրառման մեջ մտցրեց մի շարք տերմիններ որոնք ընդգրկվեցին գրեթե բոլոր լեզուներում ներառելով այնպիսի հասկացություններ ինչպիսիք են կատեգորիաներ սահմանում մտահանգում սուբստանց դիալեկտիկա և այլն արիստոտելը մի քանի դար շարունակ վայելում էր անսասան իշխանություն եվրոպայում և մերձավոր արևելքում որտեղ նրան անվանում էին ուսուցիչ նյութի համակարգմանը զուգահեռ արիստոտելը ձևակերպեց իր սեփական փիլիսոփայական օրինակների ցանկը պարադիգման արտահայտված մասնավորապես չորս պատճառների և ունիվերսալի տեսության ուսմունքում որն էապես տարբերվում էր պլատոնի փիլիսոփայությունից արիստոտելը կարծում էր որ գիտելիք կարելի է ստանալ դիտարկման և փորձի միջոցով իսկ պլատոնը հետևելով սոկրատեսին կարծում էր որ բոլոր գիտելիքներն արդեն գոյություն ունեն և մարդը դրանք հիշում է այլ ոչ թե ձեռք բերում արիստոտելի փիլիսոփայությունը ստացել է արիստոտելականություն անվանումը և մի քանի դար շարունակ կիրառվել է եվրոպայում և մերձավոր արևելքում պլատոնից և արիստոտելից հետո հունաստանում ապա հռոմեական կայսրությունում իրենց զարգացումն էին շարունակում մի քանի փիլիսոփայական դպրոցներ և ուղղություններ հունական փիլիսոփայության հիմքի վրա ներառյալ նեոպյութագորասականությունը պլատոնականությունը ինչպես նաև պերիպետիկոսները որոնք շարունակում էին արիստոտելի փիլիսոփայությունը սկեպտիկները արտահայտում և մշակում էին սոփեստների աշխարհի մասին ճշմարիտ իմացության տիրապետման անհնարինության գաղափարները այս շրջանի նոր միտումների կողքին առանձնանում է ստոիցիզմը բարոյագիտական հայեցակարգ որը նմանություն ունի չինական դաոսականության հետ և որը նույնացնում էր աշխարհում ներդաշնակության աղբյուրը իրերի բնական դասավորության յուրացման հետ և հետևաբար խորհուրդ տալիս ստոյիկորեն հանդուրժել ճակատագրի բոլոր շրջադարձերը այս ժամանակաշրջանի մյուս կարևոր ուղղությունը նորպլատոնականությունն էր այս շրջանի հայտնի փիլիսոփա իդեալիս նորպլատոնական պլոտինոսը ք հ րդ դար ժխտում էր աստծո մարդակերպությունը պնդելով որ այդ կերպով աստված որը պիտի ամենազոր լիներ մարդանմանության արդյունքում ձեռք կբերեր սահմանային հնարավորություններ որպես հետևանք նորպլանոնականության մեջ տեղի ունեցավ զուգամիտություն ամենազոր միաստվածության և գաղափարների աշխարհի կամ պլատոնի ձևի միջև որը հնարավոր դարձրեց պլատոնի գաղափարների քրիստոնեության և այլ մենաստվածային կրոնների հետ մասնակի միավորումը հին հնդկական փիլիսոփայությունը ծնվել է վեդաների մեկնաբանումների ավանդույթից հինդուիզմի ավանդույթների հնագույն տեքստերից հնդկական փիլիսոփայության ծնունդի ժամանակաշրջանը անվիճելի հարց չէ ուսումնասիրողների մի մասը թվագրում են այն մ թ ա դարերում ուպանիշադների գրման ժամանակ որոնք վեդաների ուսումնասիրության մասին հնագույն ժողովածուներն են նրանք համարում էին որ ուպանիշադներն արդեն փիլիսոփայական աշխատություններ էին ավելի պահպանողական մոտեցման համաձայն մասնավորապես փիլիսոփայության ծնունդը հնկաստանում թվագրվում է մ թ ա դարերում որն իր հերթին հանդիսանում է շրամանյան ժամանակաշրջանը այդ ժամանակ թափառական քահանաները շրամանները սկսեցին հաստատել վեդաների ճշմարտացիության կասկածի միտումը որը հրահրեց կրոնական բանավեճ և բերեց փիլիսոփայության տարբեր ճյուղերի առաջացմանը հինդուիզմի առավել աչքի ընկնող քննադատներից են առաջին հերթին բուդդան ինչպես նաև նրա ժամանակակից աջիտա կեսակամբալան որի ժառանգությունում նկատվում է մատերիալիզմ ավելի հստակ արտահայտված քան դեմոկրիտինը և պակուդհա կաչչայանինը որոնք իրենց հաջորդներին ծանոթացնում էին ռեդուկցիոնիզմին և ռեալիզմին և որը հետագայում դարձավ հին հնդիկ փիլիսոփաներին հատուկ հին հնդկական ավանդույթներում նկատվում է սոֆիստների ուղղությունը լոկայատան որոնց բանավեճի ավանդույթը նպաստել է փիլիսոփայական խմբակների առաջացմանը հետագայում մ թ ա մ թ դարերում հնդկաստանում ձևավորվում են դարշանները փիլիսոփայակն դպրոցներ որոնք բաժանվում են երկու խմբի որոնցից առաջինները վեդաները համարում են ճշմարիտ տեղեկությունների աղբյուր իսկ մյուսները ժխտում են նրանց ճշմարտացիությունը առաջին խմբին պատկանում են հինդուիզմի փիլիսոփայության վեց դասական դպրոց սանկյա յոգա նյաա վայշեշիկա միմանսա և վեդանտա երկրորդ խմբին են պատկանում լոկայատան բուդդայականության վաղ դպրոցները ջայնիզմի դպրոցը և այլն հնդկական փիլիսոփայականության ընդհանուր յուրահատկությունն էր կապվածությունը վառ արտահայտվող ռեալիզմի դպրոցներին համադրված էպիստեմոլոգիայի հետաքրքրությամբ ճանաչման միջոցների վավերականությամբ հին հնդկական փիլիսոփայությունն իր կազմով անցել է այն նույն էտապները ինչ հունականը սակայն այն տևել է նշանակալիորեն դանդաղ որը ենթադրվում է որ կարող է կապված լինել որ հնդիկ փիլիսոփաների քննարկման տրամաբանությունը կապված է եղել լեզվաբանությանը այլ ոչ թե մաթեմատիկային ինչպես մինչ սոկրատեսականների մոտ հին հնդկական սիլլոգիան հետևաբանությունը սովորաբար կազմված էր հինգ և ավելի մակարդակներից հակառակ դասական երեք մակարդակներին և հիմնավորումները դիտվում էին որպես համոզման մարտավարություն և ոչ թե ապացույցներ հին հնդկական փիլիսոփայությունը ուսումնասիրել է բազմաթիվ հարցեր որոնք վերաբերում էին տրամաբանությանը առաջադրել է հասկացություններ հիմնականում փիլիսոփայության վերաբերյալ իսկ վաղ բուդդիզմի որոշ գծերում անցել է փիլիսոփայական հարցերի լուծմանը որոնք եվրոպական փիլիսոփայությունը ուսումնասիրել է միայն նոր շրջանում միևնույն ժամանակ հնդկաստանում փիլիսոփայական հիմնավորման տրամաբանությունը չի հասել արիստոտելյան մակարդակին մինչև րդ դարի սկիզբը և հնդկաստանում նույնիսկ զարգացած բուդդիզմի ավանդույթներում չեն ստեղծվել տեքստեր նման պլատոնյաններին և արիստոտելյաններին որոնք կարեղ էին դառնալ ավելի ակնառու փիլիսոփայական դպրոցների միջուկը որոնք նման էին հնագույն դպրոցներին և այդ կերպ հնդկական փիլիսոփայությունն անցել է հունականի անցած ճանապարհի մոտ կեսը հետագայում հնդկաստանում բուդդիզմի և ջայնիզմի գերադասումը հնարավոր է հանդիսացել է հնդկական փիլիսոփայական դպրոցների բազմազանության նվազեցման պատճառը և ազդել է նրանց զարգացման մակարդակի վրա չնայած չինական դասական գրվածքները նկարագրում են հարյուր դպրոցների շրջանը որն էլ հենց հանդիսանում է չինաստանում փիլիսոփայության ծնունդը պատմական և լեզվագիտական տվյալները վկայում են այն մասին որ իրականում այդ դպրոցները նշանակալից չափով ավելի քիչ էին ընդ որում կոնֆուցիոսի տեսությունն առաջացել է առաջինը մ թ ա դարերում իսկ մնացած դպրոցները որոնցից ամենահայտնիներն էին դաոսականության և լեգիզմի դպրոցները ստեղծվել և զարգացել են ձևավորելով իրենց իսկ տեսությունները արդեն կոնֆուցիզմի հետ համատեղելով մասնավորապես դաոսականության հիմնադիր լեգենդար լաո ցզիի գրությունները ստեղծվել են կոնֆուցիոսից հետո չինական փիլիսոփայության տարբերիչ հատկությունն է նրանում պրակտիկ փիլիսոփայության հատկապես էթիկայի և քաղաքական փիլիսոփայության գերակշռումը չինացի փիլիսոփաներին առաջին հերթին մի հարց էր հուզում թե ինչպիսին պետք է լինի կատարյալ քաղաքացին և կատարյալ կառավարիչը որն անհրաժեշտ է ներդաշնակությունը և հասարակությունում կամ երկրում կարգուկանոն պահպանելու համար մեծ մասամբ այն կապված է մի կողմից նրանով որ այդ ժամանակաշրջանի չինական հասարակությունը նոր էր վերապրել քաղաքական ցնցումների մի շարք և փորձում էր վերանայել պետության քաղաքական տեսքը իսկ մյուս կողմից նրանով որ գրագիտությունը և որպես արդյունք փիլիսոփայությամբ զբաղվելու հնարավորությունը չինաստանում կախվածության մեջ էր գտնվում հասարակության աստիճանակարգումից փիլիսոփաներն այդ ձևով դառնում էին քաղաքական գործիչներին և պաշտոնյաներին մոտ սակայն մեկուսացված էին հասարակության մյուս շերտերից չինական փիլիսոփայության ձևավորման ժամանակաշրջանում մի շարք փիլիսոփայական դպրոցներ առաջադրել էին մետաֆիզիկայի իմացաբանության և բնափիլիսոփայության հարցեր որոնք մասնավորապես վերաբերում էին մոիզդներին և ին յան ցզյային սակայն այս աշխատանքը լուրջ առաջարկություն չի ստացել մի կողմից չինաստանում փիլիսոփաները սկսեցին հետապնդվել լրջորեն իսկ մյուս կողմից չինաստանում սկսեց գերիշխել կոնֆուցիոսի փիլիսոփայությունը որը մեծագույն ուշադրություն էր հատկացնում էթիկային վերաբերող հարցերին իսկ կենցաղին վերաբերող հարցերին ապավինում էին ավանդական չինական առասպելաբանությանը ընդ որում գիտելիքի լավագույն աղբյուրներն էին հնագույն գրվածքները ավելին հան դինաստիայի ժամանակաշրջանում դարից սկսած կոնֆուցիականությանը դե ֆակտո տրվեց կրոնի կարգավիճակ և փիլիսոփայությունը չինաստանում հարկադրված էր զարգանալ կոնֆուցիական կանոնին համատեղ համեմատած նախորդ դարերի հետ րդ դարերում փիլիսոփայությունը ավելի դանդաղ էր զարգանում եգիպտոսում և մերձավոր արևելքում դա մասամբ կապված էր արիստոտելի և պլատոնի տեքստերի կանոնականացման հետ իսկ մասամբ էլ այդ շրջաններում միաստվածության գերակշռման հետ րդ դարի կաթոլիկ վանական պիտեր դամիանի փիլիսոփայությունը աստվածաբանության ծառան է բանաձևը դարձավ թևավոր խոսք այդ ժամանակաշրջանի փիլիսոփայության զարգացման հատկանիշների շրջանում հնդկաստանում փիլիսոփայական մտքի զարգացումը երբեք արագ տեմպով չէր ընթանում իսկ ք ա րդ դարում բուդդայականության լայն տարածումը բացասաբար ազդեց փիլիսոփայական հայեցակարգերի բազմազանության վրա չինաստանում փիլիսոփայության զարգացմանը խոչընդոտում էր փիլիսոփաների նկատմամբ հետապնդումները ընդհանուր առմամբ ամբողջ հազարամյակի ընթացքում քաղաքակիրթ աշխարհի փիլիսոփայությունը գրեթե լիովին հայտնվեց անձի աշխարհհայացքի ազդեցության տակ պլատոն արիստոտեի կոնֆուցիոս բուդդա մուհամմադ քրիստոս եվրոպական փիլիսոփայությունը հեռանալով անտիկ փիլիսոփայությունից սերտաճեց քրիստոնեական աստվածաբանություն հետ այն տարածքներում որտեղ քրիստոնյաներ էին փիլիսոփայությունը դանդաղ էր զարգանում կապված այն բանի հետ որ այդտեղ ենթարկվում էին որոշակի վարդապետության քրիստոնեական փիլսոփայության սկզբնական փուլը մինչ րդ դար բնութագրվում է քրիստոնեության ռացիոնալ հիմնավորման փորձով այդ շարջանում փիլիսոփայությունը կոչվում է հայրաբանություն իսկ նրա ամենավառ կերպարը համարվում է ավրելիոս օգոստինիոսը ով ինտեգրացրեց նեոպլատոնականությունն ու քրիստոնեությունը նեոպլատոնականությունից հեռացնելով այն ամենը ինչը հակասում էր աստվածաշնչին քրիստոնեական փիլիսոփայության ավելի վաղ շրջանը կոչվում է սխոլաստիկա որը բնութագրվում է կրոնական կազմակերպություններում փիլիսոփայակն դպրոցների ձևավորմամբ որոնք կատարում էին եկեղեցու տարբեր հանձնարարություններ այդ շրջանի ամենահայտնի փիլիսոփան թովմա աքվինացին էր ով կատարելով այդպիսի հանձնարարություն միավորեց քրիստոնեությունն ու արստոտելականությունը թովմա աքվինացու փիլիսոփայությունն առ այսօր էլ կաթոլիկ եկեղեցու համար համարվում է պաշտոնական դասավանդվելով քոլեջներում և սեմինարիաներում թովմա աքվինացին հայտնի է նաև աստծո գոյության իր ապացույցներով իսլամական փիլիսոփայության հղացումը թվագրվում է րդ դդ իսլամի առաջին հայտնի փիլիսոփաներից մեկը ալ քինդին ծանոթ էր արիստոտելի և պլատոնի աշխատանքներին տվել է ալլահի նորպլատոնական սահմանումը որպես բացարձակ և անդրանցական գոյություն իսկ հետո դարձել է արիստոտելականության հետևորդ փորձերը նորպլատոնականության և արիստոտելականության միաժմանակյա միավորումը իսլամում բնորոշ էին ալ քինդիի հետևորդների շրջանում որոնցից առավել հայտնի էին ավիցեննան և իբն ռուշդը բնութագրական է որ արիստոտելի աշխատանքները լավագույնս արաբական թարգմանությամբ պահպանվել են արևելքում քան միջնադարյան եվրոպայում իսկ որոշ քննախոսություններ պահպանվել են արաբերենից լատիներեն թարգմանության շնորհիվ իսլամական փիլիսոփայության հիմնախնդիրներից մեկը մի քանի դարերի ընթացքում իսլամի կանոնների և հոգևոր իսլամական աղանդների համադրումն էր շատ իսլամական փիլիսոփաներ փորձեր էին կատարում նպատակահարմարորեն սատարել կանոնը միայն թե հիմնական կրոնական ուղղությունը սուֆիզմն էր որը րդ դարից առանձնացավ որպես իսլամի առանձին ճյուղ սուֆիզմը շատ գծերով մոտ էր նորպլատոնականությանը և պարունակում էր թեոսոֆիայի տարրեր վերջապես միայն րդ դարում պարսիկ փիլիսոփա մոլլա սադրան կատարեց արիստոտելականության նորպլատոնականության և իսլամի համադրում և նրա փիլիսոփայությունը դարձավ առավել ազդեցիկ համադրույթը իսլամում մինչև ներկա ժամանակ հուդայականության փիլիսոփայություն դառնալը պայմանավորված էր մի կողմից իսլամական փիլիսոփայության մյուս կողմից արիստոտելականության և նորպլատոնականության ազդեցությամբ որոշ մտածողներ հուդայականության հետևորդներից փորձել են համապատասխանեցնել այդ դրույթները հուդայականության հետ ինչպես սաադիա գաոնը ով փորձում էր ստեղծել հրեական քալամ իսլամական քալամի նմանությամբ և մայմոնիդը հնդկաստանում փիլիսոփայության զարգացումը մշտապես տեղի է ունեցել հարաբերականորեն դանդաղ ծանրացուցիչ գործոնը ք հ րդ դարում հնդկաստանում լայն տարածում գտած բուդդայականությունն էր որի դրույթներում չէր ողջունվում հարցերի վճռական պատասխանները որը բացասական ազդեցություն ունեցավ փիլիսոփայական տրամաբանության զարգացման հարցում այնուամենայնիվ րդ դարում մուսուլմանների հնդկաստան կատարած արշավանքները և հինդուիզմի վերածնունդը րդ դարում սրեցին թե աստվածաբանական և թե փիլիսոփայական բանավեճերը և րդ դարից հնդկաստանում հաշվվում են մոտ աշխատություն որոնք կարելի է համարել փիլիսոփայական դիտարկվում են քննվող փիլիսոփայական հարցերի և դրանց հնդկաստանում և եվրոպայում նրանց ժամանակակիցների քրիստոնեական փիլիսոփա սխոլաստիկների պատասխանների տարբերակների զուգահեռները րդ դդ չինաստանում բուդդայականության տարածումը բերեց բուդդայականության առանձին չինական ճյուղի չան բուդդիզմի առաջացմանը որը համակցում էր իրենում ավանդական հնդկական բուդդայական դպրոցներից մեկը մահայանան և չինական դաոսականությունը հենց չան բուդդայականությունը տարածում գտավ ճապոնիայում կորեայում վիետնամում և հեռավոր արևելքի այլ երկրներում որտեղ ստացավ ձեն բուդդիզմ անվանումը ճապոնիայում կոնֆուցիականության և ձեն բուդդայականության համակցումը դրված է սամուրայների փիլիսոփայության հիմքում բուդդայականությունը չինաստան բերեց ավելի զարգացած տրամաբանական և կատեգորիալ համակարգ քան այն որը կիրառում էին հին չինական փիլիսոփաները միայն թե րդ դարից բուդդայական փիլիսոփայության ազդեցությունը չինաստանում նվազում է և տեղի է ունենում վերադարձ թեթևակի ձևափոխված կոնֆուցիականության որն ստանում է նորկոնֆուցիականություն անվանումը վերածնունդը միջին դարերի և ժամանակակից մտածելակերպերի միջև մի ժամանակաշրջան էր երբ դասական տեքստերի վերականգնումը օգնեց տրամաբանական տեխնիկական գիտությունների մետաֆիզիկական և աստվածաբանական փիլիսոփայական հետաքրքրությունները դարձնել բարոյականության մեջ ընտրողական հետաքրքրություններ բանասիրություն ու միստիցիզմ ընդհանուր առմամբ դասական և մարդասեր արվեստների ուսումնասիրույթունը ինչպիսիք են պատմությունը կամ գրականությունը հետազոտական հետաքրքրություն ձեռք բերեցին մինչ այժմ քրիստոնեությանը անհայտ մի ձգտման հումանիզմի հանդեպ մետաֆիզիկայի ու տրամաբանության հանդեպ միջնադարյան հետաքրքրությունները փոխելով հումանիստները հետևեցին ֆրանչեսկո պետրարկայի մարդու կառուցման և փիլիսոփայական արժանիքներին դասական փիլիսոփայության ուսումնասիրումը նույնպես զարգացել է նոր ուղով մի կողմից արիստոտելի ուսումնասիրությունը փոխվեց ավերոյիզմի ազդեցության ներքո այս ավերոյիզմի կողմ արիստոտելականների և ավելի օրթոդոքս կաթոլիկ արիստոտելականների ինչպիսիք էին ալբերտուս մագնուսը և թովմա աքվինացին միջև անհամաձայնությունները ի վերջո բերեցին հումանիստական արիստոտելիզմի ձևավորմանը վերածննդի ժամանակ վերածննդի դարաշրջանի փիլիսոփայության հիմք է հանդիսանում հումանիզմը որն իր արմատներով տանում է դեպի իտալական պրոտոռենեսանսի հայեցակարգ ունենալով մարդակենտրոն բնույթ աշխարհ մարդ հումանիստներն ովքեր պրոֆեսիոնալ փիլիսոփաներ չէին եվրոպական կաթոլիկ հաստատություններում ստանալով գիտական աստիճան կարծում էին որ փիլիսոփայությունը չի կարող քննարկել միայն աստվածայինը այլ պետք է հետաքրքվի նաև երկրային գործերով նախ և առաջ մարդկանցով առաջին հայտնի հումանիստ փիլիսոփաներին էին նիկոլայուս կուզանեցին և միշել դը մոնտենը սկզբում հումանիստները հանդես էին գալիս հենց ընդդեմ սխոլաստիկայի այլ ոչ թե եկեզեցու եվրոպայում վերածննդի փիլիսոփայական մտքի էվոլյուցիան հակասություն առաջացրեց քրիստոնեական դոգմայի միջև էսթետիկայի բնափիլսոփայության և գիտության զարգացումը կապված մասնավորապես միքելանջելոյի լեոնարդո դա վինչիի և նիկոլայ կոպեռնիկոսի անվան հետ զուգակցվելով այդ ժամանակաշրջանի հռոմի պապերի անբարո կյանքի հետ մտավորականների մեծ շերտի մոտ արժեզրկում էր կաթոլիկ եկեղեցու հեղինակությունը մնալով հավատացյալ քրիստոնյաներ շատ մտավորականներ կասկածի տակ դրեցին վատիկանի հեղինակությունը եվրոպայի տարբեր անկյուններում սկսվեցին ռեֆորմացիաներ վերածննդի դարաշրջանի փիլիսոփաները դադարեցին վստահել պաշտանական եկեղեցական փիլիսոփայությանը և սկսեցին փնտրել գիտության այլ աղբյուրներ առաջին հերթին դառնալով մոռացված դասական փիլիսոփաներին որպես արևմտյան փիլիսոփայության վաղ ժամանակակից շրջան նշվում են րդ ու րդ դարերը որոնցից վերջինը հաճախ կոչվում է լուսավորության ժամանակաշրջան ժամանակակից փիլիսոփայությունը տարբերվում է նախորդողներից իր աճող տարբերության ավանդական մարմիններից ինչպիսիք են եկեղեցին ակադեմիան ու արիստոտելականությունը կենտրոնանում են ավելի շատ գիտելիքի հիմունքները մետաֆիզիկական համակարգված կառուցումը և ժամանակակից ֆիզիկայի առաջացումը բնափիլիսոփայությունից այս ժամանակաշրջանի այլ գլխավոր թեմաներից են մտքի էությունը և դրա կապվածությունը մարմնին նոր բնական գիտությունների հետևանքները ավանդական աստվածաբանական թեմաներին ինչպիսիք են ազատ կամքն ու աստվածը և աշխարհիկ հիմքերի հետևանքները բարոյական և քաղաքական փիլիսոփայությունների համար այս նորամուծությունները սկզբում մասնակիորեն միակցվել են ֆրենսիս բեկոնի գիտելիքների ընդլայման նոր փորձառական ծրագրի կանչին և շուտով հիմնել են ռենե դեկարտի մեխանիկական ֆիզիկայի և ռացիոնալիստական մետաֆիզիկայի շատ ազդեցիկ տեսակ թոմաս հոբեսը առաջինն էր ով այս մեթոդը համակարգված կիրառեց քաղաքական փիլիսոփայությունում նա նաև ժամանակակից քաղաքական փիլիսոփայության հիմնադիրներից է վաղ ժամանակակից փիլիսոփայության ուսումնասիրական առաջատարներն էին դեկարտը սպինոզան լայբնիցը լոկը բերկլին հյումը և կանտը չնայած փիլիսոփայությանն ավելի ազդեցիկ հավելումներ են կատարել այդ ժամանակաշրջանի մտածողները ինչպիսիք են գալիլեյը գասենդին ռեյդը պասկալը նյուտոնը ուոլֆը մոնթեսքյոն մալեբրանխեն բեյլը սմիթը և ժան դ ալեմբերը ժան ժակ ռուսոն կարևոր դեր էր խաղում լուսավորության դեմ շարժման նախաձեռնության ժամանակ վաղ ժամանակակից շրջանի մոտավոր ավարտը հաճախ նշվում է կանտի համակարգված փորձերով սահմանել մետաֆիզիկան արդարացնել գիտելիքները և համաձայնեցնել այս երկուսը բարոյականությամբ ու ազատությամբ ուշ ժամանակակից փիլիսոփայության սկիզբը սովորաբար համարում են կանտի փիլիսոփայությունից հետո դարի սկզբին գերմանական փիլիսոփայությունը լայն ազդեծություն ունեցավ այդ դարում փորձելով գերմանական համալսարանային համակարգը տիրապետող դարձնել գերմանական իդեալիստները ինչպիսիք են յոհան գոտլիբ ֆիխտեն գեորգ վիլհելմ ֆրիդրիխ հեգելը և ֆրիդրիխ վիլհելմ ժոզեֆ շիլինգը վերափոխեցին կանտի աշխատանքը ասելով որ աշխարհը կազմված է ռացիոնալ կամ մտածողության նման գործընթացներից և որպես այդպիսին լիովին հասկավող է արթուր շոպենհաուերը այս աշխարհակազմական գործընթացը նշում է որպես ապրելու ոչ բնական ցանկություն որի վրա ազդել է ուշ րդ և վաղ դարերի մտածողությունը որի օրինակ են ֆրիդրիխ նիցշեի ու զիգմունդ ֆրոյդի աշխատանքները հեգելի մահից հետո թ ին դարի փիլիսոփայությունը շրջվեց իդեալիզմի դեմ դառնալով կողմնակից փիլիսոփայական բնականության բազմազանության որի օրինակ է օգյուստ կոնտի պոզիտիվիզմը ջոն միլի էմպիրիզմը և կառլ մարքսի մատերիալիզմը դարում փիլիսոփայության զարգացման համար տարբեր մտքեր արտահայտած փիլիսոփաները հետևալն են դարում հումանիստների սկսած գործը ֆրանսիայում իր շարունակությունը գտավ քաղաքական փիլիսոփայության ու էթիկայի մեջ այդ ժամանակաշրջանի ֆրանսիական իշխանությունն ավելի ճնշող էր հարևան գերմանիայի հոլանդիայի կամ անգլիայի հետ համեմատած ինչը ֆրանսիացի ազդեցիկ շատ փիլիսոփաների ստիպեց բողոքել կասկածի տակ առնել և եկեղեցու և պետության հեղինակությունը էթիկայի ու բարոյականության հարցում մոնտեսքյուն հրատարակեց քաղաքական փիլիսոփայության վերաբերյալ մի շարք աշխատություններ որոնցում հիմնավորում էր իշխանության բաժանման արդյունավետությունը անգլիայում արդեն իշխանությունը բաժանված էր և այն նկարագրվել էր ջոն լոկի կողմից վոլտերը քննադատեց քրիստոնեությունը իսկ ժան ժակ ռուսոն իր հասարակական պայմանագրի մասին կամ քաղաքական իրավունքի սկզբունքները աշխատության մեջ զարգացրեց հասարակական պայմանագրի գաղափարը և շարադրեց ուղղակի դեմոկրատիայի սկզբունքները այս փիլիսոփաների աշխատությունները մեծ ազդեցություն ունեցան հասարակական քաղաքական կյանքի վրա դրանք դարձան ֆրանսիական հեղափոխության գաղափարախոսության հիմնական մասը ինչպես նաև ընկած էին ամն սահմանադրության հիմքում փիլիսոփայության հիմնական հարցերից մեկը մեր գիտակցության ու շրջակա աշխարհի փոխհարաբերության բնույթի բացատրությունը փիլիսոփայության զարգացման սկզբնական շրջանում առաջ քաշված երկու հայեցակարգերը մատերիալիզմն ու իդեալիզմը նոր ժամանակներում ստացան իրենց անվանումներն ու սահմանումները և շարունակեցին զարգանալ մատերիալիզմը որի հիմքերը նկատվում են ատոմիստների մոտ ու հին հնդկական լոկայատա ուսմունքում սահմանվեց թոմաս գոբսի կողմից ջոն լոկը սակայն առանձնակի ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքի վրա որ մարդը ոչ այնքան անմիջականորեն շփվում է շրջակա աշխարհի հետ որքան ընկալում է այն իր ընկալիչների պրիզմայի միջոցով ջորջ բերկլին լոկի փաստարկները հասցնում է բացարձակության մարդու աշխարհը կազմված է իր զգացմունքներից ու գաղափարներից ոչ թե նյութական օբյեկտներից ձևավորվեցին նաև երկրորդական մի շարք հայեցակարգեր ռենե դեկարտն իր փիլիսոփայությամբ փորձում էր բացատրել իդեալական ու նյութական աշխարհների գոյությունը նրա հայեցակարգը որ մոտ էր պլատոնի գաղափարների տեսությանը ստացավ դուալիզմ անվանումը մյուս կողմից սպինոզան կարծում էր որ ողջ աշխարհը բաղկացած է առաջնային սուբստանցներից որ էլ հենց աստված և որն էլ ձևավորում է նյութական օբյեկտներն ու մարդկային գիտակցությունն իդեալական օբյեկտներով այսպիսով նյութական ու իրական աշխարհները դառնում են նույն երևույթի երկու դրսևորումներ վերջապես լեյբնիցը ով փիլիսոփայություն բերեց իդեալիզմ տերմինը դարի սկզբում ձևավորեց մի հայեցակարգ որ այսօր իր արտահայտությունն է գտել միջուկային ֆիզիկայում լեյբնիցը կարծում էր որ բոլոր օբյեկտների հիմքը նյութական ատոմներն են աստվածաշնչի որպես վստահելի աղբյուր առավել ևս որպես միակ ճշմարիտ աղբյուր չլինելու գիտակցումն սկիզբ դրեց իմացաբանական լուրջ բանավեճի որտեղի ց մենք գիտենք ինչ որ բան իրենք իրենց հարց էին տալիս նոր ժամանակների փիլիսոփաները այդ հարցն արդիական էր նաև անտիկ դարերում մինչ սոկրատն ապրած փիլիսոփաները որոնք մեծ մասամբ ռացիոնալիստներ էին ենթադրում էին որ աշխարհը կարելի է հասկանալ մտածողության միջոցով մտածելով բավական երկար ու ճիշտ կարելի է հասնել իսկական ու անհերքելի ճշմարտությունների օրինակ բացահայտել որ կամ պյութագորասի թեորեմը դեռ անտիկ ժամանակներում ռացիոնալիստներին մերժեցին սկեպտիկ սոփեստները ռացիոնալիզմի խոր ուսումնասիրությունները կատարեց ռենե դեկարտը ով չար դևի գոյ որ կարող էր խաբել մարդու բոլոր զգայարանները հայեցակարգի միջոցով ցույց տվեց որ շրջակա միջավայրի վերաբերյալ միակ գիտելիքը որ կարելի է ստանալ բացառապես ռացիոնալ եղանակով հետևյալն է ես մտածում եմ ուրեմն ես գոյություն ունեմ մյուս բոլոր հետևությունները կարող են սխալ լինել դեկարտի հայեցակարգն իր արտահայտություն է գտել օրինակ մատրիցա ֆիլմում սպինոզան ու գոթֆրիդ վիլհելմ լայբնիցը ռացիոնալիստական հայացքներ ունեին իսկ ջոն լոկն ու ջորջ բերկլիի կարծում էին թե ողջ ճանաչողությունը տեղի է ունենում սոսկ զգայությունների միջոցով էմպիրիկ եղանակով էմպիրիզմի զարգացման գործում առավելագույն ներդրում է ունեցել դեյվիդ հյումը ով իր աշխատություններում ցույց է տվել որ մարդկության ողջ գիտելիքները հիմնված են երևույթների դիտարկումների ընդհանրացումների այսինքն ինդուկտիվ եզրահագումների վրա հյումը սահմանեց ինդուկցիայի խնդիրը ինդուկտիվ մտածողությունը ի տարբերություն դեդուկտիվ մտածողության չունի ռացիոնալ հիմքեր այլ կերպ ասած ոչ մի ռացիոնալ հիմք չկա ենթադրելու թե վաղն արևը կծագի միայն այն պատճառով որ այն ծագել է նախորդ բոլոր օրերին շատերի կարծիքով իմանուիլ կանտը պատկանում է այն փիլիսոփաների թվին ովքեր նույն մակարդակի վրա են գտնվում պլատոնի ու արիստոտելի հետ նրա փիլիսոփայական աշխատությունները այդ թվում փիլիսոփայությանը նվիրված ամենահայտնի գրքերից մեկը զուտ բանականության քննադատությունը փիլիսոփայության մեջ սահմանեցին խորը քննադատական վերլուծության նոր չափանիշներ կանտի փիլիսոփայությունը նախ որպես կանտականություն ապա որպես նեոկանտականություն մեծ ազդեցություն ունեցավ եվրոպական փիլիսոփայական մտքի վրա կանտի փիլիսոփայությունը առանձնացնում է իրական օբյեկտները որոնք էլ հենք ինքնին իրերն են ու անհասկանալի և մարդկային գիտակցության մեջ առկա դրանց արտացոլումները որոնք համակցված են մարդկային բանականության պրիզմայի միջոցով կանտի փիլիսոփայությունն անպատասխան է թողնում ճանաչման օբյեկտիվության հարցը քանզի ֆենեմոնների խմբավորումն ու համակցումը կարող են լինել սուբյեկտիվ այդ հարցն էլ ընկած է ժամանակակից փիլիսոփայության երկու ճյուղերի բաժանվելու հիմքում մայրցամաքային փիլիսոփայությունը պաշտպանում է բացարձակ իդեալիզմի գաղափարը հեգելը աշխարհը ներակայցնում է որպես համակարգ արտահայտված համակցումների ու խմբավորումների միջոցով այդպիսի աշխարհում օրինակ տարբեր այդ թվում ռացիոնալ քննարկումների միջոցով կարելի է կատարել վերահամակցումներ վերախմբավորումներ առանձնացնելով փիլիսոփայական նորանոր հայեցակարգեր վերլուծական փիլիսոփայությունը սկզբում շարունակելով բրիտանացի էմպիրիկների փիլիսոփայությունը ենթադրում է կատարված ամեն խմբավորման ու իրական աշխարհի միջև առկա հետադարձ կապի որոնում վերլուծական փիլիսոփայությունն այսպիսով ավելի մեծ ուշադրություն է դարձնում դատողության տրամաբանության խստությանը և մասամբ մոտենում է գիտական մեթոդ օգտագործող գիտակարգերին իդեալիզմի տեսակները տարածվել են փիլիսոփայության մեջ դարից դարի սկզբներին տրանսցենդենտալ իդեալիզմը որի կողմնակիցը էմանուել կանտն էր արտահայտում էր այն տեսակետը որ ոչ ամեն ինչն է հասկանալի քանի որ կան բաներ որոնք չեն կարող օբյեկտիվ դատողություն ստանալ կանտը գրեց իր թույլ պատճառի քննադատությունը որպեսզի հաշտեցնի հակառակ մոտեցումները ռացիոնալիզմը և էմպիրիզմը և ստեղծի նոր հիմք մետաֆիզիկան ուսումնասիրելու համար կանտը իր այս աշխատանքի միջոցով ցանկանում էր տեսնել թե ինչ գիտենք մենք և կենտրոնանալ թե մեր գիտեցածից ինչն է ճիշտ այսինքն թե ինչպես գիտենք դա հիմնական թեմաներից մեկն այն էր որ կան իրականության հիմնարար առանձնահատկություններ որ մեր գիտելիքներից բացակայում են մարդկանց կարողությունների բնական սահմանափակման պատճառով չնայած կանտը պահեց աշխարհի այն նպատակային գիտելիքները որոնք պահանջում էին օգտագործել բանականությանը հարկադրել հայեցակարգային կամ կատեգորիկ դաշտը մաքուր զգայական տվյալների միջոցով դաշտը որ ներառում էր տարածությունը և ժամանակը անկախ մեզանից նա նշեց որ մեզանից անկախ բաները անկախ են նաև մեր դատողություններից և ընկալումներից այդ պատճառով էլ նա ամեն պարզ իմաստով իդեալիստ չէր կանտի մեզանից անկախ բաների տեսությունը հակասական է և բավականին բարդ շարունակելով կանտի գործը յոհան գոթլիբ ֆիխտեն և ֆրիդրիխ շելինգը ազատվեցին անկախ աշխարհի գույության մասին իրնեց գաղափարենրին և ստեղծեցին ամեն ինչը հաղթահարող իդելաիստական փիլիսոփայություն գերմանական իդեալիզիմի ամենահատկանշական գործերից է գեորգ վիլհելմ ֆրիդրխ հեգելի թվականին գրված հոգու ֆենոմենոլոգիան է հեգելը ընդունում էր որ իր գաղափարները նոր չեն բայս ըստ նրա ամբողջ նախորդ փիլիսոփայությունը թերի էր հեգելի նպատակն էր ճիշտ ավարտել նրանց աշխատանքը հեգելը պնդում էր որ փիլիսոփայության նման նպատակներն էին ցույց մարդկային փորձի ակնհայտ հակսությունները տալը որոնք առաջանում են օրինակ ենթադրյալ հակասություններից դուրս լինելու և չլինելու միջև և միաժամանակ լուծել կամ ցույց տալ այդ հակասությունների համատեղելիությունը լինելը թե չլինելը լուծվում է դառնալով հակասությունների ընդունման և համատեղման այս մեթոդը կոչվում է հեգելյան դիալեկտիկա փիլիսոփաներ որնոք ներշնչված էին հեգելով այդ թվում նաև լյուդվիգ անդրեաս ֆուրիբախը ով կենտրոնացել է մարդկանց այս աշախարհում ինչ որ բաներ առանց իրնեց հատկանիշների հետ համամետաելու ընդունել չկարողանալու մեջ դարի քիչ փիլիսոփաներ են ընդունել իդեալիզմը սակայն էլ ավելի քիչ մարդիկ են ընդունել հագլեյան դիալեկտիկան էմանուել կանտի կոպեռնիկոսի հեղաշրջումը նույնպես կարևոր հասկացողություն է ներկայիս փիլիսոփայութան մեջ հայ նշանավոր փիլիսոփա դավիթ անհաղթը իր սահմանք իմաստասիրության երկում տալիս է փիլիսոփայության հետևյալ վեց սահմանումները փիլիսոփայակն բուն գործունեությունը ռուսաստանում սկսվել է դարի կեսերին մինչ պետրոս ի բարեփոխումները ռուսական պետությունը մեկուսացված էր ինչպես անտիկ փիլիսոփայության ժառանգությունից այնպես էլ արևմտյան փիլիսոփայությունից ռուսաստանի մինչև դարն ընկած պատմությունը երբեմն անվանում են ռուսական փիլիսոփայության նախաբան դարում ռուսաստանում կիևյան մոգիլյան ակադեմիա ազգային համալսարանի միջոցով հաղորդակից են դառնում համաշխարհային փիլիսոփայությանը այդ համալսարանի շրջանավարտների շարքում են ռուս առաջին փիլիսոփաները ֆեոֆան պրոկոպովիչը և գրիգորի սկովորոդան դարում փիլիսոփայությունը ռուսաստանում ծաղկում է ապրում և ձևավորվում են փիլիսոփայական ինքնուրույն ուղղություններ դարի կեսերը համարվում են ռուսական փիլիսոփայության ոսկեդա իսկ դարի վերջերն ու դարի սկիզբը ռուսական փիլիսոփայության արծաթե դար ռուսական փիլիսոփայության բնութագրական առաջին առանձնահատկությունը նրա համեմատաբար ուշ շրջանում ձևավորվելն է այն բխում էր ոչ թե անտիկ փիլիսոփայությունից ինչպես եվրոպական փիլիսոփայությունը այլ արևմտյան փիլիսոփայության ազդեցությամբ փիլիսոփայությունը ռուսաստան է ներթափանցում նոր ժամանակների փիլիսոփայությանը հատուկ սեկուլյարիզացիայի գաղափարներին զուգահեռ և ռուս փիլիսոփաներին աագ բաժանում է երկու խմբի արևմտամետներ որոնք կողմ էին այդ գաղափարներին և սլավոնամետներ ովքեր կոչ են անում պահպանել ռուսական ազգային ու առաջին հերթին ուղղափառ եկեղեցական ավանդույթները այս բաժանումը տևեց ողջ դարի ընթացքում պետությունն իր մասնակցությունն ուներ այս հակամարտությանը գրաքննության ենթարկելով խռովարար մտքերը և վնասակար փիլիսոփաներին աքսորելով սիբիր արևմտամետներից էին օրինակ պյոտր չադեևը միխայիլ բակունինը ալեքսանդր հերցենը նիկոլայ չերնիշևսկին վիսարիոն բելինսկին նիկոլայ ստանկևիչը տիմոֆեյ գրանովսկին նիկոլայ օգարյովը վասիլի բոտկինը եվգենի կորշը սլավոնամետներ էին ալեքսեյ խոմյակովը իվան կիրեևսկին վլադիմիր սոլովյովը կոնստանտին ակսակովը յուրի սամարինը ռուսական փիլիսոփայության երկրորդ առանձնահատկությունը նրա մարդակենտրոնությունն էր ռուսաստանի փիլիսոփաների աշխատությունների թեման մարդն է նրա ճակատագիրն ու ազատությունը նրա կյանքի իմաստը ազատության հարցը արդիական էր հատկապես դարերում ռուսական ինկքնակալության պայմաններում այդ պատճառով էլ ռուս փիլիսոփաների աշխատություններում գերակշռում են էթիկային քաղաքական փիլիսոփայությանը պատմության փիլիսոփայությանն ու կրոնի փիլիսոփայությանը նվիրված ուսումնասիրությունները ռուսական փիլիսոփայությունը որքան ռեասլիըական նույնքան էլ ուտոպիական է ու նպատակ ունի փոխել աշխարհը եվ պատահական չէ որ ռուսաստանում գերակշռել են սոցիալական պրակտիկային նվիրված տեսություններ ինչպիսիք են օրինակ մարքսիզմն ու անարխիզմը դարի վերջին ու դարի սկզբին ռուսաստանի փիլիսոփաները մեծ ներդրում են կատարում փիլիսոփայական տարբեր ուղղությունների զարգացման մեջ ասվածն առաջին հերթին վերաբերում է անարխիզմին միխայիլ բակունին պյոտր կրոպոտկին մարքսիզմին գեորգի պլեխանով ու կոսմիզմին վլադիմիր վերնադսկի կոնստանտին ցիլկովսկի նիկոլայ ֆյոդորով դարի ական թթ գիտական կոմունիզմի դոգմատավորումից հետո ռուսաստանում խսհմ փիլիսոփայության զարգացումը կասեցվում է բազմաթիվ փիլիսոփաներ սպանվում են կամ բանտարկվում խրուշչովյան հալոցքը բերեց գրաքննության որոշակի թուլացում որոշակի գործունեություն ծավալեցին փիլիսոփաներ մերաբ մամարդիշվիլին ու էվալդ իլենկովը սակայն փիլիսոփայությայն բնականոն զարգացումը վերսկսվեց միայն խսհմ ի անկումից հետո ներկայումս պետությունը չի խոչընդոտում փիլիսոփաների գործունեությունը կոնտինենտալ կամ մայրցամաքային փիլիսոփայությունը բնորոշում է ժամանակակից եվրոպական փիլիսոփայության երկու հիմնական ավանդույթներից մեկը այս եզրույթը տարբերակում է մայրցամաքային եվրոպայի փիլիսոփայությունը անգլոամերիկյան կամ անալիտիկ փիլիսոփայությունից քանի որ այն ժամանակ երբ սկսվեց տարբերակվել րդ դարի երկրորդ կեսին կոնտինենտալ փիլիսոփայությունը դոմինանտ ոճն էր մինչդեռ անգլիական փիլիսոփայությունը գերակշռում էր առավելապես անգլախոս երկրներում շատ քննադատներ նշում են որ մայրցամաքային փիլիսոփայության ասպարեզին բնորոշ են ինչպես բարոյագիտական այնպես էլ մեթոդաբանական հարաբերապաշտությունը և որպես հետևանք պատուհանը բացը աշխարհի իրականության հետ օրինակ փիլիսոփայության մեջ վերլուծական ավանդույթների ներկայացուցիչները քննադատում էին մայրցամաքային փիլիսոփաներին նրա համար որ մայրցամաքային փիլիսոփայության ներսում ցանկացած ուղղության գաղափար պտտվում է հիմնված է իր շուրջը առանց շրջակա աշխարհի հետ կապի որ հնարավորություն չի տալիս գնահատել այս կամ այն ուղղության արժեքը ընդհանուր առարկայական համատեքստում փիլիսոփայության քննադատական դպրոցի հայտնի ներկայացուցիչ բերտրան ռասելը ցույց է տվել մայրցամաքային մտածողության բարոյագիտական հարաբերապաշտությունը որը հետևելով հեգելյան տրամախոսությանը հանգեցրեց հասարակության համար կազմալուծիչ փիլիսոփայական մտքի լիբերալ շղթայի բենթամ ռիկարդո մարքս ստալին և ֆիխտե բայրոն քարլայլ նիցշե հիտլեր ռասելի այս միտքը հնչում էր որպես քննադատություն մայրցամաքային փիլիսոփայության հասցեին ինչպես նաև քաղաքական համատեքստում ինչպես թվականի մարգարետ թետչերի ելույթը այլ գիտնականներ ևս քննադատում էին հետմոդեռնիստական մայրցամաքային դպրոցը հարաբերապաշտության և որևէ մեթոդաբանական հիմնակմախքի բացակայության համար ամերիկացի ֆիզիկոս ալան սոկալը թվականին ի ցույց դրեց այն գիտափորձ կատակի հնարանքով հետմոդեռնիստական ամսագրում հրատարակելով հոդված ծաղերգություն քվանտային ձգողության մեկնագիտության հերմենևտիկա մասին որը բովանդակում էր անմիտ արտահայտությունների հավաքածու հեգելի աշակերտներից մեկը կարլ մարքսը պաշտպանում էր աշխարհի մտքի օգնությամբ փոփոխելու տեսակետը և կարծում էր որ փիլիսոփայությունը ոչ այնքան աշխարհը հասկանալու գործիք է որքան այն փոխելու գործիք մարքսիստական փիլիսոփայության էությունը հանգում էր նրան որ կատարյալ հասարակությունը չի կարող լինել դասակարգերի բաժանված ինչը հասանելի է սեփականության ու մասնավորապես արտադրության միջոցների վերաբաժանման միջոցով վերաբաժանումը պիտի լինի դասակարգային պայքարի արդյունք երբ քանակով գերակշռող պրոլետարիատն զգա իր ուժն ու հաղթի բուրժուազիային հաստատելով իր դիկտատուրան մարքսիստական դասական փիլիսոփայությունը գործնականում փորձարկվեց թվականին ռուսաստանում տեղի ունեցած հեղափոխության արդյունքում սակայն ռուսաստանում կատարյալ հասարակության ստեղծումը ձախողվեց քանի որ հասարակության շերտավորվածությունը պահպանվեց և տեղի ունեցավ միայն իշխանության փոփոխություն բուրժուազիայի փոխարեն իշխանության գլուխ անցան կուսակցականները մարքսի քաղաքական կանխատեսումներից ոչ մեկը չիրականացան սակայն նրա փիլիսոփայական հատկապես վաղ շրջանի աշխատությունները հետաքրքրություն են ներկայացնում նեոմարքսիստների դարերում եվրոպայում չափավոր մարքսիզմի հետևորդների համար չնայած դասական մարքսիզմի մի շարք դրույթների սխալ լինելուն մարքսիստական փիլիսոփայությունը խորապես բացատրում է հասարակության մեջ ընթացող շատ գործընթացներ նեոմարքսիզմի զարգացման առանձնահատկությունն այն է որ նրա հետևորդները մարքսիզմը փորձում էին տարածել նաև նորաձև այլ տեսությունների վրա պատերազմից անմիջապես հետո նեոմարքսիստները մարքսիզմը համակցեցին ֆրեյդիզմի հետ ու անմիջական մասնակցություն ունեցան ֆրանկֆուրտյան դպրոցի ձևավորմանը ական թվականներին նեոմարքսիստները մարքսի փիլիսոփայությունը միավորեցին այդ ժամանակ նորաձև ստրուկտուրալիզմի հետ իսկ ական թվականներին փորձեցին մարքսիզմը հարմարեցնել այդ ժամանակ շատ երկրներում իշխանության գլուխ անցած պահպանողականներին ներկայումս գոյություն ունեն մարքսիզմի ու ֆեմինիզմի մարքսիզմի ու պոստստրուկտուրալիզմի հիբրիդներ այսպիսով նեոմարքսիզմը ներկայումս փորձում է միավորվել այն բուրժութկան փիլիսոփայությանը որն իր ժամանակին այնպես հետևողականորեն մերժում էր կարլ մարքսը ֆենոմենոլոգիան փիլիսոփայության րդ դարի ուղղություններից է հիմնադրված փիլիսոփա էդմունդ հուսերլի կողմից ֆենոմենոլոգիայի հիմքում ընկած է հուսերլի ուսուցիչ ֆրանց բրետանոյի գիտակցության միտումնականության գաղափարը ֆենոմենոլոգիայում դրվում է մաքուր գիտակցության ճանաչման խնդիրը կամ գիտակցության էության այս նպատակով գոյություն ունի այսպես կոչված ֆենոմենոլոգիական փոխարկումը պարզեցում որի արդյունքում ցանկացած առարկա պետք է դիտարկվի որպես գիտակցության հարաբերակից ֆենոմենոլոգիայի խնդիրներից է ոչ թե առարկաների հատկանիշների ուսումնասիրումը այլ գիտակցության գործընթացների հետազոտումը որում ձևավորվում է նշանակությունների արժեքների լայնույթը ֆենոմենոլոգիական փոխարկումը ներառում է իր մեջ գիտակցության արմատական վիճակների փակագծերի մեջ առնելը որոնք ֆենոմենոլոգիական հետազոտությունների շրջանակում չպետք է նշանակություն ունենան շարունակելով հուսերլի ֆենոմենոլոգիան մարտին հայդեգերը առաջ քաշեց հերմնևտիկական մեկնագիտական ֆենոմենոլոգիայի գաղափարը նրա հայեցակարգում հերմենևտիկան հումանիտար գիտությունների մեթոդաբանությունից փոխակերպվում է կեցության ուսմունքի հերմենևտիկայի առարկան հասկացողությունն է մեկնաբանվում է որպես մարդկային կեցության հիմնական միջոց փիլիսոփայական հերմենևտիկայի հիմունքները նախանշել է հայդեգերի աշակերտ հանս գեորգ գադամերը իր ճշմարտություն և մեթոդ աշխատանքում թ հետևելով հայդեգերին գադամերը ցույց տվեց հերմենևտիկայի կապը լեզուների հետ մի շարք փիլիսոփաներ և գրողներ անդրադառնալով մարդու ներքին արժեքներին սահմանեցին որ գոյություն չունեն որոշակի հիմքեր հետևելու բարոյական և մշակութային նորմերին այս ուղղությունը անվանվեց նիհիլիզմ ամենալայն իմաստով նիհիլիզմը փիլիսոփայական մի ուղղություն է որը բացառում է կյանքի ենթադրելի իմաստի գոյությունը նիհիլիստիկ աշխարհի պատկերը տվել է շոպենհաուերը հիմնվելով բուդդիզմի սեփական ընկալման վրա շպենգլերը և նիցշեն կանխատեսել են նիհիլիզմի տարածումը ամբողջ եվրոպական մշակույթով նիցշեն համարում էր որ նիհիլիզմը եվրոպական մշակույթի զարգացման տրամաբանական շարունակությունն է որի արմատները նա տեսնում էր քրիստոնեության կողմից սահմանվող մարդու ապրիոր մեղսավորության մեջ չնայած որ շպենգլերը և նիցշեն սահմանեցին նիհիլիզմի հիմնադրույթներն ու պատճառները նրանց շատ քչերն են համարում նիհիլիստներ նիհիլիզմ տերմինը ավելի հավանական է որ ծագել է ռուսաստանում օրինակ իվան տուրգենևը գեղարվեստական գրականության մեջ բազմիցս պատկերել է նիհիլիստների կերպարներ նիհիլիզմին դրական են վերաբերվել անարխիզմի փիլիսոփայության ներկայացուցիչները անարխիզմը ենթադրում է պետական հաճախ նաև կրոնական կառույցների առկայության մերժում անարխիստները մարդու ազատությունը համարում են ամենառաջնային արժեքը բոլոր պետական կառույցները համարելով խոչընդոտներ անարխիզմի մասին պատկերացումները կարելի է նկատել որոշ նախասոկրատյան փիլիսոփաների այդ թվում զենոնի մոտ առաջին ժամանակակից փիլիսոփան ով օգտագործել է անարախիզմ տերմինը և սահմանել դրա հիմնադրույթները եղել է ֆրանսիացի քաղաքական գործիչ պիեռ ժոզեֆ պրուդոնը էքզիստենցիալիզմն արմատավորված է գեորգ վիլհելմ ֆրիդրիխ հեգելի փիլիսոփայության առանձին ասպեկտների քննադատության մեջ որն ընդունվում է արթուր շոպենհաուերի և սյորեն կիերկեգորի կողմից այս դրույթը հիմնավորում է առաջին հերթին փիլիսոփայության մարդուն ծառայելու անհրաժեշտությունը փիլիսոփայությունը պետք է օգնի մարդուն գոյատևել բարդ աշխարհում այս տեսանկյունից էքզիստենցիալիզմը ներդաշնակ է պրագմատիզմի հետ սակայն ի տարբերություն պրագմատիզմի էքզիստենցիալիզմը կանխորոշում է աշխարհի անհեթեթությունը և մարդու իռացիոնալիզմը ինչպես նաև էքզիստենցիալ ճգնաժամի առկայությունը արդյունքում մարդիկ զգում են ներքին դատարկություն և անհանգստություն րդ դարի ամենահայտնի էքզիստենցիալիստներից էր ժան պոլ սարտրը ով լինելով աթեիստ կարծում էր որ աստծո բացակայությունը դատապարտում է մարդում ազատության և ցանկացած մարդ ինքն ինքնուրույն պիտի ընտրի իր գոյության իմաստը և իր արժեհամակարգը էքզիստենցիալիզմին են հարում շատ բանաստեղծներ որոնց ստեղծագործություններում անդրադարձ է կատարված ներքին դատարկության և անհանգստության թեմաներին ինչպիսիք են ալբեր կամյուն ֆեոդոր դոստոևսկին ֆրանց կաֆկան սեմյուել բեքեթը նշանագիտությունը սեմիոտիկա դա դիսցիպլին է որն առանձնացնում է շրջապատող աշխարհի նշանները և ուսումնասիրում դրանց իմաստն ու փոխկապվածությունը սեմիոտիկայի տարրեր են պարունակում նաև պլատոնի և արիստոտելի աշխատանքները ժամանակակից սեմիոտիկան առաջացել է վերլուծական փիլիսոփայության ներսում այն սահմանվել է ջոն լոքի կողմից իսկ որպես հայեցակարգ հիմնվել է չարլզ սանդերս պերսի շնորհիվ ժամնանակակից նշանագիտական հետազոտությունների մեծ մասն արվել են մարդաբանության և լեզվաբանության հետազոտությունների շրջանակում պոստստրուկտուրալիզմի գազափարը գլխավորապես կապված է ֆրանսիացի փիլիսոփաներ ժակ դերիդայի միշել ֆուկոյի ժիլ դելյոզի և ժակ լականի անվան հետ պոստստրուկտուրալիզմ անվանումը ենթադրում է ստրուկտուրալիզմի քննադատություն որն առավել վառ արտահայտված է դերիդայի աշխատանքներում պոստստրուկտուրալիզմի փիլիսոփայությունը ենթադրում է որ հնարավոր չէ կատարել տեքստերի վերջնական և սպառիչ մեկնաբանություն և հետևաբար կառուցվածքային լեզվաբանությունն ու կառուցվածքային մարդաբանությունն իմաստ չունեն ֆուկոն հավատարիմ էր ավելի արմատական հայացքների նա կասկածում էր սոցիալական և մարդկային գիտությունների մեջ ճշմարիտ մեկնաբանության գոյությունը այսինքն կարծում էր որ սոցիալական և բնական գիտությունները ունեն արմատապես տարբեր բնույթ վերլուծական փիլիսոփայություն հասկացությունը տառացիորեն նշանակում է փիլիսոփայական մեթոդների խումբ որը շեշտում է մանրակրկիտ բանավեճը ուշադրությունը բառակազմությանը դասական և ոչ դասական տրամաբանության օգտագործումը և ամեն քննադատությունից վեր նշանակության մաքրությունը որոշ մարդիկ մտածում են որ փիլիսոփայակն խնդիրներն առաջանում են լեզվի ոչ ճիշտ օգտագործման կամ տրամաբանության սխալ հասկացման պատճառով մինչ որոշները կողմ են որ կան նուրբ փիլիսոփայական խնդիրներ և որ փիլիսոփայությունը շարունակական է գիտության հետ մայքլ դամեթն իր վերլուծական փիլիսոփայության ծնունդը աշխատության մեջ առաջ է քաշում մի վարկած ըստ որի առաջին վերլուծական աշխատությունը գոթլոբ ֆրեջի հանրահաշվի հիմունքներ ն է որում հեղինակն օգտագործել է լեզվագիտական ոճը վերլուծելով փիլիսոփայական խնդիրները լեզվի միջոցով բերթանդ ռասելը և գ ե մուռը նույնպես համարվում են վերլուծական փիլիսոփայության հիմնադիրները սկսելով բրիտանական իդեալիզմի ժխտմամբ ռեալիզմի համար պաշտպանությամբ և շեշտով որը նրանք դրել էին վերլուծության օրինականության վրա ռասելի դասական աշխատանքները մաթեմատիկայի սկզբունքները ը և ն ալֆրեդ նորթ ուայթհեդի հետ բացի մեծապես առաջ մղելուց փիլիսոփայության մեջ մաթեմատիկական տրամաբանության օգտագործումը հող են նախապատրաստում հետազոտական նախագծի համար վերլուծական փիլիսոփայության վաղ ժամանակաշրջանում շեշտելով այնպիսի խնդիրներ ինչպիսիք են համապատասխան անունների տեղեկանքը արդյոք գոյությունը սեփականություն է առաջարկների բնությունը հստակ նկարագրումների վերլուծությունը մաթեմատիկայի հիմունքների մասին քննարկումները ինչպես նաև օնտոլոգիական հայացքների ուսումնասիրելը և նույնիսկ մետաֆիզիկական խնդիրները որոնք վերաբերում են ժամանակին էության մտքի պահպանողականության և փոփոխության բնությունը որը ռասսելը քննարկում էր մաթեմատիկական տրամաբանության օգնությամբ ռասսելի և մուռի փիլիսոփայությունը րդ դարում զարգացավ որպես հեգելի և նրա բրիտանացի հետևորդների մասնավորապես և ընդհանուր առմամբ հիպոթեզային փիլիսոփայության մեծ համակարգի քննադատություն չնայած առանց պատճառների բոլոր վերլուծական փիլիսոփաները ժխտում են հեգելի փիլիսոփայության ոչ հիպոթեզային լինելը խմբում որոշ դպրոցներ ներառում են տրամաբանական պոզիտիվիզմը և սովորական լեզուն երկուսն էլ շեշտված ռասսելի և ուիթգենշտեյնի տրամաբանական ատոմիզմ ի զարգացման հետևանքով որը սկզբում ընդունվեց դրականորեն հետագայում բացասական կերպով վերլուծական փլիսոփայությունը քննադատում են երեք գործոնով առարկայի ու մեթոդաբանության շատ դատման համար և նրան բնորոշ ռեդուկցիոնիզմի համար առաջին դեպքում քննադատվում է սցիենտիզմը որը գիտական մտածողության իդեալական ներկայացումն է և փորձերը նրան հետևելու երկրորդ դեպքում վերլուծական փիլիսոփայության ներկայի վրա հիմնվելով քննադատները ուշադրություն են դարձնում նրա վրա որ մեթոդների սահմանափակման հետ կապված վերլուծական փիլիսոփայությունը փաստացի կիրառումն է սահմանափակում էպիսթեմոլոգիայի գիտության փիլիսոփայության գիտակցության փիլիսոփայության լեզվի փիլիսոփայության և էթիկայի որոշ մասերի հարցերով մեթաֆիզիկական հարցերը կյանքի իմաստի հետ կապված հարցերը դուրս են մնում վերլուծումից ներկա վերլուծական փիլիսոփայությունում երրորդ դեպքում վերլուծումը նշում է որ վերլուծական փիլիսոփայության մեջ ինչպես նաև ճշգրիտ գիտություններում բոլոր մեփոդները գալիս են ռեդուկցիոնիզմի հարցերի բաժանմանը ավելի հաճախ տրվողների այդպիսով տեղ չի մնում խոլերիզմի միասնության փիլիսոփայության համար գիտության փիլիսոփայությունը վերլուծական փիլիսոփայության ամենամեծ ոլորտներից է և վերլուծական ու կոնտինենտալ փիլիսոփայությունների միջև տարբերությունը ցույց տվող լավ օրինակ գիտության վերլուծական փիլիսոփայությունը հիմնականում փորձում է պատասխանել հետևյալ հարցերին ինչո ւ է աշխատում գիտական մեթոդը ինչպե ս է այն աշխատում նույն ժամանակ գիտության կոնտինենտալ փիլիսոփայությունը բացատրում է որ գիտական մեթոդը իրականում չի աշխատում վերլուծական փիլիսոփայության ամենահայտնի փիլիսոփաներն են թոմաս կունը ով նոր տերմիններ է սահմանել գիտական հեղափոխություն պարադիգմա պարադիգմի փոփոխություն կառլ փոփերը ով լավ սահմանել է գիտական տեսությունների հերքելիության չափանիշը և ուիլարդ քուայնը ով հայտնի է մաթեմատիկական տրամաբանության մեջ իր ներդմամբ և էմպիրիզմի ավելի խիստ սահմանմամբ կառլ փոփերը օգտագործել է իր հերքելիության չափանիշը հասարակական համակարգերի հանդեպ օրինակ իր հայտնի բաց հասարակությունը և իր թշնամիները գիտության փիլիսոփայության մեջ շատ հարցեր բաց են մնում և ներկայումս լայնորեն քննարկվում են հատուկ գրականության մեջ պրագմատիզմը ամերիկյան փիլիսոփայության ավանդույթն է որը կապված է չարլզ սանդերս պերսի ուիլյամ ջեյմսի և ջոն դյուիի աշխատանքների հետ պրագմատիզմի փիլիսոփայությունը հերքում է մետաֆիզիկայի իմաստավորությունը և վերասահմանում է առարկայի մի մասի ճշմարտությունը որպես ժամանակավոր համաձայնություն այն մարդկանց միջև ովքեր ուսումնասիրում են այն պրագմատիզմի փիլիսոփայությունը չի որոնում ճշմարտությունը այլ քննադատորեն վերլուծում է տարբեր գաղափարներ դիտարկելով իրենց օգտակարությունն ու կիրառելիությունը այդ ձևով փիլիսոփայական գաղափարները պրագմատիզմի տեսանկյունից հաճախ դիտարկվում են որպես որոշ գործիքներ որոնք նախատեսված են մարդու գործունեության համար այդպիսի մոտեցումը կոչվում է ինստրումենտալիզմ համապատասխանաբար պրագմատիստները հաճախ զբաղվում են շատ կիրառական հարցերով օրինակ ջոն դյուին հայտնի է իր ներդրման համար կրթության փիլիսոփայության մեջ մինչև դարի վերջը տրամաբանությունը նույնն էր ինչ արիստոտելի ժամանակներում կար նույնիսկ կարծիք որ տրամաբանությունը կատարեգործել հնարավոր չէ օրինակ կանտը ասում էր որ արիստոտելի տրամաբանությունը իդեալական է չնայած դրան դարի կեսին հայտնվեցին ջորջ բուլի և օգաստես դե մորգանի հետազոտությունները որոնք հեռանկար էին բացում տրամաբանության զարգացման համար և դարերի սահմանագծում իրարից անկախ գերմանացի մաթեմատիկոս գոտլոբ ֆրեգեն և անգլիացի վերլուծական փիլիսոփաներ բերտրան ռասելը և ալֆրեդ նորթ ուայտհեդը հրապարակեցին հետազոտություններ որոնք հիմնաքար դարձան ավելի կատարելագործված տրամաբանական համակարգերի համար պրեդիկատների և մոդալ տրամաբանությունների այս արդյունքները թույլ տվեցին զգալիորեն կատարելագործել մաթեմատիկայի աքսիոմացումը ինչպես նաև դարձան կուրտ գյոդելի հետազոտությունների համար սկզբնական կետ որոնք բերեցին իր անամբողջության թեորեմի ապացուցմանը շատերի կարծիքով ամենակարևոր արդյունքի տրամաբանության ոլորտում արիստոտելից հետո գեդելի անամբողջության թեորեմը մեծ սահմանափակումներ է դնում և գիտական և փիլիսոփայական էպիսթեմոլոգիական համակարգի վրա տրամաբանության կատարելագործման մեջ հաջողությունները վերլուծական փիլիսոփայությանը վերլուծման նոր գործիքներ ընձեռնեցին պոզիտիվիզմի միտքը ենթադրությունները որ բոլոր հասարակական գիտությունները փիլիսոփայությունը ներառյալ կփոխարինվեն ճշգրիտ գիտություններով հնչեցվել է դեռ դարի սկզբում օգյուստ կոնտի կողմից վերլուծական փիլիսոփայությանը տրամաբանական մաթեմատիկական մոտեցումը հասավ իր գագաթնակետին վիեննական ակումբի հանդիպումների ժամանակ այնտեղ ներառված էին բոլոր հայտնի մաթեմատիկոսներն ու փիլիսոփաները ինչպես կարլ փոփերն ու նրա աշակերտ բերտրան ռասելը և լյուդվիգ վիտգենշթայնը ակումբը իր գործունեության շնորհիվ ձևավորեց նեոպոզիտիվիզմի կամ տրամաբանական պոզիտիվիզմի փիլիսոփայությունը պնդելով որ փիլիսոփայության մեջ ցանկացած պնդում պետք է բավարարի ստուգման չափանիշին այդպիսի մոտեցումը կոչվում է վերիֆիկացիոնիզմ չնայած դրան փիլիսոփայության մեջ վերիֆիկացիոնիզմը կիրառելու երկար ու անպտուղ փորձերից հետո տրամաբանական պոզիտիվիզմի կողմնակիցների քանակը նվազեց նեոպոզիտիվիզմի արդյունավետության մասին իր աշխատանքներում մտածմունքներն է գրել ուիլլարդ կուայնը իր նախկին դիրքից հրաժարվեց նաև վինգենշթայնը վերլուծական փիլիսոփայության սկզբնական կազմավորման շրջանակներում բազմաթիվ փիլիսոփաներ դարի առաջին կեսում մեծ ուշադրություն դարձրեցին փիլիսոփայության լեզվին ե վ գոտլոբ ֆրեգեն և բերտրան ռասելը մաթեմատիկական տրամաբանության զարգացման ընթացքում զբաղվել են լեզվային արտահայտությունների ու իմաստի միջև կապի հարցերով եղել են որոշ փարձեր լեզվի բաժանման ամենապարզ իմաստի մասնիկների և նրանց զարգացված տրամաբանական մեքենային կապելու լեզվի փիլիսոփայության զարգացման մեջ մեծ ներդրում են ունեցել ջոն սերլը ալֆրեդ տարսկին և դոնալդ դևիդսոնը չնայած դրան լեզբանությունը ճշգրիտ առարկա դարձնել չհաջողվեց դրա փոխարեն որոշ սկեպտիցիզմ առաջացավ լեզվի հանդեպ ռեդուկցիայի գործածաման իմաստի շուրջ չնայած լեզվի փիլիսոփայության ոլորտում հետազոտությունները դեռ շարունակվում են դարի երկրորդ կեսից վերլուծական փիլիսոփայության մեջ ավելի են կարևորում գիտակցության փիլիսոփայությունը գիտակցության փիլիսոփայությունը գլխավորապես փորձում է հասկանալ հենց գիտակցության ընդհանուր բնույթը շատ ոչ փիլիսոփաներ ներառած կենսաբաններին հոգեբաններին արհեստական ուղեղի ոլորտում զբաղված մասոնագետներին աշխատում են այդ ուղղությամբ ամեն մեկը իր տեսանկյունից փիլիսոփայական տեսանկյունից գիտակցության վերաբերյալ ամենակարևոր հարցը կապված է դեկարտի ստեղծած դուալիզմի սկզբունքի արդարացման հետ երկրի վրա մարդկանց մեծամասնությունը հավատում են այդ սկզբունքին մարմնի նյութական գոյատևմանը և նույն ժամանակ մարդու գիտակցության կամ նրա մասի օրինակ հոգու ոչ նյութականությանը նույն ժամանակ շատ հետազոտողներ հակված են ինքնության տեսությանը մտածելով որ ամեն մի հոգեբանական վիճակին համապատասխանում է մարդու ուղեղի ինչ որ ֆիզիկական վիճակ գիտակցության փիլիսոփայության մեջ իրենց ներդրման համար հայտնի են հիլարի պանթեմը ռոջեր պենրոուզը դենիել դենեթը և այլք կոսմիզմը որը առաջացել է և դարերում քննարկում է մարդկության հետագա զարգացումը կենսաբանական սահմանափակումներից այսինքն անմահության մտքի ազատության ինչպես նաև մարդու երկրի վրա բնակվելու սահմանափակման ու տիեզերքում բնակվելու շրջանակներում փիլիսոփայական տեսանկյունից երկուսն էլ կապվում են էվոլուցիայի տեսության ընդհանրացման հետ առաջին դեպքում մարդը մետաէվոլուցիայի է ենթարկվում ինքնուրույն զարգացնում է իրեն դառնալով ավելի կատարյալ կենսաբանական կամ կենսատեխնիկական տեսակ երկրորդ դեպքում էվոլուցիայի գործունեության ծածկույթը համալրվում է նոր երկրային էվոլուցիայի հետ կապ չունեցող տարածքով տիեզերքով երկու դեպքում էլ ենթադրվում է էվոլուցիայի անցումը նոր մարդու կողմից կառավարվող փուլ կոսմիզմի դրույթները առաջին անգամ ձևակերպել է ամերիկացի փիլիսոփա ջոն ֆիքսը կոսմիզմը սկզբում ավելի մեծ տարածում գտավ ռուսաստանում այն առաջին հերթին կապված է կոնստանտին ցիոլկովսկու նիկոլայ ֆյոդորովի ալեքսանդր չիժեվսկու վլադիմիր վերնադսկու և այլ անունների հետ դարի երկրորդ կեսից կոսմիզմը սկսեց աշխարհում անվանվել տրանսհումանիզմ տրանսհումանիզմը ունի նույն խնդիրները ինչ կոսմիզմը սակայն ավելի շատ է շեշտվում մարդու վերափոխումը կենսաբանական գիտությունների ու արհեստական բանականության զարգացման հետ կապված նոր տեխնոլոգիաների շրջանակներում տրանսհումանիզմի ժամանակակից քննարկումը դառնում է ավելի արդիական կոսմիզմն ու տրանսհումանիզմը գիտա տեխնոլոգիական զարգացման և սցիենտիզմի օգուտն են շեշտում սպասում են գիտության հաղթանակին մարդու ամենակարևոր խոչընդոտի դեմ իր մահացության կոսմիզմի ու տրանսհումանիզմի փիլիսոփայությունը շարունակում է ձևավորվել այժմ կոսմիզմի մտքին այլ կերպ են նայում եվրոպայում տրանսհումանիզմը քննադատվում է անկանխատեսելի հասարակական հետևանքներ ունենալու համար նրա վերջնական արտադրանքը կապվում է ֆրիդրիխ նիցշեի գերմարդու մտքի հետ միջին կարծիքն ասում է որ տրանսհումանիզմը շատ վտանգավոր ընթացք է սակայն տրված տարբերակներից ամենալավը և հնարավոր է անխուսափելին ամենօրյա կյանքում փիլիսոփաների և փիլիսոփայության հանդեպ հարաբերությունը ոչ միշտ է դրական իսկ փիլիսոփայություն առարկայի մասին պատկերացումը շատ սխալներ ունի օրինակ հայերենում փիլիսոփայել բառը ունի բացասական երանգ իմաստակել չնայած դրան փիլիսոփայության ներդրումը հասարակության մեջ դժվար է գերագնահատել մի կողմից փիլիսոփայության ուսումնասիրումը մարդու վրա լավ ազդեծություն է թողնում օգնում է ճիշտ կողմնորոշվել բարիության և ճշմարտության հարցերում փիլիսոփայության իմացությունը փրկում է մարդուն առօրյա մտածողության նեղ սահմաններից օգնելով ուրիշ մարդկանց հետ լեզու գտնել փիլիսոփայության ուսումնասիրումը ըստ որոշ ցուցանիշների զարգացնում է մտածողությունը ավելի լավ քան այլ առարկաները օրինակ բրիտանական ամսագրի հետազոտության արդյունքը ցույց տվեց որ բակալավր ուսանողները ովքեր ավարտում էին հենց փիլիսոփայական ֆակուլտետ միջին բալերով առաջինն են մասնագիտական բժշկական գործարարության և իրավական դպրոցներ ընդունելության թեստերի ժամանակ մյուս կողմից փիլիսոփայությունը ավելի մեծ ազդեծություն է թողնում մարդկային հասարակության վրա օրինակ կոնֆուցիոսի և լաո ցզիի փիլիսոփայական գաղափարները կանխորոշեցին չինաստանի հետագա զարգացումը մի քանի հազարամյակ առաջ պատերազմներն ու հեղափոխությունները սկսվում են ոչ թե զենքից այլ փիլիսոփայությունից օրինակ մարկսիզմի փիլիսոփայության տարածումը ի վերջո բերեց ռուսաստանում հեղափոխության թ ին կամ ֆրանսիական լուսավորության գաղափարը բերեց ֆրանսիական մեծ հեղափոխության և այդ նույն փիլիսոփայության հիմքի վրա ստեղծվեց ամն ն մեր օրերում տեղի ունեցող բազմաթիվ գունավոր հեղափոխությունները որոնք ըստ որոշ դավադրության տեսությունների ֆինանսավորվում են ջորջ սորոսի կողմից կարլ փոփերի սորոսի ուսուցչի փիլիսոփայության ուղիղ շարունակությունն են նիցշեն նկարագրում է փիլիսոփային որպես տարօրինակ պայթուցիկ նյութ որի առջև ամեն բան վտանգի տակ է իսկ ամերիկյան փիլիսոփա ռալֆ էմերսոնը նկատել է վախեցեք երբ աստված դուրս է թողնում անհանգիստ մտածողին մոլորակի վրա այդ դեպքում ամենինչ վտանգվում է աշխարհայացքը մարդկանց գիտելիքների համոզմունքների մտածմունքների հավատալիքների գաղափարների ամբողջականացված արժեքավորված հայացքների համակարգ է փիլիսոփայությունը լինելով մարդու հասարակության և բնության վերաբերյալ առավել նդհանրացված հայացքների համակաչգ դրսևորվում է որպես աշխարհայացք իհարկե աշխարհայացք հասկացությունը ավելի լայն է փիլիսոփայություն հասկացությունից հետևաբար փիլիսոփայությունը ընդգրկվում է աշխարհայացքում աշխարհայացքը և փիլիսոփայությունը իրականության արտացոլման տարբեր խորությունների արդյունք են աշխարհայացքը սկսվում է աշխարհազգացողություններից այս մակարդակում իմաստավորվում է կեցության արտաքին արտահայտությունները երևույթների աշխարհը այդ գործընթացի աստիճանական խորացումը դրսևորվում է աշխարհըմբռնումով այդպիսի ճանաչողությունը հիմնվում է զգայական փորձի վրա այստեղ հստակեցվում է երևույթների ու գործընթացների փոխկախվածությունը իմաստավորվում է նմանության ու տարբերության բնույթը աստիճանաբար ճանաչողությունը խորանում և ըմբռնվածը արտահայտվում է հասկացուղությունների միջոցով քերականությունը հունարեն լեզվաբանության մեջ կառուցողական կանոնների համակարգ է որը կառավարում է նախադասությունների բառակապակցությունների և բառերի խմբերը յուրաքանչյուր բնական լեզվում այս տերմինը նաև առնչվում է կանոնների ուսումնասիրությանը և տվյալ ոլորտն իր մեջ է ընդգրկում նաև հնչյունաբանություն ձևաբանություն շարահյուսություն բաժինները որոնք հաճախ ուսումնասիրվում են հնչյունաբանության իմաստաբանության և պրագմատիկության օգնությամբ այս կամ այն լեզվով խոսող մարդիկ ունեն ներքին կանոնների շարք տվյալ լեզուն օգտագործելու համար և այս կանոններն են կազմում լեզվի քերականությունը քերականական տեղեկության մեծ մասը դա մայրենի լեզվից է որը ձեռք է բերվել ոչ թե ուսումնասիրությունների կամ կանոնների շնորհիվ այլ լեզուն օգտագործող մարդկանց և այդ լեզվով խոսողներին ուսումասիրելով աշխատանքի մեծ մասը արվում է վաղ հասակում հետո արդեն կյանքի ընթացքում լեզու սովորելը սովորաբար պահանջում է կանոնների ընկալման ավելի բարձր աստիճան ուստի քերականությունը լեզվի օգտագործումը ընդգծող ճանաչողական ինֆորմացիա է յուրաքանչյուր լեզվի քերականական կառուցվածք բնութագրվում է քերականական իմաստների արտահայտության ձևերով քերականական իմաստներ արտահայտելու համար մեծապես օգտագործվում են նաև սպասարկու բառերը հնչերանգն ու շարադասությունը քերականական կառուցվածքը սերտորեն կապված է լեզվի համակարգի մյուս կողմերի հնչյունային համակարգի և բառային կազմի հետ կապը բառային կազմի հետ դրսևորվում է հատկապես բառակազմության ու բառադարձվածաբանության և բառերի բառաքերականական դասերի գոյական բայ և այլն բնագավառում վերջիններով են պայմանավորված բառերի ընդհանուր քերականական հատկանիշները հատուկ նկարագրությունը ուսումասիրությունը կամ վերլուծությունը նույնպես կարող են վերաբերել քերականությանը տեղեկագիրքը որը քերականական լեզվի մասին է կոչվում է քերականական տեղեկագիրք կամ պարզապես քերականություն ամբողջական ճշգրիտ քերականությունը որը կատարելապես նկարագրում է լեզվի քերականական կառուցվածքները կոչվում է նկարագրական քերականություն այս տեսակի նկարագրողական լեզվաբանությունը որը որոշ քերականական ձևեր խափանելու և մյուսները առաջադրելու փորձ է հակադրում է լեզվաբանական կանոնին օրինակ նախդիրների նախադասության վերջում լինելը բավականին շատ է հանդիպում գերմանական լեզուներում և անցել երկար պատմություն անգլերենում ջոն դրայդենը այնուամենայնիվ դեմ էր նախադասության այս կազմությանը առանց բացատրության և խորհուրդ էր տալիս մնացած անգլյախոս մարդկանց խուսափել այս կազմությունից և սահմանափակել դրա օգտագործումը լեզվաբանությունից դուրս քերականությունը հաճախ օգտագործվում է բավականին տարբեր իմաստներով որոշ դեպքերում այն կարող է օգտագործվել ավելի լայն իմաստով ներառելով ուղղագրությունը և կետադրությունը որոնք լեզվաբանները սովորաբար չեն համարում քերականության մի մաս սրանք ավելի շատ ուղղագրության մաս են հանդիսանում կանոների շարք որը օգտագործվում է գրավոր լեզվում իսկ որոշ դեպքերում այն կարող է օգտագործվել ավելի նեղ իմաստով վերաբերվելով միայն քերականական կանոներին և բացառելով լեզվի այն ասպեկտները որոնք ենթակա չեն փոփոխման կամ բանավեճի ջերիմի բաթերֆիլդը պնդում էր նրանք որոնք չեն հանդիսանում լեզվաբաններ քերականությունը հաճախ հանդիսանում է անգլերենի յուրաքանչյուր ասպեկտին առնչվելու ընդհանուր միջոց հայ քերականության պատմությունը սկսվել է դարից և անցել զարգացման հիմնական շրջան քերականութուն բառն առաջացել է հունարեն բառակապակցությունից որը նշանակում է տառերի արվեստ տառ և նկարել և գրել բառերից նույն հունարեն արմատը հանդիպում է նաև գրաֆիկա գրաֆիմ լեզվի ամենափորքր միավորը տառ և փոտոգրաֆ լուսանկարիչ բառերում բաբելոնացիներն ունեն լեզվի նկարագրության վաղ փորձեր բայց սանսկրիտի առաջին կանոնավոր քերականությունն առաջացել է երկաթի դարում հնդկաստանում յասկայի մ թ րդ դար պանինիի մ թ րդ դար և նրա մեկնաբանների պինգալայի մ թ րդ դար կատյայանայի և պատանջալիի մ թ րդ դար շնորհիվ տոլկապիյամը թամիլերենի ամենավաղ քերականությունն է որը թվագրվում է մ թ րդ դարից առաջ արևմուտքում քերականությունն որպես հելլենականության դարաշրջանի կանոնակարգություն էր մ թ րդ դարից սկսած այնպիսի հեղինակների միջնորդությամբ ինչպիսիք են րինաուսը և արիստարք սամատրասը ամենավաղ գոյություն ունեցող աշխատանքը քերականության արվեստը ն է վերագրված դիոնիսիոս թրակացուն մ թ ին դար լատիներենի քերականությունը սկսել է զարգանալ սկսած մ թ ին դարից հետևելով հունարենի օրինակին ի շնորհիվ այնպիսի հեղինակների աշխատանքների ինչպիսիք են օրիբիուս պուպիլուսը րեմիուս պալաեմոնը մարկուս վալերիուս պրոբուսը վերիուս ֆլակուսը և աեմիլիուս ասպերը իռլանդերենի քերականությունը կազմվել է րդ դարում օուրասեպտ նա էն էսիսի շնորհիվ արաբերենի քերականությունը զարգացել է րդ դարում աբու ալ ասուադ ալ դուալի օգնությամբ եբրայերենի քերականության վերաբերյալ առաջին բանագրությունները միջնադարում են միշնայի աշխատություններում եբրեերեն աստվածաշնչի բանահյուսություններում քարաիթե ավանդույթն առաջացել է աբբասյան խալիֆայության ժամանկաշրջանում բաղդադում դիքդուքը րդ դար քերականական ամենավաղ մեկնություներից է հրեական աստվածաշնչում րդ դարում աբու իբրահիմ իբն բարունը համեմատել է եբրեերենն արաբերենի հետ արաբական քերականական ավանդություններում հետևելով ուշ անտիկ դարաշրջանի հեղինակների ազդեցությանը ինչպիսին է օրինակ պրիսցյանը միջնադարում քերականությունը պատկանելով յոթ ազատ արվեստների եռուսուցմանը դասավանդվում էր որպես հիմնական կանոնակարգ մայրենի լեզուների ուսումնասիրումն աստիճանաբար սկսում է զարգանալ միջնադարում որոշ մեկուսի աշխատություններով օրինակ առաջին քերականական բանագրությունը բայց այն ազդեցիկ է դառնում միայն վերածննդի և բարոկկոյի ժամանակաշրջանում թվականին անտոնիո դե նեբրիխան հրատարակում է և առաջին իսպաներենի քերականությունը թվականին րդ դարի ընթացքում իտալական վերածնունդի ժամանակաշրջանում ն իտալերենի կարգավիճակի և իդեալական կազմության վերաբերյալ քննարկում էր որը առաջացրել էր դանթեի ն պիետրո բեմբո թվականին ադամ բոխորիչը գրել է սլովեներենի առաջին քերականությունը ոչ եվրոպական լեզուների քերականությունը սկսած րդ դարից սկսել է ունենալ ավարտուն կառուցվածք կտակարանների և աստվածաշնչի թարգմանությունները ճիշտ կատարելու համար օրինակ և դոմինգո դե սանտո թոմասի կեչուա լեզուների քերականությունը պարզ բաղադրույթային քերականական վերլուծության ծառը համաձայն որի նախադասությունը բաժանվել է գոյականական և բայական մասերի քերականության հիմքերը որոնք փորձում են սահմանել շարահյուսության ճշգրիտ գիտական տեսությունները և դրանց գործառույթները ուսումնասիրվում և զարգացվում են տեսական լեզվաբանությունում ամենա հիմնական և կարևոր հիմքերը հիմնված են համընդհանուր քերականության սկզբունքների վրա որի գաղափարը առաջադրել է նոամ չոմսկին ամենահայտնի տեսություններն են քերականությունը զարգացել է ի շնորհիվ լեզվի օգտագործման և բնակչության ստորաբաժանումներից գրավոր նյութերի հայտնվելու հետ միասին նաև պարզ դարձավ լեզվի օգտագործման ստանդարտ կանոնները քերականության ստանդարտ կանոնները լեզվի օգտագործման կանոնագրություններ են որոնք զարգացել են անընդհատ փաստագրության և ուսումնասիության արդյունքում հետևաբար քանի որ կանոնները հաստատվում և մշակվում են առաջանում է քերականական ճշգրտության հասկացությունը սա հաճախ ստեղծում է անհամապատասխանություն ժամանակակից քերականության օգտագործման և ժամանակի ընթացքում շատ օգտագործված ճիշտ համարվող քերականության օգտագործման մեջ լեզվաբանները հաճախ հակված են այն տեսակետին որ նախագրային քերականությունն իր հեղինակների աշխատանքներից դուրս չունի մեծ օգտագործում սակայն ոճաբանները կարող են տալ լեզվի օգտագործման կանոններ օգտվելով հենց նախագրային քերականության գրքերից վերցված նյութերից լեզվաբանական նախագրությունները նույնպես հանդիսանում են խոսքում տարբերակությունների մի մաս մասնավորապես անհատի խոսքում օրինակ մեկը կարող է ասել ես ոչինչ չեմ արել իսկ մյուսը ես չեմ արել ինչ որ մի բան քերականության ուսումանսիրումը հանդիսանում է երեխաների կրթության կարևոր մաս որը դասավանդվում է փոքր հասակից դպրոցում դասավանդվող կանոնները այնքան էլ քերականական չեն այն իմաստով որով լեզվաբաններնն են հասկանում քերականություն տերմինը քանի որ դրանք ավելի շատ նախագրային են քան նկարագրողական արհեստական լեզուները ժամանակակից աշխարհում ավելի հաճախ են հանդիպում քան առաջ չնայած դրանք դեռ շատ հեռու են բնական լեզուների հետ համեմատվելուց շատ արհեստական լեզուների ստեղծման նպատակն է օգնել մարդկանց հաղորդակցվել օրինակ արհեստական լեզուներ ինտերլինգուան սխեմատիկ էսպերանտոն և բարձրագույն տրամաբանության վրա հիմնված արհեստական լեզու լոժբանը վերջիններից յուրաքանչյուրը ունի իր սեփական քերականությունը շարահյուսությունը դա բառային դասից բարձր լեզվաբանական կառույց է օրինակ թե ինչպես են նախադասությունները կազմվում չնայած այն իր մեջ չի ներառում ձայնի եղանակավորումը որը հանդիսանում է հնչյունաբանության գլխավոր մասը ձևաբանությունը հակառակը զբաղվում է բառերի կազմության ուսումնասիրությամբ օրինակ թե ինչպես են բարդ բառերը կազմվում բայց ոչ անհատական հնչյունների ուսումնասիրությամբ որոնք ինչպես արտասանությունը հնչյունաբանության մասն են կազմում այնուամենայնիվ շարահյուսության և ձևաբանության միջև չկա հստակ սահման անալիտիկ լեզուները օգտագործում են շարահյուսությունը որպեսզի փոխանցեն տեղեկությունը որը սինթետիկ լեզուներում կոդավորված է բառափոխությամբ այսինքն բառերի դասավորությունը կարևոր չէ ձևաբանությունը շատ կարևոր է սինթետիկ լեզուներում մինչդեռ անալիտիկ լեզուներում ձևաբանությունը կարևոր չէ իսկ շարահյուսությունը շատ կարևոր է օրինակ չինարենը և աֆրիկանսը աֆրիկայում պաշտոնական լեզուներից մեկը ամբողջովին անալիտիկ են ուստի իմաստը կախված է կոնտեքստից երկու լեզուներն էլ բառափոխությունների ենթարկվել են ուստի ժամանակի ընթացքում դարձել են էլ ավելի անալիտիկ լեզուներ լատիներենը որը սինթետիկ լեզու է օգտագործում է ածանցներ և բառափոխություններ որպեսզի փոխակերպի նույն ինֆորմացիան որը չինարենը արտահայտում է շարահյուսության օգնությամբ քանի որ չինարեն բառերը բավականին ինքնուրույն են ոչ բոլորը լատիներեն հստակ նախադասությունը կարող է կազմված լինել պատահական սկզբունքով տեղադրված տարրերի դասավորությամբ լատիներենն ունի բարդ ածանցում և պարզ շարահյուսություն մինչդեռ չինարենում հակառակն է նախագրային քերականությունը դասավանդվում է տարրական և միջնակարգ դպրոցներում քերականության դպրոց հասկացությունը վերաբերում է եկեղեցիներին կից գտնվող այն դպրոցներին որոնք դասավանդում էին լատիներենի քերականությունն ապագա եկեղեցականներին և տերհայրներին ամենավաղ քերականության դպրոցները ուսանողներին դասավանդում էին կարդալ արտագրել թարգմանել և ատենախոսել հունարեն և լատիներեն պոետներին հոմեր վիրգիլ էրիպիդես և ուրիշներ այս դպրոցներին սակայն չպետք է շփոթել նույնատիպ թեև հստակ տարբերություններ ունեցող ժամանակակից բրիտանական քերականության գիմնազիաների հետ ստանդարտ լեզուն լեզվի հատուկ բարբառ է որը գրավոր խոսքում կրթության մեջ և ընդհանրապես հասարակական ոլորտում օգտագործվում է ավելի շատ քան մյուս բարբառները սա հակադրվում է մայրենի խոսակցական լեզվին որը կարող է հանդիսանալ ուսումնասիրության առարկա նկարագրողական քերականությունում բայց հազվադեպ է դասավանդվում նախագրային ձևով ստանդարտացված առաջին լեզուն կամ մայրենին որը դասավանդվում է տարրական դպրոցներում կարող է հանդիսանալ քաղաքական հակասությունների առարկա քանի որ երբեմն այն կարող է սահմանել ազգությունը և էթնիկական ծագումը բնորոշող ստանդարտներ վերջերս աշխատանքներ են տարվում որպեսզի քերականական կանոնները թարմացվեն տարրական և միջնակարգ կրթության ոլորտում շեշտը կոնկրետ դրված էր այն բանի վրա որ կանխվի հնացած կանոնների օգտագործումը ի օգուտ ավելի ճիշտ կանոնների և փոխվի հարաբերականորեն ճիշտ ընդունված ստանդարտ կանոնների ընկալումը ֆրանսերենի ժամանակակից գրականության պատմության ընթացքում փարիզյան ֆրանսերենը առանց որևէ առարկության իշխող դերում է եղել ստանդարտ իտալերենը հիմնված չէ իտալիայի մայրաքաղաք հռոմի իտալերենի վրա այլ ֆլորենցիա քաղաքի իտալերենի հիման վրա քանի որ ֆլորենցիայի հեղինակները մեծ ազդեցություն ունեին վաղ իտալական գրականության վրա նույն կերպ էլ ստանդարտ իսպաներենը հիմնված չէ մադրիդի իսպաներենի վրա այլ այն քաղաքների իսպաներենի որտեղ ապրել է կրթված հասարակությունը ավելի շատ իսպանիայի հյուսիսային հատվածներում ինչպիսիք են կաստիլիան և լեոնը արգենտինայի և ուրուգվայի իսպաներենը հիմված է բուենոս այրեսի և մոնտեվիդեոյի բարբառների վրա պորտուգալերենը ներկա պահին ունի երկու ձև բրազիլիայի պորտուգալերեն և եվրոպական պորտուգալերեն սերբերենը նույն կերպ է բաժանված սերբիան և սերբական հանրապետությունը օգտագործում են սերբերենի իրենց առանձին տարբերկաները երրորդ ձևի գոյությունը վիճելի է ոմանք գտնում են որ չեռնոգորերենը առանձին լեզու է ոմանք էլ կարծում են որ այն սերբերենի մեկ այլ ձև է նորվեգերենն ունի երկու ստանդարտ ձև բուկմոլ և նյունորսկ որոնց ընտրությունը բանավեճերի առարկա է քանի որ յուրաքանչյուր նորվեգական քաղաք կարող է ընտրել երկու լեզուներից մեկը կամ էլ չնտրել ոչ մեկը և մնալ ձեռնպահ նյունորսկը որպես պաշտոնական լեզու ընդունվել է գերակշռող թվով քաղաքների կողմից քաղաք տարրական դպրոցներում դասավանդվող լեզուն սովորաբար այդ քաղաքի պաշտոնական լեզուն է որը որոշվում է տվյալ տարածքային դպրոցի կոմիտեի քվեարկության միոցով ստանդարտ գերմաներնն առաջացել է րդ դարերում բարձրագույն գերմաներենի օգտագործումից մինչև մոտավոր թվականները գերմաներենն արդեն լիովին գրավոր լեզու էր սակայն հիմա գերմաներենով այնքան շատ մարդ է խոսում որ գերմաներենի հիմնական բարբառների մեծ մասը գրեթե վերացել են ստանդարտ չինարենը պաշտոնապես ընդունված է որպես ստանդարտ խոսակցական լեզու չինաստանում թայվանում և սինգապուրում ստանդարտ չինարենի արտասանությունը հիմնված է լուանպինի հեբեյ նահանգում գտնվող չենդե քաղաքի չինարենի մանդարին առոգանության վրա իսկ քերականությունը և շարահյուսությունը հիմնված են գրավոր չինարենի վրա ժամանակակից ստանդարտ արաբերենն ուղղակիորեն հիմնված է դասական արաբերենի վրա ղուրանի լեզվի վրա հինդի ուրդու լեզուն ունի երկու ստանդարտ ձև հինդու և ուրդու միացյալ նահանգներում ճիշտ քերականություն տարածող հասարակության կոզմից թվականին մարտի ը համարվեց քերականության միջազգային օր հայ պատմագրության առաջին երկերը միաժամանակ հանդիսացել են գեղարվեստական գրականության կոթողներ նրանք իրենց էջերում պահպանել են հայ հեթանոսական բանաստեղծության հայկական առասպելների թանկագին մասունքները հայկ դյուցազն արամ տորք անգեղ արա գեղեցիկ և շամիրամ վահագն վիշապաքաղ և այլն մի գրականություն որը հետագա դարերում քրիստոնեական գաղափարախոսության ամրապնդման հետ իր տեղն է զիջել հոգևոր գրականությանը հայ հոգևոր բանաստեղծության սկզբնավորումը կապվում է մաշտոցի անվան հետ որից բազմաթիվ շարականներ են մեզ հասել շարականները պարունակում են բանաստեղծություններ հորինված եկեղեցական տոների սրբերի պատմական իրադարձությունների և այլ դեպքերի ու դեմքերի շուրջ գրիգոր նարեկացուց հետո միջնադարյան պոեզիան ավելի աշխարհիկ երանգ է ստանում հովհաննես սարկավագի ստեղծագործության մեջ սարյակին նվիրված բան իմաստության ոտանավորը երկայն տողերով իր ձևով ու բովանդակությամբ նորություն էր բերում միջնադարյան բանաստեղծության և բանաստեղծական արվեստի տեսության մեջ սարկավագը ստեղծագործությունը համարում է բնության նմանողություն և ոչ թե ինչ որ գերբնական շնորհ որ մեկըն տեր լինի երկրի մեկըն կարոտ դոյզ մի հացի մեկըն իշխան և հոր որդի մյուսն աղքատ և ողորմելի աշխարհիկ թեմաների արծարծումը հետզհետե ավելի հաճախակի է դառնում երևան է գալիս առաջին աշխարհիկ պոեմը պատմություն ֆարման մանկանն տող ձեռագրերում պահպանվել են րդ դարերում ապրած ու ստեղծագործած բազմաթիվ բանաստեղծների կոստանդին երզնկացու խաչատուր կեչառեցիու րդ դարեր առաքել բաղիշեցիու առաքել սյունեցիու մկրտիչ նաղաշի հովհաննես թլկուրանցիու րդ դար գրիգորիս աղթամարցիու րդ դարեր ստեփանոս թոխաթեցիու մարտիրոս ղրիմեցիու նաղաշ հովնաթանի րդ դար սայաթ նովայի թթ և տասնյակ ուրիշերի քերթվածները որոնք բացահայտում են միջնադրայան մարդու բարդ ու հակասական հոգեվիճակները հոգևորի ու մարմնականի հավերժական պայքարը ժողովրդի ծանր առօրյան ընդվզումները օտար նվաճողների դեմ և հավատը վաղվա նկատմամբ բանաստեղծության հետ զուգահեռ միջին դարերում զարգացում է ապրել նաև արձակի ժանրը սկզբնական շրջանում միահյուսված պատմագրության հետ իսկ հետագայում ինքնուրույն կերպով հանդես գալով որպես վարք խրատ առակ և զրույց դեռևս րդ դարից սկսած մեզ են հասել հին աշխարհի լավագույն գեղարվեստական երկերից մի քանիսի թարգամնությունները որոնցից են ողոմպիանոսի առակները կալիսթենեսին վերագրվող ալեքսանդր մակեդոնացու պատմությունը ըստ որում վերջինիս հունական բնագրի ընդօրինակությունը պահպանված է ավելի ուշ դարերից որով և հայերեն թարգմանությունը բնագրի արժեք է ստանում հետագա դարերում օտար լեզուներից հայերենի թարգմանված ավելի շատ ստեղծագործություններ են հասել դրանցից են պարսկերենից թարգմանված նուշիրվանի խրատները և հին ֆրանսերենից թարգմանված փարիզ և վեննա սիրավեպը րդ դար հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրի բերումով դեռևս միջին դարերից սկսած հայերի հոծ զանգվածներ բնակություն են հաստատել աշխարհի տարբեր երկրներում իրենց մասնակցությունը բերելով այդ երկրների տնտեսության ու մշակույթի զարգացմանը այլ ժողովուրդների հետ սերտ շփման արդյունք են հայերեն գրերով այլալեզու այն գրականությունը որը ձեռագիր վիճակում մեզ է հասել րդ դարերից մատենադարանի հավաքածուներում ձեռագրեր են պահպանվում հայատառ լատիներենով ռուսերենով հունգարերենով արաբերենով պարսկերենով ու թուրքերենի տարբեր բարբառներով այստեղ կան ինչպես կրոնա պատմական երկեր այնպես և գեղարվեստական գրականության հատկապես ժողովրդական բանահյուսությյան եզակի նմուշներ մատենադարանի արաբատառ ձեռագրերի ֆոնդում պահվում են նիզամու հաֆեզի երկերը ֆիրդուսու շահնամեն սաադիի գոլեսթանը բուսթանը և այլ երկեր ալիշեր նավոյիի ջամիի րդ դարերի հնդիկ պոետ խոսրով դահլավու և ուրիշների երկերի արժեքավոր ընդօրինակություններ մեսրոպ մաշտոց թաղված օշականում հայկական գրի ստեղծող և հայ ինքնուրույն ու թարգմանական գրականության սկզբնավորող սահակ ա պարթևի հետ հայ գրության հայագիր դպրոցի հիմնադիր և հայերի առաջին ուսուցիչ լուսավորիչ մշակութային հասարակական գործիչ հայ առաքելական եկեղեցու վարդապետ մեսրոպ մաշտոցի պատմական առաքելությունը կարևոր դեր է խաղացել հայ ազգային ինքնության պահպանման գործում համաձայն գերակշռող գիտական տեսակետների վրացերեն և աղվաներեն այբուբենների ստեղծողն է մաշտոցի կյանքի ու գործունեության վերաբերյալ կան վավերական աղբյուրներ այդ թվում նրա ժամանակակից և դեպքերի ականատես կորյունի վարք մաշտոցի նաև մովսես խորենացու ղազար փարպեցու մովսես կաղանկատվացու կարապետ սասնեցու ընդարձակ վկայությունները շուրջ հին և միջնադարյան աղբյուրներ մեսրոպ մաշտոցը ազնվական վարդանի որդին էր ըստ անանիա շիրակացու ազատի տնից հայաստանում ստացել է հունական կրթություն տիրապետում էր հունարենին պարսկերենին ասորերենին վրացերենին սկզբնական շրջանում անցել է ծառայության հայոց խոսրով դ մոտ թագավորի արքունիքում եղել է զինվորական ապա պալատական գրագիր մոտ ին դարձել է հոգևորական և մեկնել վասպուրականի գողթն գավառը ուր տեղի իշխան շաբիթից ստանալով գործելու ազատ հնարավորություն հիմնել է քրիստոնեական համայնքներ եկեղեցական դասեր շրջագայել է նաև սյունիքում ունեցել է աշակերտներ որոնք հետո դարձել են նրա օգնականները լուսավորական գործունեության ասպարեզում այս շրջանում մտադրվել է ստեղծել հայկական գրեր աստվածաշունչը թարգմանելու համար վերադարձել է վաղարշապատ որտեղ կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ հրավիրվել է հատուկ ժողով մոտ թվականին միջագետքից բերված դանիելյան նշագրերով կատարել է թարգմանական և ուսուցողական առաջին փորձերը սակայն ապարդյուն այդ ժամանակ ստացել է վարդապետի ուսուցչի աստիճան վռամշապուհի և սահակ պարթևի հրահանգով անձամբ մեկնել է միջագետք հանդիպել նույն դանիել եպիսկոպոսի հետ եղել է եդեսիայում ամիդում ապա սամոսատում հանդիպումներ է ունեցել տեղի բարձրաստիճան հոգևորականության հետ եդեսիայի եպիսկոպոս բաբիլասի թթ ամիդի եպիսկոպոս ակակիոսի թթ հետ այցելել է եդեսիայի գրադարան մոտ թթ եդեսիայում ավարտել է հայոց գրերի ստեղծումը արևմտահայաստան կատարելիք առաջին շրջագայությունից առաջ մեկնել է վիրք ուր վրաց բակուր մոտ թթ արքայի մովսես եպիսկոպոսի և թարգմանիչ ջաղայի օգնությամբ ստեղծել վրաց հին գիրը խուցուրի մոտ ին մեկնել է բյուզանդիա կոնստանդնուպոլիս հանդիպել կայսր թեոդոս ի և հունաց պատրիարք ատտիկոսի հետ որից հետո հայկական դպրոցներ է բացել մեծ հայքի բյուզանդահպատակ գավառներում զուգահեռաբար պայքար մղել բորբորիտներ աղանդի դեմ վերադարձից առաջ աղվան բենիամինի հետ ստեղծել է աղվանից գիրը բյուզանդական իշխանություններից ստացել է ակումիտ ճգնող տիտղոսը այրարատ վերադառնալուց հետո անձամբ մեկնել է աղվանք հանդիպել աղվանից արսվաղեն արքայի և երեմիա եպիսկոպոսի հետ կազմակերպել նոր գրի տարածումը որտեղից անցել է բաղասական գավառ մղել հակաաղանդավորական պայքար այդ շրջանում եղել է ուտիքի գարդման գավառում ապա գուգարաց տաշիրքում եվս մեկ անգամ արևմտյան հայաստան է այցելել ականների վերջին եղել բարձր հայք գավառի դերջան եկեղյաց սպեր և շաղգոմք գավառներում ի միջև կաթողիկոս սահակի և աշակերտների հետ հիմնականում ավարտել է աստվածաշնչի թարգմանությունը ին նրա հրահանգով կաթողիկոսական աթոռի տեղապահ է դառնում հովսեփ վայոցձորցին կյանքի վերջին տարիներին գրել է հոգևոր շարականներ կրոնա փիլիսոփայական երկեր զբաղվել է թարգմանությումբ մեսրոպ մաշտոցը գրել է շարականներ շարականը հոգևոր երգ է օրհներգություն որ կատարվում է կրոնական տոների ժամերգությունների ժամանակ շարական բառն ստուգաբանվում է շար ականց այսինքն թանկարժեք քարերի շարք շարակններն ունեին իրենց մեղեդին և կատարվում էին երգվելով դրանց ասում են նաև ապաշխարանքի երգեր որովհետև բովանդակությունն ապաշխարանքի էր զղջումի խոսը հոգու փրկության աղոթքը հայոց գրերի ստեղծման վերաբերյալ առկա են բավականին հակասական կարծիքներ չնայած հիմնականում գերակշռում է դասական մոտեցումը ինչը ենդթադրում է որ մեսրոպ մաշտոցը հանդիսանում է հայերեն այբուբենի ստեղծողը հետաքրքիր և զարգացող մոտեցում է նաև այն որ մաշտոցը ոչ թե ստեղծել է հայոց այբուբենը այլ վերականգնել այն թեև քրիստոնեությունը հայաստան մուտք է գործել առաջին դարում և թ դարձել պետական կրոն բայց ժողովրդի զգալի մասը միայն անվանապես էր քրիստոնյա երկրում եղած աստվածաշնչի գրքերը եկեղեցական այլ երկեր հունարեն կամ ասորերեն էին ժամերգությունները և ծեսերը կատարվում էին ժողովրդի համար անհասկանալի այդ լեզուներով մաշտոցը աստվածաշունչը հրապարակայնորեն կարդալիս անմիջապես բանավոր թարգմանում էր հայերեն ժողովրդին հասկանալի դարձնելու համար գողթնում կատարած քարոզչությունը մաշտոցի մեջ հաստատեց հայերեն գիր ու գրականություն ունենալու հրատապ կարևորությունը կային այդ որոշումն ընդունելու նաև այլ ծանրակշիռ պատճառներ թ բյուզանդիայի և պարսկաստանի միջև երկու մասի բաժանված հայաստանի արևելյան և արևմտյան մասում թեև պահպանվում էր հայոց թագավորությունը բայց պարսկական ազդեցությունն օրավուր մեծանում էր երկրի արևմտյան մասում որը միացված էր բյուզանդիային վերացված էր հայոց թագավորությունը եկեղեցին ենթակա էր հունական եպիսկոպոսությանը եկեղեցու և պետական լեզուն հունարենն էր հայաստանի երկու մասերի միմյանցից օտարացումը սպառնում էր երկրի և ժողովրդի ամբողջությանը վերահաս էր դառնում հայության ձուլման վտանգը ամբողջ երկրում դպրոցների համալսարանների լեզուն հունարենն էր մասամբ ասորերենը եկեղեցականների զգալի մասը հույներ ու ասորիներ էին հայ հոգևորականության որոշ մասը հունախոս էր արևմտյան շատ գավառներում հունարենն ու հունական կենցաղը արմատանում էին հայ ընտանիքներում արքունիքում պաշտոնավարելիս և հետո մաշտոցը կանխազգացել էր հայկական ինքնուրույն պետության մոտալուտ անկումը տեսնելով որ հայոց թագավորության վերջը հասել է մեսրոպը երկրի խռովություններն իր համբերության նյութ դարձրեց մովսես խորենացի պատմություն հայոց թ այսպես մաշտոցի համար հայ դպրության հրատապ ստեղծումն ուներ հետևյալ նպատակները մաշտոցի այս ծրագիրը ձևավորվեց գողթնում ունեցած գործունեությունից հետո երբ կորյունի նա մտքում դրեց ավելի հոգալ նույնպես համայն հայոց աշխարհի ժողովրդին մխիթարելու մասին կորյուն վարք մաշտոցի թ գրքում բերվում են նաև մաշտոցի խոսքերը տրտմություն է ինձ համար և անպակաս են իմ սրտի ցավերն իմ եղբայրների և ազգակիցների համար սահակ պարթևի երաշխավորությամբ թագավորի հրամանով այս անգամ մաշտոցը իր աշակերտ օգնականների հետ մի խումբ մանուկներ առած ուղևորվում է ասորիք լինում է ամիդ ապա եդեսիա քաղաքներում հայոց գրերի մասին խորհրդակցում ասորի հոգևորականների հետ բայց ապարդյուն մանուկների մի մասին ասորական կրթություն է տալիս եդեսիայում մյուսին ուղարկում ավելի հյուսիս սամոսատ հունական կրթության եդեսիայում մաշտոցը ստեղծագործական երկունք ապրեց նա շատ նեղություններ քաշեց իր ազգային մի բառի օգնություն գտնելու համար մաշտոցը ին ստեղծում է հայերենի հնչյունական համակարգը ճշգրտորեն արտահայտող ուսուցանելու թարգմանելու և դպրություն ստեղծելու նպատակին լիովին հարմար նշանագրեր նա իր սուրբ աջով հայրաբար ծնեց նոր և սքանչելի ծնունդներ հայերեն լեզվի նշանագրեր եդեսիայում մաշտոցը նորագյուտ տառերը դասավորում է օգտվելով հունական այբուբենի հերթականությունից տառերին տալիս է անուններ այբ բեն որոշում է նրանց թվային արժեքները ա ժ ճ ապա անցնելով սամոսատ հմուտ հունագետ հռոփանոսի օգնությամբ կատարելագործում է նորագույն տառերի գծագրությունը նոր տառերն ուսուցանում իր օգնականներին և այդտեղ հունական կրթություն ստացող մանուկներին իր աշակերտներ հովհան եկեղեցացու և հովսեփ պաղնացու հետ սկսում է նոր գրի օգնությամբ աստվածաշնչից հայերեն թարգմանել սողոմոնի առակները որի առաջին նախադասությունը նաև մեսրոպատառ առաջին նախադասությունն էր հայոց գրերը ստեղծելիս մաշտոցը պետք է լուծեր մի շարք բարդ խնդիրներ որոնցից էին հայաստանի ավելի քան հազար կմ քառակուսի տարածքում խոսվող բարբառների պայմաններում միասնական գրական հայերենի համար հնչյունական կանոնի որոշումը գրության ձախից աջ ինչպես հունարենում և աջից ձախ ինչպես ասորերենում եղած տարբերակներից մեկն ընտրելը ձայնավորների համար տառեր ունենալու թե չունենալու և կամ ձայնավորների համար հավելանշումներով դիակրիտիկ նշաններով արտահայտելու հարցի լուծումը հայերենի հնչյունային համակարգը որոշելից մաշտոցը առավելապես նկատի առավ արքունիքում նախարարական որոշ տներում հոգևորականության շրջանում ձևավորված ծառայողական ատենական հայերենը որը հենված էր արարատյան ըստ այլ կարծիքների տարոնի խոսվածքի վրա և ինքը գործածում էր սուրբ գիրքը բանավոր թարգմանելիս ու քարոզելիս շրջանցելով խոսվածքային նեղ առանձնահատկությունները նա որոշեց բառակազմիչ հնչյունների հնչույթների իրական քանակը հայերենի համար բացառեց վանկային և ձայնավորներ չունեցող գրային համարակարգերը առաջնորդվեց մեկ հնչյունին հնչույթին մեկ գիր սկզբունքով հայերենի յուրաքանչյուր հնչյունի համար ստեղծվեց մեկ նշանագիր բացառություն էր ու հնչյունը եթե այն երկբարբառային արտասանություն չուներ մաշտոցը իրավացիորեն հրաժարվեց տառերի ձայնային արժեքը փոխող կետերից ու գծիկներից յուրաքանչյուր դեպքում գերադասելով ունենալ առանձին տառ այդպես ստեղծվեց տառ որոնց կիրառությունը ճշտեց սողոմոնի առակները թարգմանելիս որդեգրելով գրելու հորիզոնական առաջընթաց հարմարագույն եղանակը դրեց հայերենի ուղղագրության հիմքը օրինակ թեև ստեղծվել էր ը տառը բայց նկատի ունենալով համապատասխան հնչյունի հաճախակի գործածությունը հայերենում ը տառի գրությունը սահմանափակող կանոն հաստատեց մաշտոցի ստեղծած գիրը և ուղղագրությունը դարձան ամենից լիարժեքը ժամանակի մյուս գրային համակարգերի շարքում և չհնացան անցած տարիներին միջնադարում մաշտոցի գրած տառերին ավելացան միայն և ֆ տառերը հետագայում արվել են մի քանի ուղղագրական փոփոխություններ հատկապես արևելահայերենի համար մաշտոցը նորաստեղծ գրերով վերադառնում է հայրենիք երկրում ծավալվում է թարգմանչաց շարժումը որը լուսավորական կրթական ընդարձակ ու երկարատև գործունեություն էր երկրի բոլոր մասերում հայկական դպրոցների հիմնադրում թարգմանական ծավալուն աշխատանք հայ դպրության ստեղծում եկեղեցու ու քարոզչության հայացում հայ գրչության կենտրոնների ու գրադարանների հիմնում սահակ պարթևն ու մեսրոպ մաշտոցն աշակերտների հետ սկսել են աստվածաշնչի թարգմանությունը մի մասն ասորերենից մյուս մասը հունարենից մաշտոցը նախքան այդ իր քարոզչական գործունեության ժամանակ բազմիցս բանավոր թարգմանած լինելով աստվածաշնչի առանձին հատվածներ դրանց զգալի մասն անգիր գիտեր և մնում էր ստուգել ու գրի առնել նորագյուտ տառերով կարճ ժամանակում սուրբ գրքի հիմնական մասը թարգմանվել էր հայերեն և բազմացվել գրչությամբ այդ ընթացքում թարգմանվել են նաև փիլիսոփայական ժամանակագրական բնագիտական և այլ բնույթի երկեր տառերի գյուտից հետո մաշտոցը իր օգնականների հետ շրջագայել է հայաստանում հավաքագրել աշակերտներ հիմնել դպրոցներ ինքը տվել հայերենի դասավանդման առաջին օրինակը հիմնադրել վանքեր որոնք դարձել են ուսման գրչության ու գիտության կենտրոն և օրինակ հետագա դարերում նորերը հիմնելու առաջին երեք շրջագայությունները մաշտոցը կատարել է արևելյան հայաստանում չորրորդը արևմտյան հայաստանում այստեղ անատոլիս կուսակալը մաշտոցին պատիվներով ընդունելուց հետո նրա մտադրությունները հայտնել է բյուզանդիայի թեոդոս րդ կայսրին սա մաշտոցին շնորհել է ակումիտ տքնող արթուն հսկող պատվավոր տիտղոսը սակայն զրկել գործունեության իրավունքից և մաշտոցը օգնականների մի մասին թողնելով փոքր հայքի մելիտենե մալաթիա քաղաքում մնացածների հետ մեկնել է կոստանդնուպոլիս բանակցել կայսրի հետ ստացել հայ երեխաներին մայրենի լեզվով կրթելու և հայ հոգևորականների դասեր հաստատելու կայսերագիր իրավունքը վերադառնալով արևմտյան հայաստան այստեղ նույնպես հիմնել է հայկական դպրոցներ մշակութային կենտրոններ ըստ կորյունի արևելյան հայաստանում կատարած երկրորդ շրջագայության ժամանակ սկսեց տիրոջից իրեն շնորհվածի համեմատ նշանագրեր հորինել վրացերեն լեզվի համար մովսես խորենացի պատմություն հայոց արևելյան հայաստանում կատարած իր մի այլ հինգերորդ շրջագայության ժամանակ մաշտոցն այցելել է բուն աղվանք կուր գետի ձախ ափին ամենաբազմամարդ ցեղի գարգարացիների լեզվի համար տեղացի բենիամին երեցի օգնությամբ ստեղծել տառեր նշանագրեր ստեղծեց գարգարացիների լեզվի համար խորենացի նույն տեղում հիմնել դպրոցներ սկիզբ դնել թարգմանչաց գործին մաշտոցը եղել է ժամանակի խոշոր հայ բանաստեղծը ըստ տեղեկությունների ճգնակյաց կյանքի տարիներից սկսած նա հոգևոր բանաստեղծություններ է հորինել տառերի գյուտից հետո երբ շատացան եկեղեցու ծեսերը երգեցողությունը հայացնելու խնդիրը մաշտոցի ստեղծած երգերը որդեգրվեցին եկեղեցու կողմից իսկ հետայգայում մտան շարակնոցի մեջ ըստ բազում վկայությունների շարակնոցներում կա շուրջ բանաստեղծություն այդ թվում հարց տէր երկնից ողորմեա շարքերից դրանք մեսրոպյան տառերով գրված բանաստեղծություններ են մաշտոցի բանաստեղծությունները խորապես քնարական են կրում են հեղինակի խոր ներշնչանքի կնիքը մաշտոցը սահակ պարթևի հետ հիմնադրել է հայ մասնագիտական երաժշտությունը նրանք կարգավորել են հայոց բանավոր ժողովրդական ու հոգևոր ձայնեղանակները և օգտագործել եկեղեցական երաժշտության մեջ հայ մասնագիտական երաժշտության ելևէջումը պայմանավորելով հայոց լեզվի հնչերանգով մաշտոցը եղել է նաև հայ երգի առաջին դպրոցական ուսուցիչը մաշտոցը հայերենի առաջին ուսուցիչը լինելով նաև հայ մանկավարժության առաջամարտիկն է նա մշակել է հայոց լեզվի հայ երաժշտության և հայկական նորաստեղծ դպրոցներում ուսուցանվող մյուս առարկաների դասավանդման սկզբունքները որոշել է հայկական դպրոցի լեզվական հիմունքը դասավանդումն սկսել մեսրոպյան տառերի և հայերենի որպես միակ մայրենի լեզվի ուսուցմամբ հանրակրթական առարկաները դասավանդել հայերեն օտար լեզուները հայոց լեզվի հիման վրա մաշտոցական այս հիմունքը հետագա դարերում ավանդական դարձավ հայկական դպրոցների համար թե հայրենիքում թե հայրենիքից դուրս մաշտոցի մանկավարժական հայացքների կարևոր մի կողմն է դպրոցում դասավանդումը աշակերտներին լիովին հասկանալի լեզվով կատարելը հայաստանի դպրոցներում հունարեն և ասորերեն դասավանդումը ամբողջությամբ հայերենով փոխարինելը հիմնական նպատակից բացի նաև մանկավարժական խորհուրդ է ունեցել մաշտոցի աշխարհայացքին բնորոշ է մարդու ինքնաճանաչման և կատարելագործման գաղափարը մարդը իր ոչ կատարյալ լինելը ներքին անմաքրություններն ու արատավոր արարքները գիտակցում է կատարյալ ճանաչելու և նրա հետ շփվելու շնորհիվ որը մարդուն մղում է դեպի խոր զղջում ապաշխարհություն և ճանապարհ բազում կատարյալին մոտենալու ու ձուլվելու ներքնապես մաքրվելու և համընդհանուր սիրով լցվելու մաշտոցի հասարակական հայացքների մեջ կարևոր են ժողովրդին մայրենի լեզվով լուսավորելու հայությունն ու հայրենիքը քրիստոնեական եկեղեցու և հայոց լեզվի ու հայ մատենագրության միջոցով միավորելու ժողովրդի ազգային ինքնությունը պահպանելու գաղափարները որպես անհատ մաշտոցը խորենացու վկայությամբ գերազանցել է բոլոր առաքինի մարդկանցից որպիսիք այն ժամանակ կային որովհետև ամբարտավանություն և մարդահաճությունը նրա վարքում երբեք տեղ չգտան այլ հեզ բարյացակամ և բարեմիտ լինելով երևում էր բոլորին երկնայինների սովորությամբ զարդարված որովհետև նա հրեշտակի տեսք ուներ բեղմնավոր միտք պայծառ էր խոսքով գործերով ժուժկալ պատմություն հայոց թ կորյունը վկայում է շատ բանտարկյալներ ու կալանավորներ և նեղյալներ ազատեց քրիստոսի ահավոր զորությամբ կորզելով նրանց բռնակալների ձեռքից շատ մուրհակներ պատռեց վարք մաշտոցի թ մաշտոցի մահից հետո հազարապետ վահան ամատունին և զորավար հմայակ մամիկոնյանը մեծ բազմությամբ նրա մարմինը տեղափոխում են օշական որտեղ երեք տարի անց վահան ամատունին տաճար է կառուցում աճյունը տեղափոխում այնտեղ նրա հիշատակը հարգելու համար հովսեփ կաթողիկոսը հանձնարարում է կորյունին գրելու մաշտոցի կյանքն ու գործը հայ եկեղեցին նկատի ունենալով մաշտոցի ժողովրդականությունը նրան դասել է իր սրբերի շարքը հայաստանում և սփյուռքում մաշտոցի անունով են կոչվում պետական ու հասարակական հիմնարկներ դպրոցներ փողոցներ և այլն թ մաշտոցի անունն է կրում հայկական ամենահարուստ ձեռագրատունը մատենադարանը օշականի ճանապարհին կանգնեցվել է մաշտոցյան այբուբենին նվիրված հուշակոթող մաշտոցի անունն է կրում նաև երևան քաղաքի գլխավոր պողոտան նրա անունով է կոչվում օշականի գլխավոր փողոցը միջնակարգ դպրոցը և օշականում կա նրա անունը կրող եկեղեցի որը կառուցվել է նրա շիրմի վրա օշականում գործում է նաև նրա անունը կրող երիտասարդաց և պատանյաց միություններ օվկիանոս հունարեն օկեա նոս աղի ջրի ահռելի զանգված ջրոլորտի հիմնական բաղադրիչը երկրագնդի մակերևույթի մոտ ը մոտ միլիոն կմ ծածկված է օվկիանոսով ջրային անընդհատ զանգվածով որը պայմանականորեն տարաբաժանվում է մի քանի հիմնական օվկիանոսների և ավելի փոքր ծովերի այս մակերեսի կեսից ավելին ունի մետրից ավել խորություն օվկիանոսային միջին աղիությունը կազմում է մոտ և գրեթե ամբողջ ծովաջրի աղիությունը ընկած է և ի միջև արտերկրային օվկիանոսները կարող է բաղկացած լինեն քիմիական տարրերի և միացությունների լայն ցանկից արտերկրային մակերեևույթի միակ հաստատված կայուն լուծույթով խոշոր մարմինները տիտանի լճերն են չնայած փաստեր կան արեգակնային համակարգում այլ օվկիանոսների գոյության մասին տեսականորեն ենթադրվում է որ իրենց երկրաբանական պատմության սկզբում մարսն ու վեներան ունեցել են խոշոր օվկիանոսներ մարսի օվկիանոսային վարկածը ենթադրում է որ մարսի մակերևույթի մոտ երրորդ մասը մի ժամանակ ծածկված է եղել ջրով չնայած մարսի ջուրը այնքան էլ օվկիանոսային չէր և հնարավոր է գոլորշիացած լինի այնպիսի միացություններ ինչպիսիք աղերն են և ամիակը խառնված ջրին հայտնի են որպես ջրի սառցակալման ջերմաստիճանը իջեցնող ինչը հնարավորություն է տալիս ջրային ռեսուրսներին մեծ քանակությամբ գոյություն ունենալ արտերկրային տարածքներում ծովի ջրի կամ սառույցի տեսքով չնայած ընդունված է տարանջատել օվկիանոսները սակայն աղի ջրի ամբողջությունը երկրագնդի վրա կոչում են համաշխարհային օվկիանոս ջրի մասնիկների անընդհատ ազատ տեղաշարժը ունի ֆունդամնետալ նշանակություն օվկիանոսագիտության մեջ օվկիանոսների բաժանման հիմք են հանդիսանում հիմնականում մայրցամաքները արշիպելագները և այլ չափանիշներ առավել մանրամասն տեղեկատվության համար տես ներքևի աղյուսակը խաղաղ և ատլանտյան օվկիանոսները հասարակածով բաժանվում են հյուսիսային և հարավային մասերի ավելի փոքր ջրային տարածքները կոչվում են այլ կերպ օրինակ ծով նեղուց ծոց և այլն ջրոլորտի ընդհանուր զանգվածը տոննա է կամ կգ որը կազմում է երկրի ընդհանուր զանգվածի տոկոսը քաղցրահամ ջուրը տոկոսից էլ քիչ է կազմում մնացածը աղի ջուրն է որը գտնվում է օվկիանոսներում համաշխարհային օվկիանոսը միլիոն կմ մակերևույթ ունի ծավալը կազմում է մոտ մլդ կմ միջին խորությունը մ առավելագույն խորությունը մ համաշխարհային ծովային ջրերի գրեթե կեսը մ խորություն ունեն օվկիանոսները որոնց խորությունը մ էլ քիչ է կազմում ծածկում են երկրի մակերևույթի մոտ սրանց մեջ չեն մտնում այն ծովերը որոնք կապված են համաշխարհային օվկիանոսի հետ ինչպիսին է օրինակ կասպից ծովը ջրի կապտավուն գույնը մի քանի բաղկացուցիչ նյութերի արդյունք է հիմնական բաղկացուցիչներն են լուծված օրգանական նյութերը և քլորոֆիլը նավաստիները և այլ ծովագնացներ զեկուցել են որ օվկիանոսը հաճախ տեսանելի լուսարձակում է որը գիշերը մղոններով տարածվում է թ գիտնականներն առաջին անգամ հայտարարեցին որ նրանք ունեն այս լուսարձակման վկայությունը մի լուսանկար այն հավանաբար առաջանում է կենսալուսարձակումից օվկիանոսագետները բաժանում են օվկիանոսը մի քանի գոտիների կախված ֆիզիկական և կենսաբանական պայմաններից պելագիկ գոտին ներառում է բոլոր բաց օվկիանոսային տարածքները և կարող է բաժանվել իր հերթին ըստ խորության և լույսի թափանցման ֆոտիկ գոտին ընկած է օվկիանոսի մակերևույթից մինչև մետր խորությամբ տարածքը այս գոտում այն տարածքն է որտեղ կարող է տեղի ունենալ ֆոտոսինթեզ և հետևաբար այն ունի ամենամեծ կենսաբազմազանությունը քանի որ բույսերին անհրաժեշտ է ֆոտոսինթեզ այս մակարդակից ներքև գտնվող կյանքի տեսակները ստիպված են սնվել կամ վերևից սուզվող նյութերով տես ծավային ձյուն կամ գտնել այլ էներգիայի աղբյուրներ հիդրոթերմալ գազանցքները այսպիսի էներգիայի հիմնական աղբյուրներն են ափոթիկ գոտում խորությունը մետրից ներքև ֆոտիկ գոտու պելագիկ մասը անվանում են էպիպելագիկ ափոթիկ գոտու պելագիկ մասը կարող է բաժանվել շրջանների որոնք ուղղահայաց իրար վրա են դասավորված ըստ ջերմաստիճանի մեզոպելագիկը ամենավերին շրջանն է նրա ներքևի սահմանն է հանդիսանում ջերմային թռիչքի շերտը ջերմաստիճանով որը արևադարձային գոտիներում սովորաբար ընկած է մ խորության վրա հաջորդը բաթիպելագիկ շրջանն է միջակայքում խորությունը սովորաբար լինում է մ աբիսալ դաշտի վերևում է գտնվում աբիսալպելագիկ շրջանը որի ներքևի սահմանը ընկած է մ խորության վրա վերջին շրջանը պարունակում է խորը իջվածքներ և անվանվում է հադալպելագիկ շրջան այն տարածվում է մ միջակայքում և հանդիսանում է օվկիանոսի ամենախոր գոտին պելագիկ ափոթիկ գոտիների հետ միասին կան նաև բենթիկ ափոթիկ գոտիներ դրանք համապատասխանում են խորքային ծովի երեք ամենախորը գոտիներին բենթիալ գոտին ծածկում է մայրցամաքային լանջը մինչև մ խորությունը աբիսալ գոտին ծածկում է աբիսալ դաշտերը մետր միջակայքում դրանից ներքև ընկած է հադալ գոտին որը համապատասխանում է հադալպելագիկ շրջանին և գտնվում է օվկիանոսային իջվածքներում պելագիկ գոտին նաև կարող է բաժանվել ենթաշրջանների ներիտիկ գոտի և օվկիանիկ գոտի ներիտիկ գոտին ներառում է ջրային զանգվածները որոնք ընկած են մայրցամաքային շելֆերի վրա իսկ օվկիանիկ գոտին ներառում է ամբողջ մնացած բաց ջրերը ի հակադրություն ծովափնյա գոտին ընդգրկում է մակընթացության ցածր և բարձր սահմանների միջև ընկած շրջանը և իրենից ներկայացնում ծովային և ցամաքային տարածքների միջև անցումային շրջանը այն հայտնի է նաև որպես միջմակընթացային գոտի նավերով ճանապարհորդությունները օվկիանոսի վրայով սկսվել են նախապատմական ժամանակներում իսկ ստորջրյա ճանապարհորդությունները և հետազոտությունները հնարավոր են դարձել միայն համեմատաբար վերջերս օվկիանոսում ամենախորը կետն է մարիանյան իջվածքը որը գտնվում է խաղաղ օվկիանոսում հյուսիսային մարիանյան կղզիների մոտ նրա առավելագույն խորությունն է մ մետր բրիտանական ծովային նավ չելենջեր հայտնաբերել է այն թվականին և անվանել է նրա ամենախորը կետը չելենջերի անդունդ թվականին երկու մարդկանց կողմից կառավարվող բատիսկաֆը հասել է իջվածքի հատակին օվկիանոսի խորքային մասերի մեծ մասը դեռևս հետազոտված և նույնիսկ քարտեզագրված չէ կիլոմետրից մեծ ձևավորումների ընդհանուր պատկերը ստեղծվել է հիմնվելով մոտ ընկած օվկիանոսի մակերևույթի գրավիտացիոն խանգարումների վրա օվկիանոսային հոսքերը մեծապես ազդում են երկրի կլիմայի վրա փոխանցելով ջերմությունը արևադարձային գոտուց բևեռային շրջաններ և տեղափոխում են ջերմ կամ սառը օդը և տեղումները ափամերձ շրջաններ որտեղ քամիները կարող դրնաք հասցնել ցամաքի ներքին մասերը մակերևութային ջերմությունը և քաղցրահամ ջրերի հոսքերը ստեղծում են գլոբալ խտության գրադիենտ որը և կառավարում է օվկիանոսի լայնածավալ շրջանառության ջերմային մասը այն կարևոր դեր ունի բևեռային շրջաններին ջերմության մատակարարման մեջ և հետևաբար ծովային սառույցի կարգավորման մեջ ջերմային շրջանառության փոփոխությունները զգալի ազդեցություն ունեն երկրի ռադիացիոն հավասարակշռության վրա քանի որ ջերմային շրջանառությունը կարգավորում է այն արագությունը որով որ խորքային ջրերը հասնում են մակերևույթին այն կարող է մեծապես ազդել նաև մթնոլորտում ածխաթթվի պարունակության վրա ջերմային շրջանառության վրա համընդհանուր տաքացման հնարավոր ազդեցությունների մասին քննարկումը տես ջերմային շրջանառության կանգնեցում հաճախ նշվում է որ ջերմային շրջանառության պատճառով է որ արևմտյան եվրոպայի կլիման այդպիսի չափավոր է մեկ այլ կարծիք պնդում է որ դա բոլորովին այդպես չէ և եվրոպայի կլիման տաք է քանի որ այն գտնվում է օվկիանոսային ավազանի քամհար ուղղության վրա և մթնոլորտային ալիքները բերում են տաք օդ դեպի հյուսիս մերձարևադարձային շրջաններից արկտիկական շուրջբևեռային հոսանքը շրջապատում է մայրցամաքը ազդելով տարածաշրջանի կլիմայի վրա և միացնում է տարբեր օվկիանոսների հոսանքները եղանակի առավել դրամատիկ ձևերից մեկը առաջանում է օվկիանոսների վրա դա արևադարձային ցիկլոններն են նույնպես անվանվում են թայֆուններ և փոթորիկներ կախված նրանից թե որտեղ են նրանք առաջացել օվկիանոսն էականորեն ազդում է կենսոլորտի վրա օվկիանոսային գոլորշիացումը որպես ջրի շրջանառության փուլ աղբյուր է հանդիսանում անձրևների մեծամասնության համար ինչպես նաև օվկիանոսների ջերմաստիճանը որոշիչ դեր ունի կլիմայի և քամիների ձևավորման համար որոնք էլ իրենց հերթին ազդում են կյանքի վրա ցամաքում կյանքը օվկիանոսում զարգացել է ցամաքում կյանքի առաջանալուց միլիարդ տարի առաջ օվկիանոսի խորությունը և հեռավորությունը ափից խստորեն ազդում է բույսերի և կենդանիների կենսաբազմազանության վրա տվյալ շրջանում օվկիանոսային ծագման կյանքի տեսակներից են օվկիանոսները կարևոր դեր ունեն տրանսպորտային փոխադրումների համար քանի որ աշխարհի ապրանքների մեծ մասը տեղափոխվում է նավերով օվկիանոսները նույնպես հանդիսանում են նաև ձկնորսական արդյունաբերության հիմնական մատակարարման աղբյուր առավել զարգացած է ծովախեցգետինների ձկների կրաբերի և օմարների արդյունահանումը այս պահին երկիրը միակ հայտնի մոլորակն է և միակը արեգակնային համակարգում որն ունի մեծ կայուն հեղուկ ջրի մարմիններ իր մակերևույթի վրա այնուամենայնիվ ենթադրվում է որ մյուս երկնային մարմինները նույնպես կարող են ունենալ մեծ օվկիանոսներ գազային հսկաներ յուպիտերը և սատուրնը ըստ այսօրվա տվյալների չունեն պինդ մակերևույթ և դրա փոխարեն ծածկված են հեղուկ ջրածնի շերտով այնուամենայնիվ նրանց երկրաբանությունը մինչև վերջ ուսումնասիրված չի դրա փոխարեն սառցե հսկաներ ուրանը և նեպտունը կարող են պարունակել հսկայական հեղուկ ջրի օվկիանոսներ մթնոլորտի խորքում սակայն այս մոլորակների ներքին կառուցվածքը նույնպես բավարար չէ ուսումնասիրված գիտական հանրությունը քննարկում է մարս մոլորակի վրա նրա հյուսիսային կիսագնդում անցյալում օվկիանոսի գոյության հնարավորությունը ինչպես նաև թե ինչ կարող էր պատահել նրա հետ վերջերս մարս էքսփլորեյշն ռովեռ մարսագնացը հաստատեց այն փաստը որ գոնե մեկ վայրում մարսի վրա եղել է երկարաժամկետ պահպանված ջրամբար սակայն դրանից ավելին ոչ մի հաստատված տեղեկություններ չկան աստղագետները համարում են որ վեներան ունեցել է հեղուկ ջուր և հնարավոր է նաև օվկիանոսներ իր պատմության վաղ ժամանակաշրջանում եթե նույնիսկ դրանք գոյություն են ունեցել հետագայում անհետացել են մակերևույթի փոփոխությունների հետևանքով գիտնականները կասկածում են որ տիտան և եվրոպա ու ավելի քիչ հավանականությամբ կալիստո գանիմեդ և տրիտոն արբանյակների վրա գոյություն ունի հեղուկ ջրի համընդհանուր շերտ որը բաժանում է կեղևը մանտիայից կարծիք կա որ իոյի վրա գոյություն ունի մագմայի օվկիանոս գեյզերներ են գտնվել սատուրնի արբանյակ էնցելադի վրա սակայն դրանց առաջացման պատճառը դեռևս պարզ չէ մյուս սառցե արբանյակները նույնպես կարող են ունենալ ընդերքային օվկիանոսներ կամ հնարավոր է որ երբևէ ունեցել են և այժմ դրանք սառցակալած են հեղուկ հիդրոկարբոնատների հսկայական ծավալի մարմիններ կան սատուրնի տիտան արբանյակի վրա չնայած նրանք այնքան մեծ չեն որպեսզի համարվեն օվկիանոսներ սակայն երբեմն դրանք անվանում են լճեր կամ ծովեր կասինի սարքի նախնական տվյալներով արբանյակի վրա հայտնաբերվել էին միայն չորացած գետերի հուներ և ջրամբարներ որոնք խոսում էին այն մասին որ տիտանը կորցրել էր իր մակերևութայն հեղուկները սակայն վերջերս կատարված կասինիի մերձեցման ընթացքում հստակորեն պարզվեց որ տիտանի վրա գոյություն ունեն հեղուկ հիդրոկարբոնատների ջրամբարներ բևեռային շրջաններում կարծիք կա որ տիտանը ունի ընդերքային ջրից կազմված օվկիանոս որի վերին շերտը խառնված է հիդրոկարբոնատների հետ ըստ առկա տվյալների սերեսի ընդերքում ժայռային միջուկը շրջապատված է սառույցից կազմված մանտիայով և հնարավոր է որ ունի հեղուկ ջրի օվկիանոս իր մակերևույթի տակ խոշոր տրանսնեպտունային մարմինների մասին չկան բավարար տեղեկություններ որպեսզի կարելի լինի ենթադրել նրանց ներքին կառուցվածքում բաժանիչ շերտի գոյությունը որտեղ կարող է լինել օվկիանոս այնուամենայնիվ պլուտոնի էրիսի սեդնայի և օրկի ռադիոակտիվ տրոհման մոդելները ցույց են տալիս որ նրանք ունեն օվկիանոսներ սառցե կեղևների տակ մոտ կմ հաստությամբ արեգակնային համակարգից դուրս գտնվող որոշ մոլորակները և բնական արբանյակները կարող են ունենալ օվկիանոսներ մինչև իսկ հնարավոր է որ դրանք լինեն ջրային օվկիանոսներ ինչպես դա երկրի վրա է դրանք երկրանման մոլորակներ են որոնք գտնվում են բնակելի գոտում կամ ինչպես դա անվանվում է հեղուկ ջրի գոտում սակայն դրանց վրա օվկիանոսների գոյության վերջնական ճշգրտումը չափազանց դժվար է և ոչ հավաստի նույնիսկ սպեկտրային ուսումնասիրությունների օգտագործմամբ տեսական մեթոդների կիրառմամբ ենթադրվել է որ մեծ հավանականությամբ մոլորակի զանգվածի մոտ ը կազմում է հազվագյուտ սառույց ը բոլոր մյուս հնարավոր թեկնածուների մասին խոսակցությունները հիմնված են զուտ ենթադրությունների վրա նրանց զանգվածից և բնակելի գոտում դիրքից ելնելով ընդգրկել այնուամենայնիվ նրանց կառուցվածքի մասին չափազանց քիչ տեղեկություններ կան որոշ գիտնականներ ենթադրում են որ կեպլեր ն օվկիանոսանման մոլորակ է առաջարկվել է մոդել ըստ որի գլիսե ն կարող է ունենալ մակերևութային օվկիանոս գլիսե ն ենթադրվում է որ ունի տաք սառույցի օվկիանոս արտերկրային արբանյակները որոնք պտտվում են բնակելի գոտում գտնվող գազային հսկաների շուրջ նույնպես տեսականորեն կարող են ունենալ մակերևութային օվկիանոսներ վիքիպեդիա ազատ բովանդակությամբ բազմալեզու հանրագիտարանային նախագիծ որին հովանավորում է շահույթ չհետապնդող վիքիմեդիա հիմնադրամը անունը կազմված է վիքի համագործակցական կայքեր ստեղծելու տեխնոլոգիա հավայան վիքի բառից որը նշանակում է արագ և հունարեն էնցիկլոպեդիա բառերից վիքիպեդիայի ավելի քան միլիոն հոդվածները այդ թվում շուրջ հայերեն վիքիպեդիայում ստեղծվել են կամավոր մասնակիցների կողմից և համարյա բոլոր հոդվածները կարող են խմբագրվել համացանցից օգտվող ցանկացած անձի կողմից վիքիպեդիա նախագիծը սկսել են ջիմմի ուելսը և լարի սանգերը ի հունվարին և ներկայումս այն համացանցի ամենաօգտագործվող հանրագիտարանային կայքն է վիքիպեդիան պարունակում է մոտավորապես միլիոն հոդված որոնցից ավելի քան ը պատկանում են անգլերեն տարբերակին հանրագիտարանը սկսեց գործել որպես փորձագետների կողմից գրվող նուպեդիա հանրագիտարանի շարունակությունը թվականի հունվարի ից հանրագիտարանը աշխատում է վիքի համակարգչային ծրագրով և ունի բազմաթիվ քույր նախագծեր ինչպիսիք են օրինակ վիքիդարանը և վիքիգրքերը վիքիպեդիան գնահատվում է անվճար լինելու ազատության և մատչելիության թեմաների հսկայական բազմազանության և հիրավի մանրամասն տեղեկությունների համար վիքիպեդիան քննադատում են ավանդական հանրագիտարանի համեմատ արժանահավատության պակասի համար և ավանդական հանրագիտարանային թեմաների վերաբերյալ հոդվածների թերությունների համար այս կայքը նաև հսկայածավալ փորձարարական դաշտ է այսպես կոչված սոցիալական գիտությունների բնագավառում ազատ քննարկումների համար ազատ ու մատչելի հանրության գաղափարը մի հանրության որը միավորված է տեխնոլոգիայով որտեղ հետզհետե մեծանում են հաղորդակցվող տեղեկությունների ծավալները ակտիվորեն հոդվածներ են գրվում և քննարկվում ու ազատորեն տրամադրվում են համաշխարհային հասարակությանը այս առանձնահատկությունները վիքիպեդիան դարձնում են բացառիկ մի երևույթ ոչ միայն որպես հանրագիտարան այլ նաև որպես տեղեկատվական ռեսուրսների մի աննախադեպ աղբյուր այդուհանդերձ շնորհիվ հենց այն հանգամանքի որ այն բաց է յուրաքանչյուր գրել ցանկացողի համար և կարող է ազատորեն խմբագրվել ընթերցողների կողմից հոդվածների արժանահավատությունը ըստ էության կախված է գրողի պատասխանատվությունից և բարեխղճությունից և վիքիպեդիա համայնքը անդադար աչալուրջ պիտի լինի վանդալիզմի հնարավոր դեպքերը կանխարգելելու և սուբյեկտիվ տեսակետներից խուսափելու համար վիքիպեդիայի արժանահավատությունը հաճախ է կասկածի տակ առնվում հենց այդ պատճառով որ հոդվածների բովանդակությունը կարող է ազատորեն խմբագրվել ցանկացողների կողմից իսկ դա կարող է հանգեցնել որոշակի անճշտության և ոչ բավարար խորությամբ հետազոտված բովանդակության վանդալիզմը մշտական խնդիր է թեև ի պատիվ համայնքի պետք է ասել որ այն սովորաբար բացահայտվում ու վերացվում է մի քանի րոպեների ընթացքում վիքիպեդիայի բովանդակությունը ստեղծում են օգտագործողները յուրաքանչյուր այցելու կարող է խմբագրել վիքիպեդիայի հոդվածները և շատերն են այդպես անում թեև կարելի է ասել որ բոլոր խմբագրումների գրեթե կեսն անում է օգտագործողների ընդամենը ը էջերը միշտ կարելի է խմբագրել այնպես որ ոչ մի հոդված երբեք վերջնական կամ ավարտված չի լինում բոլոր խմբագրումների ն անում են չգրանցված անանուն խմբագիրները այն խմբագիրների համար որոնք չեն գրանցվել օգտագործողի անվան փոխարեն օգտագործվում է նրանց հասցեն որը որոշակի թվային կոդ է և մեծ ցանկության դեպքում վերծանելի է սակայն վիքիպեդիան այնպես է ծրագրավորված որ սովորաբար արգելք է դնում չգրանցված խմբագրումների վրա հատկապես մեծ լեզվական կայքերում ինչպես օրինակ անգլերեն գերմաներեն ճապոներեն որտեղ օրը մի քանի հազար նոր հոդված է հայտնվում և անհնար է բոլորը հատ հատ ստուգել խմբագրել և կանխել վանդալիզմի փորձերը միևնույն ժամանակ հավանականությունը շատ քիչ է որ գրանցված օգտագործողները կարող են այդպիսի փորձեր անել վիքիպեդիայում օգտագործողների բազմաթիվ շերտեր կան ըստ էության ինչպես նշվեց յուրաքանչյուր օգտագործող կարող է նաև խմբագրել հոդվածները տարբեր եղանակներով ընդ որում մյուս բոլորի հետ հավասար իրավունքներով և պայմաններով սակայն վիքիպեդիայում կան նաև ադմինիստրատիվ պաշտոններ նրանց կոչում են սիսօփներ կամ ադմինիստրատորներ ամենաստորին կարգի ադմինիստրատորներին ընտրում են հենց օգտագործողների համայնքները և նրանց իրավասություն է տրվում փակել կամ ջնջել ամբողջական էջեր արգելք դնել որոշակի օգտագործողների մուտքի վրա անշուշտ ուղղորդվելով ծրագրի վարած քաղաքականությամբ կամ օգտագործողների համայնքի ընդհանուր համաձայնությամբ ավելի փոքրաթիվ են վիքիպեդիա ծրագրի ընթացքը ղեկավարող բյուրոկրատները որոնք կարող են նոր սիսօփներ նշանակել հետո գալիս են ստյուարդները որոնք իրենց հերթին բազմաթիվ մակարդակներում գործող բյուրոկրատներ են ապա դևելոփերները ովքեր պրոֆեսիոնալ ծրագրավորողներ են և կարող են մտնել ծրագրի ծրագրային ապահովման ֆայլեր խմբագրումը կարող է կատարվել նաև ավտոմատացված կամ կիսաավտոմատացված փոքրիկ ծրագրերի միջոցով վիքիպեդիայի մասնակիցները վիքիպեդիացիները պահպանում և պարտադրում են մյուսներին մի քանի սկզբունքային մոտեցումներ ուրիշների գրած հոդվածներում խմբագրումներ անելիս անպայման լրացրեք խմբագրումի ամփոփ նկարագրությունը դա կօգնի հեղինակին հետևել ձեր կատարած խմբագրումների բնույթին վիքիպեդիան կառուցվում է այն գաղափարի հիման վրա որ նրա բոլոր հոդվածները պետք է գրվեն չեզոք տեսակետից չեզոք տեսակետ նշանակում է գաղափարներն ու փաստերն արծարծել այնպես որ շարադրման հետ կարողանան համաձայնել և համակարծիք և տարակարծիք կողմերը անշուշտ բացարձակ համաձայնությունն անհնարին է աշխարհում կան այնպիսի գաղափարախոսներ որոնք երբեք չեն համաձայնվի որևէ մեկի կարծիքի հետ շարունակելով անգամ ուժով պնդել սեփական կարծիքի բացարձակ և անվերապահ ճշտությունը սակայն վիքիպեդիան կոչ է անում որդեգրել գրելու այնպիսի ոճ որն ընդունելի լինի ըստ էության ռացիոնալ մտածելակերպ ունեցող բոլոր մարդկանց համար չեզոք տեսակետի քաղաքականությունը պնդում է որ հոդվածները պետք է գրվեն առանց կողմնակալության արդարացիորեն արտահայտելով բոլոր տեսակետները սակայն ճիշտ այնպես ինչպես մյուս բոլոր համատեղ իրականացվող ծրագրերում վիքիպեդիան արդեն ներկառուցված կողմնակալություն ունի քանի որ ազգային լեզուներով կառուցվող հոդվածները գրվում են որոշակի ժողովրդագրական միասնություն ունեցող հանրության կողմից վիքիպեդիայի դեպքում սա արտահայտվում է այն միտման մեջ որ համակարգչային գրագիտություն ունեցող ամերիկացի ու բրիտանացի հոդվածագիրները ավելի շատ գրում են այն մասին ինչն իրենց առավելապես հետաքրքրում է արդյունքում երկու հոդվածների համեմատությունից կարող է պարզվել որ քորոնեյշըն սթրիթ կոչվող բրիտանական հեռուստասերիալի մասին հոդվածը որն սկսվել են գրել թվականին կազմված է բառերից դեռ չհաշված այն մյուս հոդվածները որոնք գրված են այդ նույն թեմայի շուրջ բառ նվիրված հեռուստաֆիլմում խաղացող դերասաններին ու կերպարներին մինչդեռ ռուանդային ցեղասպանությանը նվիրված հոդվածը պարունակում է ընդամենը բառ այն մասին թե ինչպես մարդ բնաջնջվեց օրվա ընթացքում ընթերցեք բոլոր այն հոդվածները որոնք վերաբերում են հայաստանին կամ հայկական ցեղասպանությանը եթե այդպիսիք գտնեք և ավելացրեք ձեր կողմից անգլերեն հանրագիտարանում նմանատեսակ երկար հոդվածներ կան այնպիսի անկարևոր թեմաների շուրջ ինչպիսիք են հեռուստատեսային ծրագրերը ֆիլմերի կերպարները պոպ երաժշտությունը երաժշտական ալբոմներն ու վիդեո խաղերը պատճառը թե ինչու անգլերեն վիքիպեդիայում որն առավել մեծ և բոլոր վիքիպեդիացիների կողմից տեղեկությունների համար ամենաշատ հաճախվող կայքն է հոդվածների տեսակետները հիմնականում ամերիկյան կամ բրիտանական են հենց նրանում է որ վիքիպեդիայի հոդվածների վրա աշխատում են հիմնականում ամերիկացիներ և բրիտանացիներ ընդ որում ուշադրություն դարձնելով մյուս ազգային լեզուներով գրվող հանրագիտարաններին կարելի է հետաքրքիր եզրակացություններ անել տարբեր ազգերի համակարգչային գրագիտության և ինտերնետային ակտիվության աստիճանի ինչպես նաև քաղաքակրթության մակարդակի մասին այսինքն հանրօգուտ նպատակի համար անվճար աշխատանք կատարելու պատրաստակամությունը վիքիպեդիայի հոդվածները երբեմն դառնում են խմբագրական պատերազմների առարկա երբ նախանձախնդիր հեղինակները ջնջում կամ անխնա փոխարինում են մյուսների ներդրումները իրենց հոդվածներում օրինակ հոդվածը այսինքն կարմիր հարինգ հարինգը նիհարիկ բայց շատ համեղ օվկիանոսային ձկնատեսակ է ին դարձավ անգլերեն վիքիպեդիայի ամենաշատ խմբագրված հոդվածը որի մեջ խմբագրումների թիվը նույնիսկ ավելի շատ էր քան այնպիսի թեմաների նվիրված հոդվածներում ինչպես ջորջ բուշ ջոն քերրի սեռական սլենգ հիսուս հրեա ադոլֆ հիտլեր մահախոսականներ և սադդամ հուսեյն վիքիպեդիացիները ձգտում են խուսափել վիճաբանություններից փորձելով հասնել ոսկյա միջինին վիքիպեդիայում ազատ խմբագրելու հնարավորությունը վանդալիզմի թիրախ է դառնում ինչն արտահայտվում է անիմաստ կամ դիտավորյալ սխալ գրառումներով շատ հաճախ վանդալիզմի թիրախ են դառնում հանրահայտ գրառումները թեպետ ցանկացած գրառում կարող է վանդալիզմի թիրախ դառնալ վանդալիզմը հիմանականում կայանում է գրառման վերացումով կամ այն փոխարինելով անիմաստ հայտարարությամբ երբեմն էլ հայհոյանքներով նման հայտարարությունները կարելի է ուղղել մտնելով հոդվածի պատմության բաժինն ու ընտրելով նախքան վանդալիզմը եղած տեքստը ապա սեղմելով հիշել վիքիպեդիայի սկզբունքներից են գրառումների պահպանումն ու վանդալիզմի հետևանքից նրանց վերանորոգումը վանդալիզմի միջոցները տարբեր են սակայն սովորաբար այն կարելի է չեզոքացնել րոպեների ընթացքում վիքիպեդիայի աշխատություններից մեկում վիյեգասը ուաթնբերգը և դեյվը գտել են ուղղումներ կատարելու միջին տևողությունը օր որը միջինը կազմում է րոպե մինչդեռ վանդալիզմը տևել է օր որը միջինը կազմում է րոպե հակառակ նախորդին ամբողջ ցանկը ուղղելու համար օգտագործվել է օր որը միջինը կազմում է րոպե հետազոտողներից մարտին ուաթնբերգը թերթում ասել է մենք զարմանում ենք վանդալիզմ տեսնելիս սակայն նույնքան զարմանում ենք թե որքան արագ դրանք ուղղվեցին վիքիպեդիացիները բարձր որակ ստանալու համար ստեղծել են մի քանի ազատակամ կոմիտեներ և միջոցներ օրինակ ծավալուն հոդվածների վերագրման համար անհրաժեշտ է միասին համագործակցել նման աշխատությունների վրա կարելի է ամբողջ համայնքով աշխատել և քվեարկության միջոցով որոշել լավագույն տեքստը բարձրորակ հոդվածները կարելի է նշանակել առանձնահատուկ հոդված այնուհետև դրանցից յուրաքանչյուրը վերաքննելով ընտրել այն տարբերակը որն առանձնանում է չեզոքությամբ ըմբռնելիությամբ վկայակոչումներով և հստակությամբ վիքիպեդիան քննադատվել է զգալի պակասների հուսալիության ըմբռնելիության և անհիմնավորվածության մեջ գրադարանավարերը և հանրագիտարանի խմբագիրները վկայակոչման համար այն համարում են որպես սահմանափակ ծառայություն կամ ընդհանրապես ոչնչություն քննադատների կարծիքով ազատ խմբագրումը վիքիպեդիան դարձնում է ոչ հուսալի աշխատություն դը գարդիան ի հետ հարցազրույցում գրադարանավար ֆիլիպ բրադլին ասաց որ նա չի օգտագործի վիքիպեդիան և համոզված է որ այլ գրադարանավարները նույնպես չեն օգտագործի այն հիմնական խնդիրն անհիմն տեղեկատվությունն է տպագրվող աշխատությունների հեղինակները պետք է համոզված լինեն իրենց մեջբերած տեղեկատվության հուսալիության մեջ քանզի այն նրանց ապրուստի միջոցն է ոչ թե սրա նման որը դուրս է գալիս լուսամուտից բրիտանիկա հանրագիտարանի գլխավոր խմբագիրը նմանապես նշեց որ վիքիպեդիայի նախադրյալ բարելավումը կկատարելագործի այն այդ նախադրյալը ամբողջովին հաստատված չէ բանավեճում վիքիպեդիան որպես ակադեմիական աղբյուր բոյդը կարծում է որ այն երբեք հանրագիտարան չի լինի սակայն այն կարող է պարունակել ծավալուն գիտելիքներ այլ նպատակների համար քանի որ վիքիպեդիան գրվում է կամավորների բնավորությամբ հետևաբար երբեմն այն համարվում է անըմբռնելի բրիտանիկա հանրագիտարանի գլխավոր խմբագիր դեյլ հոյբերգի կարծիքով մարդիկ գրում են իրենց հետաքրքրող թեմաների մասին և հետևաբար շատ այլ թեմաներ ուշադրության չեն առնվում իսկ լրատվության նյութերը առավել ուշադրության են առնվում օրինակ ֆրանցիս փոթորիկի մասին անգամ ավել էջ տեղեկատվություն կա քան չինական արվեստի մասին իսկ ի թագադրման փողոցի նախաբանը երկու անգամ ավել է քան թոնի բլեյրի մասին հոդվածը տեխնիկական հարցի քննադատման մեջ վիքիպեդիան համարվում է գուգլ բոմբ որը խանգարում է փնտրող միջոցներին իր բազմազան կապերով փնտրվող նյութերի պատասխաններում վիքիպեդիայի հոդվածները երբեմն կլինեն առաջնակարգ վիքիպեդիան ունի հետևյալ քույր նախագծերը որոնք վիքիմեդիայի ընտանիքի մաս են կազմում չնայած կան բազմաթիվ այլ նախագծեր որոնք աշխատում են վիքի սկզբունքով և կարող են օգտագործել նույն մեդիավիքի ազատ ծրագրային ապահովումը և արտաքնապես շատ նման լինել նշված նախագծերին նրանք չեն պատկանում վիքիմեդիա հիմնադրամին գամփռը շների մի քանի տեղական տեսակ է միավորված մեկ միասնական անվան տակ որ հայերը հազարամյակների ընթացքում բուծել են գամփռը հազարամյակներ շարունակ եղել է հայկական լեռնաշխարհի շուն և մնում է հայ ժողովրդի հպարտության առարկան հայաստանում կային հատուկ շնաբուծարաններ որոնք վայրի գազանների գայլ շնագայլ և շան զուգավորումից ստանում էին վերը նշված ցեղերը և վաճառում դրանք շատ սուղ էին գնահատվում շնաբուծները միևնույն ժամանակ հայտնի գազանորսներ էին նրանց ապրուստի գլխավոր աղբյուրը շների վաճառքն էր շնաբուծության համար գլխավորապես որսում էին գայլեր երբեմն նաև շնագայլեր որսած գայլին պահում էին բնական պայմաններին մոտ պայմաններում խոր և երկար այրերում և քարանձավներ ունեցող ժայռերում ուր կային որսալու և բզկտելու հարմարություններ գայլն իր բնական քարանձավում որսում էր նապաստակ աննկատելի կերպով գայլաբուն էին ուղարկում որսորդները գետնուղիներով տեսնում ու հալածում էր աղվեսներ կաքավներ և նույնիսկ արջեր հայկական լեռնաշխարհում բուծված շները բաժանվում էին հինգ առանձին խմբերի հոտապահ շուն կամ գելխեղդ բակապահ շուն կամ ուղղակի գամփռ արջի որսի շուն կամ արջաշուն փոթորկաշուն և բարակ կամ թազի այս շների դերը հոտերը և նախիրները գայլերից ու գողերից պահպանելն է շան մականունն է գայլխեղդ ահա այդ շան նկարագրությունը գլուխը մեծ է շրթունքը հաստ քիթը կարճ կուրծքը լայն ուժեղ է ու աներկյուղ հավատարիմ բայց ոչ այնքան ուշիմ շատ հավատարիմ է իր տիրոջը ամեն վտանգ կընդունի տիրոջը պահպանելու համար մարմնով խոշոր են և զորեղ կարճ դունչ բարձր ճակատ արմատից քիչ վերև կտրված ականջներ բրդոտ ու հաստ վիզ մկանուտ բարձր ոտքեր ամուր գավակ սովորություն ունի պոչը ոլորելու և դնելու մեջքին քայլում է հանդարտ ինքնավստահ և վեհ անհարկի չի հաչի իր անսխալ բնազդով իսկույն որոշում է թշնամին ու բարեկամը և այնպես էլ վարվում հետը առանձնահատուկ երանգավորում չունեն գայլխեղդ շները բաժանվում են երկու ենթախմբի գայլաշան և շնագայլի գայլաշուն անվանվում է այն շունը որի հայրը գայլն է իսկ մայրը գայլի կաթով սնված շունը շնագայլը այն շունն է որի հայրը գայլի կաթով սնված շունն է իսկ մայրը էգ գայլը շան և գայլի բեղմնավորումից ծնված լակոտները անվախ հանդուգն բզկտող բայց իրենց տիրոջը հավատարիմ շներ են մանավանդ նույնն ցեղին պատկանող էգ շունը որոնց անվանում են տելե և քելփ գայլխեղդ շունը զրահապատվում է շան կրծքի և կռնակի այն մասին որը դեպի վիզն է երկարած ճիշտ առաջի ոտքերի ուղղությամբ ամրացվում են պողպատից սուր խրոցներ կրծքին հորիզոնական թիկունքին ուղղահայաց սմ երկար ճկույթի հաստությամբ շունը գազանների վրա հարձակվելիս նախ խփում է կրծքով եթե առաջին զարկով կարողացավ տապալել հակառակորդին գործը հեշտանում է այլապես սկսվում էր մարտը այդ դեպքում շունը բացի իր ժանիքներից օգտագործում է նաև կրծքին և թիկունքին ամրացված հատուկ խրոցները որոնք մեն մեկ զարկից լայն վերք են բացում գազանի մարմնի վրա հատկապես սրտին վաղ հասակում ականջները կտրվում էին երկու պատճառով նույն նկատառումներով հաճախ կտրվել է գամփռի պոչը հաշվի է առնվել թե կռվելիս քիչ բռնվելու կծվելու խեղճացվելու հանգամանքը թե ցուրտ գիշերներին դունչը պոչի մեջ տաք տաք քնելու հանգամանքի բացառումը երբ շունը գայլ է խեղդում ավագ հովվի պարտականությունն էր իր ձեռքով ճմուռ պատրաստել և գելխեղդ շան ճակատը համբուրելուց ու գլուխը շոյելուց հետո անձամբ կերակրել նրան շունը զգալով այդ առանձնահատուկ վերաբերմունքը նախ լիզում է ավագ հովվի ձեռքերը այնուհետև ուտում ճմուռը մեկից ավել գայլ խեղդած շանը պատվելու իրավունքը վերապահված էր տան մեծին ընտանիքի պապին կամ տատին եթե նրանցից մեկն ու մեկը սարում չէ շունը արոտավայրից գյուղ էր գալիս և թավալվելով տիրոջ ոտքերի առաջ երեք անգամ հաչում էր տերն այդ կերպ տեղեկանում էր պատահածի մասին և հասկանում որ շունը մեկից ավելի գայլ է խեղդել բնական է գրկում էր և ճակատը համբուրում գգվում ապա իր ձեռքվ պատրաստված ճմուռը կերցնում այնուհետև շունն առանց լրացուցիչ ցուցմունքի կամ նշանի կրկին վերադառնում էր հոտի մոտ դեպի իր պարտականությունները արջաշունը որը գամփռի մեկուկես արժեքը ուներ խիստ հազվագյուտ էր օգտագործվում էր միայն վարպետ գազանորսների կողմից արջի որսի ժամանակ արջից ավելի ուժեղ էր երբ մանավանդ զինված էր լինում պողպատե ցցերով այս շունը օգտագործվում էր աղվես վայրի կատու լուսան որսալու համար նա թեթևոտն և արագավազ էր քարայծ եղջերու հալածելու և քարայրներից դուրս բերելու համար օգտագործում էին բարակի և գայլաշան զուգավորումից սերած և միայն դրսիմ կամ մնձուր լեռնաշխարհին հատուկ մի տեսակ որսի շուն որը քարայծի ամենաթեթև հետքերից կարողանում էր հայտնաբերել նրա թաքստոցը և առաջնորդել այն ուղղությամբ ուր թաքնված էր որսը այս կարգի շները թե հոտառությամբ թե հաչելու ձևով տարբերվում էին մյուս շներից սրանք մարդկանց վրա չէին հաչում շատ ուշիմ էին և նվիրված իրենց տիրոջը վիրավոր որսին հետապնդելու նրա թաքնված տեղը գտնելու և հաչելով որսորդին իրենց մոտ կանչելու առանձին հատկություն ունեին հայկական լեռնաշխարհում փոխանակության հիմքը ոչ թե ոսկին և արծաթն էր այլ բնամթերքը կամ անասունը շան գինը ևս որոշվում էր այդ փոխարժեքներով մնձուր լեռներում մեկ ցեղական շան գինն էր կոտ կգ ցորեն կամ մեկ ձի կամ մեկ կթան կով հորթը հետը կամ ոչխար գառներով այնտեղ մեկ ցեղական շան համար կարելի էր վճարել նաև կգ մեղր կամ կգ յուղ կամ նույնքան բուրդ եթե մնձուրցի գյուղացին փոխանակության համար որևէ միջոց չուներ բայց ցանկանում էր հայկական ցեղական գամփռ ունենալ պարտավոր էր օր անվճար աշխատել շան տիրոջ համար սասունում մեկ գելխեղդ շան համար վճարում էին նոր ծնած ոչխար մոտավորապես նույն գներն էին նաև հայաստանի մյուս շրջաններում առանձնապես երևելի շների գները հասնում էր մինչև ոչխարի իրականում սակայն գամփռ շան գինը շատ ավելի մեծ էր գամփռի վրա զենք բարձրացնելը կամ սպանելը հավասար էր մարդասպանության հայկական բարձրավանդակը կամ հայկական լեռնաշխարհը հայ ժողովրդի հայրենիքն է եղել հինգ հազար տարի շարունակ այն գտնվում է սև կասպից և միջերկրական ծովերի միջև հայկական լեռնաշխարհի մի շարք մասերում ձմեռը խիստ է հույն պատմիչ ստրաբոնը երկու հազար տարի առաջ գրում է որ հայաստանի լեռներում քարավանները հաճախ մնում էին ձյան տակ մի հասարակ հնարք և վտանգը շրջանցվում էր ճամփորդները նստում էին հենված իրենց գրաստներին և ժամանակ առ ժամանակ շարժում երկար ձողերը որոնցով զինված էր նրանցից յուրաքանչյուրը բացված անցքը թույլ չէր տալիս որ ճանապարհորդները խեղդվեն օդի անբավարարությունից երբ բուքը հանդարտվում էր երևում էին միայն ձյունե բլրակների միջից դուրս ցցված ձողերի ծայրերը հայաստանում կատարելության էր հասել ձյան գերությունից մարդկանց փրկելու վարպետությունը հայերն այդ նպատակով օգտագործում էին հատուկ վարժեցված շներ շատ ավելի վաղ քան եվրոպացիները կսկսեին օգտագործել սենբեռնար տեսակի շներին առաջին վկայությունն այդ մասին վերաբերվում է մ թ առաջին դարում ապրած հայոց աբգար թագավորի քույր ավդեին և հայոց ապագա թագավոր սանատրուկին դեպքը տեղի է ունեցել մ թ թվականին հինգերորդ դարի հայ պատմիչ մովսես խորենացին այսպես է նկարագրում այն բայց թե ինչո ւ նա սանատրուկ կոչվեց պետք է ասել աբգարի քույր ավդեն ձմեռ ժամանակ դեպի հայաստան ճանապարհորդելիս բքարգել է լինում կորդվաց լեռներում մրրիկը բոլորին ցրեց այնպես որ ոչ մեկը չգիտեր թե ընկերն ո ւր քշվեց իսկ նրա դայակ սանոտը բյուրատ բագրատունու քույրը և խոսրեն արծրունու կինը երեխային որը դեռ շատ փոքր էր ստինքների մեջ առնելով երեք օր և երեք գիշեր մնաց ձյան տակ սրա մասին առասպելաբանում են թե մի ինչ որ նորահրաշ սպիտակ կենդանի աստվածներից ուղարկվեց և նա պահպանում էր երեխային բայց որքան մենք վերահասու եղանք բանն այսպես է եղել որոնող մարդկանց հետ եղել է և մի սպիտակ շուն որ պատահել է երեխային և դայակին այս պատճառով էլ նա կոչվեց սանատրուկ անունը դայակից ստանալով իբրև թե սանոտի տված փրկակար շների օգտագործման հաջորդ փաստը դարից է և վերաբերում է պատմական հայաստանի դերսիմ գավառին դերսիմ լեռնաշխարհի լավագույն գիտակ գ հալաջյանը այսպես է նկարագրում այն փոթորկաշունը գամփռի մի տեսակն էր որը ըստ ժողովրդական հավատալիքի վայելում էր սուրբ մինասի պաշտպանությունը և գործում նրա ներշնչմամբ ու օժտված էր փոթորկի ժամանակ կողմնորոշվելու բացառիկ հատկությամբ լեռնային շրջաններում ձյունամրրիկը շատ ուժեղ էր լինում հայտնվում էր անսպասելի արագությամբ և հաճախ տևում մինչև հինգ օր երթևեկությունը գյուղից գյուղ և առհասարակ հաղորդակցության բոլոր միջոցները խզվում էին հաճախ պատահում էր որ օդի պարզությունից խաբվող ճամբորդը կես ճանապարհին ընկնում էր ձյունամրրիկի անդիմադրելի հողմապտոյտի մեջ ու կորցնում ճանապարհը թեև վտանգավոր տեղերում ճամփան ցույց տվող նշաններ կային բայց փոթորիկն այնքան ուժեղ և մեգն այնքան խիտ էր լինում որ մարդիկ նույնիսկ իրար չէին տեսնում շունչները կտրվում տեսողությունը մթագնում գիտակցությունը կորցնում և մոլորվում նման պարագայում ահա աղետյալներին օգնության էին հասնում ազատարար շները դրանց թիվը սակայն սահմանափակ էր միայն հայտնի աղաները մեծ կրոնապետերը և խանետան տոհմային տնտեսությունները պահում և օգտագործում էին դժվարությամբ ձեռք բերված շներ ու երբ ձյունամրրիկը մոլեգնում էր ազատարար շներն արձակում էին շղթաներից ու բաց թողնում գյուղը մտնող վտանգավոր ճամփաների ուղղությամբ շներն ընտրելով իրենց գնալիք ուղղությունը գործում էին երեքը չորսը նույնիսկ հինգը միասին նայած վայրի վտանգավորությանը երբ շները սկսում էին հետախուզությունը տերերը սովորաբար հերթով տագնապի զենք հատուկ հրացան որ շատ աղմուկ էր հանում էին կրակում օդում մինչև շների վերադարձը նախ նրանց քաջալերելու ապա իմաց տալու մոլորյալներին գյուղի տեղը և ուղղությունը շների կողմից ազատված աղետյալները համարվում էին սբ մինասի պաշտպանյալներ և ըստ այժմ հարգում և պատվում էին նրանց իսկ ազատարար շների տերերի օջախները համարվում էին կրակի սրբի և սուրբ մինասի դաշնակիցներ ուստի երդվում էին այդ օջախների անունով աղետից ազատվածները ամեն տարի կալի ավարտից հետո ուխտի էին գնում իրենց փրկչի սուրբ մինասի սրբավայրերը զոհեր մատուցում սրբին և ազատարար շան տան օջախի սրբին շանը նկատելով սրբի միջնորդ կամ կամակատար երբեք ձեռք չէին բարձրացնում ազատարար շների վրա ազատարար շունը երբ ծերանում էր տանը չէր մահանում նախազգալով մոտալուտ մահը աննկատ հեռանում էր գյուղից և մահանում որևէ անմատչելի թաքստոցում այս շներին վերաբերող բազմաթիվ առասպելախառն պատմություններից ներկայացնենք մեկը որը վերաբերում է մի աղետյալ ընտանիքի փրկությանը հորեղբայրս սեիդ տեմենը անդրանիկության կարգով ժառանգել էր աղուջանների ընտանիքի կրոնապետի իրավունքը և բնակվում էր մնձրա սարի անահիտի կաթնաղբյուրներին հարակից զերանիկ գյուղում պատմում էր սեիդ տեմենի եղբորորդի սեիդ ալին հայրս սեիդ ճաֆերը իր կրտսեր եղբայր սեիդ սուլեյմանի հետ իրենց ընտանիքներով զավակներով ու թոռներով բնակվում էին պաղր պապ լեռան ստորոտում զերանիկից դեպի արևելք երեք ժամվա հեռավորության վրա գտնվող անահիտի գոմերում մեզ մոտ էր ապրում մեծ մայրը սեիդ տեմենը արու զավակ չուներ և դա խիստ մտահոգում էր բոլորիս հունվարի առաջին օրերին էր խունկ ու մոմով և կարմիր խնձորով լրաբեր եկավ մեզ ավետելու թե աղուջանների մեծ օջախի տերը հինգ աղջկանից հետո ունեցել է արու զավակ և մեծ մորը հրավիրում է գալու և օրհնելու օջախի ժառանգորդի ծնունդը հայրս հայտնեց թե մի քանի օրից հետո մեծ մամը իր զավակներով ու թոռներով կգա զերանիկ օջախի ժառանգորդին աչքալուսանքի լրաբերների մեկնելուց հետո հայրս փոխեց մտադրությունը և կարգադրեց ճամփա ելնել հաջորդ օրը օրը պարզկա էր արեգակը փայլում էր երկնակամարում պաղրից մինչև մնձուր սար կարելի էր հասնել կես օրում ձյունը թեև հասնում էր մարդու գոտկատեղին բայց արահետը բացված էր հայրս աճապարում էր օգտվել խաղաղ երկնքից ու օդի պայծառությունից և ժամ առաջ շնորհավորել մեծ եղբոր երջանկությունը ճամփա ելանք արևածագից քիչ հետո առջևից գնում էր թեև ութսունամյա բայց նորահարսի նման առույգ և արագաշարժ մեծ մամը հայրս հետևում էր մորը հորեղբայրս իր երկու զավակների և կնոջ հետ գտնվում էին առաջ ընթացողների և հինգ շալակատարների միջև բոլորն էլ նույն օջախի անդամներ արահետը ընթանում էր ելևէջներով ճամփի մեծ մասն անցել էինք մնում էր ելնել ճերմակ քարերի վերելքը և թեքվել դեպի զերանիկ դիմացից երևում էր կերկան քարերի մեծ նշանակետը հանկարծ անսպասելիորեն երկինքը մթնեց որին հաջորդեց ուժեղ քամի մեծ մայրը կանգ առավ և ցույց տվեց պաղր և մնձրա սարերի միացման կետից սանձազերծված փոթորիկն ու բղավեց գելխեղդն գայլ խեղդող ուժեղ փոթորիկ է գալիս և սկսեց աղոթել այդ միջոցին մենք գտնվում էինք այնպիսի տեղում որից մի քանի քայլ վար անդնդախոր ձոր էր քամին կարող էր մեզ գլորել ժայռից երկինքը մոլեգնել քամին կատաղել ձյունը տեղում էր անընդհատ իսկ քամին թուլ չէր տալիս շնչել հայրս կարգադրեց կանգ առնել և խմբվել որովհետև արահետը ծածկված էր ձյան հաստ շերտով մոլորվելու վտանգը և ժայռերից վար գլորվելու սարսափը հարկադրեց մեզ խումբ կազմել որպեսզի միմյանց չկորցնենք հայրս և հորեղբայրս ձայն ձայնի տված թեև քաջալերում էին մեզ բայց իրենք էլ զգում էին որ գտնվում ենք հուսահատ կացության մեջ մեծերը և ավելի ուժեղները կլոր շրջան կազմեցին կանանց ու պատանիներին էլ նստեցրին բոլորակի կենտրոնում որպեսզի պաշտպանվեն մոլեգնող թիփուց և շունչ շնչի տալով տաքացնեն իրար փոթորիկը գնալով սաստկանում էր մեծերն էլ չկարողացան ոտքի մնալ և իրենք էլ ձեռք ձեռքի տված շրջան կազմեցին նստողների շուրջ իրենց աբաներով ծածկեցին խմբի գլուխը և ամուր բռնած աբաների փեշերից գլուխները պահեցին ծածկոցի տակ որքան տևեց փոթորիկը ինչպես ծածկվեցինք ձյան հաստ շերտով չիմացանք օրվա ժամի կամ առհասարակ ժամանակի տևողության մասին գաղափար չունեինք քանի որ փոթորիկը լեռնագագաթներից ու լանջերից հավաքած և դեպի ցածրերը քշած ձյան տեղափոխումներն այնքան արագ էր կատարել և մեր խումբը ձյան խոր գերեզմանի մեջ թաղել որ շրջապատներս տեսնելու կամ հաստ ծածկույթից դուրս գալու հնարավորություն չունեինք հայրս և հորեղբայրս որպես քաջածանոթ թիփու խաղերին փորձում էին թիկունքները դեմ անել և հնարավորության սահմաններում մասանբ թեթևացնել մեզ ճնշող և շնչներս կտրել սպառնացող ձյան ծանրությունը թե ինչ պատահեց հետագայում չեմ հիշում ահավոր աղետի մանրամասնություններին ծանոթացանք այն ժամ միայն երբ կիսասառածներիս դուրս բերին գոմաղբի միջից և գոլ ջրով լողացնելուց հետո կրակից հեռու թոնրատան հեռավոր անկյունում հավլջանից զենջեֆիլից դարչինի խառն արմատներով եռացրած թեյ խմեցրին մինչ աղետյալներս բաժակ բաժակի ետևից մեղրախառն թեյ էինք խմում թոնրատան օջախի աջ կողմը սեթին փռված գորգերի վրա ծնրադիր հորեղբայրս աղոթում և փառաբանում էր աղուջանների օջախի սրբի զորությունը որն ուղղություն տալով ազատարար շներին նրանց ներշնչել էր կանգ առնել աղետի վայրում և փրկել մեզ աղուջանների օջախի սուրբը իմ տեր տեվրեշ կուլապին մարդկանց և ժողովուրդների ազատարար սուրբ սարգիսը մեր օջախին օգնության եկան և ազատեցին տասնմեկ մարդ աղոթում արտասվում և պատմում էր հորեղբայրս աչքալույսի եկող գյուղացիներին ով աստված ով սարգիս ով աղուջանների օջախի տեր կրկնում էին ներկաները նույնպես ծնրադիր աչքալույսի և նորածնին քավորության առաջարկով զերանիկ ժամանած մամիկոնյանների հայտնի ցեղապետ սիրապ աղան որ մի ժամ առաջ էր տեղ հասել և գտնվում էր ծնրադրողների շարքում անտեղյակ աղետի մանրամասնություններին դիմելով հորեղբորս խնդրեց պատմել տեղի ունեցած հրաշագործության ահավոր փոթորկից տասնմեկ աղետյալների փրկության մասին աղա դու ծանոթ ես մեր փրկարար շներին որոնք գտնվում են մեր օջախի սրբի սուրբ սարգսի պաշտպանության տակ և նրանց ներշնչումով ու ցուցումներով ամեն տարի փոթորիկների ժամանակ ազատում են մոլորյալ ճամփորդներին փրկելով նրանց կյանքը բայց այն ինչ պատահեց իմ օջախի շառավիղների հետ կարելի է ասել թե իսկապես մեծ հրաշագործություն էր մեր սրբազան օջախի պաշտպան զուլումին պատուհաս ելդըրըմին կայծակ և ազրարիլին հոգեառ ինչպես միշտ փոթորիկների ժամանակ այս անգամ էլ արձակեցինք շղթաներից և առանց ուղղություն ցույց տալու թույլ տվինք որ գնան ինչ ուղղությամբ մղում է բնազդը որովհետև մերոնց գալուն չէինք սպասում փոթորկաշները ներշնչված սուրբ սարգսի հազրեթի խըդրի սուրբ զորությունից և արհամարհելով գելխեղդ ձյունամրրիկի ուժեղ հոսանքը գնում են անահիտի գոմերի ուղղությամբ դեպի մեծ նշանակետը շների մեկնելուց երկու թե երեք ժամ հետո երբ թիփին մոլեգնում էր և թույլ չէր տալիս տնից դուրս գալ լսեցինք ելդըրըմի օգնության կանչը երեք անգամ հաչել ապա կաղկանձել և դարձյալ երեք անգամ հաչել շունը մենակ էր չնայած իրեն հանգստացնելու և ներս տանելու մեր կանչերին շունը շարունակեց օգնության կանչը և չդադարեց ստիպողաբար իրեն հետևելու գլխի և պոչի շարժումները ըստ ընդունված կարգի տագնապի ազդանշան տրվեց լայնափող շեշխանե հրացանով որը որոտում է փոքր թնդանոթի նման արագ հայտնվեցին մասնագետ հետագետներ ամրակազմ և երիտասարդ լեռնագնացներ բոլորն էլ զինված և պաշտպանված փոթորկին դիմադրելու ամեն հարմարություններով հետները վերցրին վեց պատգարակ և ճամփա ելան շան առաջնորդությամբ հետագայում պարզվեց որ ազատարար շները երբ հայտնաբերում են աղետյալնների տեղը երկուսը մնում են ազատարար աշխատանքները շարունակելու իսկ երրորդը վազում է դեպի գյուղ օգնություն կանչելու ազատարարների խումբը հասնելով աղետի վայրը զարմանքից շշմած կանգ է առնում տեղի ունեցած հրաշքի առջև երկու փոթորկաշները ոչ միայն հայտնաբերել էին աղետյալներին այլև անհավատալիորեն ցույց էին տվել առաջին շտապ օգնությունը զուլումն ու ազրայիլը երկու տարբեր ուղղությամբ գերբնական ճիգերով ճամփա էին բացել ձյան տակից և միաժամանակ հասել մարդկանց խմբին որոնցից միայն երեքն էին դիմացել փոթորկի հեղձուցիչ հարվածների ծանրությանը և պահպանել գիտակցությունը երբ շները հասնում են աղետյալներին և սկսում են կլանչել որ չվախենան առաջինը մայրս է սթափվում թմրությունից և շշնջում հեյ երեխաներ սուրբ սարգիսը հասավ մեզ օգնության ու փարվում է ազրայիլի վզին համբուրում իրեն լիզող շան աչքերը ինչպես ասացի մայրս և երկու եղբայրներս որպես վարժ փոթորկախույզներ դիմացել էին ահավոր տագնապին և շների տեղ հասնելուց հետո աշխատել էին ուշքի բերել մնացածներին շներն իրենց շնչով և լեզուներով մայրս և եղբայրներս իրենց սառած մատներով աշխատել էին կիսասառածներին շունչ և կենդանություն տալ մինչև որ հասել էին ազատարարները աղետյալներից ութին ծածկեցինք գոմաղբով ընդարմանալու շներին տվինք բոված ալյուրով և յուղով պատրաստված տաք մալեզ և ճմուռ մնացյալն արդեն հայտնի է բոլորիդ օրվա հրաշագործության պատվին զոհաբերվեց տասնմեկ մատաղ ամեն մի ազատվածի դիմաց մի զոհ երեք լավագույն խոյ էլ զոհաբերվեց ի պատիվ ազատարար շների պաշտպան սրբի ռոք երաժշտությունը հանրաճանաչ երաժշտության մի ժանր է որը սկզբնավորվել է որպես ռոքնռոլ վաղ ական թվականներին միացյալ նահանգներում և վերաճել է մի շարք այլ ոճերի ականներին և ավելի ուշ մասնավորապես միացյալ թագավորությունում և միացյալ նահանգներում սկիզբ է առել ականների և ականների ռոքնռոլից ոճ որը մեծապես ազդել է բլյուզի և ռիթմ ընդ բլյուզ ժանրերի և քանթրի երաժշտության աֆրոամերիկյան ժանրերի վրա ռոք երաժշտությունը մեծապես ազդել է նաև մի շարք այլ ժանրերի վրա ինչպիսիք են էլէկտրիկ բլյուզը և ֆոլկը և ազդեցություն է կրում ջազից դասական և երաժշտական այլ ոճերից երաժշտականորեն ռոքը կենտրոնացած է էլեկտրական կիթառի վրա սովորաբար որպես էլեկտրական բաս կիթառով հարվածային գործիքներով և մեկ կամ ավել երգիչներով ռոք խմբի մի մաս որպես կանոն ռոքը երգի վրա հիմնված ռիթմով երաժշտություն է բայց ժանրը դարձել է չափազանց տարբեր ինչպես փոփ երաժշտությունը բառերը հիմնականում շեշտում են ռոմանտիկ սերը բայց ուղված են նաև բազում այլ թեմաների հաճախ սոցիալական և քաղաքական մինչև ուշ ականների դասական ռոքի շրջանը ռոք երաժշտության մի շարք տարբեր ենթաժանրեր ի հայտ եկան ներառելով խառնուրդներ ինչպիսիք են բլյուզ ռոքը ֆոլկ ռոքը քանթրի ռոքը ռագա ռոքը և ջազ ռոքը որոնցից շատերը նպաստել են փսիխեդելիկ ցնորական ռոքի զարգացմանը որն ազդեցություն էր կրել հակամշակութային փսիխեդելիկ և հիպի ասպարեզից նոր ժանրերը որոնք ի հայտ եկան ներառում էին պրոգրեսիվ ռոքը որն ընդլայնեց արտիստիկ տարրերը գլեմ ռոքը որը կարևորեց ցուցադրությունը և տեսողական ոճը սոցիալական և քաղաքական եռանդուն քննադատությունները և հևի մետալի տարբերվող և տևական ժանրը որը շեշտում էր ձայնը ուժը և արագությունը ականների երկրորդ կեսին փանք ռոքն արձագանքեց ստեղծելով մինիմալստական սոցիալական և քաղաքական եռանդուն քննադատություններ փանկն ազդեց ականների նյու ուեյվ փոստ փանկ և ի վերջո ալտերնատիվ ռոք ժանրերի վրա ականներից սկսած ալտերնատիվ ռոքն սկսեց գերիշխել ռոք երաժշտության մեջ և ներխուժեց գրանջի բրիտփոփի և ինդի ռոքի ձևով այդ ժամանակվանից հետագա միաձուլված ենթաժանրերը ի հայտ եկան ներառելով փոփ փանկը ռեփ փանկը և ռեփ մետալը ինչպես նաև ռոքի պատմությունը վերափոխելու գիտակից քայլեր ներառելով գերիջ ռոքի փոստ փանկի և սինթ փոփի վերածնունդը ականների սկզբերին ռոք երաժշտությունը նաև մարմնավորել և ծառայել է որպես մշակութային և սոցիալական շարժումների միջոց առաջնորդելով խոշոր ենթամշակույթներին ներառյալ մոդերին և ռոքերներներին միացյալ թագավորություն և հիպի հակամշակույթը որը տարածվել էր սան ֆրանցիսկոյից միացյալ նահանգներ ական թվականներին նմանապես փանկ մշակույթը ակններին ծնունդ տվեց գոթ և էմո ենթամշակույթնորին ժառանգելով բողոքական երգի ազգային ավանդույթը ռոք երաժշտությունը ասոցացվել է քաղաքական ակտիվության ինչպես նաև ռասայի սեքսի և թմրանյութերի օգտագուրծման վերաբերյալ հասարակական վերաբերմունքի փոփոխության հետ և հաճախ դիտարկվել է որպես երիտասարդական ապստամբության արտահայտում ընդդեմ հասուն մարդկանց սպառողականությանը և համապատասխանությանը ռոքի հնչողությունն ապահովում է հզոր էլեկտրական կիթառը որն ի հայտ է եկել իր ժամանակակից ձևով ականներին ռոքնռոլի ժողովրդականացման հետ միասին և ազդեցություն է կրել էլեկտրական բլուզի կիթառի հնչյուններից ռոք երաժշտության մեջ էլեկտրական կիթառի հնչողությունն ուղեկցվում է էլեկտրական բաս կիթառով որն ի հայտ է եկել ջազում միևնույն դարաշրջանում և հարվածային գործիքների առաջացրած ռիթմիկ հարվածներով երաժշտական գործիքների եռյակը հաճախ համալրվում է այլ գործիքներով մասնավորապես ստեղնաշարային գործիքներով ինչպիսիք են դաշնամուրը համմոնդը և սինթեզատորը ռոքի հիմնական գործիքավորումը ձևավորվել է բլյուզի հիմնական գործիքավորումից հայտնի գլխավոր կիթառը երկրորդ լարային գործիքը բասը և հարվածային գործիքները ռոք երաժշտության մեջ մասնագիտացված երաժիշտների խումբը կոչվում է ռոք խումբ կամ ռոք բենդ և որպես կանոն բաղկացած է երեքից հինգ անդամներից խումբն առավել հաճախ կազմված է կվարտետի սկզբունքով որտեղ անդամներն ունեն մեկ կամ ավել դեր ներառելով վոկալիստ գլխավոր կիթառահար ռիթմի կիթառահար բաս կիթառահար թմբկահար և հաճախ ստեղնաշարային կամ այլ գործիք նվագող ռոքը որպես կանոն հիմնված է հասարակ ոչ սինկոպացված ռիթմի վրա որն ուղեկցվում է թմբուկի կրկնվող հարվածներով ռիթմով մեղեդիները հաճախ հին երաժշտական ձևերից են առաջացած ներառելով դորիական և միքսոլիդիան ձևերը ռոք երգերը ականներից մինչև մասնավորապես ականների կեսերը հաճախ օգտագործել են բանաստեղծական կրկներգի կառույցը առաջացած բլյուզից և ֆոլկից բայց այս նախատիպից զգալի փոփոխություններ են տեղի ունեցել քննադատները շեշտել են ռոքի էլեկտրականությունն ու ոճական բազմազանությունը իր բարդ պատմության և այլ երաժշտական և մշակութային ձևերից տարրեր վերցնելու հակում ունենալու պատճառով ռոք երաժշտությանը անհնար է տալ հստակ երաժշտական սահմանում ի տարբերություն հանրաճանաչ երաժշտության շատ ավելի հին ոճերի ռոք երգերի խոսքերը բացի ռոմանտիկ սիրուց առնչվում են մի շարք թեմաների ինչպիսիք են սեքսը հեղափոխությունն ընդդեմ իսթեբլիշմենթի սոցիալական խնդիրները և ապրելակերպը այս թեմաները փոխանցվել են մի շարք աղբյուրներից ներառյալ փոփ ավանդությունը ֆոլկ երաժշտությունն ու ռիթմը և բլյուզը երաժշտական լրագրող ռոբերտ քրիստգոուն բնութագրում է ռոքի խոսքերը որպես ոսկե միջին պարզ առոգանությամբ և կրկներգով և վստահեցնում է որ ռոքի հիմնական գործառույթը վերաբորում է երաժշտությանը կամ ընդհանուր առմամբ աղմուկին սպիտակամորթ արական սեռի և միջին դասի երաժիշտների գերակայությունը ռոք երաժշտության մեջ շատ հաճախ է նկատվել և ռոքը դիտվել է որպես երաժշտական սև ձևերի յուրացում երիտասարդ սպիտակամորթ և մեծ մասամբ արական սեռի հանդիսատեսի համար արդյունքում ռոքը համարվել է որպես ոճի և խոսքերի օգնությամբ այս խմբի մտահոգություններն արտահայտող միջոց քրիստգոուն թվականին գրել է որ չնայած որոշ բացառությունների ռոքնռոլը ենթադրում է տղամարդկային սեքսուալության և ագրեսիայի նույնականացում ուշ ականներից սկսած երբ ռոք տերմինը սկսեց օգտագործվել առնչվելով ռոքնռոլի հետ այն հակադրվել է փոփ երաժշտությանը որի հետ կիսել է շատ առանձնահատկություններ բայց որից այն առանձնացվել է երաժշտականությանը կենդանի կատարմանն ու լուրջ և առաջադիմական թեմաների կենտրոնացմանն ուղղված շեշտադրմամբ որպես իրականության գաղափարախոսություն որը հաճախ կապակցված է ժանրի պատմությանն և զարգացմանն իրազեկվածության հետ ըստ սայմն ֆրիթի ռոքն ավելին է քան փոփը ավելին քան ռոքնռոլը ռոք երաժիշտները միավորում են հմտության և տեխնիկայի վրա դրված շեշտադրումն արվեստի ռոմանտիկ հասկացության հետ որպես գեղարվեստական իրական և անկեղծ արտահայտում նոր հազարամյակում ռոք տերմինը հաճախ օգտագործվել է որպես ընդհանուր տերմին ներառելով փոփ ռեգգի սոուլ երաժշտության և նույնիսկ հիփ հոփի ձևերը որոնց հետ այն ազդեցություն է կրել բայց հաճախ հակադրվել իր պատմության մեծ մասի միջոցով հիմնական հոդվածը ռոքնռոլ տես նաև ռոքնռոլի ծագումը և ռոքաբիլի ռոք երաժշտության հիմքը ռոքնռոլն է որը սկզբնավորվել է միացյալ նահանգներում ուշ ական և վաղ ական թվականներին և արագ տարածվել է աշխարհի մեծ մասում իր անմիջական սկզբնաղբյուրներ են հանդիսանում տվյալ ժամանակաշրջանի երաժշտական տարբեր սև ժանրերը ներառելով ռիթմ ընդ բլյուզը և հոգևոր երաժշտությունը քանթրիի և ուեսթերնի հետ թվականին քլիվլենդում օհայո դիջեյ ալան ֆրիդը սկսեց նվագել ռիթմ և բլյուզ երաժշտություն որը հետո կոչվեց ռասայական երաժշտություն բազմառասա հանդիսատեսի համար և առաջին անգամ ռոքնռոլ արտահայտությունը երաժշտությունը նկարագրելու համար օգտագործելը նրան է վերագրված բանավեճ է սկսվում թե որ ձայնագրությունը պետք է համարվի առաջին ռոքնռոլ ձայնագրությունը հավակնորդներն էին գորի քարթերի ը ջիմմի փրեսթոնր ը որի քավր տարբերակը թվականին ձայնագրեց խումբը և ջեքի բրենսթոնի և իր ի այք թրները և իր խումբը ը թվականին սեմ ֆիլիփսի կոմից ի համար ձայնագրված չորս տարի անց բիլ հելիի ը դարձավ առաջին ռոքնռոլ երգը բիլբորդ ամսագրի հիմնական թոփ վաճառքների և էիրփլեյի աղյուսակներում և հանրաճանաճ մշակույթի համար դուռ բացեց ամբողջ աշխարհում քննարկվում է նաև որ էլվիս փրեսլիի մեմֆիսի սան ռեքորդսի համար գրված առաջին սինգլը կարող է լինել առաջին ռոքնռոլ ձայնագրությունը բայց միևնույն ժամանակ բիգ ջոու թրների ը արդեն բիլբորդի ցանկն էր գլխավորում շոուտով ռոքնռոլը ամերիկյան ձայնագրությունների վաճառքում և էստրադային երգիչների համար ինչպիսիք են էդի ֆիշերը փերրի քոմոն և փեթի փեյջը ովքեր գերիշխել են հանրաճանաչ երաժշտության նախորդ տասնամայակում հիմնական մղումն էր ռոքնռոլը համարվել է առաջատարը մի շարք տարբեր ենթաժանրերում ներառելով ռոքաբիլին ռոքնռոլը հիլբիլի քանթրի երաժշտության հետ միախառնված որը հիմնականում նվագվել և ձայնագրվել է ականների կեսին սպիտակամորթ երաժիշտների կոմից ինչպիսիք են կառլ փերկինսը ջերրի լի լյուիսը բադիի հոլին և ամենամեծ առևտրային հաջողությամբ էլվիս փրեսլլի կոմից դու ուոփ ժանրը ի տարբերություն շեշտը դրեց բազմաբնույթ հնչյունային հարմոնիաների և անիմաստ երկրորդական տեքստի վրա որոնք հինականւոմ եղեկցվում էին թեթև գործիքավորմամբ և սկզբնավորվել է ականների և ականների աֆրոամերիկյան վոկալային խմբերից և ներկայացումները դարձան հիմնական հիթերը և խումբը երգով և խումբը հումորային երգերով ինչպիսին է մուտք գործեցին ժամանակաշրջանի ամենահաջողված ռոքնռոլ ներկայացումների շարք տվյալ դարաշրջանում նաև նկատվեց էլեկտրական կիթառի հանրաճանաչության և ռոքնռոլ ոճով նվագելու աճը այնպիսի կատարողների միջոցով ինչպիսիք են չակ բերրին լինք րեյը և սկոթի մուրը էլեկտրիկ բլյուզի կիթառահարներ գիթար սլիմի ուիլի ջոնսնի և փեթ հեըրի կոմից վաղ ականներին ներկայացված հնչյունների ձայնային փոփոխությունների կիրառումը հանրայնացվեց չակ բերրի կողմից ականների կեսերին ուիլի ջոնսնի և փեթ հեըրի կողմից վաղ ականներին ներկայացված ուժեղ ակորդների կիրառումը հանրայնացվեց լինք րեի կողմից ուշ ականներին միացյալ թագավորությունում թրեդ ջազ և ֆոլկ շարժումները հանգեցրին բրիտանիայում բլյուզ երաժիշտներին այցելություններին լոննի դոնեգընի թվականի հիթ ը շատ մեծ ազդեցություն ունեցավ և օգնեց երկրում սկիֆլ երաժշտական խմբերի տարածմանը որոնցից շատերը ներառյալ ջոն լենոնի ը սկսեցին ռոքնռոլ կատարել մեկնաբանները ռոքնռոլի անկումը համարում են ուշ ականները և վաղ ականները մինչև թվականը բադի հոլլիի ի ր ռիթչի վալենսի մահը ավիավթարի հետևանքվով էլվիսի բանակ մեկնումը լիթլ ռիչարդի քարոզիչ դառնալը ջերրի լի լյուիսի և չակ բերրիի հետապնդումը և կաշառակերության սկանդալը զգացրին որ ռոքնռոլի դարաշրջանն ավարտին է մոտեցել հիմնական հոդվածներ փոփ ռոք և ինստրումենտալ ռոք տես նաև դու ուոփ բրիտանական ռոքնռոլ սոուլ ուշ ականների և վաղ ականների ժամանակաշրջանը ավանդաբար համարվել է ռոքնռոլի դադարի դարաշրջան բոլորովին վերջերս որոշ հեղինակներ շեշտադրել են կարևոր նորարարությունները և միտումները այս ժամանակաշրջանում առանց որի հետագա զարգացումները հնարավոր չէին լինի մինչ վաղ ռոքնռոլը մասնավորապես ռոքաբիլլի ի հայտ գալու միջոցով ունեցավ առևտրային ամենամեծ հաջողությունը արական սեռի սպիտակամորթ կատարողների համար այս դարաշրջանում այդ ժանրին գերիշխում էին սևամորթ իգական սեռի արտիստները ռոքնռոլը չէր անհետացել ականների վերջին և նրա էներգիայի որոշ մասը կարող է նկատվել վաղ ականների թվիստ պարի մոլության մեջ գլխավորապես օգուտ բերելով չաբի չեքերի կարիեիային քլիֆ ռիչարդի ը եղավ առաջին բրիտանական ռոքնռոլ հիթը արդյունավետորեն տանելով դեպի ռոքի բրիտանական հնչողությանը ականների սկզբին նրա խումբը գործիքավորումներ ձայնագրող ամենահաջողակ խումբն էր մինչ ռոքնռոլն իր տեղը զիջում էր թեթև փոփին և բալլադներին բրիտանական ռոք խմբերը ակումբներում և տեղական պարերում մեծապես ազդեցություն կրած լինելով ալեքսիս քորների նման բլյուզ ռոքի նախաձեռնողներից սկսում էին նվագել սպիտակամորթ ամերիկացիների կատարումներում հազվադեպ հանդիպող եռանդով ու դրայվով սոուլի գալուստը որպես հիմնական առևտրային մղում նույնպես նշանակալից էր զարգանալով ռիթմից և բլյուզից և հեգևոր երաժշտության և փոփի վերակենդանացումով ականների կեսից ռեյ չարլզի և սեմ քուքի նման նախաձեռնողների կողմից առաջնորդված լինելով մինչև վաղ ականների կատարողները ինչպիսիք են մարվին գեյը ջեյմս բրաունը արեթա ֆրանկլինը կյուրտիս մեյֆիլդը և ստիվի ուանդերը գերիշխում էին շարքերում անցնելով հիմնական փոփ շարքեր օգնելով արագացնել իրենց ինտեգրումը մինչդեռ մոթաուն ռեքորդսը և ստաքս վոլթ ռեքորդսը դառնում էին ձայնագրությունների արտադրության հիմնական ուժերը որոշ երաժշտական պատմաբաններ նաև մատնանշում են կարևոր և նորարարական տեխնիկական զարգացումները որոնք այս ժամանակաշրջանում ռոքնռոլի կառուցմանը նպաստեցին ներառյալ ձայնի էլեկտրոնային մշակումը նորարարների կողմից ինչպիսին էր ջոու միքը հիմնական հոդվածը սըրֆ ռոք երաժշտություն կատարողներ դուեյն էդիի լինք րեյի և ի գործիքային ռոքնռոլը զարգացվել է դիք դեյլի կողմից ով ավելացրեց տարբերվող ռեվերբերացիան արագ անտերնատիվ զրնգոցը և միջին արևելյան և մեքսիկական ազդեցությունները նա արտադրեց տեղական հիթը թվականին և սկիզբ դրեց սըրֆ երաժշտության մոլուցքին շարունակելով այնպիսի երգերով ինչպիսին էր ն դեյլի և իր ի նման շատ նորաստեղծ սըրֆ ռոք խմբեր կազմավորվել են հարավային կալիֆորնիայում ներառյալ ը ը և ը ի ը թվականին դարձավ լավագույն հիթերից մեկը և հավանաբար լավագույն սըրֆ ռոք երգն էր թվականի ը ի կողմից որը գրավեց րդ և րդ տեղերը բիլբորդի աղյուսակում թվականին սըրֆ ռոքը որպես հնչյունային երաժշտություն հասավ իր առևտրային ամենամեծ հաջողությանը մասնավորապես ի թվականին հարավային կալիֆորնիայում ձևավորված խումբ կատարումը նրանց վաղ շրջանի ալբոմները ներառում էին և գործիքային սըրֆ ռոք և հնչյունային երգեր որոնք ազդեցություն ունեցան ռոքնռոլի դու ուոփի և ի հնչյունային փոփ կատարումների նման հարմոնիաներ նրանց առաջին աղյուսակային հիթը ը թվականին հայտնվեց բիլբորդի թոփ ցանկում և դարձրեց սըրֆ ռքի մոլուցքը ազգային ֆենոմեն սըրֆ ռոքի մոլուցքը և գրեթե բոլոր սըրֆ կատարողների կարիերաները արդյունավետորեն ավարտվեցին թվականից սկսված բրիտանական արշավանքներով հիմնական հոդված բրիտանական արշավանք տես նաև բիթ բրիտանական բլյուզ բրիտանական ռոք մինչև թվականի վերջ այն ինչը սկիզբ կդներ բրիտանական ռոքին սկսվել է լիվերպուլյան և և մանչեստերյան և բիթ խմբերով նրանք ամերիկյան շատ մեծ ազդեցություն ձեռք բերեցին ներառելով սոուլը ռիթմ և բլյուզը և սըրֆ ռոքը ի սկզբանե վերահաստատելով ամերիկյան ստանդարտ երաժշտությունները և պարողների համար նվագելով խմբերը ինչպիսիք են նյուքասլի ը և բելֆաստի ը և մասնավորապես լոնդոնի ը և ը ռիթմ և բլյուզից և ավելի ուշ բլյուզից շատ ավելի են անմիջական ազդեցություն կրել շուտով այս խմբերը սկսում են ստեղծել իրենց սեփական գործերը միախառնելով երաժշտության ամերիկյան ձևերը և էներգետիկ բիթ ավելացնելով բիթ խմբերը հակված են ուժգին անդիմադրելի մեղեդիներին մինչդեռ վաղ բրիտանական բլյուզ կատարողները հակված էին ավելի սեքսուալ ագրեսիվ երգերի հաճախ որդեգրելով հակասահմանադրական դիրքորոշում այնուամենայնիվ հատկապես վաղ փուլերում կային նաև երկու ուղղությունների միջև երաժշտական խաչվածություն մինչև թվականը բիթ խմբերը բիթլզի գլխավորությամբ սկեսլ էին բրիտանիայում ազգային հաջողության հասնել բրիտանական արշավանքը միջազգայանացրեց ռոքնռոլի արտադրությունը միջազգային հաջողության դուռ բացելով բրիտանացիների հետևորդների իռլանդացի կատարողների համար ամեիկայում այն թերևս գործիքային սըրֆ երաժշտության կանանց վոկալային խմբերի ավարտը դրեց և ամերկյան հորիզոնականներում գերիշխեց ուշ ականներին և ականներին բրիտանական արշավանքը մեծ դեր խաղաց նաև ռոք երաժշտության մեկ այլ ժանրի տարածման գործում և ավելացրեց կիթառով և հարվածային գործիքներով իրենց սեփական երաժշտությունը ստեղծով երգիչ երգահանների ռոք խմբերին տրվող առաջնահերթությունը հիմնական հոդվածը գերիջ ռոք գերիջ ռոքը ռոք երաժշտության չմշակված տեսակ է որը լայն տարածված էր մասնավորապես հյուսիսային ամերիկայում ականների կեսերին և այն ընկալման պատճառով որ այն ստեղծվել է արվարձանային ընտանիքի ավտոտնակում գերիջ երգերը հաճախ արտացոլում էին ավագ դպրոցի կյանքի սթրեսները հիմնականում ստող աղջիկների մասին թեմանորվ խոսքերը և դրանք ներկայացնելու ձևերը ավելի ագրեսիվ բնույթ էին կրում քան այդ ժամանակ ընդունված ձևն էր դրանք տարբերվում էին չմշակված միակորդանի երաժշտությունից մինչև ստուդիայում ձայնգրված երաժշտության նման որակ ունեցողները երկրի շատ մասերում մասնավորապես կալիֆորնիայում և տեքսասում կային նաև տարածքային տարբերակներ վաշինգթոնի հյուսիսարևելյան մասերը և օրեգոնը ունեին ամենատարբերվող տարածքային հնչողությունը ոճը տարածքային տեսրաններից զարգացել է դեռ թվականից ի ը և ի ն ժանրի հիմնական օրինակներն են իր կազմավորման փուլերում մինչև թվականը գերիջ խմբերի սինգլները մեծ թվերով ներխուժում էին երաժշտական ազգային աղյուսակները ներառյալ ը և ը ը և ը այլ ազդեցիկ գերիջ խմբերը ինչպիսն էր ը երբեք չմտան բիլբորդի թոփ յակը կինոարվեստ արվեստի տեսակ է որի երկերն ստեղծում են կյանքի իրական փաստերի կամ գեղարվեստական կերպավորման հստակ միջոցներով վերարտադրված գործողությունների կամ մուլտիպլիկացիայի միջոցներով արված պատմությունների նկարահանումը կինոարվեստը միավորում է տարածական և ժամանակային արվեստների հնարավորությունները սինթեզում է գրականության թատերարվեստի կերպարվեստի երաժշտության հատկանիշները միայն իրեն հատուկ արտահայտչամիջոցների հիման վրա որից հիմնականը պատկերի վավերական լուսանկարչական բնույթը և մոնտաժն են կինոնկարի ստեղծումը ստեղծագործական և արտադրական բարդ պրոցես է որը միավորում են սցենարի հեղինակ դրամատուրգի ռեժիսորի դերասանների օպերատորի նկարիչի կոմպոզիտորի և այլոց աշխատանքը կինեմատոգրաֆիա շարժանկար մշակույթի և տնտեսության բնագավառ է որն ապահովում է կինոնկարների արտադրությունը և դրանց ցուցադրումը հաճախ կինեմատոգրաֆիան փոխարինվում է կինեմատոգրաֆ տերմինով որպես արվեստի առավել մասսայական տեսակ քաղաքական և գիտական պրոպագանդայի հզոր միջոց է կինոնկարների արտադրությունը կենտրոնացված է կինոստուդիաներում կինոժապավենների և կինոսարքավորումների պատրաստումով զբաղվում է կինոարդյունաբերությունը ֆիլմերը ցուցադրվում են կինոթատրոններում հեռուստացույցով ձայնագրություններով մատենադարանի ձեռագրերը տիեզերագիտության մասին հոդվածը նվիրված է մատենադարանի այն ձեռագրերի նկարագրությանը որոնք վերաբերում են տիեզերագիտությանը կամ տեղեկություններ են պարունակում այդ գիտության մասին ճշգրիտ գիտությունների մաթեմատիկայի երկրաչափության ֆիզիկայի քիմիայի աստղագիտության տիեզերագիտության աշխարհարգության և տոմարագիտության զարգացումը հայաստանում սկսվել է շատ հին ժամանակներից ինչի մասին վկայում է մատենադարանում պահպանված ձեռագրային ժառանգությունը մատենադարանում պահպանվել են շիրակացու տիեզերագիտությունը կենդանակերպի համաստեղությունների մասին ամպերի և մթնոլորտային նշանների մասին արեգակի ընթացքի շարժման մասին երկնքի շրջագայությունների օդերևութաբանական երևույթների մասին ծիր կաթինի մասին և այլ աշխատություններ շիրակացին իր աշխատություններում բերում է եգիպտացիների հրեաների ասորիների հույների հռոմեացիների և հաբեշների մոտ ընդունված թվագրության սկզբունքները խոսում է մոլորակների շարժման արևի և լուսնի խավարումների և նրանց պարբերականության մասին և այլն ընդունելով երկրի գնդաձևությունը շիրակացին գտնում է որ արևը կարող է լուսավորել երկրի երկու կողմերը օրվա տարբեր ժամերին և երբ երկրի մի կողմում ցերեկ է մյուսում գիշեր նա ծիր կաթինը համարում է խիտ և աղոտ աստղերի կուտակում պաշտպանում է այն գիտնականների կարծիքը որոնք գտնում են որ լուսինը սեփական լույս չունի և լույս ստանում է արևի միջոցով արևի խավարումը բացատրում է լուսնի արևի և երկրի միջև գտնվելով շիրակացին ուշագրավ բացատրություններ է տալիս անձրևի ձյան կարկուտի ամպրոպի հողմերի երկրաշարժի և բնության զանազան այլ երևույթների մասին շիրակացու գրչին են պատկանում նաև մի շարք աշխարհագրական պատմական աշխատություններ տիեզերագիտական տոմարագիտական հարցերին անդրադարձել են նաև րդ դարի հեղինակ ներսես շնորհալին երկնքի և նրա զարդերի մասին րդ դարի ականավոր գիտնական հովհաննես երզնկացի պլուզը երկնային շարժման մասին րդ դարի տոմարագետ հակոբ ղրիմեցին նույն դարի մատենագիր հովհան որոտնեցու աշակերտ մխիթարը խրախճանականներ րդ դարի գիտնական սարգիս փիլիսոփան և ուրիշներ տիեզերագիտություն կոսմոս և լոգիա տիեզերագիտություն տիեզերաբանություն աստղագիտության բաժին որն զբաղվում է տիեզերքի որպես ամբողջության տեսություններով տիեզերագիտությունը սերտորեն կապված է ֆիզիկայի և փիլիսոփայության հետ տիեզերագիտության սկզբունքային թերությունն է թերևս տիեզերքի մեծ մասի վերաբերյալ դիտումների բացակայությունը այդ պատճառով տիեզերագիտության եզրակացությունները բնույթով հաճախ ենթադրական են դրանց ճշմարտության աստիճանը կախված է տեսության հիմքում դրված սկզբնական ենթադրությունների ճշգրտությունից տիեզերագիտության այնպիսի կարևորագույն հարցեր ինչպիսիք են տիեզերքի անվերջ կամ վերջավոր ամբողջական կամ առանձին աշխարհներից կազմված լինելը նույնիսկ այսօր գլխավորապես քննարկվում են զուտ տեսական առումով տիեզերագիտության առաջին գիտական քայլերը կապված են տիեզերական ձգողության օրենքի հայտնագործման հետ որը հիմք ծառայեց նյուտոնյան տիեզերագիտության համար այդ օրենքը գալիլեյի աստղադիտակով կատարված դիտումները հետագայում նաև սպեկտրալ անալիզը ցույց տվեցին որ տիեզերքում գոյություն ունի ֆիզիկական օրենքների և քիմիական բաղադրության միասնություն հետագա աստղագիտական դիտումների շնորհիվ խիստ ընդլայնվեցին տիեզերքի ուսումնասիրության համար մատչելի մասի սահմանները տիեզերագիտության զարգացման նոր փուլ սկսվեց հարաբերականության տեսության ստեղծումով որը հանգեցրեց այսպես կոչված ռելյատիվիստական իեզերագիտության առաջացմանը որի էությունն ընդհանուր ձգողության տեսության հավասարումներից ամբողջ տիեզերքի համար լուծումներ մոդելներ ստանալն է սակայն այդ հավասարումների լուծումը միարժեք է միայն տիեզերքի մեզ անմատչելի մասում նյութի խտության և վիճակի վերաբերյալ կոնկրետ ցավոք բավական պարզունակ ենթադրությունների դեպքում թվականներին ա ա ֆրիդմանը ենթադրելով տիեզերքի տարածական համասեռությունը գտավ որ ձգողության հավասարումներն ունեն պարզ սակայն ոչ ստատիկ լուծումներ որոնք կարող են դիտվել որպես տիեզերքի լայնացման վկայություն ժամանակակից ռելյատիվիստական տիեզերագիտությունում մշակված են համասեռ և իզոտրոպ տիեզերքի մոդելներ որոնք ելնում են այն պատկերացումից որ տիեզերքի հատկություններն ամենուր և բոլոր ուղղություններով նույնն են մինչդեռ այդ պարզունակ պատկերացումը ստույգ չի համապատասխանում իրականությանը օրինակ գալակտիկաների և դրանց կույտերի բաշխումը մետագալակտիկայում անհավասարաչափ է ուստի այդ մոդելների հատկությունները հաճախ չեն համապատասխանում մետագալակտիկայի հատկություններին տիեզերքի հիշյալ մոդելների համեմատությունը դիտումների հետ հիմնվում է կարմիր շեղման օրենքի վրա տես կարմիր շեղում որը նկարագրում է գալակտիկաների փոխադարձ հեռացման երևույթը ժ լեմետրը ելնելով կարմիր շեղման երևույթից այդ մոդելները մշակել է սկզբնական պայթյունի իսկ գ գամովը լրացրել է տիեզերքի պայթման սկզբնական փուլում ֆիզիկական պայմանների և քիմ տարրերի սինթեզի տեսակետից տիեզերքի համասեռ և իզոտրոպ մոդելներում էվոլյուցիան որոշվում է նյութի միջին խտությամբ եթե այն մեծ է կրիտիկականից կգ մ ապա տարածության կորությունը դրական է ուստի տիեզերքը փակ է վերջավոր հակառակ դեպքում տիեզերքը բաց է անվերջ տիեզերքի պայթման ռելյատիվիստական մոդելների օգտին լուրջ փաստարկ է համարվում այդ մոդելներով կանխատեսված մնացորդային կամ ռելիկտային էլեկտրամագնիսական ճառագայթման հայտնագործումը թ սակայն ձգողության հավասարումների լուծումները և դրանց վրա հիմնվող համասեռ իզոտրոպ տիեզերքի ռելյատիվիստական մոդելներն ի վիճակի չեն անհրաժեշտ ճշգրտությամբ արտացոլել իրականությունը քանի որ դրանք ստացվել են դիտումներին հաճախ հակասող կամայական և պարզունակ ենթադրությունների դեպքում ժամանակակից աստղաֆիզիկան թափանցելով տիեզերքի ավելի ու ավելի հեռավոր խորքերը գտնում է այնտեղ նյութի բաշխման և վիճակի էմպիրիկ օրինաչափություններ որոնք կարող են հենարան համարվել մեծածավալ տիեզերքի մասին որոշ գաղափար կազմելու համար սակայն տիեզերքի կոսմոլոգիական պատկերումը նրա դիտվող մասի սահմանափակ լինելու պատճառով միշտ էլ կլինի մոտավոր գիտություն ճանաչողական գործունեության հատուկ տեսակ ուղղված բնության հասարակության և մտածելակերպի վերաբերյալ օբյեկտիվ համակարգված և հիմնավորված գիտելիքների ստացմանը ճշտմանը և ստեղծմանը այս գործունեության հիմքը գիտական փաստերի հավաքածուն է նրանց պարբերաբար թարմացումը և համակարգումը կրիտիկական վերլուծությունը և այդ հիմքի վրա նոր գիտական գիտելիքների սինթեզը կամ ամփոփումը գիտնականների կողմից որոնք ոչ միայն բնութագրում են դիտարկվող բնական կամ հասարակական երևույթները այլ նաև թույլ են տալիս կառուցել պատճառահետևանքային կապեր և որպես հետևանք կանխատեսել այն ճշգրիտ բնագիտական տեսությունները և հիպոթեզները որոնք հիմնավորվում են փաստերով և փորձերով ձևավորում են բնության կամ հասարակության օրենքները լայն իմաստով գիտությունը ներառում է գիտական գործունեության բոլոր պայմաններն ու բաղադրիչները գրի զարգացմանը զուգընթաց հին քաղաքակիրթ երկրներում կուտակվում և իմաստավորվում էին բնության մարդու և հասարակության վերաբերյալ էմպիրիկ գիտելիքները առաջ եկան մաթեմատիկայի բանականության երկրաչափության աստղագիտության բժշկության մասին պատկերացումներ ժամանակակից գիտնականների նախնիներն են եղել հին հունաստանի և հռոմի փիլիսոփաները որոնց համար խորհելն ու ճշմարտության բացահայտումը դարձել էին հիմնական զբաղմունքը հին հունաստանում ի հայտ եկան գիտելիքների դասակարգման տարբերակներ գիտությունը ժամանակակից մտածողության մեջ ձևավորվել է րդ դարերում պատմական զարգացման ընթացքում նրա ազդեցությունը դուրս է եկել տեխնիկայի և տեխնոլոգիայի զարգացման շրջանակներից գիտությունը դարձել է կարևորագույն սոցիալական հումանիտար ինստիտուտը որն իր նշանակալից ազդեցությունն է ունեցել հասարակական բոլոր միջավայրերի և մշակույթի վրա րդ դարից սկսած գիտական գործունեության ծավալը մոտ տարին մեկ կրկնապատկվում է հայտնագործությունների չափը գիտական տեղեկատվություն գիտական աշխատողների թվաքանակը գիտության զարգացման ընթացքում իրար հաջորդում են էքստենսիվ և հեղափոխական փուլերը գիտական հեղափոխություններ որոնք բերում են նրա կառուցվածքի ճանաչման սկզբունքների կատեգորիաների և մեթոդների ինչպես նաև նրա կազմակերպման ձևի փոփոխությանը գիտությանը բնորոշ է գործընթացների դիալեկտիկ զուգակցումը նրա դիֆերենցացիային և ինտեգրացիային հիմնավոր և կիրառական հետազոտությունների զարգացումը գիտական հանրությունը կազմված է գիտությամբ զբաղվող մարդկանց ամբողջությունից գիտական հանրությունը իրենից ներկայացնում է բարդ ինքնակարգավորվող համակարգ որում գործում են և պետական ինստիտուտներ և հասարակական կազմակերպություններ և մասնագիտական միություններ և ոչ ձևական խմբեր այս հանրության առանձնահատկությունն է համարվում գիտական հաջողություններով ձեռքբերված հեղինակության բարձր աստիճանի գնահատումը և իշխանավորի հեղինակության ցածր աստիճանի գնահատումը որը երբեմն հանգեցնում է պետության և գիտական հանրության հակամարտությանը պետք է նշել նաև ոչ ձևական խմբերի և հատկապես առանձին անհատների առավել բարձր արդյունավետությունը այլ սոցիալական ոլորտների համեմատությամբ գիտական միության կարևորագույն գործառույթն է գիտելիքների զարգացումն ապահովող նոր գաղափարների և տեսությունների հերքումը կամ ընդունումը ինչպես նաև կրթական համակարգի խթանումը և նոր գիտական մասնագետների պատրաստումը գիտական հանրությանը պատկանող մարդկանց աշխարհայացքն ու կենսակերպը կարող է էապես տարբերվել հասարակության մեջ տարածում գտած նորմերից համարվում է որ այսօր գիտական հանրության մեջ գերակշռում է աթեիստների և թերհավատների հայացքները անցյալ դարի ական թվականների հետազոտությունները ցույց տվեցին որ ամերիկյան գիտությունների ազգային ակադեմիայի միայն ը և մեծ բրիտանիայի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամների ն են հավատացյալ հենց այդ ժամանակ համաձայն համազգային հարցմանը իրենց հավատացյալ են համարում երկրի բնակչության ը եթե վերցնենք ամերիկացի գիտնականներին ամբողջությամբ ապա հավատացյալների թիվը կազմում է մոտավորապես և ժամանակի ընթացքում գրեթե չի փոփոխվում ամերիկյան համալսարաններում դասավանդողների մեջ հավատացյալների մասնաբաժինը կազմում է չիկագոյի համալսարանի հետազոտողների կողմից թվականի հունիսին հրապարակված տվյալներով պարզվում է որ ամերիկացի դոկտորների ը իրենց համարում են հավատացյալ գիտության պատմությունը վկայում է իշխող պատկերացումների և գիտական դրույթների փոփոխականության մասին ինչպես նաև նրանց կախվածությունը պատմական շրջանից և պետական համապատասխան քաղաքական իրավիճակից կոնյուկտուրայից գիտնականը գիտության ներկայացուցիչն է որն իրականացնում է աշխարհի գիտական պատկերի ձևավորման իմաստավորված գործունեություն ում գիտական գործունեությունը և որակավորումը գիտական միության կողմից ճանաչում է ստացել որակավորման ճանաչման հիմնական հատկանիշը գիտական հեղինակավոր հրատարակություններում հետազոտության արդյունքների հրապարակումն է և հեղինակավոր գիտական կոնֆերանսների զեկուցումը ռուսաստանում փորձ է արվել բաժանել հեղինակավոր գիտական հրատարակությունները մյուսներից հրատարակությունների ցուցակի տեսքով որում հրապարակումները հայտնի են որպես բոհ սակայն հեղինակավոր հրատարակությունների և կոնֆերանսների միջև անգամ գոյություն ունի ոչ միանշանակ գերակայության համակարգ որպես կանոն ավելի մեծ առաջնայնություն ունեն միջազգային հրատարակություններն ու կոնֆերանսները և միջազգային մակարդակով ճանաչումն ավելի բարձր է քան ազգայինինը գիտնականի հեղինակությունը և որակավորման ճանաչումը կապված է մասնագետների նեղ շրջանում նրա հայտնիությամբ փորձ է արվում կառուցել վարկանիշներ այլ գիտնականների աշխատանքներից տվյալ գիտնականի աշխատանքին արված հղումների քանակով գիտնականների միություններում բարձր է գնահատվում հատկապես մանկավարժական աշխատանքը հեղինակավոր ուսումնական հաստատություններում դասախոսություններ կարդալու իրավունքը բարձրացնում է ճանաչման մակարդակը և գիտնականի որակավորումը նաև բարձր է գնահատվում գիտական դպրոցի ստեղծումը այսինքն որոշ գիտնականների պատրաստումը որոնք զարգացնում են մանկավարժի գաղափարը մասնագիտական գիտությանը պատկանելությունը և գիտնականի որակավորման մակարդակը կարող են ֆորմալ ձևով որոշվել տեղական և ազգային որակավորման հանձնաժողովների կողմից ատենախոսություն պաշտպանության խորհուրդ ատեստացիոն հանձնաժողով բոհ խսհմ ում և ռուսաստանում գիտնականի որակավորումը ֆորմալ ձևով հաստատվում է գիտական աստիճանով գիտությունների դոկտոր կամ գիտությունների թեկնածու և գիտական կոչումով դոցենտ կամ պրոֆեսոր ինչպես աստիճանների այնպես էլ կոչումների շնորհումը վերահսկվում է բոհ ի կողմից գիտական աստիճանները շնորհվում են ըստ գիտության ուղղվածության օր ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածու իրավաբանական գիտությունների թեկնածու և այլն ներկայումս բոհ ը ճանաչում է այդպիսի ուղղվածություն համապատասխան գիտական աստիճան ստանալու համար անհրաժեշտ է գրել և պաշտպանել ատենախոսություն մասնագիտացված խորհրդում որպես բացառություն մեծ գիտական վաստակի դեպքում դիսերտացիան կարող է փոխարինվել արված աշխատանքի վերաբերյալ զեկույցով բացառություններ շատ հազվադեպ են լինում օր գլխավոր կոնստրուկտորների համար հաջող պաշտպանության պարտադիր պայման է գիտական աշխատանքի արդյունքների հրապարակումը և փորձարկումը աբրոբացիա կամ փորձարկում ասելով սովորաբար հասկանում ենք կոնֆերանսների ժամանակ ելույթները քանի որ այս ձևը թույլ է տալիս բանավիճելով քննարկել արդյունքները և համապատասխանորեն ստանալ բաց քննադատություն գիտական միության անհամաձայնության դեպքում գիտական կոչում ստանալու համար դոցենտ կամ պրոֆեսոր բացի գիտական աստիճանից պահանջվում է տանել նաև մանկավարժական աշխատանք մասնավորապես ունենալ ուսումնամեթոդական հրապարակումներ գոյություն ունեն նաև որակավորման ճանաչման ավելի փոքր հատկանիշներ օրինակ ասպիրանտների գիտական աշխատանքի ղեկավարման թույլտվությունը հանդիսանում է թեկնածուից դոկտորի անցման պարտադիր քայլ ամենաբարձր աստիճանը գիտությունների ակադեմիային անդամակցությունն է ռուսաստանում ինչպես և նախկին խսհմ ում գոյություն ունի անդամակցության աստիճան առաջինը ակադեմիայի թղթակից անդամ և բարձրը ակադեմիկոս ակադեմիաները ինքնակազմակերպվող գիտական միություններն են և ակադեմիկոսներին ու թղթակից անդամներին ընտրում են իրենց ժողովների ժամանակ թեկնածուներին առաջադրում են բուհերը կամ գիտահետազոտական ինստիտուտները ընդ որում ընտրությունները միշտ իրականանում էին բազմընտրանքայնության հիման վրա ներկայումս ռուսաստանում բացի գիտությունների ակադեմիայից առանց ճշգրտումների գործում են ակադեմիայի մասնաճյուղեր որոնցից մի քանիսը օրինակ բժշկական գիտությունների ակադեմիան ունեն երկարամյա պատմություն մյուսներն ի հայտ են եկել հարաբերականորեն վերջերս նրանց կառուցվածքը նման է գիտությունների ակադեմիայի կառուցվածքին սակայն կարգավիճակն իհարկե ավելի ցածր է գիտական միությունում գոյություն ունեն բավականին մեծ քանակությամբ գիտական կազմակերպություններ գիտության զարգացման մեջ ակտիվ դեր են խաղում կամավոր գիտական ընկերությունները որոնց հիմնական խնդիրն է գիտական տեղեկատվության փոխանակումը այդ թվում նաև անցկացվող կոնֆերանսների ընթացքում և հրապարակումների շնորհիվ պարբերաբար հրատարակություններում որոնք լույս են տեսնում հասարակության կողմից գիտական ընկերություններին անդամակցությունը կամավոր է հաճախ ազատ և կարող է պահանջել անդամավճար պետությունը կարող է այս ընկերություններին ցուցաբերել տարբեր օժանդակություններ իսկ ընկերությունը կարող է ընդունել իշխանությանը համաձայնեցված դիրքորոշում որոշ դեպքերում կամավոր ընկերությունների գործունեությունը ընդգրկում է նաև ավելի լայն հարցեր օր ստանդարտացումը առավել հեղինակավոր և մասսայական ընկերություններից է հանդիսանում գ միջազգային գիտական միությունները թույլատրում են ինչպես խմբային այնպես էլ անհատական անդամակցությունը եվրոպական որոշ երկրներում գիտության ազգային ակադեմիաները պատմականորեն ծագել են ազգային գիտական ընկերություններից օրինակ մեծ բրիտանիայում ակադեմիայի դերը տանում է թագավորական գիտական ընկերությունը առաջին գիտական ընկերությունները առաջացել են իտալիայում ական թվականներին դրանք են բնության գաղտնիքների ակադեմիան նեապոլում լինչեևների ակադեմիան բառացիորեն լուսանի աչքեր ունեցողների ակադեմիա այսինքն հատուկ տեսողությամբ օժտված հռոմում փորձառու գիտելիքների ակադեմիա ֆլորենցիայում բոլոր այս իտալական ակադեմիաները որտեղ մասնակցում էին բազմաթիվ հայտնի մտածողներ և քաղաքական գործիչներ հրավիրված պատվավոր անդամի գալիլեո գալիլեյի գլխավորությամբ ստեղծվել էին ֆիզիկայի ոլորտում գիտական գիտելիքների քարոզման և տարածման նպատակով որոնք հիմնված էին պարբերաբար հանդիպումների գաղափարների փոխանակման և փորձերի անցկացման վրա անկասկած դրանք ընդհանուր առմամբ ազդել են եվրոպական գիտության զարգացման վրա գիտության և տեխնիկայի արագ զարգացման անհրաժեշտությունը պահանջում էր պետությունից ավելի ակտիվ մասնակցություն գիտության զարգացմանը համապատասխանաբար երկրների շարքում օր ռուսաստանում ակադեմիաները ստեղծվել են ըստ իշխանությունների հրամանների սակայն գիտությունների ակադեմիաներից շատերում ընդունված են դեմոկրատական կանոնները որոնք ապահովում են պետությունից հարաբերական անկախություն գիտական կազմակերպություններ գիտական ինստիտուտները ակադեմիաները և գիտահետազոտական ինստիտուտները համագործակցում են միջազգային մակարդակով ժամանակակից լայնամասշտաբ գիտական նախագծերը այնպիսիք ինչպիսիք են մարդկանց գենոմի պարզաբանումը կամ միջազգային տիեզերակայանը պահանջում են հսկայական նյութական ծախսեր և շատ գիտական արտադրական խմբերի գործունեությունների կորդինացում շատ դեպքերում դա ավելի արդյունավետ է անել միջազգային կոոպերացիաներում միջազգային գիտական ինստիտուտներ գիտական ձեռքբերումների համար գիտնականներին շնորհում են գիտական մրցանակներ և շքանշաններ գիտական հումորը մասնագիտացված հումորի տեսակ է որը հիմնված է անսովոր կամ պարադոքսալ գիտական տեսության և գիտական գործունեության տեսանկյունների վրա հաճախ գիտական հումորը ադեկվատ չի ընդունվում և գնահատվում մարդկանց կողմից որոնք չունեն բավարար պատկերացում գիտության համապատասխան ոլորտի մասին նաև գիտական հումոր կարելի է անվանել գիտնականների և գիտության որոշ տեսակետների ծաղրումը նայել շնոբելյան մրցանակ տարածման որոշ փորձեր ընդունվում են մեծ անընկալությամբ օր հեռախոսային զրույց էր եղել ֆիզիկոսները կատակում են ժողովածուն կազմողների և այլ գիտնականների միջև որտեղ ժողովածուն կազմողների զրուցակիցներն ասել են որ մեր աշխատակիցները զբաղվում են լուրջ գործերով և կատակելու ժամանակ չունեն աշխարհի ուսումնասիրման առարկայական և օբյեկտիվ եղանակը տարբերում է գիտությունը ճանաչման այլ եղանակներից այնպիսիք ինչպիսիք են աշխարհի առօրեական գեղարվեստական կրոնական դիցաբանական փիլիսոփայական ըմբռնումները օր արտացոլման արվեստում իսկապես տեղի է ունենում ինչպես օբյեկտիվի և սուբյեկտիվի միագումար երբ իրականության ցանկացած արտահայտում ենթադրում է զգայական գնահատական կամ ռեակցիա ժամանակակից գիտական մեթոդի կառուցվածքի մեջ որը ենթադրում է նոր գիտելիքների կառուցում մտնում են յուրաքանչյուր փուլում սկզբունքային նշանակություն ունի ծայրահեղ վերաբերմունքն ինչպես տվյալ այնպես էլ ստացվող ցանկացած մակարդակի արդյունքների նկատմամբ ստուգված տվյալներով ամեն ինչ ապացուցելու հիմնավորելու անհրաժեշտությունը փորձերի արդյունքներով տեսական եզրահանգումների հաստատումը առանձնացնում է գիտությունը ճանաչման մյուս ձևերից այդ թվում նաև կրոնից որը հիմնվում է այս կամ այն հիմնական դոգմաների հավատի վրա գիտության և գիտական մեթոդի մասին պատկերացումները գիտության մեթոդոլոգիան ժամանակի ընթացքում փոփոխվել են ժամանակակից գիտական հետազոտությունները իրականացվում են հիմնական ուղղությամբ հիմք տերմինը լատիներեն հիմնադրել բառից արտացոլում է այս գիտությունների կողմից բնության հիմնական առաջնային օրենքների հետազոտման ուղղությունները շատ գիտնականներ գիտական փորձերն արել են հենց իրենց վրա գիտության փիլիսոփայությունը ներկայացված է բազմաթիվ յուրահատուկ հիմնադրույթներով որոնք առաջարկում են ճանաչողական գործունեության և գիտության զարգացման այս կամ այն մոդելներ այն կենտրոնացած է գիտության դերի և նշանակության բացահայտման գիտության բնութագրման վրա որը թույլ է տալիս նրան տարբերել ճանաչողական գործունեության մյուս տեսակներից աշխարհի գիտական պատկերը մոդելը իրական գործունեության հատկությունների և օրինաչափությունների համակարգ է որը ստեղծվել է գիտական հասկացությունների և սկզբունքների համադրման ու սինթեզի արդյունքում գիտության զարգացման ընթացքում անընդհատ տեղի է ունենում գիտելիքների գաղափարների և հիմնադրույթների նորացում դրանց ամբողջությունը մտնում է աշխարհի գիտական պատկերի մեջ մարդկային գիտելիքների ոլորտում դասակարգման փորձերը ըստ տարբեր հիմնավորումների ընդունված էր դեռ անտիկ շրջանում այսպես արիստոտելը առանձնացրել է գիտությունների խոշոր խմբեր տեսական ֆիզիկա և փիլիսոփայություն գործնական բարոյագիտություն և քաղաքագիտություն և ստեղծագործական էսթետիկա հռոմեական հանրագիտարանագետ մարկ վարոնը իր դասակարգման մեջ մտցնում է հետևյալ գիտությունները քերականություն դիալեկտիկա հռետորություն երկրաչափություն թվաբանություն աստղագիտություն երաժշտություն բժշկություն և ճարտարագիտություն մուսուլմանական արաբական գիտնականները գիտությունները բաժանել են արաբական պոետիկա հռետորական արվեստ և օտարերկրյա աստղագիտություն բժշկություն մաթեմատիկա գիտությունների դասակարգման փորձերը շարունակվել են դարաշրջանի կեսերին հուգո սեն վիկտորսկին դիդասկալիկոնում գիտությունը բաժանում է խմբերի ռոջեր բեկոնը նույնպես տարանջատում է գիտությունը դասերի քերականություն և տրամաբանություն մաթեմատիկա բնափիլիսոփայություն մետաֆիզիկա և բարոյագիտություն հիմնվելով սրա վրա նա բնության մասին գիտությունը համարում էր մաթեմատիկան այնպիսի գիտություններ ինչպիսին են կիբեռնետիկան տրամաբանությունը ինֆորմատիկան մաթեմատիկան գիտնականների կողմից առանձնացվում են առանձին դասակարգման մեջ որպես ֆորմալ գիտություններ այլ կերպ ասած աբստրակտ գիտություններ ֆորմալ գիտությանը հակադրվում են բնական և սոցիալական գիտությունները որոնց անվանում են էմպիրիկ գիտություններ որոշ գիտնականներ կարծում են որ մաթեմատիկան ճշգրիտ գիտություն է իսկ մյուսները ոչ ճշգրիտ գիտության մասսայականացումը ժամանակակից և հասանելի ձևով գիտական իմացությունների տարածումն է մարդկանց ավելի լայն շրջանակի վրա գիտության մասսայականացումը մասնագիտական տեղեկատվության վերափոխումն է այն լեզվին որը ավելի մատչելի է կարդացողների և լսողների ավելի փոքր լսարանների համար այն համարվում է ամենակարևոր խնդիրը որը կանգնած է գիտության մասսայականացնողների առջև գիտության մասսայականացման խնդիրն է վերափոխել այսպես կոչված ձանձրալի և չոր գիտական տեղեկատվությունը հետաքրքիր հասկանալի և հասանելի բոլորին տեղեկատվությամբ այդ տեղեկատվությունը կարող է ուղղված լինել ինչպես ամբողջ հասարակությանը այնպես էլ մի մասին որոնցից են աճող սերունդները շնորհալի աշակերտները գիտության մասսայականացման վրա մեծ դեր է խաղաղում գիտական երևակայությունը հենց դա էլ կանխագուշակել է բազմաթիվ գիտական հայտնագործություններ այդ գործում մեծ դեր է կատարել ֆանտաստ գրող ժյուլ վեռնը երիտասարդների մուտքը գիտություն և արտադրության բարձր տեխնոլոգիաների շրջանները հասարակության չտեղեկացված զանգվածի ուշադրությունը գիտական խնդիրներին կախված են մասսայականության աստիճանից գիտնականները որպես գիտական տեղեկատվության կրողներ շահագրգռված են նրա պահպանման և ընդլայնման մեջ որին նպաստում է երիտասարդության ներխուժումը գիտական տեղեկատվության մեջ քանի որ գիտության մասսայականացումը ավելացնում է գիտությունով հետաքրքրվող մարդկանց քանակը և շարժառիթ է հանդիսանում նրանց ներխուժմանը գիտության մեջ հաճախ պատահում է որ գիտական տեղեկատվության մասսայականացման դեպքում այն կորցնում է իր բարդության աստիճանը և հետզհետե վերածվում են գիտական միֆի լինում է նաև որ գիտության մասսայականության դեպքում առաջանում են այնպիսի գիտահանրամատչելի թյուրիմաց անվանումներ ինչպիսին են տիեզերքի գաղտնիքները գիտնականները հայտնաբերել են և այլն տիխո բրագեն գտնում էր որ գիտական գիտելիքները պետք է մատչելի լինեն միայն ղեկավարներին որոնք կարող են նրանցից օգտվել իսկ ռուսական գիտությունների ակադեմիայի ռգա ակադեմիկոս լյուդվիգ ֆադեյևը հետևյալ կերպ է արտահայտվել գիտության մասսայականացման վերաբերյալ մենք գիտակցում ենք որ այնուամենայնիվ պետք է բացատրենք մարդկանց հարկատուներին այն թե ինչ ենք մենք անում բայց պետք է մասսայականացնենք գիտության այն ոլորտները որոնք արդեն լիովին հասկանալի են ժամանակակից գիտությունը ավելի դժվար է մասսայականացնել պատմել ամեն տեսակի լարերի յանգ միլսի դաշտերի և այլն լավ չի ստացվում ստելով իվան եֆրեմևի պնդմամբ խորհրդային միության հանձնաժողովի և խմբագրությունների նիստերի ժամանակ որոշ գիտնականներ ասում էին որ գիտահանրամատչելի գրականությունը ունայնություն է կեղծ գիտությունը կեղծ և գիտություն բառերից է առաջացել ավելի հազվադեպ անվանում են նաև սուտ քվազի և այլընտրանքային գիտություն գործունեություն է որը ձևացնում է թե գիտական գործունեություն է բայց իրականում այդպիսին չի հանդիսանում կեղծ գիտության տեսության բնորոշ գծերն են փաստերի հերքումը կամ աղավաղումը պոպպերի չափանիշներին անհամապատասխանությունը տեսական արտադրանքի և հետազոտությունների արդյունքների համեմատությունից հրաժարումը հօգուտ առողջ դատողության կամ հեղինակային մտքի վերանայման տեսության հիմքում անկախ փորձարկումներով չհաստատված տեղեկությունների տվյալների օգտագործումը անկախ ստուգման կամ հետազոտությունների արդյունքների կրկնման անհնարինությունը գիտական աշխատանքում քաղաքական և կրոնական դրվածքների դոգմաների գործածումը գիտական միությունով չճանաչված տեսության մշակողները հաճախ գործում են ինչպես ոսկրացած պաշտոնական գիտության հետ պայքարողներ ըստ որի նրանք կարծում են որ պաշտոնական գիտության ներկայացուցիչները օրինակ կեղծ գիտության պայքարի հանձնաժողովի անդամները հետապնդում են խմբային նպատակների քաղաքականապես առաջարկված են չեն ցանկանում ընդունել իրենց սխալները և որպես հետևանք հետապնդում են հնացած պատկերացումներ ի վնաս նոր իրականության որը կրում է հենց իրենց տեսությունը գիտական հիմնադրույթների մի մասը անվանում են չգիտություն գիտաբանություն գիտությունը ուսումնասիրող գիտություն հայաստանի հանրապետության գիտությունների ազգային ակադեմիան գաա կամ հհ գաա հապավումով բարձրագույն պետական ինքնակառավարվող ոչ առևտրային հաստատություն է որի նախագահությունը գտնվում է երևանում ակադեմիան նաև մասնաճյուղեր ունի գյումրիում սևանում գորիսում վանաձորում և կապանում այն կազմակերպում և իրականացնում է հիմնարար և կիրառական գիտական հետազոտություններ և համակարգում է հանրապետությունում կատարվող հիմնարար հետազոտությունները գաա ն նաև ծառայում է որպես հհ իշխանության բարձրագույն մարմինների պաշտոնական գիտական խորհրդական հհ գաա ն թվականին հիմնադրված հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի իրավահաջորդն է դարձել թվականից հհ գիտությունների ազգային ակադեմիայի շենքը կառուցվել է թվականին շենքը վերանորոգվել է թվականին հհ նախագահ սերժ սարգսյանի նախաձեռնությամբ ու տաշիր բարեգործական հիմնադրամի միջոցներով գաա ն ֆինանսավորվում է պետական բյուջեից լրացուցիչ ֆինանսավորման աղբյուր են հանդիսանում պետական և մասնավոր հիմնադրամներից տրամադրված ինչպես նաև հանրապետության և այլ պատվիրատուների հետ կնքած պայմանագրերի արդյունքում ստացվող գումարները հհ գաա ն ից ավելի գիտական ինստիտուտների հաստատությունների ձեռնարկությունների և այլ կազմակերպությունների միավորումը և նախագահության միասնությունն է այն ունի գիտության բնագավառների հինգ բաժանմունքներ սույն գիտությունների բաժանմունքներում գործում են տարբեր գիտական ուղղությունների խորհուրդներ իսկ գաա ի նախագահության առընթեր նաև գոյություն ունեն գիտահրատարակչական խորհուրդ հաշվողական տեխնիկայի հանձնաժողով էներգետիկայի պրոբլեմային գիտական խորհուրդ և սևանա լճի պահպանության փորձագիտական հանձնաժողով գաա ի շենքին առընթեր գործում են հիմնակազմ գիտական գրադարան գիտական տեղեկատվության կենտրոն գիտություն հրատարակչական արտադրական միավորումը և տպարանը ինչպես նաև այլ ծառայություններ ակադեմիան ունի ավելի քան աշխատակից որոնցից ը ակադեմիկոսներ ը թղթակից անդամներ ը գիտության դոկտորներ և ը գիտության թեկնածուներ են ակադեմիան նաև իր կազմում ունի պատվավոր անդամ արտասահմանյան անդամ և պատվավոր դոկտոր հհ գաա ն կառավարվում է ակադեմիայի ընդհանուր ժողովի կողմից որն ընդրգրկում է ակադեմիայի իսկական անդամներին թղթակից անդամներին և գիտական կազմակերպությունների տնօրեններին մարտիրոսյան ռադիկ մարտիրոսի ծ գ մաղաղիս լղհ մարտակերտի շրջան ռադիոֆիզիկոս հհ գաա նախագահ թվականից ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր պրոֆեսոր հհ գաա ակադեմիկոս թղթակից անդամ թվականից ավարտել է եպհ ն թվականներին հհ գաա ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտի տնօրեն թվականներին եպհ ռեկտոր աշխատությունները վերաբերում են քվանտային և գերբարձր հաճախությունների ռադիոֆիզիկային կարևոր արդյունքներ է ստացել սանտիմետրային և միլիմետրային ռադիոալիքների տիրույթում աշխատող նոր բարձր արդյունավետության քվանտային ուժեղացուցիչների ուսումնասիրման ու ստեղծման ասպարեզում հայտնաբերել և հետազոտել է քվանտային ուժեղացուցիչներում որպես ակտիվ միջավայր ծառայող նոր նյութեր այդ աշխատանքների հիման վրա ստեղծվել են նոր տեսակի քվանտային սարքեր որոնք լայնորեն կիրառվում են ռադիոաստղագիտական հետազոտություններում նրա մշակած սմ ալիքի երկարության քվանտային ուժեղացուցիչը խսհմ ում առաջինն է կիրառվել աստղաֆիզիկայում բարձրջերմաստիճանային գերհաղորդչի կամրջակային թաղանթային կառուցվածքներում հայտնաբերել է ինտենսիվ քվազիմեներանգ սեփական ճառագայթում գերբարձրհաճախական տիրույթում ռ մարտիրոսյանի գիտական ղեկավարությամբ ստեղծված բարձր զգայունության ռադիոընդունիչ համակարգերը կիրառվել են երկրի բնական պաշարների հետազոտման պրիրոդա և օկեան միջազգային գիտական ծրագրերում ստեղծված սարքերն օգտագործվել են տիեզերական հետազոտություններում նրանց օգնությամբ մեծ ճշգրտությամբ որոշվել են վեներայի մթնոլորտի դինամիկ տարրերը արժանացել է հայաստանի խսհմ ի ռդ ի ուկրաինայի ֆրանսիայի իտալիայի մրցանակների պարգևատրվել մի շարք շքանշաններով ու մեդալներով շուքուրյան յուրի հայկի ծ երևան հհ գաա փոխնախագահ թվականից հաշվողական տեխնիկայի և տեղեկագիտության բնագավառի գիտնական տեխնիկական գիտությունների դոկտոր պրոֆեսոր հհ գաա ակադեմիկոս թղթակից անդամ թվականից ավարտել է եպի թվականներին եմմ գհի ի էհմ ների նախագծման ավտոմատացման բաժնի թվականներին նաիրի ընտանիքի և միասնական համակարգի էհմ ների մաթեմատիկական ապահովման բաժանմունքի վարիչ թվականներին հհ գաա և եպհ ինֆորմատիկայի և ավտոմատացման պրոբլեմների ինստիտուտի տնօրեն թվականներին և թվականին միաժամանակ մաթեմատիկական և տեխնիկական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս քարտուղար աշխատանքները վերաբերում են թվային ավտոմատների տեսությանը էհմ ների մաթեմատիկական ապահովմանը և տրամաբան նախագծման ավտոմատացման հարցերին տեղեկատվական տեխնոլոգիաներին արժանացել է հհ մեսրոպ մաշտոցի շքանշանի հհ գիտական վաստակավոր գործիչ մաթևոսյան հրանտ հենրիկի ծնված երևան հհ գաա ակադեմիայի քարտուղար թվականից ռադիոֆիզիկոս ֆիզմաթ գիտական դոկտոր հհ գաա թղթակից անդամ հհ գաա նախագահության անդամ թվականից գիտության զարգացման հիմնադրամի տնօրեն թվականից ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտի տեսական ֆիզիկայի բաժնի վարիչ թվականից ավարտել է եպհ ֆիզիկայի ֆակուլտետը աշխատանքները վերաբերում են պլազմայի ու պլազմանման միջավայրերի լիցքավորված մասնիկների փնջերի ու արտաքին էլեկտրամագնիս դաշտերի փոխազդեցությանը հհ գաա գիտական համագործակցության պայմանագրեր ունի մի շարք երկրների գիտությունների ակադեմիաների հետ որոնք են ռուսաստանը վրաստանը բելառուսը ուկրաինան թուրքմենիստանը հունգարիան չինաստանը և մեծ բրիտանիան հհ գաա ի ներքո գտնվող գիտահետազոտական ինստիտուտները նաև գիտական համագործակցական լայն կապեր ունեն ամն ի գերմանիայի ֆրանսիայի նեդեռլանդների իսրայելի իրանի կիպրոսի մեքսիկայի և այլ երկրներին գիտական կենտրոնների հետ հհ գաա գիտնականները նաև իրենց մասնակցությունն են բերում միջազգային մի շարք հիմնադրամների և այլ կազմակերպությունների գիտական ծրագրերին հհ գաա հրատարակում է անուն գիտական տպագիր և էլեկտրոնային ամսագրեր մատենադարանի ձեռագրերը մաթեմատիկայի մասին հոդվածը նվիրված է մատենադարանի այն ձեռագրերի նկարագրությանը որոնք վերաբերում են մաթեմատիկային տոմարագիտությանը չափաբերությանը կամ տեղեկություններ են պարունակում այդ գիտությունների մասին ճշգրիտ գիտությունների ասպարեզում հատկապես միջնադարյան հայաստանում մաթեմատիկայի և թվաբանության զարգացման և ուսուցման գործում մեծ դեր են կատարել րդ դարի խոշոր գիտնական անանիա շիրակացին րդ դարի հեղինակ հովհաննես սարկավագը ներսես շնորհալին ում մաթեմատիկական տոմարագիտական չափագրական աշխատությունների ձեռագիր ժառանգության որոշակի մասը պահպանվել է մատենադարանում անանիա շիրակացու գիրք համարողության գործը պարունակում է թվաբանական չորս գործողությունների աղյուսակները և ըստ էության աշխարհում պահպանված թվաբանական ամենաամբողջական աշխատությունն է որն իր կառուցվածքով և բնույթով թվաբանության դասագիրք է գումարման հանման բազմապատկման և բաժանման գործողություններն ամփոփող աղյուսակներով գրքում կան նաև թվաբանական և երկրաչափական պրոգրեսիաներ հիշեցնող աղյուսակներ և մի շարք խնդիրներ րաֆֆի հակոբ մելիք հակոբյան փայաջուկ հայ գրող հրապարակախոս և հասարակական գործիչ րաֆֆին ծնվել է հարուստ ազնվականի ընտանիքում պարսկաստանի սալմաստ գավառի փայաջուկ գյուղում նախնական կրթություն ստացել է տեղի ծխական ուսումնարանում հայրը մելիք միրզան հայտնի առևտրական էր և զավակների հայր էր ուներ նաև կալվածքներ մելիքությունը նրանց ժառանգական իրավունքն էր և նրանց վեհապահված էր գյուղերի կառավարումը թվականին մեկնել է թիֆլիս ուսանել կարապետ բելախյանցի դպրոցում թվականին ընդունվել է ռուսական պետական գիմնազիայի չորրորդ դասարանը այնտեղ չորս տարվա ուսումնառության ընթացքում կազմավորվել են նրա գրական նախասիրությունները շիլլերի հյուգոյի ռուսական ժամանակակից գրականության գեղարվեստական փորձի վրա թվականին գիմնազիայի դասընթացը չավարտած վերադարձել է փայաջուկ տնօրինելու գերդաստանի կառավարման գործը սակայն ազգային հայրենասիրական ռոմանտիկ գաղափարներով տոգորված րաֆֆին այլ ասպարեզի համար էր նախակոչված իր ծրագրերի իրականացման համար կարևոր նշանակություն տալով կյանքի ուսումնասիրությանը թվականներին րաֆֆին ճանապարհորդել է պարսկաստանի և թուրքիայի հայկական գավառներում գրառել ժողովրդի նիստուկացի բնաշխարհագրական տեղայնության պատմական հիշատակների վերաբերյալ իր հարուստ տպավորությունները թվականին րաֆֆին մշտական բնակություն է հաստատում թիֆլիսում և զբաղվում միայն գրական աշխատանքով կյանքի վերջին տարիներին աշխատակցում է աբգար հովհաննիսյանի արձագանք թերթին այդ տարիներին նրա կյանքում կարևոր դեր է կատարում մշակ լրագիրը որը սկսում է հրատարակվել թ գրիգոր արծրունու խմբագրությամբ խմբագրի հրավերով րաֆֆին դառնում է թերթի մշտական աշխատակիցը թ ապրիլի ին րաֆֆին վախճանվում է նրա աճյունն ամփոփված է թիֆլիսում խոջիվանքի հայկական գերեզմանոցում հայ ազգային ազատագրական շարժման վերելքը կապված թվականների ռուս թուրքական պատերազմի իրադարձությունների հետ ամբողջ խորությամբ բացահայտեցին րաֆֆու ստեղծագործական տաղանդի հնարավորությունները մի շարք հրապարակախոսական հոդվածներում ճանապարհորդություն թիֆլիսից մինչև ագուլիս ուղեգրության մեջ ջալալեդդին վիպակում վերլուծելով ազատագրական շարժման իրական հանգամանքները և միանգամայն ապարդյուն համարելով հայկական հարցի լուծման եվրոպական դիվանագիտության ուղին րաֆֆին առաջադրում է ազգային ազատագրական պայքարի գաղափարը արևմտահայ ժողովրդի գլխավոր խնդիրը համարելով այդ գաղափարի անդադար և անընդհատ նախապատրաստությունը այս ծրագրի գեղարվեստական արտահայտությունը հանդիսացան խենթը և կայծեր հ վեպերը կայծեր ը րդ դարի հայ ազատագրական շարժումների գեղարվեստական հանրագիտարանն է նորագույն շրջանի հայոց պատմության ասք էպոսը իր ընդգրկումներով պատմա փիլիսոփայական հագեցվածությամբ և գեղարվեստական հյուսվածքով նա զարգացման նոր աստիճանի բարձրացրեց հայ ազգային վեպը դավիթ բեկ վեպն արտացոլում է րդ դարի սկզբի ազատագրական շարժման իրադարձությունները և հայոց պետականության ստեղծումը սյունիքում խամսայի մելիքություններ ժամանակագրությունը ներկայացնում է արցախ ղարաբաղի մելիքների մաքառումը անկախության համար սամվել վեպի նյութը վերաբերում է րդ դարի կեսի սոցիալ քաղաքական բարդ իրադարձություններին երբ պարսկաստանի և բյուզանդիայի աքցանի մեջ առնված հայոց թագավորությունը ձգտում էր հաստատել ժողովրդի էթնիկական ինքնությունն ու պետական անկախությունը պարույր հայկազն վիպակում պատմական զուգահեռի վրա դնելով մովսես խորենացուն և պարույր հայկազնին պրոերեսիոսին րաֆֆին կոսմոպոլիտիզմը հակադրում է հայրենասիրությանը հաստատելով որ փառքի հավերժությունն ու անմահությունն անբաժանելի են հայրենիքի գաղափարից գրողի պատմափիլիսոփայության մեկնակետը ազգային միասնության գաղափարն է ընդհանրացնելով անցյալի փորձը նա ազատագրական շարժման դասերից այն հետևությունն է անում թե ազգային դժբախտության պատճառը անմիաբանությունն է որը հայոց պատմության վրա դրոշմել է դավաճանության դատակնիքը սակայն որպես գեղագետ րաֆֆին դավաճանությունը դիտում է ոչ միայն սոցիալական ու քաղաքական շարժերի տեսանկյունից այլև այն փոխադրում է մարդկային հոգեբանության ոլորտը նրա վեպերի հերոսները պատմական անձ լինելու հետ միաժամանակ բարոյական որոշ սկզբունքի կրողներ են և անդրադարձնում են մարդկային վարքի էթիկական գնահատականը ըստ այդ գնահատականի հայրենասիրությանը բացարձակ է որին պետք է զոհաբերել ամեն ինչ րաֆֆին կատարելագործեց հայ դասական պատմավեպի գեղարվեստական փորձը րաֆֆու ստեղծագործության էական բաժինն են կազմում գրական քննադատական հոդվածները երկերի առաջաբաններում պ հայկունու կրիտիկան և կայծերը վիպագրությունը ռուսահայերի մեջ և այլ հոդվածներում ու գրախոսություններում նա արձագանքել է ընթացիկ գրական շարժման բնորոշ երևույթներին արծարծել գրողի անհատականության ստեղծագործական երևակայության քննադատության մեթոդի րդ դարի հայ գրականության զարգացման գլխավոր օրինաչափությունների գրական երկի ձևի ու բովանդակության ժամանակակից և պատմական վեպի տեսության հարցեր որոնք նշանակալից ներդրում են հայ գրականագիտական քննադատական մտքի պատմության մեջ խորապես կապված ազգային մշակույթի ավանդույթների հետ և յուրացնելով ռուս և եվրոպական գրականության նվաճումները րաֆֆին հայ գրականությունը մերձեցրեց ժամանակի համաշխարհային գրականության չափանիշներին րաֆֆին գեղարվեստական խոսքի նորարար է նա որակական նոր աստիճանի բարձրացրեց հայ արձակը մշակելով վեպի վիպակի պատմվածքի նամականիի և ուղեգրության ընտիր նմուշներ ինքնախաբեությու ն դա մի շատ հասարակ բառ է բայց նրա մեջ թաքնված են մարդու բոլոր թշվառությունները տեսնում ես մեկը հիմար է բայց կարծում է թե խելք ունի մյուսը երկչոտ է կարծում է թե առյուծի սիրտ ունի երրորդը ոչինչ չէ սովորել բայց իրան հանճար է երևակայում չորրորդը չարագործ մեկն է բայց իրան առաքինության տիպար է համարում այս բոլորը առաջ է գալիս ինքնախաբեությունից ինքնախաբեությունը մի աչք միայն ունի և նա ամեն բան լավ կողմից է տեսնում նրա մյուս աչքը կույր է տգեղություններ այլանդակություններ և մոլություններ տեսնելու համար եվ այս պատճառով այն թշվառականը որ մի այդպիսի ողորմելի դրության մեջ է գտնվում միշտ գոհ է իր վիճակից որովհետև իր մեջ թերություններ չէ տեսնում եվ դրա համար նա միշտ անշարժ է մնում ոչ մի ձգտում դեպի առաջադիմություն և ոչ մի պահանջ կյանքից չունի իրան ամեն բանով լիացած է համարում ինքնախաբեությունը բարոյական ինքնասպանություն է մի մեռելություն է որի մեջ մարդկային բոլոր կրքերը հանգիստ են մեր երկիրը չէին քանդի մեր որդիքը չէին կոտորի և մեր կանանց չէին յափշտակի վանքերի ց ծագեց մեր երկրի կործանումը նրանք խլեցին մեր սիրտը և քաջութիւնը նրա նք ձգեցին մեզ ստրկութեան մեջ սկսած այն օրից երբ տրդատը թողեց իւր սուրը և թագը վերցրեց խաչը և մտաւ մանիա այրը ճգնելու ո վ հայոց հին աստուածներ ո վ անահիտ ո վ վահագն ո վ հայկ նուիրում եմ այս բաժակը ձեր սուրբ յիշատակին դուք փրկեցէք մեզ վահան տերյան իսկական անունը վահան սուքիասի տեր գրիգորյան նշանավոր հայ բանաստեղծ քնարերգու և հասարակական քաղաքական գործիչ ծնվել է ախալքալաքի այժմ ջավախք գանձա գյուղում հոգևորականի ընտանիքում նախնիները թվականին ջավախքում վերաբնակություն էին հաստատել կարինի կարճնկոց գյուղից տոհմագրությունը սկսվում է տեր ղազարից ում թոռը սուքիասը ապագա բանաստեղծի հայրն էր վահան տերյանը բացառիկ դեմք է րդ դարի հայ պոեզիայի պատմության մեջ նա հեղաշրջեց գեղարվեստական մտածողությունը բերելով նոր աշխարհայացք ու պատկերային համակարգ նոր գրական լեզու նոր արվեստ վահան տերյանն իր բանաստեղծությունների մեծ մասը համախմբել է առանձին շարքերի մեջ մթնշաղի անուրջներ գիշեր և հուշեր ոսկի հեքիաթ երկիր նաիրի և այլն արևելահայ բանաստեղծության մեջ տերյանն առաջինն էր որ դասական մակարդակի հասցրեց շարքերով գրելու սկզբունքը տերյանը մտածում և ստեղծագործում էր ոչ միայն առանձին բանաստեղծությունների այլև շարքերի միջոցով շարքի մեջ մտնող յուրաքանչյուր բանաստեղծություն ներքին կապ ունի քնարական շարքի ընդհանուր մոտիվների ու տրամադրությունների հետ և դրանով իսկ ամբողջացում է շարքի մեջ ներկայացվող հիմնական գիծը իր հերթին շարքի մեջ մտնող յուրաքանչյուր բանաստեղծություն նրանից դուրս կարող է ընկալվել որպես առանձին ստեղծագործություն այդպիսին նաև տերյանի բանաստեղծությունները նահապետ քուչակ հայ աշուղ երգիչ նահապետ քուչակի ծնունդը ենթադրաբար դրվում է ական թվականների սկզբներին իսկ մահը համաձայն հայրենի գյուղի սուրբ թեոդորոս եկեղեցու պատի տակ պահպանված շիրմաքարի արձանագրության եղել է թվականին այս ժամկետները լիովին համընկնում են իր հասակի մասին նրա թողած հիշատակարանի բովանդակությանը ես քուչակս եմ վանեցի ի գեղէն խառակոնիսայ լըցեր եմ հարիւր տարին էլ չի գար մտքիկս ի վերայ քուչակի մասին միջնադարում ստեղծվել են տարբեր ավանդություններ ըստ դրանցից մեկի քուչակն իր երգերի մոգական զորությամբ բուժել է թուրքական սուլթանի անբուժելի հիվանդությամբ տառապող տիկնոջը որի համար սուլթանը քուչակի ցանկությամբ կոստանդնուպոլսից մինչև խառակոնիս կառուցել է տվել յոթ կամուրջ յոթ եկեղեցի և յոթ մզկիթ համաձայն մեկ ուրիշ ավանդության նահապետ քուչակն իր համագյուղացիներին հրավիրում է գյուղի եկեղեցու մոտ իսկ ինքը բարձրանալով վանքի կատարը ասում է թե իրեն ցած է նետելու որտեղ ընկնի այնտեղ էլ թող թաղեն իրեն գյուղացիները կարծելով թե նա կատակ է անում չեն հավատում նրա խոսքին իսկ նա իսկույն ցած է նետվում ու մեռնում ընկած տեղն էլ եկեղեցու պատի տակ թաղում են նրան հին գրչագրերում քուչակի անունով պահպանվել է ինը բանաստեղծություն ոչ մի ընդհանրություն չունեն միջնադարյան հայրենների հետ որոնք սկսած թվականից որոշ հրատարակիչների ու գրականագետների կողմից առանց որևէ լուրջ հիմնավորման վերագրվում են քուչակին բացի այդ դեռ չի հայտնաբերվել հայրեն պարունակող որևէ հին ձեռագիր որում հայրենների որևէ շարքի հեղինակ վկայվի նահապետ քուչակը նահապետ քուչակի անունով գրավոր և բանավոր ավանդությամբ պահպանվել և առայժմ հայտնի են շուրջ մեկ տասնյակ կրոնական բարոյախրատական և սիրային բովանդակությամբ աշուղական երգեր հայերենով ու թուրքերենով որոնցից յոթը հայատառ թուրքերենով ական թվականներից թյուրիմացաբար նահապետ քուչակին են վերագրվել նաև միջնադարյան հայրենները այդ վերագրումն սկսվել է բանասեր ա տևկանցի հայերգ գրքից և հետագայում դարձել է գրական ավանդույթ որին հետևել են նաև ուրիշ բանասեր գրականագետներ թեև ական թվականներին մ աբեղյանը ապացուցեց այդ վերագրման անհիմն լինելը բայց հետագայում ևս նահապետ քուչակը համարվել է միջնադարյան հայրենների հեղինակ նրա անունով են հրատարակվել և բազմաթիվ լեզուներով թարգմանվել այդ երգերը այս իմաստով նահապետ քուչակը դարձել է պայմանական և հավաքական անուն որով լայն շրջաններում հայտնի է հայ միջնադարյան քնարերգության այդ մեծ և հարուստ ժառանգությունը պանդխտության հայրեններն ունեն ազգային քաղաքական բովանդակություն և բացահայտում են օտար երկրում ապրուստ փնտրող հայ մարդու ծանր հոգեվիճակը դանիել վարուժան դանիել չպուգքյարյան րդ դարի արևմտահայ բանաստեղծ դանիել վարուժանի ստեղծագործության էությունը եղավ գեղեցկության ուժի ու աշխատանքի փառաբանության տարերքը վարուժանի կյանքը թեպետև ընդհատվեց երիտասարդ հասակում բայց նա ստեղծեց հասարակական մեծ բովանդակության և գեղարվեստական կատարյալ ձևերի պոեզիա նա հոգեկան մերձեցումներ ունեցավ համաշխարհային պոեզիայի խոշոր դեմքերի հետ պահպանելով սակայն իր ստեղծագործության ազգային ոճն ու դրոշմը խոսելով նաև վերածնության շրջանի իտալական և ֆլամանդական արվեստից կրած ազդեցության մասին վարուժանը միաժամանակ հատկապես ընդգծում է որ իր վրձինը թաթախել է միայն հայրենի հողի որդան կարմիրի և ծովածուփ արյան մեջ վարուժանը ծնվել է թ արևմտյան հայաստանի սեբաստիա նահանգի բրգնիկ գյուղում նա գրաճանաչ է դառնում գյուղի վարժարանում իսկ թվականից ուսումը շարունակում է պոլսում սկզբում սագըզ աղաջի մխիթարյան դպրոցում ապա քաղկեդոնի վարժարանում պոլիսը երեխայի վրա ծանր տպավորություն է թողնում նա տեսնում է սուլթան համիդի կազմակերպած ջարդի հետքերը այդ օրերի հալածյալներից էր նաև բանաստեղծի պանդուխտ հայրը որին հարազատները երկար ժամանակ որոնում և վերջապես գտնում են բանտում շղթաների մեջ բանտարկյալ հորը նա պատմում է իրենց քաշած ծանր կյանքի մասին տատը մահացել է մայրը հիվանդ է և խուլ հազում է չորացել են պարտեզի վարդենիները ավերվել է հայրական օջախը հայրը մի կերպ ազատվում է բանտից և աշխատում պոլսի իջևանատներից մեկում դպրոցական արձակուրդները պատանին անց է կացնում հոր մոտ և ականատես դառնում պանդուխտների տառապալի կյանքին ստանալով բարձրագույն կրթություն բանաստեղծը ին վերադառնում է ծննդավայր երկու տարի ուսուցչություն է անում սեբաստիայի արամյան վարժարանում թվականի օգոստոսի ին ամուսնանում է իր նախկին աշակերտուհի արաքսի թաշճյանի հետ թվականի հունիսի ին նրանց մոտ ծնվում է ավագ զավակը վերոնիկան ում հայրը սիրում էր վարաժնակ կոչել այս տարիներին վարուժանի բանաստեղծությունները լայն ճանաչման են արժանանում տասը տարվա ընթացքում բանաստեղծը գրել է չորս գիրք սարսուռներ ցեղին սիրտը հեթանոս երգեր և հացին երգը հետմահու գրել է նաև նոթեր հոդվածներ կատարում է թարգմանություններ ֆրանսիացի հայագետ ֆրեդերիկ ֆեյդին իրավացիորեն գրել է վարուժանը պատկանում է նույնքան արևմուտքին որքան հայաստանին երևանում կան վարուժանի անվան փողոց դպրոց վարուժանի գրական նախափորձերը վերաբերում են քաղկեդոնի գիշերօթիկում ուսանելու տարիներին առաջին ոտանավորները հրապարակվել են աշակերտական արձագանք մոտայի ձեռագիր թերթում թ բանաստեղծը պատրաստել է իր առաջին ժողովածուն ծաղկեփունջ կամ բրգնիքցիի մը նվագները որը մնացել է անտիպ առաջին տպագիր գործերն են բանաստեղծ նահապետին շիրիմին առջև բանաստեղծությունը և եիկիտ տոնել դյուցազնավեպը բազմավեպ թ կազմել է իր երկրորդ ժողովածուն փուշի ակոսներ սկզբնապես մրկահույզ կայծոռիկներ խորագրով որը նույնպես չի տպագրվել բանաստեղծը խորհում է ժողովրդի և անհատի արվեստի և իրականության բանաստեղծի և աշխարհի բարդ ու բազմազան կապերի մասին մուսային ավազանին ձուկերուն երազ և խոհ արծարծելով մարդու տառապանքների հանդեպ բարության անձնազոհության հումանիզմի դեռես աղոտ գաղափարներ սարսուռներ ը որոշ իմաստով գեղարվեստական ծրագիր է որտեղ նշմարվում են վարուժանի ապագա ստեղծագործության գրեթե բոլոր հիմնական հատկանիշները բանաստեղծը աշխարհը տեսնում է ռոմանտիկական սուր բևեռացումների մեջ մտածում վառ արտահայտված պատկերների լեզվով հոգեբանական ու առարկայական տեսարանները ներկայացնում հատու և խոշոր գծերով շարունակում է ձևավորվել բանաստեղծական աշխարհայեցողության այն կերպը որով բնութագրվում է մի ամբողջ գրական ուղղություն հայկական նեոռոմանտիզմը որն իր ամենացայտուն արտահայտությունը պիտի գտներ վարուժանի ստեղծագործության մեջ վարուժանի երկրորդ գիրքը ցեղին սիրտը նշանավորում է արևմտահայ բանաստեղծական մտքի զարգացման մի նոր աստիճան ռեակցիայի ծանր տարիները մնացել էին ետևում թ երիտթուրքական հեղափոխությունը ժամանակավոր հնարավորություն էր ստեղծել համախմբելու ցրված գրական ուժերը գրական անհատը ներաշխարհի անձուկ ոլորտից դուրս էր գալիս կենսական լուրջ հարցադրումների ասպարեզ վարուժանը դառնում է գրական նոր շարժման կենտրոնական դեմքը ժողովածուի լայնահուն պոեզիան հնչեցնում է ազգային ու համամարդկային ցավի վրեժի ու պայքարի երգը ձոն նեմեսիս քաղաքական ու սոցիալական ճնշման բագինին վրա բարոյապես ու ֆիզիկապես ողջակիզվում է ոչ միայն հայը այլև մարդն առհասարակ հայրենիքի ոգին թիապարտները վաղվան բողբոջներ լվացարարուհին ջարդը վրեժի ու պայքարի կրկեսին մեջ հերոսանում է ոչ միայն դարերով հալածված մի փոքրիկ ազգ այլն իր վաղվա օրը կերտող մի ամբողջ մարդկություն վերածնություն կռվի երթ վահագն դյուցազնի մը սուրին ազգային ազատագրության հույսերի արթնացման նոր ալիքը քաղաքական ու սոցիալական սուր շեշտվածություն է հաղորդում վարուժանի բանաստեղծությանը ցեղին սիրտը ժողովածուի մեջ նոր ձևով ու բովանդակությամբ շարունակվում են խ աբովյանի ղ ալիշանի մ պեշիկթաշլյանի րաֆֆու ռոմանտիկական ավանդույթները հայրենասիրությունը միայն զգացմունք չէ այլև գաղափար աշխարհայացք գեղարվեստական մթնոլորտի կազմակերպման եղանակ պոետիկական համակարգը ձնավորող սկզբունք վարուժանը խորապես յուրացրել էր համաշխարհային հին ու նոր մշակույթի փորձը երազում էր ստեղծել մարդ էակին գիրքը իրար ձուլելով արևմտյան մտքի խստությունն ու արևելյան երևակայության կանոնազանց ազատությունը վենետիկյան գույներն ու ֆլանդրիական բարբարոս իրապաշտությունը սակայն ժողովրդի քաղաքական ճակատագրի անհրաժեշտությամբ գեղարվեստական խոսքը պետք է դառնար պայքարի զենք հագենար հրապարակախոսական տարերքով այս հարկադրական ինքնօտարումը վերաճում է ստեղծագործող անհատի ներքին դրամայի տրտունջք որով բնութագրվում է ժամանակի արևմտահայ բանաստեղծությունն առհասարակ ցեղին սիրտը հարազատ ժողովրդի ծովածուփ արյան և ճնշված մարդկության դարավոր տառապանքի աղաղակն է վարուժանի յուրաքանչյուր նոր ժողովածու բաց է անում արվեստի նոր ուղղություն բերում է նոր բովանդակություն ու ոճ հաստատում գեղարվեստական ձևի նոր սկզբունքներ դասականորեն ներկայացնելով գրական շարժման տվյալ պահի համար բնորոշ միտումները իդեալի այսպիսի բարձրությունից բուրժուական աշխարհը ներկայացվում է որպես մարդկային չարչարանքի գողգոթա գործարաններում հանքերում աշխատանքի բորսաներում եռում է մարդկանց բազմամիլիոն բանակը ապրելը վերածվում է գոյության ծանր հարկադրանքի մարդն օտարվում է իր նախաստեղծ էությունից ոսկի հորթի պաշտամունքը կեղծիքը սուտը եղծում են գեղեցկի մաքուր իդեալը ապրելու երջանկությունը դարձնելով գոյության դրամա բանվորուհին սպասում ընկեցիկը մեռնող բանվոր մեքենաները դադար մայիս մեկ երեք ժողովածուները լույս ընծայելուց հետո վարուժանը պատրաստվում է հրատարակել հացին երգը բանաստեղծական շարքը որի վրա սկսել էր աշխատել դեռևս թվականներից հացին երգը գարնան դեմ պիտի սկսիմ թվականի մարտի ին պոլսից ընկերոջը վ ահարոնյանին գրում էր լիարյուն ու ներդաշնակ կյանքի ուժեղ առողջ բնականորեն անեղծ մարդու իդեալը հեթանոս երգեր ից տարբեր բայց էությամբ նույնական մի այլ աշխարհի սկիզբ է դառնում հացին երգը շարքում որի հղացման ազդակը հեսիոդոսի աշխատանք և օրեր և վերգիլիոսի մշակականք պոեմներն են սակայն վարուժանն ստեղծել է ձևով ու բովանդակությամբ միանգամայն ինքնուրույն երկ նրա նոր գրքի թեման հացի արարման պատմությունն է հողագործի աշխատանքի ոգեշունչ փառաբանությամբ ավելի լայն առումով հացին երգը արտահայտում է մտքի ու մկանի աշխատանքով հայրենի եզերքն արգասավորելու վերածնության ոգեղեն իդեալները հողեղեն մի սկզբի կապելու գաղափարը մյուս կողմից թեև հացին երգը շարքում զգալի է հայ գյուղին բնորոշ կոլորիտը բառապաշար պատկերի կառուցման առարկայական ատաղձ ևն բայց և այնպես ներկայացված գյուղաշխարհը չի կարելի կապել որոշակի աշխարհագրական միջավայրի հետ բանաստեղծը թևակոխում է մի նոր եզերք ընդարձակելով հեթանոս երգեր ում նվաճված աշխարհի սահմանները այստեղ էլ քնարական մթնոլորտը շնչում է գեղեցկի ու ներդաշնակի որոնման պաթոսով պոետիկական կառույցի հիմքը դարձյալ վսեմի կատեգորիան է մասշտաբներն էպոսային վիթխարիություն ունեն մշակները ցան սայլերը վարուժանը ծրագրել էր նաև գրել գինիին երգը և մշակել ամբողջ սասնա ծռեր էպոսը բայց ողբերգական մահն անկատար թողեց այս ծրագրերը վարուժանի ստեղծագործությունները թարգմանվել են ռուս ֆրանս անգլ և այլ լեզուներով ավետիք սահակի իսահակյան հայ բանաստեղծ արձակագիր թարգմանիչ գրական հասարակական գործիչ հրապարակախոս հայաստանի գա ակադեմիկոս խսհմ պետական մրցանակի դափնեկիր խսհմ գրողների միության անդամ թվականից ավետիք իսահակյանը ծնվել է թվականի հոկտեմբերի ին ալեքսանդրապոլում մանկությունն ու պատանեկությունն անցել է ղազարապատ գյուղում որն այժմ կրում է բանաստեղծի ազգանունը իսահակյան սովորել է էջմիածնի գևորգյան ճեմարանում թվականին ընդունվել է լայպցիգի համալսարան որպես ազատ ունկնդիր քաղաքական գործունեությանը զուգընթաց վաղ երիտասարդական տարիներից զբաղվել է նաև գրականությամբ թվականին վերադառնալով լայպցիգից ընդգրկվել է նորաստեղծ հյդ կուսակցության ալեքսանդրապոլի կոմիտեի մեջ թվականին ձերբակալվել է և մեկ տարի արգելափակվել երևանի բերդում բանտից դուրս գալուց հետո տպագրել է երգեր և վերքեր բանաստեղծությունների իր առաջին գիրքը թվականին մեկնել է արտասահման ցյուրիխի համալսարանում ունկնդրել գրականության և փիլիսոփայության պատմություն թվականին վերադարձել է հայրենիք ապա հաստատվել թիֆլիսում թվականներին ստեղծել է հայդուկի երգեր բանաստեղծությունների շարքը որը դարձավ հայ ֆիդայական պայքարի անդրանիկ արտահայտությունը հայ դասական պոեզիայի մեջ թվականի դեկտեմբերին ի թիվս հայ առաջադեմ մտավորականների իսահակյանը ձերբակալվել է դաշնակցության գործով և կես տարի թիֆլիսի մետեխի բանտում մնալուց հետո ինչպես և հովհաննես թումանյանը խոշոր գրավով ազատվել է կալանքից կովկասում մնալը այլևս անհնար էր և թվականին իսահակյանը տարագրվել է արտասահմանում իսահակյանը մեկնում է բեռլին և գերմանական մի շարք մտավորականների հետ մասնակցում է գերմանա հայկական ընկերության ստեղծմանը միաժամանակ խմբագրելով ընկերության մեսրոբ պարբերական հանդեսը պատերազմից և մեծ եղեռնից հետո իսահակյանը արտացոլել է հայ ժողովրդի ողբերգական ճակատագիրն ու նրա հերոսական ազատամարտը բանաստեղծը ձեռամուխ է եղել հայերի ցեղասպանության մեղադրականի սպիտակ գրքի ստեղծմանը որի մի զգալի հատվածը տեղ է գտել թթ հիշատակարան գրառումներով այդ ժամանակահատվածում իսահակյանը հիմնականում հանդես է եկել հրապարակախոսական հոդվածներով որոնց բովանդականությունը հայկական հարցն էր հայաստանի վերամիավորման խնդիրը հայկական պետականության վերականգնումը եղեռնի ծանր պատկերներով են հագեցած նրա ձյունն է եկել ծածկել հիմա հայաստանին ահա նորեն գարուն եկավ բանաստեղծությունները դարի վերջի և դարի սկզբի հայ քաղաքական կյանքի հայկական հարցի յուրահատուկ համայնապատկերը պիտի դառնար իսահակյանի ուստա կարոն մեծածավալ վեպը որը մշտապես ուղեկցեց գրողին ստեղծագործական կյանքում և ավաղ մնաց անավարտ ուստա կարոն կավարտվի այն օրը երբ կլուծվի հայկական հարցը ասել է վարպետը իսահակյանը այդպես էլ չկարողացավ համակերպվել հայաստանի մասնատման գաղափարին մեռնեի սևանը ցամաքած չտեսնեի ապրեի արարատը մերը տեսնեի սրտի խոր կսկիծով ու ցավով կրկնում էր նա և հավատում որ կգա ժամանակը երբ հայ ժողովուրդը դարձյալ իր հացը կվաստակի հարազատ եզերքում այս տեղեկությունները հաստատվեցին հետագայում նրա ուղարկած և նրան հասցեագրված բազմաթիվ նամակների ու գրառումների միջոցով եղիշե չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանում պահպանվել է իսահակյանին հասցեգրված արտաշես ստորագրությամբ երեք նամակ որոնցից մեկում գրված է սիրելի ավո այս րոպեին մի թուղթ գրեցի քո հասցեին որով խնդրում եմ մուշեղի հակոբի և իմ անունով որ դու բեռլինում եղած ատենդ աշխատես մեզ համար որ մեզի թողնին գերմանիայի ուկրաինայի վրայով կովկաս գնալ այստեղից երևի աշոտն էլ մեզ կընկերանա խնդրում ենք ուրեմն այս ուղղությամբ ավելին անել նամակի հեղինակը խոտորջուրցի վրիժառու արտաշես գևորգյանն է որը թվականի ամռանը ստեփան ծաղիկյանի և պետրոս տեր պողոսյանի հետ թիֆլիսում սպանեց խոտորջուրի ջարդերի անմիջական կազմակերպիչ ջեմալ փաշային ստացել է խսհմ պետական մրցանակ թվականներին հայաստանի գրողների միություն նախագահն էր մահացել է թվականի հոկտեմբերի ին թաղված է երևանի կոմիտասի անվան պանթեոնում թվականի հոկտեմբերի ին երևանում բացվել է ավետիք իսահակյանի տուն թանգարան ավետիք իսահակյանը ստեղծագործել է արձակի գրեթե բոլոր ժանրերով բանաստեղծի ստեղծագործական տեսադաշտում է գտնվել նաև հեքիաթը հաշվի առնելով ժանրի ձևակաղապարային ոճական առանձնահատկությունները իսահակյանը հեքիաթը դիտարկում է որպես հայկական արձակը զարգացնելու նմուշ նախատիպ դեռևս մանկության օրերին իսահակյանի երևակայությունը թևավորվեց դարերի խորքից եկող բանաստեղծական ֆոլկլորով ժողովրդական հեքիաթով նրա ստեղծագործական կապը հայ բանարվեստի աշուղական և գուսանական պոեզիայի հետ ունի խորը արմատներ որոնք երկարում են մինչև գրողի մանկությունը ըստ պողոս մակինցյանի վկայությունների դա են փաստում իսահակյանի հուշերը ավետիք իսահակյանը հեքիաթի ժանրում սկսել է աշխատել ական թվականների սկզբից աշխարհի գեղեցկուհին ական թվականներ ամենապիտանի բանը արևի մոտ հողն է մարդու աչքը կշտացնում հեքիաթ վերամշակվել է թվական աղա նազար մաղասաբերդի տիրուհին գրվել է ական թվականների առաջին կեսին գասպարը գրության ժամանակը հայտնի չէ առաջին անգամ տպագրվել է թվականին արդար մարդը նուկիմ քաղաքի խելոքները ստեղծելով հիմնականում իրապատում հեքիաթներ և հրաշապատում հեքիաթների տարրերով գործեր իսահակյանի հեքիաթներն առանձնանում են մարդկային բնավորությունների հակադրությամբ սոցիալական պախարակելի կողմերի լուսաբանմամբ ինչպես նաև հասարակության և անհատի համար կարևորագույն այնպիսի արժեքների փառաբանությամբ ինչպիսիք են խոսքի և իրավունքի ազատությունը իրավահավասարությունը քաղաքացիական գիտակցությունը հասարակության յուրաքանչյուր անհատի կրթություն ստանալու իրավունքն ու պաշտպանվածությունը բանաստեղծն իր հեքիաթներում կարևորագույն արժեք է հռչակում գիտության լույսը ամենապիտանի բանը անկեղծ հիանում անհաշվենկատ սիրո հավերժությամբ հեքիաթ և ուրախանում անօգնական որբուկի երջանկությամբ արևի մոտ սայաթ նովա իրական անուն ազգանուն հարություն արութին սայադյան ուշ միջնադարի հայ բանաստեղծ աշուղ ժողովրդական աշուղական նոր դպրոցի արևելյան ձևի հիմնադիր սայաթ նովայի կյանքը ավելի քան տարի եղել է գրականագետների լեզվաբանների պատմաբանների և փիլիսոփաների բանավեճերի առարկան նրա կյանքի բազմաթիվ կարևոր հանգամանքներ և մանրամասներ մինչև օրս էլ ամբողջությամբ չեն ուսումնասիրվել նրա մասին տեղեկությունների հիմնական աղբյուրներից են հենց իր գրած բանաստեղծությունները սայաթ նովան ունի մի շարք լեզուներով գրված բանաստեղծություններ պահպանվել են հայերեն վրացերեն թուրքերեն ստեղծագործություններ սակայն թուրքերեն բանաստեղծությունների մեծ մասը դեռ չի հրապարակվել և պահվում է սանկտ պետերբուրգի ասիական թանգարանում սայաթ նովայի կենսագրական տվյալները տարբեր ուսումնասիրողների ուժերով հիմանականում քաղված են նրա ստեղծագործություններում տեղ գտած հիշատակումներից և հաճախ իրարամերժ են սայաթ նովայի խաղերում եղած ծածկագրությունների վերծանությունների հիման վրա տարբեր ուսումնասիրողներ նրա ծննդյան տարին համարել են թվականները երգչի առաջին կենսագիր գևորգ ախվերդյանն առաջարկել է նրա ծննդյան թվականը որը հետագայում վիճարկվել է և տարբեր փաստարկների ու հաշվարկների հիման վրա առաջարկվել են ծննդյան նոր թվականներ ի սահմաններում առանձին նշվել են նաև և թվականները մորուս հասրաթյանը թվականին սայաթ նովայի խաղերից մեկի վերլուծության հիման վրա պնդել է թե աշուղի ծննդյան տարեթիվը ն է սայաթ նովայի ծննդյան թվականի հարցը առանձին համակողմանի քննության է ենթարկել պարույր սևակը առկա փաստերի ուսումնասիրությամբ եզրակացնելով որ նա ծնվել է թվականին պարույր սևակի կատարած քննությանը ճշգրտելով և նոր տվյալներով համալրելով այժմ թվականը համարվում է ամենավստահելին սայաթ նովան իր տաղերում մեկ իրեն թիֆլիսեցի է կոչել մեկ հալեպցի կամ ադանացի ըստ մորուս հասրաթյանի միջին դարերում և մինչև րդ դարի սկզբները հատկապես արևելքի ու կովկասի մարդիկ իրենց ծննդավայրը համարել են ոչ այնքան իրենց որքան իրենց հոր և պապի ծննդավայրը սայաթ նովան մի քանի տաղերում հիշատակել է որ ինքը հալեպցի պանդուխտ կարապետի և թիֆլիսի արվարձան հավլաբարի բնակիչ սառայի որդին է նախնյաց հայրենիքը ամենայն հավանականությամբ եղել է կիլիկյան հայաստանը հոր մահտեսի կարապետի ծննդավայրը ադանան կամ հալեպը սայաթ նովայի ընտանիքը թիֆլիսի մոքալաքներից քաղաքային արհեստավորներից էր հավանաբար աշուղի հայրը սկզբում տեղափոխվել է սանահին որտեղ պարտավոր էր գրանցվել վրաստանի վերջին թագավոր գիորգի րդի ցուցակներում որպես գլեխի անձնական ազատությունից չզրկված ժամանակավոր պարտադրված մի տեսակ կիսաճորտ սրա մասին փաստում է գիորգի րդի որդի թեյմուրազը իր հուշերում նաև սայաթ նովան իր վրացերեն տաղերից մեկում ես գլեխի ռամիկ եմ իշխան լինել չեմ ուզում ըստ վրացի ակադեմիկոս գեորգի լեոնիձեի սայաթ նովան ծնվել է սանահինում գևորգ ասատուրը հերքել է այս տեսակետը ենթադրելով որ սայաթ նովայի մայրը սառան ծնվել է հավլաբարում սանահինի հետ կապված լինելով իր ծնողների միջոցով և պանդուխտ կարապետը բնակություն հաստատելով թիֆլիսում և ամուսնանալով սառայի հետ ավատական վրաստանի օրենքով պետք է ճորտագրվեր նույն կալվածատիրոջ ցուցակում կարծիք կա թե երգիչը սկզբից ևեթ ընդունել է սայաթ նովա սէյաթ նէվա գրական կեղծանունը որը տարբեր ուսումնասիրողներ տարբեր ձևով են բացատրում համարել են պարսկերենից թարգմանաբար երգի ձայնի որսորդ սիրահար կամ պարզապես երգի որսորդ պարսկերեն սայադ որսորդ նովա երգ մեղեդի կա թարգմանության ավելի քիչ հավանական տարբերակ թուրքերենից սայադի թոռ այս դեպքում հնարավոր է որ երգչի պապի անունը սայադ լինի մի անուն որը տարածված է եղել հայերի մեջ սայաթ նովայի մանկությունն ու պատանեկությունն անցել է թիֆլիսում սովորել է գրել կարդալ հայերեն վրացերեն իմացել է նաև արաբերենի այբուբենը երգը և երաժշտությունը նրան հմայել են դեռ փոքրուց մինչև երեսուն տարեկանը սայաթ նովան կատարելագործվել է աշուղական արվեստի մեջ սովորել եղանակներ և պարզ ու խառը չափեր հորինել խաղեր հարմարեցնելով հատուկ մեղեդիներ և կատարել ժողովրդական հավաքույթների ժամանակ հավանաբար երկար տարիներ շրջել է մերձավոր արևելքում եղել պարսկաստանում հնդկաստանում և օսմանյան կայսրությանը ենթակա երկրներում ուխտի գնացել հայ աշուղների հովանավոր մշո սուրբ կարապետ վանքը տարոն մինչև որ ձեռք է բերել համընդհանուր ճանաչում մկրտվել սայաթ նովա երգի որսորդ սայաթ նովայի ուսումնասիրության գործում որոշակի դեր են խաղացել հարավային կովկասի հայ աշուղների և ուշ միջնադարի հայ տաղերգուների հատկապես նաղաշ հովնաթանի ստեղծագործությունները և աշուղ դոստիի խաղերը ավանդական սովորույթի համաձայն ստեղծագործական առաջին քայլերը նա սկսել է թուրքական խաղերով հետո աստիճանաբար անցել հայերենի ու վրացերենի նա գիտակցելով աշուղ բանաստեղծի բուն դերն ու կոչումը հասկանալով գեղեցիկի կատարելության իդեալներն ու դաշնության պատգամները դրանք վերարծարծել ու քարոզել է ամենուր և ամենքի համար առանց ազգային ու դասային խտրության մեզ է հասել սայաթ նովայի ավելի քան խաղ որոնք ամփոփված են իր սեփական ձեռքով գրած որդու օհանի կազմած ու արտագրած և վրաց թագավորի գրագիր պենդելենց հովանեի վավերագրած դավթարներում բանահյուսական զանազան ժողովածուներում կամ մնացել են ժողովրդի հիշողության մեջ և աստիճանաբար գրի առնվել ու հրատարակվել ըստ տաղաչափական առանձնահատկությունների սայաթ նովայի խաղերի մեջ հանդիպում են աշուղական բազմապիսի ու բարդ չափերով հորինված գործեր թեջնիսներ կամ բառախաղեր ղազալիներ կամ գազելներ բեյթ ու դուբեյթներ բայաթիներ այբբենականեր ուչլամաներ կամ երիցս կրկնություններ որոնք ցույց են տալիս որ նա աշուղական արվեստի գերազանց գիտակ է եղել խաղերից շատերի մեղեդիները մոռացվել են և առմիշտ կորել սայաթ նովան հայ և վրաց աշուղական բանաստեղծության մեջ մեծ հեղաշրջում է կատարել մասնավորապես լեզվի առումով ըստ էության նրանով է սկսվում մայրենի լեզվով խաղը հայ և վրաց իրականության մեջ սայաթ նովան նաև առաջինն է որ հորինել ու երգել է վրացական խաղեր օգտագործելով պարսկական բանաստեղծության ձևերը այս նորարարության համար հրավիրվել է պալատ և կարգվել կախեթի վրաց թագավոր հերակլ ի սազանդար շուրջ տասը տարի բանաստեղծը շփվել է պալատական միջավայրի հետ հաճախակի թիֆլիսից անցնելով թելավ նա երգել ուրախացրել է մարդկանց փառաբանել արդարությունն ու ազնվությունը դատապարտել կեղծիքն ու քծնանքը ստորությունն ու նենգությունը հասարակական ու բարոյական արատները մշտապես բարձր պահելով իր արժանապատվությունը սայաթ նովայի կյանքը խաղաղ չի անցել դավեր են նյութել նրա դեմ հեռացնել տվել պալատից սայաթ նովան կոչումով աշուղ է իր խաղերում ստանձնել է հնազանդ սիրահարի դերը և հանուն նվիրական ու անապակ սիրո պատրաստ է տանել ամեն զրկանք իբրև սիրերգու նա գեղեցիկի ու կատարյալի երկրպագու է ամենանվիրական ու նրբին զգացմունքների արտահայտիչ չնայած դրանց համար օգտագործած պատկերներն ու համեմատությունները արեգակի փար ռաշ ձի թովուզի տախտ փռանգի սուրաթ ևն շատ են ծավալային ու երբեմն էլ անսովոր նրա սիրային երգերն հատուկ են նաև խոր դրամատիզմն ու բախումները որոնց պատճառը ոչ միայն բանաստեղծի ողբերգական սերն է այլև կյանքի ու իրականության անլուծելի հակասությունները սոցիալական անհավասարությունը գեղեցիկի ոտնահարումը սայաթ նովային շատ են զբաղեցրել մարդու բարոյական կատարելության ու գեղեցկության հարցերը դարի ու ժամանակի այլանդակության մարդու մանրացման ու մարդկային աղարտման պատճառները որոնք ի վերջո մնում են անբացատրելի մարմնականին բավարարություն տվողը չպիտի մոռանա նաև հոգու կամքը կատարելը ստեղծագործել է սիրային խոհախրատական և սոցիալական մոտիվներով սայաթ նովան մեծ ժառանգություն ունի ուշ միջնադարի հայ գրականության ու հոգևոր մշակույթի ասպարեզում նա հայոց գուսանական ժողովրդական քնարերգության բարձրակետ է բնությունից շռայլորեն օժտված արվեստագետ որ վերածնվել է հայոց քաղաքական ինքնուրույն կյանքի մասնատման ու անկման պատճառով այլափոխված գուսանական արվեստը այն դրել նոր հունի մեջ հեղաշրջելով րդ դարը նա հայ իրականության մեջ առաջին բանաստեղծն է որ բազմալեզու ստեղծագործությամբ մեծ դեր է խաղացել կովկասի ժողովուրդների հոգևոր մերձեցման գործում սկսած րդ դարի երկրորդ կեսից նրա ազդեցությունն են կրել վրացի ադրբեջանցի և հայ շատ բանաստեղծներ ու աշուղներ սայաթ նովան իր հաստատուն տեղն ունի նաև վրաց քնարերգության պատմության անի հակոբյան սայաթ նովայի կյանքի ու գործունեության առաջին ուսումնասիրությունը հանրայնացրել է գևորգ ախվերդյանը թվականին մոսկվայում լույս տեսած սայաթ նովայի հայերեն խաղերի առաջին հրատարակությունում նա սայաթ նովայի դավթարից վերծանել է երգերի տեքստերը գրել աշուղի համառոտ կենսագրականը սրանով հիմք է դրվել սայաթնովայագիտությանը հետագա տարիներին սայաթ նովայի կյանքի և գործի վերաբերյալ գրվել են հարյուրավոր աշխատություններ կատարվել են բազմաթիվ ուսումնասիորւթյուններ սայաթ նովայի կյանքին և գործունեությանը անդրադարձել են մշկույթի բազմաթիվ նշանավոր դեմքեր որոնցից են հովհաննես թումանյանը նիկոլ աղբալյանը վալերի բրյուսովը իոսիբ գրիշաշվիլին գևորգ ասատուրը գարեգին լևոնյանը մորուս հասրաթյանը պարույր սևակը յուրաքանչյուր տարի թբիլիսիում սայաթ նովայի հիշատակին կայանում է վարդատոնը որը նշում են սուրբ գևորգ եկեղեցու բակում գտնվող աշուղի գերեզմանի մոտ այս տոնակատարության հիմքը դրել են հովհաննես թումանյանը և գևորգ բաշինջաղյանը թվականին վերջին տարիներին տոնակատարությունը իրականանում է վիրահայոց թեմի հայարտուն կենտրոնի վիրահայերի միությոան թբիլիսիի քաղաքապետարանի հայաստանի և վրաստանի մշակույթի նախարարությունների թբիլիսիի պետրոս ադամյանի անվան պետական հայկական դրամատիկական թատրոնի և վրաստանում հայաստանի դեսպանության աջակցությամբ սայաթ նովայի տաղանդի երկրպագուները այդ օրը կրծքներին կրում են վառ կարմիր վարդեր երկար տարիներ տոնակատարությանը ելույթ է ունենում վրաստանի ժողովրդական արտիստ մուկուչ ղազարյանի գլխավորած սայաթ նովա անսամբլը լյուդվիգ վան բեթհովեն գերմանացի հայտնի կոմպոզիտոր դաշնակահար դիրիժոր բեթհովենը դասական երաժշտության մեջ կլասիցիզմի և ռոմանտիզմի ժամանակաշրջանների կարևորագույն գործիչներից է և համարվում է ամենահայտնի ու ազդեցիկ կոմպոզիտորներից մեկը նրա լավագույն ստեղծագործությունների շարքն ընդգրկում է սիմֆոնիա դաշնամուրային կոնցերտ ջութակի կոնցերտ դաշնամուրային սոնատ լարային կվարտետ մեկ օպերա ֆիդելիո բեթհովենի երաժշտական տաղանդն ի հայտ է եկել վաղ հասակից ցանկացած վայրում բնակվելիս ծնված լինելով բոննում այնուհետև տեղափոխվելով քյոլն հետո սրբազան հռոմեական կայսրություն ամենուրեք նա աչքի է ընկել իր երաժշտական ունակություններով բեթհովենի առաջին ուսուցիչներն են եղել յոհան վան բեթհովենը նրա հայրը և կոմպոզիտոր խմբավար քրիստիան գոթլոբ նեֆը մահացել է վիեննայում լյարդի հիվանդությունից նրա շիրիմը գտնվում է այնտեղ իսկ տուն թանգարանը բոննում բեթհովենի պապը լյուդվիգ վան բեթհովենը նույնպես երաժիշտ է եղել է ով մինչև տարեկանն ապրել է ներկայիս բելգիայի թագավորության ֆլանդրիա նահանգի մեխելեն քաղաքում այնուհետև տեղափոխվել է բոն նախքան նշանավոր երաժիշտ դառնալը նա սկզբում աշխատել է քյոլնի արքունիքում որպես երգիչ բաս այնուհետև թվականին դարձել կապելմայստեր լյուդվիգն ընդամենը երեք տարեկան էր երբ նրա պապը մահացավ չհանայծ դրան նա լյուդվիգի համար եղել է ընտանիքի տիպիկ ներկայացուցչի օրինակ ավագ բեթհովենի դիմանկարը որն արվել էր իր իսկ պատվերով կյանքի վերջին տարիներին կախված էր թոռան սենյակում որպես երաժշտական ժառանգության թալիսման հայրը յոհան բեթհովենը երգիչ էր տենոր պալատական կապելլայում զուգահեռ ստեղնաշարային և ջութակի դասեր է տվել և գումար վաստակել մայրը մարիա մագդալենան թրիերի արքեպիսկոպոսական պալատի շեֆ խոհարար յոհան հենրիխ քևերիխի դուստրն էր կոմպոզիտորի ծնողներն ամուսնացել են թվականին ունեցել են զավակ որոնցից միայն երեքն են կենդանի մնացել լյուդովիգը ով ընտանիքի երկրորդ զավակն էր կասպար կառլը ով ծնվել էր թվականի ապրիլի ին և նիկոլայուս յոհանը թվականի հոկտեմբերի ին լյուդվիգ վան բեթհովենը ծնվել է բոնում թվականի դեկտեմբերի ին նրա ծննդյան ամսաթվի մասին գրառումներ չկան սակայն ըստ մկրտության գրանցման նա մկրտվել է տեղի սուրբ ռեջիուս կաթոլիկական եկեղեցում իր ծննդից մեկ օր անց այդ դարաշրջանի երեխաներին ավանդաբար մկրտում էին ծննդյան օրվա հաջորդ օրը և հայտնի է որ բեթհովենի ընտանիքն ու իր ուսուցիչը նրա ծնունդը նշում էին դեկտեմբերի ին ըստ որի շատ գիտնականներ այդ օրն են համարում ծննդյան օրը բեթհովենի հայրը դեռևս վաղ տարիքում է հայտնաբերել որդու երաժշտական տաղանդը և լավագույնս հոգ տարել նրա խորացված երաժշտական կրթության համար նա եղել է որդու առաջին ուսուցիչը սովորեցրել է կլավեսին և ջութակ նվագել ձգտել է որդուն դարձնել երկրորդ մոցարտ բեթհովենը հինգ տարեկանից նվագել է ոչ միայն կլավեսին և ջութակ այլև երգեհոն և ֆլեյտա թվականին քյոլնում նա առաջին անգամ հանդես է եկել համերգով թեպետ նա հրաշամանուկ չէր սակայն հայրը նրա երաժշտական կրթությունը վստահեց իր կոլեգաներին երգեհոնահար գիլես վան դեն իդենին երգիչ տոբիաս փֆեյֆերին ջութակահարներ ֆրանց գեորգ ռովանտինին ու ֆրանց անտոն ռիզիին նրանցից մեկը լյուդվիգին սովորեցնում էր երգեհոն նվագել մյուսը ջութակ որոշ տեղեկությունների համաձայն լյուդվիգի հայրը նրա պարապմունքներն անց էր կացնում ֆիզիկական բռնություն գործադրելով սակայն արդյոք այս տեղեկությունները մշտական թե հատուկենտ դեպքեր են բնութագրում հստակ չէ նա հաճախ որդուն ստիպում էր պարապել առանց դադարի գերհոգնածությունից և դաժան վերաբերմունքից վիրավորված բեթհովենը հաճախ էր փախչում տանից նրանց պարապմունքները երբեմն ընդմիջվում էին արցունքներով նեֆեն անմիջապես հասկացել է որ տղան տաղանդավոր է նա է լյուդվիգին ծանոթացրել նշանավոր երաժիշտների ստեղծագործություններին բեթհովենի սիրելի գրողների շարքում էին հին հունական հեղինակներ հոմերոսը և պլուտարքոսը անգլիացի դրամատուրգ վիլյամ շեքսպիրը գերմանացի ստեղծագործողներ գյոթեն և շիլլերը բեթհովենն սկսել է ստեղծագործել դեռ երեխա ժամանակ և այդ ստեղծագործություններից շատերը հետագայում վերամշակել է կոմպոզիտորի պատանեկան տարիների գործերից հայտնի է երեք մանկական սոնատ և մի քանի երգ այդ թվում արջամուկը նեֆեի շնորհիվ թվականին հրատարակվել է բեթհովենի առաջին ստեղծագործությունը վարիացիաներ դրեսլերի քայլերգի թեմայով պատանի կոմոզիտորն իր երեք դաշնամուրային սոնատներ ստեղծագործությունը նվիրել է արքեպիսկոպոս մաքսիմիլիան ֆրեդրիխին նրա աչքից չէր վրիպել տղայի երաժշտական տաղանդն ու ֆինանսական օժանդակությամբ աջակցել է նրա ուսմանը այդ ժամանակ բեթհովենը տասներկու տարեկան էր և արդեն թվականից կամավոր աշխատում էր որպես պալատական երգեհոնահարի օգնական իսկ թվականից արքունական կապելլայում աշխատել է վարձատրության դիմաց պապի մահվանից հետո ընտանիքի նյութական դրությունը էապես վատացավ լյուդվիգն ստիպված էր կիսատ թողնել դպրոցում սովորելը սակայն սովորում էր լատիներեն ուսումնասիրում էր իտալերեն և ֆրանսերեն շատ էր կարդում նրա հոգևոր զարգացմանը մեծապես նպաստել է բոնի քաղաքացիական հասարակությունը մասնավորապես բժշկական համալսարանի ուսանող ֆրանց գերհարդ վեգլերը ինչպես նաև բրոյնինգ ընտանիքը որոնց հետ բեթհովենը սերտ բարեկամական հարաբերություններ էր պահպանում ընկերական շփումը շթեֆան ֆոն բրոյնինգի ու վեգլերի հետ շարունակվել է ողջ կյանքի ընթացքում մեծանալով իր նամակներից մեկում կոմպոզիտորը գրել է լսելով բեթհովենի իմպրովիզացիան մոցարտն ասել է այս մեկնաբանությունը կուրֆյուրստ կայսընտիր իշխան միջնադարյան գերմանիայում մաքսիմիլիան ֆրանցի վրա ով մոցարտի հայտնի սիրահար էր մեծ ազդեցություն թողեց մոցարտի մոտ պարապմունքներն այդպես էլ չկայացան իմանալով մոր հիվանդության մասին բեթհովենը վերադարձավ բոն այստեղ նա ցավով հայտնաբերեց որ ընտանիքում որոշ փոփոխություններ են կատարվել տուբերկուլոզով հիվանդ մոր վիճակը ծայրահեղ վատացել էր նա մահացավ թվականի հուլիսի ին հայրը գնալով կորցնում էր վերահսկողությունը ալկոհոլի հանդեպ ունեցած մեծ հակվածության նկատմամբ այն աստիճան որ նա այլևս չէր կարող հոգալ իր երեք որդիների կարիքները նա ազատվեց ծառայությունից և լյուդվիգին որպես նրա մեծ որդու տրամադրվեց թոշակի մի մասը տասնյոթամյա պատանին ստիպված էր իր վրա վերցնել փոքր եղբայրների խնամքը և հետագա հինգ տարրներն անցկացնել բոնում նրանց կողքին նա ընդունվեց արքունական նվագախումբ որպես ջութակահար ալտ հավելյալ գումար վաստակելու համար արքունիքում բեմադրում էին իտալական ֆրանսիական և գերմանական օպերաներ պատանու վրա մեծ ազդեցություն էին թողնում գլյուկի և մոցարտի օպերաները անգլիայից վերադառնալիս հայդնը մնում է բոնում նա խրախուսում էր բեթհովենի կոմպոզիտորական փորձերը բեթհովենը որոշում է գնալ վիեննա ուսանելու հռչակավոր կոմպոզիտորի մոտ քանի որ անգլիայից վերադառնալուց հետո հայդնն ավելի հայտնի էր դարձել գալով վիեննա բեթհովենը սկսեց պարապել հայդնի մոտ նա ձգտում էր կոնտրապունկտին տիրապետել հետագայում այդ առթիվ նշել է որ հայդնը իրեն ոչինչ չի սովորեցրել պարապմունքները արագ հիասթափեցրին ինչպես աշակերտին այնպես էլ ուսուցչին բեթհովենը կարծում էր որ հայդնը բավականաչափ ուշադիր չէր իր ջանքերի նկատմամբ իսկ հայդնին վախեցնում էին ոչ միայն լյուդվիգի այն ժամանակի համար համարձակ տեսակետները այլև նրա բավականին մռայլ երաժշտությունը որն այնքան էլ տարածված չէր մի անգամ հայդնը գրել է բեթհովենին շուտով հայդնը մեկնեց անգլիա և իր աշակերտին վստահեց նշանավոր մանկավարժ և տեսաբան յոհան ալբրեխտսբերգերին թեև նրան հատկացված կրթաթոշակն ավարտվել էր վիեննական մի շարք ազնվական ընտանիքներ ֆինանսական աջակցություն ցուցաբերեցին նրա ճանաչելով պատանի կոմպոզիտորի ունակությունները բեթհովենը ջութակի դասեր էր ստանում իգնաց շուպանցինգից պարբերաբար պատանի երաժիշտը հրահանգներ էր ստանում նաև անտոնիո սալիերիից հիմնականում վոկալ ոճում ստեղծագործելու ուղղությամբ և նրանց հարաբերությունները շարունակվեցին մինչև թվականը ունենալով մի քանի ուսուցիչներ նա ի վերջո ընտրեց անտոնիո սալիերիին իրեն ուսուցիչ վիեննայում ապրելու առաջին տարիներից բեթհովենը ձեռք բերեց դաշնակահար վիրտուոզի փառք նրա երաժշտությունն ապշեցնում էր ունկնդիրներին նա համարձակորեն հակադրվում էր ծայրահեղ ռեգիստրներին այդ ժամանակ հիմնականում նվագում էին միջինում լայնորեն օգտագործում էր ոտնակը դա ևս հազվադեպ էր օգտագործվում այդ ժամանակ կիրառում էր մեծածավալ ակորդային հնչյուններ ըստ էության հենց նա է ստեղծել դաշնամուրային ոճը որը շատ հեռու էր կլավեսինահարների նուրբ ժանյակե ոճից այդ ոճը նկատվում է պաթետիկ անվանումը տվել է հենց կոմպոզիտորը և դաշնամուրային սոնատներում այդ երկուսն ունեն հեղինակային ենթավերնագիր սոնատ ֆանտազիայի ոգով սոնատը կոմպոզիտորի մահից հետո լուսնի անվանեց կոմպոզիտորի ընկերը պոետ լյուդվիգ ռելշտաբը քանի որ նա լսելով սոնատի գեղեցիկ մեղեդիներն ակամա պատկերացրեց լճակ որը փայլում էր լուսնի շողերի ներքո իսկ լուսինը ժպտում էր երկնքում թեև այդ անվանումը համապատասխանում էր միայն առաջին մասին այլ ոչ թե վերջաբանին սակայն անվանումը տարածվեց ամբողջ ստեղծագործության վրա պատանի կոմպոզիտորն իր լուսնի սոնատ ստեղծագործությունը գրել և նվիրել է իր առաջին ու մեծ սիրուն կոմսուհի ջուլիետա գվիչարդին որին անմնցորդ սիրել է մինչև ի մահ մեծ երաժիշտն ավարտել է իր հիասքանչ ստեղծագործությունը ցասման մեծագույն վիրավորանքի ու բարկության մեջ իմանալով որ իր ջուլիետտան ամուսնացել է երիտասարդ մի կոմսի հետ բեթհովենի ստեղծագործություններն սկսեցին լայնորեն հրատարակվել և մեծ հաջողություն ունեցան ականների վերջերին այդ գործերը շատ պահանջված էին և հովանավորների և հրատարակիչների շրջանում վիեննայում անցկացրած առաջին տասը տարվա ընթացքում կոմպոզիտորը գրել է քսան սոնատ դաշնամուրի համար և երեք դաշնամուրային կոնցերտ ութ սոնատ ջութակի համար կվարտետներ և այլ կամերային ստեղծագործություններ քրիստոսը ձիթենյաց լեռան վրա օրատորիան պրոմեթևսի արարումը բալետը առաջին և երկրորդ սիմֆոնիաները հենց այդ տարիներին էլ աշխարհահռչակ երաժիշտը ստեղծում է իր ամենահայտնի գործերը այդ ողբերգական օրերին նա նամակ է գրում որը հետագայում կոչվում է հայլիգենշտադտյան կտակ կոմպոզիտորը պատմում է իր ապրումների մասին խոստովանում որ մոտ էր ինքնասպանության իրականացմանը ի վերջո կոմպոզիտորը կարողանում է հաղթահարել դեպրեսիան և նորից անձնատուր է լինում երաժշտությանը սկսելով գրել երրորդ սիմֆոնիան այս ստեղծագործության վրա նա աշխատել է թվականներին և ցանկացել է նվիրել այն նապոլեոն բոնապարտին ով այդ ժամանակ երիտասարդների կուռքն էր բեթհովենը խուլ վիճակում արարում է երաժշտական արվեստի իր գլուխգործոցները սիմֆոնիաները ապասիոնատը ֆիդելիո օպերան էգմոնտը կորիոլան և այլն կոմպոզիտորի կյանքի վերջին շրջանին են պատկանում հանդիսավոր մեսսան և աշխարհահռչակ րդ սիմֆոնիան բեթհովենի խլության արդյունքում պահպանվել են պատմական եզակի փաստաթղթեր խոսակցական տետրեր որտեղ գրել էին բեթհովենի ընկերները իսկ նա պատասխանել է բանավոր կամ պատասխան գրառմամբ երաժիշտ անտոն շինդլերը ում մոտ մնացել էին բեթոհովենի զրույցների գրառումներն ամփոփող երկու տետր ամենայն հավանականությամբ այրել է դրանք քանի որ դրանցում պահպանվում էին կայսեր թագաժառանգի և այլ բարձրաստիճան անձանց դեմ կոպիտ անգութ ելույթներ դա բեթհովենի սիրելի թեման էր խոսակցության ընթացքում նա մշտապես ըմբոստանում էր իշխանությունների նրանց օրենքների և որոշումների դեմ կոմպոզիտորն իր առաջին վեց լարային կվարտետը գրել է ականներին որը նվիրել էր արքայազն լոբկովիցին ով էլ պատվիրել էր այն ստեղծագործությունների շարքը հրատարակվել է թվականին կոմպոզիտորի առաջին սիմֆոնիայի պրեմիերիայից թվական և երկրորդ սիֆոնիայի պրեմիերիայից թվական հետո նա ճանաչվեց որպես հայդնի և մոցարտի հետևորդ երիտասարդ սերնդի կոմպոզիտորներից կարևորագույններից մեկը իր առաջին սիմֆոնիայի պրեմիերիայի ներկայացման համար թվականի ապրիլի ին նա վարձակալել էր ավստրիայի ազգային բուրգ թատրոնը որտեղ հնչեցին նաև նրա սեպտետը դաշնամուրային կոնցերտներից մեկը մոցարտի և հայդնի ստեղծագործություններից համարգն այդ ժամանակների ամենահետաքրքիր միջոցառումը համարվեց նա նաև շարունակում էր գրել այլ ոճերում այդ թվում պաթետիկ դաշնամուրային սոնատը որի մասին կուպերն այսպես է արտահայտվել նույն թվականի մայիսին բեթհովենը դաշնամուրի դասեր էր տալիս հունգարացի կոմսուհի աննա բրունսվիկի դստերը որոշ ժամանակ անց նա սիրահարվում է իր աշակերտուհուն ժոզեֆինային ով համարվել է նրա անմահ սիրելի թվական նամակների հասցեատերը սակայն ժոզեֆինան ամուսնանում է կոմս ժոզեֆ դեյմի հետ բեթհովենը նրանց տան կանոնավոր այցելուն էր նվագում նրանց խնջույքներին և համերգներին շարունակում էր պարապմունքները ժոզեֆինայի հետ նրա ամուսնությունը հաջող էր բոլոր առումներով և զույգն իր համատեղ կյանքում չորս երեխա է ունեցել կոմպոզիտորի և ժոզեֆինայի հարաբերություններն իր ամուսնու հանկարծակի մահից հետո թվական ավելի է ամրապնդվում բեթհովենը մի քանի այլ աշակերտներ էլ է ունեցել ից թվականներին նա դասավանդել է ֆերդինանդ ռիսին ով դարձել է կոմպոզիտոր և հետագայում գրել բեթհովենի և իր հանդիպումների ու հուշերի մասին մի գիրք թվականից թվականները ավստրիացի դաշնակահար մանկավարժ և կոմպոզիտոր ազգությամբ չեխ կառլ չեռնին սովորել է բեթհովենի մոտ ով հետագայում դարձել է երաժշտության ուսուցիչ և եղել ֆերենց լիստի ուսուցիչը իսկ թվականի փետրվարի ին տարեկան հասակում չեռնին վիեննայում առաջին անգամ կատարեց բեթհովենի դաշնամուրային կոնցերտը ը չեռնին գրել է որ իր երաժշտական հիշողությունն իրեն թույլ էր տալիս թվականներին անգիր կատարել բեթհովենի բոլոր աշխատանքներն առանց բացառության նա նվագում էր արքայազն կառլ լիխնովսկու պալատում շաբաթական անգամ չեռնին իր ամբողջ կյանքի ընթացքում կապ պահպանեց բեթհովենի հետ ինչպես նաև դաշնամուրի դասեր էր տալիս բեթհովենի թոռանը կառլին բեթհովենի համգործակցությունը հրատարակիչների հետ թվականին սկսում է լավանալ և նրա եղբայր կասպարը սկսում հանձն առնել զբաղվել կոմպոզիտորի գործերով բացի վերջին շրջանի գրված գործերից կասպարը բարձր գնով սկսում է վաճառել նրա վաղ շրջանի չհրատարակված ստեղծագործությունները բծ խլության պատճառն անհայտ է սակայն կան մի քանի տարբերակներ որոնք կարող էին նպաստել դրան կամ պատճառ հանդիսանալ բծավոր տիֆ համակարգային կարմիր գայլախտ նույնիսկ մազերը սառը ւրում թրջելու սովորությունը մազերը քանի որ բեթհովենը հաճախ էր այդպես անում թարմանալու համար այսպիսի խոզերի համար ես չեմ նվագի ներողություններն ու համոզելու փորձերն ապարդյուն են եղել մեկ այլ միջադեպ երբ բեթհովենը հյուր էր գնացել իշխան լիխնովսկուն վերջինս շատ էր հարգում կոմպոզիտորին և նրա ստեղծագործությունների սիրահար էր նա մի քանի ազնվականների հետ նաև ֆինանսական աջակցություն էր ցույց տալիս բեթհովենին լինելով նրան տանը լիխնովսկին ցանկանում է որ բեթհովենը նվագի հյուրերի համար կոմպոզիտորը հրաժարվում է լիխնովսկին սկսում է համառել և նույնիսկ հրամայում է կոտրել այն սենյակի դուռը որտեղ փակվել էր բեթհովենը զայրացած կոմպոզիտորը հեռանում է կալվածքից և վերադառնում վիեննա առավոտյան լիխնովսկին բեթհովենից նամակ է ստանում չնայած բնավորության այդպիսի խստությանը բեթհովենի ընկերները նրան համարում էին շատ բարի մարդ այսպես օրինակ կոմպոզիտորը երբեք չէր մերժում իր մտերիմների օգնության խնդրանքը մի անգամ բեթհովենն ու գյոթեն տեպլիցեում զբոսնելիս հանդիպում են այդ ժամանակ այդտեղ գտնվող ֆրանց կայսերը շրջապատված իր շքախմբով և պալատականներով գյոթեն մի կողմ քաշվելով խոնարհվում է կայսեր առաջ իսկ բեթհովենը հազիվ դիպչելով գլխարկին անցնում է պալատականների կողքով բեթոհովենի արտաքինը ևս խիստ տարբերվում էր ժամանակակիցների արտաքինից նա գրեթե միշտ գտնվում էր անփութորեն հագնված և չսանրված վիճակում բեթհովենը որոշել էր իր երրորդ սիմֆոնիան նվիրել բոնապարտին սակայն այն ավարտելուց մի քանի ամիս անց տեղի է ունեցել մի իրադարձություն որը մեծապես ազդել է կոմպոզիտորի վրա և ստիպել նրան վերանվանել իր աշխատանքը պատճառն այն էր որ բոնապարտը գահ էր բարձրացել ու միապետ հռչակել իրեն այս լուրն իմանալուն պես բեթհովենը զայրացել էր ու բացականչել որ նա ևս սովորական մարդ է այժմ նա կոտնահարի մարդու բոլոր իրավունքները կհետևի միայն իր շահին իրեն վեր կդասի մյուսներից և կդառնա բռնակալ այնուհետև կոմպոզիտորը պատռել է իր ձեռագրով ընծայագիրը և սիմֆոնիան կոչել հերոսական այդ ժամանակ բեթհովենը տարեկան էր դաշնամուրային ստեղծագործություններում կոմպոզիտորի ոճը նկատելի է դեռևս վաղ սոնատներում սակայն սիմֆոնիկ հասունությունը սկսվեց ավելի ուշ չայկովսկու խոսքերով խլության պատճառով բեթհովենը հազվադեպ էր դուրս գալիս տանից դարձել էր մռայլ ինքնամփոփ հենց այդ տարիներին է կոմպոզիտորը մեկը մյուսի հետևից ստեղծում իր ամենահայտնի ստեղծագործությունները աշխատում է նաև իր միակ օպերայի ֆիդելիոյի վրա այն դասվում է սարսափի և փրկության օպերայի ժանրին ֆիդելիոն հաջողություն ունեցավ միայն թվականին երբ բեմադրվեց նախ վիեննայում ապա պրահայում որտեղ դիրիժորը գերմանացի նշանավոր կոմպոզիտոր կառլ վեբերն էր այնուհետև բեռլինում մահվանից կարճ ժամանակ առաջ կոմպոզիտորը ֆիդելիոյի ձեռագիր տարբերակը տվել է իր ընկեր և քարտուղար շինդլերին ասելով սա իմ հոգու ծնունդն է որը ստեղծվել է ավելի ուժեղ տառապանքների արդյունքում քան մյուսները և ինձ մեծագույն վիշտ պատճառել ուստի այն ինձ համար ամենաթանկն է նապոլեոնի պարտությունից հետո ավստրիայում հաստատվել էր ոստիկանական ռեժիմ ցանկացած ազատ միտք արգելվում էր գաղտնի գործակալները թափանցել էին հասարակության բոլոր շերտերը սակայն բեթհովենի հռչակն այնքան մեծ էր որ կառավարությունը որոշեց ոչինչ չանել չնայած խլությանը կոմպոզիտորը շարունակում էր գտնվել իրադարձությունների կենտրոնում այդ ընթացքում ևս նա ծանոթանում էր նշանավոր կոմպոզիտորների գործերին կրտսեր եղբոր մահվանից հետո կոմպոզիտորն իր վրա վերցրեց նրա որդու խնամքը բեթհովենը նրան տեղավորում է լավագույն պանսիոնում և իր աշակերտ կառլ չեռնիին հանձնարարում նրան երաժշտության դասեր տալ կոմպոզիտորը ցանկանում էր որպեսզի տղան դառնա գիտնական կամ դերասան սակայն նրան հետաքրքրում էր ոչ թե արվեստը այլ թղթախաղը և բիլիարդը կուտակած պարտքերի պատճառով նա անհաջող ինքնասպանության փորձ կատարեց բեթհովենի վրա այդ դեպքը խիստ բացասաբար անդրադարձավ առողջական վիճակը կտրուկ վատացավ զարգանում էր լյարդի ծանր հիվանդություն կոմպոզիտորն երկար ժամանակ գամված էր անկողնում և նրան ընկերն այցելության էին գալիս իրեն նա մահացավ թվականի մարտի ին տարեկան հասակում նրա ընկեր ավստրիացի կոմպոզիտոր դաշնակահար երաժշտական քննադատ անսելմ հյութենբրեները ով ներկա էր նրա մահվան պահին նշում է որ անգամ եղանակն է փոխվել և վշտացել կոմպոզիտորի մահը քանի որ ուժեղ ամպրոպ է սկսվել այդ ժամանակ բեթհովենի թաղման արարողությունը տեղի ունեցել թվականի մարտի ին որի ներկա էր ավելի քան քսան հազար մարդ ֆրանց շուբերտը թաղման ժամանակ ծիսական ջահ պահողներից մեկն է եղել ով մահացավ հաջորդ տարի և թաղվեց նրա կողքին վերինգի գերեզմանատանը թաղմանը հնչում էր բեթհովենի սիրելի հոգեհանգստի պատարագը լուիջի քերուբինիի ռեքվիեմը սուրբ երրորդություն եկեղեցում շիրիմին հնչում էին բանաստեղծ ֆրանց գրիլպարցերի գրած խոսքերը դիահերձման արդյունքում պարզ է եղել որ լյարդը բավականին վնասված էր որն էլ կարող էր ալկոհոլի զգալի օգտագործման արդյունք լինել նշվել է նաև որ լսողական և հարակից օրգանների նյարդերն էլ են եղել վնասված բեթհովենի մահվան պատճառները վիճելի են ալկոհոլային ցիռոզ սիֆիլիս վարակիչ հեպատիտ տուբերկուլյոզ սարկոիդոզ ուիպլի հիվանդություն կոմպոզիտորի ընկերները նրա մահից առաջ և հետո մազի մի փունջ էին կտրել որն հետագայում պահպանվել և լրացուցիչ փորձաքննության է ենթարկվել մահավան իրական պատճառն իմանալու համար բացի այդ նաև արտաշիրիմում է արվել որի արդյունքում եկել են այն եզրակացության որ բեթհովենը մահացել է թունավորումից բուժման համար իր բժշկի նշանակած չափից ավելի դեղամիջոցների օգտգործման պատճառով բեթհովենը երաժշտություն էր դասավանդում դեռևս բոնում նրա աշակերտներից ստեֆան բրեյնինգը մինչև վերջ մնաց կոմպոզիտորի հավատարիմ ընկերը նա նաև օգնել է բեթհովենին ֆիդելիո օպերայի լիբրետոյի մշակման գործում վիեննայում բեթհովենի աշակերտը դարձավ երիտասարդ կոմսուհի ջուլիետա գվիչարդին նա բրունսվիկների բարեկամուհին էր ում ընտանիքում կոմպոզիտորը հաճախ էր լինում բեթհովենը հետաքրքրված էր իր աշակերտուհով և անգամ մտածում էր ամուսնության մասին թվականի ամառը նա անցկացրեց հունգարիայում բրունսվիկների կալվածքում վարկածներից մեկի համաձայն հենց այնտեղ է ստեղծվել լուսնի սոնատը կոմպոզիտորն այն ձոնել է ջուլիետային սակայն վերջինս գերադասեց կայսր վենցել հալենբերգին հենց նրան համարելով տաղանդավոր կոմպոզիտոր բեթհովենի աշակերտներից էր թերեզա բրունսվիկը նա օժտված էր երաժշտական տաղանդով շատ լավ նվագում էր դաշնամուր երգում էր և նույնիսկ դիրիժորություն անում ծանոթանալով շվեյցարացի նշանավոր մանկավարժ հենրիխ պեստալոցցիի հետ նա որոշեց նվիրվել երեխաների դաստիարակության գործին հունգարիայում թերեզան բարեգործական մանկապարտեզներ բացեց աղքատ երեխաների համար և մինչև կյանքի վերջը հավատարիմ մնաց իր նախաձեռնած գործին բեթհովենին և թերեզային միացնում էր տևական ընկերությունը կոմպոզիտորի մահվանից հետո հայտնաբերվել է ծավալուն նամակ վերնագրված նամակ անմահ սիրեցյալին նամակի հասցեատերը հայտնի չէ սակայն որոշ հետազոտողների կարծիքով այդ անմահ սիրեցյալը հենց թերեզա բրունսվիկն է դորոթեա էրտմանը գերմանիայի լավագույն դաշնակահարուհիներից մեկը ևս եղել է բեթհովենի աշակերտը էրտմանը հայտնի է դարձել բեթհովենյան ստեղծագործությունների կատարմամբ կոմպոզիտորը նրան է ձոնել սոնատը բեթհովենը պարապում էր նաև կառլ չեռնիի հետ նա ըստ էության բեթհովենի միակ մանկահասակ աշակերտն էր չեռնին ընդամենը ինը տարեկան էր սակայն արդեն համերգներ էր տալիս երբ կառլն առաջին անգամ գնաց բեթհովենի տուն որտեղ սովորականի նման խառնաշփոթ էր տիրում և տեսավ չսափրված դեմքով մարդու հաստ գործվածքե բաճկոնով կարծեց թե նա ռոբինզոն կրուզոն է չեռնին բեթհովենի մոտ պարապեց հինգ տարի որից հետո կոմպոզիտորը նրան փաստաթուղթ շնորհեց որում ընդգծում էր աշակերտի բացառիկ հաջողությունները և երաժշտական հիշողությունը չեռնիի հիշողությունն իսկապես բացառիկ էր նա անգիր գիտեր ուսուցչի բոլոր դաշնամուրային գործերը չեռնին վաղ սկսեց իրականացնել մանկավարժական գործունեություն և շուտով դարձավ վիեննայի լավագույն մանկավարժներից մեկը լիստը ժառանգեց նվագելու բեթհովենյան եղանակը բեթհովենի նման նա ևս դաշնամուրը դիտարկում էր իբրև նվագախումբ եվրոպայում հյուրախաղերի ժամանակ նա պրոպագանդում էր բեթհովենի արվեստը կատարելով ոչ միայն նրա դաշնամուրային ստեղծագործությունները այլև սիմֆոնիաները որոնք հարմարեցնում էր դաշնամուրի համար այդ ժամանակ բեթհովենի սիմֆոնիկ երաժշտությունը դեռևս հայտնի չէր լայն զանգվածներին լիստն իր համերգներից ստացված հասույթով լրացրեց պակասող գումարը նրա ջանքերի արդյունքում կոմպոզիտորի հուշարձանն ի վերջո կանգնեցվեց բեթհովենի կարիերան որպես կոմպոզիտոր պայմանականորեն բաժանվում է երեք շրջանների վաղ միջին և ուշ վաղ շրջանը մինչև թվականն է միջին շրջանը թվականները իսկ դրանից հետո ուշ շրջանը բեթհովենը ֆրանսիացի հայտնի գրող ռոմեն ռոլանի ժան քրիստոֆ վեպի համանուն գլխավոր հերոսի կոմպոզիտոր ժան քրիստոֆի նախատիպն է այդ վեպի համար ռոլանը թվականին ստացել է գրականության բնագավառում նոբելյան մրցանակ բեթհովենի կյանքին և ստեղծագործական ուղուն է նվիրված չեխ գրող անտոնին զգորժի միայնակ ընդդեմ ճակատագրի վիպակը գրքում ընդգրկված են տարբեր տարիներին բեթհովենի գրած նամակները բեթհովենի պատվին աշխարհի տարբեր վայրերում կանգնեցվել են բազմաթիվ հուշարձաններ առաջին հուշարձանը տեղադրվել է կոմպոզիտորի ծննդավայրում թվականի օգոստոսի ին ծննդյան ամյակի առթիվ թվականին հուշարձան կանգնեցվեց վիեննայում այդ քաղաքը սերտորեն կապված էր երաժշտի արվեստի հետ վոլֆգանգ ամադեուս մոցարտ դասական շրջանի ավստրիացի նշանավոր կոմպոզիտոր ծնված լինելով զալցբուրգում մոցարտը երաժշտական արտակարգ ընդունակություններ է դրսևորել վաղ մանկուց բացի ստեղնաշարային գործիքներ ու ջութակ նվագելուց նա ստեղծագործել է հինգ տարեկանում և ելույթ ունեցել եվրոպական արքայական պալատներում տարեկան հասակում մոցարտը որպես երաժիշտ հանդես է եկել զալցբուրգի պալատում որտեղ նրան հաճախ հալածում էին թվականին վիեննա կատարած այցից հետո նա վտարվել է զալցբուրգի իր պաշտոնից կոմպոզիտորը հնարավորություն է ստանում մնալու մայրաքաղաքում որտեղ արժանացել էր փառքի սակայն նյութական անապահով վիճակում էր գտնվում իր կյանքի վիեննայում անցկացրած վերջին տարիներին մոցարտը ստեղծել է իր ամենահայտնի սիմֆոնիաներից շատերը ռեքվիեմը որը մինչև տարեկանն անավարտ էր մնացել մոցարտի վաղաժամ մահը շատ լեգենդների առիթ է հանդիսացել իր կյանքի ընթացքում գրել է ից ավելի ստեղծագործություն որոնցից շատերը սիմֆոնիկ կամերային օպերային և երգչախմբային երաժշտության գլուխգործոցներ են նա աշխարհի բոլոր ժամանակների ամենանշանավոր եվրոպական երաժիշտներից է ում ստեղծագործություններն իրենց ազդեցությունն են թողել արևմտյան երաժշտության վրա լյուդվիգ վան բեթհովենը իր վաղ շրջանի գործերը գրելիս ազդվել է մոցարտից իսկ յոզեֆ հայդնը գրել է սերունդները տարի այլևս չեն տեսնի նման տաղանդ մոցարտի գործերն այսօր լայնորեն կատարվում են դասական երաժշտության համերգների ընթացքում մոցարտը ծնվել է թվականի հունվարի ին զալցբուրգում գետրայդեգասե հասցեում լեոպոլդ մոցարտի և աննա մարիայի ընտանիքում զալցբուրգն այն ժամանակ զլասբուգյան արքեպիսկոպոսության մայրաքաղաքն էր այժմ այդ քաղաքը ավստրիայի տարածքում է ծննդյան երկրորդ օրը մկրտվել է զալցբուրգի ռուպերտի եկեղեցում մկրտության գրքում զետեղված գրությունը տալիս է նրա անունը լատիներեն որպես այդ անուններից առաջին երկուսը տրվել են ի պատիվ սուրբ հովհան ոսկեբերանի և չէին օգտագործվում առօրյա կյանքում չորրորդը մոցարտի կյանքի ընթացքում փոփոխվում էր լատիներեն գերմաներեն իտալերեն ինչը նշանակում է աստծո սիրեցյալը մոցարտը եղել է ընտանիքի երեխաներից ամենակրտսերը իսկ հինգ երեխաները մահացել են վաղ մանկության տարիքում նրա ավագ քույրը եղել է մարիա աննա մոցարտը ում նաներլ անունով էին դիմում հայրը լեոպոլդ մոցարտը եղել է գերմանիայի աուգսբուրգ քաղաքից նա եղել է փորձառու ուսուցիչ և ոչ առաջնակարգ կոմպոզիտոր թվականին նա նշանակվել է զալցբուրգի արքեպիսկոպոս կոմս լեոպոլդ անտոն ֆոն ֆիրմյանի երաժշտական հաստատության չորրորդ ջութակահարը չորս տարի անց նա զալցբուրգում ամուսնանում է աննա մարիայի հետ թվականին լեոպոլդ մոցարտը դառնում է եկեղեցական նվագախմբի ղեկավարի տեղակալը հրատարակում է ջութակի ուսուցման ձեռնարկ ինչը մեծ հաջողության է արժանանում մոցարտի երաժշտական ընդունակություններն ի հայտ են եկել շատ վաղ տարիքում երբ լրացել էր նրա երեք տարեկանը այդ տարիքում նա գտնում էր կլավիսինի բարեհնչյուն ինտերվալներ երբ նաներլը դառնում է յոթ տարեկան նա սկսում է դասեր առնել հորից իսկ նրա երեքամյա եղբայրն ուշադիր հետևում էր նրան տարիներ անց եղբոր մահից հետո քույրը հիշել է այս վաղ պիեսները գրառվել են նաներլի գրառումներում գիտական մի քանի բանավեճեր կան թե մոցարտը իր երաժշտական առաջին կոմպոզիցիաները գրելիս եղել է չորս թե հինգ տարեկան չնայած քիչ կասկածներ կան որ մոցարտը առաջին երեք երաժշտական ստեղծագործությունները գրել է մեկը մյուսից մի քանի շաբաթ հետո ընդմիջումով և վաղ տարիներին հայրը վոլֆգանգի միակ ուսուցիչն էր հայրն ապագա կոմպոզիտորին սովորեցնում է կլավեսին ջութակ և երգեհոն նվագելու հիմունքները բացի երաժշտությունից նա իր երեխաներին սովորեցնում էր նաև լեզուներ ակադեմիական առարկաներ չնայած հիշատակում են որ լեոպոլդը նվիրված ուսուցիչ էր իր երեխաների համար սակայն մոցարտը ձգտել է ավելի շատ գիտելիքներ ձեռք բերել նրա վաղ շրջանի ջանքերը կատարվել են ինքնուրույն իր իսկ նախաձեռնությամբ ինչն անսպասելի է եղել նաև ուսուցիչ հոր համար նա նույնիսկ դադարել է ստեղծագործելուց երբ ի հայտ է եկել որդու երաժշտական տաղանդը ուսուցման նպատակների մեջ էին մտնում նաև եվրոպական մայրաքաղաքներ որդու և դստեր հետ կատարվող ճանապարհորդությունները լոնդոնում փոքր մոցարտը գիտական հետազոտությունների առարկա էր իսկ հոլանդիայում որտեղ պահքի ժամանակ խստիվ արգելվում էր երաժշտություն կատարել մոցարտի համար բացառություն արվեց այս տարիքում մոցարտն արդեն կրում էր հրաշամանուկ անվանումը հայրը նաև մեծ ուշադրություն էր դարձնում որդու կրթությանը մոցարտը ուսումնասիրում է իտալերեն ֆրանսերեն անգլերենով սովորում մաթեմատիկա երբ վոլֆգանգը դեռևս փոքր էր նրա ընտանիքը մի քանի ուղևորություն է կատարում եվրոպայում որի ժամանակ վոլֆգանգն ու նաներլը հրաշամանուկների դեր էին կատարում դրանք ական թվականներն էին նրանք լինում են մյունխենում հյուրընկալվելով բավարիայի արքայազն մաքսիմիլիան ի մոտ ինչպես նաև վիեննայում և պրահայում երկարատև համերգաշրջանը տևում է տարի այդ ընթացքում ընտանիքը լինում է մանհայմում փարիզում լոնդոնում հաագայում վերադարձին ցյուրիխում դոնաուեշինգենում և մյունխենում այս ճամփորդության ընթացքում մոցարտը ծանոթանում է տարբեր երաժիշտների հետ ինչպես նաև նրանց ստեղծագործությունների հատկապես կարևոր է դառնում յոհան քրիստիան բախի ազդեցությունը ում նա այցելել է լոնդոնում թվականներին ընտանիքը վիեննա է վերադառնում թվականի վերջին այնտեղ մնալով մինչև թվականը մոցարտն իր առաջին սիմֆոնիան գրել է ութ տարեկան հասակում հնարավոր է նրա հայրը գրի է առել ստեղծագործության մեծ մասը ընտանեկան ճամփորդությունները հաճախ են առնչվել դժվարությունների ուղևորության պայմանները շատ պարզունակ էին նրանք հաճախ ստիպված են եղել երկար սպասել տնից հեռու տառապելով վարակիչ հիվանդություններով հիվանդացել է նախ լեոպոլդը ապա երկու երեխաները հաագա զալցբուրգում մնալուց մեկ տարի անց լեոպոլդը և վոլֆգանգն ուղևորվել են իտալիա աննա մարիային ու նաներլին թողնելով տանը այս ուղևորությունը տևել է թվականի դեկտեմբերից մինչև թվականի մարտը ինչպես և նախորդ ուղևորությունների ժամանակ լեոպոլդը ցանկանում էր ցուցադրել որդու որպես կատարողի և արագ զարգացող կոմպոզիտորի ունակությունները վոլֆգանգը բոլոնիայում հանդիպում է յոսեֆ միսլիվեչեկին և ջովաննի բատիստա մարտինիին դառնալով բոլոնիայի նշանավոր ֆիլհարմոնիկ ակադեմիայի անդամ հռոմում նա երկու անգամ լսում է գրեգորիո ալլեգրիի միստերիան և հիշողությամբ վերարտադրում է այն ստեղծելով վատիկանի կողմից բծախնդրորեն պահպանվող այդ ստեղծագործության առաջին ապօրինի տարբերակը միլանում մոցարտը գրում է միհրդատ պոնտոսի արքա օպերան որը մեծ խանդավառությամբ է ընդունվում հանդիսատեսի կողմից և հաջողությամբ բեմականացվում անգամ դա հանգեցնում է օպերաների շարքի ստեղծմանը նա հոր հետ երկու անգամ վերադառնում է միլան թվականի օգոստոս դեկտեմբեր թվականի հոկտեմբեր թվականի մարտ ասկանիոն ալբայում և լուցիո սուլլա օպերաների պրեմիերաներին զալցբուրգի համար մոցարտը գրում է սկիպիոնի քունը օպերան մյունխենի համար չքնաղ այգեպանուհին օպերան ժամերգություն օֆֆերտորիում տարին թևակոխելու պահին նրա ստեղծագործությունների մեջ արդեն հաշվվում էին օպերա սիմֆոնիա սոնատ և բազմաթիվ այլ ստեղծագործություններ լեոպոլդը հույս ուներ որ այս ուղևորությունները կհանգեցնեն որդու մասնագիտական նշանակմանը և իրոք կառավարող էրցհերցոգ ֆերդինանդը մտածում է մոցարտին վարձելու մասին սակայն նրա մոր կայսրուհի մարիա թերեզայի անբարեհաճ տրամադրվածության արդյունքում օգտագործել անօգուտ մարդկանց գործն ընթացք չի ստանում և լեոպոլդի հույսերն այլևս երբեք չեն իրականանում իտալական ճամփորդության վերջում մոցարտը գրում է իր առաջին այն գործերը որոնք մինչ օրս հաջողությամբ ներկայացվում են բեմերում օրինակ մոտետը մոցարտը սակայն չի կարողանում իտալիայում ապրել քանի որ աշխատանք չուներ նա վերադառնում է զալցբուրգ որի տիրակալն էր դաժան կոմս կոլորադոն նա ամեն պատեհ առիթ օգտագործում էր մոցարտին ցավ պատճառելու համար կոմպոզիտորը սակայն զալցբուրգում ուներ նաև մեծ թվով երկրպագուներ և ընկերներ և հնարավորություն տարբեր ժանրերով աշխատելու այդ թվում սիմֆոնիա սոնատ լարային քառյակ մեսսա սերենադ և ոչ մեծածավալ օպերա թվականի ապրիլ դեկտեմբեր ամիսներին նա առանձնակի ոգեշնչում է դրսևորում ջութակի կոնցերտների հանդեպ գրելով հինգ կոնցերտից բաղկացած շարք որը մեծացնում էր դրանց ժանրային ճկունությունը վերջին երեքը ներկայումս էլ համերգներում մեծ պահանջարկ ունեն թվականին նա անդրադառնում է դաշնամուրային կոնցերտներին որի գագաթնակետն է դառնում մի բեմոլ մաժոր կոնցերտը մասնագետները այն համարել են առաջընթաց ապահոված գործ չնայած գեղարվեստական այս հաջողություններին մոցարտն ավելի ու ավելի դժգոհ էր մնում զալցբուրգից դրանցից մեկի պատճառը նրա ցածր աշխատավարձն էր տարեկան ֆլորին մոցարտը տենչում էր օպերաներ գրել սակայն զալցբուրգը դրա համար հազվագյուտ հնարավորություն էր ընձեռում դրությունը վատանում է թվականին երբ թատրոնը փակվում է իսկ զալցբուրգը թատերախմբերի այցելության հիմնական վայր էր մոցարտն ու նրա հայրը երկարատև երկու ուղևորություն են ունենում վիեննա թվականի հուլիսի ից սեպտեմբերի ը և մյունխենից թվականի դեկտեմբերի ից թվականի մարտը սակայն այցելություններից և ոչ մեկը հաջողությամբ չի պսակվում չնայած մյունխենյան ուղևորությունն առանձնանում է չքնաղ այգեպանուհին օպերայի պրեմիերայով մոցարտը դառնում է մանհայմի նշանավոր նվագախմբի անդամ որն այդ ժամանակ լավագույնն էր եվրոպայում նա սիրահարվում է ալոիզիա վեբերին երաժշտական ընտանիքի չորս դուստրերից մեկին մանհայմում զբաղված լինելու հեռանկարներ կային սակայն դրանք ոչնչի չհանգեցրին և մոցարտը մեծ դժվարությամբ թվականի մարտի ին մեկնում է փարիզ որպեսզի շարունակի փնտրտուքները այդ ժամանակ նա արդեն ճանաչված կոմպոզիտոր էր ուներ ավելի քան ստեղծագործություն տարբեր ժանրերում փարիզից ուղարկված նրա նամակներից մեկը ակնարկում է վերսալում երգեհոնահարի պաշտոնը ստանձնելու հնարավորության մասին սակայն մոցարտը հետաքրքրված չէր այդ առաջարկով կոմպոզիտորը պարտքերի տակ է ընկնում թվականի հուլիսի ին հիվանդությունից մահանում է մոցարտի մայրը ձգձգվում էր բժիշկ կանչելը հնարավոր է միջոցների սղության պատճառով մոցարտը հաստատվում է մելխիոր գրիմի մոտ ով լինելով օռլեանի հերցոգի քարտուղարը ապրում էր սեփական առանձնատանը մինչ մոցարտը փարիզում էր նրա հայրը աշխատանք էր փնտրում զալցբուրգում մոցարտին առաջարկվում է կազմակերպչի ու կոնցերտմայստերի պաշտոն տարեկան աշխատավարձը կազմում էր ֆլորին սակայն նա չի ցանկանում ստանձնել այդ պաշտոնը այդ ժամանակ գրիմի և մոցարտի հարաբերությունները սառել էին և մոցարտը հեռանում է նրա մոտից թվականին նա փարիզից ուղևորվում է ստրասբուրգ այնտեղից էլ մանհայմ ապա մյունխեն ամեն դեպքում հուսալով նշանակում ստանալ զալցբուրգում մյունխենում նա կրկին հանդիպում է ալոիզիային ով հաջողակ երգչուհի էր և հետաքրքրություն չի դրսևորում մոցարտի հանդեպ թվականի հունվարի ին մոցարտը վերադառնում է զալցբուրգ և ստանձնում իր նոր պաշտոնը սակայն միևնույն է նա գոհ չի մնում այդ պաշտոնից մոցարտը իրոք գալիս է կայսրի մոտ ով վերջնական արդյունքում պետք է զարգացներ նրա կարիերան ոչ լիարժեք զբաղվածությամբ հանդերձ հորն ուղղված այդ նույն նամակում մոցարտը գրել է երաժիշտների միության նշանավոր համերգաշարին որպես մենակատար հանդես գալու իր մտադրության մասին որը ազդեցիկ ազնվականների միջոցով հաջողեցնում է կոլորեդոն իր հակառակորդների մոտ սեփական առավելությունն ընդգծելու համար կոլորեդոն չէր ցանկանում որ մոցարտը ելույթ ունենա իր հաստատությունից դուրս ինչը կոմպոզիտորի զայրույթն էր հարուցում դրանցից մեկի օրինակ է այն որ մոցարտը բաց է թողնում կայսեր առաջ ելույթ ունենալու հնարավորությունը կոմսուհի տունի տանը արքեպիսկոպոսի հետ վիճաբանությունը կայանում է մայիսին մոցարտը փորձում է պաշտոնը թողնել սակայն առաջարկը չի ընդունվում հաջորդ ամիս թույտվությունը հաստատվում է սակայն ստորացուցիչ ձևով կոմպոզիտորը հեռացվում է բառացիորեն հետևին հարված ստանալով որն իրականացնում է արքեպիսկոպոսի վերակացու արկոն մոցարտը որոշում է հաստատվել վիեննայում որպես արտահաստիքային կատարող և կոմպոզիտոր արքեպիսկոպոսի հետ վեճը ծանր է անդրադառնում մոցարտի վրա քանի որ նրա հայրը հանդես է գալիս որդու դեմ հուսալով որ որդին հնազանդորեն կհետևի կոլորեդոյին ու կմեկնի զալցբուրգ մոցարտի հայրը մի քանի նամակ է գրում որդուն կոչ անելով հաշտվել գործատուի հետ սակայն մոցարտը պնդում է վիեննայում անկախ կարիերա զարգացնելու իր մտադրությունը բանավեճն ավարտվում է երբ մոցարտը վտարվում է արքեպիսկոպոսի կողմից ազատելով իրեն թե գործատուի և թե հոր հանդիմանություններից ու վերադառնալու պահանջից սողոմոնը մոցարտի հրաժարականը բնութագրել է որպես հեղափոխական քայլ ինչը մեծ փոփոխությունների է հանգեցրել մոցարտի նոր կարիերան վիեննայում լավ է դասավորվում շուտով մոցարտը վիեննայի լավագույն դաշնակահարի համբավ է ձեռք բերում իսկ թվականի դեկտեմբերի ին մուցիո կլեմենտիի հետ հանդես է գալիս կայսեր առաջ նա առաջընթաց է ունենում նաև որպես կոմպոզիտոր թվականին մոցարտն ավարտում է առևանգում հարեմից օպերան գրված կայսր յոզեֆ ի հանձնարարությամբ որը լավ ընդունելության է արժանանում վիեննայում և շուտով մեծ տարածում է գտնում գերմանիայում դա գերմաներեն ազգային առաջին օպերան էր ստեղծագործությունը շուտով ներկայացվում է եվրոպայի ողջ գերմանախոս բնակչությանը կրկին վերահաստատելով մոցարտի որպես կոմպոզիտորի հեղինակությունը յուրաքանչյուր նոր օպերայով մոցարտի ստեղծագործական հանճարն ավելի ու ավելի վառ դրսևորում էր գտնում ալոիզիա վեբերը ով նախկինում մերժել էր մոցարտի ամուսնության առաջարկը ամուսնանում է դերասան նկարիչ ժոզեֆ լանգեի հետ մոցարտի հետաքրքրությունը կանգ է առնում վեբերի երրորդ աղջկա կոնստանցա վեբերի վրա սիրահետումը հարթ չէր ընթանում պահպանված նամակագրությունից երևում է որ մոցարտն ու կոնստանցան թվականի ապրիլին բաժանվում են կարճ ժամանակով մոցարտը ստիպված էր շատ բարդ խնդիր լուծել ստանալ աղջկա հոր համաձայնությունը զույգը վերջապես ամուսնանում է թվականի ապրիլին սուրբ ստեփանոսի տաճարում հայրն իր համաձայնությունը մեկ օր առաջ հաստատել էր փոստով զույգն ունեցել է վեց երեխա որոնցից միայն երկուսն են հաղթահարել մանկության տարիքը մոտավորապես թվականին մոցարտը վիեննայում հանդիպում է հայդնին և երկու կոմպոզիտորները մտերմանում են երբ հայդնն այցելում է վիեննա նրանք միասին հանդես են գալիս լարային քառյակի կատարումով մոցարտը կվարտետ նվիրում է հայդնին որոնք գրվել են թվականներին և համարվում են հայդնի ի պատասխան հայդնը թվականին ասել է մոցարտի հորը աստծո առաջ որպես ազնիվ մարդ ասում եմ ձեր տղան մեծագույն կոմպոզիտոր է նա կոմպոզիցիայի մեծ վարպետություն ունի համերգներից զգալի եկամուտ ստանալով մոցարտն ու նրա կինն անցնում են ավելի շքեղ ապրելակերպի նրանք տեղափոխվում են ավելի թանկ բնակարան տարեկան ֆլորինով մոցարտը ֆլորինով գնում է ժամանակի նշանավոր դաշնամուրագործ անտոն վալտերի պատրաստած դաշնամուրը և ֆլորինով բիլիարդի սեղան մոցարտները իրենց վերջին զավակին կարլ թոմասին ուղարկում են թանկարժեք դպրոց ինտերնատ պահում են սպասավորներ մոցարտը նյութական ոչ մի միջոց չի խնայում իր ֆինանսական հաջողության կարճ ժամանակահատվածում ինչի կարիքը հետագայում շատ է զգում վիեննայում մոցարտը բացի համերգներով հանդես գալուց երաժշտության մասնավոր դասեր էր տալիս ստեղծագործում չնայած առևանգում հարեմից ստեղծագործության մեծ հաջողությանը մոցարտը հետագա չորս տարիներին օպերային գործեր չի ստեղծում գրելով մի քանի անավարտ գործեր և թատրոնի ղեկավարը մեկ գործողությամբ օպերան նա կենտրոնանում է իր որպես դաշնամուրային կատարողի և կոնցերտների հեղինակի կարիերայի վրա մոտավորապես թվականի վերջին մոցարտը դադարում է ստեղնաշարային գործիքի համար գործեր գրելուց և սկսում է լիբրետո գրող լորենցո դա պոնտեի հետ համագործակցությունը թվականին գրում է ֆիգարոյի ամուսնությունը օպերան որն ապշեցնում է իր ձևի վարպետությամբ երաժշտական բնութագրության կատարելությամբ անսպառ ներշնչմամբ վիեննայում ֆիգարոյի ամուսնությունը գրեթե աննկատ է անցնում սակայն պրահայում այն ապշեցուցիչ հաջողություն է ունենում ինչը ստիպում է թատրոնի տնօրենին մոցարտին նոր օպերա պատվիրել դա պոնտեի համագործակցությամբ հաջորդ տարի մոցարտը պրահայի համար գրում է դոն ժուան օպերան որն էլ ավելի ջերմ ընդունելության է արժանանում այս երկու ստեղծագործությունները համարվում են մոցարտի կարևորագույն աշխատանքներից և ներկայումս էլ կազմում են օպերային խաղացանկի անբաժանելի մաս չնայած նրանց երաժշտական դժվարությունը բարդություն է առաջացնում թե ունկնդիրների և թե կատարողների համար այս իրադարձություններին սակայն ականատես չի լինում մոցարտի հայրը ով մահացել էր թվականի մայիսի ին տասնամյակի վերջին մոցարտի պայմանները վատանում են մոտ թվականին նա հաճախ հանդես չի գալիս հրապարակային համերգներում և նրա եկամուտը նվազում է դա երաժիշտների համար բարդ ժամանակաշրջան էր վիեննայում քանի որ սկսվել էր ավստրո թուրքական պատերազմը նվազել էին ինչպես ընդհանուր բարեկեցությունը այնպես էլ ազնվականության հնարավորությունները մոտավորապես նույն ժամանակ մոցարտը երկար ուղևորություն է կատարում հույս ունենալով բարելավել իր դրությունը թվականի գարնանը նա լինում է բեռլինում լայպցիգում դրեզդենում իսկ թվականին ֆրանկֆուրտում մանհայմում և գերմանական այլ քաղաքներում ուղևորություններն առանձնակի հաջողություններ են ունենում և չեն բարելավում ընտանիքի ֆինանսական դժվարությունները կյանքի վերջին տարում քանի դեռ հիվանդությունը վերջնական հարվածը չէր հասցրել մոցարտն աչքի է ընկնում ստեղծագործական բեղմնավոր աշխատանքով նա գրում է շատ ստեղծագործություններ թվականին լեոպոլդ րդ կայսեր թագադրության առիթով գրում է տիտոսի ողորմածությունը օպերան իսկ նույն թվականի վերջերին ջերմ ընդունելության է արժանանում վիեննայում բեմադրված կախարդական սրինգ օպերան այս ընթացքում են գրվել նաև դաշնամուրի կոնցերտը կլարնետի կոնցերտը լարային քառյակների վերջին մեծ շարքը ը և անավարտ ռեքվիեմը մոցարտի ֆինանսական վիճակը որը մտահոգիչ էր թվականին վերջապես սկսում է բարելավվել չնայած փաստարկները վերջնական չեն սակայն հնարավոր է հունգարիայի և ամստերդամի հարուստ հովանավորները խոստացել են հովանավորել կոմպոզիտորին նրանից ակնկալելով նոր ստեղծագործություններ նա դադարում է պուհբերգից մեծ գումարներ պարտքով վերցնելուց և սկսում է վճարել պարտքերը մոցարտը մեծ բավարարվածություն է զգում իր մի քանի գործերի բեմադրումներից մասնավորապես կախարդական սրինգ և փոքր մասոնական կանտատ գործերից որը ներկայացվել է թվականի նոյեմբերի ին մոցարտը ծանր հիվանդանում է թվականի սեպտեմբերի ին պրահայում տիտոսի ողորմածությունը օպերայի պրեմիերայի ժամանակ որը գրվել էր նույն թվականին նոր կայսեր թագադրման առթիվ սակայն նա շարունակում է իր արհեստավարժ գործունեությունը ևս որոշ ժամանակ և ներկա է լինում կախարդական սրինգ օպերայի սեպտեմբերի ին կայացած պրեմիերային նրա առողջությունը վատթարանում է նոյեմբերի ին որից հետո նա գամվում է մահճակալին տառապելով ուռուցքից ցավերից ու փսխումներից հիվանդության մահճում մոցարտին խնամում էին նրա կինն ու նրա փոքր քույրը թոմաս ֆրանց կլոսետը մոցարտի միտքը կենտրոնացած էր ռեքվիեմն ավարտելու շուրջ սակայն չնչին են այն բանի վկայությունները որ նա հատվածներ է թարգմանել իր աշակերտ ֆրանց կսավեր սուսմայրին մոցարտը մահացել է թվականի դեկտեմբերի ին տարեկան հասակում գրոուվի երաժշտական բառարանում այսպես է նկարագրված նրա մահը մոցարտը թաղվել է եղբայրական գերեզմանոցում համաձայն վիեննական սովորույթի քաղաքից դուրս սուրբ մարկոսի գերեզմանոցում ուստի թաղման ճշգրիտ տեղն անհայտ է ինչպես հետագայում նշվել է թաղմանը սգո թափորի մասնակիցներ չեն եղել ինչը նույնպես համապատասխանում է ժամանակի վիեննական սովորույթին հետագայում ժանը գրել է որ թաղմանը ներկա են եղել սալիերին սեսմայրը վան սվիտենը և երկու այլ երաժիշտ փոթորկի մասին վկայությունները չեն համապատասխանում իրականությանը թաղման օրը եղել է հանդարտ պարզ եղանակ մոցարտի մահվան իրական պատճառը չի կարելի պնդել վստահությամբ պաշտոնական տարբերակում ավելի շատ ախտանշաններն են ներկայացված քան ախտորոշումը ուսումնասիրությունները մատնանշում են հիվանդություն որոնք կարող էին կոմպոզիտորի մահվան պատճառ հանդիսանալ այդ թվում սուր ռևմատիկ տենդ ստրեպտոկոկ տրիխինելյոզ գրիպ սնդիկից թունավորում երիկամային անբավարարություն ինչպես նաև երիկամային հազվադեպ հանդիպող հիվանդություն մոցարտի համեստ հուղարկավորությունը չի արտացոլել նրա որպես կոմպոզիտորի մեծ հռչակը վիեննայում և պրահայում նրա հիշատակին կազմակերպվել են համերգներ մոցարտի մահից հետո իրավամբ աճել է նրա հեղինակությունը սողոմոնն այն բնորոշել է ոգեշնչվածության աննախադեպ ալիք իր արած գործի համար գրվել են կոմպոզիտորի կենսագրականներ ֆրիդրիխ շլիխտեգրոլ ֆրանց կսավեր նիմեչեկ գեորգ նիսեն իսկ հրատարակիչները ձգտել են հրատարակել նրա ստեղծագործությունների ամբողջական ժողովածուն մոցարտի կերպարանքը նկարագրել է տենոր միխայիլ քելլին արտասովոր փոքր մարդ վտիտ ու գունատ խիտ խարտյաշ մազերով մոցարտի վաղ կենսագիր նիմեչեկը գրել է նրա ֆիզիկական կերպարանքում առանձնահատուկ ոչ մի բան չկար նա փոքրամարմին էր դեմքը բացառությամբ խոշոր խորաթափանց աչքերի չէր մատնում նրա հանճարեղությունը նրա դեմքին եղել են փոսեր որոնք մանկության շրջանում տարած ծաղիկի հետքերն էին նա սիրել է կոկիկ հագնվել քելլին այսպես է նրան հիշել փորձերից մեկի ժամանակ մոցարտը բեմում էր մորեգույն կարճ վերնազգեստով ոսկեգույն երկծալ գլխարկով նվագախմբի հետ աշխատելիս նրա ձայնի մասին կինը հետագայում գրել է դա տենոր էր փափուկ երգեցիկ խոսվածքով բայց երբ բորբոքվում էր այն միաժամանակ դառնում էր հզոր ու էներգետիկ մոցարտը սովորաբար աշխատում էր երկար ու ծանր բացառիկ արագությամբ աշխատելով ժամկետի մոտեցման դեպքում նա հաճախ էր կատարում էսքիզներ ու սևագրեր ի տարբերություն բեթհովենի դրանք հիմնականում չեն պահպանվել քանի որ նրա կինը ձգտել է վերացնել դրանք ամուսնու մահից հետո մոցարտն ապրել է վիեննական երաժշտական միջավայրում և ճանաչել է բազմաթիվ մարդկանց գործընկերներ թատերական աշխարհի մարդիկ համերկրացիներ զալցբուրգից ինչպես նաև ազնվականներ և կայսր յոզեֆ սողոմոնը նրա մտերիմ երեք ընկերներին է համարել գոթֆրիդ ֆոն ժակինին կոմս ավգուստ հատցֆելդին և զիգմունդ բարիսանիին նրա ընկերներից են եղել ավագ գործընկեր յոզեֆ հայդնը երգիչներ ֆրանց կսավեր գերլը բենեդիկտ շակը վալտորնահար յոզեֆ լայթգեբը լայթգեբն ու մոցարտը հաճախ են միմյանց կատակների զոհ դարձել մոցարտը սիրել է բիլիարդ պարեր պահել է տնային կենդանիներ շուն սարյակ դեղձանիկ ձի ձիարշավով զբաղվելու համար նա առանձնահատուկ սեր է դրսևորել հումորի հանդեպ որը իր արտացոլումն է գտել նաև պահպանված նամակներում որոնք նա գրել է իր զարմուհի մարիա աննա ֆեկլ մոցարտին թվականներին ինչպես նաև ծնողներին ու քրոջը նա գրել է նաև կանոններ որ երգել է ընկերների հետ մոցարտը դաստիարակվել է որպես կաթոլիկ եկեղեցու հետևորդ և նրա հավատարիմ անդամն է եղել իր ողջ կյանքի ընթացքում մոցարտի ինչպես և հայդնի երաժշտությունը դասական ոճի օրինակ է երբ նա սկսեց ստեղծագործել եվրոպական երաժշտության մեջ գերիշխում էր գալանտ ոճը որը բարոկկո ոճի զարգացման բարդ դրսևորումներից էր աստիճանաբար ուշ բարոկկոյի բարդությունները մեղմացվել ու դրսևորվել են նոր ձևերով հարմարեցվելով գեղագիտական ու սոցիալական նոր միջավայրին մոցարտը ունիվերսալ կոմպոզիտոր էր նա ստեղծագործել է մի քանի խոշոր ժանրերով այդ թվում սիմֆոնիա օպերա կոնցերտ կամերային երաժշտություն լարային քառյակ և կվինտետ դաշնամուրային սոնատ այս ձևերը նոր չէին սակայն մոցարտը զարգացրեց դրանց տեխնիկան և հուզական ընդգրկումը մոցարտը գրել է հոգևոր երաժշտության բազմաթիվ գործեր մեսսաներ նաև պարեր սերենադներ դիվերտիսմենտ թեթև բնույթի այլ գործեր մոցարտի երաժշտությունը եղել է դասական ոճի կենտրոնում պարզություն հավասարակշռություն թափանցիկություն սրանք են նրա ստեղծագործության բնորոշ հատկանիշները սակայն պարզության այդ քողի տակ թաքնված է հուզական մեծ ուժ ինչպես օրինակ մինոր դաշնամուրային կոնցերտում սոլ մինոր սիմֆոնիայում դոն ժուան օպերայում շարլ ռոզենը հետևյալ շեշտադրումն է արել վերջին տասնամյակի ընթացքում մոցարտը շատ է կիրառել խրոմատիկ հարմոնիան որի նշանավոր օրինակն է դո մաժոր լարային կվարտետը որը ստացել է դիոսոնանս անվանումը մոցարտը միշտ աչքի է ընկել երաժշտական այլ արժեքավոր գործերի մշակմամբ նրա ճամփորդություններն օգնել են կոմպոզիցիոն ինքնատիպ լեզվի ստեղծմանը լոնդոնում նա մանուկ հասակում հանդիպել է յոհան քրիստիան բախին և լսել նրա երաժշտությունը փարիզում մանհայմում և վիեննայում նա առնչվել է կոմպոզիտորական այլ ազդեցությունների ներառյալ մանհայմի նվագախմբի ավանգարդային հնարավորությանը իտալիայում մոցարտն առնչվել է իտալական ուվերտյուրային և օպերա բուֆային որոնք երկուսն էլ խորապես ազդել են նրա որպես կոմպոզիտորի զարգացմանը լոնդոնում և իտալիայում գալանտ ոճը նոր էր տարածվում աչքի ընկնելով իր պարզությամբ թեթևությամբ կադենցիայի գրավչությամբ որտեղ շեշտը դրվում էր դոմինանտ ու սուբդոմինանտ տոների վրա բացառելով այլ հարմոնիաներ ֆրազները սիմետրիկ էին հստակ սահմանագծված էր ընդհանուր զարգացման բաժանումները մոցարտի վաղ շրջանի որոշ սիմֆոնիաներ իտալական ուվերտյուրաներ են ընդ որում երեք մասերը զարգանում են փոխկապակցված դրանցից շատերը հոմոտոն են բոլոր երեք մասերն ունեն միևնույն հիմնական ձեռագիրը հարաբերական անավարտությամբ մնացած որոշ գործեր կրում են յ ք բախի ադեցությունը իսկ մյուսներն առանձնանում են պարզ երկմասանոց ձևով որ բնորոշ էր վիեննայի կոմպոզիտորներին մոցարտի ոճը զարգանալով աստիճանաբար ներառում է նաև այլ ոճերի օրինակ բարոկկոյի տարրեր օրինակ մոր սիմֆոնիան իր առաջին մասում որը դրսևորվում է ոչ կանոնավոր երկար ֆրազներով նրա որոշ քառյակներ սկսած թվականից ունեն ֆուգային բնորոշ ավարտ մասնավորապես կրելով հայդնի ազդեցությունը ով այդպիսի եզրափակիչ երեք հատված էր ներառել իր ստեղծագործության մեջ այս շրջանում ազդեցությունը փոթորիկ և գրոհ ուղղությունից որը ռոմանտիզմի նախակարապետն էր զգալի է երկու կոպոզիտորների վրա էլ մոցարտի մինոր ստեղծագործությունը դրա վառ ապացույցն է մոցարտն իր ուշադրությունը երբեմն կենտրոնացնում էր օպերաների և գործիքային երաժշտության վրա նա ստեղծել է օպերաներ օպերա բուֆայի ոճով ինչպիսիք են ֆիգարոյի ամուսնությունը դոն ժուան այդպես են վարվում բոլորը օպերա սերիա ոճով օրինակ իդոմենեոս կրետեի արքա և զինգշպիլ օրինակ կախարդական սրինգը իր ավելի ուշ շրջանի օպերաներում մոցարտը կիրառել է գործիքների նվագախմբի կառուցվածքի և տեմբրի նուրբ փոփոխություն ահա ինչպես են ներգործել կոմպոզիտորի օպերային և գործիքային ստեղծագործությունները սիմֆոնիաներում ու կոնցերտներում օպերային գործիքավորման ազդեցությամբ նա կիրառել է նվագախմբի ավելի ճկուն հնարավորությունները իսկ ուշ շրջանի օպերաներում հոգեբանական նուրբ անցումները ցույց տալու նպատակով նվագախմբի զարգացումը մոցարտը գրել է դաշնամուրային սոնատ նա նոր տիպի սոնատի հիմնադիրն է իր սոնատներում մոցարտն օգտագործել է դարին բնորոշ տեխնիկական բոլոր հնարները նա սոնատասիմֆոնիկ շրջանի զարգացման գործում առաջ անցավ հայդնից նրա սոնատներն օժտված են վառ մեղադայնությամբ մոցարտի լյա մաժոր սոնատը դուրս է դասական սոնատի սկզբունքներից և ունի լայն ճանաչում բաղկացած է մասից առաջին մասը գրված է վարիացիոն ձևում բաղկացած է վարիացիաներից րդ մասը կոչվում է մենուետ իսկ րդը ռոնդո մոցարտը գրել է սիմֆոնիա հատկապես տարածված ու սիրված են նրա վերջին սիմֆոնիաները այս ստեղծագործությունները նախատեսված են եղել մեկ երեկոյի ընթացքում կատարելու համար սիմֆոնիաներից ամենատարածվածների շարքում է սոլ մինոր սիմֆոնիան այն քնարական է բաղկացած է մասից որոնք գրված են դասական սիմֆոնիայի սկզբունքով սիմֆոնիան նախաբան չունի անմիջապես սկսվում է առաջին մասից երկրորդ մասը դանդաղ է երգային հանգիստ երրորդ մասը կոչվում է մենուետ բնույթով աշխույժ է չորրորդ մասն աշխույժ է սրընթաց ի տարբերություն հայդնի մոցարտի սիմֆոնիաները ունեն ընդհանուր գաղափար մոցարտի ստեղծագործական այս փուլը սկսվում է երեք կվարտետներով և ժամանակային առումով նրանց մոտ է կվինտետ շտադլերի համար կլարնետային ստեղծագործությունը այս ստեղծագործություններում ամենամեծ ուշադրությունը դարձվում է երաժշտության զգայական գեղեցկությունն առավել ընդգծելու վրա դրանով է արտահայտվում նմանությունը այսպես վարվում են բոլորը կլարնետի մասնակցությամբ գրված կվինետետի հետ կվարտետներների հետ որոնց գործիքը թավջութակն է որը շատ հաճախ հանդես է գալիս ոչ միայն որպես ինքնուրույն գործիք այլ նաև որպես մենակատար սոլո գործիք որտեղ նախընտրությունը տրվում է բարձր ռեգիստրում մեղեդու շարադրմանը այս ամենը բացատրում է կվարտետների և ավելի վաղ շրջանի հատկապես հայդնին նվիրված գործերի ոճական տարբերություններին տիպիկ է այս շրջանի համար ի այսպես ասած երգեցիկ թեմաներով մոցարտն իհարկե գրում էր նաև առաջ սակայն երաժշտությունը հուզական այսպիսի գեղեցկություն չուներ պաթոսն այստեղ ավելանում ու ընդարձակվում է հասնում բացառիկ ինքնատիպության այս բնութագիրն ամբողջությամբ համապատասխանում է հասուն մոցարտին նրա համար շատ կարևոր էին տրիոլներով շարունակությունները որոնք թեմայի ավարտին տալիս էին անսպասելի էներգետիկ բնույթ նոր ոճն ակնհայտ է դառնում ստեղծագործության առաջին իսկ հատվածից հնարավոր է մոցարտը դրա հետ կապել է կողմնակի նպատակներ բեռլինցիներին ցույց տալ իր ունակությունները առանձնահատուկ բարենպաստ լույսի ներքո այս կվարտետում առավել էներգետիկ է վերջին հատվածը մենուետի տրիոն որի տևողությունը գրեթե երկու անգամ գերազանցում է առաջին հատվածին զարգանում է բարձրակարգ ինքնատիպությամբ այստեղ գործ ունենք պոլիֆոնիայի հետ առաջին հատվածում թեմատիկ անալոգիա կա կվարտետի առաջին հատվածի հետ ոչ հիմնական թեման այստեղ նույնպես առաջանում է հիմնականից առաջին երեք հատվածներից սա ամենաինքնատիպն է և իր այդ բնույթը համառորեն շարունակում է մինչև վերջ ոչ պակաս ամբողջական կառուցվածք ունի նաև ն որտեղ առաջին մասի անհոգ տրամադրությունը վերածվում է երազկոտության կամակորության այստեղ մեծ դեր է խաղում իմիտացիան և ենթաձայնային տարաբնույթ հրաշալի ֆոնը ողջ ստեղծագործության հուզական բովանդակությունը բացահայտվում զարգանում և առավել ուժեղ է դառնում վերջին հատվածում ֆինալային մաս գրված սոնատային ձևով իր բարի եռուն տրամադրությամբ թեման հիշեցնում է հայդնին բոլորովին այլ բնույթ ունի կլարնետով կվինտետը գրված շտոդլերի համար այն սխալ կերպով փորձել են համեմատել լարային կվինտետների հետ զուգահեռներ տանել ինքը մոցարտը հասկացել է որ գործիքային այս կազմը պահանջում է ամբողջությամբ այլ ոճ քանի որ այստեղ խոսքը լարային համասեռ գործիքների և հինգ իրավահավասար խելացի կերպարների մասին չէ ընդհակառակը նման համադրության մեջ կլարնետը հրաշալի հյուր է որը հիանալի կերպով խոսում է իր հեքիաթային աշխարհի զգացմունքների մասին նրա մուտքը երաժշտության մեջ առաջացնում է հնչելիության դժվարություն խնդիր ինչը լարային կվարտետի համար քիչ նշանակություն է ունենում եթե վերջինս շատ է ոգեշնչված այդ իսկ պատճառով կլարնետով կվինտետին բոլորովին նոր թեմա էր հարկավոր հետևապես թեմատիկ նոր աշխատանք կլարնետը միշտ մնում է նվագախմբի այսպես ասած առաջատարը որը մյուս գործիքներին իհարկե չի դատապարտում միայն նվագակցողի դերին բայց և այնպես բոլորը գիտակցում են կլարնետի առաջնայնությունը եվ քանի որ նա բոլորին տանում է զգայականության քաղցր մթնոլորտ ամբողջ ստեղծագործությունը վերածում է գեղեցկությամբ փայլող բավականությամբ լի հաղթանակի մինչ կլարնետի հայտնվելը առաջին մասի թեմայում մենք զգում ենք անամպ ու թարմ առավոտ այս հագեցած երգեցողության մեջ լարայիններն ընդառաջ են գնում իրենց գործընկերոջ բնության առանձնահատկություններին և նա կարծես դրանից երջանկացած անմիջապես սլանում կամ իջնում է երկակիորեն կրկնվող եռահնչյուն ֆիգուրացիայի հետևից կողմնակի բաժինը որը նվագում են լարայինները նորից հաշվարկված է կլարնետի համար և նա ինքն է դոմինանտային մինոր տոնայնության մեջ այս անգամ որսում հրաշալի թեման ուժգնացնելով երաժշտության արտահայտչականությունը և տալով նրան կրքոտ սպասողականության բնույթ երկրորդ հատվածում սկսվում է կլարնետի և առաջին ջութակի դուետը մյուս կատարողները նվագակցում են ակորդային նուրբ ֆիգուրացիաներով հիմնական հատվածում մենուետը միավորում է բոլոր հինգ մասնակիցներին իսկ երկու տրիոներից առաջինում առաջին անգամ հայտնվում է մռայլ տրամադրություն որն առաջացնում են լարայինները երկրորդ տրիոն առաջին հերթին գրված է կլարնետի համար որը հանդես է գալիս որպես ժողովրդական գործիք վերջում սկսվում են մանկական պարզ թեմայով վարիացիաներ որպիսիք սիրում էր նաև հայդնը և այստեղ կլարնետը մեկ անգամ ևս բացահայտում է իր հնչեղության ողջ շքեղությունը բայց դրանով իսկ նա ակտիվացնում է առաջին ջութակին և նրա հետ մեկտեղ մինորային վարիացիայում բավական անհյուրընկալ հումորով հանդես է գալիս ալտը անմասն չի մնում նաև ն ի փոթորկուն վերջնապարը ավարտում է այս մասը գործիքային այլ ստեղծագործություններ լարային կվինտետ և գրված ֆլեյտայի հոբոյի ալտի և թավջութակի համար դաշնամուրային սոնետում մի բեմոլ մաժոր կվարտետը իր հիմնական բնույթով անհամեմատ ավելի լուսավոր և կենսախինդ է ոճական ամբողջ մաքրությամբ հանդերձ նրանում մեծ նշանակություն է տրվում արտաքին հնչելիությանը ն ֆրանսիական ծագմամբ նմուշների շարքին է դասվում այն ռոնդոյաձև է և մոցարտը թափառող թեմաների կրկնության ժամանակ հարստացնում է դրանք նորանոր վարիացիաներով որոնցում կարծես լսում ենք թռչունների և բնության այլ դյութող ձայներ վերջին հատվածը սոնատի և ռոնդոյի միախառնման տարատեսակներից մեկը թեմատիկ առումով բացառապես ամբողջական է և այստեղ մեկ անգամ ևս նկատում ենք թե ինչպես է հայդնյան հումորը կրկին վերափոխվում մոցարտյան հումորի մոցարտի ստեղծածներից լավագույնն են համարվում չնայած ինչպես նման ստեղծագործությունների մեծ մասը սրանք նույնպես ունեն մաքուր մեղեդային բնույթ դաշնամուրի համար գրված ստեղծագործություններում գագաթնակետ է համարվում սի բեմոլ մաժոր կոնցերտը վերջինը այս ժանրում իր կառուցվածքով և ձևով այն ընդհանուր առմամբ նման է նախորդներին բայցևայնպես նկատելիորեն առանձնանում է մյուսներից վերջինս թողնում է տպավորություն կարծես մոցարտը գրել է այն ինքն իր և ոչ թե լայն հասարակության համար քանի որ նախկին կենսուրախությունն ու փայլը բացակայում են փոխարենն ի հայտ են գալիս առավել անհատական և միևնույն ժամանակ անսովոր կերպով հաշտվողական տրամադրություններ այն կտրուկ կերպով տարբերվում է նախկին օրինակ երկու մինորային կոնցերտների կրքոտությունից ստեղծագործությունը պահանջում է բարձր տեխնիկա և նախորդներից առավել շատ է ծառայում մտքերի երաժշտական զարգացմանը յուրօրինակ տպավորություն է թողնում այն որ մեղեդու թեման մենակատարին վերադառնալով հնչում է ֆլեյտաներով և առաջին ջութակով եզրափակող ռոնդոն նույնպես հեռանում է նախկին ավանդույթից քանի որ նրա թեման ոչ միշտ է հնչում գլխավոր տոնայնության մեջ մոցարտի վերջին ստեղծագործությունը կոնցերտի ժանրում առաջին մասը մեզ է հասել սոլ մաժոր բասետհորնի համար գրված պարտիտուրային էսքիզով կազմված էջից էսքիզը նույնությամբ համապատասխանում է կլարնետի պարտիային բացառությամբ որոշ տարբերությունների այնքան էլ հավանական չէ որ այս կոնցերտը իրականում այդ ժամանակ ավարտված լինի ամեն դեպքում այն ավարտուն ստեղծագործությունը որ մենք ունենք մանրագույն դետալներով նախատեսված է կլարնետի համար ոչ մի ուրիշ կոնցերտում կլարնետն այնպես աստվածային չի հնչում ինչպես այստեղ սրանք որպես մանկական երգեր գրված են կուպլետային ձևով և ընդհանրապես աչքի չեն ընկնում թովչանքով դրանցից առաջինը արի քնքու շ մայիս համեմատաբար ավելի հաջող է և մինչև հիմա երգվում է երեխաների կողմից թվում է թե ստեղծագործելու ժամանակ մոցարտի մեջ արթնացել են մանկական հիշողությունները առաջին փուլում ճշգրիտ կերպով լսվում է ժողովրդական կրկներգը որը մոցարտը մի փոքր ոճավորում է հասնելով հիանալի էֆեկտի երկրորդ մասն ամբողջությամբ մոցարտի հորինվածքն է իսկ շտուրմի բառերով գրված գարնան սկիզբը երգը մոցարտի անհաջողությունն է քանի որ նա կրոնական բանաստեղծության համար գրել է մանկական բնույթ ունեցող երաժշտություն բասի համար արիա պարտադիր կոնտրաբասով ը էականորեն տարբերվում է մոցարտի կողմից մինչ այդ ստեղծված եկեղեցական ստեղծագործություններից նրա երգային պարզ բնույթը բացատրվում է բադենսյան եկեղեցական երգչախմբիի համար գրված լինելու հանգամանքով որը գրվել է քրիստոսին ուղղված տոնակատարության առթիվ նրա տխուր տրամադրությունը թույլ է տալիս ստեղծագործությունը դասել իտալական մոտետների շարքում որոնք օպերային ձգտումներին զուգահեռ անընդմեջ վերադառնում են հին եկեղեցական իսկական ավանդույթներին այն ամբողջությամբ արտահայտում է մոցարտի հոգևոր խորը զգացմունքները կոմպոզիցիան ոչ մի անգամ նույնիսկ վերջում ընդարձակվելու ժամանակ չի խախտում ժողովրդական սիմետրիան չնայած բաժանվում է չորս տակտի բայց և այնպես լրիվ համընկնում է տեքստի զարգացմանը անմիջապես շարունակվող երկրորդ մասն ավելացնում է լարվածությունը խաչված նիզակով խոցված կերպարի զուսպ տառապանքները հուզիչ կերպով արտացոլվել են մոդուլացիայում այնուհետև մեղեդային գիծը կրկին է ներթափանցում բացարձակ գեղեցիկ մելիզմը և խրոմատիկ հաջորդականության վրա հիմնված համարձակ հարմոնիաները լրացնում են վախի զգացողությունը որն անհետանում է բառով երգեցողությունն ուղեկցվում է երգեհոնով և նվագախմբով սկզբում գործիքները գեղեցիկ կերպով աստիճանաբար բարձրանում են դեպի առաջին օկտավայի լյա որի հետ հանդես են գալիս ձայները թվում է այդ աղոթքը իր նուրբ տխրությամբ կարծես վեր է հառնում տեքստի բառերից որպես սկզբունքների արտահայտում որոնք հայր մարտինին ինչ որ ժամանակ ուսուցանել է երիտասարդ մոցարտին հատկանշական է որ հապաղումներով թույլ մելոդիկ վերջավորությունները ամեն տեղ հարմոնիզացվում են մոցարտի ուշ շրջանին հատուկ ոճում մոցարտի ամենահայտնի աշակերտը ում կոմպոզիտորը երկու տարի ընդունել է վիեննայի իր տանը եղել է յոհան նեպոմուկ գումելը ով կլասիցիզմից ռոմանտիզմ անցումային շրջանի ներկայացուցիչ է առավել ազդեցիկ է մոցարտի ազդեցությունն ավելի ուշ շրջանի կոմպոզիտորների վրա նրա մահից հետո իր ստեղծագործությունների ուսումնասիրությունը կազմել է դասական երաժիշտների ուսուցման ծրագրի անբաժան մասը լյուդվիգ վան բեթհովենը ով մոցարտից փոքր էր տարով կրել է նրա արվեստի ուժգին ազդեցությունը մոցարտի հետ նա ծանոթացել էր դեռահաս տարիքում համարվում է որ նա կատարել է մոցարտի օպերան բոննում պալատական նվագախմբում և թվականին մեկնել վիեննա հուսալով ուսանել կոմպոզիտորի մոտ բեթհովենի որոշ ստեղծագործություններ մոցարտի համապատասխան ստեղծագործությունների մոդելներն ունեն բեթհովենը գրել է կադենցաներ մոցարտի մինոր դաշնամուրային կոնցերտի նմանությամբ կոմպոզիտորներն իրենց հարգանքի տուրքն են մատուցել մոցարտին գրելով բազմաթիվ վարիացիաներ նրա թեմաներով բեթհովենը գրել է այդպիսի շարք հայտնի են միխայիլ գլինկայի վարիացիաները մոցարտի կախարդական սրինգ օպերայի մոտիվներով ֆրեդերիկ շոպենի վարիացիաները դոն ժուան օպերայի մոտիվներով մաքս ռեգերի վարիացիաները մոցարտի ֆուգաների մոտիվներով որ հիմնված էր դաշնամուրային սոնատի վրա պյոտր չայկովսկին գրել է նվագախմբի սյուիտը այն մոցարտի հիշատակին անվանելով մոցարտինա մոցարտի ստեղծագործությունների նույնականացման համար կիրառվում է կյոխելի մատենացանկը դա յուրօրինակ մատենացանկ է որում մոցարտի ստեղծագործությունները դասավորված են ժամանակագրական սկզբունքով ստեղծագործություններին հղում է կատարվում կամ համառոտագրությոններով և հերթական թվերով մատենացանկն առաջին անգամ հրատարակվել է թվականին ավստրիացի երաժշտագետ լյուդվիգ ֆոն կյոխելի կողմից այն բազմիցս նորացվել է քանի որ գիտական ուսումնասիրությունների արդյունքում ճշտվել են ստեղծագործությունների տարեթվերը գահնամակ պահլ հայոց արքունիքում իշխանների կամ նախարարների ունեցած տեղերի գահերի կամ պատվաստիճանների հրովարտակ վավերական ցուցակ նախարարի կամ իշխանի գահը որոշվել է նրա տնտեսական ու ռազմական հզորությամբ ինչպես նաև հնագույն ավանդական հիմքով գահնամակը մեզ հասած տեսքով հայտնաբերել է հայոց կաթողիկոս սահակ պարթևը թվականի դեկտեմբերի ին պարսից արքունի դիվանում արխիվում ավատատիրական համակարգին հատուկ այդ արտոնագիրը վավերացրել է նախարարների կամ իշխանների նկատմամբ տերունական իրավունքներ ունեցած թագավորը նախարարների գահերը եղել են կայուն և ժառանգական միայն բացառիկ դեպքերում թագավորը կարող էր գահնամակում մասնակի փոփոխություններ մտցնել հայ իշխանների գահակարգությունը ավանդվել է հնագույն ժամանակներից մովսես խորենացին այդ հրովարտակի հիմնադիրը համարում է հայոց ավանդական թագավոր վաղարշակին նախարարական գահակալությունը գործել է արշակունիների թագավորության ամբողջ ժամանակաշրջանում րդ դարեր այն շարունակվել է նաև մարզպանական ժամանակներում րդ դարեր սասանյան թագավորների գերագահության ներքո տարբեր դարերից մեզ հասած գահնամակի օրինակների տեղեկությունները գահ ունեցող նախարարների թվի և նրանց զբաղեցրած գահերի աստիճանների մասին տարբեր են ու անորոշ ըստ րդ դարի վերագրվող գահնամակի որը պահպանվել է ներսեսի վարք ում արշակ բ ի գահակալման ժամանակ հայ նախարարների թիվը հասել է ի սակայն վարք ի հեղինակը հիշատակել է ընդամենը նախարարի անուն որից ը գահ չունեցող վերջում ավելացնելով որ չի կարող բոլորին գրի առնել հայ նախարարությունների մասին հարուստ տեղեկություններ են հաղորդում հայ պատմիչներ ագաթանգեղոսը փավստոս բյուզանդը եղիշեն ղազար փարպեցին մովսես խորենացին սեբեոսը և ուրիշներ պահպանված գահնամակների ու պատմիչների տեղեկությունների հիման վրա կազմված ցուցակներն այնուհանդերձ լրիվ չեն ամփոփում բոլոր հայ նախարարությունները առաջին իշխան հայոց և մաղխազ զորանամակ մեծ հայքի ռազմական ուժերի քանակի և դասակարգման մասին պետական վավերագիր կամ ուրույն հրովարտակ գործադրվել է մեծ հայքում մինչև հայ արշակունի արքայատան անկումը դարի վերջ դարի սկիզբ կազմվել է քառաբաժին բոլորակ աղյուսակի ձևով ըստ մեծ հայքի չորս կուսակալ զորավարությունների հյուսիսային հարավային արևելյան և արևմտյան դռների յուրաքանչյուր բաժնում դասվել են կամ նախարարություն նշելով նրանց յուրաքանչյուրի զորաքանակը ըստ մեզ հասած զորանամակի արշակունիների օրոք հայոց զորքի ընդհանուր թվաքանակը եղել է հազար մարտիկ որից հազարը կազմել են նախարարական կամ սեպուհական իսկ հազարը արքունի ոստանիկ և մարդպետական գնդերը արտաքին վտանգի ժամանակ նախարարները իրենց զինվորական ուժերը գումարել են զորանամակով սահմանված զորաթևում իսկ անհրաժեշտության դեպքում հայոց արքայի կամ սպարապետի հրամանով օգնել են այս կամ այն զորաթևին զորանամակի միակ ձեռագիր օրինակը որը կցված է եղել անանիա շիրակացու ժամանակագրությանը մեզ է հասել տիրամայր անունով մի հայուհու ընդօրինակությամբ այն առաջին անգամ հրատարակել է թ հովհաննես շահխաթունյանցը իր ստորագրություն կաթողիկե էջմիածնի և հինգ գավառացն այրարատայ գրքի բ հատորում էջմիածին էջ զորանամակի ձեռագիր թերի մի օրինակ պահպանվում է մատենադարանում զորանամակ արևելեան դուռն հարավային դուռն հարավային դուռն արևմտեան դուռն արևմտեան դուռն հիւսիսային դուռն հիւսիսային դուռն արևելեան դուռն էպոս խոսք ասք պատմություն գործածվում է երկու իմաստով լայն առումով գրական երեք սեռերից մեկը էպիկական քնարական դրամատիկական նեղ ժանրային առումով ժողովրդական հերոսական կամ ավանդական վեպ վիպական բանահյուսության ծավալուն և բարդ տեսակ որը բաղադրվում է վիպական ու պատմահերոսական երկերից ավանդություններից զրույցներից ազգային էպոսը էպիկական բովանդակությամբ էպիկական ժանրի բանաստեղծության կամ գրականության գործ է որը ավանդաբար ներկայացնում կամ արտացոլում է որևէ ազգի մշակութային կամ ինքնաճանաչողական ոգին դա կարող է վերաբերել նաև ինքնուրույնության կամ անկախության ձգտող որևէ էթնիկական կամ լեզվաբանական խմբի ազգային էպոսների մեջ հաճախ նկարագրվում է տվյալ ազգային էթնոսի ծագման և զարգացման պատմությունը կամ պատմության մի մասը կամ տվյալ ազգության ինքնորոշման կամ ինքնագիտակցման պատմության կարևորագույն դրվագները և այլ ազգային խորհրդանշանների ծագման կամ ընդունման պատմությունը էպիկական ժանրի զարգացումը գրականության մեջ ունի փուլային բնույթ և պայմանավորված է պատմական իրադարձությունների ընթացքով ազգային էպոսների ծնունդը սովորաբար ուղղորդվում է պանեգիրիկների կամ հերոսապատումային մահախոսականների և հերոսկան աշխարահայացքին մոտ ողբերի զարգացումով այդ գրական ստեղծագործություններում անմահացված մեծ մարդկային գործքերը կամ ազգային ինքնագիտակցման խթան դարձած պատմական իրադարձությունները հաճախ դառնում են այն բովանդակությունը որի շուրջը բանաստեղծները կառուցում են իրենց ստեղծագործությունները պանեգիրիկներն ու ողբերը սովորաբար շարադրվում են նույն ոճով և բանաստեղծական չափերով ինչ էպոսները և դառնում դրանց անքակտելի գեղարվեստական մասը նահապետյան անահիտ միջին դարերում համարվում էր որ հոմերոսի իլիականը հիմնված է պատմական փաստացի իրադարձությունների վրա և որ տրոյական պատերազմը պետք է դիտվի որպես եվրոպական միապետների ծագումնաբանության պատմական հիմնավորում վիրգիլիոսի էնեականը դիտվում էր որպես իլիականի հռոմեական համազոր տարբերակը սկսած տրոյայի անկումից մինչև երիտասարդ հռոմեական ազգի ծնունդը եվ այն ժամանակներում գերիշխող պատմության հայեցակարգի համաձայն կայսրությունները ծնվում և մեռնում էին օրգանական հաջորդականությամբ և որոշակի համապատասխանություն կար անցյալի և ներկայի միջև եվ ճիշտ ինչպես արքաներն ու միապետերն էին ուզում իրենց կենսագրություններով նմանվել ալեքսանդր մեծին կամ հուլիոս կեսարին բանաստեղծները նույնպես գաղթակղվում էին նոր հոմերոս կամ վիրգիլիոս դառնալու պատվախնդիր ձգտումներով րդ դարում լյուիս վաս դե կամոենսը փառաբանում էր պորտուգալիան որպես ծովային տերություն իր պոեմում մինչ պյեռ դե ռոնսարդը նոր էր սկսում գրել էպիկական ստեղծագործությունը որը ըստ նրա մտահղացման պետք է դառնար վիրգիլիոսի պոեմի գալլական տարբերակը ըստ որի ֆրանսիական ժողովրդի նախնիները նույնպես ծագում էին տրոյական իշխանների ցեղից գերմաներեն կրճատ կամ արևմտագերմանական լեզու գերմաներեն են խոսում գերմանիայում ավստրիայում շվեյցարիայի գերմանական հատվածում լիխտենշտայնում լյուքսեմբուրգում արևելյան բելգիայում հարավային տիրոլում էլզասում և լոթարինգիայում ինչպես նաև հյուսիսային շլեզվիգում բացի այդ գերմաներենը փոքրամասնության լեզու է հանդիսանում եվրոպական և ոչ եվրոպական մի շարք երկրներում ինչպես օրինակ ռումինիայում հարավաֆրիկյան հանրապետությունում այն նաև աֆրիկական նամիբիայի ազգային լեզուն է գերմաներենը առաջացել է բազմաթիվ վերին և ստորին գերմանական բարբառներից և խոսվածքներից որոնք իրար հետ կապվում են արևմտագերմանական բարբառների տարածման շրջանում գերմանագիտությունը ուսումնասիրում փաստարկում և տարածում է գերմաներեն լեզուն և գրականությունը իրենց պատմական և ժամանակակից ձևերով բացի դրանից գերմաներենին են պատկանում նաև հին վերին գերմաներեն և միջին վերին գերմաներեն պատմական նախալեզուները ինչպես նաև խոսակցական ավելի նոր տարբերակները կամ խառնուրդ լեզուները լյուքսեմբուրգերենը և մնացած շեղված կամ անցումային բարբառները ծագում են տարածաբարբառական տարբերակներից իդիշը որն առաջացել է միջին վերին գերմաներենից զարգացել է հիմնականում սլավոնական և եբրայական ազդեցությունների ներքո հետագայում զարգացնելով իր սեփական գրավոր լեզուն գերմաներեն եզրույթի տակ այսօր հասկանում ենք միջին գերմաներենի բարբառների և վերին գերմաներենի բարբառների հիմքի վրա զարգացած ստանդարտ գերմաներենը ինչպես նաև մայրցամաքային արևմտագերմանական բարբառները այս է պատճառը որ գերմաներենին են պատկանում նաև պատմական հին վերին գերմաներենը և միջին վերին գերմաներենը ինչպես նաև ավելի նոր առօրյա խոսակցական և խառնալեզու տարբերակները այն տարածքը որտեղ մի միասնական բարբառային համակարգ կազմող այդ լեզվական տարբերակները որպես էին բնութագրվում խոսվում էին հետագայում հոգնակի թվով որպես և րդ դարից գերմանիա էր անվանվում այսօր դրա փոխարեն գործածվում է գերմանալեզու տարածաշրջան անվանումը գերմաներեն բառի լատինական տարբերակին առաջին անգամ հանդիպում ենք պապական նվիրակ գրեգոր ֆոն օսթիալի թվականի եկեղեցական ժողովի զեկույցի մեջ երկու ժողովների մասին այդ զեկույցը որոնք կայացել էին անգլիայում գրվել է ինչպես լատիներենով այնպես էլ ժողովրդի լեզվով ամեն դեպքում մինչ օրս էլ պարզաբանված չէ արդյո ք դրանով հենց գերմանիայի գերմանալեզու տարածաշրջանի ժողովրդական լեզուն էր նշվում համեմատաբար պարզ է դառնում կապը գերմանացիների երկիր տերմինի հետ միայն երկու տարի անց սեփական լեզվի ավելի հին անվանումը ֆրանկերենը գրեթե րդ դարից միանշանակ ձևով չի հանդիպվում քանի որ մի կողմից արևմտաֆրանկական վերնախավը ֆրանսիայի բնակիչների ռոմանական բարբառն էր վերցրել մյուս կողմից արևելյան ֆրանսիան բնակեցված էր ոչ ֆրանկական ցեղերով ինչպիսիք էին օրինակ ալեմանները բավարացիները թյուրինգցիները և սաքսոնները լատինական տերմինի ժողովրդին պատկանող հիմքում ընկած է արևմտաֆրանկական բառը սակայն այն համեմատվում է նաև գոթերեն հին բարձր գերմաներեն ժողովուրդ իսլանդերեն ժողովուրդ բառերի հետ հին վերին գերմաներենի ը սկսեց այդ ժամանակ միջին լատիներենի ին չնայած այն դեռևս կասկածամտորեն էր օգտագործվում միայն թվականին զիգբուրգ ամրոցի անո լիդում բառը մատնանշել է լեզուն ժողովրդին և երկիրը հին վերին գերմաներենը իրենց որպես գերմանացի բնութագրող ցեղերից մեզ հասած լեզվի ամենահին գրավոր աղբյուրն է այն միասնական չէր այլ բաղկացած էր մի շարք բարբառներից միայն րդ դարի կեսերին է մերձհռենոսյան տարածքում զարգանում միջին վերին գերմանական գեղարվեստական գրականության լեզուն որը մեզ հանդիպում է դասական քաղաքային ասպետական գրականության մեջ պատմական աղբյուրներում րդ դարի ավարտին գերմաներենի համար ավելի հաճախ գործածվում էր տերմինը ամենամեծ բարիքը որ կառլոս մեծը գործեց գերմաներենի համար գերմաներեն անվանման գործածումից զատ դրանով դրամահատման թույլատրությունն էր կառլին անհրաժեշտ էր իր կայսրությունում գործածվող գերմանական լեզուների մի միասնական անվանում ինչպիսին գոյություն ուներ ռոմանական լեզուների դեպքում գերմանախոս տարածաշրջանի փոփոխական քաղաքական պատմության ինչպես նաև տարածաշրջանի ռոմանական և սլավոնական լեզուների միջև ընկած լինելու պատճառով գերմաներենի անվանման համար ավելի շատ տարբերվող ձևեր կան քան աշխարհի շատ այլ լեզուների համար ընդհանուր առմամբ կարելի է գերմաներենի անվանումները իստ իրենց ծագման խմբի դասակարգել այլ գերմանական լեզուներում որոշ ռոմանական լեզուներում բացի այդ սակայն իռլանդերենում և ուելսերենում կամ բառը որը ծագում է մեծ բրիտանիան նվաճած անգլոսաքսոնական ժողովրդի անվանումից նշանակում է անգլերեն սլավոնական լեզուներում գերմաներենը բնորոշող եզրույթը կարող է ծագել նախասլավոնական արմատից որը նշանակում է համր դա պատմականորեն արևմտյան եվրոպայի բոլոր օտարազգիների համար մի ընդհանուր բնորոշում էր որոնց սլավոնները չէին հասկանում ուստի հաղորդակցումը նրանց հետ դժվար էր կամ անհնար ինչպես օրինակ հունարենում բացառություն է մակեդոներենը որտեղ օգտագրոծվում է եզրույթը սլավոնական փոխառված բառեր պարունակող լեզուներում ինչպես հունգարերենում կամ ղազախերենում առաջացել են նման հնչող եզրույթներ ինչպես հունգարերեն կամ ղազախերեն անցյալում ռումիներենում կիրառվում էր սլավոնական լեզուներից փոխառված եզրույթը որը այսօր գնալով ավելի շատ է փոխարինվում եզրույթով գերմաներենի ներկայումս կիրառվող թարգմանություններն են ավստրիայի գերմանախոս բնակչությանը բնորոշող արաբական եզրույթը նույնպես փոխառվել է սլավոնական լեզուներից ալեմանները արևմտագերմանական մշակույթի կրողներ էին որոնց տարածքն ընկած էր վելշլանդի սահմանին ֆրանսիա իտալիա ը որպես գերմաներենի բնորոշում նախևառաջ տարածվել է ֆրանսերենի միջոցով բալթյան լեզուներում ժեստերի լեզու գերմանական այբուբենի հիմքում ընկած է լատինական այբուբենը կազմված է տառ նշաններից որոնցից ը ձայնավոր ը բաղաձայն բարձր գերմաներենի պատմությունը հաճախ բաժանվում է լեզվական չորս շրջափուլերի գերմաներենի բազմաթիվ տարբերակներն ամփոփվում են բաժնում վերին գերմաներեն և ստորին գերմաներեն որպես վերին գերմաներեն են ընդունվում այն բոլոր արևմտագերմանական բարբառները որոնք վաղ միջնադարում մասնակցել են բաղաձայնների երկրորդ կամ վերին գերմանական տեղաշարժին ալեմաներեն բավարերեն արևելյան գերմաներեն հռենոսի գերմաներեն միջին ֆրանկերեն միջին արևելյան գերմաներեն որոնք վերին և միջին գերմանական խոսվածքներ են արևմտագերմանական այն բարբառները որոնք չեն մասնակցել կամ միայն մասամբ են մասնակցել բաղաձայնների այս երկրորդ տեղաշարժին կոչվում են ստորին գերմանական լեզուներ ցածր սաքսոներենը և ցածր ֆրանկերենը ի տարբերություն ռոմանական և սլավոնական հարևան պետությունների գերմանախոս տարածաշրջանում գոյություն ունեին բազմաթիվ իրարից առանձին քաղաքական կառույցներ այդ պատճառով գերմանական բարբառներն ու խոսվածքները երկար ժամանակ շատ տարբեր ձևերով էին զարգանում իրար զուգահեռ խոսվածքների տարածական համեմատության առաջին մոտեցումը կարելի է ցուցաբերել միջին վերին գերմաներենի պալատական պոեզիայում սկսած ական թվականներից բանաստեղծները հիմնականում շրջանցում էին միայն իրենց տարածաշրջանում հասկացվող բառապաշարը և հնչյունային առանձնահատկությունները որպեսզի իրենց գործերը հասկանային նաև տարածաշրջանից դուրս սակայն մյուս կողմից պալատական բանաստեղծների հռչակավոր դառնալու հնարավորությունները փոքր էին քանի որ այդ ժամանակ ժողովրդի միայն փոքր մասն էր կարդալ կարողանում կամ նրանց հասանելի չէր այդ էլիտար արվեստը նոր վերին գերմաներենի գրավոր լեզուն սկիզբ հանդիսացավ ուշ միջնադարի և վաղ նոր ժամանակների լեզվատարածական նմանման համար մինչ եվրոպական երկրների մեծ մասում ընդհանուր խոսակցական լեզուն առաջացել էր իրենց մայրաքաղաքներից ապա այսօրվա գերմաներենը մի համաձայնություն է միջին և վերին գերմանական բարբառների և ստորին խոսվածքների միջև որոնք իրարից բաժանվում են այսպես կոչված բենրաթյան գծով հյուսիսային գերմանիայում հատկապես ռեֆորմացիայի հետևանքով ընդհանուր խոսակցական գերմաներենը որպես պաշտոնական և դպրոցական լեզու սկսեց ճնշել տեղի ցածր գերմաներենին ցածր սաքսոներենը կամ ցածր գերմաներենն ու ֆրանկերենը ինչպես շլեսվիգում այնպես էլ դանիայի և ֆրիզլանդի արևելքում հանզայի միության ծաղկման շրջանում միջին ստորին գերմաներենը գործում էր որպես հաղորդակցման լեզու հյուսիսային և բալթիկ ծովերի շրջաններում քաղաքական անկախության և կայսրության կազմից մասամբ դուրս գալու շնորհիվ նիդերլանդներում վերին գերմաներենին այլևս չհաջողվեց ճնշել տեղի ցածր գերմաներենին և ֆրանկերենին այսպես առաջացավ նիդերլանդերենը մարտին լյութերի նշանակությունը գերմաներենի զարգացման մեջ չպետք գերագնահատվի արդեն թվականին միջտարածական գրավոր լեզվի համար հիմքեր կային որոնք թվարկվում են վաղ նոր բարձր գերմաներենի հետազոտության մեջ վերներ բաշը հաղորդում է որ դանուբի շրջակայքում հարաբերականորեն մեծ միասնականության էին հասել իսկ լյութերը ուղղորդել է արևելյան միջին գերմաներենի ձևերը հարավային բարբառներին նա միայն հայտնվել է զարգացման հոսանքում այնուամենայնիվ նրա աստվածաշնչի թարգմանությունը կարևոր գործ է որը օրինակ էր ծառայում և հասանելի էր բոլորին նախ և առաջ յուրաքանչյուր ուսուցչի գերմաներեն գրավոր լեզվի առաջացումը րդ դարում մեծ մասամբ ավարտվեց գերմաներենի պատմական շրջափուլերը սերտորեն կապված են հնչյունային փոփոխությունների հետ այսպես կոչված բարձր գերմանական բաղաձայնների տեղաշարժը գերմաներենը հին բարձր գերմաներենի տեսքով առանձնացնում է մնացած արևմտագերմանական բարբառներից բաղաձայնների այս տեղաշարժը չի իրականացվում ցածր գերմանական բարբառներում քանի որ գերմանախոս տարածքի հարավը և կենտրոնը հստակ են իրենց բաղաձայնների համակարգում միջին բարձր գերմաներենից վաղ նոր բարձր գերմաներենին անցումը հիմնականում նշանավորվում է միաբարբառեցմամբ և երկբարբառեցմամբ երկուսն էլ ձայնավորների համակարգի երևույթներ են մինչ երկբարբառեցումը գերմանախոս տարածքի հարավ արևմուտքից տարածվեց իսկ ցածր գերմանական հյուսիսը և ալեմանական հարավ արևմուտքը դրան չմասնակցեցին միաբարբառեցումը հստակեցվեց գերմանախոս տարածաշրջանի կենտրոնում ցածր գերմանական հյուսիսը ընդհանուր առմամբ պահպանում էր իր հին վիճակը և ձայնավորների և բաղաձայնների համակարգերում ալեմանական հարավ արևմուտքում չի կատարվում միայն աաձայնավորների փոփոխությունները բավարական հարավ արևելքը մասնակցում է միայն երկբարբառեցմանը մակ ում գերմաներենը աշխատանքային լեզու չէ այլ ոչ աշխատանքային լեզուներից գերմաներենը տարբերվում է նրանով որ սկսած թ մակ ի գերմանական թարգմանությունների ծառայությունը կարևոր փաստաթղթերի համար գերմանական տարբերակներ է ստեղծում բացի եմ ից միջացգային կազմակերպություններին որոնք գերմաներենը իրենց պաշտոնական լեզու են դրարձրել պատկանում են նաև ժառանգած բառերը այն բառույթներն են որոնք հնագույն գերմանական բառապաշարի մի մասն են կազմել և որոնցից զարգացել է ժամանակակից գերմաներենը այս բառերի մի մեծ մասն էլ հին գերմաներենը ժառանգել էր հնդեվրոպական լեզուներից հին ժառանգած բառերի թվին են պատկանում երկու ցանկապատ հարյուր սեր ատամ խոշոր եղջերավոր անասուն փոխառյալ և օտար բառերը չեն պատկանում հին գերմանական բառապաշարին այլ ներթափանցել են գերմաներեն այլ լեզուներից այս բառերի մեծամասնությունը սերում է այլ հնդեվրոպական լեզուներից ի հակադրություն փոխառյալ բառերի պետք է նշել օտարաբանությունները որոնք օտար են արտասանությամբ կամ գրելաձևով որպես փոխառության օրինակներ լատիներենից ծառայում են իսկ հին հունական ծագում ունեն գերմաներենը որոշ բառեր փոխառել է եբրայերենից օրինակ հին հունական ծագման օտարաբանություններ են և իտալական ծագման օտարաբանություններ են և ֆրանսերենից և գերմաներենում բոլոր փոխառություններն այսպես թե այնպես հնդեվրոպական ծագում ունեն այսպես օրինակ և բառերը ծագում են նույն հնդեվրոպական բառից այն դեպքում որբ ը գերմանական ժառանգած բառ է իսկ կամ լատինական նույնն է բացատրությունը նաև և հնդկերեն օտարաբանություն բառերի դեպքում լեզվի պատկանելիության վերաբերյալ պատմության վերաբերյալ ճապոներեն արևելաասիական լեզու վիճելի է համարվում որևէ լեզվաընտանիքի պատկանելը ճապոներենը մայրենի լեզու է միլիոն մարդու գլխավորապես ճապոնիայում ապրողների համար ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման խոսողների թվով րդն է ճապոներենը պաշտոնական լեզու է ճապոնիայում քիչ բան է հայտնի ճապոներենի նախապատմության կամ ճապոնիայում առաջին անգամ նրա հայտնվելու մասին րդ դարի չինական փաստաթղթերը հաղորդում են մի քանի ճապոնական բառ սակայն ամբողջական տեքստեր հայտնի չեն մինչև րդ դարը հեյան ժամանակաշրջանում թվականներ չինարենը զգալի ազդեցություն ունեցավ հին ճապոներենի բառապաշարի և հնչյունաբանության վրա ուշ միջնադարի ճապոներենը թվականներ կրեց բնորոշ գծերի այնպիսի փոփոխություններ որոնք այն ավելի մոտեցրեցին մեր օրերի լեզվին այդ ժամանակներում հայտնվեցին եվրոպական առաջին փոխառված բառերը թվականին ճապոնիայի ինքնամեկուսացման ավարտից հետո զգալիորեն մեծացավ եվրոպական լեզուներից արվող փոխառությունների ներհոսքը մասնավորապես անգլերենից փոխառված բառերը դարձան սովորական ճապոներենը չինարենի հետ չունի ծագումնաբանական ընդհանրություններ սակայն իր գրենական համակարգում ունի չինական հիերոգլիֆների կամ կանջիի լայն գործածություն բառապաշարի մի խոշոր բաժին նույնպես բերված է չինարենից կանջիի հետ միասին ճապոներենի գրենական համակարգում գործածվում են երկու վանկակազմական գրանշաններ հիրագանան կամ և կատականան կամ լատիներենի գրերի գործածությունը սահմանափակ է դա արվում է հիմնականում փոխառնված հապավումների դեպքում թվային համակարգում գործածվում են առավելապես արաբական թվանշանները այլազգիների կողմից ճապոներենի ուսումնասիրությունը ցածր մակարդակի վրա էր մինչև ական թվականների տնտեսական վերելքը դրանից հետո ճապոնական մշակույթի տարածմանը զուգահեռ ճապոներեն սովորողների քանակն աշխարհում հասավ միլիոնների ճապոներենի գենետիկական կապերը մինչև վերջ դեռ բացահայտված չեն ճապոներենը կարող է դիտարկվել որպես առանձին ճյուղ սակայն այժմ բազմաթիվ հետազոտողների ուսումնասիրություններով գերակայում է այն վարկածը որ ճապոներենը պատկանում է ալթայան լեզվաընտանիքին ճապոներենի քերականական կառուցվածքը ամենաշատը նման է կորեերենին քիչ չեն նաև այն բառերը կոգուրյո լեզվում որոնք զուգահեռ կերպով օգտագործվում են նաև հին ճապոներենում ճապոներենի բառապաշարը համեմատվում է ալթայական կամ ավստոնեզյան լեզուների հետ ինչպես կորեերենը ճապոներենը մեծ ազդեցություն է կրել չինարենից սակայն այն չի ազդել քերականության վրա ճապոներենը չի պատկանում սինո տիբեթյան լեզուներին ճապոնախոսների մեծ մասն ապրում է ճապոնական կղզիախմբում հաճախ օգտագործվում է նաև այն տարածքներում որոնք երբևէ գրավված են եղել ճապոնիայի կողմից կորեա թայվան չինաստանի մի մասը նկատվում է նաև ճապոներենի օգտագործումը գաղթյալների կողմից հարավային ամերիկայի որոշ հատվածներում կալիֆոռնիա հավայան կղզիներ բրազիլիա պերու ճապոներենը որպես դպրոցներում դասավանդվող լեզու հասանելի է ասիայի և օվկիանիայի երկրների մեծամասնությունում վերջին տարիներին անիմեի և ճապոնական մշակույթի տարածվածությանը զուգահեռ ավելի հաճախ ուսումնասիրության առարկա է դառնում այդ ժանրի երկրպագուների կողմից ամբողջ աշխարհում պետական կարգավիճակ ունի ճապոնիայում և պալաուի անգուր կղզում դա ճապոնիայի աշխարհագրական առանձնահատկության շնորհիվ գոյություն ունեն լեզվի ավելի քան տասը բարբառներ դրանք տարբերվում են բառապաշարով ձևաբանությամբ սպասարկող մասնիկներով որոշ դեպքերում արտասանությամբ տարածված բարբառների շարքում կարելի է առանձնացնել այնպիսիք ինչպիսիք են կանսայ բեն տոհոկու բեն և կանտո բեն բարբառները տոկիոյի և հարակից շրջանների բարբառը հեռավոր տարբեր բարբառներով խոսելիս հաճախ կարող են իրար չհասկանալ լեզվական ոչ մեծ տարբերություններ կան նաև ճապոնիայի հյուսիսային և հարավային հատվածների միջև հիմնական մասը բաժնվում է արևելյան և արևմտյան խմբերի հիմնականում լեզուն ձևավորվել է տոկիոյի բարբառի հիման վրա կյո ցու գո ձևաչափված բարբառը թվականից սկսել է դասավանդվել ուսումնական հաստատություններում բարբառային առանձնահատկությունների հարթեցումը նաև կապված է զլմ ներում կիրառվող ընդհանուր բարբառի օգտագործմամբ ճապոնացի դպրոցականների ստեղծած դիմանկար է որն ստացվում է հիրագանա տեսակի գրեր օգտագործելով հոնքերն ու բերանը պատկերվում են հե գրանշանով աչքերը նո իսկ քիթը մո գրանշաններով ճապոներենում բացակայում են երկհնչյունները ձայնավորները հինգն են ինչպես նաև գոյություն ունի ձայնավորների երկարության կարճության կատեգորիա օձիսան տղամարդ օձի սան պապ ճապոներենում բայը միշտ դրվում է նախադասության վերջում գործում է անգլերեն սխեման նախադասության հիմնական կառուցվածքը ենթակայի մեկնաբանությունն է նախադասությունը կառուցվում է թեմայական ենթակայի շուրջ որպես արտահայտություն տանակա սան դեսու ն մեկնաբանություն է այս նախադասության գրական թարգմանությունն է ինչ վերաբերում է այս մարդուն նա պարոն տիկին տանական է ճապոներենը շատ դեպքերում բնորոշվում է որպես թեման շեշտող լեզու քանի որ այն ունի թեման ենթակայից անջատ ցուցադրելու ուժեղ միտում եվ այդ երկուսը երբեք չեն համընկնում զյո վա հանա գա նագաի նախադասությունը գրականորեն նշանակում է ինչ վերաբերում է փղ եր ին նրա նց կնճիթ ներ ը երկար է են թեման այստեղ զյո փիղ բառն է իսկ ենթական հանա քիթ տվյալ դեպքում կնճիթ նշանակությամբ բառը ճապոներենում նախադասության ենթական կամ լրացումը կարիք չունեն հայտարարվելու եթե դա ակնհայտ է համատեքստից որպես հետևանք այս կարգի քերականական թույլտվությունների կա սեղմության ձգտելու միտում ճապոներեն խոսողներն ունեն դերանունները բաց թողնելու հակում տեսականորեն դրանք ենթադրվում են նախորդող նախադասությունից և հետևաբար հասկացվում են վերը բերված օրինակի համատեքստում հանա գա նագաի ն կնշանակի նրանց կնճիթները երկար են այն դեպքում երբ նագաի ն ինքը նշանակում է դրանք երկար են միայն մի բայով կարելի է կազմել նախադասություն յատտա ես մենք նրանք և այլն արեցի նք ն դա բացի դա այն բանից հետո երբ ածականները կարող են ձևավորել ստորոգյալ ճապոներեն նախադասության մեջ օրինակ ներքևում բերված միայն մի ածականը կարող է կազմել նախադասություն ուրայամաշիի ես նախանձում եմ դրան ճապոներենի գոյականները չունեն քերականական թիվ սեռ կամ հոդի կերպ հոն գոյականը կարող է ասվել ինչպես մի հատ գրքի այնպես և մի քանի հատ գրքերի մասին հիտո բառը կարող է նշանակել մարդ անձ կամ մարդիկ նմանապես կի բառը կարող է նշանակել ե ւ ծառ ե ւ ծառեր որտեղ որ թիվը կարևոր է այն կարող է նշվել հաճախ քանակ նշանակող բառով կամ հազվադեպ ածանց ավելացնելով բառերը ճապոներենում սովորաբար հասկացվում են եզակի թվով այսպես տանակա սան սովորաբար նշանակում է պրն տկն տանակա մարդկանց կամ կենդանիներին վերաբերող բառերը կարող են ստեղծվել խումբ ցույց տվող ածանց ավելացնելով ինչպես ասենք տաչի սակայն այն նույնպես լիարժեք հոգնակի չէ այլ ավելի շուտ ունի և մյուսները նշանակությունը խումբ բնութագրող տանակա սան տաչի արտահայտությունը կարող է ներառել տանակա ազգանուն չունեցող մարդկանց որոշ ճապոներեն բառեր լիարժեք հոգնակի են ինչպես հիտոբիտո մարդիկ և վարեվարե մենք մեզ բառերը այն դեպքում երբ տոմոդաչի ընկեր բառն ունի եզակիի նշանակություն չնայած որ ունի հոգնակիի կառուցվածք բայերը խոնարհվում են ցույց տալով ժամանակ որոնք երկուսն են անցյալ և ներկա կամ ոչ անցյալ որը գործածվում է ներկա և ապառնի ժամանակների համար ընթացող գործողություն ցույց տվող բայերի համար տե իրու ձևը ցույց է տալիս նրա շարունակվող կերպը մնացած դեպքերում ինչպես վիճակի փոփոխությունն է տե իրու ձևը ցույց է տալիս կատարյալ կերպ օրինակ կիտե իրու նշանակում է նա եկել է և դեռ այստեղ է սակայն տաբետե իրու նշանակում է նա ուտում է ածականները երեք տեսակի են երկու քեյյոշի և քեյյոդոշի ածականները կարող են ստորոգեն նախադասությունները օրինակ քեյյոշի ն և քեյյոդոշի ն ձևավորում են մակբայներ հետևելով նի ով ձևին այնպես ինչպես քեյյոդոշի ի դեպքում է և ի ն դարձնելով կու ինչպես քեյյոշի ի դեպքում է գոյականների քերականական գործառույթները ցույց են տրվում ետադրությունների միջոցով այս մեկը գործածվում է նաև դեպի նպատակ շարժվելը ցույց տալը ճապոներենում կիրառվում է թվականների երկու կատեգորիաներ աղյուսակում ներկայացված է չինական և իսկոն ճապոնական թվականների համեմատությունը հաճախ խոսակցական լեզվում թվականի կարդացման համար սի համանուն հիերոգլիֆի մեկ այլ նշանակության պատճառով սի մահ կիրառվում է կունյոմի յոն նույն պատճառով թվական անունը կարդացվում է նանա սիթիի փոխարեն կրթական ոլորտում օգտագործվում են հետևյալ թվականները ձյու նիձյու հյակու հոհյակու սեն կյու սեն ման սամման միլիոն հյակուման որը բառացիորեն նշանակում է հարյուր անգամ տասը հազար ավելի բարձր կարգի թվականների համար օգտագործվում են օկու հարյուր միլիոն տյո տրիլիոն սկզբնական ճապոներենում գոյություն ունեցող բառերը որոնք չէին փոխառնված չինարենից կազմում են այսպես կոչված վագո վա բառեր խումբը այս նախնական բառերին այսօրվա ճապոներենում ավելացվել են որոշ քանակի բառեր որոնք կամ փոխառնվել են չինարենից կամ ձևավորվել են չինարենի արմատական բառերից այս բառերը հայտնի են որպես կանգո և լեզվի մեջ մուտք են գործել սկսած րդ դարից չինական մշակույթի հետ շփումների միջոցով կանգո բառերը պարունակում են ճապոներենի ամբողջ բառապաշարի ը վա բառերը ը այլ օտար բառերը կամ գաիրաիգո ն կազմում են ը և մնացած ը կազմում են հիբրիդացված կամ կոնշուգո բառերը որոնք պարունակում են մեկից ավել լեզուներից վերցրած տարրեր ճապոներենում կան նաև մեծ քանակության դիմախաղերի ծագումով բառեր ձայնային խորհրդանշանների հարուստ հավաքածու բնության ձայներից ստացված և ավելի աբստրակտ բառեր բառերի մի փոքր մասը ճապոներենի մեջ է մտել այնու լեզվից դրանցից են լավ հայտնի տոնակաի հյուսիսային եղջերու րակկո ջրասամույր և շիշամո ձկան մի տեսակ բառերը տարբեր ծագում ունեցող բառերը գործածվում են տարբեր բնագավառներում ինչպես եվրոպական լեզուներում լատինական ծագումով բառերը այնպես և կանգո բառերն ընկալվում են որպես մի տեսակ պաշտոնական կամ ակադեմիական համեմատած համարժեք յամատո բառերի հետ եվրոպական լեզուներից ներմուծումն սկսվել է րդ դարում պորտուգալերենից փոխառնված բառերից որին հետևեցին հոլանդերենից փոխառնվածները էդո ժամանակաշրջանում ճապոնիայի երկարատև մեկուսացման ժամանակ մեկուսացման ավարտից հետո րդ դարում փոխառումներ իրականացվեցին գերմաներենից ֆրանսերենից և անգլերենից մեր օրերում հիմնական փոխառնվող բառերն անգլերենից են այդ բառերը կրկնում են հնչելու ձևը ջյու սու հյութ անգլերեն վայֆու կին որպես ամուսնական զույգ անգլերեն սենթա կենտրոն անգլերեն վերջին մի քանի տասնամյակներում վասեյ էյգո ն ճապոնիայում շինած անգլերեն դարձել է առաջնային երևույթ այդպիսի բառերից է օրինակ սուկինշիպպու ֆիզիկական կոնտակտ յոջիջուկուգոն ճապոներեն րոմաջի բառացի չորս գրանշանանոց պատրաստի բառ ճապոներենի եզրույթ է որը կիրառվում է չորս գրանշաններից բաղկացած բարդ բառամիացություններ նշելու համար լինում են իդիոմային և ոչ իդիոմային դրանք շատ մեծ քանակով են հավանաբար տասնյակ հազարներ նրանց ճնշող մեծամասնությունն այնպիսին են որ նրանց իմաստը հասկացվում է հեշտությամբ իրենց առանձին մասերի գրական բացատրությունից օրինակ օկունաիկին էն ներսում չծխե լ բաղադրյալ բառը ոչ իդիոմատիկ յոջիջուկուգո է այն կառուցվել է չորս բառերից օկու շենք նաի ներս կին արգելվել և էն ծխել այլ կերպ այն կարող է կազմվի որպես երկու հատ երկու գրանշանանի բաղադրյալ բառերի միացություն օկունաի ներսում և քին էն ծխելու արգելք ստորև բերված է ոչ իդիոմատիկ յոջիջուկուգոների մի քանի օրինակներ նշենք որ ն ինքը ոչ իդիոմատիկ չորս գրանշանանի ֆրազ է ի հակադրություն այս մի քանի հազար չորսնշանանի բաղադրյալ բառերն իսկական իդիոմներ են ունեն մասնավոր իմաստ որը տարբերվում է բաղադրիչ բառերի իմաստներից գերազանց իդիոմային բաղադրյալի օրինակ է ումիսենյամասեն ումի ովկիանոս սեն հազար յամա լեռ սեն հազար ովկիանոս հազար լեռ հազար նշանակում է խորամանկ ծեր աղվես կամ մի մարդ ով ունի կյանքի այնքան մեծ փորձառություն որ կարող է միայնակ և ի հաշիվ իր ճարպկության դուրս գալ ցանկացած դժվար իրավիճակից իմաստը բխում է մի հին հավատալիքից ըստ որի ովկիանոսում հազար տարի և լեռներում հազար տարի ապրած օձը դառնում է վիշապ այդ ժամանակից ի վեր խորամանկ աշխարհիս իմաստուն մարդը ներկայանում է մեզ որպես ովկիանոս լեռ մարդ շատ իդիոմական յոջիկուկուգոներ փոխառնվել ն չինական դասական գրականությունից մյուս մասը վերցված են բուդդիստական գրականությունից և ձեռագրերից հին ճապոնական սովորույթներից և ասացվածքներից ինչպես նաև ճապոնացիների պատմական և ժամանակակից կյանքից ու փորձառությունից ֆրանսերենը ֆրանսերեն արտասանությունը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ռոմանական լեզվախմբի լեզուներից է ինչպես բոլոր ռոմանական լեզուները այնպես էլ ֆրանսերենը սերում է հռոմեական կայսրության ժողովրդախոսակցական լատիներենից ֆրանսերենը զարգացել է գալլոռոմանական լեզվի հիմքի վրա խոսակցական լատիներեն գալլիայում հատկապես հյուսիսային գալլիայում ֆրանսերենի վրա ազդեցություն են ունեցել նաև հյուսիսային ռոմանական գալլիայի կելտական լեզուները ինչպիսիք էին գալլիա բելգիկան և հին ֆրանկերենը պոստռոմանական զավթիչներ ֆրանկների լեզուն ֆրանսախոս ժողովուրդները և անձինք կոչվում են ֆրանկոֆոններ ֆրանսիայում ֆրանսերենը պետական լեզվի կարգավիճակ է ստացել թվականին որոնցից շատերը ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության ֆմկ անդամ են ֆմկ ն երկրներ միավորող կազմակերպություն է որտեղ պաշտոնապես օգտագործում կամ ուսանում են ֆրանսերեն ֆրանսերենը մակ ի պաշտոնական լեզուներից մեկն է ինչպես նաև աշխատանքային լեզուներից մեկը անգլերենի հետ միասին այն նաև մի շարք միջազգային կազմակերպությունների այդ թվում եվրամիության պաշտոնական կամ աշխատանքային լեզուներից է հնում լինելով արքունական լեզու ռուսաստանի ցարերի անգլիայի իսպանիայի թագավորների գերմանիայի արքայազների համար այն այսօր էլ անգլերենի հետ միասին միջազգային դիվանագիտության կարևոր լեզուներից է իր լեզվակիրների քանակով ֆրանսերենն առաջին լեզուն է ֆրանսիայում կանադայի քվեբեկ օնտարիո և նյու բրանսուիկ նահանգներում ինչպես նաև կանադայի այլ ֆրանկոֆոն տարածաշրջաններում բելգիայում վալոնիայում և բրյուսելում արևմտյան շվեյցարիայում մոնակոյում ամնի որոշ հատվածներում լուիզիանա մեն նյու հեմփշիր և վերմոնտ և աշխարհի բազմաթիվ այլ համայնքներում թվականի դրությամբ ֆրանկոֆոն բնակչության մոտ ը ներառյալ որպես երկրորդ լեզու կիրառողները և մասամբ տիրապետողները ապրում էր եվրոպայում ը սահարայից հարավ ընկած երկրներում ը հյուսիսային աֆրիկայում և մերձավոր արևելքում ը ամերիկայում և ը օվկիանիայում ու ասիայում ֆրանսերենը ըստ լեզվակիրների քանակի եվրոպական միությունում րդ մայրենի լեզուն է այլ մայրենի լեզու ունեցող եվրոպացիների մոտավորապես մեկ ութերորդը կիրառում է ֆրանսերենը որպես երկրորդ լեզու ֆրանսերենը երկրորդ ամենաուսուցանվող օտար լեզուն է եմ ում ֆրանսերենն իր լեզվակիրների թվով րդ լեզուն է աշխարհում րդ լեզուն է որպես մայրենի լեզու այն կիրառողների թվով և երկրորդ ամենաշատ ուսուցանվող լեզուն է ներկայումս այն սովորում է մոտ միլիոն մարդ ֆրանսիայի և բելգիայի գաղութատիրական քաղաքականության արդյունքում րդ դարից ֆրանսերենը լայն տարածում է գտել ամերիկայում աֆրիկայում և ասիայում ներկայումս որպես երկրորդ լեզու ֆրանսերենը տարածված է ֆրանկոֆոն աֆրիկայում մասնավորապես գաբոնում ալժիրում թունիսում մավրիկիոսում սենեգալում և կոտ դ իվուար ֆրանսերենը համարվում է մայրենի լեզու միլիոն մարդու համար մոտ միլիոն մարդ այն կիրառում է առօրյա կյանքում և ից միլիոն մարդու համար այն երկրորդ լեզու է որոնց մեծ մասն ապրում է աֆրիկայում համաձայն ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության մոտ միլիոն մարդ կարող է խոսել ֆրանսերեն սակայն այդ վիճակագրության հիմքերը պարզաբանված չեն համաձայն լավալի համալսարանի և ֆրանկոֆոնիայի համալսարանական գործակալության ժողովրդագրական նախագծի ֆրանսերեն խոսողների թիվը թվականին կլինի միլիոն իսկ թվականին միլիոն ֆրանսերենն ակադեմիական լեզու է այն անվանում են նաև մոլիերի լեզու ֆրանսերենն աշխարհում ֆրանսիական մշակույթի և մտածողության հիմնական շարժիչն է ֆրանսերենը ունի գրականության և գիտական ստանդարտների միջազգային լեզվի երկար պատմություն և այն շատ միջազգային կազմակերպությունների հիմնական կամ երկրորդական լեզուն է ներառյալ միավորված ազգերի կազմակերպության եվրոպական միության նատօ ի առևտրի համաշխարհային կազմակերպության միջազգային օլիմպիական կոմիտեի և կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի թվականին ամերիկյան ամսագիրը ֆրանսերենը դասակարգեց որպես բիզնեսի համար օգտակար երրորդ լեզու անգլերենից և չինարենից հետո ֆրանսերենը համացանցում ամենաշատ կիրառվող լեզուների շարքում չորրորդն է իսպաներենից չինարենից և անգլերենից հետո արդյունքում գրավոր լատիներենի աղբյուրների վրա հիմնված ավանդական մեթոդը փոխարինվում է համեմատական մեթոդով նպատակ ունենալով վերստեղծել նախառոմանական մակարդակի ստուգաբանությունը որի ժառանգորդն է ռոմանական բառապաշարը այդ կերպ ընդգծվել է այն գաղաղափարը որ ֆրանսերենի բառային հիմքերի մեծ մասը ծագում է լատիներենից անտեսվում է գալլերենի ազդեցությունը ֆրանսերենի վրա այդ լեզվի բառային ներդրումը ֆրանսերենում սահմանափակվում է մոտ հարյուր բառով ինչպիսիք են օրինակ որոնց մի մասն էլ փոխառություն է լատիներենից այդ արտահայտությունների ստուգաբանությունը միշտ չէ որ ապացուցված է ինչ վերաբերում է գալլերենի ազդեցությանը ֆրանսերենի շարադասության և արտասանության վրա այն նույնպես հստակեցված չէ հին ֆրանկերենից որպես սուպերստրատ լեզվաբանության և հատկապես հանրալեզվաբանության մեջ այդպես են անվանում այն լեզուն որն ազդեցություն է թողնում մեկ այլ լեզվի վրա ֆրանսերեն են անցել մի քանի կարևոր բառեր օրինակ բառերը և այլն հին ֆրանկերենը մեծապես ազդեցություն է թողել գալլիայի հյուսիսում տարածում գտած այսպես կոչված օիլի լեզուների և միջնադարյան ֆրանսիայի հյուսիսում կիրառվող հին ֆրանսերենի կամ նախաֆրանսերենի արտասանության վրա այդ նախաֆրանսերենը որը միջնադարում իլ դը ֆրանսում տարածված օիլի լեզուների բարբառներից էր և որից ծագել է ժամանակակից ֆրանսերենը երբեմն անվանվել է նաև ֆրանսիեն եզրույթով բայց վերջինս այդ բարբառն անվանելու համար առաջին անգամ թվականին կիրառել է ֆրանսիացի լեզվաբան գաստոն պարիսը այդ բարաբառը իրականում շատ ավելի վաղ դեռ րդ դարից ի վեր փարիզի զարգացմանը զուգընթաց հարստացել է օիլի մյուս լեզուների նորմանդական պիկարդերեն լոթարինգյան բուրգունդյան բարբառների հիման վրա ֆրանսիեն եզրույթը սակայն չի կիրառվել այն մարդկանց կողմից ովքեր խոսել են այդ լեզվով քանի որ այդ ժամանակ այն արդեն անվանվում էր ֆրանսեի իսկ հետո ֆրանսուա ժամանակակից ֆրանսերենի անվանումը ծագել է եզրույթից որը րդ դարերից ի վեր դանդաղորեն վերածվել է համատարածաշրջանային լեզվի օիլի մյուս լեզուները աստիճանաբար անհետացել են ոչ միայն այն պատճառով որ ֆրանսերենն ավելի ու ավելի հարգի էր դառնում այլ նաև այն պատճառով որ օիլի մյուս լեզուները շատ մոտ էին ֆրանսուա բարբառին դրանով է բացատրվում այն որ ռոմանական մյուս բարբառները ոչ օիլի բարբառները և ոչ ռոմանական լեզուները երկար ժամանակ համառորեն ընդդիմանում էին կրել ֆրանսերենի ազդեցությունը չնայած ռոմանական ոչ օիլի լեզուներն իրենք էլ ազդեցություն են թողել ֆրանսերենի վրա ֆրանսերենը հավասարապես հարստացել է այլ լեզուների ներդրումների շնորհիվ օրինակ արաբերեն իտալերեն թուրքերեն ֆրանսիայի անդրծովյան տարածքների ֆրանսիական հիմքով կրեոլական լեզուների նախկին ֆրանսիական գաղութային կայսրության լեզուների այսօր նաև անգլերենի ներգաղթյալների ինչպես նաև ֆրանսիայի և այլ ֆրանկոֆոն երկրների միջև միջազգային կապերի շնորհիվ համեմատաբար վերջին փոխառություններն այլ լեզուներից բավականին շատ են նախևառաջ անգլերենից նույնիսկ հին հետո իտալերենից և այլ ռոմանական լեզուներից ինչպես նաև գերմանական լեզուներից օրինակ գերմաներենից և հոլանդերենից այսպես օրինակ բառը ծագում է հոլանդերեն կամ ֆլամանդերեն բառից արաբերենը տվել և դեռ շարունակում է տալ մի քանի բառեր որպես փոխառություններ օրինակ և այլն ըստ լեզվաբան հենրիետտա վալտերի հաշվարկների բառ պարունակող փոքրիկ բառարանի ժամանակակից ֆրանսերենի բառերի մոտ բառ օտար ծագում ունեն այդ բառերից ծագում են անգլերենից ը իտալերենից ը նախագերմաներենից ը հին գալլոռոմանական լեզուներից ը արաբերենից ը գերմաներենից ը նախակելտական լեզվից ը իսպաներենից ը հոլանդերենից ը պարսկերենից հին պարսկերենից և սանսկրիտից ը ամերիկյան հնդկացիական լեզուներից ը արևելյան ասիայի տարբեր լեզուներից որոնցից հատկապես չինարենից և ճապոներենից բայց նաև մոն քխմերի լեզուներից ը սեմաքամյան լեզվաընտանիքի որոշ լեզուներից ը սլավոնական կամ բալթյան լեզուներից ը տարբեր այլ լեզուներից որոնցից օրինակ մալայապոլինեզյան և նիգերոկոնգոլեզյան լեզուներից այդուհանդերձ ժամանակակից բառապաշարում փոխառությունների հարաբերականորեն թույլ այս համամասնությունը չի հաշվարկում գործարար ոլորտում ամերիկյան անգլերենից փոխառությունները ռազմավարական ոլորտ որտեղ ամն ունի գերակայություն բազմաթիվ նորաբանություններ ծագել են հունարեն կամ լատիներեն բառերից կարելի է հիշատակել օրինակ բառերը և նրանց ածանցյալ բառերը և այլն ինչպես նաև համեմատաբար վերջին փոխառությունները օրինակ և այլն մյուս նորաբանությունները լեզվաբանական պատճենումներ են անգլերենից կամ հարմարեցումներ օրինակ բառը հորինվել է փոխարինելու անգլերեն և համարժեքներին բազմաթիվ նորաբանություններ ստեղծվել են անգլերեն համարժեքներին փոխարինելու համար ինչպիսիք են օրինակ որոշ նորաբանություններ ծագել են հյուսիսային ամերիկայից որտեղ շատ ակտիվ է գործում ֆրանսերեն լեզվի քվեբեկյան գործակալությունը օրինակ որոշ նորաբանություններ ավելի շատ տարածված են կանադայի ֆրանկոֆոն նահանգներում իսկ դրանց կիրառությունը ֆրանսիայում և այլուր համեմատաբար ավելի փոքր է ֆրանսերենն ունի շատ հարուստ իմաստաբանություն այն համադրում է բառախաղեր սրամտություն հանելուկներ սփուներիզմ և այլն այս բնութագրիչը շատ կարևոր է տվյալների բազայում տեղեկատվության մշակման տեսանկյունից վիքիմեդիա հիմնադրամի վիքիբառարաան նախագծում հաշվեգրված է ֆրանսերեն բառ թվականի հոկտեմբերի ի դրությամբ բայց եթե հաշվենք նաև թեքման ձևերը խոնարհում հոգնակի թիվ և այլն ապա այդ նախագիծը ներառում է մոտ մուտքագրում ֆրանսերեն լեզվի համար ներառյալ հատուկ անունները մ թ ա թվականին հուլիոս կեսարի կողմից գալլիան նվաճելու ժամանակաշրջանում գալլիայի մեծ մասը բացառությամբ ակվիտանիա շրջանի որտեղ կիրառվում էր նախաբասկերենը բնակեցված էր գալլական ցեղերով որոնք խոսում էին կելտական լեզուներով այդ ցեղերը անշուշտ խնամակցական հարաբերություններ ունեին իրար հետ և փոխադարձաբար ու հեշտությամբ հասկանում էին միմյանց չկար մեկ գալլական լեզու այլ բազմաթիվ այդպիսի լեզուներ որոնք միայն շատ հազվագյուտ դեպքերում էր որ գիր ունեին իսկ հռոմեացիների լեզուն լատիներենը գիր ուներ և որպես հեղինակավոր լեզու աստիճանաբար ընդունվել է բոլորի կողմից դարերի ընթացքում միջնադարում ֆրանսիան լեզվաբանական միավոր չուներ քանի որ իններորդ դարի սկզբին լատիներենը գիտական և եկեղեցական միակ լեզուն էր և երկրի շրջաններում կիրառվել են ֆրանսիայի տարածաշրջանային տարբեր լեզուներ որոնք հիմնականում պատկանել են հետևյալ խմբերին տասնմեկերորդ դարի վերջից մինչև տասնչորսերոդ դարի սկիզբը միջնադարյան ֆրանսերենի հին ֆրանսերեն տարածման ժամանակաշրջանն էր ֆրանսերենն այդ ժամանակաշրջանում դարձել էր միջազգային լեզու որով խոսում էին եվրոպական բոլոր արքունիքներում այդ կերպ այն իր ազդեցությունն է թողել բոլոր եվրոպական լեզուների վրա այն դարձել էր լինգվա ֆրանկա բոլոր օրենքները շարադրվում էին ֆրանսերենով դիվանագիտության լեզուն ֆրանսերենն էր օիլի լեզուններից նորմանդերենը թվականին վիլհելմ նվաճողի կողմից անգլիան գրավելու հետևանքով տարածվել է այնտեղ և ֆրանսերենի գործածությունն այնտեղ տևել է ավելի քան երեք հարյուր տարի անգլերենի բառապաշարը ժառանգել է շատ բառեր անգլերենի բառապաշարի ը ծագում է ինչպես նորմանդերենից այնպես էլ ֆրանսերենից ասում են նաև որ այդ ժամանակաշրջանում անգլիայում ֆրանսերենն ավելի շատ է գործածվել քան ֆրանսիայում տասներկուերորդ դարից սկսած ֆրանսերենը օիլի լեզու ազդեցություն է թողել միջնադարյան իտալական գրականության վրա տասներեքերորդ դարի վերջին վենետիկցի ժամանակագիր մարտինո դը կանալեն օիլի լեզվով շարադրել է իր վենետիկյան տարեգրություն ը և հաստատել որ ֆրանսերեն լեզուն տարածվում է աշխարհում մոտ թվականին ֆլորենիցիայից կանցլեր և հայտնի փիլիսոփա բրունետտո լատինին օիլի լեզվով գրել է իր գանձարանի գիրք ը և այնտեղ արձանագրել որ այն բոլոր մարդկանց հայտնի և հաճելի խոսվածք է տասներեքերորդ դարում էր որ հայտնվել են ֆրանսերենով գեղարվեստական ստեղծագործություններ կամ թվականներին ջենովայի բանտում մարկո պոլոն իր ճամփորդական պատմվածքները շարադրել է ֆրանսերեն միջնադարում արքայական նշանաբանները մեծ մասամբ ֆրանսերեն էին օրինակ բրիտանական ասպետական շքանշանի նշանաբանը ամոթ նրան ով այդ մասին վատը կմտածի ինչպես նաև բրիտանական միապետության նշանաբանը աստված և իմ իրավունքը նիդերլանդների նշանաբանը նույնպես ֆրանսերեն է ես կպահպանեմ բնօրինակ տեքստ դարում ֆրանսերենը դարձել է գիտության և կրթության լեզու թվականին տպագրվել է ժան նիկոյի հեղինակած և մտավոր սեփականության իրավունքով պաշտպանաված որքան հին այնքան էլ նոր ֆրանսերեն լեզվի գանձարան բառարանը ռենե դեկարտի դատողություն մեթոդի մասին թվական փիլիսոփայական տրակտատը կարևոր շրջափուլ էր քանի որ ազդարարվել էր ֆրանսերեն լեզվով փիլիսոփայական էսսեների ստեղծումը ի տարբերություն մտորումներ առաջին փիլիսոփայության մասին մետաֆիզիկական դատողություններ աշխատության որը լատիներեն էր իրականում ռենե դեկարտը քննադատության է ենթարկվել մետաֆիզիկական դատողություններ աշխատության համար և ստիպված է եղել վերաշարադրել և հրատարակել այն ֆրանսերեն լեզվով դատողություն մեթոդի մասին վերնագրով իմանալով որ հասարակության սերուցքը չէր կարդալու այն տեղական խոսվածքով մինչդեռ այդ դեպքում նրանք ովքեր ընդունում էին իր փիլիսոփայական հայացքները կկարողանային այն կարդալ առանց վախենալու գրաքննությունից սերելով լատիներենից ֆրանսերենը ստանձնել է նրա դերը որպես միջազգային լեզու դարում երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից ի վեր այն զիջելով անգլերենին դարում ֆրանսերենի այդ գերիշխանությունը հեգեմոնիան պայմանավորված է եղել այդ դարաշրջանում ֆրանսիական պետության հզորությամբ թվականին պիեռ բեյլը գրել է եվրոպայի բոլոր ժողովուրդների հաղորդակցության սահմանակետը ֆրանսերենն է թվականի մարտի վեցի ռաշտատի հաշտության պայմագիրը որն ազդարարում էր իսպանական ժառանգության համար պատերազմի ավարտը շարադրվել է բացառապես ֆրանսերենով պրուսիայի թագավոր ֆրիդրիխ ը ֆրանսերենի մեծ սիրահար է եղել վոլտերի հետ նամակագրություն է վարել և իր ինքնակենսագրությունը շարադրել է ֆրանսերենով հասել է նաև նրան որ բեռլինի ակադեմիայում լատիներենը փոխարինվել է ֆրանսերենով ֆրանսերենի պահպանմանը հետևում են ֆրանսիական ակադեմիան ֆրանսերենի և ֆրանսիայի լեզուների գլխավոր պատվիրակությունը բելգիայում ֆրանսերեն լեզվի ծառայությունը քվեբեկի ֆրանսերեն լեզվի գործակալությունը ֆրանսիայի բելգիայի քվեբեկի ֆրանսերեն լեզվի գերագույն խորհուրդները ֆրանսերենը պաշտոնական լեզու է համարվում հետևյալ երկրներում ստորև ներկայացված երկրներում ֆրանսերենը համարվում է երկու պաշտոնական լեզուներից մեկը ստորև ներկայացված երկրներում ֆրանսերենը համարվում է երեք պաշտոնական լեզուներից մեկը ստորև ներկայացված երկրում համարվում է չորս պաշտոնական լեզուներից մեկը բացի վերոնշյալ երկրներից ֆրանսերենը լայնորեն տարածված է նաև ֆրանսիական և բելգիական նախկին գաղութներում այդ թվում ֆրանկոֆոն քաղաքներում ֆրանսերեն գրել կարդալ և խոսել կարողացող մարդկանց քանակը տոկոսային արտահայտությամբ պետական կարգավիճակը ֆրանսիայում ֆրանսերենը ֆրանսիայի ինքնիշխանության բաղկացուցիչ մասն է թվականից ի վեր ըստ ֆրանսիայի րդ հանրապետության սահմանադրության րդ հոդվածի հանրապետության լեզուն ֆրանսերենն է բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերը և համաձայնագրերը պետք է կազմվեն ֆրանսերենով պետական կարգավիճակը կանադայում հանդիսանում է քվեբեկ պրովինցիայի պաշտոնական լեզուն և ամբողջ կանադայի ու նյու բրանսուիկ գավառի ֆրանսերեն երկու պաշտոնական լեզուներից մեկը քվեբեկում ֆրանսերենի մասին օրենքը պահանջում է որ պետական դպրոցներում բոլոր աշակերտների բացի անգլախոս կանադացի քաղաքացիների երեխաները ուսուցումը կատարվի ֆրանսերենով ներկայումս նկատվում է ֆրանսերենի միջազգային կառույցներում գործածման կտրուկ անկում չնայած ֆրանսերենը պահպանում է աշխարհում իր դրական պատկերը այնուամենայնիվ այն ավելի ու ավելի քիչ է գործածվում թվականից ֆրանկոֆոնիայի գործակալությունը մակ ում ունի դիտորդի դեր այդուհանդերձ անգլերենը որպես աշխատանքային լեզու ունի գերիշխող դիրք չնայած մակ ի անդամ երկրներից ը ֆրակոֆոնիայի անդամ են և նրանց մեծ մասը խնդրում է մակ ի քարտուղարությանը իրենց հետ շփումն իրականացնել ֆրանսերենով ֆրանսերենի նվազ գործածությունը մեծ մասամբ պայմանավորված է անձնակազմի համալրման պայմաններով ֆրանսերենի իմացությունը պարտադիր պայման չէ անգլախոս շրջապատի գերակայությամբ և բյուջետային կրճատումներով եվրոպական միությունում եմ ֆրանսերենը հանդիսանում է պաշտոնական լեզու այս լեզվի ապագան կախված է նրանից թե ինչպիսի դիրք այն կգրավի փոփոխվող եվրամիությունում այստեղ ֆինլանդիայի ավստրիայի շվեդիայի անդամագրումը զգալիորեն նվազեցրեց ֆրանսերենի դիրքերը քանի որ վերոնշյալ երկրները որպես հաղորդակցման լեզու օգտագործում են անգլերենը եվրամիության ընդլայնումն աստիճանաբար հանգեցնում է հռոմեական համաձայնագրի դրույթների իրագործման անհնարինությանը ըստ այս համաձայնագրի բոլոր անդամ երկրների լեզուները համարվում են եվրամիության պաշտոնական լեզուներ ֆրանսիացի հայտնի լեզվաբան ռ շոդանսոնը առաջ քաշեց կտրուկ առաջարկություն պահպանել երեք պաշտոնական լեզու անգլերեն ֆրանսերեն և գերմաներեն ֆրանսիայի նախկին վարչապետ լ ժոսպենի կարծիքով եվրամիությունում լեզվական բազմազանությունը կարևորագույն խնդիրներից մեկն է հենց եվրամիությունում ֆրանսերենի զբաղեցրած դիրքից է կախված որքանով այս լեզուն կպահպանի աշխարհում իր առաջատար դիրքերը բայց եվրամիության կառույցներում մեկ լեզուն չի կարող կատարել միակ հաղորդակցման լեզվի գործառույթներ հենց այդ պատճառով էլ ֆրանսիայում աշխատանքներ են տարվում ուղղված ֆրանսերենի որպես աշխատանքային լեզվի գործառույթի ուժեղացմանը լեհերեն ինքնանուն հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի բալթիկ սլավոնական լեզվախմբի լեզու լեհաստանում և պոլոնիայում լեհական սփյուռքում լեհերենը որպես մայրենի լեզու օգտագործում է շուրջ միլիոն մարդ գիտական որոշ հոդվածներում կարելի հանդիպել տարբեր հաշվարկների ից մլն այն պետական լեզու է լեհաստանում ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման լեհերենը րդն է լեհերեն այբուբենը բաղկացած է տառից բարբառայնորեն տարբերակված է հնչյունական հատկանիշներից են ռնգային ձայնավորների առկայությունը փափուկ և կոշտ խուլ և ձայնեղ բաղաձայնների հակադրությունը շեշտը ուժային է և նախավերջին վանկում լեհերենը թեքական կառուցատիպ ունեցող լեզու է անվանական կարգերից են սեռը արական իգական չեզոք թիվը եզակի հոգնակի անցյալում նաև երկակի որից մնացել են քարացած ձևեր հոլովը նաև կոչականի առանձին ձևեր հոլովումը շնչավորի և անշունչի կարգը հոգնակիում նաև արական անձի կարգ լրիվ ու վերջահար ձևերը դերանուններում հավաքականների ինքնատիպ կառուցաձևեր առկա են բայական հիմնական կարգերը սահմանականն ունի ժամանակաձև ստորադասականը կան նաև անորոշ դիմավոր և ընդհանուր դիմավոր նշանակությամբ ձևեր բաղադրյալ ստորոգյալի կազմում հանգույցը սովորաբար չի զեղչվում գրավոր աղբյուրները րդ դարից են իսկ այբուբենը լատինագիր դիակրիտիկ նշանների գործածությամբ հոլանդերեն կամ նիդերլանդերեն ինքնանուն հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի արևմտա գերմանական լեզվախմբի լեզու հոլանդերեն խոսում են աշխարհում միլիոն մարդ հոլանդերենը պետական լեզու է նիդերլանդներում բելգիայում ֆլանդրիայում արուբայում կյուրասաոյում և սուրինամում ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման հոլանդերենը րդն է հոլանդերենն ազգակից է անգլերենին և գերմաներենին և լեզվաբանական հատկանիշներով գտնվում է երկուսի միջև սակայն բացի նրանից որ հոլանդերենը չի ենթարկվել վերին գերմաներենի հնչյունափոխությանը այն գերմաներենից տարբերվում է նաև հոլովների սակավությամբ ինչպես անգլերենը գերմաներեն ումլաութի գրեթե բացակայությամբ և զգալիորեն ավելի կանոնավոր ձևաբանությամբ ժամանակակից հոլանդերենն սկզբում ուներ երեք գոյականական սեռ որոնցից երկուսը արականը և իգականը մեծ մասամբ համընկնում են ստանում են նույն որոշիչ հոդը որպես հետևանք գոյականական սեռը շատ ավելի քիչ քերական դեր է խաղում հոլանդերենում քան գերմաներենում գլխավոր նախադասություններում նախադասության անդամները սովորաբար ունեն ենթակա ստորոգյալ ուղիղ խնդիր շարադասություն որը հարցական և երկրորդական նախադասություններում կարող է դառնալ շրջուն հոլանդերենի բառապաշարը մեծ մասամբ ժառանգված է գերմանական լեզվաընտանիքից գերմանական ծագման բառերի քանակը ավելի զգալի է քան ռոմանական ազդեցության ենթարկված անգլերենում իսպաներեն որը անվանում են նաև կաստիլերեն արևմտառոմանական լեզու որը ձևավորվել է իսպանիայի կաստիլիա շրջանում և այժմ այն հանդիսանում լատինական ամերիկայի և իսպանիայի հարյուր միլիոնավոր բնակիչների մայրենի լեզուն այն սովորաբար համարվում է աշխարհում երկրորդ ամենատարածված լեզուն մանդարին չինարենից հետո իսպաներենը իբերո ռոմանական լեզվաընտանիքին պատկանող լեզուներից է որն առաջացել է իբերիայի խոսակցական լատիներենի մի քանի բարբառներից արևմտահռոմեական կայսրության փլուզումից հետո րդ դարում իսպաներենի տարրեր պարունակող հնագույն լատիներեն տեքստերը հայտնաբերվել են իբերիայի հյուսիսային կենտրոնական հատվածներում րդ դարում րդ դարում լեզուն առաջին անգամ գրավոր համակարգված կիրառվել է տոլեդոյում որը այն ժամանակ կաստիլիայի թագավորության մայրաքաղաքն էր սկսած րդ դարի սկզբից իսպաներենը տարածվեց իսպանական թագավորության գաղութներում հատկապես ամերիկյանում ինչպես նաև աֆրիկայում օվկիանիայում և ֆիլիպիններում գտնվող իսպանիային պատկանող տարածքներում ժամանակակից իսպաներեն բառերի մոտ ը ունի լատինական ծագում հին հունարենը ևս իր ներդրումն ունի իսպաներեն բառարանի ձևավորման վրա հատկապես լատիներենի միջոցով իսպանական բառարանը ձևավորման հենց սկզբից կրել է նաև արաբերենի ազդեցությունը որը մեծացել է իբերական թերակղզում ալ անդալուսական շրջանի ժամանակ իսպաներենի բառերի մոտ ը ունի արաբական ծագում հետևաբար արաբերենը իսպաներենի վրա մեծ ազդեցություն ունեցող երկրորդ լեզուն է լատիներենից հետո նրա վրա ազդեցություն են ունեցել նաև բասկերենը կելտիբերական լեզուն վեստգոթերենը ինչպես նաև իբերո ռոմանական այլ լեզուները դրանից զատ այն բառեր է փոխառել նաև այլ լեզուներից հատկապես ռոմանական լեզուներից ֆրանսերենից իտալերենից օքսիտաներենից սարդիներենից ինչպես նաև նահվաթլից կեչուա լեզուներից և ամերիկայի այլ տեղական լեզուներից իսպաներենը մակ ի պաշտոնական լեզուներից մեկն է այն որպես պաշտոնական լեզու օգտագործվում է նաև եմ ի ամերիկյան պետությունների կազմակերպության հարավամերիկյան ազգերի միության լատինական ամերիկայի և կարիբյան երկրների համայնքի աֆրիկյան միության և մի շարք այլ միջազգային կազմակերպությունների կողմից հաշվարկել են որ մոտ միլիոն մարդու համար իսպաներենը համարվում է մայրենի լեզու ինչը նշանակում է որ այն մայրենի լեզվով խոսողների թվաքանակով աշխարհում երկրորդն է մանդարինից հետո ինչպես նշում է սերվանտեսի ինստիտուտը հաշվարկվել է որ իսպաներենը մայրենի լեզու է համարվում մոտ միլիոն մարդու համար միլիոն մարդու համար այն որպես առաջին կամ երկրորդ լեզու է այդ հաշվարկում ընդգրկված են նաև լեզվին վատ տիրապետողները և միլիոն ուսանող ուսումնասիրում են իսպաներենը որպես օտար լեզու իսպաներենը պաշտոնական կամ ազգային լեզու է իսպանիայում հասարակածային գվինեայում և ամերիկյան երկրներում ամերիկայում իսպաներեն խոսացողների ընդհանուր թիվը միլիոն է եմ ում իսպաներենը ընդհանուր բնակչության ի մայրենի լեզուն է իսկ մոտ ի համար այն երկրորդ լեզու է իսպաներենը ամն ում ամենատարածված երկրորդ լեզուն է իսպանիայում և իսպանախոս աշխարհի տարբեր հատվածներում իսպաներենը կոչվում է նաև կաստիլերեն կաստեյանո կաստիլիայի թագավորության անունով այն տարբերակելու համար իսպանիայում օգտագործվող մյուս լեզուներից որոնցից են գալիսերենը բասկերենը աստուրերենը և կատալաներենը իսպանական թագավորական ակադեմիան ներկայումս իր կողմից արված հրապարակումներում օգտագործում է էսպանյոլ տերմինը որը թվականից մինչև թվականը կոչվել է կաստեյանո ը իսպանական թագավորական ակադեմիայի կողմից հրատարակվող լեզվի ուղեցույց պնդում է որ չնայած իսպանական թագավորական ակադեմիան նախընտրում է իսպաներեն լեզվի մասին խոսելիս օգտագործել էսպանյոլ տերմինը և էսպանյոլը և կաստեյանո համարվում են հոմանիշներ և հավասարապես կիրառելի են էսպանյոլ բառի համար առաջարվում է երկու ստուգաբանություն իսպանական թագավորական ակադեմիական բառարանը այդ բառի ծագումը կապում է օքսիտաներեն էսպանյոլ բառի հետ որն էլ իր հերթին ծագում է միջնադարյան լատիներեն իսպանյոլուս բառից որը նշանակում է իսպանիայից ամ իսպանիային պատկանող այլ աղբյուրներում այն կապում են միջնադարյան լատինական իսպանյոնե անվան հետ որն ունի նույն նշանակությունը իսպաներենը ծագում է խոսակցական լատիներենից որը երկրորդ պունիկյան պատերազմի ժամանակ մ թ ա թվականի սկզբին իբերական թերակղզում սկսեց կիրառվել հռոմեացիների կողմից նախկինում իբերական թերակղզում խոսում էին մի քանի նախահռոմեական լեզուներով որոնք կոչվում են նաև պելեոիսպանական լեզուներ և որոնք ընդհանրություններ չունեն լատիներենի իսկ նրանց մի մասն անգամ հնդեվրոպական լեզուների հետ այս լեզուների թվում են բասկերենը որով խոսում են մինչ օրս իբերերենը սելտիբերենը և գալիսերենը առաջին փաստաթղթերը որոնք պարունակում են ժամանակակից իսպաներենի տարրեր թվագրվում են րդ դարով միջնադարից մինչև ժամանակակից շրջան ընկած ժամանակահատվածում իսպանական բառապաշարի վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել ռոմանական լեզուները նավարո արագոներենը լեոներենը կատալաներենը պորտուգալերենը գալիսերենը օքսիտաներենը իսկ ավելի ուշ ֆրանսերենը և իտալերենը իսպաներենը փոխառել է զգալի թվով բառեր նաև արաբերենից ցեղերի միգրացիայի ինչպես նաև իբերիայում վեստգոթերի իշխանության շրջանում գերմանական լեզուները ունեցել են փոքր ազդեցություն իսպաներենի վրա բացի այդ շատ բառեր փոխառվել են լատիներենից եկեղեցական գրավոր լեզվի և պատարագի լեզվի միջոցով փոխառությունները վերցվել են և դասական լատիներենից և վերածննդի շրջանի լատիներենից ռամոն մենենդես պիդալի թեորիայի համաձայն խոսակցական լատիներենի տեղական խոսվածքները իսպաներեն են ներթափանցել իբերիայի հյուսիսից բուրգոս քաղաքից այս խոսվածքը այնուհետև տարածվեց տոլեդոյում որտեղ գրավոր իսպաներենի չափանիշները սկսեցին զարգանալ առաջին անգամ րդ դարում այս ձևավորման փուլում իսպաներենը իր քույր լեզու լեոներենից էականորեն տարբերվող զարգացման ուղի ընտրեց և մի քանի հեղինակների համաձայն առանձնացավ բասկերենի մեծ ազդեցությամբ այս տարբերվող խոսվածքը տարածում գտավ իսպանիայի հարավում ռեկոնկիստայի միջոցով միաժամանակ բառապաշարի վրա մեծ ազդեցություն ունեցավ նաև ալ անդալուսի արաբերենը մեծ մասամբ միջնորդավորված կերպով մոզարաբիկ խոսվածքի մոտ արաբերեն ծագման բառ ինչը կազմում է ամբողջ լեզվի ը միջոցով այս նոր լեզվի գրային նորմերը զարգացել են րդ դարից րդ դարն ընկած ժամանակահատվածում տոլեդոյի քաղաքներում և ական թվականներին մադրիդում իսպաներենի հնչյունային համակարգի զարգացումը դրսևորվում է փոփոխություններով որոնք բնորոշ են արևմտառոմանական լեզուներին օրինակ միջձայնային բաղաձայնների կրճատում լատիներենի երկբարբառացումը ընդգծվում է կարճ ի և ի միջոցով որոնց առկայությունը բնորոշ է ֆրանսերենի և իտալերենի բաց վանկերին իսկ պորտուգալերենում և կատալաներենում դրանք բացակայում են կարճ ն և ն առկա են իսպաներենի և բաց և փակ վանկերում դա ցույց է տրված ստորին աղյուսակում իսպաներենը առանձնանում է լատիներեն և կրկնակ բաղաձայնների քմայնացմամբ այսպես լատիներեն իսպաներեն և լատիներեն իսպաներեն լատիներենում կամ տառով արտահայտվող բաղաձայնը որը արտասանվում է դասական լատիներենում խոսակցական լատիներենում փոխակերպվում է երկշրթային շփական բաղաձայնի իսպաներենի վաղ շրջանում բայց ոչ կատալաներենում կամ պորտուգալերենում այն ձուլվում է գրվող երկշրթնային բաղաձայնին որը կարող է լինել կա մ պայթական կա մ շփական ժամանակակից իսպաներենում և գրային նշանները արտասանությամբ չեն տարբերվում սակայն որոշ բացառություններ առկա են կարիբյան իսպաներենում իսպաներենին ինչպես նաև օքսիտաներենի գասկոն խոսվածքին և բասկերենին հատուկ է լատիներենի բառասկզբում գրվող տառի ի փոխակերպումը որը չի արտասանվում երբ նրան հաջորդողը կարճ ձայնավոր է ը որը գրելիս պահպանում է ներկայումս չի արտասանվում լեզվի մի շարք տարբերակներում չնայած որ անդալուսյան և կարիբյան մի շարք խոսվածքների որոշ բառերում այն արտասանվում է լատիներենից և մի շարք այլ ռոմանական լեզուներից բառեր փոխառելու արդյունքում ժամանակակից իսպաներենում առաջացել են շատ նմանօրինակ բառեր և իսպաներենում երկուսն էլ փոխարինում են ին և դարբին երկաթ և խորը բայը անել ծագում է բավարարել բայի արմատից իսկ ն արված կատարված նմանապես ծագում է բավարարված բառի արմատից լատիներենի որոշ բաղաձայնների խմբեր իսպանական լեզուներում մի շարք տարբերությունների առաջացման պատճառ են դարձել ինչպես ցույց է տրված աղյուսակում էլիո անտոնիո դե նեբրիխայի սալամանկայում թվականին գրված կաստեյանո լեզվի քերականությունը առաջին քերականությունն է որը վերաբերում է եվրոպական ժամանակակից լեզվին հայտնի անեկդոտի համաձայն երբ նեբրիխան այն ներկայացրեց իզաբելլա թագուհուն վերջինս հարցրեց թե որն է այդ աշխատանքի նպատակը իսկ նեբրիխան պատասխանեց որ լեզուն թագավորության գործիքն է թվականի օգոստոսի ին քերականության նախաբանում նեբրիխան նշել էր լեզուն միշտ եղել է թագավորության դաշնակիցը իսպաներենի քերականական և լեզվաբանական տիպաբանական առանձնահատկությունների մեծ մասը նման է մյուս ռոմանական լեզուների առանձնահատկություններին իսպաներենը ճկուն լեզուների շարքին է դասվում գոյականը և ածականը ունեն երկու սեռ և երկու թիվ հոդերը և որոշ դերանուններ եզակի թվում ունեն չեզոք սեռ յուրաքանչյուր բայի համար գոյություն ունի մոտ հիսուն խոնարհման ձև երեք ժամանակ անցյալ ներկա և ապառնի անցյալի երկու ասպեկտ կատարյալ և անկատար չորս եղանակ սահմանական ըղձական պայմանական հրամայական երեք դեմք առաջին երկրորդ և երրորդ երկու թիվ եզակի և հոգնակի բայի երեք անդեմ ձևեր իսպաներենի շարահյուսությունը ընդունված է համարել աջակողմյան այսինքն ստորադաս կամ լրացնող անդամը դրվում է լրացյալ բառից հետո լեզվում օգտագործվում են նախդիրները այլ ոչ թե վերջավորություններ գոյականի հոլովն արտահայտելու համար և սովորաբար բայց ոչ միշտ ածականները հաջորդում են գոյականներին ինչպես շատ ռոմանական լեզուներում իսպաներենում նախադասության շարահյուսությունը հետևյալն է ենթակա բայ խնդիր սակայն ինչպես մի շարք ռոմանական լեզուներում նախադասության անդամների հերթականությունը փոփոխական է և ավելի շատ պայմանավորված է իմաստային կարևորության պահպանմամբ քան շարահյուսությամբ իսպաներենում ենթակա դերանունները կարող են չգրվել կամ չարտասանվել եթե դրա անհրաժեշտությունը չկա հարցական նախադասություններում ենթական և բայը տեղերով չեն փոխվում հետևաբար հարցական և պատմողական նախադասությունները միմյանցից տարբերվում են միմիայն առոգանությամբ իսպաներենի հնչյունական համակարգը ի սկզբանե ծագել է խոսակցական լատիներենից դրա զարգացումը դրսևորվում է հարևան բարբառներում հատկապես լեոնեսերենում և արագոներենում ինչպես նաև յուրահատուկ դրսևորումներ կան կաստեյանոյում իսպաներեն կաստեյանոն յուրօրինակ է իր հարևան բարբառների մեջ շնչեղացմամբ լատիներենի սկզբնական հնչյունի բացակայությամբ օրինակ կաստեյանոյում և արագոներենում լատիներենի նախնական բաղաձայնների համանման հաջորդականությունը իսպաներենում վերածվում է սկզբնապես արտասանվում է մինչդեռ արագոներենում դրանք պահպանվում են իսկ լեոնեսերենում ներկայացվում են տարբեր կերպ ընդգրկելով և հնչյունները լատիներենում ին նախորդում է ձայնավոր օրինակ կամ հաջորդում է օրինակ հին իսպաներենում արտասանվում է որը ժամանակակից իսպաներնում դառնում է շփական բաղաձայն օրինակ որտեղ ցեղակից լեզուները ունեն քմային ն օրինակ պորտուգալերեն կատալոներեն իսպաներենի հնչյունաբանական համակարգը բաղկացած է հինգ ձայնավոր հնչյուններից և ը բաղաձայն հնչյուններից ստույգ թիվը կախված է բարբառից երկհնչույթի հնչույթի դիրքային տարբերակումները ձայնավորների միջև վերին և ձայնավորների կրճատումն է որոշ դեպքերում և միջին շարքի ձայնավորները փոխարինում են և երկբարբառներին երբ համապատասխանաբար շեշտվում են ավելի շատ ձևաբանական գործընթացում քան հնչյունաբանական քանի որ դա կախված չէ հնչյունաբանությունից իսպաներենը դասակարգվում է ըստ իր ռիթմի որպես վանկավոր լեզու յուրաքանչյուր վանկ ունի միևնույն տևողությունը անկախ շեշտից իսպաներենի առոգանության եղանակը զգալիորեն տարբերվում է բարբառային առոգանությունից սակայն ընդհանուր առմամբ համապատասխանում է հաստատական և հարցական նախադասությունների առոգանությանը և այո ոչ հարցերի առոգանության բարձրացմանը չկան շարահյուսական նշաններ զանազանելու համար հարցերն ու պնդումները ուստի հաստատականը և հարցականը պետք է տարբերել առոգանությամբ շեշտ հաճախ կրում է բառի վերջին երեք վանկերից մեկը որոշ դեպքերում նաև չորրորդ վանկը կամ նախորդ վանկերը շեշտի դերը հետևյալն է բացի նշված բացառություններից կան բազմաթիվ նվազագույն բառային զույգեր որոնք տարբերվում են շեշտադրությամբ օրինակ սավան ծածկոց և սավաննա սահման և սահմանեց հեղուկ վճարում եմ և վաճառեց ուղղագրական համակարագը արտահայտում է շեշտի հետևյալ դեպքերը շեշտադրման բացակայությունը որի դեպքում շեշտն ընկնում է վերջին վանկի վրա եթե վերջին տառը կամ ձայնավոր է ապա այս դեպքերում շեշտն ընկնում է նախավերջին վանկի վրա այդ կանոնների բացառությունները նշված են շեշտով համապատասխան վանկի ձայանվորի վրա տես իսպաներենի ուղղագրությունը իսպաներենը աշխարհի ավելի քան քսան երկրներում համարվում է պետական լեզու ենթադրվում է որ իսպաներեն խոսողների ընդհանուր թիվը չորս հարյուր յոթանասունից հինգ հարյուր միլիոն է ինչը նշանակում է որ այն րդ լայն տարածում ունեցող լեզուներից է ըստ թվականի տվյալների իսպաներենը լեզվակիրների ընդհանուր թվով րդ ամենատարածված լեզուն է չինարենից մանդարին և անգլերենից հետո եվրոպայում իսպաներենը իսպանիայի պաշտոնական լեզուն է որի անունով էլ երկիրը կոչվում է և որտեղից ծագել և ձևավորվել է այն լայն տարածում ունի նաև ջիբլարթարիյում ընդհանուր խոսակցական լեզու է անդորրայում չնայած որ այստեղ պաշտոնական լեզուն կատալոներենն է իսպաներենը նաև խոսակցական լեզու է եվրոպական երկրների փոքր համայնքներում ինչպես օրինակ մեծ բրիտանիայում ֆրանսիայում իտալիայում և գերմանիայում իսպաներենը եմ ի պաշտոնական լեզուն է շվեյցարիայում բնակչության տոկոսի համար իսպաներենը մայրենի լեզու է համարվում քանի որ րդ դարում այդտեղ գրանցվել է իսպանացիների ներհոսք մեծ թվով իսպանախոսներ կան նաև լատինական ամերիկայում լատինական ամերիկայի գրեթե բոլոր երկրներում իսպանախոս երկրներից միայն իսպանիան և հասարակածային գվինեան են ամերիկայից դուրս գտնվում իսպաներենը պաշտոնական լեզու է արգենտինայում բոլիվիայում չիլիում կոլումբիայում կոստա ռիկայում կուբայում դոմինիկյան հանրապետությունում էկվադորում գվատեմալայում հոնդուրասում մեքսիակայում նիկարագուայում պանամայում պարագվայում պաշտոնական է նաև գուարանին պերույում պաշտոնական են համարվում նաև այմարան կեչուան և այլ բնիկ լեզուներ պուերտո ռիկոյում ուրուգվայում և վենեսուելայում նախկին բրիտանական գաղութում բելիզում իսպաներենը չի համարվում պաշտոնական լեզու թեև համաձայն թվականի մարդահամարի տվյալների բնակչության ը խոսում է իսպաներեն գլխավորապես իսպաներեն խոսում են այն սերունդները որոնք եկել են այստեղ րդ դարից սկսած չնայած անգլերենը պաշտոնական լեզու է տիրինիդադը և տոբակոն և բրազիլիան իսպաներենի ուսուցումը ներառել են իրենց ուսումնական համակարգերում իսպանաոս երկրներին մոտ գտնվելու արդյունքում տիրինիդադի կառավարությունը սկսեց իսպաներենը որպես օտարալեզու նախաձեռնությունը թվականին թվականին բրազիլիայի ազգային կոնգրեսի կողմից օրինագիծ ընդունվեց ստորագրված նախագահի կողմից որի համաձայն բրազիլիայի պետական և մասնավոր միջնակարգ դպրոցներում անցկացվում էր իսպաներենի որպես այլընտրանքային օտար լեզվի ուսուցում թվականի սեպտեմբերին դիլամի ռուսեմի ընթացակարգից հետո միշել տեմերը նշված օրենքը չեղարկեց պարագվային և ուրուգվային հարակից քաղաքներում և գյուղերում խոսում են պորտուգալերենի և իսպաներենի խառնուրդ համարվող պորտունյոլ լեզվով համաձայն թվականի մարդահամարի տվյալների ամն ի բնակչության միլիոնը ծագումով իսպանացի կամ լատինամերիկացի էր բնակչության միլիոնը այդ թվում հինգ տարեկանից բարձրերը տանը խոսում էին իսպաներեն ամն ի պատմության մեջ իսպաներենը մեծ դեր ունի շնորհիվ վաղ շրջանի իսպաներենի իսկ հետո մեքսիկայի կառավարությունը այդ տարածքների վրա կազմավորեց հարավարևելյան նահանգները որոնցից լուիզիանա նահանգը ինչպես նաև ֆլորիդան թվականներին գտնվում էր իսպանիայի տիրապետության ներքո որը իսպանական տարածք էր մինչև թվականը իսպաներենը ամն ում րդ ամենատարածված լեզուն է որտեղ ոչ բնիկ խոսողների թիվը հասնում է միլիոնի մինչդեռ անգլերենը երկրի դե ֆակտո ազգային լեզուն է իսկ իսպաներենը հաճախ գործածվում է հասարակական ծառայություններում գրասենյակներում պետական և պաշտոնական մակարդակներում իսպաներենը օգտագործվում է նաև նոր մեքսիկայի վարչական շրջանում այն նաև մեծ ազդեցություն ունի մեգապոլիսներում ինչպիսիք են լոս անջելեսը մայամին սան անտոնիոն նյու յորքը սան ֆրանցիսկոն դայասը և ֆոնեիքսը վերջերս նաև լոս անջելեսը լաս վեգասը բոստոնը հյուստոնը ինդիանապոլիսը ֆիլադելֆիան սլեվելենդը սոլթ լեյք սիթին ատլանտան նեշվիլը օռլանդոն տամպան շնորհիվ րդ և րդ դարի ներգաղթի աֆրիկայում հասարակածային գվինեայում ինչպես նաև աֆրիկյան միությունում պորտուգալերենի և ֆրանսերենի հետ միասին իսպաներենը համարվում է պաշտոնական լեզու հասարակածային գվինեայում իսպաներենը գերիշխող դեր ունի աֆրիկայի իսպանական տարածքներում բնիկ և ոչ բնիկ խոսողների թիվը մոտ է մինչդեռ ը ամենաշատ խոսվող լեզուն է բնիկների կողմից իսպաներենը խոսվում է նաև իսպանիայի ինքնիշխան տարածքներում իսպանական քաղաքներից առանձնանում են սեուտան և մելիան կանարյան կղզիախումբը բնակչությունը որը գտնվում է աֆրիկայի հյուսիսարևմտյան գլխավոր ափից կմ հեռավորության վրա հյուսիսային մարոկկոյում որը նույնպես աշխարհագրական դիրքով մոտ է իսպանիային բնակչության մոտավորապես ի համար իսպաներենը րդ լեզու է համարվում մինչդեռ արաբերենը դե յուրե պաշտոնական լեզու չնչին թիվ են կազմում իսպաներենի բարբառով հակետիա հին իսպաներենի բարբառ որով խոսում են իսրայելում խոսողները իսպաներեն խոսում են նաև անգոլայի որոշ փոքր համայնքներում որի հետևանքը կուբայի ազդեցությունն էր սառը պատերազմի ժամանակաշրջանում և հարավային սուդանում խոսում են տեղի բնիկները որը սուդանի պատերազմի ժամանակ տեղափոխվեց կուբա իսկ երբ սկսվեց անկախացման գործընթացը նորից գործածության մեջ մտավ արևմտյան սահարայում մասնավորապես իսպանական սահարայում իսպաներեն խոսել են րդ և րդ դարերի ընթացքում այսօր իսպաներենը լայն տարածում ունի անգամ սահարայի քոչվոր ցեղերի շրջանում ավելի քան մարդ իսկ արաբերենի հետ միասին դե ֆակտո պաշտոնական լեզու է սահարայի ժողովրդավարական հանրապետությունում այնուամենայնիվ այս ամենը միջազգային ճանաչում չստացավ չնայած թվականի իսպանա ամերիկյան պատերազմին իսպանիայի պարտությունից հետո ամերիկյան կառավարությունը շարունակեց իսպաներենի գործածումը ֆիլիպինյան գրականության և մամուլի մեջ իր կառավարման վաղ տարիներին աստիճանաբար ամերիկյան կառավարությունը սկսեց խթանել անգլերենի գործածումը և դա բնորոշվեց որպես իսպաներենի անցյալի բացասական ազդեցությունը ի վերջո ականներին կառավարության և կրթության հիմնական լեզուն էր սակայն չնայած խոսողների թվի նվազմանը իսպաներենը մնաց ֆիլիպինների պաշտոնական լեզուն երբ թվականին անկախացավ անգլերենի և ֆիլիպիներենի հետ միասին կազմելով ավստրալիական լեզվախումբ իսպաներենի որոշ բառեր կան գուամիի հյուսիսային մարիանյան կղզիների պալաուի մարշալյան կղզիների և միկրոնեզիայի տեղական լեզուներում որոնք նախկինում իսպանական արևելյան հնդկաստանի մաս են կազմել հետևյալ աղյուսակում նշված է իսպանախոսների թիվը ըստ երկրների իսպանիայի տարբեր շրջանների և ամերիկայի իսպանախոս տարածքների խոսակցական լեզվում կան շատ կարևոր բարբառային տարբերակումներ հնչյունական քերականական և բառային ամենատարածված տարբերակումը մեքսիակայի իսպաներենն է խոսողների շրջանում աշխարհի իսպանախոսների ավելի քան ը է խոսում մեքսիկայի իսպաներենով միլիոնից ավելի քան ը դրա հիմնական հատկանիշներից մեկը շեշտված ձայնավորների կրճատումը կամ կորուստն է հատկապես երբ կապված են հնչյունի հետ իսպանիայում հյուսիսային բարբառները ավելի մոտ են ստանդարտ տարբերակումներին թեև վերջին տարիների ընթացքում հարավային բարբառների նկատմաբ դրական վերաբերմունքը զգալիորեն աճել է նույնիսկ մադրիդի բարբառը որն ունի հարավային բարբառին բնորոշ հատկանիշներ ինչպես օրինակ ն բարբառի տարբերակման այս ձևը գործածվում է ռադիոյում և հեռուստատեսությունում մադրիդի բարբառային տարբերակումը մեծ ազդեցություն է թողել գրավոր իսպաներենի ձևավորման վրա չորս հիմնական հնչյունաբանական բաժանումները հիմնված են տետա հնչյունի վրա վերջին վանկի շնչեղացման վրա հնչյունի և բաղաձայնի տետա հնչյունը արտասանվում է ից կամ ից առաջ և արտասանվում է այլ բառերում շրթնատամնային շփական բաղաձայն ինչպես օրինակ անգլերեն բառը ը իսպանիայի բնակչության մեծամասնությունը սա ունի հատկապես երկրի հյուսիսայի և կենտրոնական հատվածները այլ տարածքներում հարավային իսպանիայի որոշ հատվածներում կանարյան կղզիներում և ամերիկայում տետա հնչյունը չի գործածվում և փոխարենը ն է գործածվում իսպաներենում այս հնչյունական հակադրությունը կոչվում է շնչեղացում մինչդեռ հնչյունական ընդհանրացումը կոչվում է այսինքն և երբ ը արտասանվում է ի նման իսպանիայի հյուսիսում լատինական ամերիկայի մեծ մասում ից կամ ից առաջ ն և ն միշտ արտասանվում են որպես շրթնատամնային շչական բաղաձայն վերջին վանկի շնչեղացումը տարածված է իսպանիայի կիսահարավում և ամերիկայի շրջաններում կենտրոնական ամերիկան բացի կենտրոնական կոստա ռիկայից և գվատեմալայից կարիբյան կղզիները հարավային մեքսիկայի ափամերձ շրջանները և հարավային ամերիկան բացի անդեր լեռնաշղթայից երբ չկա շնչեղացում վերջին վանկը ը արտասանվում է որպես վերատամնային բաղաձայն կամ շրթնատամնային բաղաձայն այսինքն նույն ձև ինչպես հաջորդ պարբերության մեջ տառին համապատասխանող հնչյունը հյուսիսային և կենտրոնական իսպանիայում արտասանվում է որպես վերատամնային բաղաձայն նկարագրվում է նաև հնչյունաբանորեն ծանր կամ հետադարձ անդալուզիայում կանարյան կղզիներում և լատինական ամերիկայի մեծ մասում բացի կոլումբիայի պաիսա նահանգից այն արտասանվում է որպես շրթնատամնային բաղաձայն որն իր արտասանությամբ նման է անգլերենի ին որովհետև ը իսպաներենում հաճախակի գործածվող հնչույթ է բնիկ իսպանախոսների արտասանությունը տարբերվում է ամերիկայի իսպանախոսների արտասանությունից հնչյունը կողմնային քմային բաղաձայնը երբեմն համեմատվում է անգլերենի հնչյունի հետ օրինակ որը հանդիպում է հյուսիսային իսպանիայի քիչ ուրբանիզացված տարածքներում և հարավային իսպանիայի բարձրադիր շրջաններում միևնույն ժամանակ շատ այլ իսպանախոսների լեզվում այն կապակցվում է ոչ կողմնային ի հետ սովորաբար շեշտված շփական քմային բաղաձայն որը երբեմն համեմատվում է անգլերեն ի հետ րինակ ինչպես յախտ բառում և հնչում է իսպաներենում ինչպես աշխարհի բոլոր լեզուներում այնպես էլ այլ հնչյունական ձևերում և միջև տարբերությունը սովորաբար չի լսվում եթե չեն արտասանվում որպես առանձին հնչույթներ իսպաներենում նման հնչույթային կապակցումը կոչվում է արգենտինայի ռիո դե պլատայի իսպաներենում հնչույթային կապակցումը ընդհանուր առմամբ արտասանվում է որպես վերատամնային շփական որը կամ արտահայտված է բարբառային շրջանի կենտրոնական և արևմտյան հատվածներում կամ արտահայտված չէ օրինակ ֆրանսերենում ն կամ պորտուգալերենում ը բուենոս այրեսում և մոնտեվիդեոյում իսպաներենի բարբառների միջև գլխավոր ձևաբանական տարբերակումները ներառում են դերանունների տարբեր գործառույթներ հատկապես երկրորդ անձի դեպքում իսկ առարկայական դերանունները երրորդ անձի իսպաներենի գրեթե բոլոր բարբառները երկրորդ դեմք եզակի թվում տարբերվում են ուստի ունեն նշանակող երկու տարբեր դերանուններ ը դուք պաշտոնական ձևում և կամ ոչ պաշտոնական ձևում նշված երեք ձևերից յուրաքանչյուրն ունի իր բայական ձևը որը բարբառից բարբառ տարբերվում է ի գործածումը կամ բայական ձևը կոչվում է մի քանի բարբառներում այս երեք դերանուները օգտագործվում են ի ի և ի հետ և համապատասխանաբար մատնանշում են պաշտոնական ոչ պաշտոնական և մտերմիկ ձևերը ձևում ը առարկայական ձևն է դուք ասում եք իսկ խնդիր առարկան արտահայտվում է նաղդրի հետ գալիս եմ քեզ հետ մինչդեռ ուղիղ և անուղղակի խնդրի ձևերը և ստացական ձևերը նույնն են և կապված ի հետ օրինակ դու գիտես որ ընկերներդ հարգում են քեզ ի ընդհանուր բայական ձևերը նույնն են ինչպես որ ը ի հետ բացառությամբ ներկա ժամանակաձևի բայերը սահմանական և հրամայական ընդհանուր առմամբ ի բայական ձևերը տարբերվում են ի բայական ձևերից րդ դեմք հոգնակի թիվ կորցնելով կիսաձայնը կամ ն ի դեպքում օրինակ մյուս կողմից չիլիում գրեթե բոլոր բայական ձևերը տարբերվում են ձևից դերանունի գործածությունը բայական ձևի հետ կոչվում է դերանվանական ի բայական ձևերի գործածումը ի հետ կոչվում է բայական չիլիում օրինակ բայական ն շատ ավելի ընդհանուր է քան դերանվան իրական գործածումը որը սովորաբար պահպանվում է ոչ պաշտոնական իրավիճակներում իսկ կենտրոնական ամերիկայում ն ավելի շատ է տարբերվում թեև ը չի օգտագործվում իսպանիայում այն օգտագործվում է ամերիկայի իսպանախոս տարածաշրջաններում որպես առաջնային խոսակցական ձև րդ դեմք եզակի թվի համար ընդհանուր առմամբ կարելի է ասել որ կան շրջաններ որոնք օգտագործում են ի օգտագործումը հետևյալ շրջաններում գրեթե ողջ մեքսիկան արևմտյան հնդկաստանը պանաման կոլումբիան պերուն վենեսուելան և ափամերձ էկվադորը ն որպես մշակութային ձև ի հետ միասին համարվում է հասարակ ձև բոլիվիայում պերուի հյուսիսում և հարավում անդերյան էկվադորում անդյան վենեսուելայի փոքր շրջաններում հատկապես վենեսուելյան նահանգ զուլիայում և կոլումբիայի մեծ մասում շատ ուսումնասիրողներ պնդում են որ ն կարող է օգտագործվել արևելյան կուբայի որոշ հատվածներում իսկ մյուս ուսումնասիրողները հերքում են չիլիում վենեսուելական նահանգ զուլիայում կոլումբիայի կարիբյան ափին պանամայի ազուերո թերակղզում մեքսիկական նահանգ չիապասում և գվատեմալայի որոշ հատվածներում ն րդ դեմքի կիրարկումը առկա է կիսապաշտոնական մակարդակում ընդհանրական ի տարածաշրջաններն են արգենտինա նիկարագուա արևելյան բոլիվիա էլ սալվադոր գվատեմալա հոնդուրաս կոստա ռիկա պարագվայ և անտիոքիա կալդաս ռիսարալդա կուինդո և վալե դե կաուկա կոլումբիական մարզերը շատ խոսողներ օգտագործում են իսկ իսպանիայի թագավորական ակադեմիան նախընտրում է և դերանունները ուղիղ խնդրի համար արական և իգական նկատի ունենալով կամ և անուղղակի խնդրի համար անկախ սեռից որը նշանակում է կամ սա հաճախ կոչվում է ստուգաբանական քանի որ այս ուղիղ և անուղղակի խնդիր դերանունները առաջացել են իսպաներենի նախահայր լեզվի լատիներենի հայցական և տրական հոլովներից այս տարբերությունները կամ նորմայից շեղումները անվանում կամ համապատասխան կամ դերանունների որոնք ընդլայնվել են ստուգաբանական օգտագործման ժամանակ ն ուղիղ խնդիր ն կամ ն անուղղակի խնդիր որոշ բառեր իմաստային տարբերություններ ունեն լատինամերիկյան երկրներում շատ իսպանախոսներ կարող են հասկանալ իսպաներենի այլ ձևեր նույնիսկ այն վայրերում որտեղ մեծ մասամբ չեն օգտագործվում բայց իսպանախոսներն ընդհանուր առմամբ չեն հասկանում մասնավորապես ամերիկյան ձևերը օրինակ իսպաներեն կարագ ավոկադո ծիրան համապատասխանում է խոզապուխտ որն օգտագործվում է իբերյան թերակղզու իսպաներենում և բառերին արգենտինայում չիլիում բացի ից պարագվայում պերույում բացի և բառերից և ուրուգվայում իսպաներենը սերտորեն կապված է այլ արևմտա իբերառոմանական լեզուների հետ որոնց թվում են ասթուրերենը արագոներենը գալիսերենը լադինոն լեոնեսը միրանդերենը և պորտուգալերենը ընդհանուր առմամբ հայտնի է որ պորտուգալերեն և իսպաներեն խոսողները հաղորդակցվում են գրավոր ձևով տարբեր հասկացություններ կիրառելիս գրավոր իսպաներենի և պորտուգալերենի փոխադարձ հստակությունը զգալիորեն բարձր է և խոսակցական ձևերի դժվարությունները հիմնված են ավելի շատ հնչյունաբանության քան քերականական և բառային տարբերությունների վրա ստուգաբանությունը տալիս է բառապաշարի նմանության գնահատումները այն լեզուների միջև որոնք իրար հետ կապված են ճշգրիտ տոկոսներով իսպաներենի և պորտուգալերենի դեպքում դա կազմում է դրան հակառակ իտալերենի հնչյունաբանական նմանությունը իսպաներենի հետ ավելի քիչ է և կազմում է փոխադարձ հստակությունը իսպաներենի և ֆրանսերենի կամ իսպաներենի և ռումիներենի միջև դեռևս ավելի ցածր է բառապաշարի նմանությունը համապատասխանաբար և է ֆրանսիախոսների մոտ ովքեր չեն ուսումնասիրել լեզուն իսպաներենի իմացությունը շատ ավելի ցածր է և գնահատվում է առհասարակ շնորհիվ ռոմանական լեզուների գրային համակարգի համընդհանուր հատկանիշների բառի միջլեզվական փոխըմբռնումը շատ ավելի մեծ է քան հաղորդակցական փոխըմբռնումը հետևյալ աղյուսակը համեմատում է որոշ բառերի ընդհանուր ձևերը մի քանի ռոմանական լեզուներում իսպաներեն հայտնի է նաև անվանումով իսպաներենի տարբերակ է որը պարունակում է միջնադարյան իսպաներենի և պորտուգալերենի շատ հատկանիշներ և դրանով խոսում են ի հետնորդները որոնք հեռացան իսպանիայից րդ դարում ուստի դրա առնչությունը իսպաներենին համեմատելի է իդիշ լեզվի հետ գերմաներենին այսօր խոսողները գրեթե բացառապես սեֆարդի հրեաներն են թուրքիայում հունաստանում կամ բալկաններում սերող ընտանիքները և ապրում են հիմնականում իսրայելում թուրքիայում և ամն ում մի քանի համայնքներով լատինական ամերիկայում իսպաներենում բացակայում է բնիկ ամերիկյան բառապաշարը որը ձեռք բերվեց ստանդարտ իսպաներենի ազդեցության արդյունքում իսպանիայի գաղութացման շրջանում և այն ունի շատ հատկանիշներ որոնք ի սկզբանե չեն եղել ստանդարտ իսպաներենում այնուամենայնիվ այն պարունակում է այլ բառապաշար որը չի եղել ստանդարտ իսպաներենում ներառյալ եբրայերենից ֆրանսերենից հունարենից և թուրքերենից բառապաշար և այլ լեզուներ որոնք խոսվում են որտեղ որ բնակվում են սեֆարդիմները իսպաներենը ոչնչացման եզրին է քանի որ շատ բնիկ խոսողներ այսօր գաղթել են իսրայել որոնք չեն փոխանցել լեզուն իրենց երեխաներին և թոռներին այնուամենայնիվ դա արտահայտում է ամենափոքր վերածնունդը համայնքների միջև հատկապես երաժշտության մեջ լատինամերիկյան համայնքների դեպքում ոչնչացման վտանգը ևս պայմանվաորված է ժամանակակից կաստեյանոյի իսպաներենի ձուլման հետ հարակից բարբառը հակետիան է հյուսիսային մարոկկոյի իսպաներենը սա նույնպես տարածաշրջանի օկուպացման ժամանակ հակված էր ձուլվել ժամանակակից իսպաներենին իսպաներենը ունի լատինատառ գրություն որին ավելանում է ն տարբերվելով ից հնչյունից և հնչյունից տառակապակցությունները նույնպես համարվում են առանձին տառեր այնուամենայնիվ տառակապակցությունը որը ևս տարբերվում է ից առանձին տառ չի համարվում թ ից սկսած ն և ն համարվել են երկտառեր չնայած որ մինչև թվականը մնացել են այբուբենում ով բառերը այժմ դասակարգված են այբենական կարգով և ի միջև նույնն է նաև տառկապակցության դեպքում իսպաներենի այբուբենում կա տառ և տառերը օգտագործվում են միայն այն բառերում և անուններում որոնք ծագել են օտար լեզուներից օրինակ և այլն բացառություն են կազմում մի քանի տարածաշրջանների տերմիններ ինչպես օրինակ մեքսիկայում որտեղ արտասանությունը ամբողջովին կարող է տարբերվել ուղղագրությունից համաձայն ուղղագրական կանոնների տիպիկ իսպաներեն բառը շեշտվում է նախորդ վանկից առաջ եթե այն ավարտվում է ձայնավորով բացի ից սույն կանոնից բացառություն են կազմում սուր շեշտ կրող ձայնավորները սուր շեշտը օգտագործվում է տարբերելու այն բառերը որոնք նույն կերպ են արտասանվում բայց տարբեր իմաստներ ունեն հատկապես երբ դրանցից որևէ մեկը շեշտված բառ է իսկ մյուսը ձևույթ համեմատենք ը որոշյալ հոդը դերանվան հետ կամ ն քեզ առարկայական դերանուն թեյ ի հետ ից նաղդիրը ըղձական ներկա առաջին դեմք եզակի թիվ ի հետ և փոխադարձ դերանունը սահմանական եղանակի ներկա ժամանակ եզակի թիվ ի ես գիտեմ հետ հարաբերական դերանունները հարցական դառնալիս նույնպես ստանում են շեշտեր և որոշ ցուցական դերանուններ կարող են շեշտվել եթե օգտագործվում են որպես դերանուններ շեշտերը չեն դրվում մեծատառերի դեպքում սակայն իսպանիայի թագավորական ակադեմիան խորհուրդ է տալիս կիրառել շեշտը ուղղագրական կանոնները ուսուցանելիս իսպանիայի թագավորական ակադեմիան հիմնադրվել է թվականին այլ միջազգային կազմակերպությունների հետ տես իսպաներեն լեզվի ակադեմիայի ասոցացիա որն իր մեջ ներառում է ստանդարտացման ազդեցությունը շնորհիվ իր հրապարակած բառարանների լայնորեն ընդունված քերականության և ոճային ուղեցույցների սոցիալ պատմական ազդեցությունների հետևանքով լեզվի ստանդարտացված ձևը ստանդարտ իսպաներեն լայնորեն օգտագործվում է գրականության ակադեմիական համատեքստերոի և լրատվամիջոցների մեջ իսպաներեն լեզվի ակադեմիայի ասոցացիայի էությունն այն է որ կանոնակարգում է իսպաներենը այն ստեղծվել է մեքսիկայում թվականին և ներկայացնում է բոլոր առանձին ակադեմիաների միավորումը իսպանախոս աշխարհում այն բաղկացած է երկրների ակադեմիաներից որոնք ակադեմիայի հիմնադրման պահից ասոցացիայի անդամ են իսպանիա կոլումբիա էկվադոր մեքսիկա էլ սալվադոր վենեսուելա չիլի պերու գվատեմալա կոստա ռիկա ֆիլիպիններ պանամա կուբա պարագվայ դոմինիկյան հանրապետություն բոլիվիա նիկարագուա արգենտինա ուրուգվայ իտալերեն իտալյանո պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի ռոմանական լեզուների արևմտաիտալական լեզվախմբին իտալերեն խոսում են աշխարհում միլիոն մարդ իտալերենը պետական լեզու է իտալիայում շվեյցարիայում սան մարինոյում սլովենիայում վատիկանում իստրիա կոմսությունում խորվաթիա ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման իտալերենը րդն է թեև իտալերենի այբուբենը ունի տառ բաղաձայն և ձայնավոր սակայն ցուցադրվում է տառ որոնցից վերջին ը օգտագործվում են արտասահմանյան ծագում ունեցող բառերում և չեն պատկանում իտալերեն լեզվի այբուբենին իտալերեն լեզվում ձայնավորները ն են իտալերեն լեզվում բաղաձայնները ն են տառը ձայնավորներից և բաղաձայններից առաջ արտասանվում է կ օրինակ կանե շուն կոլորե գույն կուորե սիրտ կլամորե աղմուկ աղաղակ կրուդելե դաժան տառը ձայնավորներից առաջ արտասանվում է չ օրինակ չելո երկինք դոլչե քաղցր չենա ընթրիք ֆաչիլե հեշտ չինեմա կինո տառը ձայնավորներից և բաղաձայններից առաջ արտասանվում է գ օրինակ գատտո կատու գոլա կոկորդ գուստո համ գրեկո հույն գրիջո մոխրագույն տառը ձայնավորներից առաջ արտասանվում է ջ օրինակ ջելատո պաղպաղակ ջորնո օր ջալլո դեղին ջենտե ժողովուրդ մարդիկ տառակապակցությունը արտասանվում է նյ օրինակ նյոմո գաճաճ անյելլո գառ օնյի յուրաքանչյուր սոնյո քուն տառակապակցությունը արտասանվում է լյ օրինակ ֆիլյո որդի վոլյա ցանկություն ալյո սխտոր բիլյետտո տոմս իտալերենում տառը չունի հնչյուն երբ տառը գրվում է կամ տառերից հետո որին հաջորդում է կամ ձայնավորը ապա կամ տառը արտասանվում է կ գ օրինակ կիլո կիլոգրամ գիաչչիո սառույց տառը օգտագործվում է նաև ունենալ օժանդակ բայի ներկա ժամանակում խոնարհված որոշ դեմքերում օ ես ունեմ այ դու ունես ա նա ունի աննո մենք ունենք տառակապակցությունը ձայնավորներից առաջ արտասանվում է սկ օրինակ սկալա աստիճան սկուոլա դպրոց սկոպո նպատակ տառակապակցությունը ձայնավորներից առաջ արտասանվում է շ օրինակ շելյերե ընտրել շենցա գիտություն տառը երբ գտնվում է երկու ձայնավորների միջև արտասանվում է զ սակայն երբ երկու ձայնավորների միջև գրվում է երկու արտասանվում է ս օրինակ կազա տուն կոզա ինչ պասսարե անցնել բասսարե իջեցնել տառը հետևյալ բաղաձաններից առաջ նույնպես արտասանվում է զ օրինակ զդենյո զայրույթ զնելլո բարակ զվագո զվարճանք իտալերեն լեզուն ունի սեռ արական և իգական հոդ անորոշ և որոշյալ ժամանակաձև սահմանական եղանակ ստորադասական եղանակ պայմանական եղանակ հրամայական եղանակ անկատար ներկա սահմանական ներկա ժամանակը ցույց է տալիս խոսելու պահին կատարվող գործողություն իտալերեն լեզվում բայերը բաժանվում են խմբի սահմանական ներկա ժամանակը կանոնավոր բայերի դեպքում կազմվում է ավելացնելով բայի արմատին հետևյալ վերջավորությունները սահմանական անցյալ ժամանակը ցույց է տալիս ներկա մի ժամանակակետից առաջ կատարված ավարտված գործողություն կազմվում է կամ օժանդակ բայի ներկա ձևով և վաղակատար դերբայով անկատար անցյալ ժամանակաձևը ցույց է տալիս մի անցյալ ժամանակում կատարվող ընթացքի մեջ եղող գործողություն ապակատար ներկա սահմանական ապառնի ժամանակը ցույց է տալիս խոսելու պահից հետո կատարելի գործողություն կազմվում է պորտուգալերեն կամ ամբողջական տեսքով հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ռոմանական ճյուղի իբերո ռոմանական ենթախմբի լեզու որ ձևավորվել է իբերական թերակղզում պաշտոնական միակ լեզուն է հանդիսանում պորտուգալիայում բրազիլիայում կապե վերդեում գվինեա բիսաուում մոզամբիկում անգոլայում սան տոմե և պրինսիպիում պետական պաշտոնական երկրորդ լեզվի կարգավիճակ ունի արևելյան թիմորում արևադարձային գվինեայում և մակաոյում չինաստան գաղութատիրական ժամանակներում տեղի ունեցած էքսպանսիայի հետևանքով պորտուգալերենի և վերջինիս հիման վրա ստեղծված կրեոլերենի մշակութային ներկայությունն առկա է նաև հնդկաստանյան գոայում ու դաման և դիուում շրի լանկայի արևելքում բատիկալոայում ինդոնեզիական ֆլորես կղզում մալայզիայի մալակկա նահանգում և անտիլյան կղզեխմբի կղզիներում պորտուգալերեն խոսող անձինք և ազգություններն անվանվում են լուզոֆոն պորտուգալիայի ներկայիս տարածքի վրա միջնադարում գոյություն ունեցած լուզիտանիա պետության անունով պորտուգալերենը որ իբերո ռոմանական ենթախմբի մյուս լեզուների նմանությամբ կազմավորվել է վուլգար լատիներենի մի շարք բարբառների հիման վրա միջնադարյան գալիսիա թագավորությունում և պորտուգալիա կոմսությունում որոշակի տարրեր է պահպանել կելտերենի հնչյունաբանությունից և բառապաշարից աշխարհում մոտավորապես միլիոն մարդ պոտուգալերենը համարում է իր մայրենի լեզուն իսկ այդ լեզվով խոսողների ընդհանուր թիվը հասնում է միլիոնի այդ ցուցանիշով պորտուգալերենն աշխարհում զբաղեցնում է վեցերորդ տեղը եվրոպական լեզուների շարքում երրորդ տեղը լատինական ամերիկայում երկրորդ տեղը իսպաներենից հետո ինչպես նաև համարվում է հարավային կիսագնդում ու հարավային ամերիկայում ամենաշատ խոսվող լեզուն և ամենաշատ խոսվողներից մեկը աֆրիկայում պորտուգալերենը պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ ունի եվրոպական միությունում հարավամերիկյան առևտրական բլոկում հարավային ամերիկայի երկրների ընդհանուր շուկայում ում ամերիկյան պետությունների կազմակերպությունում արևմտաաաֆրիկյան պետությունների տնտեսական ընկերակցությունում և աֆրիկյան միությունում պորտուգալերենի քերականությունը պորտուգալերեն լեզվի ձևաբանական և շարահյուսական կանոնների ամբողջությունն է պորտուգալերենի քերականությունը նմանություններ ունի իսպաներենի և մյուս ռոմանական լեզուների քերականության հետ սակայն ի տարբերություն վերջինիս հիմքում ընկած դասական լատիներենի պորտուգալերեն լեզուն լի է վերլուծականներով մասնավորապես գրեթե ամբողջովին վերացվել է լատիներենի բայական խոնարհման համակարգը և ավելացվել են որոշիչ ու անորոշ հոդեր պորտուգալերենն ունի խոսքի մաս գոյական դերանուն ձայնարկություն բայ մակբայ կցորդություն հոդ կապ թվական ածական նախդիր բուն գոյական գոյական անվանխոսքիմաստային կարգի մեջ մտնող բառերը ցույց են տալիս առարկայի հասկացողություն գոյականը պորտուգալերենում ունի սեռ արական և իգական և թիվ եզակի և հոգնակի ինչպես մյուս ռոմանական լեզուներում այնպես էլ պորտուգալերենում գոյականն ունի հոդ հոդերը լինում են որոշիչ և անորոշ իգական և արական գոյականներն ունեն նաև հինգ հոլովներ ուղղական հայցական տրական անջատական և կոմիտատիվ չինարեն կամ փինյին կամ չին տիբեթական լեզվաընտանիքին պատկանող լեզու բաղկացած է փոխըմբռնելիության տարբեր աստիճաններ ունեցող բազմազանություններից չինարենը ժամանակակից ամենատարածված լեզուն է ընդհանոր միլիարդ խոսողներով չինարենը սինո տիբեթական ընտանիքի ճյուղերից մեկն է սկզբնական շրջանում այն չինաստանի հիմնական էթնիկ խմբի խան ազգության լեզուն է իր ստանդարտ ձևով չինարենը չժհ ի և թայվանի պաշտոնական լեզուն ինչպես նաև մակ ի վեց պաշտոնական լեզուներից մեկը չինարենն իրենից ներկայացնում է իրարից խիստ տարբերվող բարբառների ամբողջություն այդ պատճառով էլ լեզվաբանների մեծ մասի կողմից համարվում է ինքնուրույն լեզվաճյուղ որը կազմված է առանձին չնայած և միմյանց ազգակից լեզուներից կամ բարբառային խմբերից չինացիները խոսում են տարբեր բարբառներով որոնք բոլորն էլ կոչվում են չինարեն բազմավանկ բառերը քիչ են և համանուն բառերը հասնում են հարյուրների որոնք մի քանի հնչյունով չեն կարող արտահայտվել չինարենը գրվում է ձախից աջ չինարեն առաջին գիրքը որ կոչվում է շիցզին երգերի գիրք գրվել է մ թ ա րդ դարերում չինարենը չժհ ի թայվանի և սինգապուրի պաշտոնական լեզուն է ամբողջ աշխարհում նրանով խոսում են ավելի քան միլիարդ մարդ չինարենը նաև մակ ի աշխատանքային լեզուներից մեկն է պատմականորեն այն խան ժողովրդի լեզուն է որը գերիշխում է չժհ ի ազգային կազմում երկրի բնակչության ավելի քան ը բացի այդ իրենց լեզուն պահպանած տասնյակ միլիոն չինացիներ գործնականում բնակվում են հարավարևելյան ասիայի բոլոր երկրներում սինգապուրում կազմելով բնակչության ց ավելին մեծաթիվ չինական սփյուռքը սփռված է ամբողջ աշխարհով նյու յորք նահանգում ընտրական օրենսդրության մեջ կատարված շտկման համաձայն նահանգի բոլոր միլիոնից ավել բնակչությամբ քաղաքներում ընտրական գործընթացի հետ կապված բոլոր փաստաթղթերը պետք է թարգմանվեն չինարեն լեզվի երեք բարբառներով բացի չինարենից ցուցակում ներառված են իսպաներեն կորեերեն ֆիլիպիներեն և ռուսաց լեզուները չինարենում առանձնանում են խմբի բարբառներ հյուսիսային գերխումբ բեյ ամենաբազմամարդ խումբը ավելի քան միլիոն խոսող ցզին խոյ ու սյան գան խակկա յուե պինխուա խմբեր և մին գերխումբ բարբառները տարբերվում են հնչյունակազմությամբ ինչն էլ դժվարեցնում է միջբարբառային շփումը չնայած որ դրանք կապված են հնչյունական համապատասխանությամբ բառապաշարով և որոշ չափով նաև քերականությամբ չնայած դրանց միասնական քերականական հիմքին և բառային կազմին տարբեր բարբառների կրողների շփման միջոց է նորմատիվ չինարենը որը չինաստանում կոչվում է պուտուխուա սինգապուրում խուայույ հոնգկոնգում և թայվանում գոյույ սրանք ունեն աննշան հնչյունակազմական տարբերություններ պոտուհուայի և խուայույի գիրը պարզեցված հիերոգլիֆներով է իսկ գոյույի գիրը ավանդական գրական լեզուն հիմնված է հյուսիսային բարբառների վրա ժամանակակից հնչյունակազմական չափանիշի հիմքը պեկինյան արտասանությունն է սակայն անցյալում գոյություն են ունեցել այլ արտասանական չափանիշեր երբեմն խստորեն տարբերվող պեկինյանից օրինակ տան դինաստիայի դարաշրջանում երբ ստեղծվել են չինական դասական տեքստերի մեծամասնությունը չափանիշ էր հարավչինական արտասանությունը որը մոտ էր ներկայիս բարբառային խակկա խմբի առանձնահատկություններին որոշ արևմտյան լեզվաբանների կարծիքով չինարենը միասնական լեզու չէ այլ լեզվաընտանիք իսկ նրանք որոնց ավանդականներն անվանում են չինարենի բարբառներ իրականում տարբեր լեզուներ են չինական գրի մեջ յուրաքանչյուր հիերոգլիֆ նշանակում է առանձին վանկ և առանձին ձևույթ մորֆեմ հիերոգլիֆների ընդհանուր թիվն անցնում է հազարից բայց դրանցից մեծ մասին կարելի է հանդիպել միայն չինական դասական գրականության հուշարձաններում չինական հիերոգլիֆները կազմված են գրույթներից գրաֆեմաներից ընդամենը գրաֆեմաների թիվը ն է իսկ գրաֆեմաներն իրենց հերթին կազմված են գծերից ներկայումս չինական հիերոգլիֆները գոյություն ունեն եղանակներով մայրցամաքային չինաստանում ընդունված պարզեցված եղանակը և թայվանում հոնգկոնգում և որոշ այլ երկրներում ընդունված ավանդական եղանակը ավանդաբար չինացիները գրել են վերևից ներքև իսկ սյունակները իրար հաջորդում էին աջից ձախ ներկայումս չժհ ում առավելապես գրում են հորիզոնական ձախից աջ եվրոպական լեզուների օրինակով ուղղահայաց գիրը շարունակում է գործածվել թայվանում հորիզոնականի հետ միասին սակայն մայրցամաքային չինաստանում ուղղահայաց գիրը և նախառեֆորմյան հիերոգլիֆիկան մշակույթների պատմության հրատարակություններում արտ պարբերական մամուլում և այլուր նախկինի պես գործածվում է որպես իմաստաբանական հղում ավանդական չինական մշակույթին գոյություն ունեն չինարենի այբբենական գրության տառադարձության բազմաթիվ համակարգեր նրանցից առավել լայն տարածում ունի չժհ ում և մակ ում պաշտոնական կարգավիճակ ունեցող խանյույ պինին կոչվող համակարգը հակառակ գործընթացը այլ լեզուներով բառերի թարգմանությունը հիերոգլիֆների այնքան էլ արագ չի կարգավորվում այդ պատճառով էլ մեկ օտար լեզվով բառը կարող է հիերոգլիֆով գրության մի քանի տարբերակ ունենալ չինարենը հանդիսանում է աշխարհի հնագույն և ներկայումս գոյություն ունեցող լեզուներից այն նաև ներկայումս գործածվողներից հնագույն գիրն ունի չինարեն լեզվի հիերոգլիֆիկան իր սեփական այբուբենների հետ միասին կանա խանգըլ օգտագործում են ճապոներենը և կորեերենը վերջինս ներկայումս կիրառվում է միայն կորեայի հանրապետությունում չինական լեզվի գոյության մասին վկայող գրավոր փաստաթղթերի հնագույն ժողովածուները զոհաբերված կենդանիների ոսկորների կամ կրիաների պատյանների վրա արված գուշակությունների գրառումներ էին մ թ ա րդ դարեր դրանք վկայում են արդեն շան ինի ժամանակաշրջանում կազմավորված լեզվական համակարգի գոյության մասին սակայն դրանց բացահայտումը վերաբերում է րդ դարի սկզբներին իսկ ուսումնասիրությունները շարունակվում են մինչ օրս և հեռու են ավարտին հասնելուց չինական լեզվական ավանդույթն ամրապնդող հիմնական բաղադրիչը գրավոր վինյան լեզուն է գերիշխող միասնական գրավոր համակարգը յուրահատուկ երևույթ է որի շնորհիվ որոշ ժամանակ անկախ պետությունների սահմաններում զարգացող տարատեսակ բարբառներ պահպանեցին իրենց գոյությունը քաղաքական դրդապատճառներով չինարենում գերիշխող դիրք զբաղեցրին մեծ հարավային բարբառների համեմատությամբ նմանությունների մեծ քանակով առանձնացող հյուսիսային բարբառները դրանց հիմքի վրա ձևավորվեց աստիճանավորների լեզուն գուանխուան որը ձեռք բերեց կայսրության պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ նրա հետ մեկտեղ զարգացավ նաև բայխուան հասարակ ասգաբնակչության խոսակցական լեզուն չինական մշակույթի պատմության մեջ արմատական շրջադարձ էր խոսակցական լեզվի գրավոր գործածությունը համարվում է որ դրանում առաջատարի դերը կատարել է ցզին շենտանյուն ավանդ չին պարզ րդ դարի սկզբի գրագիտության դեմոկրատացման կողմնակից շարժումը նշանավորվեց բայխուայի որպես գրավոր շփման հիմնական լեզվի հեղափոխական անցմամբ և չինական բարբառների միասնականացման սկզբնավորմամբ չինարենի բառաֆոնդը անցել է վերակազմավորման երկու փուլ դարում բուդդիզմի չինաստան ներթափանցմամբ պայմանավորված նոր իմաստային շերտի ադապտացիա և նոր ժամանակաշրջանի համաշխարհային բառաֆոնդի հետ միաձուլում որի առավել մատչելի կրողը դարձավ ճապոներենը րդ դարի սկզբից սկսվում է բազմաթիվ արևմտյան հասկացությունների ներթափանցումը որոնք և ադապտացված են երբեմնի փոխառված հենց չինական հիերոգլիֆների միջոցով սակայն կազմավորվել են արդեն ճապոնիայում և արդյունքում չինարենի համար հանդիսանում են փոխառություններ վիճակագրության համաձայն մինչև թվականը չինաստանում հրապարակված է աշխատություն և հրատարակություն նվիրված չինարենին չինարենի բաղաձայններն ու ձայնավորները կազմված են ֆիքսված կազմի սահմանափակ քանակությամբ հնչող վանկերով պուտունխուայում հաշվված է վանկ հնչող տարբերակների թվով հանդերձ պուտունխուայում կան իմաստատարբերիչ ձայնաստիճաններ յուրաքանչյուր վանկ կարող է ունենալ հնչյունային տարբերակ չեզոք ձայնաստիճան վանկատումը կազմաբանորեն ունի իմաստ այսինքն յուրաքանչյուր վանկ հենց հնչույթի կամ պարզ բառի ձայնային ձևն է ձայնաստիճանային համակարգը ունի ընթերցման կանոններ ձայնաստիճանները կարող են փոփոխվել կամ չեզոքանալ ժամանակակաից աղյուսակները որոնք գործածվում են պետական թեստի եղանակի հետ միասին պուտունհուայի տիրապետման մակարդակով պուտունհուա շույպին ցեշի ներառում է վանկեր առանց ձայնաստիճանային տարբերությունների հաշվելու աղյուսակների հիմքում ժամանակակից հնչյունաբանական սինխուա ցզըդյան պեկին բառարանն է որի վանկերի ցանկից հանված են ձայնարկություններ և հիերոգլիֆների բարբառային կամ հնացած գրքային համարվող հազվադեպ ընթերցումների եղանակներ հնչույթը որպես կանոն միակազմ է հնագույն միակազմ բառերի մի մասը շարահյուսորեն ինքնուրույն չեն դրանք գործածվում են միայն որպես բարդ և ածանցավոր բառերի բաղադրիչներ գերիշխում են երկկազմ երկմորֆեմ բառեր տերմինոլոգիայի զարգացման չափով մեծանում է երկկազմ բառերի թիվը բառակազմությունն իրականացվում է բառաբարդության եղանակներով ածանցմամբ և կոնվերսիայով ավանդաբար չինարենը գրեթե չի ունեցել ուղղակի փոխառություններ սակայն լայնորեն օգտվում էր իմաստաբանական բառապատճեններից օրինակ էլեկտրականություն տառացի կայծակ համակարգիչ տառացի էլեկտրական ուղեղ դյուրակիր համակարգիչ տառացի տետր համակարգիչ մեր օրերում հնչյունաբանական փոխառություններն ավելի սովորական են դառնում օրինակ կլոն որոշ նոր փոխառություններ սկսում են դուրս մղել գոյություն ունեցող բառապատճեններ օրինակ ավտոբուս անգլերեն ից դուրս է մղում ին որը տառացիորեն նշանակում է գազով սայլ չինարենում շատ դեպքերում անհնար է տարանջատել բարդ բառը բառակապակցությունից բառակազմությունը գլխավորապես հատուկ է բայական տեսակի ածանցներով հոգնակի թվի կամընտրական ձևը որը կազմվում է ածանցով հատուկ է դեմք արտահայտող գոյականներին և անձնական դերանուններին մեկ մասնիկը կարող է օգտագործվել խմբային ձևավորման համար այսինքն կարող է վերաբերվել մի շարք ինքնուրույն խոսքի մասերի մասնիկները մեծաքանակ չեն երբեմն կամընտրական ունեն կցական բնույթ կցականությունը չինարենում բառերի միջև հարաբերություններ չի արտահայտում և լեզվի կառուցվածքը հիմնականում մնում է մեկուսացնող չինական շարահյուսությանը բնորոշ է անվանական կառուցվածքը բառերի համեմատաբար ֆիքսված հերթականությամբ որոշիչը ինչով էլ որ արտահայտվի մեկ բառով թե մինչև մեկ ամբողջ արտահայտությամբ միշտ նախորդում է որոշյալին մակբայներով արտահայտված պարագաները դրվում են բայից առաջ այսպես կոչված լրացումները ժամանակի արդյունքի սովորաբար հաջորդում են բային նախադասությունը կարող է ունենալ ակտիվ կամ պասիվ կոնստրուկցիայի ձև հնարավոր է բառերի տեղաշարժ որոշակի սահմաններում որը չի փոխի դրանց շարահյուսական դերը չինարենն ունի շաղկապով և առանց շաղկապի համադասությամբ կամ ստորադասությամբ կազմվող բարդ նախադասությունների զարգացած համակարգ ինքնուրույն խոսքի մասերը պայմանականորեն բաժանվում են անունների և ստորոգելիների վերջինների թվին են պատկանում նաև ածականները շատ բառերի համար հնարավոր է բազմաֆունկցիոնալ գործածություն ժամանակակից չինարենում տարբերվում են ներկա ապագա և անցյալ ժամանակներ գոյություն ունի կերպային ցուցանիշների ցանկ և մոդալ մասնիկների բարդ համակարգ չինարենն ունի օժանդակ սպասարկու բառերի զարգացած համակարգ դրանցից հիմնական են հանդիսանում նախադրությունները հետադրությունները կապերը մասնիկները թվական բառերը նախադասության անդամների ցուցանիշները ստորոգելիության չեզոքացուցիչները սուբյեկտի և օբյեկտի հարաբերակցության տեսանկյունից չինարենը դասվում է ակտիվ լեզուների շարքին սակայն ակտիվ և ստատիվ բայերը արտահայտվում են ոչ թե ձևաբանորեն այլ շարահյուսորեն սովորաբար չինացիներն ունեն անուններ որոնք կազմված են մեկ կամ երկու վանկից և գրվում են ազգանուններից հետո գոյություն ունի կանոն որի համաձայն չինական անունը պետք է ենթարկվի պունուհուայով թարգմանության այս կանոնի հետ է կապված հայտնի դեպքը երբ համակարգչամոլ հորը մերժեցին որդու անունը գրանցել հին ժամանակներում չինացիներն իրենց կյանքի ընթացքում մի քանի անուն ունեին մանկության տարիներին կաթնային կամ մանկական անուն սյաո մին չին պարզ պինյին մեծերն ստանում էին պաշտոնական անուն մին չին պարզ պինյին ծառայողները հարազատների շրջանում ունեին երկրորդ անուն ցզը չին պարզ պինյին ոմանք նույնիսկ կեղծանուն էին ընտրում խաո չին պարզ պինյին սակայն ականների կեսերին ավագների համար ընդունելի դարձավ մեկ պաշտոնական մին անունը չնայած կաթնային անունները մանկական տարիքում դեռևս տարածված էին ռուսաց լեզվում չինական ազգանվան և անվան մեջտեղում սովորաբար դրվում է բացատ ազգանուն անուն ընդ որում անունը գրվում է միացված հնագույն աղբյուրներում չինական անունները գրվել են գծիկով սակայն ավելի ուշ ընդունելի դարձավ միացված գրելը ճիշտ է առավել տարածված չինական ազգանուններն են լի չին պարզ պինյին վան չին պարզ պինյին չժան չին պարզ պինյին չինուհի կանայք ամուսնանալով որպես կանոն պահպանում են իրենց օրիորդական ազգանունները և չեն ընդունում ամուսնու ազգանունը չինական ժողովրդական հանրապետությունում գրեթե ամենուր սակայն երեխաները որպես կանոն ժառանգում են հոր ազգանունը ներկայումս չինական դարձվածաբանության մեջ առավել տարածված է չինացի լեզվաբան մա գոֆանեի կողմից առաջարկված հինգ խմբերից բաղկացած դասակարգումը չինարեն լեզուն ներառված է գինեսի ռեկորդների գրքում որպես աշխարհի ամենաբարդ լեզուներից մեկը այն ընդգրկված է չիպպևա հայդա տաբասարաներեն և էսկիմոսերեն լեզուների ռեկորդային ցուցակում էսպերանտո արհեստական կառուցված լեզու որը միջազգային օժանդակ լեզուներից ամենալայն տարածումն է գտել աշխարհում անունը սերում է դոկտոր էսպերանտո կեղծանունից այդ անվամբ էր լեզվի ստեղծողը լ լ զամենհոֆը հրապարակել իր գիրքը թ հիմք դնելով լեզվի տարածմանը անվանումն էսպերանտո լեզվով նշանակում է հույս ունեցող զամենհոֆի նպատակն էր ստեղծել պարզ և ճկուն լեզու իբրև համատարած երկրորդ լեզու որը կնպաստեր խաղաղությանն ու միջազգային համերաշխությանը չնայած նրան որ լեզուն ոչ մի պետության կողմից մինչ օրս չի ընդունվել որպես պաշտոնական լեզու էսպերանտո իմացողների հանրության թվաքանակը գնահատվում է ից մինչև միլիոն որոշ տվյալներով աշխարհում կա էսպերանտոյի մոտ բնածին լեզվակիր այսօր էսպերանտոն կիրառվում է բազմաթիվ բնագավառներում այդ թվում որպես ճանապարհորդական լեզու մշակութային շփման հաղորդակցման գրականության և այլ լեզուների ուսուցման համար դյուրին միջոց որոշ պետական կրթական համակարգեր առաջարկում են էսպերանտոյի դասեր և կան փաստեր որ էսպերանտոյի ուսուցանումը կարող է հանդիսանալ օգտակար նախապատրաստում ապագայում այլ լեզուներ սովորելու գործում էսպերանտոն ստեղծվել է ականների վերջին և վաղ ականներին ակնաբույժ լյուդվիկ լազարուս զամենհոֆի կողմից ով ծագումով լեհ հրեա էր ռուսական կայսրության արևմտյան մասից այժմ լեհաստան տարի աշխատանքներից հետո որի ընթացքում զամենհոֆը այլ լեզուներից գրականություն էր թարգմանում և բնագիր արձակ ու լիրիկական ստեղծագործություններ գրում էսպերանտոյի առաջին քերականական գիրքը տպագրվեց թ հուլիսին վարշավայում խոսողների թիվը կտրուկ աճ ապրեց հաջորդող մի քանի տասնամյակների ընթացքում սկզբում միայն ռուսական կայսրության մեջ և արևելյան եվրոպայում այնուհետև արևմտյան եվրոպայում հյուսիսային և հարավային ամերիկաներում չինաստանում և ճապոնիայում առաջնային տարիներին էսպերանտո իմացողները իրար հետ հաղորդակցվում էին մեծ մասամբ նամակագրությամբ և պարբերականների միջոցով սակայն արդեն թ հավաքվեց առաջին էսպերանտո իմացողների համաշխարհային հանրագումարը որն անցկացվեց ֆրանսիայի բոլոնյա քաղաքում այդ ժամանակներից ի վեր համաշխարհային հանրագումարներ են հավաքվել աշխարհամասերում ամեն տարի բացի երկու համաշխարհային պատերազմների տարիներից որոնց մասնակցել են մինչև մարդ սովորաբար էսպերանտո խոսողները ավելի բազմաթիվ են եվրոպայում և արևելյան ասիայում քան հյուսիսային և հարավային ամերիկաներում աֆրիկայում և օվկիանիայում և ավելի բազմաթիվ են քաղաքային քան գյուղային վայրերում էսպերանտոն հատկապես տարածված է եվրոպայի հյուսիսային և արևելյան երկրներում ասիայում չինաստանում կորեայում ճապոնիայում և իրանում ամերիկաներում բրազիլիայում արգենտինայում և մեքսիկայում և աֆրիկայում տոգոյում և մադագասկարում էսպերանտո իմացողների թվաքանակի գնահատական էր տրվել թոշակի անցած հոգեբանության պրոֆեսոր և երկարաժամկետ էսպերանտիստ սիդնեյ կուլբերտի կողմից որը ավելի քան տասնյակ երկրների փորձնական տարածքներում տարվա ընթացքում հայթայթում և ստուգման էր ենթարկում էսպերանտո իմացողներին կուլբերտը եզրակացրեց որ մեկից երկու միլիոն մարդ ունի էսպերանտոյի արտասահմանյան ծառայության մակարդակ իմացություն մասնագետորեն հմուտ ընդունակ հաղորդակցելու միջին բարդության գաղափարներ առանց վարանումների և հետևելու ճառերի ռադիո հաղորդումների և այլն կուլբերտի չափումները արված էին ոչ միայն էսպերանտոյի համար այլ կազմում էին միլիոնից ավել խոսացողներ ունեցող բոլոր լեզուների համար չափումների ցուցակի մաս որոնք ամեն տարի տպագրվում էին աշխարհի տարեգիրք և փաստերի գրքում կուլբերտի իր մեթոդոլոգիայի ամենամանրամասն բացատրությունը պարունակվում է քանի որ կուլբերտը երբեք չի տպագրել մանրամասն միջանկյալ տվյալներ առանձին պետությունների և տարածաշրջանների համար ապա դժվար է անկախ գնահատական տալ նրա արդյունքներին ֆինն լեզվաբան յոուկո լինդստեդը էսպերանտոյի բնածին լեզվակիրների մասնագետ ներկայացրել էր հետևայլ սխեման որն ընգծում է լեզվական հմտության ընդհանուր հարաբերակցությունները էսպերանտոյի հանրության մեջ դր կուլբերտի մանրամասն փորձարկման տվյալների բացակայության պատճառով անհնարին է բերել խոսողների թիվը հստակ ճշտությամբ որոշ դիտորդներ հավանաբար կառարկեն էսպերանտոյի միջազգային ասոցիացիայի կայքում բերված արտայտությանը էսպերանտոն հաճախ օգտագործվում է միջազգային մշակույթին ծանոթանալու նպատակով կան ից ավել էսպերանտո գրքեր թե բնագիր թե թարգմանված ինչպես նաև ից ավել պարբերական հանդեսներ բազմաթիվ էսպերանտո իմացողներ օգտագործում են լեզուն աշխարհով մեկ ազատ ճամփորդության համար օգտվելով ծառայությունից ուրիշները աշխարհով մեկ նամակագրական ծանոթություններ են ստեղծում օգտվելով ծանոթությունների համապատասխան ծառայություններից ամեն տարի էսպերանտո իմացողներ մարդ հանդիպում են էսպերանտոյի համաշխարհային համագումարի ընթացքում նկարահանվել են երկու լիամետրաժ ֆիլմեր որոնց երկխոսություններն ամբողջությամբ էսպերանտո լեզվով են թ և թ նկարահանվել են սիրողական այլ կինոնկարներ ևս օրինակ գերդան անհետացել է վեպի էկրանացումը մի քանի ազգային լեզուներով նկարահանված կինոնկարներ օգտագործել են էսպերանտոն որոշ ձևով սրանից է ֆիլմը էսպերանտոն հաճախ քննադատվում է մշակույթ չունենալու համար լեզվի կողմնակիցներն էլ պնդում են որ էսպերանտոն մշակութապես չեզոք է իր կառուցմամբ քանի որ այն ստեղծված էր տարբեր մշակույթների ներկայացուցիչների շփումը հեշտացնելու նպատակով և ոչ թե որևէ մեկ մշակույթի կրիչ լինելու համար այս պատճառով այն համարվում է իր իսկ մշակույթը կրիչ էստոներենը պատկանում է ուրալյան լեզուների ուգրո ֆիննական լեզվաընտանիք մերձբալթաֆիննական ճյուղին էստոներենը էստոնիայում և եվրամիության պաշտոնական լեզու է էստոներենով խոսում են աշխարհում միլիոն հարյուր հազար մարդ գրային համակարգը հիմնված է լատինական այբուբենի վրա լեզվի կոդը կամ է ըստ ի էստոնական այբուբեն ֆիններենի նման էստոներենում ևս օգտագործվում է լատինական այբուբենը որպես սեփական այբուբենի հիմք որին ավելացրել են և տառերը այնուհետև որպես ավելի ուշ հավելում և տառերը այբուբենի և տառերն սահմանափակվում են միայն օտար բառերի կիրառության դեպքում իսկ և հանդիպում են միայն փոխառյալ և օտար բառերում միայն և տառերը արտաբերվում են ինչպես իրենց համարժեքները շվեդերենում և գերմաներենում ի տարբերություն գերմաներենի բայց ֆիններենի և շվեդերենի նմանությամբ ին հաջորդող դիրքում ն հնչում է որպես ինչպես անգլերեն բառում և առանձին մաքուր հնչյուններ են և ներհատուկ էստոներենին չնայած տառաձևը եկել է գերմաներենից ձայնավորներից ն արտահայտում է ոչ շրթնայնացված կամ փակ միջին ետին շարքի ոչ շրթնայնացված ձայնավոր այն գրեթե համապատասխանում է բուլղարերեն ին և վիետնամերեն ին և կիրառվում է ռուսերեն ի տառադարձման ժամանակ էստոներենում առկա է ձայնավոր մենաբարբառ հնչյուն ձայնավորական բարձրացումներով մեծ քանակությամբ երկբարբառներ չկան թուլացող հնչյուններ առկա են երկբարբառներ որոնցից ը բնիկ էստոնական են բոլոր ինը ձայնավորները կարող են հանդես գալ որպես երկբարբառի առաջին բաղադրիչ բայց միայն կարող են լինել երկրորդ բաղադրիչ բաղաձայանական հնչյունական համակարգը բնութագրվում է կոշտ և փափուկ բաղաձայն հնչյունների առկայությամբ ոչ շնչեղացված պայթական բաղաձայններով առանց շնչեղության արտասանվող հնչյունները հակադրվում են գերմաներենին և կոշտ բաղաձայնների առաջին շարքի ձայնավորների հետ համադրվելու կարողությամբ օրինակ բառերում ն հնչում է որպես կոշտ բաղաձայն իսկ ձայնավորից առաջ բաղաձայնները փափկում են էստոներենում վանկերը շատ հազվադեպ են սկսվում որոշ բաղաձայններով հիմնականում շեշտը գրեթե միշտ ընկնում է առաջին վանկի վրա բարդ բառերում նաև առաջին վանկում երկբարբառներ կամ երկար ձայնավորներ լինելու դեպքում հանդես է գալիս երկրորդական շեշտ կան մի քանի բացառություններ որտեղ շեշտը երկրորդ վանկում օրինակ շնորհակալություն ընկերուհի փոխառյալ բառերում շեշտը կարող է լինել ինչպես բնօրինակում այսպես իդեալ պրոֆեսոր մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի հոդված ը էստոներենով բոլոր մարդիկ ծնվում են ազատ ու հավասար իրենց արժանապատվությամբ և իրավունքներով նրանք օժտված են բանականությամբ ու խղճով և պարտավոր են միմյանց նկատմամբ վարվել եղբայրության ոգով կորեերենը հանգըլ կորեացիների լեզուն պետական լեզու է հյուսիսային կորեայում և հարավային կորեայում խոսվում է կորեական թերակղզում չինաստանի ժողովրդական հանրապետությունում ճապոնիայում ռուսաստանում և ամն ում խոսողների թիվը միլիոն մարդ կորեերենը համարվում է մեկուսացած լեզու թեև նրա ծագման մասին կան տարբեր կարծիքներ դրավիդյան ճապոնական հնասիական հնդեվրոպական և այլն ունի բարբառ հյուսիսարևելյան հյուսիսարևմտյան կենտրոնական հարավարևելյան հարավարևմտյան և ջեջու կղզու բարբառը կորեերենը գործածում է կորեական գիրը հանգըլը օգտագործելով նաև չինական հանջա հիերոգլիֆներ ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման կորեերենը րդն է մինչ թվականը օգտագործվել է չոսոնմալ հանջա հանգըլ կամ չոսոնա հանգըլ հանջա անվանումները որը մինչև այժմ էլ օգտագործվում է հյուսիսային կորեայում հարավային կորեայում այժմ ընդունված է հանգուկո հանգըլ հանջա կամ ավելի քիչ հանգուկմալ հանգըլ հանջա տարբերակները իսկ սովորաբար ուղղակի կուգո հանգըլ հանջա պետական լեզու կորեայի երկու հատվածներում էլ օգտագործվում է խոսակցային ուրիմալ տարբերակը հանգըլ մեր լեզուն բաղաձայնական համակարգում տարբերակում են եռաշարք աղմկային բաղաձայններ հարուստ է միաբարբառներով ու երկբարբառներով շեշտը բարբառների մի մասում ուժային է մյուսում երաժշտական և անկայուն կորեերենը կցական լեզու է սակայն ուժեղ միտում ունի դեպի վերլուծական կառուցվածքը գոյականները հարուստ են հոլովական ձևերով բացակայում է քերականական սեռը բայերն ու ածականները չունեն դեմքի թվի սեռի կարգեր շարահյուսության մեջ բառերի դասավորությունը հաստատուն է իսկ նրանց կապը իրագործվում է ետադրություններով մասնիկներով սպասարկու բառերով և այլն փոխառությունները գլխավորապես եվրոպական լեզուներից և ճապոներենից են մեծ տոկոս են կազմում չինաբանությունները ժամանակակից գրական կորեերենի հիմքում ընկած է սեուլի խոսվածքը կորեայի ժողովրդա դեմոկրատական հանրապետությունում որպես նորմա ընդունված է փենյանի խոսվածքը հունարեն ինքնանուն էլլինիկա հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի անհատական խմբի լեզու հունարեն խոսում են աշխարհում միլիոն մարդ հունարենը պաշտոնական լեզու է հունաստանում կիպրոսում ըստ աշխարհի լեզուների դասակարգման հունարենը րդն է հունարենի զարգացման պատմությունը բաժանվում է երեք շրջանի հին հունարենը բաժանված էր բազմաթիվ բարբառների ընդունված է առանձնացնել բարբառների չորս խումբ արևելյան իոնյան ատտիկյան բարբառներ արևմտյան դորիական արկդոկիպրոսյան հարավախեյյան և էոլյան հյուսիսախեյյան ատտիկյան բարբառի հիման վրա էլ հետագայում ալեքսանդր մակեդոնացու արշավանքներից հետո ձևավորվել է համահունական լեզուն այսպես կոչված կոյնեն որ դարձավ պաշտոնական ու խոսակցական լեզու միջերկրական ծովի արևելյան ափին ձգվող հսկայական տարածքներում կոյնեից են առաջացել ժամանակակից հունարենի գրեթե բոլոր բարբառները բացառություն է կազմում մեկուսացած ցակոնյան բարբառը կամ լեզուն հուն որ ավանդաբար առաջացած է համարվում դորիական բարբառից հին հունարենի քերականական կառուցվածքը բավական բարդ էր գոյականն ուներ հոլովման երեք տիպ հինգ հոլով բայն ուներ խոնարհման մի քանի տիպ բազմաթիվ էին դերանուններն նախդիրներն ու մասնիկները դարերում հունաստանում գոյություն ուներ լեզվի երկու տարբերակ կաֆարևուսա որ բխում էր հունական գրականության ավանդույթներից և հետևում էր գրի հին հունական նորմերին բայց ժամանակակից արտասանությամբ և դարում առաջացած դիմոտիկան թվականից հունաստանի պաշտոնական լեզուն դիմոտիկան է կաֆարևուսայի որոշ տարրերով մինչ թվականը գրության մեջ օգտոգործվում էր դիակրիտիկ նշանների հարուստ համակարգ սակայն բանավոր խոսքում այդ նշաններով արտահայտվող տարբերություններն այլևս չէին նկատվում ուստի թվականից պաշտոնապես գործածվում է միաբնույթ համակարգ գոյականն ունի քերականական երեք սեռ արական իգական չեզոք երկու թիվ եզակի հոգնակի հոլովները չորսն են ուղղական սեռական տրական հայցական կոչական ինչպես բալկանյան տարածաշրջանի շատ լեզուներում այնպես էլ նոր հունարենում սեռականի ու տրականի իմաստները խառնվել են արտահայտվում է հին սեռականի ձևով այսինքն հին հունարենի տրականի փոխարեն գործածվում է սեռական հոլովաձևը կամ հայցական հոլովաձևը նախդրի հետ գոյականների հոլովման օրինակներ արական սեռ իգական սեռ չեզոք սեռ ժամանակակից հունարենում սեռական հոլովաձևը ինչպես նշվեց վերևում կատարում է ինչպես սեռականի այնպես էլ տրականի գործառույթ օրինակ ես գիրքը տալիս եմ աղջկան արտահայտությունը հունարեն կլինի թեև ավելի տարածված է այս դեպքում գործածել նախդիրն ու հայցական հոլովը հայ հունական լեզվական առնչությունները սկսվել են հայերենի նախագրային շրջանից մ թ ա դդ դրանք ավելի խորացել են ալեքսանդր մակեդոնացու արշավանքներով այնուհետև հունական մշակութային և կրոնադավանաբանական ազդեցությամբ հայաստանում թողարկվել են դրամներ հունարեն մակագրություններով հայաստանում հունարենից փոխառյալ բառերը բավական շատ են դրանց մեջ կան անձնանուններ աթանաս անդրեաս անտոն բարսեղ գեորգ գրիգոր հեղինե ղազար ղևոնդ պետրոս և այլն և հայերենի բառապաշարի տարբեր շերտերին վերաբերող բառեր ադամանդ արգասիք բեմ զմուռս կամար կարկին մետաքս պալատ սպունգ ստամոքս և այլն հունարենից փոխառությունների թիվը հայերենում ավելի է մեծացել երբ հայերը սկսել են հունարենից թարգմանել գիտության այլևայլ բնագավառներին վերաբերող երկեր որով և սկիզբ է դրվել հունաբան հայերենին հունարենից փոխառյալ շատ բառեր և քերականական մասնիկներ գործածական են ժամանակակից հայերենում դանիերենը ինքնանվանումը դանսկ պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի գերմանական լեզվախմբին աշխարհում դանիերեն խոսում է միլիոն մարդ առավելապես դանիայում և գերմանիայի շլեզվիգ հոլշտայն երկրամասում որտեղ ունի փոքրամասնության լեզվի կարգավիճակ պաշտոնական լեզու է դանիայում դանիերենն առաջացել է նախասկանդինավերենից այնպես ինչպես շվեդերենը նորվեգական լեզուները ֆարերերենը և իսլանդերենը մայր լեզվից դանիերենն սկսել է տարանջատվել դարերում երբ սկսեցին հայտնվել մյուս սկանդինավյան լեզուներից տարբերվող առանձնահատկություններ բոլոր սկանդինավյան լեզուներից դանիերենն ամենաշատ ազդեցությունն է կրել գերմաներենից ինչպես նաև բոլոր սկանդինավյան լեզուներից առավել հակված է նորամուծությունների թվականը նշանակում է բառացի կես երկրորդ նկատի ունի մեկին գումարած երկրորդ մեկի կեսը և թվականները հնացած են դանիերենի առանձնահատկություններից է նաև այն որ և թվականների պարագայում քսանյակը օգտագործվում է որպես հաշվարկի հիմնական միավոր ի կրճատը որը նշանակում է երեք անգամ քսան նշանակում է վաթսուն այն դեպքում երբ ը ի կրճատը որը բառացի նշանակում է կես երրորդ քսանի ինչը հասկացվում է երկու քսան գումարած երրորդ քսանի կեսը տասնհինգն է անգամ քսան նշանակող վերջավորությունն այլևս չի մտցվում քանակական թվականներում սակայն մինչև հիմա գործածվում է դասական թվականներում այսպես այսօրվա դանիերենում հիսուներկուսը ներկայացվում է որպես հիմա հնացած ից մինչդեռ րդը կամ կամ վալլիերեն կիմրերեն ինքնանվանում կամ վելշերեն ուելշերեն հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի կելտական լեզվախմբի լեզու վալլիերեն խոսում են ընդհանուր առմամբ մարդ վալլիերեն խոսում են ուելսում արգենտինայում անգլիայում միացյալ նահանգներում ավստրալիայում նոր զելանդիայում վալլիերենը չի մտնում աշխարհի տարածված լեզուների դասակարգման մեջ վելշերեն կամ արտասանվում է կամ վալլիերեն կելտական լեզուների բրիտոնյան ճյուղի լեզուներից մեկը որով խոսում են ուելսի տեղաբնիկ ժողովրդի ներկայացուցիչները ինչպես նաև որոշ մարդի անգլիայում և ոմանք ի վլադֆա ում ուելսյան կամ վելշական գաղութ արգենտինայի չոբուտ նահանգում պատմականորեն այն հայտնի է անգլերենում որպես բրիտանական լեզու կամ կամբրյան կամ քամբրյան լեզու կամբրիկ կամ քեմբրյան լեզու նաև կյումրիկ կամ կյումրիյան լեզու մեծ բրիտանիայի և հյուսիսային իռլանդիայի միացյալ թագավորության թվականի մարդահամարի համաձայն ուելսում կան միլիոն հազար բնակիչներ նրանցից ը այսինքն միլիոն հազարը չունեն ուելսի լեզվով կամ վելշերենով խոսելու հմտություններ բնակչության ը այդ երկրից չէ ուելսի տարեկանից բարձր տարիքի տեղաբնիկներից միայն ն է այսինքն հազար մարդ ովքեր ունակ են խոսելու վելշերեն իսկ նրանցից ը ունակ են նաև կարդալու և գրելու վելշերեն այսպիսով բանավոր և գրավոր վելշերենին տիրապետում է վելշերից կամ ուելսցիներից հազարը այսինքն ուելսի ամբողջ բնակչության ը սա կարող է համեմատվել թվականի մարդահամարի հետ ըստ որի վելշերեն խոսելու ունակ էր բնակչության ը այսինքն հազար մարդ թվականներին անցկացված դիտումները ցույց են տվել որ վելշերեն խոսողների ը կամ հազար մարդ իրենք իրենց հմուտ են համարել գրավոր վելշերենում վելշերենը ծագում է մ թ րդ դարում ընդհանուր բրիտոներենից որը այժմ կենդանի լեզուների վելշերենի բրետոներենի կոռներենի ինչպես նաև անհետացած կամ մեռած կումբրերենի ընդհանուր նախամայրն է վելշերենը շարունակաբար խոսվել է ուելսում ամբողջ գրանցված պատմության ընթացքում բայց թվականին այն դարձավ փոքրամասնության լեզու որը խոսվում էր բնակչության միայն ի կողմից թեպետ այս անկումը շարունակվեց հաջորդ տասնամյակներույ այնուամենայնիվ այդ լեզուն չմեռավ րդ դարի սկզբներին վելշերեն պոսողների թվաքանակը դարձյալ սկսեց աճել թվականին ի հայտ եակվ որ ուելսի բնակչության ը խոսում է վելշերեն եթե համեմատելու լինենք ի հետ որը արձանագրվել էր թվականի մարդահամարով և ի հետ որն ի հայտ էր եկել թվականին ապա վերընթացն ակնհայտ էր սակայն թվականի մարդահամարը այնուամենայնիվ ցույց տվեց որ տեղի է ունեցել փոքր ինչ նվազում վելշերենով այդ թվականին խոսում էր հազար մարդ կամ բնակչության ը մարդահամարը նաև ի հայտ բերեց մեծ անկում խոսողների թվում վելշերեն խոսող կենտրոնական շրջաններում որտեղ վելշախոսների թվաքանակը առաջին անգամը լինելով ից նվազեց դրանք են ցերեդիգոն և քարմաթենշայր կոմսությունները թեպետ վելշերենը փոքրամասնության լեզու է նրա նկատմամբ աջակցությունը րդ դարի երկրորդ կեսին սկսեց աճել միաժամանակ աճում էր նաև վելշական ազգայնականների քաղաքական կուսակցությունը լիտվերեն ինքնանուն հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի բալթյան լեզվախմբի լեզու աշխարհում լիտվերեն խոսում են միլիոն մարդ այն պաշտոնական լեզու է լիտվայում լիտվերենը չի մտնում ըստ տարածման աշխարհի լեզուների դասակարգման մեջ պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի բալթյան ճյուղին ունի երկու հիմնական բարբառ ժյամայտյան ստորին լիտվական և աուկշտայտյան վերին լիտվական վերջինս ընկած է գրական լիտվերենի հիմքում հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում բնորոշ է առավել հնատիպ գծերով հնչյունական կազմը հարուստ է ձայնավոր երկբառ բաղաձայն ձայնավորներն ունեն իմաստազատիչ քանակային տարբերություն երկար կարճ շեշտը փոփոխական է վանկը բնորոշ է ինտոնացիոն ուրույն կաղապարով գոյականն ունի սեռի արական իգական ընդհանուր թվի եզակի հոգնակի բարբառներում երկակիի մնացորդներ հոլովի կարգեր բայը ևս հարուստ է ձևաբանական կարգերով եղանակ ժամանակային ձև գրավոր հուշարձանները րդ դարից այբուբենը լատինագիր լատիներեն լի նգուա լատի նա լեզու և կամ լատինական բառերից հնագույն դասական իտալական լեզու նախապես այս լեզուն գործածել են իտալական լացիում տեղանքում և հին հռոմում ապենինյան թերակղզի այն պատկանում է հնդեվրոպական լեզուների ընտանիքի իտալական լեզվախմբին նախահնդեվրոպական լեզվի անմիջական հետնորդն է իտալերենի հետ միասին վատիկանի պաշտոնական լեզուն է ներկայիս ռոմանական լեզուները եղել են լատիներենի բարբառային ձևերը շատ ուսանողներ գիտնականներ և քրիստոնյա հոգևորականներ վարժ խոսում են լատիներեն այն դասավանդվում է տարրական միջնակարգ և բարձրագույն շատ ուսումնական հաստատություններում լատիներենը դեռևս լայնորեն օգտագործվում է տարբեր լեզվաընտանիքների լեզուներում նոր բառեր ստեղծելիս ինչպես նաև կենսաբանական կարգաբանության մեջ լատիներենը և լատիներենից ծագած ռոմանական լեզուները կենդանի մնացած միակ իտալական լեզուներն են իտալական ճյուղի մյուս լեզուները տարրալուծվել են լատիներենի հետ հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանում հռոմեական նվաճումների պատճառով լատիներենը տարածվել է շատ միջերկրածովյան և հյուսիսեվրոպական երկրներում այս տարածաշրջանների բարբառները այս կամ այն չափով խառնվել են լատիներենի հետ առաջացնելով ժամանակակից ռոմանական լեզուները հռոմեական կայսրության անկման հետևանքով դասական լատիներենը հետզհետե փոխվել է և դարձել ավելի քիչ կիրառելի միջնադարյան լատիներենի ժամանակաշրջանում ազդված տարբեր գերմանական և նախառոմանական լեզուներով լատիներենն օգտագործվել է միջազգային հարաբերությունների դասավանդման և գիտության համար մինչև րդ դարը հին հռոմի լեզուն է ավանդված է գրական հուշարձաններով սկսած մ թ ա րդ դարից և հարուստ գրականությամբ մ թ ա սկսած րդ դարից րդ դարերում դադարել է խոսակցական լինելուց լատիներենը մեռած լեզու է ինչպես գրաբարը սանսկրիտը հին հունարենը քանի որ հռոմեական կայսրության անկումից հետո թվական չկա այդ լեզուն կրող ժողովուրդը լատիներենը շատ ճկուն լեզու է երեք քերականական սեռերով յոթ հոլովներով բայի չորս եղանակներով վեց ժամանակաձևերով երեք խոնարհումներով երեք սեռերով երկու դեմքերով և երկու թվերով յոթ հոլովներից ամենահազվադեպը ներգոյական հոլովն է որն օգտագործվում է միայն տեղանունների և մի քանի գոյականների հետ ներգոյականի տեղ ցույց տվող հատկանիշը նույնական է բացառական հոլովի հետ կոչական հոլովում ձևի փոփոխություններ են առաջանում միայն երկրորդ հոլովման բառերի ավարտում մյուս բոլոր դեպքերում կոչական հոլովը նման է ուղղական հոլովին միայն թե կոչական հոլովը միշտ սկսում է մասնիկով հոլովների այս երկիմաստության պատճառով տարբեր հեղինակներ նշում են հոլովների տարբեր քանակ կամ ածականները և մակբայերն ունեն համեմատության աստիճաններ համաձայնեցվում են հոլովով սեռով և թվով չնայած դասական լատիներենն ունի ցուցական դերանուններ այն չունի նախդիրներ ուշ հռոմեական լեզուների նախդիրները ձևավորվել են ցուցական դերանուններից օրինակ ֆրանսերեն և ն և ից իսկ սարդիներեն և ն և ից լատիներեն բառը ծագում է լացիում լատիներեն նահանգի անունից որը գտնվում էր ապենինյան թերակղզու միջին մասում և իր մեջ է ներառում հռոմն իր շրջակայքով որի բնակիչները լատիններն էին հռոմը որն ըստ ավանդության հիմնվել էր մ թ ա թվականին հետզհետե իր իշխանության տակ է առնում հարևան իտալիկ ցեղերին սամիտներին էտրուսկներին օսկերին ումբրերին իսկ ք ա րդ դարից սկսած նվաճողական քաղաքականության շնորհիվ իր իշխանության տակ է առնում հին հունական գաղութները միջերկրական ծովի եզերքով կարթագենը եգիպտոսը մ թ ա թվականին հռոմը վերջնականորեն նվաճում է պիրենեյան թերակղզին ներկայիս իսպանիան և պորտուգալիան թվականին գալիան ներկայիս ֆրանսիան իսկ թվականին դակիան ներկայիս ռումինիայի և մոլդովայի տարածքները իրեն ենթարկած տարածքներում հռոմը բռնի կերպով տարածում է իր լեզուն լատիներենը որից սերում են ժամանակակից ռոմանական լեզուները պորտուգալերենը իսպաներենը ֆրանսերենը իտալերենը ռումիներենը պրովանսալերենը կատալաներենը և այլն հռոմեական կայսրության անկումից հետո թվական հռոմը նրա հետ և լատիներենը կորցնում է գերիշխող դերը նախկին հռոմեական կայսրության յուրաքանչյուր մարզ սկսում է ապրել իր մեկուսացած կյանքով և գնալով նրանց միջև եղած լեզվական տարբերությունները մեծանում են իսկ րդ դարում արդեն երևան են գալիս ռոմանական լեզուները միաժամանակ գրական լատիներենը շարունակում է իր գոյությունը որպես գրքային գիտական լեզու միջին դարերում դարեր այսպես կոչված միջնադարյան լատիներենը իսկ վերածննդի ժամանակաշրջանում դարեր հումանիստական լատիներենը որպես կանոն այս գրքային լեզվով էր տարվում ուսուցումը դպրոցներում և համալսարաններում վերածննդի դարաշրջանում լատիներենը դարձավ գիտության հանրաճանաչ միջազգային լեզու որով կատարվում էր տեղեկատվության գրավոր և բանավոր փոխանակությունը րդ դարում եվրոպայի բոլոր երկրներում լատիներեն լեզվով ավելի շատ գրքեր են հրատարակվել քան եվրոպական մյուս լեզուներով դեռևս րդ դարը լատիներենը հանդիսանում էր դիվանագիտության միջազգային լեզու հատկապես վերածննդի դարաշրջանում է զարգանում լատիներեն լեզվով բժշկական տերմինաբանությունը լատիներեն էին գրում եվրոպացի ականավոր գիտնականներ բեքոնը սպինոզան նյուտոնը դեկարտը պարացելսուսը կոպեռնիկոսը և այլն հայ հեղինակներից ականավոր հրապարակախոս ստեփանոս նազարյանը թվականին դորպատի տարտուի համալսարանում պաշտպանեց լատիներեն գրված սպարտան և աթենքը թեզը լատիներենն ունեցել է մի շարք պատմական փուլեր որոնցից յուրաքանչյուրը տարբերվում է իր բառապաշարով կիրառությամբ արտասանությամբ ձևաբանությամբ և շարահյուսությամբ այս փուլերի դասակարգման ոչ մի ընդհանուր կանոն չկա տարբեր գիտնականներ առանձնացնում են տարբեր հատկանիշներ որի պատճառով տարբերվում են փուլերի անվանումները հռոմեական կայսրության անկումից հետո դրա տեղը գրավեցին գերմանական թագավորությունները գերմանակացիները սկսեցին օգտագործել լատիներենը ավելի պաշտոնապես արտահայտվելու համար լատիներենի ամենավաղ հայտնի ձևը հին լատիներենն է որը օգտագործել են հռոմեական թագավորության տարիներից մինչև հռոմեական հանրապետության միջին շրջանը այն օգտագործվել է ինչպես արձանագրություններ գրելիս այնպես էլ վաղ լատինական գրական ստեղծագործություններում ինչպիսին օրինակ պլավտոսի և տերենտիուսի աշխատություններում այս շրջանում լատինական այբուբենը սկսեց տարբերակվել էտրուսկյան այբուբենից գրելաոճը հետագայում աջից ձախ ուղղությունից կամ բուստրոֆեդոնից փոխվեց ձախից աջ ուղղության լատիներենը ծագել է մ թ ա երկրորդ հազարամյակի կեսերին առաջին հազարամյակի սկզբին լատիներենով խոսել են լացիումի տարածքի մեծ մասում լացիումում բնակվող ցեղերն անվանվել են լատինացիներ իսկ լեզուն լատիներեն լացիումի կենտրոն է դառնում հռոմը որի շուրջը հետագայում միավորվում են բոլոր իտալական ցեղերն ու անվանվում հռոմեացիներ լատիներենի առավել հին գրավոր արձանագրությունները պատկանում են րդ դարերին դրանցից մեկը հայտնաբերվել է թվականին սատրիկ քաղաքի մոտ և թվագրվում է մ թ ա թվականին մյուսը հայտնաբերվել է թվականին և իրենից ներկայացնում է սև քարի վրա կատարած սրբազան արձանագրության մի մաս հին լատիներենի հուշարձաններին են պատկանում նաև մեծ քանակությամբ տապանագրերը և մ թ ա րդ հազարամյակների պաշտոնական փաստաթղթերը լատներենի հին շրջանի ամենահայտնի գրական կերպարը հին հռոմեական կատակերգու պլավտոսն է մոտ մ թ ա թվականներ որից մեր օրեր են հասել ամբողջական և մեկ մասնակի կատակերգություններ անհրաժեշտ է նշել սակայն որ պլավտոսի բառապաշարը և հնչյունային կառուցվածքը շատ նման է դասական լատիներենին դասական լատիներեն ասելով հասկանում են այն լատիներենը որը արտահայտվել է ցիցերոնի և կեսարի արձակ ստեղծագործություններում և վերգիլիոսի հորացիուսի օվիդիուսի բանաստեղծություններում հռոմեական թագավորության վերջին տարիներին և հռոմեական կայսրության առաջին տարիներին ծագեց դասական լատիներենը որը հռետորների պոետների պատմաբանների և այլ գրական անձանց գիտակցական ստեղծման արդյունքն էր որոնք գրել են դասական գրականության կոթողային աշխատություններ սովորեցրել քերականություն և հռետորական դպրոցներ ժամանակակից ուսումնական քերականության արմատները գալիս են այս դպրոցներից որոնք ծառայել են իրենց տեսակի մեջ ոչ պաշտոնական լեզվով ակադեմիաների նվիրված կիրթ խոսքի պահպանմանը և հավերժացմանը դասական լատիներենի ձևավորման և ծաղկման շրջանը համընկնում է այն ժամանակաշրջանի հետ երբ հռոմը վերածվել էր հսկա միջերկրածովյան ստրկատիրական պետության ընդյալնելով իր տարածքները եվրոպայի արևմուտքում և հարավ արևելքում հյուսիսային աֆրիկայում և փոքր ասիայում հռոմեական պետության արևմտյան պրովինցիաներում հունաստան փոքր ասիա աֆրիկայի հյուսիսային ափեր հունական մշակույթի հետ տարածված էր հունարենը և լատիներենը լայն տարածում չունեցավ իրավիճակն այլ էր միջերկրածովյան երկրներում մ թ ա րդ հազարամյակի վերջում լատիներենն սկսել է օգտագործվել ոչ միայն իտալիայի տարածքում այլև հռոմեացիների կողմից գրավված բոլոր տարածքներում պիրենեյան թերակղզի այժմյան հարավային ֆրանսիա դարձել է պաշտոնական լեզու հռոմեացի զինվորների և առևտրականների միջոցով լատիներենը իր խոսակցական ձևով մուտք է գործում տեղի բնակչություն դառնալով նվաճված տարածքների ռոմանականացման ամենաարդյունավետ ձևը այդպես բավականին ակտիվորեն ռոմանականանում են հռոմեացիների մոտ հարևանները կելտերը որոնք ապրում էին գալիայում այժմյան ֆրանսիայի բելգիայի տարածքում նիդերլանդների և շվեյցարիայի մի մասում գալիայի նվաճումը հռոմեացիների կողմից սկսել էր դեռևս մ թ ա րդ դարում և ավարտին է հասել մ թ ա ական թվականների վերջերին հուլիոս կեսարի գլխավորությամբ երկարատև ռազմական գործողությունների արդյունքում ք ա թվականների գալլական պատերազմներ այդ ժամանակ հռոմեական զորքերը մոտ առնչություն են ունեցել գերմանական ցեղերի հետ որոնք ցրված էին հռենոսի արևելյան շրջաններում կեսարը նաև երկու արշավանք է կատարում դեպի բրիտանիա սակայն այդ կարճատև երթերը մ թ ա թվականներ լուրջ ազդեցություն չեն ունեցել հռոմեացիների և տեղի կելտերի հարաբերությունների վրա միայն տարի անց թվականին հռոմեական զորքերը նվաճում են բրիտանիան որոնք մնում են այդտեղ մինչև թվականը այսպես մոտավորապես հինգ հարյուրամյակի ընթացքում մինչև թվականը հռոմեական կայսրության անկումը ազգերը որոնք բնակվում էին գալիայում և բրիտանիայում ինչպես նաև գերմանները կրում էին լատիներենի ուժեղ ներգործությունը հին լատիներեն աշխատությունների լեզվաբանական ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս որ խոսակցական կամ վուլգար լատիներենը հասարակության խոսքը ըստ ցիցերոնի գոյություն է ունեցել դասական լատիներենին զուգահեռ այս խոսակցական լեզուն շատ հազվադեպ է գրի առնվել այդ պատճառով լեզվաբանները խոսակցական լատիներենը կարողանում են ուսումնասիրել միայն դասական լատիներեն տեքստերում հանդիպող բացառիկ քաղվածքներով և պատերին թողած արձանագրությունների միջոցով քանի որ այն կարող էր ազատ զարգանալ հիմք չկա կարծելու որ խոսակցական լեզուն տարաժամանակորեն կամ աշխարհագրորեն միօրինակ է եղել ընդհակառակը եվրոպայի ռոմանականացած բնակչությունը զարգացրել են լեզվի իրենց սեփական բարբառները որն ի վերջո հանգեցրել է ռոմանական լեզուների դիֆերենցիացիային տարբերակում չնայած բարբառային տարբերակին ինչը հանդիպում է բոլոր տարածված լեզուներում իսպանիայի ֆրանսիայի պորտուգալիայի և իտալիայի լեզուները պահպանում էին լեզվաբանական ձևերի և երևույթների միասնությունը որի ամրապնդման համար կայունացնող ազդեցություն է ունեցել ընդհանուր քրիստոնեական հռոմեական կաթոլիկ մշակույթը միայն երբ թվականի պիրենեյան թերակղզու արաբական նվաճումները խզեցին իսպանիայի կապը հիմնական ռոմանական շրջանների հետ լեզուներն սկսեցին զգալիորեն հեռանալ իրարից վուլգար լատիներեն բարբառը որը հետագայում դարձել է ռումիներեն մյուս տարբերակներից ավելի շատ էր խոտորվել քանի որ կայսրության արևմտյան մասի միավորիչ իշխանությունից նշանակալիորեն կտրված էր հանգուցային կետերից է այն որ ռոմանական լեզուներում հայտնաբերվել են վուլգար լատիներենի տարրեր համեմատելով այն դասական լատիներենի զուգահեռ ձևերի հետ եթե դա գերադասելի չլիներ դասական լատիներենում այսինքն դա եկած պիտի լիներ այդ ժամանակներում չգրառված վուլգար լատիներենից օրինակ ռոմանական լեզուներում ձի բառը իտալերեն ֆրանսերեն իսպաներեն պուրտագալերեն ռումիներեն գալիս է լատիներեն ձևից սակայն դասական լատիներենում դրա համար կիրառվել է ձևը այսինքն ձևն ավելի խոսակցական երանգ է ունեցել միջնադարյան կամ քրիստոնեացված լատիներենը գրավոր լատիներենն է որը կիրառվել է հետադասական շրջանում երբ գոյություն է ունեցել մայրենի լեզվին ոչ համապատասխան լատիներեն խոսակցական լեզուն զարգացել է դեպի տարբեր նորաստեղծ ռոմանական լեզուներ սակայն գրագետ և պաշտոնական աշխարհում լատիներենը շարունակվում էր առանց բուն խոսակցական հիմքի բացի այդ այս լատիներենը տարածվել է այն վայրերում որտեղ երբեք չեն խոսել լատիներեն ինչպես գերմանական և սլավոնական ժողովուրդների շրջանում դա օգտավետ էր հռոմեական սրբազան կայսրության տարբեր մասերի և դաշնակիցների միջազգային շփման համար հռոմեական կայսրությունը կողմ էր միանմանությանը միջնադարյան լատիներենը կորցեց իր լեզվաբանական միասնությունը օրինակ դասական լատիներենում և կիրառվում են որպես կատարյալ և վաղակատար անցյալ կրավորական օժանդական բայեր որոնք հանդիսանում են բաղադրյալ ժամանակաձևեր միջնադարյան լատիներնում դրանց փոխարեն կարող էին կիրառվել և ձևերը բացի այդ բազմաթիվ բառերի նշանակություններ փոխվել էին և ի հայտ էին եկել նոր բառարաններ դասական ձևերից տարբեր լատիներենով ճանաչելի անհատական ոճերը գերակշռել են միջնադարյան լատիներենով առավելապես գրվել են պատարագային ժամասացության տեսքեր հիմներ պատարագի երգեր աղոթքներ րդ դարի վերջին սոֆրոնիոս եվսեբիոս հիերոնիմոսը ամբողջությամբ թարգմանել է աստվածաշունչը լատիներեն այդ թարգմանությունը որը հայտնի է վուլգատա անունով րդ դարում տրիդենտի կաթոլիկ վեհաժողովում ճանաչվել է բնօրինակին համահավասար այդ ժամանակներից լատիներենը հին հրեերենի և հին հունարենի հետ համարվում է աստվածաշնչի սուրբ լեզուներից մեկը վերածնունդը կտրուկ ամրացրեց լատիներենի դիրքերը որպես խոսակցական լեզու ընդունվելով վերածննդի հումանիստների կողմից հաճախ գլխավորվելով հոգևորական գործիչների կողմից նրանք ցնցված էին դասական աշխարհի նշույլների արագացված քայքայումից և այդ շրջանի գրականության սրընթաց կորստից նրանք ձգտում էին պահպանել այն ինչ կարող էին և վերականգնել լատիներենը ու ներկայացնել գրավոր աշխատանքների սրբագրված խմբագրումների արդյունքների պրակտիկան որը մնացել էր փրկված ձեռագրերի համեմատությունից րդ դարի ոչ վաղ նրանք փոխարինել են միջնադարյան լատիներենը բարգավաճող համալսարանների գիտնականների հավանություն տված տարբերակներով որոնք փորձում էին հայտնաբերել թե ինչ է դասական լեզվուն վերածննդի դարաշրջանում ստեղծվել են լատիներեն բազմաթիվ աշխատություններ սրանք րդ դարի իտալական դպրոցի բժիշկների բուժական տրակտատներ են անդրեաս վեզալիուսի մարդկային մարմնի կազմության մասին գաբրիել փիլոպիոսի անատոմիական հետազոտություններ բարթոլոմեո էուստակիոյի անատոմիական երկասիրություն ջիրոլամո ֆրակաստորոյի վարակիչ հիվանդությունների և դրանց բուժման մասին և այլն լատիներենով է ստեղծել իր զգայական իրերի աշխարհը նկարներով գիրքը մանկավարժ յան ամոս կոմենսկին որտեղ պատկերների միջոցով ներկայացված էր ողջ աշխարհը անշունչ բնությունից մինչև հասարակության կառուցվածք այդ գրքով սովորել են աշխարհի տարբեր երկրների երեխաների բազում սերունդներ միջնադարի լատիներենը բավականին հեռացել էր դասական օրինակից և րդ դարի իտալիայում սկսեցին շարժում վերականգնելու կիկերոնի օրինակելի լատիներենը որպես հակադրություն եկեղեցիների և համալսարանների լատիներենի որը հումանիստները քամահրանքով անվանում էին խոհանոցային լատիներեն հումանիստները ակտիվորեն խոսում և գրում էին լատինեեն օրինակի համար բավական է թվել լատիներենով գրողներ թոմաս մորին անգլիայում էրազմ ռոտերդամցին հոլանդիայում թոմազո կամպանելան իտալիայում լատիներենը մնում էր ժամանակաշրջանի միջազգային մշակութային և գիտական շփման կարևորագույն միջոցը վաղ ժամանակակից դարաշրջանի ընթացքում լատիներեը դեռևս եվրոպայի մշակույթի ամենատարածված լեզուն էր այդ իսկ պատճառով մինչև րդ դարի վերջը գրքերի մեծամասնությունը և բոլոր դիվանագիտական փաստաթղթերը գրվել են լատիներենով միևնույն ժամանակ ռեֆորմացիան մշակութային կյանքի ապակրոնականացումը և այլ գործոններ սկսեցին պատճառ դառնա լատիներենի քիչ օգտագործման առաջին պլան մղելով ազգային լեզուները հետագայում բազում դիվանագիտական փաստաթղթեր գրվել են ֆրանսերենով ապա ավելի ուշ մայրենի լեզվով կամ այլ լեզուներով օրինակ թվականին կնքված վեստֆալյան հաշտության պայմանագիրը իր տեսակի մեջ առաջին փաստաթուղթն էր որը լատիներենով չէր մինչև րդ դարը լատիներենը մնացել է որպես գիտության միջազգային լեզու լատիներեն թարգմանությամբ թվականին եվրոպայում լատիներենով է լայն ճանաչում ստացել նոր աշխարհի հայտնագործումը ամերիգո վեսպուչիի կողմից լատիներեն է կազմվել ռուս չինական հարաբերությունների պատմության մեջ առաջին փաստաթուղթը թվականի ներչինյան համաձայնագիրը իրենց աշխատությունները լատիներեն են գրել հոլանդացի փիլիսոփա սպինոզան անգլիացի գիտնական նյուտոնը ռուս գիտնական լոմոնոսովը և շատ ուրիշներ րդ դարի վերջին ֆրանսիական մեծ հեղափոխությունից հետո համալսարանական դասավանդումը լատիներենից թարգմանվեց նոր լեզուների և դա բավականին վնասեց լատիներենի կարգավիճակին որպես գիտության հիմնական լեզվի արդյունքում րդ դարում լատիներենը գրեթե դուրս եկավ կիրառությունից ավելի ուշ այն որոշ ժամանակ պահպանվել է լեզվաբանության հատկապես դասական և բժշկության մեջ ամենամեծ կազմակերպությունը որը պաշտոնական և գրեթե պաշտոնական կոնտեքստներում պահպանում է լատիներենը կաթոլիկ եկեղեցին է լատիներեն մնացել է որպես հռոմեական արարողությունների լեզու տրիդենտի պատարագները ևս լատիներեն են թեպետ պողոս րդի պատարագները սովորաբար վարվում են տեղի լեզվով կարող են մասամբ կամ լրիվ ասվել նաև լատիներեն հատկապես բազմալեզու հավաքույթներին այն նաև սրբազան աթոռի պաշտանական լեզուն է նրանց հրապարակային ամսագրի հիմնական լեզուն վատիկանը նաև աշխարհում միակ վայրն է որտեղ ավտոմատ բանկային մեքենան հրահանգներ ունի լատիներենով պապական համալսարաններում կանոնական իրավունքի ասպիրանտական կուրսերը հանձնում են լատիներեն և թղթերը գրվում են նույն այդ լեզվով անգլիկանյան եկեղեցին թվականին ընդհանուր աղոթագրքի հրատարակությունից հետո թվականին օքսֆորդի համալսարանի և այլ պետական դպրոցների անգլիական մասնավոր ակադեմիաներ օգտագործման համար հրատարակել է լատիներեն որտեղ պատարագները թույլատրվում էին կատարել լատիներենով և մինչև այժմ առկա են դրա մի շարք լատիներեն թարգմանություններ վերջերս ի հայտ եկավ թվականի ամն անգլիականյան ընդհանուր աղոթագրքի լատիներեն հրատարակությունը շվեյցարիան ընդունել է երկրի լատիներեն կարճ անունը մետաղադրամների և դրոշմանիշների վրա քանի որ հնարավորություն չկար կիրառելու երկրի բոլոր չորս պաշտոնական լեզուները այդ իսկ պատճառով նա ընդունել է փոխադրամիջոցների միջազգային և ինտերնետային կոդը որն ստացվում երկրի լատիներեն լրիվ անվանման ի հապավումից կանադայի ծովից ծով նշանաբանը և շատ գավառային նշանաբաններ ևս լատիներեն են կանադական վիկտորյայի խաչը ձևավորվել է բրիտանական վիկտորյայի խաչի հիման վրա որն ունի խիզախության համար մակագրությունը քանի որ կանադան պաշտոնապես երկլեզու է կանադական շքանշանում անգլերեն մակագրությունը փոխարինվել է լատիներեն ով ամն որոշ նահանգներ ունեն լատիներեն նշանաբաններ օրինակ կոնեկտիկուտ նահանգի նշանաբանը նա ով բնակեցրել է մեզ պահպանում է մեզ կանզասի դժվարությունների միջով դեպի աստղերը միչիգանի եթե դուք փնտրում եք հարմար թերակղզի իրագործեք ինքներդ միսսուրիի մարդկանց առողջությունը պետք է լինի բարձրագույն օրենքով հյուսիսային կարոլինայի լինել իրական ոչ թե թվալ վիրջինիայի ինչպես միշտ բռնակալներին արևմտյան վիրջինիայի լեռնցիները միշտ ազատ են բազմաթիվ ռազմական կազմակերպություններ այսօր ունեն լատիներեն նշանաբաններ ինչպես միշտ պատրաստ որը ամն ափային պաշտանության կարգախոսն է միշտ հավատարիմ որը ամն ծովային կորպուսինն է և թշվառության միջով պայքար դեպի աստղերը որը արքայական օդային ուժերի նշանաբանն է որոշ քոլեջներ և համալսարաններ ունեն լատիներեն կարգախոսներ օրինակ հարվարդի համալսարանի նշանաբանն է ճշմարտություն վերիտասը ճշմարտության աստվածուհին էր սատուրնի դուստրը վիրտուսի մայրը լատիներեն դասավանդում է բազմաթիվ բարձրագույն հաստատություններում հատկապես եվրոպայում և ամերիկայում այն շատ տարածված է բրիտանիայի պետական դպրոցներում և միջնակարգ դասական դպրոցներում իտալիայի գերմանիայի հոլանդիայի ամն ի դպրոցներում և գիմնազիաներում հնագույն թեմաներով որոշ ֆիլմերում ինչպես սեբաստյան և քրիստոսի չարչարանքները իրականությունը պահպանելու համար երկխոսությունները լատիներենով են երբեմն լատիներեն երկխոսությունները օգտագործվել են կրոնի կամ փիլիսոփայության հետ կապ ունենալու համար ինչպես սատանա քշողը ֆիլմում կամ կորուսյալները հեռուստասերիալում լատիներեն չիմացողների համար սովորաբար գրվում են ենթագրեր կան նաև լատիներենով գրված երգեր իգոր ստրավինսկու էդիպ արքա օպերայի լիբերտոն գրված է լատիներեն երբեմն որոշ մեդիա ելույթներ թիրախում ունենալով էնտուզիաստներին հեռարձակվում են լատիներեն հիշատակելի օրինակներ են գերմանիայի բրեմեն ռադիոն ֆիլանդիայի ռադիոն վատիկանի ռադիոն և հեռուստատեսությունը լրատվական որոշ բաժինների նյութեր հեռարձակում են լատիներեն կան բազմաթիվ կայքեր և հարթակներ որոնցում գործում է լատիներենը լատիներեն վիքիպեդիայում կան լատիներենով գրված ավելի քան հոդվածներ վերջիվերջո լատիներենը հին հունարենի հետ հնագույն ժամանակներից մինչ այժմ ծառայում է որպես միջազգային հասարակական քաղաքական կրթության և գիտական տերմինաբանության աղբյուր լեզուն մեր ժամանակներ փոխանցվել է տարբեր ճանապարհներով որոշ գրություններ հրատարակվել են միջազգայնորեն համաձայնեցված կոթողային բազմահատոր մասերում հեղինակները և հրատարակիչները տարբեր են իրարից բայց ձևաչափը գրեթե նույնն է հատորներում մանրամասն քննադատորեն ներկայացված են արձանագրությունները ցույց են տրված դրանց ծագումը և համապատասխան տեղեկատվություն այս մակագրությունների ընթերցումը և մեկնաբանումը վիմագրության ուսումնասիրության առարկան է հայտնի են ավելի քան արձանագրություններ մի քանի հարյուր հնագույն հեղինակների աշխատությունները որոնք գրվել են լատիներեն պահպանվել են ամբողջությամբ կամ մասամբ նշանակալի գործերով կամ հատվածներով ենթարկվել են լեզվաբանական վերլուծության դրանք մասամբ հանդիսանում են դասական բանասիրության ուսումնասիրության առարկան այդ գործերը հանդես են եկել ձեռագիր ձևով մինչև տպագրության ի հայտ գալը իսկ այժմ հրատարակվել են մանրամասն ծանոթագրություններով ինչպես լոբի դասական գրադարանը որը հրատարակել է հարվարդի համալսարանի հրատարակչությունը կամ օքսֆորդի դասական տեքստերը որը հրատարակել է օքսֆորդի համալսարանի հրատարակչությունը ժամանակակից գրականության թարգմանությունը լատիներեն ինչպես հոբիթ կամ գնալն ու գալը գանձերի կղզին ռոբինզոն կրուզո պատինգտոն արջը վինի թուխ թենթենի արկածները աստերիքս հարրի փոթեր փոքրիկ իշխանը մաքս և մորից ինչպես գրինչը գողացավ սուրբ ծնունդը կատուն գլխարկի մեջ հեքիաթների գրքեր արվել է այն նպատակով որ հետաքրքրություն առաջացնեն լեզվի հանդեպ լրացուցիչ միջոցները ներառում են իդիոմների բառարաններ և առօրյա արտահայտությունների և լատիներենի հասկացությունների թարգմանության միջոցներ ինչպես մեյզների լատիներեն զրուցարանը լատիներենի ազդեցությունը անգլերենի վրա միշտ նշանակալի է եղել նրա կղզիացած զարգացման վիճակում միջնադարում լատիներենից փոխառությունները տարածվել են եկեղեցական կիրառության միջոցով որն արմատացրել է սուրբ օգոստինոս քենթրբերցին րդ դարում կամ անուղղակի ձևով նորմանական նվաճումների ժամանակ անգլոնորմանական լեզվի միջոցով րդ դարում անգլիացի գրողները իրար միացրին բազմաթիվ լատիներեն և հունարեն բառեր որոնք ստացան թանաքեղջյուրային տերմիններ անունը ասես դրանք շաղ տված էին թանաքամանից բազմաթիվ այսպիսի բառեր օգտագործվել են մեկ հեղինակի կողմից և մոռացվել բայց որոշ կիրառելիները մնացել են ինչպես խմել կլանել և արտարկել արտամիջարկել անգլերեն բազմավանկ շատ կիրառելի բառեր ծագումով լատիներենից են որոնք եկել են միջին կամ հին ֆրանսերենից ռոմանական բառերի համապատասխանաբար կազմում են անգլերենի գերմաներենի և հոլանդերենի բառապաշարի և մասերը այս թվերը կարող են կտրուկ աճել եթե ներառվեն միայն ոչ բաղադրյալ և ոչ կիրառելի բառերը հռոմեական իշխանության և հռոմեական տեխնոլոգիաների ազդեցությունը հռոմի գերիշխանության տակ գտնվող ավելի քիչ զարգացած ժողովուրդների վրա բերել է լատիներեն դարձվածքների արտահայտությունների ներմուծում որոշ մասնագիտական ոլորտներ ինչպես գիտություն տեխնոլոգիա բժշկություն և օրենքներ օրինակ բույսերի և կենդանիների դասակարգման լիննեյի համակարգը գտնվում է պլինիոս ավագի բնական պատմություն գրքի խիստ ազդեցության տակ որը մարդկանց վայրերի բույսերի կենդանիների և իրերի հանրագիտարան էր հռոմեական բժշկությունը որը գրառվել է այնպիսի աշխատություններում ինչպիսին էին գալեն կլավդիոսի գրքերը հանգեցրել է նրան որ այսօր բժշկական տերմինաբանությունը հիմնականում կազմված է լատիներեն և հունարեն բառերից իսկ հունարենը ստացվել է լատիներենի միջոցով հռոմեական ճարտարագիտությունը ունեցել է նույն ազդեցությունը գիտական տերմինաբանության վրա լատիներեն օրենսդրական սկզբունքները մասամբ պահպանվել են լատիներեն իրավաբանական տերմինների երկար ցանկում լատիներենի համեմատությամբ ռոմանական լեզուների տարբերակվածության դիտարկվել են հնչյունաբանությունը թեքումը տրամասությունը շարահյուսությունը բառապաշարը և հնչերանգը վերաբերյալ հետազոտություններից մեկի արդյունքները ցույց են տվել հետևյալ տոկոսային արդյունքները որքան բարձր է տոկոսը այնքան մեծ է տարբերությունը լատիներենից սարդիներեն իտալերեն իսպաներեն ռումիներեն օքսիտաներեն պորտուգալերեն ֆրանսերեն եվրոպայի պատմության ընթացքում դասական կրթությունը համարվում որոշիչ կիրթ շրջանակ մուտք գործելու համար լատիներենի ուսուցումը կարևոր գործոններից էր այժմյան աշխարհում բազմաթիվ ուսանողներ ամն ում լատիներեն սովորում են ից այս գիրքն առաջին անգան հրատարակվել է թվականին գրել է ֆրեդերիկ մ ուիլոքը որը է ստացել հարվարդի համալսարանում ուիլոքի լատիներեն գիրքը լատիներենի ամերիկյան դասընթացների հիմնական բաղադրիչն է միացյալ թագավորությունում դասական միավորումը խրախուսում է անտիկ ոլորտների ուսուցումը տարբեր միջոցներով օրինակ հրատարակումներ և դրամաշնորհներ քեմբրիջի համալսարանը բաց համալսարանը մի շարք բարձրակարգ անկախ դպրոցներ ինչպես իթըն հարոու ասկեի տղաների առևտրական դպրոց վիա ֆասիլիս լոնդոնի բարեգործական կազմակերպությունը անցկացնում են լատիներենի դասընթացներ ամն ում և կանադայում ամերիկյան դասական լիգան աջակցում է դասական առարկաների ուսուցմանը դրան օժանդակ կազմակերպություններ են ազգային կրտսեր դասական լիգան ավելի քան անդամներով որը հովանավորում է ավագ դպրոցներում ուսանողներին լատիներեն ուսուցանելը և ազգային ավագ դասական լիգան որը խրախուսում է ուսանողներին քոլեջներում շարունակել իրենց կրթությունը դասական ոլորտում լիգան նաև հովանավորում է ազգային լատիներեն քննությունը դասական բանասիրության մասնագետ մերի բիրդը թվականին գրել է գիրքը լատիներեն կրթության մասին լատիներենը եղել է պետական լեզու հետևյալ եվրոպական երկրներում լատիներենը կենսաբանության մեջ կարելի է դիտարկել որպես ինքնուրույն գիտական լեզու որը ծագել է վերածննդի դարաշրջանի լատիներենից բայց հարստացած բազմաթիվ բառերով հին հունարենից և այլ լեզուներից բազմաթիվ փոխառություններով բացի այդ լատիներենի շատ բառեր կենսաբանական տեքստերում կիրառվում են նոր առանձնահատուկ նշանակություն լատիներեն կենսաբանական լեզվի քերականությունը նկատելիորեն պարզեցված է ի տարբերություն դասական լատիներենի այբուբենը հավելված է տառերով կենսաբանական նոմենկլատուրայի ժամանակակից օրենսգիրքը պահանջում է որ կենդանի օրգանիզմների գիտական անվանումները լինեն լատիներեն ձևով այսինքն գրվեն լատիներեն այբուբենի տառերով և շաղկապվեն լատիներեն քերականության կանոններով անկախ այն բանից թե որ լեզվից են փոխառվել լատիներենում գործածվում է այսօր աշխարհում լայն տարածում ստացած լատինական այբուբենը լատինական այբուբենն առաջացել է հին իտալիկյան այբուբենից որը հունական այբուբենի ձևափոխված տարբերակն էր իսկ վերջինս սկիզբ է առել փյունիկյան այբուբենից լատինական այբուբենը դարեր շարունակ կիրառվել է որպես ռոմանական կելտական բալթյան ֆիննական և շատ սլավոնական լեզուների լեհերեն սլովակերեն սլովեներեն խորվաթերեն և չեխերեն գրային համակարգ գրության մեջ լատինական այբուբենն են օգտագործում նաև վիետնամերենը ավստրոնեզյան լեզուները շատ թյուրքական լեզուներ ենթասահարական աֆրիկայի օվկիանիայի և ամերիկյան մի շարք լեզուներ դառնալով աշխարհի ամենալայն տարածում ունեցող գրային համակարգը լատիներեն այբուբենի տառերի քանակը փոփոխվելը երբ այն սկզբում ծագել է էտրուսկյան այբուբենից պարունակել է միայն տառ հետագայում հնչյունն արտահայտելու համար ավելացվել է տառը որն սկզբնապես հնչում էր որպես չի եղել այբուբենում քանի լեզվում չկար ձայնեղ ալվեոլային շփական բաղաձայն և տառերը հետագայում են ավելացվել այբուբեն արտահայտելու հունական ծագում ունեցող բառերի իփսիլոն և ձետա տառերը դասական լատիներենը չի ունեցել կետադրական նշաններ բառերն արանքներով չեն բաժանվել այսպես սգացե ք ո վ վեներաներ և կուպիդոններ արտահայտությունը գրվում էր հետևյալ կերպ լատինական այբուբենի որոշ տառերով են նշանակվել նաև թվականները գրառելու համար նախատեսված թվերը այսպես տառով արտահայտվել է թիվը ով ը ով ը ով ը ով ը ով ը և ով ը ի տարբերություն արաբական թվանշաններով կատարվող գրառումների այս դեպքում թվերի գրությունը դիրքային չէ այսպես ը հռոմեական թվանշաններով գրվում է հետևյալ կերպ լատիներենի հնագույն արտասանության վերաբերյալ ոչինչ հայտնի չէ և այժմյան վերակազմությունն ընդամենը մոտավոր և ենթադրելի է լեզվի վերակազմության համար տվյալներ ծառայել են հնագույն հեղինակների գործերը գրությունները բառախաղերը հնագույն ստուգաբանությունները լատիներեն ծագմամբ բառերի արտասանությունն այլ լեզուներում ստորև բերված է դասական լատիներենի բաղաձայն հնչույթների աղյուսակը դասական լատիներենն ունի մի քանի երկբարբառ դրանցից և ամենատարածվածն են բավականին հազվադեպ է իսկ երկբարբառները շատ սակավադեպ են բոլոր դեպքերում հանդիպում են միայն բնիկ լատիներեն բառերում ձայնավորների այս հաջորդականությունը միշտ չէ որ նշանակում է երկբարբառ օրինակ և ներկայանում են որպես առանձին ձայնավորներ տարբեր վանկերում բրոնզե և սկսեց բառերում իսկ ներկայանում են որպես ձայնավորների հաջորդականություն կամ որպես ձայնավոր և երկհնչյուններից մեկը օրինակ զգուշացի ր որոնց ես զգուշացրել եմ ես ազատ եմ թողել նրա նոր լատիներենում ձայնավորների և բաղաձայնների երկարությունն ունեցել է բառատարբերակիչ նշանակություն բաղաձայնների երկարությունը նշանակում էր դրանց կրկնապատկում իսկ երկար ու կարճ ձայնավորները գրության մեջ չէին տարբերվում եղել են նաև ձայնավորների մեջ տարբերակում մտցնելու փորձեր երբեմն երկար ձայնավորները նշանակում էին տառերի կրկնապատկմամբ այս համակարգը կապվում է հին հռոմեացի պոետ ակցիուսի անվան հետ գոյություն ուներ նաև ապեքսի միջոցով երկար ձայնավորների նշման տարբերակ ինչը լեզվական տարբերակիչ նշան է նման ակուտին տառի դեպքում պարզապես ավելանում էր երկարությունը ժամանակակից հրատարակություններում ձայնավորների երկարությունը նշելու անհրաժեշտության դեպքում երկար ձայնավորների վրա դրվում է մակրոն իսկ կարճերի վրա բրև լատիներենը լեզվաբանական տիպաբանության տերմինաբանությամբ համադրական միաձուլված լեզու է ավելի ավանդական տերմինաբանությամբ այն թեքական լեզու է բայց տիպաբանները մինչ այժմ հակված են ասելու թեքական բառերը ներառում են օբյեկտիվ իմաստաբանական տարրեր և բառերի կիրառության քերականական հատկորոշիչ ցուցիչներ արմատի նշանակության և ցուցիչի միաձուլման հետևանքով ստեղծվում են հակիրճ նախադասության տարրեր ես սիրում եմ ստեղծվել է իմաստաբանական տարրի սեր և մասնիկով որը եզակի թվի առաջին դեմքի ցուցիչ վերջածանց է քերականական գործառույթը կարող է փոխվել ցուցիչների փոփոխությունից բառը թեքական է որպեսզի արտահայտի տարբեր քերականական գործառույթներ սակայն իմաստաբանական տարրերը չեն փոխվում թեքույթների մեջ մտնում են կցականությունը և ներածանցները կցականությունը ներառում է նախամասնիկներ և վերջածանցներ լատիներենի թեքույթները երբեք նախամասնիկներ չեն օրինակ նա սիրելու է արտահայտությունը ձևավորվել է նույն հիմքով որին ավելացվել է ապառնի ժամանակի ցուցիչը որը վերջածանց է և եզակի թվի երրորդ դեմքի ցուցիչ վերջածանցը գոյություն ունի հատուկ բազմիմաստություն կարող է նշանակել մեկից ավելի քերականական կատեգորիաներ արական իգական կամ չեզոք սեռ լատիներեն արտահայտությունները և պարբերությունները հասկանալու հիմնական խնդիրը համատեքստի վերլուծության արդյունքում անորոշությունների հստակ դարձնելն է բոլոր բնական լեզուներն ունեն նմանատիպ կամ այլ երկիմաստություններ թեքույթներն արտահայտում են սեռ թիվ և հոլով ածականների գոյականների և դերանունների դեպքում գործընթացը կոչվում է հոլովում բայի ցուցիչները նշում են դեմք թիվ ժամանակ սեռ եղանակ և կերպ բայի թեքումը կոչվում է խոնարհում որոշ բառերը որևէ կերպ չեն թեքվում ինչպես մակբայները նախդիրները և ձայնարկությունները լատիներենի գոյականները պատկանում եմ հինգ հիմնական հոլովումներից մեկին յուրաքանչյուր խմբում գտնվում են որոշակի ձև ունեցող գոյականներ հոլովումները ի հայտ են գալիս գոյականի եզակի թվի սեռական հոլովում առաջին հոլովումը որում գերակշռում են վերջում հնչյուն ունեցող գոյականները եզակի սեռականում բառավերջում ունենում է երկրորդ հոլովումը որում գերակշռում են վերջում հնչյուն ունեցող գոյականները եզակի սեռականում բառավերջում ունենում է երրորդ հոլովումը որում գերակշռում են վերջում հնչյուն ունեցող գոյականները եզակի սեռականում բառավերջում ունենում է չորրորդ հոլովումը որում գերակշռում են վերջում հնչյուն ունեցող գոյականները եզակի սեռականում բառավերջում ունենում է երրորդ հոլովումը որում գերակշռում են վերջում հնչյուն ունեցող գոյականները եզակի սեռականում բառավերջում ունենում է լատիներենի գոյականներն ունեն յոթ հոլով որոնք գործածվում են ածականների և դերանունների դեպքում ևս և նշում են գոյականի շարահյուսական դերը նախադասության մեջ ըստ հոլովման նշանակության լատիներենում բառերի կարգերը նախադասության մեջ կարևոր չէ ինչպես օրինակ անգլերենում որը նվազ թեքական է լատիներեն նախադասությունների հիմնական կառուցվածքը և բառերի կարգերը կարող են լինել տարբեր հոլովները հետևյալն են լատիներենը չունի անորոշ և որոշյալ հոդեր այդ իսկ պատճառով կարող է նշանակել միաժամանակ տղան վազում էր կամ մի տղա վազում էր լատիներենի կանոնավոր ածականներն ունեն երկու տեսակ առաջին ու երկրորդ հոլովում և երրորդ հոլովում դրանք այդպես են կոչվում որովհետև դրանց ձևերը համապատասխանաբար նույնական կամ նման են առաջին ու երկրորդ հոլովման և երրորդ հոլովման գոյականների հետ լատիներենի ածականները ունեն առավելական բաղդատական ավելի և գերադրական ամենա ագույն աստիճաններ դրանք նաև լատիներենի ածական դերբայների թվում են լատիներենի թվականները երբեմն հոլովվում են առաջին և երկրորդ հոլովման ածականները իգական սեռում հոլովվում են առաջին հոլովման գոյականների նման արական և չեզոք սեռերում երկրորդ հոլովման գոյականների նման օրինակ մեռած բառը հոլովվում է առաջին հոլովման կանոնավոր գոյականների նման ինչպես օրինակ աղջիկ բառը հոլովվում է երկրորդ հոլովման արական կանոնավոր գոյականների նման ինչպես օրինակ տեր տիրակալ և բառը հոլովվում է երկրորդ հոլովման չեզոք կանոնավոր գոյականների նման ինչպես օրինակ օգնություն առաջին և երկրորդ հոլովման որոշ ածականներ ունեն արական սեռի եզակի ուղղական գոյականները և հոլովվում են առաջին և երկրորդ հոլովման կանոնավոր ածականների նման որոշ ածականներ բայց ոչ բոլորը պահպանում են ը բոլոր ձևերում երրորդ հոլովման ածականները հիմնականում հոլովվում են երրորդ հոլովման կանոնավոր գոյականների նման որոշ բացառություններով չեզոք սեռի հոգնակի ուղղականում օրինակ վերջավորությունը է բոլորը ամեն ինչ երրորդ հոլովման գոյականների դեպքում չեզոք սեռի հոգնակի ուղղականն ունի կամ վերջավորություն գլուխներ կենդանիներ դրանք կարող են ունենալ մեկ երկու կամ երեք ձև արական իգական և չեզոք սեռերի եզակի ուղղականի համար լատիներենի ածական դերբայները անգլերենի նման բայի ձևեր են գոյություն ունեն ածական դերբայների մի քանի հիմնական տեսակներ ներկա ներգործական ածական դերբայ կատարյալ կրավորական ածական դերբայ ապառնի ներգործական ածական դերբայ և ապառնի կրավորական ածական դերբայ լատիներենը երբեմն կիրառում է նախդիրներ կախված նախդրային արտահայտության կիրառությունից նախդիրները իրենց օբյեկտի հանդեպ կարող են ունենալ երկու հոլով հայցական տղայի հետ և բացառական առանց տղայի տղայից զատ լատիներենի կանոնավոր բայերը պատկանում են չորս հիմնական խոնարհումների խոնարհումը նույն կերպ փոփոխվող բայերի դասն է խոնարհումը տարբերակվում է բայերի ներկայի հիմքի վերջին տառով ներկայի հիմքը կարող է դուրս գցել հասարակ բայերում լատիներենի կանոնավոր բայերը պատկանում են չորս հիմնական խոնարհումներից որևէ մեկին խոնարհումը միանման թեքման ձևեր ունեցող բայերի կարգն է խոնարհումը տարբերակվում է ըստ բայերի առաջին հիմքի վերջին հնչյուն ներ ի ներկայի հիմքում կարող է լինել ի սղում հասարակ բայերում որով վերջանում է ներկա անորոշ դերբայը առաջին խոնարհման անորոշ դերբայը վերջանում է կամ հնչյուններով ակտիվ կամ պասիվ օրինակ սիրել դիմել երկրորդ խոնարհումը վերջանում է կամ հնչյուններով զգուշացնել վախենալ իսկ երրորդ խոնարհումը օրինակ առաջնորդել օգտագործել չորրորդ խոնարհումը լսել ձեռնարկել անկանոն բայերը կարող են չպատկանել այս տեսակներից որևէ մեկին կամ դրսևորվել այլ ձևով վերոնշյալ վերջավորությունները չեն հանդիսանում ներկայի վերջածանցային ցուցիչներ ամեն տեսակի անվան առաջին տառը հանդիսանում է հիմքի վերջին տառը ըստ այդմ կոչվում են խոնարհում խոնարհում և խոնարհում ներկայի միաձուլված վերջավորությունը կամ է երրորդ խոնարհման հիմքերն ավարտվում են բաղաձայնով բաղաձայնական խոնարհում բացի այդ գոյություն ունի երրորդ խոնարհման ենթաբազմություն հիմքեր որոնք չորրորդ խոնարհման պես են քանի որ երկուսն էլ հիմքով են մեկը կարճ մյուսը երկար բառահիմքերի կատեգորիան սերում է հնդեվրոպական նախալեզվից և կարող է համեմատվել մյուս հնդեվրոպական լեզուների համանման խոնարհումների հետ լատիներենն ունի վեց հիմնական ժամանակ ներկա անցյալ անկատար ապառնի վաղակատար վաղակատար անցյալ վաղակատար ապառնի երեք եղանակ սահմանական հրամայական ստորադասական ի հավելում անորոշ ածական գերունդիում գերունդիական և բայանուն դերբայների երեք դեմք առաջին երկրորդ երրորդ երկու թիվ եզակի և հոգնակի երկու սեռ ներգործական և կրավորական երեք կերպ կատարված կատարելի կատարվող բայերը բնութագրվում են չորս հիմնական մասերով լատիներենի վեց ժամանակները բաժանվում են երկու համակարգի ներկա համակարգ որում ներառված են ներկա անցյալ անկատար և ապառնի ժամանակները և վաղակատար համակարգը որում ներառված են վաղակատար վաղակատար անցյալ վաղակատար ապառնի ժամանակաձևերը ժամանակներից յուրաքանչյուրն ունի վերջավորությունների համակարգ ըստ դեմքի և թվի առարկա ուղղական դերանունները հիմնականում դուրս են մնում առաջին ես մենք և երկրորդ դու դուք դեմքերի դեպքում ներքոնշյալ աղյուսակում արտահայտված է վեց ժամանակաձևերի ներգործական սեռին բնորոշ վերջավորությունները ապառնի ժամանակի համար առաջին վերջավորությունները առաջին և երկրորդ խոնարհումների համար են երկրորդ վերջավորությունները երրորդ և չորրորդ խորանհումների վաղակատար ապառնի ժամանակաձևի վերջավորությունները նույնական են ապառնու ձևերի հետ բացառությամբ ի իսկ վաղակատար անցյալի ձևերը ի անկատարի ձևերի հետ լատիներենի որոշ բայեր հասարակ են որոնց դեպքում բայերը ձևով կրավորական սեռի են բայց արտահայտում են ներգործական սեռի իմաստ օրինակ համոզել քանի որ լատիներենը իտալյան լեզու է նրա բառապաշարի մեծ մասը նման է նման է իտալյանին որը եկել է նախահնդեվրոպական լեզվից մշակութային փոխազդեցության հետևանքով հռոմեացիները են ոչ միայն հարմարեցրել են էտրուսկյան այբուբենը լատիներեն այբուբենին այլև փոխառել են էտրուսկյան որոշ բառեր իրենց լեզու ներառյալ դիմակ և դերասան լատիներենը փոխառություններ ունի նաև իտալյան մեկ այլ լեզվից օսկերենից տարանտոյի անկումից հետո ք ա թվական հռոմեացիները սկսել են հելլենիզացվել կամ ընդունել հունական մշակույթի տարրերը փոխառել հունարեն բառեր ինչպես կամարե ծածկ խորհրդանիշ բաղնիք հելլենիզացումը տարել է նաև այբուբենում և տառերի ներառման արտահայտելու հունարենի համապատասխան հնչյունները հետագայում հռոմեացիները իտալիա են փոխադրել հունական արվեստը բժշկությունը գիտությունը և փիլիսոփայությունը որոշակի վճարի դիմաց հռոմ բերելով հույն զարգացած և կրթված անձանց ու հունաստան սովորելու ուղարկելով իրենց երիտասարդներին այդպիսով լատիներենի գիտական և փիլիսոփայական շատ բառեր ծագումով հունարենից են կամ զուգորդվում են հունարեն բառերի հետ ինչպես արհեստ և արվեստ հռոմեական կայսրության ընդլայնման և եվրոպական ժողովուրդների հետ առևտրական կապերի հաստատման շնորհիվ հռոմեացիները փոխառեն են հյուսիսային և կենտրոնական եվրոպայի որոշ բառեր օրինակ գերմանական ծագմամբ կուղբ և կելտական ծագմամբ բրիջներ բառերը հռոմեական կայսրության լատինախոս շրջաններում երկրի անկումից հետո առանձին որոշ բարբառների վրա ազդեցություն են ունեցել այդ տարածաշրջաններում այլ իշխող լեզուները լատիներենի բարբառների հիման վրա զարգացել են ռոմանական տարբեր լեզուներ հռոմեական հասարակության մեջ քրիստոնեության ընդունումից հետո քրիստոնեական բառապաշարը դարձել է լեզվի մաս կրկին փոխառվելով հունարենից կամ եբրայերենից կամ լատիներեն նորաբանությունների ստեղծմամբ միջնադարում լատիներենը ևս բազմաթիվ բառեր է փոխառել այս լեզուներից ինչպես նաև հին անգլերենից կամ գերմանական այլ լեզուներից դարերի ընթացքում լատինախոս հասարակությունը իմաստակիր մասնիկների կցմամբ կամ բառաբարդմամբ ստեղծել է նոր ածականներ գոյականներ բայեր օրինակ ամենահզոր բարդ ածականը առաջացել է բոլոր և հզոր ածականների միացմամբ բառի վերջի ի անկմամբ և կցմամբ հաճախ կցումը փոխում է խոսքի մասը և բայերից ստեղծվում են գոյականներ կամ գոյականներից ու ածականներից բայեր արտահայտություններն ունենում են երաժշտական շեշտ որում ընդգծվում է որևէ հատված լատիներենի շատ բառերում շեշտակիր է նախավերջին վանկը որը լատիներեն կոչվում է կամ քիչ թվով բառերում շեշտակիր է վերջից երրորդ վանկը որը լատիներեն կոչվում է կամ մեկ անձի մեկից ավելի անձանց ողջույն մեկ անձի մեկից ավելի անձանց բարև մեկ անձի մեկից ավելի անձանց ցտեսություն հոգ տանել տղամարդուն կնոջը տղամարդուն կնոջը տղամարդուն կնոջը տղամարդուն կնոջը բարի գալուստ ինչպե ս ես լավ խնդրեմ ես լավ եմ վատ ես լավ չեմ այո ոչ շնորհակալություն ես շնորհակալ եմ քեզ շատ շնորհակալություն անչափ շնորհակալ եմ մեկ անձի մեկից ավելի անձանց խնդրեմ քանի տարեկան ես դու խոսու մ ես որտե ղ է սանհանգույցը ես քեզ սիրում եմ հնագույն ժամանակներում լատիներենի թվականները գրվում էին միայն տառերով այժմ թվերը կարող են գրվել արաբական նիշերով ինչպես նաև հռոմեական թվերով և ից սկսած մինչև հարյուրյակները գոյականներ ու ածականներ են հաճախ ից մինչև թվականները չեն փոխում իրենց վերջավորությունները սակայն լատիներենն այսօր օգտագործվում է բժշկություն ֆիզիկա քիմիա և այլ գիտությունների մեջ որովհետև այս գիտությունների պատմությունը սկսվել է լատիներեն լեզվով լատիներենով են կատարվում նաև կաթոլիկ եկեղեցու ծիսական արարողությունները գայոս հուլիոս կեսարի նոթեր գալլական պատերազմի մասին գիրքը կոչվում է նաև սկսվում է հետևյալ պարբերությամբ թուրքերեն ինքնանվանումը թյուրքչէ կամ թյուրք դիլի բալկանյան թերակղզուց մինչև կասպից ծով ընկած տարածաշրջանում խոսվող ալթայական լեզուներից մեկը թուրքերենը մայրենի լեզու է հարավարևելյան եվրոպայում հատկապես արևելյան և արևմտյան թրակիայում բնակվող միլիոն մարդու և հարավարևմտյան ասիայում հատկապես թուրքիայում միլիոն բնակիչների համար թուրքիայից դուրս թուրքախոս ոչ մեծ խմբեր կան գերմանիայում բուլղարիայում մակեդոնիայում հյուսիսային կիպրոսում հունաստանում կովկասում ինչպես նաև եվրոպայի և կենտրոնական ասիայի մնացած տարածքներում կիպրոսը նույնիսկ առաջարկել էր եմ ին թուրքերենը ընդգրկել եմ պաշտոնական լեզուների մեջ չնայած որ թուրքիան եմ անդամ չէ օղուզական խմբի մյուս լեզուները իրենց հերթին տարածված են նշված տարածաշրջանի արևելքում և հարավում կովկասում ադրբեջանում իրանում կասպից ծովի հարավ արևելքում թուրքերենը պատկանում է ալթայական լեզվաընտանիքի արևմտախունական ճյուղի օղուզական խմբին մերօրյա գրական թուրքերենն ունի համեմատաբար նոր պատմություն այն ձևավորվել է օսմաներենի հիման վրա րդ դարի սկզբին նախկին օսմանյան կայսրության տարածքում և մասնավորապես ներկայիս թուրքիայում տարածված թուրքերենը ողջ աշխարհում ամենից շատ խոսվող րդ լեզուն է թուրքիայի հանրապետության հիմնադիր մուսթաֆա քեմալ աթաթյուրքի իրականացրած բարեփոխումների շնորհիվ թվականին թուրքերենը արաբատառ այբուբենի փոխարեն սկսեց կիրառել լատինատառը թուրքերենը կցական լեզու է այն հարուստ է բազմաթիվ վերջածանցներով որոնց շնորհիվ որևէ հիմքից կարելի է գրեթե անվերջ քանակությամբ նոր բառեր ստանալ թուրքիայի թուրքերենին բնորոշ վերջածանցները մասամբ ընդհանուր են նաև մյուս թյուրքական լեզուների համար նախադասության կառուցվածքի հիմնական կաղապարը այս լեզվում ունի ենթակա խնդիր ստորոգյալ հերթագայությունը այսպես կոչված ստամբուլյան բարբառը համարվում է թուրքերեն գրական լեզվի աղբյուրը գրական թուրքերենը ձևավորվել է այս բարբառի հիման վրա անատոլիական բարբառներում և թյուրքական լեզուներից որոշներում առկա բաց է խռպոտ հ խ և առաջնաքմային ն հնչյունները ստամբուլյան բարբառում և հետևաբար նաև գրական թուրքերենում բացակայում են նմանապես թուրքիայի թուրքերենում բացակայում են և հնչյունները որոնք կան այլ թյուրքական լեզուներում և բարբառներում թուրքերենը լեզուների համաշխարհային դասակարգման մեջ ընդգրկված է ուրալ ալթայական լեզվաընտանիքի ալթայական ճյուղում ուրալ ալթայական լեզվաընտանիքի լեզուների վերաբերյալ կատարված խորքային ուսումնասիրությունները գնալով ավելի ու ավելի են ապացուցում որ այս երկու լեզվախմբերի մեկ լեզվաընտանիքի մեջ միավորելու համար բավարար հիմքեր չկան այդ պատճառով երբեմն թուրքերենը դասակարգվում է պարզապես որպես ալթայական լեզու ինչպես գրում է անվանի թուրքագետ ռեշիթ ռահմեթի արաթը թուրքերենի բարբառների դասակարգումը խորագրով իր հոդվածում թյուրքական լեզուների այդ թվում նաև թուրքիայի թուրքերենի դասակարգման վերաբերյալ մինչ օրս ամենատարբեր գիտական տեսակետներ են առաջ քաշվել հիմնվելով ավելի վաղ առաջարկված դասակարգման փորձերի վրա արաթը առաջարկում է սեփական դասակարգումը ըստ որի թուրքիայի թուրքերենը պատկանում է թուրքերենի բարբառախմբերի լեռնային խմբին հարավային թուրքական լեզվաընտանիքը ներառում է արևելյան եվրոպայում միջին ասիայում և սիբիրում խոսվող շուրջ կենդանի լեզու ողջ աշխարհում թյուրքալեզու մարդկանց շուրջ տոկոսը խոսում է թուրքիայի թուրքերենով թուրքախոսների ի համար թուրքերենը մայրենի լեզու է թուրքերենը րդ հորիզոնականն է զբաղեցնում այն լեզուների ցանկում որոնք ըստ ի կողմից կատարված մի հետազոտության արդյունքների ապագայում դոմինանտ կարգավիճակ կունենան թուրքիայի թուրքերենը թուրքիայում ինքնահռչակ հյուսիսային կիպրոսի թուրքական հանրապետությունում կիպրոսի հանրապետությունում իրաքում մակեդոնիայում կոսովոյում ռումինիայում որոշակի շրջանակներում պաշտոնական կարգավիճակ ունի պաշտոնական կարգավիճակը այս լեզվին շնորհվել է համապատասխանաբար այն տարածաշրջաններում որտեղ հատկապես մեծաթիվ են թուրքախոս քաղաքացիները այդ տարածաշրջանը արևելքից դեպի արևմուտք ընդգրկում է բալկաններից մինչև միջին ասիա ընկած բազմաթիվ երկրներ թուրքերենը պաշտոնական կարգավիճակ ունի նաև իրաքի քիրքուք նահանգում ինչպես արդեն նշվեց կիպրոսի հանրապետությունում թուրքերենը հունարենի հետ մեկտեղ սահմանադրորեն ճանաչված է որպես պաշտոնական լեզու սակայն այս դրույթը գործնականում կյանքի կոչելու հետ կապված լուրջ խնդիրներ կան մակեդոնիայի արևմուտքում գտնվող որոշակի բնակավայրերում նույնպես թուրքերենն ունի պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ թուրքերենին պաշտոնական կարգավիճակ է շնորհվել նաև կոսովոյի պրիզրեն մամուշա գիլան միտրովիցա պրիշտինա և վուշտրին քաղաքներում պրիզրենում թուրքերենի պաշտոնական կարգավիճակը պաշտպանված է նաև կոսովոյի հանրապետության լեզուների օգտագործման վերաբերյալ օրենքի շրջանակներում իսկ ռումինայում այս լեզուն պետության կողմից պաշտոնապես ճանաչված է որպես փոքրամասնության լեզու մեծ թվով թուրքախոսներ կան նաև եվրոպա և ասիա աշխարհամասերի այնպիսի երկրներում կամ քաղաքներում որոնք թուրքերենին որևէ պաշտոնական կարգավիճակ չեն շնորհել օրինակ բուլղարիայի բնակչության տոկոսի մայրենի լեզուն թուրքերենն է բուլղարիայի պետական հեռուստատեսությամբ հեռարձակվում են նաև թուրքերեն ծրագրեր քըրջալիի քաղաքապետարանը լեզվով էլ ծառայություններ է մատուցում լուդոգորիեի և արևելյան ռումելիայի դպրոցներում ծագումով թուրքերը հնարավորություն ունեն ուսումնասիրել թուրքերենը որպես մայրենի լեզու հունաստանի քսանթի և կոմոտինի գյումյուրջինա քաղաքներում ևս թուրքերենը դասավանդվում է որպես փոքրամասնությունների մայրենի լեզու միաժամանակ օգտագործվում է կրոնական գործերում հռոդոսում կա հոգանոց թուրքական համայնք որը դուրս է մնացել լոզանի պայմանագրից ինչի հետևանքով այդ համայնքը զրկված է այն իրավունքներից որոնք ունեն հունաստանի մայրցամաքային մասում բնակվող թուրքերը թուրքերենը թուրքիայի և թուրք ժողովրդի վարչական լեզուն է թվականի հուլիսի ին մուսթաֆա քեմալ աթաթյուրքի հրահանգով ստեղծվել է թուրքական լեզվաբաական ընկերությունը թուրքերենի վերահսկման միություն անվամբ միության բոլոր հիմնադիրները պատգամավորներ էին և ժամանակի թուրքական իրականության մեջ բավական ճանաչված անուններ սամիհ ռիֆաթ ռուշեն էշրեֆ ջելալ սահիր էրոզան յակուբ քադրի քարաօսմանօղլու ընկերության առաջին նախագահը սամիհ ռիֆաթն էր թուրքերենի վերահսկման ընկերությունը իր գործունեության նպատակը ձևակերպել էր հետևյալ կերպ վեր հանել թուրքերենի հրաշագեղությունն և հարստությունը աշխարհի մյուս լեզուների կողքին իրեն արժանի բարձրության հասցնել այն աթաթյուրքի կենդանության օրոք և թվականներն կազմակերպված համաժողովների ընթացքում ընտրվել է ընկերության ղեկավար կազմը նախանշվել է կազմակերպության լեզվական քաղաքականությունը ինչպես նաև ներկայացվել և քննարկվել են գիտական զեկույցներ թվականի սեպտեմբերի ից հոկտեմբերի ը ընկած ժամանակահատվածում դոլմաբահչե պալատում անցկացված թուրքերենի առաջին համաժողովի ավարտին որոշվել է որ լեզվաբանական ընկերությունը իր աշխատանքները կկազմակերպի վեց հիմնական ուղղություներով բառարանագիտություն տերմինագիտություն քերականություն շարահյուսություն ժողովածուների կազմում լեզվա բանասիրություն ստուգաբանություն հրատարակչություն հաջորդ համաժողովների ժամանակ այդ ուղղություններից որոշները մասնատվել են նոր ճյուղերի որոշները կրկին միավորվել են սակայն հիմնական գաղափարախոսությունը չի փոփոխվել թվականի գիտաժողովի ժամանակ միության վերանվանման որոշում է կայացվել այն կոչվել է թուրքերենի հետազոտության ընկերություն իսկ թվականին անցկացված համաժողովին կազմակերպությունը վերանվանվել է թուրքական լեզվաբանական ընկերություն թուրքական լեզվաբանական ընկերությունը իրականացնում էր զանազան լեզվագիտական հետազոտություններ սահմանում թուրքերենի ուղղագրական և կետադրական կանոնները ներկայումս այդ կազմակերպությունը ակադեմիական մակարդակում բազմազան աշխատանքներ է իրականացնում ոչ միայն թուրքիայի թուրքերենի այլև ողջ աշխարհի մակարդակով թուրքերենի ու թյուրքագիտության վերաբերյալ թուրքական լեզվաբանական ընկերության առաջին լուրջ կառուցվածքային փոփոխությունը կատարվել է թվականին կազմակերպված արտահերթ գիտաժողովի արդյունքում թվականին փոփոխության ենթարկվեց այն օրենքը որով դեռևս աթաթյուրքի կենդանության օրոք սահմանվել էր որ լեզվաբանական ընկերության նախագահը պետք է լինի ազգային կրթության նախարարը այսպիսով թուրքական պետության և կազմակերպության միջև կառուցվածքային կապը խզվեց երկրորդ կարևորագույն կառուցվածքային փոփոխությունը տեղի ունեցավ թվականներին թվականին ընդունված և մինչև օրս գործող սահմանադրությամբ թուրքական լեզվաբանական ընկերությունը և թուրքական պատմագիտական ընկերությունը միավորվեցին մեկ ընդհանուր կառույցի աթաթյուրքի անվան մշակութային լեզվաբանական և պատմագիտական ընկերության կազմում այսպիսով պետության հետ եղած կապը վերահաստատվեց ավելի ամուր կերպով օրենքի ուժով գիտությանը հայտնի թուրքերեն ամենահին գրավոր աղբյուրները օրհոնյան գրավոր հուշարձաններն են որոնք հայտնաբերվել են ժամանակակից մոնղոլիայի տարածքում հուշարձանները կանգնեցվել են երկրորդ թյուրքական կագանատի ժամանակաշրջանում արքայազն քուլ թիգինի և իր եղբոր կայսր բիլգե խագանի պատվին թվականների ընթացքում օրհոն գետի դաշտավայրի ընդարձակ տարածքում այս հուշարձանների և քարե սալիկների ռուս հնագետների կողմից հայտնաբերվելուց և պեղումներ իրականացվելուց հետո հաստատվեց որ հուշարձանների արձանագրությունների լեզուն հին թուրքերենն է գրված հին թյուրքական այբուբենով որ հայտնի է որպես թյուրքական ռուներ կամ ռունիֆորմ շնորհիվ նրա որ արտաքին նմանություններ ունի գերմանական ռունական այբուբենի հետ այդ հուշարձանները վերագրվում են մ թ րդ դարին վաղ միջնադարում րդ դարեր թուրքական նվաճումների ժամանակ թուրքախոս զանգվածները տարածվեցին կենտրոնական ասիայում ընդգրկելով հսկայական աշխարհագրական տարածաշրջան որ ձգվում էր սիբիրից մինչև եվրոպա և միջերկրական ծով սելջուկները րդ դարում փոքր ասիա բերեցին իրենց լեզուն օղուզերենը որը ներկայիս թուրքերենի անմիջական նախնի լեզուն է րդ դարում թյուրքական լեզուների ուսումնասիրող մահմուդ կաշգարին կաշգարացի ով կարախանյան պետությունից էր գրեց թյուրքական լեզուների առաջին համապարփակ բառարանը և կազմեց թյուրքախոս բնակչության աշխարհագրական տեղաբաշխման քարտեզը դրանք զետեղելով թյուրքական լեզուների դիվան օսմաներեն աշխատանքում ներկայիս թուրքիայի թուրքերենը անցել է զարգացման փուլ լեզվաբանական գրականության մեջ սովորաբար որպես լեզվաընտանիք կամ լեզվախումբ հիշատակվող ալթայական լեզուները տարբեր դասակարգումների համաձայն ներառում են թյուրքական մոնղոլական տունգուս մանջուրական կամ ճյուղ ներառյալ նաև կորեերենն ու ճապոներենը այս տեսության համաձայն թյուրքական մոնղոլական տունգուս մանջուրական լեզուները կորեերենն ու ճապոներենը ազգակից են և ունեն ընդհանուր ծագում մեկ ընդհանուր մայր լեզվից են առաջացել այդ ընդհանուր մայր լեզուն ենթադրյալ լեզու է և բնականաբար որևէ անվանում չունի ալթայական լեզվաընտանիքի տեսության կողմնակիցները այդ երևակայական լեզվին տվել են ալթայերեն անունը տեսականորեն ենթադրվող այդ ալթայերենի հետագա ճյուղավորումներից էլ հենց զարգացել է այսօրվա թուրքերենը թուրքական ժամանակակից պետության հիմնադրումից և գրային բարեփոխումից հետո թվականին ինչպես արդեն նշվեց մուսթաֆա քեմալ աթաթյուրքի գլխավորությամբ հիմնադրվեց թուրքական լեզվաբանական ընկերությունը որի նպատակն էր հետազոտության ենթարկել թուրքերենը նոր հիմնադրված կազմակերպության խնդիրներից էր նախաձեռնել լեզվական բարեփոխում փոխարինելով արաբական և պարսկական փոխառությունները թուրքերեն համարժեքներով մամուլում փոխառյալ բառերի կիրառումը արգելելով ընկերությանը հաջողվեց լեզվից դուրս մղել մի քանի հարյուր օտար բառեր բառերի մեծ մասը որ թլը ի կողմից ներառվեցին լեզվի մեջ նոր էին կազմվել թուրքական արմատների միջոցով և հատուկ ընտրվել էին որպեսզի վերակենդանացնեին հին թուրքերեն բառերը որ դարերով չէին կիրառվել նման արագ փոփոխությունը լեզվի մեջ հանգեցրեց նրան որ տարիքով ավելի մեծերի և երիտասարդների բառապաշարը սկսեց չհամապատասխանել միմյանցից տարբերվել մինչև ական թվականները ծնված սերունդը առավել հակված էր արաբա պարսկական ծագում ունեցող բառերը կիրառելու մինչդեռ երիտասարդ սերունդը նախընտրում էր նոր արտահայտությունները հետաքրքրական է այն որ թվականին խորհրդարանում իր հայտնի երկար ելույթի ճառ ժամանակ աթաթյուրքի օգտագործած օսմաներենի ոճական ձևերը չնայած որ ժամանակակից թուրքերեն էին թարգմանվել շուրջ անգամ և թվականներին խորթ են ներկայիս սերնդի ընթերցողների համար անցած մի քանի տասնամյակների ընթացքում թուրքական լեզվաբանական ընկերությունը շարունակական աշխատանք է տարել թուրքերեն այնպիսի բառեր մշակելու համար որ կարտահայտեին նոր գաղափարներ ու տեխնոլոգիական տերմիններ դրանք փոխառվում էին հիմնականում անգլերենից այդ բառերի մեծ մասը հատկապես տեղեկատվական տեխնոլոգիաների վերաբերյալ տերմինները համընդհանուր կիրառություն են գտել այնուամենայնիվ թլը ն երբեմն քննադատում է արհեստական և հորինված բառերի ստեղծումը որոշ փոփոխություններ որ արվել էին ավելի վաղ օրինակ ի փոխարինումը ով կուսակցություն չարժանացան համընդհանուր հավանության ն փոխարինվեց ֆրանսերենից փոխառյալ ով որոշ բառեր էլ վերադարձվեցին հին թուրքերենից և ստացան հատուկ իմաստներ օրինակ ը սկզբնական իմաստը գիրք այժմ կիրառվում է ձեռագիր ձեռագրային լեզու համակարգչային գիտության բնագավառում բառերի մեծ մասը որ գործածության մեջ են դրվել թլը ի կողմից ունեն նաև իրենց հին համարժեքները սա սովորաբար լինում է այն ժամանակ երբ փոխառյալ բառը փոխում է իր իմաստը օրինակ բառը որ ծագում է պարսկերեն ցավ բառից թուրքերենում նշանակում է հոգս մտածմունք մինչդեռ բուն թուրքական բառը օգտագործվում է ֆիզիկական ցավը արտահայտելու համար երբեմն փոխառությունը իր նշանակությամբ փոքր ինչ տարբերվում է բուն թուրքական բառից ինչպես գերմանական և ռոմանական բառերը անգլերենում ժամանակակից թուրքերեն բառերի և հին փոխառությունների օրինակները ստորև ժամանակակից թուրքերենի հիմքում ստամբուլի խոսվածքն է ստամբուլի թուրքերենը գրավոր և խոսակցական թուրքերենի այն օրինակն է ինչպես առաջարկում էին զիյա գյոքալփը օմեր սեյֆեդդինը և այլք մի շարք բարբառներ գոյություն ունեն ական թվականներից սկսած թուրքական զանգվածային լրատվամիջոցների և կրթական համակարգի կողմից բարբառների կարգավորման որոշակի բարբառների միմյանց ձուլման միախառնման գործընթաց որը հաճախ ուղեկցվում է լեզվի ստանդարտացմամբ շնորհիվ գիտական շրջանակներում թուրք ուսումնասիրողները թուրքական բարբառները ընդունում են որպես բերանացի խոսք կամ ճյուղ առաջնորդվելով անորոշ լեզվական ակցենտով թուրքական բարբառները ուսումնասիրելու ծրագրեր են իրականացվում մի քանի համալսարաններում թուրքական լեզվաբանական ընկերությունը նույնպես նվիրվել է այս գործին աշխատանքները դեռևս ընթացքի մեջ են և նախատեսվում կազմել և հրատարակել թուրքական բարբառների համապարփակ ատլաս ռումելիերենը որով խոսում են ռումելիայից թուրքիայի եվրոպական հատված ներգաղթածները ներառում է լուդոգորիեի դինլերի ադաքալեի առանձին բարբառներ որոնցում նկատելի է բալկանյան լեզվական միջավայրի ազդեցությունը ն կիպրոսի թուրքերենն է որով խոսում են կիպրոսի թուրքերը էդիրնեի բարբառը կրում է անունը ով խոսում են էգեյան ծովի տարածաշրջանի բնակիչները այս բարբառը տարածվում է ընդհուպ մինչև անթալիա քոչվոր յուրյուքները որոնց բնակվում են թուրքիայի միջերկրածովյան ափին նույնպես ունեն իրենց ուրույն բարբառը նրանց չպետք է շփոթել մակեդոնիայում հունաստանում և թուրքիայի եվրոպական շրջաններում բնակվող յուրյուքների հետ որոնք խոսում են բալկանյան գագաուզերենով հարավարևելյան շրջաններում մինչև մերսինի արևելյան շրջաններ խոսում են բարբառով բարբառը որով խոսում են թուրքիայի արևելյան շրջաններում ունի բարբառների շղթա մեսխեթցի թուրքերը ովքեր ապրում են ղազախստանում ադրբեջանում ռուսաստանում ինչպես նաև կենտրոնական ասիայի որոշ շրջաններում խոսում են թուրքիայի արևելյան շրջանների բարբառով որ ծագում է կարսի արդահանի և արդվինի շրջաններից և նմանություններ ունի ադրբեջաներենի հետ թուրքիայի կենտրոնական շրջանների բարբառը կոչվում է ը սևծովյան արևելյան տարածաշրջանի բարբառն է որ կոչվում է նաև տրապիզոնի բարբառ այս բարբառում հստակ երևում է հունարենի հնչյունական համակարգի և շարահյուսության հիմնարար ազդեցությունը այն հայտնի է նաև լազական բարբառ չշփոթե լ լազերենի հետ անվամբ կաստամոնուն քասթամոնուի և հարակից տարածքների բարբառն է կարամանյան թուրքերենով խոսում են հունաստանում որտեղ այն կոչվում է կարամանլիդիկա վերջինս կարամանների գրական լեզուն է աղբյուրներից մեկի պնդմամբ թուրքերենի բաղաձայնները սահմանվում են որպես եռաշարք ուժեղ թույլ հնչյուններ շնչեղ ռնգային ձայնեղ ինչպես հայերեում է հնչույթը որ սովորաբար նշվում է որպես փափուկ գ թուրքերենի ուղղագրության մեջ գրվում է այն կլոր ձայնավորների միջև ներկայանում է որպես ձայնային հաջորդականություն կամ ավելի թույլ երկշրթնային առաջնալեզվային հնչյուն իսկ ոչ կլոր առաջնային ձայնավորների միջև թույլ քիմքային առաջնալեզվային հնչյուն և ցանկացած այլ տեղում ձայնային հաջորդականություն ն երբեք չի հայտնվում բառի կամ վանկի սկզբում բայց միշտ հաջորդում է ձայնավորին երբ բառավերջում է կամ նախորդում է մեկ այլ բաղաձայնի երկարացնում է բաղաձայնը բուն թուրքական բառերում և հնչյունները լրացուցիչ դասակարգման մեջ են գտնվում և հնչյունների հետ մի դեպքում հայտնվում են առաջնային ձայնավորների կողքին մի դեպքում էլ հետնային ձայնավորների սովորաբար այս հնչույթների դասավորությունը անկանխատեսելի է հատկապես փոխառյալ բառերի և հատուկ անունների պարագայում որոշ բառերում և հնչյունները հանդես են գալիս հետնային ձայնավորների հետ թուրքերենի ուղղագրությունը ունի բաղաձայնների առնմանություն երբ բաղաձայնները դառնում են ձայնեղ աղմկային ինչպես օրինակ ձայնավորները դառնում են համապատասխանաբար երբ բառավերջում են կամ բաղաձայնից առաջ բայց պահպանում են ձայնեղությունը ձայնավորից առաջ փոխառյալ բառերում ի ձայնեղ համարժեքը ն է իսկ թուրքական ծագմամբ բառերում ն սա նման է ռուսերենի և գերմաներեի նման լեզուներին բայց թուրքերենի պարագայում արտասանությունը սովորաբար ստիպում է համապատասխանեցնել հնչյունները մինչդեռ որոշ դեպքերում ինչպես անուն գոյականի դեպքում տրականը հոլովվելիս հիմնական ձևը պահպանվում է կամ ձի տրականը բացառություն են նաև կրակ և խոտ թիթեղ և մազ բառերը շատ փոխառյալ բառեր ինչպես ը արտասանվում են ինչպես գրվում են բայց շատ բառեր ինչպես հաջ ուրախ օտար օտարական պահպանում են իրենց հիմնական ձևը բուն թուրքական գոյականները որ կազմված են կամ ավելի վանկերից և ավարտվում են հնչյունով գրեթե բոլորը ձևափոխված տարբերակներում հիմնական բառավերջում ունենում են իսկ բայերի և միավանկ գոյականների պարագայում հիմնական ն պահպանվում է թուրքերենի ձայնավորներն են թուրքերենի ձայնավորների համակարգը կարող է համարվել եռաչափ որտեղ ձայնավորները բնութագրվում են ըստ նրա թե ինչպես և որտեղ են նրանք արտահայտվում առջնային և հետնային կլոր և ոչ կլոր ինչպես նաև ձայնի բարձրությամբ ձայնավորները դասակարգվում են հետևյալ կերպ հետնային կլոր և բարձր երկբարբառներ կան միայն փոխառյալ բառերում և կարող են դասակարգվել որպես իջնող երկբարբառներ որ սովորաբար ուսումնասիրվում են որպես ին կամ ձայնավորին հաջորդող թուրքերենը կցական լեզու է որտեղ վերջածանցների շարքը կցվում է բառարմատին ձայնավորների ներդաշնակությունը հնչյունաբանական գործընթաց է որ ապահովում է հնչյունների հարթ հոսք պահանջելով հնարավորինս քիչ բերանի շարժումներ ձայնավորների ներդաշնակությունը կարելի է դիտարկել որպես ձուլման գործընթաց երբ հաջորդ ձայնավորները վերցնում են նախորդ ձայնավորի առանձնահատկությունները թուրքերենի ձայնավորները կարելի է դիտարկել նաև երկու սիմետրիկ համակարգերում առանց կետիկների որտեղ հետնային ձայնավորներն են բերանի հետնային մասով արտասանվող և կետիկներով բերանի առաջնային մասով արտասանվող ձայնավորների արտասանության տեղը և ձևը որոշում են թե որ տեսակի ձայնավորի ներդաշնակությանը պիտի ենթարկվի բառը քերականական ածանցները ունեն քամելեոնի էֆեկտ և ենթարկվում են ձայնավորների ներդաշնակության հետևյալ ձևերին գործնականում երկկողմ տարբերակը հայտնի է նաև տիպի ձնկ ձայնավորների ներդաշնակության կանոն նշանակում է որ եթե միջավայրը որտեղ ձայնավորը ձևավորվել է բառարմատի մեջ բերանի առաջնային մասն է ածանցը պետք է լինի ով իսկ եթե հետնային է ապա ով քառաստիճան օրինակում հայտնի է որպես տիպի ձնկ հավասարակշռում է կլորներին այնպես ինչպես հետնայինի ու առաջնայինի դեպքում է հետևյալ օրինակները որ հիմնված են մասնիկի վրա ներկայացնում են տիպի ձնկ ն ձայնավորների ներդաշնակության կանոնում կան նաև որոշակի բացառություններ ձայնավորների ներդաշնակության կանոնները կարող են փոփոխվել ըստ տարածաշրջանային բարբառի թուրքերենի տրապիզոնյան բարբառում որի տարածման շրջանը թուրքիայի հյուսիս արևմուտքն է ենթարկվում է հին անատոլիական թուրքերենի կրճատված ձայնավորների ներդաշնակությանը որը ձայնավորների և կորստի արդյունքում լրացուցիչ բարդացել է չնայած որ բացակայում է նաև հետվերատամնային ներդաշնակությունը օրինակ նշանակում է քո ձեռքը մինչ երկրորդ դեմքի եզակի պատկանելիության վերջածանը փոփոխվում է առաջնային և հետնային ձայնավորների միջև դառնում կամ ինչպես կամ տրապիզոնի բարբառում ձայնավորի պակասության պատճառով դեպքում էլ օգտագործվում է տարբերակը բառերի մեծ մասում շեշտն ընկնում է վերջին վանկի վրա կան մի քանի բացառություններ որոնց մեջ մտնում են որոշակի փոխառություններ մասնավորապես իտալերեն և հունարեն փոխառությունները որոնք են ձայնարկություններ որոշ հարցական բառեր մակբայներ բայց ոչ ածականներ որ կատարում են նաև մակբայի գործառույթ և մի շարք հատուկ անուններ փոխառություններում հիմնականում շեշտվում է նախավերջին վանկը ճաշարան կամ նավահանգիստ հատուկ անուններում ևս սովորաբար շեշտվում է նախավերջին վանկը սակայն երբեմն շեշտվում է վերջից երրորդ վանկը եթե բառը վերջանում է կրետիկ ամֆիմակր ռիթմով ի հավելումն որոշ վերջածանցների դեպքում ինչպես հետ և բայի ժխտական ածանցը շեշտն ընկնւմ է նրանց նախորդող վանկի վրա գրքով չասել որոշ դեպքերում օրինակ բարդ բառերի երկրորդ մասում կամ երբ բային նախորդում է անորոշ խնդիր բառի շեշտը ճնշվում է և չի լսվում թուրքերենում կան նախադասությունների երկու խմբեր բայական և անվանական ներքոբերյալ բայական նախադասության օրինակում ստորոգյալը սահմանական բայ է մինչդեռ անվանական նախադասությունում պետք է ունենա կամ ոչ բացահայտ բայ կամ կապող բայ կամ լինել բայի տարբերակներն են նախադասության երկու տիպերը ունեն ժխտման տարբեր ձևեր անվանական նախադասության ժխտումը կատարվում է բառի ավելացմամբ օրինակ վերևի նախադասության ժխտականը կլինի հետևյալ կերպ նեջլան ուսուցիչ չէ բայական նախադասությունը պահանջում է բային ժխտական վերջածանցի ի հավելում այն դրվում է բայարմատից հետո և ժամանակ ցույց տվող ածանցից առաջ նեջլան չգնաց դպրոց բայական նախադասություններում հարցական ձևույթը առանց որևէ այլ մասնիկի դրվում է նախադասության վերջում նեջլան գնա ց դպրոց անվանական նախադասություններում ն դրվում է ստորոգյալից հետո բայց նախքան անձնական վերջածանցը նեջլա դուք ուսուցի չ եք թուրքերեն պարզ նախադասության մեջ բառի կարգը ինչպես կորեերենում և լատիներենում հիմնականում հետևյալ կերպ է ենթակա խնդիր բայ թուրքերենը ունի իրադարձության կամ դեպքի ընդգծման համակարգ և մի շարք քերականական ձևեր մատնանշվում են ձևաբանական նշումների օգտագործման միջոցով եխբ կառուցվածքը կարող է խախտվել և սա կարող է համարվել լեզվի պրագմատիկ բառային կարգ երբ քերականական տեսանկյունից չի կարելի վստահել բառային կարգին ինչպես նշվեց թուրքերենի հիմնական բառային կարգը եխբ ն է իսկ բառային կարգը ընդհանրապես կարող է փոփովել որոշակի պայմանների դեպքում քննարկենք ներքոբերյալ նախադասությունը ստորոգյալից հետո գտնվելը մատնանշում է կարևոր ինֆորմացիա լինելու փաստը ինֆորմացիա որ հայտնի է և խոսողին և լսողին կամ ինֆորմացիա որն արդեն իսկ առկա է կոնտեքստում թուրքերենը կցական լեզու է հաճախ օգտագործում է ածանցներ հատկապես վերջածանցներ կամ վերջավորություններ մի բառը կարող է ունենալ մի շարք ածանցներ ինչը կարող է օգտագործվել նաև նոր բառեր կազմելու ինչպես օրինակ որևէ անուն խոսքի մասից բայ կամ էլ բայարմատից անուն կազմելու համար ոորշ ածանցներ բառի մեջ ունեն քերականական գործառույթ միակ բուն թուրքական նախամասնիկները բաղաձայնույթը ուժեղացնող վանկերն են որ կիրառվում են ածականների և մակբայների հետ շատ տաք եռացող մեր այս մասնիկնների կցումով կարող են կազմվել ավարտուն նախադասություններ ժխտական մասնիկը անմիջապես հաջորդում է բառին հարցական նախադասության մեջ գյո ւղ ես գնում ծա ռ է թուրքերենի անձնական դերանուններն են ես դու նա մենք դուք նրանք նրանք հոլովվում են որոշակի բացառություններով իմ մեր ինձ քեզ երրորդ դեմքի դերանուն ն հոլովվելիս դառնում է և նոր միայն ստանում հոլովական վերջածանցներ երկու գոյականներ կամ գոյականների խումբը կարող են կապվել հետևյալ եղանակներով ներքոբերյալ աղյուսակը ցուցադրում է վերոնշյալ սկզբունքները վերջին օրինակը ցույց է տալիս որ որակող նախադասությունը կարող է լինել ավարտուն գոյականների կապակցության ևս մեկ ձև գոյություն ունի անվերջածանց կապակցություն այս կապակցության մեջ առաջին գոյականը հանդես է գալիս որպես ածական երկաթյա դուռ խնձոր թշներ ի նկատի ունի կարմիր թշներ սև աչքեր թուրքերենում ածականները չեն հոլովվում սակայն մի շարք ածականներ որ կարող են կիրառվել որպես գոյական հոլովվում են գոյականի նման օրինակ գեղեցիկ գեղեցիկ մարդիկ սիրուններ գոյություն ունեցող կա գոյություն չունեցող չկա ածականները կիրառվում են կա և չկա ունի և չունի իմաստներով կաթ չկա կայսրը հագուստ չունի կատուս կոշիկներ չուներ թուրքերենի բայերը ունեն դեմք նրանք կարող են կազմել ժխտական կարելիության և անկարելիության ձևեր բայերը ունեն ժամանակ ներկա անցյալ ապառնի և ընդարձակ եղանակ պայմանական հրամայական հարկադրական ըղձական ենթադրական ժխտականը կազմվում է մասնիկի միջոցով որ կցվում է անմիջապես արմատին թուրքերենի գրեթե բոլոր բայերը խոնարհվում են նույն կերպ ամենահայտնի բացառությունը անկանոն և անկատար բայ ն է որը կարող է օգտագործվել բաղադրյալ կառույցներում թուրքերենում կա բայի պարզ և բաղադրյալ ժամանակ պարզ ժամանակներն են անցյալ կատարյալ անկատար անցյալ ներկա շարունակական ընդարձակ ներկա ապառնի ըղձական ենթադրական պայմանական և հրամայական բաղադրյալ ձևերը միավորվում են խմբերի մեջ պատմական ենթադրություն պայմանական կան նաև այսպես կոչված կապակցված բայեր որոնք կազմվում են բայարմատին այնպիսի վերջածանցների կցմամբ ինչպիսիք են կամ ը ը կարողանալ ի վիճակի լինել կարելիության վերջածանցն է ը արագության ցուցիչն է ը անժամկետության ը ինչ որ բանին մոտ լինելու գրեթե այսպես եթե նշանակում է դու գնացիր ապա նշանակում է կարողացար գնալ իսկ նշանակում է արագ գնացիր կապակցված բայերը փաստորեն կազմվում են այնպես ինչպես պարզ բայերը թուրքերենի բայերը ունեն հատկորոշիչ ձևեր ներառյալ ներկա ժամանակի բայերը դրանք նման են անգլերենի դերբայներին ունենում են կամ վերջածանցները նրանք կարող են կատարել ինչպես ածականի այնպես էլ գոյականի գործառույթներ օրինակ երեխաներ որոնք չեն խաղում չխաղացողներ կրթված կրթվածներ թուրքերենը լայնորեն կիրառում է կցականությունը բայական արմատներից և անուն խոսքի մասերից նոր բառեր կազմելու համար թուրքերեն բառերի մեծամասնությունը կազմվում են ածանցյալ վերջածանցների կիրառմամբ վերջածանցների կցման հետ կապված թուրքերենը ունի որոշակի սկզբունքներ թուրքերենում վերջածանցների մեծ մասը ունեն մի քանի տարբերակներ ենթարկվելով ձայնավորների ներդաշնակության և բաղաձայնների առնմանության կանոններին մեկ այլ օրինակ բայական հիմքով նոր բառերը հաճախ կազմվում են երկու բառերի միավորումից ինչպես գերմաներենում բառակազմումը լինում է երկու տեսակի պարզ և ով կազմվող պարզ բառակազմումը տեղի է ունենում հետևյալ կերպ և գոյականը և ածականը միմյանց են կցվում առանց որևէ վերջածանցի ինչպես օրինակ ընկերուհի կամ սև պղպեղ թուրքերենում բառերի մեծ մասը կազմվում են միջոցով ինչը նշանակում է որ երկրորդ բառը ստանում է երրորդ դեմքի պատկանելիության վերջածանց գրային բարեփոխումը ընթացիկ մշակութային բարեփոխումների մեջ կարևոր քայլ էր նոր այբուբենի պատրաստումը և թուրքերենի հնչյուններին համապատասխան փոփոխությունների իրականացումը վստահված էր լեզվաբանական ընկերությանը որը իր շարքերում ներառում էր ականավոր լեզվաբանների գիտնականների և գրողների երկրի բոլոր ծայրերում բացված հասարակական դպրոցները պարտավոր էին ներկայացնել թուրքերենի նոր այբուբենը մի շարք հասարակական կազմակերպություններ ինչպես նաև աթաթյուրքը անձամբ շրջում էին երկրով մեկ և սովորեցնում նոր այբուբենը արդյունքում գրանցվեց գրագիտության աճ այժմ թուրքերենը ունի իր հնչյուններին համապատասխան այբուբեն գրվում է այնպես ինչպես արտասանվում է ամեն մի տառին համապատասխանում է մի հնչյուն հնչյուններից և ն արտասնավում են ինչպես գերմաներենում և և տառերը արտասանվում են համապատասխանաբար և թուրքերենի այբուբենը ունի տառ տառերը հանվել են և ավելացվել են տառերը ի մեծատառ ն է ի մեծատառը աշըք վեյսել սաթըրօղլու ընկերները թող ինձ հիշեն թուրքական գիրեսունի մարզում քյուշքյոյ գյուղի բնակիչները արդեն շուրջ տարի է ինչ հաղորդակցվում են թուրքերենի սուլող տարբերակով սուլող լեզուները մատների լեզվի ատամների շուրթերի և թշների միջոցով ստեղծվող սուլոցին բառի արժեք տվող և այդ բառերից բաղկացած լեզուներն են այս արածաշրջանը բաղկացած է մի շարք անդնդախոր ձորերից և հաղորդակցության այս ոչ սովորական ձևը հնարավորություն է տալիս հաղորդակցվել նույնիսկ մինչև կմ հեռավորությունից թուրքական իշխանությունների հաշվարկների համաձայն շուրջ մարդ հաղորդակցվում է սուլոցների լեզվով թվականին յունեսկօ ն սուլող թուրքերենը դասել է մեռնող լեզուների շարքին այն ներառելով ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցուցակներում դրանից հետո տեղական կրթության վարչությունը լեզուն ներառել է դպրոցական ծրագրի մեջ այն վերակենդանացնելու հույսով ուսուցումը իրականացվում է թուրքական արմատներով գերմանացի գիտնական օնուր գյունթյուրքյունի կողմից ով ուսումնասիրելով լեզուն նշում է որ այն թուրքերենի բառապաշարի և շարահյուսության արտացոլումն է առցանց աղբյուրներ աբխազիայի հանրապետություն աբխազերեն ափսնը ռուսերեն ափխազեթի դե ֆակտո անկախ հանրապետություն սև ծովի արևելյան ծովափնյա հատվածում վրաստանի հյուսիսարևմտյան մասում ռուսաստանից հարավ նախկինում աբխազիայի խորհրդային սոցիալիստական հանրապետություն և աբխազական ինքնավար խորհրդային սոցիալիստական հանրապետություն վրացական խսհ ի կազմում վրաստանի սահմանադրության համաձայն համարվում է վրաստանի մաս փաստացի աբխազիան վրաստանի կենտրոնական իշխանությունների կողմից չի վերահսկվում աբխազիայի անկախությունը ճանաչել են ռուսաստանը օգոստոս նիկարագուան սեպտեմբեր վենեսուելան սեպտեմբեր նաուրուն դեկտեմբեր և վանուատուն մայիս ինչպես նաև մասամբ ճանաչված հարավային օսիան չճանաչված մերձդնեստրի մոլդովական հանրապետությունը եվրոպական միությունը նատօ ն և մակ ի մնացած բոլոր երկրները ճանաչում են աբխազիան որպես վրաստանի անբաժան մասը աբխազիայի հանրապետության տարածքը կազմում է հազար քառակուսի կիլոմետր վիճարկելի աբխազիայում բնակվող հիմնական ազգերն են աբխազները հայերը մեգրելները վրացիները ռուսները ուկրաինացիները հույները ու էստոնացիները թվականին անցկացված մարդահամարի տվյալներով բնակչության թիվը կազմել է մարդ գագրայի շրջանի ամենախոշոր բնակավայրեր են գագրան պիցունդան գեչրիպշը ցանդրիպշը և բզիբը շրջանը առանձնանում է բարձր ռեկրեացիոն պոտենցիալով այս տարածքում է գտնվում ռիցա լիճը պսոու գետով սահմանակցում է ռուսաստանի կրասնոդարի երկրամասին գագրա քաղաքը համարվում է զբոսաշրջային կենտրոն քաղաքի բնակչությունը կազմում է հազար իսկ շրջանինը հազար գագրան գտնվում է սոչիի օդանավակայանից կմ հեռավորության վրա տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է ձմեռը մեղմ տաք է իսկ միջին ջերմաստիճանը կազմում է տեղումների տարեկան քանակը կազմում է մինչև մմ լողանալու սեզոնը սկսվում է մայիս ամսվանից և ավարտվում է նոյեմբերին ծովի ջուրը տաքանում է մինչև գալիի շրջանով աբխազիան սահմանակցում է վրաստանին ինգուր սահմանային գետի միջոցով բնակչության թիվը կազմում է հազար ըստ թվականի մարդահամարի տվյալներով տոկոսը կազմում են վրացիները և մեգրելները գալին համարվում է աբխազիայի ամենավտանգավոր և անկայուն շրջանը այս շրջանում գյուղ կա որոնք բոլորն էլ գլխավորում են վրացիները և մեգրելները իսկ շրջանային խորհրդի պատգամավորներից միայն ն են աբխազ տեղացիները հիմնականում աճեցնում են վաճառքի համար ընկուզենի խուրմա մանդարին և թզենի գուլրիփշի շրջանը գտնվում է սուխումի և օչամչիրայի շրջանների միջև սուխում քաղաքից կմ հարավ արևելք տարածքի մակերեսը կազմում է կմ շրջանում ապրում է շուրջ հազար մարդ սակայն թվականի մարդահամարի տվյալներով շուրջ հազար տարածքի մեծությամբ րդն է օչամչիրայի շրջանից հետո շրջանի բնական սահմաններն են կոդոորի և քելասուր գետերը գուլրիփշի շրջանում կան մի քանի փոքր լճեր և աբխազիայի րդ ամենամեծ լիճը ամտկյալը ամենախոշոր բնակավայրերն են գուլրիփշը ցաբալը և աժարան գուլրիփշի շրջանը համարվում է աբխազիայի խոշոր ցիտրուսային տնտեսության կենտրոն կոդոր գետի դաշտում է գտնվում դոպուկիտ բնակավայրը որի տարածքում է հիմնվել էստոնացիների առաջին բնակավայրը աբխազիայում և սև ծովի կովկասյան ափում աբխազիան ունի քրիստոնեական հարուստ մշակույթ դրանդա գյուղի մոտ սուխումից կմ հեռավորության վրա բարձունքի վրա կոդոր գետից ոչ հեռու գտնվում է դրանդյան տաճարը եկեղեցին որը կառուցվել է րդ դարերում բացի տաճարից մեծ հետաքրքրություն է առաջացնում տաճարի տակ գտնվող բարձունքի քարանձավը միջին դարերում դրանդան համարվում էր եպիսկոպոսների նստավայր թվականին թուրքական դեսանտը այրեց տաճարը թվականին ստարաֆոնական քահանաների կողմից այն վերականգնվեց և վերածվեց տղամարդկանց մենաստանի վերանորոգման ընթացքում տաճարի արտաքին տեսքը որոշակիորեն փոխվեց թվականին այստեղ արդեն կային բնակիչներ եկեղեցուն կից կառուցվեց նաև երեխաների համար նախատեսված դպրոց ժամանակի ընթացքում բազմաթիվ այլ կառույցներ կառուցվեցին բայց թվականին այն փակվեց և թալանվեց այժմ այդ համալիրի տարածքում գտնվող աստվածամայր ուսպենիա եկեղեցին համարվում է գործող թեև կորցրել է իր նախկին հմայքը բաբուշարա բնակավայրին մոտ կա օդանավակայան օդանավակայանը նախատեսված է ընդունելու մինչև մարդ ընդգրկող մարդատար ինքնաթիռներ և մինչև տ բեռնատարողունակությամբ բեռնատար ինքնաթիռներ գուլրիփշը համարվում է նաև առողջանային և զբոսաշրջային կենտրոն խսհմ օրոք այստեղ կառուցել են տուբերկուլյոզի բուժման նպատակով սանատորիա գուդաութի շրջանի խոշոր բնակավայրերն են գուդաութան նոր աֆոնը և լիխնին թվականին շրջանի բնակչությունը կազմել է մարդ թվականին այդ ցուցանիշը կազմել է բնակչության էթնիկական կազմը հետևյալն է աբխազներ հայեր ռուսներ վրացիներ գուդաութի շրջանը գտնվում է պատմական բզիբ շրջանի տարածքում որը համարվում է բզիբյան աբխազների ձևավորման կենտրոն որոնք էլ խոսում են աբխազերենի բզիբյան բարբառով մինչ թվականների վրաց աբխազական պատերազմի սկսվելը գուադաութի շրջանը միակն էր ուր գերակշռում էին աբխազները շրջանում կան մի քանի հայկական գյուղեր բնակչությունը կենտրոնացած է ափամերձ նախալեռահարթավայրային տարածքում գուդաութի շրջանի մակերեսը կազմում է կմ զբոսաշրջային կենտրոններ են համարվում գուդաութը նոր աֆոնը և մյուսսերան գուդաութան համարվում է զբոսաշրջանային կենտրոն թվականից իսկ բնակչության թիվը հազար է այստեղ տարեկան տեղումների քանակը կազմում է մոտ մմ այս քաղաքում զբոսաշրջային սեզոնը տևում է ամբողջ տարի այն հարուստ է ցիտրուսային բուսականությամբ իսկ հյուսիսային և հյուսիս արևելյան կողմից կմ հեռավորության վրա գտնվում են կովկասյան լեռնաշղթայի բարձր գագաթները որոնք տարին ամիս ծածկված են ձյունով լողանալու սեզոնը սկսվում է մայիսի կեսերից ներառյալ հոկտեմբեր քաղաքի պատմությունը սկսվում է նեոլիթի ժամանակաշրջանից երբ այստեղ կար ձկնորսների և հողագործների բնակատեղի քիստրիկ անունով գուդաութ անունը առաջացել է գուդոու գետակի անվանումից որը հոսում է քաղաքի տարածքով մեկ այլ տարբերակով աբխազական լեգենդի համաձայն հնում ապրել են պատանի գուդան և ութա օրիորդը նրանք իրար շատ սիրում էին սակայն չէին կարող միասին լինել իրենց ընտանիքների միջև թշնամության պատճառով այդ իսկ պատճառով գուդան իրեն գցում է գետը որին հաջորդում է իր սիրելիի նույնատիպ արարքը րդ դարերում քաղաքի մոտակայքում կառուցվել են բազմաթիվ ամրոցներ դղյակներ և եկեղեցիներ այս շրջանի տարածքում կան բազմաթիվ մշակութային կոթողներ խոշորագույն բնակավայրերն են համարվում օչամչիրան ու մոքվան թվականի տվյալներով բնակչության թիվը կազմել է ին իսկ էթնիկական կազմը ունի հետևյալ տեսքը աբխազներ վրացիներ այդ թվում մեգրելները հայեր ռուսներ և այլն օչամչիրա քաղաքը համարվում է պսոու ինգուր և թքուարչալ օչամչիրա երկաթուղային ճանապարհների համար երկաթուղային հանգույց միաժամանակ այն հանդիսանում է նաև աբխազիայի հնագույն բնակավայրերից մեկը և գտնվում է սուխում քաղաքից կմ հարավ արևելք թվականին քաղաքի բնակչությունը թիվը կազմել է օչամչիրա քաղաքը արտաքնապես գյուղի է նման օչամչիրայի շրջանը մեծ մասամբ գտնվում է պատմական աբժուա շրջանում որում էլ ձևավորվել է աբխազերենի աբժուական բարբառը շրջանում կա ական հայկական և մեգրելական գյուղեր մնացածը առավելապես աբխազական են համարվում թքուարչալի շրջանը կազմավորվել է թվականին օչամչիրայի և գալիի որոշ տարածքների վրա այս շրջանը վրացական փաստաթղթերում չի գործածվում այս շրջանը կազմավորելիս գյուղ այդ թվում թքուարչալը հանվել են օչամչիրայի շրջանից և գյուղ գալիի շրջանից բնակչության թիվը թվականին կազմել է ին այդ ցունանիշը մոտ էր էթնիկակն կամզը հետևյալ տեսքը ունի աբխազներ վրացիներ այդ թվում մեգրելները հայերը ռուսները և այլն թքուրչալը աբխազիայի միակ քաղաքն է որը գտնվում է ոչ թե ծովափին այլ լեռներում քաղաքը գտնվում է գալիձգա գետի ձորում և օչամչիրայից մոտ կմ հեռավորության վրա քաղաքը կիսաքանդ վիճակում է գտնվում արդյունաբերության հիմնական ճյուղը և շրջանային բյուջեի գլխավոր մուտքը ապահովում է թուրքակական թամսաշ ընկերությունը որը քարածուխ է արդյունահանում բաց եղանակով թքուարչալը համարվում է աբխազիայի ամենաերիտասարդ քաղաքը և նրա վերակառուցմանը աջակցում է մակ ի առաքելությունը թքուրչալը զբոսաշրջային կենտրոն չի համարվում սակայն զբոսաշրջիկները ժամանակ առ ժամանակ այցելում են այստեղ առավել հայտնի են գալիձգայի ափին գտնվող բժշկող հանքային աղբյուրները սուխումի շրջանի բնակչության թիվը թվականին կազմել է մոտ հազար է իսկ տարածքի մակերեսը կմ մայրաքաղաք սուխումի բնակչության թիվը թվականին կազմել է հազար սուխումը համարվում է աշխարհի հնագույն քաղաքներից մեկը մ թ ա դարում այս տարածքում կառուցվել է հունական դիոսկուրիա գաղութը դարերի ընթացքում քաղաքը փոխել է բազմաթիվ տիրակալներ պարբերաբար ավերվել և վերակառուցվել է թվականին հայտնի է եղել ցխում անվանումով և մտել է աբխազական թագավորության կազմի մեջ միջին դարերում այն մտել է վրացական թագավորության կազմի մեջ դարի րդ կեսից այն անցել է թուրքական տիրապետության տակ թուրքական տիրապետության օրոք ցխում անվանումը թուրքացվել է և վերածվել սխում իսկ հետո սուխում թվականին չաչբա իշխանը այն միացրել է ռուսական կայսրությանը ռուսական տիրապետության օրոք քաղաքը բարգավաճել է իսկ ականների սկզբներին ավերիչ պատերազմի տարիներին անկում ապրել սակայն այժմ այն վերակառուցվում և զարգանում է վերականգնվել է թվականին կառուցված բուսաբանական այգին որը հայտնի է իր ամյա կովկասյան լորենիով աբխազները ինքնանվանումը ափսուա համարվում են սև ծովի կովկասյան ափի հնագույն բնակիչները մ թ ա ին հազարամյակի վերջին ժամանակակից աբխազիայի տարածքում ձևավորվեցին խոշոր ցեղային միություններ աբազգների և ափսիլների որոնք հետագայում միացան և ձևավորեցին աբխազական ազգը աբխազների կազմում առանձնանում են տարածքային խմբեր կամ բարբառներ գուդաության կամ բզիբյան աբժուական և սամուրզական աբխազիայի ժամանակակից տարածքում հին հույները դեռևս մ թ ա ին հազարամյակի րդ կեսին հիմնադրեցին մի շարք գաղութներ հունական գաղութները իրենց զարգացման գագաթնակետին հասան մ թ ա դարերի ընթացքում մ թ ա դարի վերջին և դարի սկզբներին աբխազիայի տարածքի զգալի հատվածը անցավ միհրդատ եվպատորի ազդեցության ներքո հետագայում այն անցավ հռոմեական ազդեցության ներքո միաժամանակ ձևավորվեցին մի քանի աբխազական իշխանություններ որոնք գտնվում էին հռոմի ազդեցության տակ դարերում աբխազիան մտավ բյուզանդիայի բյուզանդական կայսրություն կազմի մեջ դարից աբխազիան պարբերաբար ընկնում էր կամ բյուզանդացիների կամ պարսիկների կամ արաբների ազդեցության տակ դարից աբխազիայում նաև սկսվեց աբխազական թագավորության ձևավորումը դարում լեոն օրոք աբխազական թագավորությունը լրիվ անկախանում է բյուզանդական ազդեցությունից աբխազական թագավորությունը ավելի է ամրապնդվում դարերում և սկսում է պայքար վրացական տարածքներում գերակա դիրք գրավելու համար կախեթիի և թաո քլարջեթի թագավորությունների հետ աբխազական թագավորներ գեորգիի մահացել է ին և լեոն ի օրոք աբխազական թագավորության տիրապետության տակ են անցնում կախեթի մարզի մի մասը և թաո քլարջեթի հյուսիսային հատվածը սակայն դեմետրայի օրոք թագավորության դիրքերը թուլանում են հօգուտ թաո քլարջեթի և ին աբխազիան մտնում է ֆեոդալական վրացական ընդհանուր թագավորության մեջ իսկ միավորմանը ամրապնդում է լեոնների և վրաց բագրատունիների դինաստիաների ամուսնությամբ դարում վրացական թագավորությունը մասնատվեց և աբխազական չաչբա իշխանները ստեղծեցին անկախ իշխանություն րդ դարում աբխազիան ընկավ օսմանյան կայսրության ապա ռուսական կայսրության տիրապետության տակ քանի որ կավից պատրաստված ցամաքեցման խողովակները քիչ էին օգնում րդ դարում աբխազիայի տարածքում սկսեցին օգտագործել էվկալիպտ տենդածառ ավստրալիական բույս այն հիանալի միջոց է լճային տարածքների համար որը օրական մոտ լիտր ջուր է քաշում էվկալիպտե անտառները ստեղծվել էին սևծովյան ափամերձ տարածքներում որոնք մինչ օրս կանգնած են աբխազական առողջարաններում ավելացնենք որ ներկայացվել են առավել լայնամասշտաբ վրաց աբխազական գործողությունները իրականում սահմանային հատվածում պարբերաբար զինված ընդհարումներ են տեղի ունենում աբխազիայում բնակվող հիմնական ազգերն են աբխազները հայերը մեգրելները վրացիները ռուսները ուկրաինացիները հույները ու էստոնացիները թվականին անցկացված մարդահամարի տվյալներով բնակչության թիվը կազմել է մարդ որոնցից հայերը սուխում քաղաքում կազմում են բնակչության տոկոսը գագրայի շրջանում գուդաութի շրջանում սուխումի շրջանում գուլրիփշի շրջանում օչամչիրայի շրջանում թքուարչալի շրջանում և գալի շրջանում տոկոս հայերը քիչ են ներկայացված կառավարման համակարգում իրենց թվաքանակի համեմատ թվականի սեպտեմբերին սերգեյ մաթոսյանը ընտրվել է աբխազիայի պառլամենտի փոխնախագահ նա պատգամավոր է եղել թվականներին և րդ անգամ ընտրվել է թվականին մաթոսյանը նաև աբխազիայի հերոս է աբխազիայի պառլամենտում կան մշտական գործող հանձնաժողովներ որոնցից սոցիալական քաղաքականության հանձնաժողովի գործող նախագահն է գ լ տրապիզոնյանը կառավարությունում ստանդարտների մետրոլոգիայի և սերտիֆիկացիայի պետական կոմիտեի նախագահն է ներսես ա ներսեսյանը աֆղանստան պաշտոնական անվանումը աֆղանստանի իսլամական հանրապետություն ցամաքային պետություն հարավային ասիայում աֆղանստանը հարավից և արևելքից սահմանակից է պակիստանին արևմուտքից իրանին հյուսիսից թուրքմենստանին ուզբեկստանին և տաջիկստանին հյուսիս արևելքից չինաստանին տարածքը կազմում է մոտ կմ որի մեծ մասը հինդուքուշ լեռնաշղթան է քաբուլը պետության ամենամեծ քաղաքն ու մայրաքաղաքն է աֆղանստանում մարդկության բնակության փաստերը սկսվում են միջին պալեոլիթի ժամանակաշրջանից այն գտնվել է մետաքսի ճանապարհի վրա որով էլ կապ է հաստատել միջին արևելքի և ասիայի մնացյալ մասերի հետ այս տարածքում բնակվել են ամենատարբեր ժողովուրդներ և այն եղել է բազմաթիվ ռազմական արշավանքների թատերաբեմ այդ թվում ալեքսանդր մակեդոնացու մաուրյանների մուսուլման արաբների մոնղոլների բրիտանացիների խորհրդային միության և թվականից ի վեր ամն ի և նատօ ի դաշնակից երկրների այն կոչվել է անհաղթելի և համարվել է կայսրությունների գերեզմանոց այս տարածքում են ծագել և հսկայական կայսրություններ ստեղծել քուշաները հեփթաղները սամանիները սաֆարիները ղազնևիները ղուրիները խալաջիները մուղալները հոտաղները դուրանիները և այլն ժամանակակից աֆղանստանի քաղաքական պատմությունը սկսվել է րդ դարում հոտաղ և դուրանի դինաստիաների օրոք րդ դարի վերջերին աֆղանստանը դարձել է բուֆերային պետություն հայտնվելով բրիտանական հնդկաստանի և ռուսական կայսրության մեծ խաղի միջև բրիտանական հնդկաստանի հետ աֆղանստանի սահմանը դուրանդի գիծն էր որը սահմանվել էր թվականին բրիտանացի դիվանագետ դուրանդի կողմից այս սահմանը չի ընդունվում աֆղանական կառավարության կողմից և թվականին պակիստանի անկախության հռչակումից հետո բազմաթիվ հակամարտությունների պատճառ է դարձել թվականի անգլո աֆղանական երրորդ պատերազմից հետո պետությունն ազատվել է արտաքին ազդեցությունից և ամանուլլահ թագավորի գլխավորությամբ դարձել միապետություն մինչև որ տարի անց զահիր շահը գահընկեց է արվել և ստեղծվել է հանրապետությունը թվականին աֆղանստանում տեղի ունեցած երկրորդ հեղաշրջումից հետո այն դարձել է սոցիալիստական պետություն այնուհետև խորհրդային միության պրոտեկտորատ սրա պատճառով ական թվականներին սկսվել է խորհրդա աֆղանական պատերազմը մոջահեդ ապստամբների դեմ մինչև թվականը աֆղանստանի տարածքի մեծ մասը գրավված է եղել իսլամական ֆունդամենտալիստական թալիբան խմբավորման կողմից որի ամբողջատիրական վարչակարգը տևել էշուրջ տարի նատօ ի գլխավորությամբ կոալիցիային հաջողվել է դուրս մղել թալիբանին և երկրում ստեղծվել է ժողովրդավարական սկզբունքով ընտրված կառավարություն չնայած դրան թալիբանը շարունակում է իր ձեռքի տակ պահել երկրի կարևոր հատվածներ աֆղանստանը ունիտար նախագահական իսլամական հանրապետություն է միլիոն բնակչությամբ որի մեծ մասը էթնիկ աֆղաններ են տաջիկներ հազարներ և ուզբեկներ աֆղանստանը մակ ի իսլամական համագործակցության կազմակերպության ի խմբի տնտեսական համագործակցության կազմակերպության և չմիացած երկրների շարժման անդամ է աֆղանստանի տնտեսությունը աշխարհում րդն է իր միլիարդ դոլար հնա ով պետությունը մեկ շնչին հասնող հնա ով աշխարհում պետությունների ցանկում րդն է ըստ արժույթի միջազգային հիմնադրամի թվականի զեկույցի տեսակետ կա որ աֆղանստան անվանումը այնքան հին է որքան աֆղան էթնոնիմը որը հիշատակվում է րդ դարի հուդուդ ալ ալամ աշխարհագրության գրքում աֆղան արմատը պատմականորեն օգտագործվել է էթնիկ փուշթունների համար իսկ ստան վերջածանցը պարսկերենից թարգմանաբար նշանակում է ինչ որ տեղից ուստի աֆղանստան նշանակում է աֆղանների երկիր իսկ պատմական իմաստով փուշթունների երկիր սակայն աֆղանստանի ժամանակակից սահմանադրության մեջ ասվում է որ աֆղան բառը պետք է օգտագործվի աֆղանստանի յուրաքանչյուր քաղաքացու համար նախապատմական վայրերի հնագիտական պեղումները ապացուցում են որ մարդիկ բնակություն են հաստատել ներկայիս աֆղանստանի տարածքում մոտ տարի առաջ իր բազմաթիվ նախապատմական վայրերի և դրանց հնագիտական նշանակության ու արժեքի շնորհիվ շատերը աֆղանստանը համեմատում են եգիպտոսի հետ պետությունը գտնվում է տարբեր քաղաքակրթությունների շփման խաչմերուկում որի պատճառով հաճախակի դարձել է ռազմական գործողությունների թատերաբեմ դարերի ընթացքում այստեղ ապրել են ամենատարբեր ժողովուրդներ այդ թվում իրանական հնագույն ժողովուրդներ որոնք էլ տարածաշրջանում դարձել են հնդիրանական լեզուների հիմքը տարբեր ժամանակաշրջաններում այս պետության տարածքը եղել է տարբեր կայսրությունների մաս աքեմենյան կայսրություն մակեդոնական կայսրություն հնդկական մաուրյանների կայսրություն և արաբական խալիֆայություն աֆղանստանում են ստեղծվել բազմաթիվ կայսրություններ և թագավորություններ հունա բակտրիական թագավորությունը քուշական թագավորությունը հեփթաղների թագավորությունը հինդուշահի սաֆարիների սամանիների ղազնևիների ղուրիների խալջիների քարթիների թիմուրյանների մուղալների թագավորությունները ինչպես նաև հոտաղների և դուրանիների դինաստիաները որոնք էլ մատնանշել են ժամանակակից պետության ստեղծման քաղաքական հիմքերը մ թ ա թվականից հետո կենտրոնական ասիայի կիսաքոչվոր ցեղերի ալիքը սկսել է շարժվել դեպի հարավ աֆղանստան այդ թվում էին նաև հնդեվրոպական լեզուներով խոսող բազմաթիվ հնդ իրանական ցեղեր այս ցեղերը ավելի ուշ սկսել են արտագաղթել դեպի հարավային ասիա արևմտյան ասիա կասպից ծովի հյուսիսով ընդհուպ մինչև եվրոպա այս տարածաշրջանը այդ շրջանում կոչվել է արիանա որոշ մարդկանց կարծիքով զրադաշտականությունը ծագել է մ թ ա թվականներին ներկայիս աֆղանստանի տարածքում այս տեսակետը առաջ է քաշվել այն պատճառով որ կրոնի հիմնադիր զրադաշտը ապրել և մահացել է բալխում զրադաշտականության առաջացման շրջանում տարածաշրջանում հավանաբար օգտագործվել են արևելաիրանական հնագույն լեզուները մ թ ա թվականի կեսեին աքեմենյանները կործանել են մարաստանը և իրենց արևելյան սահմանների մեջ են ներառել արակոզիան արյան և բակտրիան պարսից դարեհ ի գերեզմանաքարի վրա արված գրությունը նշում է քաբուլի հովիտը որպես իր կողմից գրավված երկրներից մեկը մեկ տարի առաջ գավգամելայի ճակատամարտում պարսից դարեհ ին պարտության մատնելուց հետո մ թ ա թվականին ալեքսանդր մակեդոնացին և իր մակեդոնական ուժերը մտել են աֆղանստան ալեքսանդրի կարճատև տիրապետությունից հետո տարածաշրջանն անցել է սելևկյանների կայսրությանը մինչև մ թ ա թվականին երբ նրանք ի կատարումն հաշտության դաշինքի կետերից մեկի շրջանի մեծ մասը տվել են մաուրյանների թագավորությանը մաուրյանները իշխել են հինդուքուշից հարավ ընկած շրջանում մինչև մ թ ա թվականի թագավորության կործանումը մաուրյանների թագավորության անկումը սկսվել է աշոկայի իշխանության ավարտից տարի հետո հանգեցնելով հունա բակտրիական թագավորության կողմից հելլենիստական վերանվաճման սակայն տարածքի մեծ մասը շուտով անջատվել է նրանցից և դարձել հնդ հունական թագավորության մասը մ թ ա րդ դարի վերջերին սկյութները պարտության են մատնել նրանց և դուրս մղել տարածաշրջանից մ թ ա առաջին դարի ընթացքում պարթևական կայսրությունը իր տիրապետության տակ է վերցրել տարածաշրջանը սակայն շուտով կորցրել է այն հօգուտ իր հնդ պարթևական վասալների մ թ առաջին դարի կեսերին և վերջին քուշական հսկայածավալ կայսրությունը որը կենտրոնացած էր աֆղանստանում դարձել է բուդդիստական մշակույթի խոշոր ներկայացուցիչ որի շնորհիվ բուդդայականությունը լայն տարածում է գտել տարածաշրջանում րդ դարում սասանյանները տապալել են քուշական թագավորությունը չնայած քուշ սասանյան թագավորությունը շարունակել է պահպանել իր գերիշխանությունը տարածաշրջանի մի հատվածի նկատմամբ նրանք հաջորդել են քիդարիները իսկ վերջիններիս էլ հեփթաղները մինչև րդ դարը քուշական և հեփթաղական թագավորությունների հաջորդները ստեղծել են փոքր դինաստիա որը կոչվել է քաբուլ շանի տարածաշրջանի հյուսիսարևելյան և հարավային հատվածների մեծ մասում գերիշխել է բուդդայական մշակույթը մինչև րդ դարը մահմուդ ղազնևին պարտության է մատնել հինդուիստ ղեկավարներին և իսլամականցրել տարածաշրջանը բացի քաֆիրիստանից մահմուդը ղազնին դարձրել է կարևոր քաղաք և հովանավորել է ալ բիրունիին և բանաստեղծ ֆիրդուսիին ղազնևիների դինաստիան տապալվել է ղուրիների դինաստիայի կողմից որի ճարտարապետական նվաճումների մեջ է մտնում ջամի մինարեթը ղուրիները իրենց իշխանության տակ են պահել աֆղանստանը մեկ դարից էլ քիչ որից հետո թվականին խորեզմշահերի պետությունը գրավել է այն երրորդ անգլո աֆղանական պատերազմից և թվականի օգոստոսի ին կնքված ռավալփինդի պայմանագրի ստորագրումից հետո ամանուլլահ խանը աֆղանստանը հռչակել է ինքիշխան և ամբողջությամբ անկախ պետություն նա քայեր է կատարել նպատակ ունենալով վերացնել պետության ավանդական մեկուսացման քաղաքականությունը և դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել միջազգային հասարակության հետ թվականներին նա շրջագայություն է կատարել եվրոպայում և թուրքիայում և ներկայացրել մի շարք բարեփումներ որոնց նպատակն էր ազգի մոդեռնիզացիան այս բարեփոխումների հիմնական ուժը մահմուդ թարզին էր կանանց կրթության եռանդուն կողմնակից նա պայքարել է աֆղանստանի թվականի սահմանադրության րդ հոդվածի համար որը տարրական կրթությունը դարձնում էր պարտադիր թվականին արգելվել է ստրկությունը որոշ բարեփոխումներ որոնք իրականացվել էին օրինակ կանանց համար ավանդական հագուստ բուրկայի վերացումը և մի քանի խառը դպրոցների բացումը առաջացրել են ցեղային և կրոնական բազմաթիվ առաջնորդների դժգոհությունը զինված ընդհանրության հանդիպելով ամանուլլահ խանը թվականի հունվարին հրաժարական է տվել դրանից անմիջապես հետո քաբուլը հայտնվել է հաբիբուլլահ կալականիի գլխավորությամբ սաքավիսթ ուժերի տիրապետության տակ ամանուլլահ խանի զարմիլ մոհամմադ նադիր շահը թվականի հոկտեմբերին պարտության է մատնել և սպանել է կալականիին որից հետո դարձել է թագավոր նա մի կողմ է թողել ամանուլլահ խանի բարեփոխումները նախընտրելով մոդեռնիզացիայի առավել աստիճանական մոտեցումը սակայն թվականին աբդուլ խալիքի հազարայի ամյա աշակերտի կողմից կատարված մահափորձի զոհ է դարձել մոհամմադ զահիր շահը նադիր շահի ամյա որդին հաջորդել է նրան և իշխել թվականներին մինչև թվականը զահիր շահը իշխել է իր հորեղբոր օգնությամբ ով վարչապետն էր և շարունակում էր նադիր շահի քաղաքականությունը զահիր շահի մյուս հորեղբայր մահմուդ խանը թվականին դարձել է վարչապետ և սկսել է մի փորձ որի նպատակն էր քաղաքական առավել ազատությունների շնորհումը սակայն շուտով փոխել է իր վարած քաղաքականությունը երբ այն սկսել է դուրս գալ իր սպասելիքների սահմանից թվականին նրանք փոխարինել է մոհամմադ դաուդ խանը թագավորի զարմիկը և տեգրը և փաշթուն ազգայնական ով ցանկանում էր ստեղծել փաշթունիստանը հանգեցնելով պակիստանի հետ խիստ լարված հարաբերությունների թագավոր զահիր շահը ինչպես իր հայր նադիր շահը վարում էր ազգային անկախության պահպանման քաղաքականություն միաժամանակ շարունակելով աստիճանական մոդեռնիզացիան նա նպատակ ուներ բարելավել հարաբերությունները մեծ բրիտանիայի հետ սերտ հարաբերություններ էին պահպանվում նաև այլ մուսուլման պետությունների հետ թուրքիա իրաքի թագավորություն և իրան միևնույն ժամանակ միջազգային հարաբերությունների ոլորտում նպատակ էր դրվել թվականին միանալ ազգերի լիգային ական թվականների բարելավվել են ենթակառուցվածքները ճանապարհները կրթական համակարգը ստեղծվել է ազգային բանկը երկրի հյուսիսային շրջանի ճանապարհների կարգավորման շնորհիվ աճել է բամբակի և տեքստիլ արդյունաբերությունը պետությունը սերտ հարաբերություններ է հաստատել առանցքի ուժերի հետ որում գերմանիան ուներ աֆղանստանի զարգացման մեջ ամենամեծ մասնաբաժինը սակայն աֆղանստանը չեզոքություն է պահպանել և չի մասնակցել ո չ երկրորդ համաշխարհային պատերազմին ո չ էլ սառը պատերազմի ժամանակ եղել է որևէ բլոկի մասը սակայն սա շահավետ էր պետության համար քանի որ խորհրդային միությունը և ամն մրցում էին աֆղանստանում իրենց ազդեցության տարածման համար կառուցելով մայրուղիներ օդանավակայաններ և այլ կենսական ենթակառուցվածքներ յուրաքանչյուր շնչի հաշվով աֆղանստանը ամենամեծ օգնությունը ստացել է խորհրդային միությունից աֆղանստանը սակայն լավ հարաբերություններ ուներ նաև սառը պատերազմի թշնամի պետությունների հետ թվականին մինչ թագավորը պաշտոնական այցի էր գնացել դաուդ խանը սկսել է արյունալի մի հեղափոխություն և դարձել աֆղանստանի առաջին նախագահը վերացնելով միապետությունը միևնույն ժամանակ զուլֆիկար ալի բուտոն ստացել է աֆղանստանի մեջ մտնող հարևան պակիստանը որոշ հետազոտողներ առաջարկում են այն տեսակետը որ բուտոն ճանապարհ էր հարթում թվականի ապրիլին տեղի ունեցած սաուրի հեղափոխության համար աժժկ ի բարեփոխումների դեմ ընդդիմությունը օրինակէ հողի վերաբաշխման քաղաքականությունը և քաղաքացիական և ամուսնական օրենքների մոդեռնիազացիան հանգեցրել են թվականի հոկտեմբերին ապստամբական տրամադրությունների խորացման սկզբում աֆղանստանի արևելքում այս ապստամբությունն անմիջապես վերածվել է քաղաքացիական պատերազմի որում պարտիզան մոջահեդները ամբողջ երկրում պայքարում էին վարչակարգի ուժերի դեմ պակիստանի կառավարությունը ապստամբներին ապահովում էր վերապատրաստման գաղտնի կենտրոններով մինչդեռ խորհրդային միությունը ուղարկում էր ռազմական հազարավոր խորհրդատուների որպեսզի օգնեն աժժկ ի վարչակարգին թվականի կեսերին ամն պակիստանի միջգերատեսչական հետախուզության միջոցով աջակցում էր աֆղան մոջահեդներին և օտարերկրյա աֆղան արաբ մարտիկներին միևնույն ժամանակ աժժկ ի մրցակցող երկու խմբակցությունների գերիշխող խալք և առավել չափավոր փարչամ միջև աճող հակասությունների պատճառով թվականի հուլիս օգոստոս փարչամի կաբինետի անդամները հեռացվել են և հեղաշրջման փորձի մեղադրանքով ձերբակալվել են փարչամի զինվորականները խորհրդային ուժերի կողմից ստեղծված վարչակարգը որը ղեկավարում էր փարչամի բաբրաք քարմալը սակայն ներառում էր երկու խմբակցությունն էլ փարչամ և խալք լցրել է առաջացած վակուումը խորհրդային զորքերը տեղակայվել են աֆղանստանում երկրի վիճակը կայունացնելու նպատակով և արդյունքում խորհրդային միությունը ներքաշվել է աֆղանստանի ներքին պատերազմի մեջ մոջահեդներն ընդդեմ աժժկ ի կառավարության այս պատերազմը տևել է թվականի դեկտեմբերից մինչև թվականը և հայտնի է նաև խորհրդա աֆղանական պատերազմ անունով ամն ը որը թվականի կեսերից ի վեր պակիստանի միջգերատեսչական հետախուզության միջոցով աջակցում էր աֆղան մոջահեդներին և օտարերկրյա աֆղան արաբ մարտիկներին և սաուդյան արաբիան որը միլիարդների գումար և զենք էր մատակարարում այդ թվում նաև զենիթահրթիռային կայան պակիստանին հակախորհրդային մոջահեդներին աջակցելու նպատակով աժժկ ն արգելել է վաշխառությունը սահմանել է սեռեր հավասարություն և կանանց ներկայացրել քաղաքական կյանքում թվականների պատերազմի ընթացքում խորհրդային ուժերը աֆղանստանի ժողովրդավարական հանրապետության հետ միասին սպանել են ավելի քան ապստամբների միլիոն աֆղանների և տեղահանել են ավելի քան միլիոն մարդու ովքեր աստիճանաբար հեռացել են աֆղանստանից բնակություն հաստատելով հիմնականում պակիստանում և իրանում որոշ ծայրամասային գյուղեր պարզապես ռմբակոծվել են իսկ որոշ քաղաքներ օրինակ հերաթը և քանդահարը օդային ռմբակոծության են ենթարկվել պակիստանի հյուսիսարևմտյան ճակատային նահանգը օգտագործվել է հակախորհրդային աֆղանական դիմադրության կազմակերպչական և ցանցային բազային նպատակներով նահանգի ազդեցիկ դիոբենդի ուլեման կարևոր դերակատարում է ունեցել ջիհադի տարածման գործում այդ ընթացքում կենտրոնաաֆղանակ շրջան հազարաջաթում որը այս շրջանում ազատ էր խորհրդային միության և աժժկ ի ազդեցությունից ևս տեղի է ունեցել նեքին քաղաքացիական պատերազմ թվականներին առերեսվելով միջազգային աճող ներկայությանը և բազմահազար զոհերին խորհրդային միությունը թվականին դուրս է եկել աֆղանստանից սակայն մինչև թվականը շարունակել է աջակցել աֆղան նախագահ մուհամմադ նաջիբուլլահին մոջահեդական իսլամական դիմադրություն ուժերը թվականի հոկտեմբերին պարտիզանական կռիվներ կամ քաղաքացիական պատերազմ են սկսել աֆղանստանի աժժկ կառավարության դեմ խորհրդային ներխուժումից հետո թվականի դեկտեմբերին աժժկ մի նախագահը փոխարինվել է աժժկ մեկ այլ նախագահով իսկ մոջահեդները հայտարարել են որ իրենք պայքարում են աժժկ խամաճիկային վարչակարգի դեմ թվականին մուհամմադ նաջիբուլլահը դարձել է աֆղանստանի նախագահ և թվականին խորհրդային ուժերի հեռանալուց հետո խորհրդային միություն շարունակել է աջակցել նրան իսկ մոջահեդները պայքարել նախագահ նաջիբուլլահը փորձել է իր կառավարության համար հենարան ստեղծել սոցիալիզմից անցում կատարելով պանաֆղանական ազգայնականության և ներկայացնելով իր կառավարությանը իբրև իսլամական ցավոք նաջիբուլլահը որևէ նշանակալի աջակցություն չի ստացել թվականի մարտին մոջահեդական խմբերը հարձակում են սկսել ջալալաբադի վրա որը հրահրված էր պակիստանի միջգերատեսչական հետախուզության կողմից նրանց նպատակն էր աֆղանստանում հիմնել մոջահեդների իսլամական կառավարություն սակայն նրանց հարձակումը ձախողվել է թվականի դեկտեմբերին խորհրդային միության փլուզման և ռուսական աջակցության դադարեցման արդյունքում նախագահ նաջիբուլլահը մնացել է առանց օտարերկրյա աջակցության թվականի մարտին մոջահեդական ուժերը հարձակվել են և գրավել խոստ քաղաք պատերազմը շարունակվել է թվականների ընթացքում և մոջահեդները իրականացրել են սպանություններ բռնաբարություններ և կեղեքումներ թվականի հունվար հունիս ամիսներին քաբուլում հոգի է սպանվել մի կողմից աբդուլ ռաշիդ դոսթումի ջունբիշի և հեքմաթյարի յեզբի իսլամի դաշինքի իսկ մյուս կողմից ահմադ շահ մասուդի ջամիաթի ուժերի միջև տեղի ունեցած կռիվների արդյունքում թվականին ի հայտ եկավ թալիբանը որպես շարժում և միլիցիա որը կազմված էր պակիստանի իսլամական մեդրեսեների դպրոցներ փաշթուն աշակերտներից տալիբ նրանք խոստացել էին ազատել աֆղանստանը զինվորականներից և հանցագործներից շուտով նրանց սկսեցին ռազմական աջակցություն ստանալ պակիստանից թվականի նոյեմբերին տեղական փաշթուն առաջնորդներին դուրս մղելուց հետո թալիբանը իր վերահսկողության տակ է առել քանդահար քաղաքը թվականի սկզբին թալիբանը փորձել է գրավել քաբուլը սակայն հետ է մղվել մասուդի ուժերի կողմից թալիբանը աստիճանաբար ուժեղացել է և թվականի սեպտեմբերին հարձակվել և գրավել է քաբուլը այն բանից հետո երբ մասուդը և հեքմաթյարը քաղաքից դուրս են բերել իրենց զորքերին այն բանից հետո երբ քաբուլը անցել է թալիբանին մասուդը և դոսթումը ստեղծել են հյուսիսային դաշինքը թալիբանը պարտության է մատնել դոսթումի ուժերին մազար ի շարիֆի ճակատամարտերի ժամանակ պակիստանի զորքերի հրամանատար փերվեզ մուշարիֆը սկսել է հազարավոր պակիստանցիների ուղարկել որպեսզի օգնեն թալիբանին պարտության մատնել հյուսիսային դաշինքին թվականին օսամա բին լադենի ալ քաիդա ցանցը և այման ալ զավահիրը ևս սկսել են գործել աֆղանստանում ավելի քան աֆղաններ զոհվել են թվականների ներքին հակամարտությունների ընթացքում իրենց իշխանության կորստից կարճ ժամանակ անց թալիբանը սկսել է ապստամբություն որպեսզի վերականգնի վերահսկողությունն աֆղանստանում հաջորդ տասնամյակի ընթացքում միջազգային անվտանգության աջակցության ուժերը և աֆղանական զորքերը մի քանի հարձակումներ են կատարել թալիբանի դեմ սակայն չեն կարողացել ամբողջությամբ պարտության մատնել նրանց աֆղանստանը մնում է աշխարհի ամենաաղքատ երկրներից մեկ օտարերկրյա ներդրումների բացակայության կառավարության կոռումպացվածության և թալիբանի ապստամբության պատճառով աֆղանական կառավարությունը կարողավել է ստեղծել որոշ ժողովրդավարական կառույցներ և պետությունը փոխել է իր անունը դառնալով աֆղանստանի իսլամական հանրապետություն փորձեր են կատարվել հիմնականում օտարերկրյա նվիրատվությունների շնորհիվ բարելավելու երկրի տնտեսությունը առողջապահությունը կրթությունը տրանսպորտը և գյուղատնտեսությունը միջազգային անվտանգության աջակցության ուժերը սկսել են մարզել աֆղանական ազգային անվտանգության ուժերին մինչև թվականը թալիբանի գլխավորությամբ ստվերային կառավարությունը սկսել է ձևավորվել երկրի տարբեր մասերում թվականին նախագահ քարզայը փորձել է խաղաղ բանակցություններ վարել թալիբանի առաջնորդների հետ սակայն վերջինս հրաժարվել է մասնակցել բանակցություններին մինչև թվականի կեսերը երբ թալիբանի գլխավոր առաջնորդը վերջապես համաձայնվել է խաղաղ բանակցություններին աֆղանստանը հարավային ասիայի և կենտրոնական ասիայի միջև տեղադրված ցամաքային պետություն է այս լեռնային պետության հյուսիսային և հարավարևմտյան շրջաններում կան հարթավայրեր պետության ամենաբարձր գագաթը նոշաքն է ծովի մակերևույթից մ բարձրությամբ պետությունն ունի չափավոր ցամաքային կլիմա կենտրոնական բարձրավանդակներում դիտվում են ցրտաշունչ ձմեռներ սառույցով ծածկված հյուսիսարևելքում նուրիստանի մոտակայքում և վախանի միջանցքում հունվարյան միջին ջերմաստիճանը կազմում է իսկ շոգ ամառներ դիտվում են սիսթանի ավազանի հարավարևմտյան ջալալաբադի ավազանի արևելյան ամուդարյա գետի երկայնքով թուրքեստանի հարթավայրերից հյուսիս ընկած շրջաններում որտեղ հուլիս ամսվա միջին ջերմաստիճանը ավելի քան է երկրի ամենացածր կետը ամուդարյա գետափի երկայնքով ջոզջանի նահանգում է որը ունի ծովի մակերևույթից մ բարձրություն չնայած աֆղանստանում կան բազմաթիվ գետեր և ջրամբարներ տարածքի մեծ մասը չորային է փակ սիսթան ավազանը աշխարհի ամենաչորային շրջաններից է համարվում ձնային տեղումներ լինում են հինդուկուշի և պամիրի լեռներում իսկ հալվող ձյունը գարնանային ամիսները լցվում է գետերը լճերը և առուները սակայն երկրի ջրի երկու երրորդը հոսում է դեպի հարևան երկրներ իրան պակիստան և թուրքմենստան շուրջ միլիարդ դոլար է անհրաժեշտ որպեսզի կարգավորվի երկրի ոռոգման համակարգը և ջուրը ճիշտ ձևով օգտագործվի բադաքշան նահանգի շուրջ գտնվող հյուսիսարևելյան հինդուկուշի լեռնաշղթան համարվում է երկրաբանական տեսանկյունից ակտիվ գոտի որտեղ գրեթե ամեն տարի երկրաշարժեր են տեղի ունենում դրանք շատ վտանգավոր կարող են լինել պատճառ դառնալով որոշ շրջաններում սողանքների իսկ ձմեռային ամիսներին նաև ձնահյուսի վերջին ամենակործանիչ երկրաշարժը տեղի է ունեցել թվականին տաջիկստանի մոտակայքում բադաքշանում որի արդյունքում զոհվել է հոգի դրան հաջորդել է թվականին հինդուկուշի երկրաշարժը որի արդյունքում զոհվել է հոգի վիրավորվել թվականին տեղի ունեցած երկրաշարժի արդյունքում զոհվել է աֆղան հոգի վիրավորվել է և ավելի քան տուն ոչնչացվել պետության բնական պաշարներից են ածուխը պղինձը երկաթի հանքաքարը լիթիումը ուրանը քիչ հանդիպող երկրային տարրերը քրոմը ցինկը ոսկին տալկը ծծումբը մարմարը կապարը բարիտը թանկարժեք և կիսաթանկարժեք մետաղները բնական գազը նավթը և այլն թվականին ամն ի և աֆղանական կառավարության ներկայացուցիչների հաշվարկներով թվականին ամն երկրաբանական հետազոտության արդյունքում հայտնաբերված հանքավայրերի արժեքը տրիլիոն դոլար է կազմում մեկ միլիոնից ավելի բնակիչ ունեցող միակ քաղաքը մայրաքաղաք քաբուլն է քաբուլից հետո մյուս խոշոր քաղաքներն են քանդահարը հերաթը մազար ի շարիֆը քունդուզը և ջալալաբադը աֆղանստանի բնակչությունը բաժանվում է բազմաթիվ էթնոլեզվական խմբերի որոնք ներկայացված են ներքոբերյալ էթնոլեզվական քարտեզում և ցանկում դարին և փաշթոն աֆղանստանի պաշտոնական լեզուներն են երկլեզվությունը սովորական երևույթ է աֆղանստանում դարին որը համարվում է պարսկերենի տարատեսակ և փոխադարձաբար հասկանալի է և շատ հաճախ իրանում բնակվող աֆղանների կողմից կոչվում է ֆարսի քաբուլում ինչպես նաև երկրի հյուսիսային և հյուսիսարևմտյան շրջաններում հանդիսանում է լինգվա ֆրանկա փաշթոն փաշթոների մայրենի լեզուն է չնայած նրանց մեծ մասը ազատ տիրապետում է նաև դարիին իսկ շատ ոչ փաշթոներ ազատ տիրապետում են փաշթոյին կան նաև քիչ տարածված շրջանային լեզուներ օրինակ ուզբեկերեն թուրքմեներեն բելուջերեն փաշայի և նուրիստանի որոշ աֆղաններ ազատ տիրապետում են նաև ուրդուին անգլերենին և այլ օտար լեզուներին ըստ հաշվարկների աֆղան բնակչության ը մուսուլման է խոշոր քաղաքակներում կան նաև աֆղան սիքհներ և հինդուիզմի հետևորդներ աֆղանստանում եղել է նաև հրեական փոքր համայնք որը րդ դարի վերջին արտագաղթել է իսրայել և ամն մնացել է մեկ հրեա զաբլոն սիմինթովը աֆղան քրիստոնյաները որոնց թիվը կազմում է իրենց կրոնը գաղտնի են դավանում պայմանավորված հասարակական դիմադրությամբ աֆղանստանը իսլամական հանրապետություն է որտեղ իշխանությունը բաժանված է երեք ճյուղերի գործադիր օրենսդիր և դատական հանրապետության նախագահն է աշրաֆ ղանին իսկ փոխնախագահներն են աբդուլ ռաշիդ դոսթումը և սարվար դանիշը գործադիր իշխանության ղեկավարն է աբդուլլահ աբդուլլահը ազգային ժողովը օրենսդիր մարմինն է որը երկպալատ է ներկայացուցիչների պալատ և սենատ գերագույն դատարանը ղեկավարում է սաիդ յուսուֆ հալեմը իրավական հարցերով արդարադատության նախկին փոխնախարարը համաձայն թրանսփերենսի ինթերնեշընըլի աֆղանստանը շարունակում է մնալ աշխարհի ամենակոռումպացված երկրների ցուցակում թվականի հունվարին մակ ի թմրամիջոցների և հանցագործության դեմ պայքարի գրասենյակի կողմից հրատարակած զեկույցում նշվում է որ աֆղանստանում կաշառակերությունը հասել մեծ չափերի և գրեթե հավասար է հնա ի ին աֆղանական կառավարության կարևոր մասն է կազմում մեծ ժողով սա խորհրդատվական մարմին է որի հիմնական նպատակն է ընտրել պետության նոր ղեկավար ընդունել նոր սահմանադրություն կամ էլ լուծել ազգային կամ տեղական խնդիրներ օրինակ պատերազմ մեծ ժողով հրավիրվել է թվականից սկսած իսկ ամենավերջինը տեղի է ունեցել թվականին աֆղանստանը վարչականորեն բաժանված է նահանգների վիլայեթներ յուրաքանչյուր նահանգը ամն վարչական շրջանի չափ է ունի նահանգապետ և մայրաքաղաք նահանգներն իրենց հերթին բաժանված է մոտ շրջանների որոնցից յուրաքանչյուրը սովորաբար իր մեջ ներառում է մի քաղաք կամ մի քանի գյուղ յուրաքանչյուր շրջան ունի իր ղեկավարը նահանգապետերին նշանակում է աֆղանստանի նախագահը իսկ շրջանների ղեկավարներին նշանակում են նահանգապետերը նահանգապետները քաբուլի կենտրոնական կառավարության ներկայացուցիչներն են և պատասխանատու են նահանգների վարչական և պաշտոնական հարցերի համար կան նաև նահանգային խորհուրդներ որոնք ընտրվում են ուղղակի ընդհանուր ընտրություններով տարի ժամկետով նահանգային խորհուրդների գործառույթի մեջ է մտնում նահանգների զարգացման ծրագրի մշակումը և մասնակցությունը նահանգային կառավարման ինստիտուտների մշտադիտարկմանը համաձայն սահամանադրության րդ հոդվածի և ընտրական իրավունքի մասին նախագահական հրամանագրի քաղաքապետերն ընտրվում են ազատ և ուղղակի ընտրություններով տարի ժամկետով սակայն գործնականում քաղաքապետերը նշանակվում են կառավարության կողմից ստորև ներկայացված են աֆղանստանի նահանգները այբբենական հերթականությամբ աֆղանստանը թվականին դարձել է մակ ի անդամ այն ջերմ հարաբերություններ ունի նատօ մի շարք անդամ երկների հետ մասնավորապես ամն կանադա մեծ բրիտանիա գերմանիա ավստրալիա և թուրքիա թվականին ամն ը և աֆղանստանը ստորագրել են ռազմավարական գործընկերության համաձայնագիրը որով աֆղանստանը դարձել է ոչ նատօ ի անդամ կարևոր դաշնակից աֆղանստանը դիվանագիտական լավ հարաբերություններ ունի ինչպես հարևան չինաստանի իրանի պակիստանի տաջիկստանի թուրքմենստանի և ուզբեկստանի հետ այնպես էլ տարածաշրջանային պետություններ բանգլադեշի հնդկաստանի ճապոնիայի ղազախստանի նեպալի ռուսաստանի հարավային կորեայի ամէ ի հետ աֆղանստանի արտաքին գործերի նախարարությունը շարունակում է դիվանագիտական հարաբերություններ զարգացնել աշխարհի այլ երկրների հետ աֆղանստանում մակ ի աջակցության առաքելությունը ձևավորվել է թվականին որի նպատակն էր օգնել պետությանը վերականգնվելու տասնամյակներ տևող պատերազմից այսօր համաձայն վճռական աջակցության գործողության նատօ ի անդամ մի շարք երկրներ աֆղանստանում տեղակայել են շուրջ ի հասնող զորքեր հիմնական նպատակը աֆղանական ազգային անվտանգության ուժերի մարզումն է աֆղանական զինված ուժերը պաշտպանության նախարարության հովանու ներքո են գտնվում և դրանց մեջ են մտնում աֆղանական օդային ուժերը և աֆղանական ազգային բանակը աֆղանստանի պաշտպանության համալսարանում զինված ուժերի համար կան բազմաթիվ ուսումնական հաստատություններ այդ թվում աֆղանստանի ազգային ռազմական ակադեմիան աֆղանստանում իրավապահպանության հարցերով զբաղվում է աֆղանստանի ազգային ոստիկանությունը աաո որը ներքին գործերի նախարարության մասն է կազմում աաո ն կազմված է երկու ճյուղից աֆղանական համազգեստավորված ոստիկանությունը և սահմանային ոստիկանությունը առաջինի առաքելություն է ապահովել անվտանգությունը երկրի ներսում կանխել հանցագործությունները և պաշտպանել սեփականությունը սահմանային ոստիկանությունը պատասխանատու է հարևան պետությունների հետ ազգային սահմանների անվտանգության և պահպանման համար ինչպես նաև երկրում եղած բոլոր միջազգային օդանավակայանների համար աֆղանստանի հետախուզության գործակալությունը ազգային անվտանգության վարչությունը անվտանգության հարցերով աջակցում է աաո ին աֆղանստանի բոլոր շրջանները համարվում են վտանգավոր պայմանավորված ռազմական գործողություններով և ահաբեկչության հետ կապված պատահարներով փրկագնի դիմաց առևանգումը և գողությունները սովորական երևույթ են խոշոր քաղաքներում ամեն տարի հարյուրավոր աֆղան ոստիկաններ են սպանվում իրենց պարտականությունները կատարելիս աֆղանստանը նաև աշխարհում ափիոն արտադրող առաջատար պետություն է աֆղանստանի ափիոնի խոտաբույսից ստացվում է աշխարհում անօրինական ձևով տարածվող հերոինի ավելի քան ը իսկ եվրոպա մատակարարվող հերոինի ավելի քան ը աֆղանստանի թմրանյութերի դեմ պայքարի նախարարությունը պատասխանատու է թմրաբիզնեսի մշտադիտարկման և վերացման համար լրագրողները աֆղանստանում առերեսվում են երկու սպառնալիքների հետ անվտանգության ուժեր և ապստամբներ աֆղանական լրագրողների անվտանգության հանձնաժողովը թվականին հայտարարել է որ աֆղանական կառավարությունը պատասխանատու է աֆղան լրագրողների վրա կատարված հարձակումների ի համար իսկ մնացյալի համար պատասխանատու են ապստամբները համասեռականությունը աֆղանստանում օրենքով արգելված է և պատժվում է մահապատժով աֆղանստանի հնա ն կազմում է միլիարդ դոլար մեկ շնչին հասնող հնա ն ընդամենը դոլար է չնայած աֆղանստանը ավելի քան տրիլիոն դոլարի արժողությամբ օգտակար հանածոներ ունի այն համարվում է աշխարհի քիչ զարգացած պետություններից մեկը երկիրը ներմուծում է միլիարդ դոլար արժողությամբ ապրանք սակայն արտահանում է միայն միլիոն դոլար արժողությամբ ապրանք որի հիմնական մասը կազմում են մրգերն ու ընկույզը աֆղանստանի արտաքին պարտքը կազմում է նվազագույնը միլիարդ դոլար աֆղանստանի տնտեսության հիմքը կազմում է գյուղատնտեսությունը երկիրը հայտնի նռների խաղողի ծիրանի սեխի և այլ թարմ և չորացրած մրգերի արտադրությամբ այն նաև ափիոնի արտադրությամբ աշխարհում առաջատարն է որոշ աղբյուրներ պնդում են որ ափիոնի մշակումից և վաճառքից է ստացվում ազգային տնտեսության ը կա ավելին մինչ բնակչության մեծ մասը ֆինանսավորում ստանում է հենց բարերարների դրամական նվիրատվությունների շնորհիվ կառավարական բյուջեից ֆինանսավորում ստանում է բնակչության շատ քիչ հատվածը մնացյալ մասը ֆինանսավորում ստանում է մակ ից կամ այլ հասարակական կազմակերպություններից աֆղանստանի ֆինանսների նախարարությունը կենտրոնացել է եկամուտների հավաքագրման և հանրային սեկտորի ծախսերի կարգավորման վրա օրինակ կառավարության եկամուտները աճել են ով և թվականի մարտից մինչև թվականի մարտը հասել են միլիարդ դոլարի դա աֆղանական բանկը պետության կենտրոնական բանկն է և աֆղանին ազգային արժույթն է աֆղանին հավասար է դոլարի երկրում կան նաև տեղական և օտարերկրյա մի շարք բանկեր այդ թվում աֆղանստանի միջազգային բանկը քաբուլի նոր բանկը ազիզի բանկը փաշթանի բանկը ստանդարտ չարթերդ բանկը և առաջին միկրոֆինանսական բանկը տնտեսական դրության բարելավման համար կարևոր դերակատարում են ունեցել միլիոն հայրենադարձները ովքեր իրենց հետ բերել են ձեռնարկատիրական հմտություններ ինչպես նաև այդքան անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցները բիզնեսի ստեղծման համար շատ աֆղաններ ներկայումս ներգրավված են շինարարական աշխատանքների մեջ որը պետության խոշորագույն արդյունաբերություններից մեկն է ազգային խոշոր շինարարական նախագծերից են միլիարդ դոլար արժողությամբ նոր քաբուլ քաղաքը մայրաքաղաքի կողքին աինո մենա ծրագիրը քանդահարում ղազի ամանուլլահ խան քաղաքը ջալալաբադի մոտակայքում զարգացման նմանատիպ ծրագրեր սկսել են նաև հերաթում մազարի շարիֆում և այլ քաղաքներում որոշ հաշվարկների համաձայն շուրջ մարդ ամեն տարի մտնում է աշխատաշուկա երկրի տարբեր շրջաններում սկսել են գործել փոքր ընկերություններ և գործարաններ որոնք ոչ միայն եկամուտ են ապահովում կառավարության համար այլև նոր աշխատատեղեր են ստեղծում բիզնեսի զարգացման արդյունքում հեռահաղորդակցության ոլորտում ներդրվել է ավելի քան միլիարդ դոլար իսկ թվականից ի վեր ստեղծվել է ավելի քան աշխատավայր աֆղանական գորգերը կրկին հայտնի են դարձել որի շնորհիվ կարպետ վաճառողները հեշտորեն աշխատանք են գտնում աֆղանստանը առևտրի համաշխարհային կազմակերպության տարածաշրջանային համագործակցության համար հարավային ասիայի ասոցիացիայի տնտեսական համագործակցության կազմակերպության և իսլամական համագործակցության կազմակերպության տնտեսության անդամ է շանհայի համագործակցության կազմակերպությունում դիտորդի կարգավիճակ ունի թվականին արտաքին գործերի նախարար զալմայի ռասուլին լրատվամիջոցերին տված հարցազրույցում ասել է որ ազգի նպատակն է հասնել աֆղանական այնպիսի տնտեսության որի աճը հիմնվում է առևտրի անհատ ձեռներեցության և ներդրումների վրա բրուքինգս ինստիտուտից մայքլ օ հանլոնը հաշվարկել է որ եթե աֆղանստանը հանքարդյունաբերության շնորհիվ տարեկան միլիարդ դոլար եկամուտ ստանար ապա հնա ն կկրկնապատկվեր և կայուն ու երկարաժամկետ ֆինանսներ կապահովեր աֆղանական ավտանգության ուժերի և այլ խիստ անհրաժեշտությունների համար միացյալ նահանգների երկրաբանական հետազոտության հաշվարկների համաձայն թվականին աֆղանստանի հյուսիսում եղել է մլն մ նավթ մլրդ մ բնական գազ և մլրդ լիտր բնական գազի կոնդենսատ թվականին աֆղանստանը նավթի ուսումնասիրությունների համաձայնագիր է կնքել չինաստանի ազգային նավթային կորպորացիայի հետ հյուսիսում ամուդարյա գետի երկայնքով երեք նավթային հանքահորերի զարգացման համար երկիրն ունի լիթիումի պղնձի ոսկու ածուխի երկաթի և այլ հանքանյութերի հարուստ պաշարներ հելմանդի նահանգում գտնվող կարնաշին քարբոնատիտը պարունակում է մլն տոննա քիչ հանդիպող երկրային տարրեր թվականին այնակ պղնձահանքը տարի ժամկետով վարձակալությամբ տրվել է չինական մետալուրգիական խմբին մլրդ դոլարով սա աֆղանստանի պատմության մեջ օտարերկրյա ամենախոշոր ներդրումն է և մասնավոր բիզնես ձեռնարկությունը ն իրավունք է ստացել զարգացնելու հաջիգակի երկաթի հանքաքարի հսկայական պաշարները կառավարական պաշտոնյաների հաշվարկների համաձայն պետության ձեռք չտրված հանքանյութերի պաշարների ը արժեք տրիլիոն դոլար պաշտոնյաներից մեկը հայտարարել է որ սա կարող է դառնալ աֆղանական տնտեսության հենասյունը իսկ պենտագոնի հուշագրում ասվում է որ աֆղանստանը կարող է դառնալ լիթիումի սաուդյան արաբիան թվականին ը զեկուցել է որ ամն և այլ արևմտյան երկրներ որոնք կրել են աֆղանական պատերազմի վնասները ակնհայտորեն չեն մասնակցել աֆղանստանի հանքային պաշարները ձեռք բերելու գործընթացին թողնելով այն հիմնականում տարածաշրջանային հզոր պետություններին օդային տրանսպորտը աֆղանստանում ապահովում է ազգային արիանա ավիաընկերությունը ինչպես նաև մասնավոր քամ էյր ընկերությունը այլ երկրների ավիաընկերություններ ևս չվերթներ են ապահովում են դեպի աֆղանստան և հակառակը դրանցից են աֆղանստանում կան միջազգային օդանավակայաններ համիդ քարզայի միջազգային օդանավակայան նախկինում քաբուլի միջազգային օդանավակայան քանդահարի միջազգային օդանավակայան հերաթի միջազգային օդանավակայան և մազարի շարիֆի միջազգային օդանավակայան կան նաև տեղական օդանավակայաններ որոնց թիվը է աֆղանստանում կա երեք երկաթգիծ կմ երկարությամբ երկաթգիծը որը ձգվում է մազարի շարիֆից մինչև ուզբեկստանի սահման կմ երկարությամբ երկաթգիծը որը ձգվում է թորաղունդիից մինչև թուրքմենստանի սահման որտեղից այն շարունակվում է դառնալով թուրքմենական երկաթուղու մասը և ագինայից թուրքմենական սահմանը հատելով քերքի գնացող կարճ երկաթգիծը որը ծրագրվում է ընդլայնել աֆղանստանի տարածքով այս երկաթգծերն օգտագործվում եմ միայն բեռնափոխադրումների համար թվականի դրությամբ կառուցվում է մի նոր երկաթգիծը որը ձգվում է խաֆից իրան դեպի հերաթ արևմտյան աֆղանստան և նախատեսված է ինչպես բեռնափոխադրումների այնպես էլ ուղևորափոխադրումների համար երկաթգծի ավելի քան կմ լինելու է աֆղանական հատվածում երկրում հավելյալ երկաթգծեր կառուցել տարբեր առաջարկներ կան աֆղանստանի ամենակարևոր ճանապարհը մայրուղի ն է որը կոչվում է օղակաձև ճանապարհ այն ձգվում է կմ և իրար է կապում խոշոր քաղաքներ քաբուլ ղազնի քանդահար և հերաթ մայրուղի ի կարևոր մասն է կազմում սալանգի թունելը որի կառուցման աշխատանքներն ավարտվել են թվականին այս թունելը անցնում է հինդուկուշի լեռնաշղթայով և միավորում աֆղանստանի հյուսիսային և հարավային շրջանները ավտոբուսով երթևեկելը աֆղանստանում վտանգավոր է համարվում պայմանավորված ռազմական գործողություններով աֆղանական ճանապարհների և մայրուղիների վրա ճանապարհատրանսպորտային պատահարները սովորական երևույթ են մասնավորապես քաբուլ քանդահար և քաբուլ ջալալաբադ ճանապարհներին համաձայն մարդկանց զարգացման ինդեքսի աֆղանստանը աշխարհի ամենաքիչ զարգացած երկրների ցանկում րդն է կյանքի միջին տևողությունը տարի է է առողջապահության նախարարությունը նախատեսում է մինչև թվականը մանկական մահացության ցուցանիշը ի մեջ հասցնել ի երկրում կա ավելի քան մանկաբարձ միևնույն ժամանակ տարեկան մանկաբարձ է վերապատրաստվում աֆղանստանում կան շուրջ հիվանդանոցներ սակայն լավագույն բժշկական պայմանները հասանելի են միայն քաբուլում քաբուլում գտնվող երեխաների համար ֆրանսիական բժշկական ինստիտուտը և ինդիրա գանդիի անվան մանկական հիվանդանոցը երկրի ամենաառաջատար մանկական հիվանդանոցներն են քաբուլի այլ առաջատար հիվանդանոցներից են ջամհուրիյաթ հիվանդանոցը և ջիննահ հիվանդանոցը չնայած այս ամենին շատ աֆղաններ մեկնում են պակիստան և հնդկաստան ստանալու առաջատար բժշկական օգնություն աֆղանստանում կրթական համակարգը ներառում է ամյա կրթություն և բարձրագույն կրթություն որը վերահսկվում է կրթության նախարարության և բարձրագույն կրթության նախարարության կողմից երկրում կան ավելի քան դպրոցներ և մլն ուսանողներ ուսանողների ը տղամարդիկ են իսկ ը կանայք ավելի քան ուսանողներ սովորում են երկրի տարբեր համալսարաններում նրանց ը կանայք են կրթության նախկ ին նախարար ղուլամ ֆարուք վարդակը հայտարարել է որ դպրոցների կառուցումը անհրաժեշտություն է որի շնորհիվ մյուս երեխաներն էլ հնարավորություն կունենան ֆորմալ կրթություն ստանալ աֆղանստանի առաջատար համալսարաններն են աֆղանստանի ամերիկյան համալսարանը քաբուլի համալսարանը որոնք երկուսն էլ գտնվում են քաբուլում աֆղանստանի ազգային ռազմական ակադեմիան որը ստեղծվել է ամն ռազմական ակադեմիայի նմանությամբ քառամյա ռազմական ինստիտուտ է որը ավարտողները դառնում են աֆղանստանի զինված ուժերի մասը աֆղանստանի պաշտպանության համալսարանը կառուցվել է կարգայի մոտակայքում քաբուլում քաբուլից դուրս գտնվող այլ առաջատար համալսարաններից են քանդահարի համալսարանը հարավում հերաթի համալսարանը հյուսիս արևմուտքում բալխի համալսարանը և քունդուզի համալսարանը հյուսիսում նանգահարի համալսարանը և խոսթի համալսարանը արևելքում ամն ստեղծում է կրթական ֆակուլտետ քոլեջ գավառական ուսուցիչների վերապատրաստման համար քաբուլում երկու մեծ միջնակարգ դպրոց և մեկ դպրոց ջալալաբադում գրագիտության մակարդակը ամբողջ բնակչության շրջանում է տղամարդիկ կանայք թվականին ամն ը աֆղանստանում ստեղծել է լինքոլնի ուսուցման մի շարք կենտրոններ այս կենտրոններում կա անգլերենի ուսուցման դասընթացներ գրադարանային պայմաններ ծրագրավորման համար նախատեսված սրահներ ինտերնետի հասանելիություն և կրթական ու խորհրդատվական ծառայություններ ծրագրի նպատակն է հասնել նրան որ յուրաքանչյուր վայրում ամեն ամիս նվազագույնը աֆղանցի հաճախի այդ կենտրոններ աֆղանստանի անվտանգության ուժերին ապահովում են գրագիտության տարածման համար պարտադիր դասընթացներով ավելին ի հիմնված ամերիկյան քնջութի փողոցի վրա նպատակն է զարգացնել կրթության նկատմամբ հետաքրքրությունը աֆղանցի երեխաների շրջանում թվականին ղազախստանը սկսել է զարգացման աջակցության պաշտոնական մի ծրագիր որը աֆղանցի կանանց ապահովում է ղազախական համալսարաններում կրթության հնարավորությամբ ծրագրի նպատակն է ուժեղացնել աֆղան կանանց անկախությունը տնտեսական ոլորտում ղազախստանի առաջատար կրթական հաստատություններում ապահովելով նրանց կրթության հնարավորությամբ հանրային կառավարման և առողջապահության ոլորտներում աֆղանստանում գիտական առաջին հիմնարկությունները ստեղծվել են երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ բնական և տեխնիկական գիտությունների բնագավառում ազգային կադրեր են պատրաստում հիմնականում քաբուլի համալսարանում աֆղան առաջին գիտնականների թվում են մուհամմեդ անասը աբդուլագիմ զիյաին աբդուլզաֆար կակարը մուհամմեդ ֆաքարը մուհամմեդ սիդդիկը թվականին քաբուլում ստեղծվել է գիտաքիմիական կենտրոն բնական գիտությունների ակադեմիայի նախահիմքը ընդլայնվում են գիտահետազոտական աշխատանքները ջրաբանության գյուղատնտեսության երկրաբանության բժշկության և այլ բնագավառներում մի շարք գիտական լաբորատորիաներ են ստեղծել մակ ի մասնագիտացված հիմնարկությունները բնական հարստությունների ուսումնասիրման ուղղությամբ զգալի աշխատանքներ են կատարել արտասահմանյան արշավախմբերն ու գիտնականները մինչև դուրանիական իշխանության կազմավորումը աֆղանական պատմագրությունը ներկայացվում էր գլխավորապես աֆղանական առանձին ցեղերի կամ ցեղախմբերի պատմությանը նվիրված երկերով րդ դարի երկրորդ կեսից մեծ տեղ են գրավում աֆղան ժողովրդի պատմության իրադարձությունները ժամանակակից պատմագրությունը սկսել է ձևավորվել անկախություն ստանալուց հետո զգալի ուշադրություն է դարձվում աֆղանստանի միջնադարյան և նոր ժամանակների պատմությանը ական թթ սկսած առավել ուշադրություն է նվիրվում աֆղանստանի նորագույն պատմության ուսումնասիրությանը աֆղան պատմաբաններ ահմադ ալի կոխգադը աբդուլհայ հաբիբին մուհամմեդ օսման սիդղին ալի ահմադ նաիմին աբդուռաուֆ բենավան միր գուլյամ մուհամմեդ գուբարը շահ վալին մուհամմեդ ալին և ուրիշներ մեծ ներդրում ունեն աֆղանստանի պատմության ուսումնասիրության գործում աֆղանստանում հիմնականում տարածված է ցեղային հասարակությունը որը տարբեր շրջաններում ունի իրեն հատուկ ենթամշակույթ նրանց պատմությունը հետ է գնում ընդհուպ մինչև աքեմենյան կայսրության շրջան մ թ ա թվական հարավային և արևելյան շրջաններում մարդիկ ապրում են հետևելով փաշթուն մշակույթին փաշթունները և բալոխները մեծապես կապված են հարավային ասիայի մշակույթին մնացյալ աֆղանները կրում են պարսկական և թյուրքական մշակութային տարրեր շատ ոչ փաշթուններ ովքեր ապրում են փաշթունների մոտակայքում սկսել են ընդունել աֆղանական մշակույթի տարրեր մի գործընթացքում որը կոչվում է փաշթունացում մինչդեռ որոշ փաշթուններ էլ պարսկացման միտումներ ունեն նրանք ովքեր ամենաքիչը տարի ապրել են պակիստանում և իրանում ավելի շատ են կրել իրենց վրա հարևան ազգերի մշակույթների ազդեցությունը աֆղանցիներին բնորոշ հատկանիշներից են ներողամտությունն ու ըմբռնողականությունը նրանց համար շատ կարևոր է պատիվը ցեղին հավատարմությունը և պատրաստակամությունը օգտագործել ուժեր վեճերը լուծելու համար այն պատճառով որ ցեղային պատերազմը և ներքին երկպառակտչությունը մշտապես եղել է նրանց գլխավոր զբաղմունքներից մեկը օտարների համար դժվար է եղել նվաճել նրանց հետազոտողներից մեկը նշում է որ ցեղային համակարգը լավագույն տարբերակն է բարդ աշխարհագրություն ունեցող երկրներում և նյութականին կարևորություն տվող հասարակությունում մեծ խմբերով մարդկանց կազմակերպման համար կան աֆղանական տարբեր ցեղեր ըստ որոշ հաշվարկների շուրջ մլն քոչվորներ ազգը ունի խառը պատմություն որը պահպանվել է ներկայիս մշակույթների մեջ կամ արտահայտվել է տարբեր լեզուների և հուշարձանների տեսքով սակայն պատմական բազմաթիվ հուշարձաններ մեր օրերում վնասվել են թալիբանի կողմից ոչնչացվել են երկու բամիան բուդդաները կռապաշտության պատճառաբանությամբ չնայած դրան հնէաբանները կարողացել են գտնել բուդդայական հետքեր երկրի տարբեր մասերում որոնցից շատերը թվագրվում են րդ դարով սա ապացուցում է որ բուդդիզմը տարածված է եղել աֆղանստանում այլ պատմական վայրերից են հերաթ քանդահար ղազնի մազարի շարիֆ և զարանջ քաղաքները հարի գետի վրա ջամի մինարեթը համարվում է յունեսկօ ի համաշխարհային ժառանգություն մուհամմադ մարգարեի կրած ժամացույցը պահպանվում է ժամացույցի մզկիթում քանդահարում որը ստեղծվել է ալեքսանդր մակեդոնացու կողմից և եղել է աֆղանստանի առաջին մայրաքաղաքը վերջին տարիներին վերանորոգվել է հերաթի արևմտյան մասում գտնվող ալեքսանդրի միջնաբերդը այն շատ հայտնի վայր է զբոսաշրջիկների շրջանում երկրի հյուսիսային մասում է գտնվում ալիի սրբավայրը որը ըստ որոշ մարդկանց այն վայրն է որտեղ թաղված է ալին աֆղանստանի ազգային թանգարանը գտնվում է քաբուլում համաշխարհային իրավունքի համաձայն աֆղանստանի կանանց ը ենթարկվում է ֆիզիկական սեռական հոգեբանական բռնության և հարկադրված ամուսնության այս հանցագործությունները կատարվում են զոհի ընտանիքի կողմից աֆղան կանայք կարող են կրթություն ստանալ ղազախստանում եվրամիության և ղազախստանի կողմից համատեղ ներդրված կրթական ծրագրի շրջանակներում սա ղազախստանի կողմից նախաձեռնված բազմաթիվ ծրագրերից մեկն է որի նպատակն է պաշտպանել կանանց իրավունքները աֆղանստանում թվականի սեպտեմբերի ին ղազախստանի մայրաքաղաքում տեղի է ունեցել կանանց հզորացումը աֆղանստանում վերնագրով տարածաշրջանային համաժողովը որը միավորել է համաշխարհային առաջնորդների գտնելու ճանապարհներ աֆղան կանանց իրավունքների պաշտպանության համար աֆղանստանն ունի շուրջ ռադիոալիքներ և հեռուստաալիք որի մեջ է մտնում նաև պետական և բազմաթիվ մասնավոր ալիքներ ինչպես օրինակ տօլօ ն և շամշադ աֆղանական առաջին թերթը հրատարակվել է թվականին մինչև ական թվականները ռադիո քաբուլը հեռարձակել է տեղական ռադիոհաղորդումները հեռուստահաղորդումները սկսել են հեռարձակվել ականների սկզբից ամերիկայի ձայնը ը և ազատ եվրոպա ռադիոն ազատություն ռադիոն հեռարձակվել են աֆղանստանի պաշտոնական լեզուներով քաբուլ քաղաքտ բազմաթիվ երաժիշտների ինչպես ավանդական այնպես էլ ժամանակակից աֆղանական երաժշտության գիտակների տունն է եղել ավանդական երաժշտությունը հատկապես տարածված է նովրուզի նոր տարի ինչպես նաև ազգային անկախության օրերին աֆղան հայտնի երաժիշտներից են ահմադ զահիրը նաշենասը ուսթադ սարահանգը սարբանը ուբայդուլլահ ջանը ֆարհադ դարյան և նաղման աֆղանները տարիներ շարունակ դիտել են հնդկական բոլիվուդի ֆիլմերը և լսել դրանց երգերը բոլիվուդի շատ աստղեր արմատներով աֆղանստանից են այդ թվում սալման խանը սայիֆ ալի խանը շահ ռուխ խանը աամիր խանը ֆերոզ խանը քադեր խանը նասերուդդին շահը զարինե խանը սելինա ջայթլին և շատ ուրիշներ մի շարք բոլիվուդյան ֆիլմեր նկարահանվել են աֆղանստանում այդ թվում դարմաթմա խուդա գավահ փախուստ թալիբանից և քաբուլի ճեպընթաց հեռահաղորդակցությունն աֆղանստանում ապահովվում է և ի կողմից երկիրն օգտագործում է իր սեփական արբանյակը որը կոչվում է աֆղանստան այն ապահովում է միլիոնավոր մարդկանց հեռախոսի համացանցի և հեռուստացույցի ծառայությունները քաղաքացիական պատերազմին հաջորդած տարիներին մինչև թվականը հեռահաղորդկցությունը գոյություն չուներ սակայն մինչև թվականը այն վերաճել էր միլիարդ դոլար արժողությամբ արդյունաբերության ունենալով միլիոն բջջային հեռախոսի բաժանորդ և միլիոն ինտերնետ օգտագործող այս ոլորտում աշխատում է մարդ աֆղանական խոհանոցը հիմնականում կազմված է ցորենից գարուց բրնձից և եգիպտացորենից բացի այդ շատ տարածված են մրգերն ու բանջարեղենը ինչպես նաև կանթամթերքը կաթ մածուն և շիճուկ քաբուլի փլավը աֆղանստանի ազգային ուտելիքն է ազգի խոհարարական յուրահատկություններն արտահայտում են նրա էթնիկ և աշխարհագրական բազմազանությունը աֆղանստանը այժմ հայտնի է իր բարձրորակ նռներով խաղողով և քաղցր սեխով աֆղանական մշակույթի ամենակարևոր մասն են կազմում դասական պարսկական և փաշթո պոեզիան հինգշաբթի օրերը ավանդաբար պոեզիայի երեկոյի օրեր են հերաթ քաղաքում որտեղ տղամարդիկ կանայք և երեխաները հավաքվում են և անգիր արտասանում հին և ժամանակակից բանաստեղծությունները պոեզիան մշտապես եղել է տարածաշրջանում կրթական հիմնական հենսյուներից մեկը այն աստիճան որը ձուլվել է մշակույթին հայտնի բանաստեղծներից են ռումին ռաբիա բալխին սանային ջամին խուշալ խան խաթաքին ռահման բաբան խալիլուլահ խալիլը և փարվեն փաժվաքը աֆղանստանում սպորտային հարցերով զբաղվում է աֆղանստանի սպորտի ֆեդերացիան երկրում ամենահայտնի սպորտաձևերն են կրիկետը և ֆուտբոլը աֆղանստանի սպորտի ֆեդերացիան աջակցում է ֆուտբոլի կրիկետի բասկետբոլի գոլֆի ձեռքի գնդակի բռնցքամարտի թեկվանդոյի ծանրամարտի բոդիբիլդինգի չմշկասահքի բոուլինգի շախմատի սնուկերի և այլ սպորտաձևերի տարածմանը աստիճանաբար աֆղանստանի սպորտային հավաքականները սկսել են միջազգային միջոցառումներում տիտղոսներ ստանալ թվականի հարավային ասիայի խաղերում բասկետբոլի հավաքականը զբաղեցրել է առաջին հորիզոնականը նույն տարում կրիկետի հավաքականը հաղթել է կրիկետի միջազգային խորհրդի կմխ միջցամաքային գաավթի խաղերում թվականին ընդդեմ ի բասկետբոլի հավաքականը ոսկե մեդալ է ստացել թվականի լողափի ասիական խաղերում թվականին աֆղանստանի ֆուտբոլի հավաքականը հաղթել է հարավային ասիայի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի առաջնությունում աֆղանստանի կրիկետի հավաքականը որը ձևավորվել է թվականին մասնակցել է թվականի կմխ գավաթի որակավորմանը թվականի կմխ աշխարհի կրիկետի լիգայի առաջին դիվիզիոնին և թվականի կմխ համաշխարհային քսան ին աֆղանստանը հաղթել է և թվականների կրիկետի ասիական խորհրդի քսան գավաթում ի վերջո հավաքականը կարողացել է հաղթահարել և մասնակցել թվականի կրիկետի աշխարհի գավաթին աֆղանստանի կրիկետի խորհուրդը այս սպորտաձևի ղեկավար մարմինն է իսկ կենտրոնակայանը գտնվում է քաբուլում ալոքոզայի քաբուլի կրիկետի միջազգային դաշտը հիմնական մարզադաշտն է կրիկետի համար կան նաև բազմաթիվ այլ մարզադաշտեր այդ թվում ջալալաբադի մոտակայքում գտնվող ղազի ամանուլլահ խանի կրիկետի միջազգային մարզադաշտը տեղական կրիկետի խաղերին մասնակցում են տարբեր նահանգների հավաքականները աֆղանստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը թվականից ի վեր մասնակցել է ֆուտբոլի միջազգային խաղերին տնային հանդիպումները անցկացվում են քաբուլի ղազի մարզադաշտում ֆուտբոլային հարցերով զբաղվում է աֆղանստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիան ազգային հավաքականը երբեք չի մասնակցել կամ որակավորվել ֆիֆա ի աշխարհի գավաթի համար սակայն թվականին շահել է միջազգային ֆուտբոլի գավաթ աֆղանստանն ունի նաև ֆուտզալի ազգային հավաքական աֆղանստանի ավանդական և ազգային սպորտաձևը բուզքաշին է որը հատկապես տարածված է հյուսիսային աֆղանների շրջանում այն շատ նման է պոլոյին խաղում են ձիավորները երկու խմբով յուրաքանչյուրը փորձում է բռնել և պահել այծի մարմինը աֆղանական որսաշունը ծագել է աֆղանստանում և նախկինում օգտագործվել է գայլորսության ժամանակ ալբանիա ամբողջական պաշտոնական անվանումը ալբանիայի հանրապետություն պետություն բալկանյան թերակղզու արևմտյան մասում ադրիատիկ և հոնիական ծովերի ափին մայրաքաղաքն է տիրանան ալբանիան իտալիայից առանձնանում է օտրանտոյի նեղուցով հյուսիս արևելքում սահմանակից է մասամբ ճանաչված կոսովոյին հյուսիս արևմուտքում չեռնոգորիային արևելքում մակեդոնիային հարավ արևելքում հունաստանին անվանումը ծագում է իլլիրիական բառից որը նշանակում է լեռ կամ լեռնային երկիր մյուս մեկնաբանումը լատիներեն է ալբիս ը նշանակում է սպիտակ րդ դարերում երբ վենետիկցիները ափ դուրս եկան այս երկրում բնակիչները նրանց դիմավորեցին իրենց սպիտակ ազգային տարազով ինքնանվանումը նշանակում է արծվի երկիր ալբաներեն արծիվ ըստ այլ վարկածի այդ անվանումը ծագում է ալբաներեն խոսել հասկանալի բառից ալբանիան բնակեցված է եղել արդեն ուշ հին քարի դարում նորքարեդարյան բնակչության ուշ հետնորդները ձուլվել են հնդեվրոպական լեզուներով խոսողների կողմից ինչի արդյունքում առաջացել է իլլիրիացի ժողովուրդը անտիկ շրջանում ժամանակակից ալբանիայի տարածքը բնակեցված է եղել ժամանակակից ալբանացիների նախնիներով իլլիրիական ցեղերով նրա հարավային մասը մտել է էպիրոսի կազմի մեջ կենտրոնական մասը ֆիլիպ ի և ալեքսանդր մակեդոնացու ժամանակվանից մտել է մակեդոնիա պետության կազմի մեջ իսկ վերջինիս մ թվականա թվական հռոմեական կայսրության մեջ մտնելուց հետո ընդգրկվել է նույնանուն պրովինցիայի կազմի մեջ հյուսիսային մասը սկսած մ թ ա րդ դարից մտել է հռոմեական դալմաթիա պրովինցիայի կազմի մեջ հռոմեական կայսրության բաժանման ժամանակ երկրի տարածքի հիմնական մասն անցավ բյուզանդիային դալմաթիան արևմտյան հռոմեական կայսրությանը ենթարկվել է գոթերի և հոների րդ դարի վերջ րդ դար րդ դարի վերջից սլավոնական ցեղերի արշավանքներին տարածքի մի մասը մոտ մեկ դարի ընթացքում մտել է բուլղարական առաջին թագավորության կազմի մեջ խաչակիրների կողմից կոստանդնուպոլսի գրավումից հետո ժամանակակից ալբանիայի տարածքի մի մասը փոփոխաբար գտնվել է վենետիկցիների էպիրոսի թագավորության նեապոլիտանական թագավորության սերբական թագավորության իշխանության ներքո րդ դարի կեսին ալբանիայի ողջ տարածքը նվաճվել է սերբական թագավոր ստեֆան դուշանի կողմից ալբանիան գտնվում է եվրոպայի հարավում բալկանյան թերակղզու արևմտյան մասում ադրիատիկ ծովի ափին նրա տարածքի մեծ մասն զբաղեցնում են լեռնաշղթաներն ու սարահարթերը առանձին լեռնագագաթներ հասնում են մ ի առավելագույնը մ կորաբին լեռ երկրի ընդերքը հարուստ է քրոմիտի պաշարներով և արդյունահանմամբ առաջինն է եվրոպայում երկաթի նիկելի պղնձի նավթի բիտումի գորշ ածխի պաշարներով լեռնային կիրճերից դեպի ծով են շտապում փրփրադեզ արագահոս գետեր դրին մատին շկումբինեին սեմանին նրանք կտրում անցնում են ադրիատիկ ծովի ափի երկայնքով ձգվող նեղլիկ հարթավայրը կան բազմաթիվ մանր լճեր իսկ շկոդեր օխրիդյան և պրեսպա մեծ լճերը սահմանային են և ալբանիային են պատկանում մասամբ կլիման միջերկրածովյան է ամառը շոգ է ձմեռը մեղմ ու խոնավ օդի ջերմաստիճանը օ ից չի իջնում լեռներում զով ու խոնավ է ձնածածկույթը պահպանվում է մի քանի ամիս ալբանիայի հանրապետությունը բաժանվում է շրջանների տյարկ որոնք իրենց հերթին բաժանվում են օկրուգների եվ այդ օկրուգները բաժանվում են կոմունաների և քաղաքի կլիման միջերկրածովյան է ամառը շոգ է ձմեռը մեղմ ու խոնավ հունվարի միջին ջերմաստիճանը է հուլիսինը տարեկան տեղումները մմ երկրի ղեկավարը նախագահն է երկրի խորհրդարանը միապալատանի ազգային ժողովն է տեղ պատգամավորներ մեկ մանդատանի շրջաններում ընտրվում են մեծամասնական համակարգով երկու փուլով ը կուսակցական ցուցակներով չորս տոկոսանոց շեմով պատգամավորների լիազորությունների ժամկետը տարի է ալբանիայի առաջին խորհրդարանը ստեղծվել է թ անկախության համար և փարիզի պայմանագրով նախատեսված հունաստանի իտալիայի և հարավսլավիայի միջև երկրի բաժանման դեմ պայքարի ընթացքում դիմադրողական շարժումը գլխավորեցին կոմունիստամետ ուժերը ի նոյեմբերին ստեղծվեց ակկ ի միասնական մարմինը որը պետք է գլխավորեր ազատագրական պայքարը ի սեպտեմբերին մեծ պեզայում կայացավ օկուպացիայի դեմ ելույթ ունեցող առաջադեմ ուժերի համագումար ստեղծվեց ազգային ազատագրական գերագույն խորհուրդ որը պետք է ստանձներ ազատագրական շարժման ղեկավարությունը այն դարձավ ազգային ազատագրական ճակատի ղեկավար մարմինը ի հուլիսին ազգային ազատագրական ճակատի գերագույն խորհուրդը որոշում կայացրեց ազգային ազատագրական բանակի գլխավոր շտաբի կազմակերպման մասին ի մայիսին հակաֆաշիստական ազգային ազատագրական կոնգրեսում ձևավորվեց հակաֆաշիստական ազգային ազատագրական կոմիտեն որին տրվեցին ժամանակավոր կառավարության գործառույթներ թ մտցվում է համընդհանուր ընտրական իրավունք թ անցկացվեցին խորհրդարանական ընտրություններ որոնցում ձայների ստացավ կոմունիստների գլխավորած դեմոկրատական ճակատը մյուս քաղաքական ուժերը ընտրություններին չմասնակցեցին աստիճանաբար իշխանությունն իր ձեռքում կենտրոնացրեց էնվեր հոջան ով դաժան հաշվեհարդար էր տեսնում իր քաղաքական հակառակորդների հետ մինչև թ ալբանիան հարաբերություններ էր վարում խսհմ հետ ի հակակշիռ հարավսլավիայի սակայն խմկկ համագումարից հետո ընտրվեց քաղաքական մեկուսացման կուրս վերջին շրջանում խսհմ ի փլուզումից հետո ալբանիայում նույնպես սկսել են ուղի հարթել ժողովրդավարական ուժերն ու սկզբունքները երկրի հիմնական բնակչությունն ալբանացիներն են բնակվում են նաև հույներ վալախներ գնչուներ ալբանիայում կան մետաղաձուլական քիմիական մեքենաշինական նավթարդյունաբերական թեթև և սննդի արդյունաբերության ձեռնարկություններ կառուցված են ջրա և ջերմաէլեկտրակայաններ գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղը բուսաբուծությունն է ծովափնյա հարթավայրերում և միջլեռնային գոգավորություններում մշակում են հացահատիկային բույսեր եգիպտացորեն ցորեն բրինձ գարի վարսակ շաքարի ճակնդեղ ծխախոտ աճեցնում են նաև կարտոֆիլ բամբակենի խաղող ցիտրուսներ ձիթենի թուզ և այլն բուծում են կովեր ձիեր էշեր գոմեշներ խոզեր այծեր ու ոչխարներ զբաղվում են նաև ձկնորսությամբ ալբանիան արտահանում է հիմնականում նավթ ասֆալտ բոքսիտներ ծխախոտ գորգեր դեղաբույսեր մեղր թարմ և պահածոյած մրգեր ու բանջարեղեն ներմուծում է տարբեր մեքենաներ փոխադրամիջոցներ գյուղատնտեսական տեխնիկա հնուց ի վեր ալբանիայում տարածված են եղել արհեստները որոնցից ամենահատկանշականը արծաթի գեղարվեստական մշակումն է զարգացած է նաև գորգագործությունը երկրում պահպանվել են թուրքական խոհանոցի սովորույթները մսից պատրաստված ճաշատեսակներ կծու սոուսով ընդունված է արևելյան սուրճը պահպանվում է ազգային տարազը որի հիմնական գույներն են սպիտակը սևն ու կարմիրը մինչև րդ դարի կեսերը ալբանիայի քաղաքներում գերակշռում էին երկհարկանի քարե տները կղմինդրե ծածկով ժամանակակից կառույցները բազմահարկ են մայրաքաղաք տիրանան խոշոր արդյունաբերական և մշակութային կենտրոն է այնտեղ գործում է համալսարան բնակչության թիվը մարդ թ հայերի թիվը մոտ բնակչության միջին խտությունը մարդ կյանքի միջին տևողությունը տարի ազգային կազմը ալբանացիներ հույներ վալախներ հայեր գնչուներ ուրբանիզացմսն մակարդակը պետական լեզուն ալբաներեն ալբանիան գյուղատնտեսական արդյունաբերական երկիր է զարգացած են արդյունաբերության հանքարդյունահանող քրոմիտներ նավթ ածուխ և այլն մետաղաձուլական քիմիական թեթև և սննդի ճյուղերը գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղը բուսաբուծությունն է ծովափյա հարթավայրերում և միջլեռնային գոգավորություններում մշակում են հացահատիկային բույսեր վարսակ եգիպտացորեն գարի ցորեն բրինձ շաքարի ճակնդեղ ծխախոտ աճեցնում են նաև կարտոֆիլ բամբակենի խաղող ցիտրուսներ թուզ և այլն բուծում են կովեր ձիեր գոմեշներ խոզեր այծեր ու ոխարներ զբաղվում են նաև ձկնորսությամբ արտահանում է նավթ ասֆալտ բոքսիտներ ծխախոտ գորգեր դեղաբույսեր մեղր թարմ և պահածոյած մրգեր ու բանջարեղեն ներմուծում է մեքենաներ փոխադրամիջոցներ գյուղատնտեսական միջոցներ առևտրական գլխավոր գործընկերներն է չինաստան ամն եմ երկրներ թուրքիա հնա ն մեկ շնչի հաշվով ամն դոլար ազգային արժույթը լեկ միջազգային նշանակումը հնուց ի վեր ալբանիայում տարածված են եղել արհեստները որոնցից ամենահատկանշականը արծաթի գեղարվեստական մշակումն է զարգացած է նաև գորգագործությունը երկրում պահպանվել են թուրքական խոհանոցի սովորույթները մսից պատրաստված ճաշատեսակներ կծու սոուսով ընդունված է արևելյան սուրճը պահպանվում է ազգային տարազը որի հիմնական գույներն են սպիտակը սևն ու կարմիրը մինչև րդ դարի կեսերը ալբանիայի քաղաքներում գերակշռում էին երկհարկանի քարե տները կղմինդրե ծածկով ժամանակակից կառույցները բազմահարկ են մայրաքաղաք տիրանան խոշոր արդյունաբերական և մշակութային կենտրոն է այնտեղ գործում է համալսարան լեռնալանջերը հիմնականում պատված են ասեղնատերև և լայնասաղարթ կաղնու և հաճարենու անտառներով և թփուտներով ավելի վեր ալպյան մարգագետիններով անտառներում կան գայլեր բորենիներ վայրի խոզեր ափամերձ ջրերում և լճերում ջրային բազմազան թռչուններ ալբանիայի խոհանոցը ինչպես միջերկրական և բալկանյան շատ երկրների խոհանոց իր երկրի պատմության մեծ ազդեցությունն է կրում իր վրա տարբեր ժամանակահատվածներում այն տարածքը որը զբաղեցնում է ժամանակակից ալբանիան համարվում էր կամ զբաղեցված էր հունաստանի սերբիայի իտալիայի և թուրքիայի կողմից այդ բոլոր ազգերը թողել են իրենց հետքը ալբանական խոհանոցի վրա ալբանացիների հիմնական ճաշի ժամն է կեսօրվա նախաճաշը այն սովորաբար մատուցվում է թարմ բանջարեղեններից բաղկացած աղցանից լոլիկից վարունգից կանաչ պղպեղից և ձիթապտղից որոնք համեմվում են ձիթապտղի յուղով քացախով և աղով նախաճաշը հիմնականում բաղկացած է գլխավոր մսային և բանջարեղենային ճաշատեսակից ծովային ուտեստները նույնպես սովորական ճաշացանքի մի մաս են կազմում ծովափնյա քաղաքներում ինչպիսիք են օրինակ դուրրասը և վլյորան բարձրավանդակներում ապխտաց միսն ու թթու դրած բանջարեղենները մեծ համբավ են վայելում անդորրա կատ փոքր պետություն եվրոպայի հարավ արևմուտքում պիրենեյան լեռներում ֆրանսիայի և իսպանիայի միջև մայրաքաղաքը անդորրա լա վելյան է տարածությունը կմ բնակչությունը հազար հայտնի է թվականից անվանման ծագումը վերջնականապես պարզված չէ ենթադրում են որ այն առաջացել է բասկերեն թփածածկ հարթ տեղանք բառից գտնվում է եվրոպայի հարավ արևմուտքում պիրենեյան լեռներում ֆրանսիայի և իսպանիայի միջև անդորրան ունի իր կառավարությունը սակայն միաժամանակ գտնվում է ֆրանսիայի նախագահի և ուրխելի իսպանիա եպիսկոպոսի համատեղ խնամակալության ներքո միջին դարերում երկրի տարածքը դե ֆուա կոմսերի և ուրխելի եպիսկոպոսների ավատատիրական տիրույթն էր թվականին դե ֆուա կոմսերի իրավունքներն անցել երկրի տնտեսության հիմքը միջազգային զբոսաշրջությունն է տարեկան անդորրա է այցելում միլիոն զբոսաշրջիկ կան ծխախոտի հրուշակեղենի հուշանվերների արտադրության փոքրիկ ձեռնարկություններ գյուղատնտեսության ճյուղերից զարգացած է ոչխարաբուծությունը զբաղվում են նաև այգեգործությամբ և բանջարաբուծությամբ իր հարևան երկրներին անդորրան վաճառում է բարձրորակ բուրդ արգենտինա պաշտոնական անվանումը արգենտինայի հանրապետություն պետություն հարավային ամերիկայում տարածքի մեծությամբ երկրորդ տեղն է զբաղեցնում մայրցամաքում բրազիլիայից հետո ութերորդը աշխարհում իսկ բնակչության թվաքանակով երրորդն է հարավային ամերիկայում բրազիլիայից և կոլումբիայից հետո կազմված է վարչական միավորից պրովինցիայից և բուենոս այրես դաշնային մայրաքաղաքային շրջանից զբաղեցնում է հարավային ամերիկայի հարավային մասը որը կոչվում է պատագոնիա արևմուտքից սահմանակից է չիլիին հյուսիսից բոլիվիային և պարագվային հյուսիս արևելքից բրազիլիային և ուրուգվային արևելքում ափերը ողողում են ատլանտյան օվկիանոսի ջրերը արգենտինային են պատկանում ֆոլկլենդյան կղզիները ինչպես նաև հրո երկիր կղզու արևելյան հատվածը արգենտինայի արևմտյան հատվածը լեռնային է այստեղ է գտնվում ամբողջ արևմտյան կիսագնդի ամենաբարձր լեռը ակոնկագուան մետր իսկ արևելքով հոսում են պարանա ռիո նեգրո պարագվայ և այլ գետեր բնակչությունը կազմում է արգենտինան ժամանակին եղել է իսպանիայի գաղութ սակայն հետագայում թվականի մայիսի ին ազատվել է իսպանական լծից շնորհիվ խոսե սան մարտիի և այլ պայքարողների արգենտինան զարգացած կապիտալիստական պետություն է մեծ քսանյակի անդամ է հարուստ է նավթով և այլ օգտակար հանածոներով ունի հարուստ բուսական և կենդանական աշխարհ կատվառյուծ լամա նանդու ջայլամ արգենտինայի քաղաքներից ամենախոշորը մայրաքաղաք բուենոս այրեսն է գտնվում է լա պլատայի ծովախորշի ափին խոշոր քաղաքներ են նաև կորդովան լա պլատան ռոսարիոն և այլն արգենտինան ծնունդ է տվել մի շարք հայտնի մարզիկների դիեգո մարադոնա լիոնել անդրես մեսսի հայազգի թենիսիստ դավիթ նալբանդյանը նույնպես բնակվում է արգենտինայում տանգոյին և այլն երկրի անվանումը արգենտինան առաջացել է արծաթ բառից որն իր հերթին առաջացել է արգենտոս ավելի վաղ բառերից ինչը նշանակում է սպիտակ պայծառ արգենտինոս բառը հունարենում ածական է որը նշանակում է արծաթագույն անվանումն առաջացել է այն բանից հետո երբ սեբաստիան կաբոտն ընտրել է ֆրանցիսկո դել պուերտոյի ափում խուան դիաս դե սոլիսի թողած արշավախումբը որը կաբոտին պատմել է սպիտակ թագավորի և լա պլատայից հյուսիս գտնվող արծաթե լեռների մասին կաբոտը հավատացել է լեգենդին և թողնելով նախնական պլանը մագելան էլկանոյի արշավախմբի կողմից հայտնաբերված մոլուքյան կղզիների ճանապարհին նավագնացության հետազոտության համար ձեռնամուխ է եղել արծաթի որոնմանը բայց տեղեկատվությունը կեղծ էր լա պլատայի ավազանում բացակայում են թանկարժեք մետաղների հանքավայրերը ավելի ճիշտ լեգենդի մեջ խոսվում էր ինկերի կայսրության մասին բայց արծաթի մասին լուրը պատճառ է դարձել երկիրն արգենտինա անվանելուն արգենտինա անվան առաջին օգտագործումը կարելի է վերագրել մարտին դել բարկո սենտեներայի թվականին հրատարակված արգենտինան և ռիո դե լա պլատայի գրավումը պոեմին թեև տարածաշրջանի այս անունը լայնորեն օգտագործվել է արդեն րդ դարում բայց թվականին երկիրը պաշտոնապես կոչվել է ռիո դե լա պլատայի փոխարքայություն թվականի մայիսյան հեղափոխությունից հետո ձևավորված անկախ կառավարությունը փոխարքայություն անվանումը փոխարինել է միացյալ պրովինցիաներով առաջին անգամ արգենտինայի հանրապետություն անվանումը պաշտոնապես արձանագրվել է թվականի սահմանադրության մեջ թվականին բուենոս այրես պրովինցիայի կոնֆեդերացիայի կազմ վերադառնալուց հետո երկիրն անվանափոխվել է արգենտինական պետության արգենտինայի հանրապետություն անվանումը վերադարձվել է թվականի հոկտեմբերի ի օրենքի ընդունումից հետո և պահպանվում է մինչև այժմ արգենտինան աշխարհի խոշորագույն երկրների տասնյակում է այն զբաղեցնում է հարավային ամերիկայի հարավարևելյան մասը և հրո երկիր արշիպելագի արևելյան մասը արևմուտքում սահմանակից է չիլիին հյուսիսում բոլիվիային և պարագվային հյուսիս արևելքում բրազիլիային և ուրուգվային արևելքում ափերը ողողում են ատլանտյան օվկիանոսի ջրերը ափերը քիչ են կտրատված միայն լա պլատայի էստուարը կիլոմետրով խրվում է ցամաքի մեջ արգենտինայի տարածքը ձգված է միջօրեականի ուղղությամբ նրա ամենամեծ երկարությունը հյուսիսից հարավ կազմում է հազար կիլոմետր ծովային սահմանների մեծ երկարությունը կարևոր դեր է խաղացել արգենտինայի արտաքին տնտեսական կապերի զարգացման գործում տարածքը միլիոն կմ է առանց ֆոլկլենդյան կամ մալվինյան կղզիների որոնք վիճարկվում են արգենտինայի և մեծ բրիտանիայի կողմից այն ղազախստանից մի փոքր է մեծ և ըստ տարածքի աշխարհում զբաղեցնում է րդ տեղը արգենտինայի բնությունը բազմազան է հյուսիսից հարավ մեծ երկարության և ռելիեֆի առանձնահատկությունների պատճառով ըստ մակերեսի կառուցվածքի երկիրը արևմտյան երկայնությամբ բաժանվում է երկու կեսի հարթավայրային հյուսիսային և արևելյան և բարձրադիր արևմտյան և հարավային արգենտինայի ողջ արևմտյան սահմանի երկայնքով անցնում է անդերը արևմտյան կիսագնդի խոշորագույն լեռնային զանգվածը որը հիմնականում ձևավորվել է ալպիական քաղաքակրթության ձևավորման ժամանակ այն տարբերվում է երկրաբանական կառուցվածքի բարդությամբ և բազմազանությամբ հյուսիս արևմուտքում երկրի հյուսիսային սահմանի և հարավային լայնության միջև ընկած է մետր բարձրությամբ պունա հսկայական փակ հրաբխային սարահարթը արևելքից շրջապատող պունու լեռներն ունեն մինչև մետր բարձրություն նրանց պսակում են նևադոսի ձյունածածկ գագաթները հարավային անդերը շեշտակի նեղացած է ամենաբարձր կետին անդերը հասնում է կենտրոնական մասում հարավային լայնության միջև որտեղ գերակշռում են ռելիեֆի ալպյան սրածայր ձևերը այստեղ բարձրանում են հաստ ձյան գագաթներով պսակված հարավային ամերիկայի ամենաբարձր գագաթները ակոնկագուան մետր տուպունգատոն մերսեդարիոն գույնզգույն լանջերն ու լեռների ձյան հանդերձանքով հողային ձևերի համադրությունն ապահովում է անդերի լեռնային լանդշաֆտների առանձնահատուկ գեղեցկությունը հյուսիսում հյուսիսային սահմանից մինչև հարավային լայնությունը և մինչև պարանա գետը արևելքում տարածվում է գրան չակոյի հարթավայրը մետր լցված բեկորային նյութով և ջրաբերակային նստվածքներով պարանայի և ուրուգվայի գետամեջը հիմնականում հարթավայրային տարածք է կազմված կարմիր ավազաքարերից և կրակավներից և ծածկված կավային ջրաբերուկի և դեղնահողի հաստ շերտով տարածքի հյուսիսային մասը լավային սարահարթեր են որոնք բրազիլական բարձրավանդակի լավային սարահարթի մի մասն են արգենտինական միջագետքի կենտրոնական մասը հարթ ճահճացած ցածրավայրն է իսկ հարավում բլրավետ դաշտավայրն է որը կտրված է ավազաքարային թմբերով կուչիլյասով արգենտինան գտնվում է երեք կլիմայական գոտում արևադարձային մերձարևադարձային և ամոք ամռանը երկրի հարավում ցուրտ է միջին ջերմաստիճանը նույնիսկ ամենատաք ամսին հունվար է հյուսիսում գտնվող գրան չակոյի արևադարձային շրջանն արգենտինայում անվանում են շոգի բևեռ ամռանն օդը տաքանում է մինչև իսկ ձմռանը միջին ջերմաստիճանը հասնում է տարեկան տեղումների քանակը նվազում է արևելքից արևմուտք ընկած հարթավայրերում ից մինչև միլիմետր լեռներում այն կրկին աճում է ամենից շատ տեղումներ են լինում հարավային անդերի արևելյան լանջերում մինչև միլիմետր իսկ տեղ տեղ նույնիսկ տարեկան մինչև միլիմետր իսկ հարթավայրային շրջաններից արգենտինայի հյուսիս արևելքում գտնվող էնտրե ռիոսում տարեկան մինչև միլիմետր ռելիեֆի բազմազանության և երկրաբանական կառուցվածքի առանձնահատկությունների շնորհիվ արգենտինան ունի հարուստ հանքահումքային բազա արդյունաբերության զարգացման համար բայց համաշխարհային մասշտաբի հանքաշերտեր ինչպես լատինական ամերիկայի այլ երկրներում այստեղ գրեթե չկան արևմտյան շրջաններում կան հանքային օգտակար հանածոներ երկիրն առանձնանում է ուրանի մանգանի պղնձի հանքաքարի բերիլիումի պաշարներով կան կապար ցինկի վոլֆրամի և երկաթի հանքաքարեր ուրանային հանքաքարի պաշարներով արգենտինան աշխարհի առաջատար երկրների տասնյակում է վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսներից առավել մեծ նշանակություն ունեն բնական գազն ու նավթը հիմնական հանքավայրերը պատագոնիայի պլատֆորմում անդերի միջլեռնային անցուղիներում նեուկեն մենդոզա սալտա նահանգներում և հրո երկրում սահմանափակվում են նստվածքային ժայռերով արգենտինայի բնական գազի ստույգ պաշարները գնահատվում են միլիարդ խորանարդ մետր դրա արդյունահանումն աճել է հատկապես նեուկեն պրովինցիայում հանքավայրի բացմամբ պատագոնիայում կան շագանակագույն ածխի քիչ պաշարներ արգենտինան առանձնանում է ոչ մետաղական հանածոների այդ թվում ծծմբի պաշարներով բավականին շատ են շինարարական հումքի մարմար գրանիտ և այլն հանքավայրերը դրա հետ մեկտեղ տարածքի երկրաբանական ուսումնասիրությունն ընդհանուր առմամբ ցածր է սակայն արգենտինայի արդյունաբերության զարգացման հիմնական խնդիրներից մեկը ոչ այնքան հումքի առանձին տեսակների բացակայությունն է թեև զգացվում է կոքսացող ածուխների բոքսիտների կալիումի աղերի և այլնի պակաս որքան դրանց խիստ անբարենպաստ տեղաբաշխումը հիմնականում ծայրամասերում քիչ բնակեցված շրջաններում այսպես օրինակ պատագոնիայում երկրի տարածքի ը նշվում է հանքային հումքի և վառելիքի ջրային և անտառային ռեսուրսների հանքաղբյուրների զուգակցումը այս շրջանին ներկայումս բաժին է ընկնում հանքարդյունաբերության արտադրանքի կեսը սակայն այդ շրջանում բնակվում է երկրի բնակչության միայն ը տնտեսական զարգացման բնական հիմքը առաջին հերթին արգենտինայի հարուստ հողային ռեսուրսներն են հողային ֆոնդի կառուցվածքում գյուղատնտեսական հողերն զբաղեցնում են շուրջ ը բայց գերակշռում են արոտավայրերը հերկվել է պամպա տարածքի զգալի մասը ագրոկլիմայական ռեսուրսների բարենպաստ համադրությունը որոշել է մռշ ում երկրի մասնագիտացումը հացահատիկային տնտեսության և բնական արոտավայրերում անասնաբուծության վրա արգենտինայի ջրային ռեսուրսների շարքում գլխավոր դերը պատկանում է գետերին գետային ցանցն ավելի լավ է զարգացած հյուսիս արևելքում որտեղ ջրառատ երկու գետերը միախառնվում են լա պլատայի ընդհանուր գետաբերանում պարանան ամազոնից հետո հարավային ամերիկայում երկրորդն է ըստ երկարության և ավազանի տարածքի արգենտինայի խոշորագույն գետերը ըստ սնուցման տիպի անձրևային են հիմնական տնտեսական հիդրոէներգետիկ ներուժը պատկանում է պատագոնիայի լեռներում սկիզբ առնող գետերին ինչպես նաև պարանայի և ուրուգվայի ավազանի գետերին թեպետ օգտագործվում է այդ ներուժի միայն մի փոքր մասը արգենտինայի բուսականությունն առանձնանում է մեծ բազմազանությամբ արևադարձային անտառներից մինչև կիսաանապատային տարածքներ պատագոնիայում և պունայում հյուսիսային արգենտինական միջագետքում աճում են մերձարևադարձային բազմատեսակ անտառներ այստեղ հանդիպում են թանկարժեք բնափայտեր ունեցող շքածառը սեդրոն լապաչոն հարավում գերակշռում է թփերով աճող բուսականությունը ճահճացած տարածքները ծածկված են շամբիներով եղեգներով ջրաշուշաններով իսկ բարձրադիր ու չոր տարածքները հարուստ խոտածածկ ունեցող մարգագետիններով կան ակացիայից միմոզից ջայլամի ծառերից բաղկացած նոսր անտառներ իսկ գետերի ափերին արմավենու պուրակներ հարավի ուղղությամբ կան ավելի բաց խոտածածկ տարածքներ էնտրե ռիոս պրովինցիայի հարավային մասը դառնում է հացահատիկային պրերիա և ներկայացնում անցումային շրջանը դեպի պամպա հնդկացիների կեչուա լեզվից թարգմանաբար պամպա նշանակում է փայտային բուսականությունից զուրկ խոնավ պամպայի անծայրածիր տափաստանային տարածությունները մի ժամանակ պատված էին բազմամյա բույսերով փետրախոտով մարգարտախոտով վայրի կորեկով ու պիսակավոր գունավոր տարազգի բուսականությամբ սակայն այստեղ բնական բուսականություն քիչ է մնացել տարածքի զգալի մասը հերկվել է իսկ երբեմնի այն ծածկած խոտածածկը որն անասնապահության համար ծառայել է բնական կերային բազա անասունների երկարատև արածեցման արդյունքում մոլախոտերի կողմից աղբակալվել է և կորցրել իր սկզբնական տեսքը չոր պամպային բնորոշ է քսերոֆիլային բուսականությունը ցածրահասակ ծառեր փշոտ թփեր կոշտ խոտաբույսեր նմանատիպ բուսականությունը տարածված է նաև երաշտային արևմուտքում միջլեռնային լողավազաններում այնտեղ կոշտ հացահատիկների և քսերոֆիլ թփերի փնջերը փոխարինվում են կակտուսներով արգենտինայում անտառներն զբաղեցնում են հողային ֆոնդի ը առավել արժեքավոր են արգենտինական միջագետքի և խոնավ անդերի փշատերև անտառները ինչպես նաև չակոյում գտնվող քեբրաչոյի անտառները դրանց շահագործումը դժվար է քանի որ գտնվում են հեռավոր շրջաններում ուստի արհեստական անտառատնկման փորձեր են ձեռնարկվում ամենաբնակեցված շրջանում պամպայում առավել յուրացված են չակոյի անտառային ռեսուրսները բայց այստեղ երկարատև շահագործման արդյունքում սուր է դրված դրանց պահպանության և վերականգնման հարցը արգենտինայի ազգային ծաղիկն էրիթրինան է արգենտինայի կենդանական աշխարհը թեև այնքան էլ հարուստ և բազմազան չէ ինչպես լատինական ամերիկայի այլ երկրներում բայց ունի բավական շատ էնդեմիկ տեսակներ գրեթե բոլոր այդ կենդանիները բնակվում են անդերում և դրա նախալեռներում ինչպես նաև պատագոնիայի քիչ բնակեցված շրջանում պունա էկոտարածքում հանդիպում է մնացուկային ակնոցավոր արջը պատագոնիայի բաց կիսանապատային տարածքներում և չակոյի սավաննաներում տարածված է պուման անդերում հանդիպում են նաև փափուկ բուրդ ունեցող վիկունյան և նուրբ արծաթափայլ մորթով շինշիլա սակայն ինչպես նրանք այնպես էլ մյուսները ենթարկվել են գրեթե ամբողջական ոչնչացման շատ են կրծողները և զրահակիրները չակոյում արգենտինական միջագետքում պատագոնիայում լայնորեն տարածված են նուտրիաները ջրասամույրները ճահճուտներում և լճերում ամենուրեք բնակվում են ջրային թռչունները որոնցից շատերն առանձնանում են իրենց վառ գույնով ջրամբարների ափերին կարելի է տեսնել ֆլամինգո ձկնկուլ անտառներում կան կոլիբրիներ որոնց թվում կան էնդեմիկ տեսակներ օրինակ այսպես կոչված ճախրող զմրուխտը պատագոնական անդերում արգենտինայում բնակվող թռչունը թվականին դարձել է երկրի ազգային խորհրդանիշներից մեկը վալդես թերակղզին կենդանիների սեզոնային չուի կենտրոններից մեկն է հունիսից մինչև դեկտեմբեր այստեղ լողալով ափ են հասնում հարավային հարթ կետերը սեպտեմբերից մինչև մարտ ապրիլ մագելանյան պինգվինները և խոյադելֆինները դեկտեմբերից մինչև մարտ մոխրագույն դելֆինները ողջ տարին այստեղ կարելի է հանդիպել պիսակավոր դելֆիններ ծովափղեր ծովառյուծներ գուանակո պատագոնական ճագարներ նանդուներ գորշ աղվեսներ և զրահակիրներ գեներալ խոսե սան մարտինը գլխավորել է իսպանացիներին հաղթած բանակը սան մարտինը զգալի ներդրում է ունեցել արգենտինայի չիլիի և պերուի անկախության համար մղվող պայքարում հաշտությունը վերականգնվել է թվականին այնուամենայնիվ գլխավոր հարցը կառավարման կայուն ձևի ստեղծումը լուծում չի գտել հաջորդ տասնամյակի ընթացքում միացյալ պրովինցիաները վերապրել է անիշխանության վիճակը որին նպաստել է թվականների բրազիլիայի դեմ պատերազմը բրազիլիան տարածքային պահանջների պատճառով պարտություն է կրել ուրուգվայի նկատմամբ հակամարտության արդյունքում ուրուգվայը դարձել է ինքնավար պետություն ռոսասի բռնապետական ռեժիմը տապալվել է թվականին գեներալ խուստո ուրկիսի ղեկավարությամբ որն ավելի վաղ էնտրե ռիոսի նահանգապետն էր ուրկիսի հաղթանակը ձեռք է բերվել ուրուգվայի և բրազիլիայի զորքերի օգնությամբ թվականին ընդունվել է արգենտինայի սահմանադրությունը իսկ ուրկիսը դարձել է արգենտինայի հանրապետության առաջին նախագահը բուենոս այրես նահանգը չի միացել սահմանադրությանը և թվականին անկախություն է հռչակել երկու պետությունների փոխադարձ թշնամանքը թվականին հանգեցրել է պատերազմի արգենտինայի հանրապետությունն արագորեն հաղթանակ է տարել և նույն տարվա հոկտեմբերին բուենոս այրես նահանգը միացել է սահմանադրությանը սակայն շուտով այն դարձել է նոր դաշնային կառավարության դեմ ուղղված ապստամբության կենտրոն ապստամբությունը բռնկվել է թվականին գեներալ բարտոլոմե միտրեի հրամանատարությամբ ապստամբները նույն տարվա սեպտեմբերին պարտություն են կրել ազգային բանակից նոյեմբերի ին հանրապետության նախագահը հայտարարել է իր հրաժարականի մասին հաջորդ տարվա մայիսին միտրեն կոնգրեսի կողմից ընտրվել է նախագահի պաշտոնում իսկ բուենոս այրեսը դարձել է արգենտինայի մայրաքաղաքը հաջորդ տասնամյակը նշանավորվել է լաս պամպասի նվաճմամբ որը ներկայումս հայտնի է որպես ռիո նեգրո պրովինցիա նվաճման ընթացքում վերացվել է աբորիգենների կողմից սպառնալիքը այս այսպես կոչված անապատի պատերազմը գեներալ խուլիո ռոքի ղեկավարությամբ ճանապարհ է բացել դեպի լայնածավալ տարածքներ որոնք բարենպաստ են գյուղատնտեսության և անասնաբուծության զարգացման համար թվականին ռոքը բուենոս այրեսի բարձրացման հակառակորդը ընտրվել է նախագահի պաշտոնում նրա հաղթանակին հաջորդած տարիներին բուենոս այրեսն առանձնացվել է պրովինցիայից և հաստատվել որպես արգենտինայի և դաշնային շրջանի մայրաքաղաք թվականին հաջորդած տարվա ընթացքում արգենտինան տնտեսական և սոցիալական զգալի հաջողությունների է հասել րդ դարի սկզբին արգենտինան դարձել է աշխարհի ամենահարուստ երկրներից մեկը արգենտինայի ժողովրդականությունն աճել է միլիոնավոր եվրոպացիների ժամանումով արգենտինայում սոցիալական իրավիճակը կայուն է մնացել մինչև թվականը երբ ռազմական հեղաշրջում է տեղի ունեցել որի ընթացքում գահընկեց է արվել նախագահ իպոլիտո իրիգոյենը մի շարք ռազմական և քաղաքացիական կառավարությունների փոփոխությունից հետո պերոնը թվականին վերադարձել է իշխանության բայց մահացել է թվականին նախագահի պաշտոնը զբաղեցրել է նրա երրորդ քաղաքական փորձ չունեցող կինը իսաբելը որը նրա հետ ընտրվել է փոխնախագահ նրա կառավարման շրջանում մոնտոներոս մարքսիստական ուղղության հեղափոխականները կազմակերպել են ահաբեկչություն որն օգտագործվել է որպես թվականին տեղի ունեցած ռազմական հեղաշրջման կազմակերպիչների սանձ այն ժամանակ բանակը սեփական կեղտոտ պատերազմ է կազմակերպել բոլոր նրանց դեմ որոնց զինվորականները համարում էին քայքայիչ տարրեր հազարավոր արգենտինացիներ սպանվել են և հայտարարվել անհետ կորած թվականին գեներալ վիդելայի փոխարեն որին իշխանությունից հեռացրել էր իսաբել պերոնը նախագահի պաշտոնն զբաղեցրել է գեներալ ռոբերտո վիոլան չանցած մեկ տարի նրան փոխարինել է գեներալ լեոպոլդո գալտյերին տեխնիկական պարտազանցումից հետո բանկերի վրա վարչական ճնշման լծակների բացակայությունը հանգեցրել է նրան որ չի հաջողվել սահմանափակել պեսոյի վաճառքի ծավալները արդյունքում պեսոն դոլարի փոխարկելու համար միջոցների պակասը կարող էր հանգեցնել պեսոյի ամբողջական արժեզրկման ամհ ն մերժել է երկրին վարկավորման հարցում և բավականին կոշտ պայմաններ առաջադրել առաջարկվող տարբերակներից մեկը տնտեսության դոլարականացումն էր այսինքն ազգային արժույթից ամբողջությամբ հրաժարվելը կարծիք կա որ հենց ամհ ն է էապես խորացրել ճգնաժամը քանի որ հենց ամհ ն էր ակտիվորեն պնդում բարեփոխումները և կառավարությունը ստիպված էր դրանք կյանքի կոչել փոխառություններից կախվածության պատճառով արդյունքում կառավարությունը բնակչության դոլարային ողջ խնայողությունները վերածել է պեսոյի փոխարժեքով անգամ ավելի էժան քան այդ ժամանակվա ընթացիկ փոխարժեքը օտարերկրյա բանկերը պարտավոր էին պեսոն հին փոխարժեքով վճարել պարտազանցումից առաջ վերցված դոլարային վարկերը ինչը հանգեցրել է բանկերի միագումար կորուստների միլիարդ դոլար գործազրկությունը հասել է ճգնաժամային ցուցանիշի ճգնաժամը հանգեցրել է զանգվածային անկարգությունների և ջարդերի պետության ղեկավարը նախագահն է որն ընտրվում է չորս տարով ներկայումս արգենտինայի նախագահն ալբերտո ֆեռնանդեսն է որը հաղթել է թվականի հոկտեմբերի ին անցկացված նախագահական ընտրություններում և նույն թվականի դեկտեմբերի ին ստանձնել պաշտոնը նախարարների կաբինետի ղեկավարն արգենտինայի վարչապետն է բարձրագույն օրենսդիր մարմինն ազգային կոնգրեսն է որը բաղկացած է սենատից մարդ և պատգամավորների պալատից մարդ սենատի նախագահն զբաղեցնում է երկրի փոխնախագահի պաշտոնը ներկայումս սենատի նախագահը և փոխնախագահն ամադո բուդուն է խորհրդարանական ընտրություններն անցկացվում են տարին մեկ թարմացվում է սենատորների մեկ երրորդը և պատգամավորների կեսը չնայած թվականի հռչակագրով բուենոս այրեսը մայրաքաղաքն է քաղաքը պաշտոնական մայրաքաղաք է դարձել միայն թվականին երբ այն առանձնացվել է բուենոս այրես նահանգից և դարձել առանձին վարչական միավոր հիմնական քաղաքական կուսակցություններն են թվականի սեպտեմբերի տվյալներով բացի դրանցից կա ևս ավելի քան օրինական կուսակցություն որոշներն աննշան ներկայացուցչություն ունեն սենատում և պատգամավորների պալատում արգենտինան մակ ի ամհ ի ապկ ի ահկ ի մեծ քսանյակի մերկոսուրի անդամ է և հարավամերիկյան ազգերի միության նախկին անդամ հայ արգենտինական հարաբերությունները նկարագրում են հայաստանի և արգենտինայի ներկայիս և պատմական հարաբերությունները արգենտինայի հայկական համայնքն ամենախոշոր համայնքներից մեկն է ամբողջ լատինական ամերիկայում մոտավորապես անդամ դիվանագիտական կապեր հաստատելուց հետո արգենտինան և հայաստանը ստորագրել են մի շարք երկկողմ համաձայնագրեր ինչպիսիք են համագործակցության համաձայնագիր երկու ազգերի միջև թվական համաձայնագիր ներդրումների խրախուսման և փոխադարձ պաշտպանության թվական համաձայնագիր առևտրա տնտեսական համագործակցության վերաբերյալ թվական համաձայնագիր գիտատեխնիկական համագործակցության մասին թվական համագործակցության համաձայնագիր միջուկային էներգիայի խաղաղ նպատակներով օգտագործման վերաբերյալ թվական համագործակցության համաձայնագիր մշակույթի և կրթության բնագավառներում թվական համաձայնագիր զբոսաշրջության բնագավառում համագործակցության մասին թվական սովորական անձնագրերի տերերի համար վիզային ռեժիմի վերացման մասին համաձայնագիր թվական և տնտեսական համագործակցության մասին համաձայնագիր թվական արգենտինան ունի դեսպանություն երևանում հայաստանն ունի դեսպանություն բուենոս այրեսում միացյալ նահանգները դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել արգենտինայի հետ թվականին իսպանիայից վերջին անկախանալուց հետո երկրների միջև երկկողմ հարաբերությունները հիմնված են ընդհանուր շահերի վրա այդ թվում տարածաշրջանում խաղաղության և կայունության պահպանումը մարդու իրավունքների պաշտպանությունը և առևտրային կապերի զարգացումը արգենտինայի կառավարությունն աջակցում է միացյալ նահանգներին ազգային և միջազգային անվտանգության ոլորտում մասնակցելով խաղաղության պահպանմանն ուղղված միջազգային գործողություններին և խթանելով զանգվածային ոչնչացման զենքի չտարածելը արգենտինայի զինված ուժերը բաղկացած է բանակից նավատորմից և ավիացիայից դրանք գտնվում են նախագահի հրամանատարության ներքո որը գլխավոր հրամանատարն է և նրանց հարցերով զբաղվում է պաշտպանության նախարարության միջոցով զինվորական ծառայությունը կամավոր է զորակոչային տարիքը տարեկան է զինվորական պարտականություն չկա արգենտինան դաշնային և ներկայացուցչական հանրապետություն է որի կազմում ներառված է պրովինցիա և ինքնավար մայրաքաղաքային շրջան արգենտինան արագ զարգացող ագրարային ինդուստրիալ պետություն է ականների սկզբից երկիրն ակտիվորեն վարում է սեփականաշնորհման և արտասահմանյան կապիտալի ավելի լայն ներգրավման քաղաքականություն ի հարավային ամերիկայի երկրների ընդհանուր շուկա մուտքը զգալիորեն ընդլայնել է արգենտինայի ներքին շուկան արգենտինային բնորոշ է մշակող արդյունաբերության գերակշռությունը իսկ դրանում գերիշխում է ծանր արդյունաբերությունը սակայն ավանդական ճյուղերը թեթև և հատկապես սննդի արդյունաբերությունը առաջվա պես զբաղեցնում են կարևոր տեղ և ունեն արտահանման նշանակություն այնուամենայնիվ չմտածված բարեփոխումների անցկացման պատճառով թվականի տնտեսական ճգնաժամը հանգեցրել է սոցիալական լարվածության և պարտազանցման զգալի աճի պետական պարտքի գումարն այդ պահին կազմել է միլիարդ դոլար ինչը պարտազանցումը խոշորագույնն է դարձրել պատմության մեջ արդյունաբերության տեղաբաշխմանը բնորոշ է տարածքային բարձր համակենտրոնացումը ծանր արդյունաբերության արդյունաբերական ձեռնարկությունների զգալի մասը կենտրոնացած է պարանայի ստորին ավազաններում բուենոս այրեսի և ռոսարիոյի միջև արդյունաբերական գոտում արդյունաբերական արտադրանքի ավելի քան կեսն արտադրվում է մեծ բուենոս այրեսում նավթի արդյունահանմամբ երկիրը լատինական ամերիկայում չորրորդ տեղն է զբաղեցնում վենեսուելայից էկվադորից և բրազիլիայից հետո արդյունահանումը լիովին բավարարում է երկրի կարիքները պետական և մասնավոր ընկերություններ և պետությունը նավթի չի ներմուծում արգենտինան ուրանի պաշարներով առաջատար երկրների տասնյակում է երկիրը հայտնի է միջուկային էներգետիկայի և ուրանի արդյունաբերության ոլորտում իր գիտական մշակումներով երկրի սև մետալուրգիան ամենահինն է մայրցամաքում բայց հումքի պակասի պատճառով զարգանում է բավականին դանդաղ հումքի մեծ մասը պետք է ներմուծել գունավոր մետալուրգիայի ճյուղերից զարգացած են կապարի ցինկի պղնձի ալյումինի արտադրությունը սեփական և դրսից բերվող հումքի հիման վրա մեքենաշինությունը ծանր արդյունաբերությունում առաջատար է արտադրանքի արժեքով առավել զարգացած են տրանսպորտային մեքենաշինությունը արգենտինայում իրենց գործարաններն ունեն ֆորդը քրայսլերը տոյոտան պեժոն և այլն գյուղատնտեսական մեքենաշինությունը սննդի արդյունաբերության համար սարքավորումների էլեկտրատեխնիկայի արտադրությունը գործարաններ տրանսպորտային մեքենաշինության առաջատարն է ավտոմոբիլաշինությունը բուենոս այրես կորդովա զարգացած են նավաշինությունն ու նավանորոգումը բուենոս այրես էնսենադա ավիաշինությունը և ուղղաթիռների արտադրությունը կորդովա բուենոս այրես արտահանման ճյուղերի շարքում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում մսամթերքի արտադրությունը ավանդական և երկրի համար յուրահատուկ ճյուղը արգենտինան դասվում է մսի հիմնականում տավարի մսի և դրա արտահանողների ամենամեծ չափով արտադրողների թվին սննդի արդյունաբերության այլ ճյուղերից արտահանման նշանակություն ունեն բուսական յուղերի արտադրությունը վերջին տարիներին սոյայի ինչպես նաև ալրաղացման ձեթի արդյունաբերությունն ու գինեգործությունը ներքին շուկան կենտրոնացած է պտուղ բանջարեղենի պահածոների շաքարի արդյունաբերության ըմպելիքների արտադրության վրա արգենտինայի գյուղատնտեսության տարբերակիչ առանձնահատկությունը լատինական ամերիկայի այլ երկրների համեմատ այն է որ այն ոչ միայն լիովին ապահովում է իրեն սննդամթերքով այլև արտահանում է այն ընդ որում գյուղատնտեսությամբ զբաղված է աշխատողների միայն տոկոսը մեկ շնչի հաշվով պարենամթերքի սպառման ցուցանիշով երկիրը գերազանցում է տարածաշրջանի մյուս երկրներին ին հորիզոնական գյուղատնտեսության և անասնաբուծության արտադրանքը տալիս է արտահանման եկամուտների ավելի քան տոկոսը խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակով արգենտինան զբաղեցնում է րդ տեղն աշխարհում մեկ շնչի հաշվով մսի արտադրության ցուցանիշով րդը իսկ դրա սպառման ցուցանիշով առաջինը միսն արգենտինացիների ազգային ուտեստն է բուսաբուծության մեջ հիմնական տեղն ավանդաբար զբաղեցնում են արտահանման նշանակություն ունեցող հացահատիկային ձիթատու և ծխախոտային մշակաբույսերը ցորենի և ծխախոտի հավաքով արգենտինան աշխարհի առաջատար երկրներից մեկն է համաշխարհային բանկի տվյալներով թվականին երկիրը ցորենի արտահանման ցուցանիշով աշխարհում զբաղեցրել է րդ տեղը միլիոն տոննա բացի այդ արգենտինան ձվի կաթի գարու և ծխախոտի կարևորագույն արտահանողն է արգենտինայում աշխատանքի վարձատրության միջին չափը թվականի սեպտեմբերի դրությամբ կազմում է պեսո դրամ թվականի հոկտեմբերի ից աշխատանքի վարձատրության նվազագույն չափը կազմում է պեսո դրամ և պեսո եկամտահարկը հանելուց հետո համաշխարհային բանկի տվյալներով թվականին ապրանքների և ծառայությունների արտահանումը արգենտինա կազմել է միլիարդ ամն դոլար ին աղյուսակ աղբյուր այս աղյուսակները թույլ են տալիս եզրակացնել որ հետազոտվող ժամանակաշրջանի առաջին կեսին ձևավորվել է տնտեսական աճի վերընթաց թրենդ որը շարունակվել է թվականի երկրորդ կեսից մինչև թվականի չորրորդ եռամսյակը դա թվականի հունվարին ընդունված դոլարային պարիտետից հրաժարվելու և արգենտինական պեսոյի ազատ արժենշման մասին հակաճգնաժամային միջոցառման արդյունքն էր որը երկարացվել է ամեն տարի ազգային արժույթի դևալվացիան փոխել է գնային հարաբերակցությունները հօգուտ տեղական արտադրության իսկ ավելի ուշ մշակվել է տնտեսական պլան որը ներառում է պետության որպես տնտեսության վերահսկող մարմնի դերի ավելացում այնուամենայնիվ թվականներին համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամն էապես դանդաղեցրել է ապրանքների և ծառայությունների արտահանման ծավալների աճի տեմպերը եթե թվականին աճը կազմել է ապա թվականին եղած ճգնաժամի հետևանքների պատճառով այն նվազել է մինչև սակայն հետճգնաժամային աշխուժացումը տեղի է ունեցել բավականին արագ թվականին սկսված վերաինդուստրացման գործընթացը խիստ կարգավորվում էր պետության կողմից ինչը թույլ է տվել տնտեսությունը վերակողմնորոշել մրցունակ ագրոսֆերայի և արդյունաբերության զարգացման վրա եվ արդեն թվականներին աճի միջին տարեկան տեմպերը կազմել են ավելի քան ինչը հետազոտվող ժամանակահատվածի ամենաբարձր ցուցանիշն է արտահանման ծավալի արժեքային ցուցանիշը թվականին կազմել է միլիարդ դոլար ամն ն համապատասխանաբար դարձել է տնտեսության վերելքի ժամանակահատվածի պիկը դրան հաջորդած թվականների ռեցեսիան մեծապես պայմանավորված է բրազիլիայի արգենտինայի հիմնական առևտրատնտեսական գործընկերոջ տնտեսական զարգացման տեմպերի անկմամբ արգենտինայի նոր նախագահ մաուրիսիո մակրիի նշանակումը թվականին վերականգնել է ապրանքների և ծառայությունների արտահանման կասեցված ընդարձակման գործընթացը նրա քաղաքականությունը միացյալ նահանգների հետ անմիջական մերձեցումն է նա հանդես է գալիս առևտրատնտեսական հարաբերությունների զարգացման և ամրապնդման ինչպես նաև խաղաղօվկիանոսյան դաշինքին և եվրամիությանն անդամագրվելու օգտին ինչով գրավում է տնտեսապես շահավետ առևտրային գործընկերներին այսպիսով ընդհանուր առմամբ թվականներին ապրանքների և ծառայությունների արտահանման ծավալն աճել է միլիարդ ամն դոլարով ցուցանիշի միջին ծավալը կազմել է միլիարդ ամն դոլար աղբյուր ըստ աղյուսակի երկրի հնա ից ապրանքների և ծառայությունների արտահանման մասնաբաժինը տարեցտարի նվազում է թվականին այն կազմել է մոտ թվականին ընդամենը ցուցանիշները գտնվում են հակադարձ կախվածության մեջ որքան բարձր է հնա ի մակարդակը այնքան ցածր է արտահանման մասնաբաժինը դրանում մեկ շնչին բաժին ընկնող ապրանքների և ծառայությունների արտահանումն արգենտինա թվականին կազմել է ամն դոլար չնայած խիստ պրոտեկցիոնիստական միջոցներին և ներմուծման փոխարինման քաղաքականությանը թվականին տեղի է ունեցել դրական ուղղությամբ ընդհանուր ներմուծման փոփոխություն որն ուղեկցվել է թվականի հետագա անկմամբ աշխարհում ծանր ճգնաժամային իրավիճակի պատճառով հետագա տարիներին բացառությամբ թվականի նկատվում է հակառակ ուղղությամբ աճ ներմուծման անընդհատ աճող սահմանափակումների պատճառով այդ ժամանակաշրջանը տևում է ընդհուպ մինչև թվականին արգենտինայի պարտավորությունների կատարումը որոնք ահկ ն սահմանել էր թվականին արգենտինայի խիստ ներմուծման միջոցների պատճառով եմ երկրների և այլոց կոնսուլտացիայի խնդրանքով թվականի հունվարի ին երկիրը հայտնել է առևտրային պահանջների կիրառման հետ կապված հանձնարարականների կատարման և ներմուծման նախնական երդվյալ հայտարարագրի մասին արգենտինայի ապրանքների և ծառայությունների ներմուծման ծավալը թվականներին ապրանքների և ծառայությունների ներմուծման կառուցվածքը որոշ զլմ ների տվյալներով թվականին արգենտինայի հանրապետությունը տեխնիկական պարտազանցման վիճակում է հայտնվել երկրորդ անգամ րդ դարի սկզբից ի վեր պատճառը թվականի հուլիսի ի ուշ երեկոյան պարտատերերի մի մասի հանդեպ պարտքային պարտավորությունների մարման ժամկետն է եղել պարտքերի չվճարման գումարը կազմել է միլիարդ դոլար սակայն արգենտինայի նախագահ քրիստինա քիրշները հերքել է պարտազանցման հայտարարությունը իսկ երկրի տնտեսության նախարար աքսել կիսիլոֆը հայտարարել է որ արգենտինայի դեմ մեդիաարշավ է սկսվել որը միտված է կասկած խուճապ և վախ սերմանել որոնք առաջացնում են պարտազանցում արգենտինայի տրանսպորտային ենթակառուցվածքը համեմատաբար զարգացած է ճանապարհների երկարությունը կազմում է կիլոմետր չհաշված մասնավոր գյուղական ճանապարհները որից կիլոմետրը ասֆալտապատված և կիլոմետրը ճեպընթացիկ որոնցից շատերը սեփականաշնորհված վճարովի ճանապարհներ են վերջին տարիներին բազմաշերտ ճեպընթացիկ ճանապարհների երկարությունը կրկնապատկվել է այժմ նրանք իրար են կապում մի քանի խոշոր քաղաքներ առայժմ ավելի շատ նման ճանապարհներ շինարարության փուլում են սակայն դրանք դեռևս բավարար չեն թվականի դրությամբ երկրում գրանցված միլիոն ավտոմեքենայի բնականոն երթևեկությունը կազմակերպելու համար ից մարդ երկաթուղիների ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է հազար կիլոմետր հրո երկիր պրովինցիայում է գտնվում աշխարհի ամենահարավային երկաթուղին գնացքն աշխարհի եզրին է մի քանի տասնամյակ տրանսպորտային միջոցներից կրճատված լինելուց և անբավարար ենթակառուցվածքից հետո երկաթուղային ընկերությունը թվականին սեփականաշնորհվել է միջքաղաքային ուղևորափոխադրումների մեծ մասը փակ էր իսկ հազարավոր կիլոմետր երկարությամբ ճանապարհներ ներառված չէ վերը նշված ընդհանուր երկարությունը ներկայումս չեն օգտագործվում քաղաքամերձ երկաթուղային փոխադրումները բուենոս այրեսի շրջանում մինչև այժմ մեծ պահանջարկ ունեն թեև դա մասամբ պայմանավորված է մետրոյով փոխադրման դյուրաշարժությամբ մի շարք գծերի վրա ներկայումս վերսկսվում են միջքաղաքային փոխադրումները արգենտինայում կա մոտ կիլոմետր երկարությամբ ներքին ջրային ուղի որով ավելի շատ բեռներ են տեղափոխվում քան երկաթուղով սա ներառում է ջրանցքների մի լայն ցանց թեև արգենտինան ունի բավարար քանակությամբ բնական ջրային ուղիներ որոնցից առավել կարևոր նշանակություն ունեն ռիո դե լա պլատա պարանա ուրուգվայ ռիո նեգրու և պարագվայ գետերի ջրային ուղիները մինչև տարեկան մարդիկ կազմում են ամբողջ բնակչության ը իսկ տարեկանից բարձր անձինք ը ըստ ուրբանիզացման մակարդակի արգենտինան լատինական ամերիկայում ամենաբարձրն է ուրուգվայից հետո գրան չակոյի և լա պլատայի մեկուկես միլիոն հնդկական բնակչությունը ինչպես նաև պատագոնիայի բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ բնաջնջվել է րդ դարում իսպանական գաղութացման շրջանում և րդ դարի վերջում պամպայի և պատագոնիայի հողերի հետագա գրավման գործընթացում արգենտինական ազգը ձևավորվել է րդ դարերում եվրոպական բազմաթիվ ներգաղթյալներով արգենտինացիների ավելի քան ը պատկանում է սպիտակամորթների ռասային հնդկական բնակչությունը մապուչե կոլլա տոբա և այլն կազմում է բնակչության ը մնացածը հիմնականում մետիսներ են ինչպես նաև մուլատներ ներգաղթյալների ազգային կազմը բազմազան է գերակշռել են իսպանիայից եկած ներգաղթյալները հիմնականում բասկերը և գալիսցիները և իտալացիները վերջինների հետնորդներն այժմ կազմում են երկրի բնակչության մոտ ը քիչ չեն ֆրանսիացիները գերմանացիները բրիտանացիները ավելի շատ իռլանդացիները լեհերը չեխերը խորվաթները ուկրաինացիները հրեաները շվեյցարացիները դանիացիները հոլանդացիները արաբները միլիոն մարդ լիտվացիները հույները հայերը միայն թվականներին արգենտինա է տեղափոխվել ավելի քան միլիոն ներգաղթյալ րդ դարի վերջից եվրոպայից ներգաղթն աստիճանաբար նվազել է բացառություն են ռումինիան և ուկրաինան շատ ներգաղթյալներ եկել են հարավային ամերիկայի երկրներից բոլիվիայից պարագվայից պերուից չիլիից թվականի մարդահամարի համաձայն արգենտինայում բնակվել է արտասահմանցի երկրի բնակչության ը այդ թվում հարավային ամերիկայի երկրների տոկոսը և եվրոպայի երկրների միայն ը արգենտինան յուրացրել է շատ երկրների ու ժողովուրդների ավանդույթները ինչն իր հետքն է թողել արգենտինացիների մշակույթի կենցաղի ու բարքերի վրա պետական քաղաքականությունը նպաստել է ներգաղթյալների արագ ձուլմանը ի տարբերություն ամն ի և կանադայի արգենտինայում չկան առանձին ազգությունների կոմպակտ բնակվելու շրջաններ իսկ մարդահամարի անցկացման ժամանակ բացակայում է երկրի ծագումը սյունակը երկրում գոյություն ունեցող օրենքով նրա տարածքում ծնված յուրաքանչյուր ոք համարվում է արգենտինացի այսօր արգենտինայում բնակչության թվաքանակի դինամիկան որոշվում է բնական աճով դրա տեմպերը ական թվականների կեսերին ն ամենացածրն են լատինական ամերիկայում և նվազման միտում ունեն երկրում նկատվում է երկարաձիգ ժողովրդագրական ճգնաժամ դա արտացոլվում է նաև բնակչության տարիքային կառուցվածքի դինամիկայի վրա որը փոխվում է դեպի երիտասարդ տարիքի մինչև տարեկան մասնաբաժնի նվազեցում և մեծահասակների ավելի քան տարեկան ավելացում կյանքի սոցիալ տնտեսական ցուցանիշներով արգենտինան առաջ է անցել լատինական ամերիկայի շատ երկրներից կենսամակարդակով փոքր ինչ զիջելով չիլիին կյանքի միջին տևողությունը երկրում տարեկանն է տղամարդկանց շրջանում կանանց միավ ով վարակվածների մասնաբաժինը մեծահասակների շրջանում տարեկան է երկրի քաղաքներում այսօր բնակվում է ամբողջ բնակչության ավելի քան ը իսկ քաղաքային բնակչության ավելի քան ը բաժին է ընկնում բուենոս այրեսին շուրջ միլիոն բնակիչ ունեցող բուենոս այրեսն աշխարհի խոշորագույն ագլոմերացիաների թվում է մյուս խոշոր քաղաքներն են կորդովան միլիոն բնակիչ ռոսարիոն միլիոն մենդոսան մոտ միլիոն տուկուման միլիոն արգենտինահայ համայնքը սկսել է ձևավորվել դեռևս րդ դարի ական թվականներին և ավելի ստվարացել հատկապես առաջին և երկրորդ համաշխարհային պատերազմներից հետո երբ վտանգվել է հայերի կյանքը թուրքիայում ապա նաև մերձավոր ու միջին արևելքի երկրներում արգենտինայում ապաստան գտած հայերը հիմնականում այնթապցիներ հաճնցիներ ու մարաշցիներ են մեծ մասամբ բնակվում էին բուենոս այրեսում կորդովայում ռոսարիոյում մար դել պլատայում ներկայումս արգենտինայում բնակվում է հայ մեծ մասը կենտրոնացած է բուենոս այրեսում և կորդովայում հայկական համայնքներ կան նաև արգենտինայի շատ այլ քաղաքներում նրանք զբաղվում են արհեստներով առևտրով քիչ չեն մտավորականները ուսանողները ձեռնարկատերերը արգենտինայի շատ քաղաքներում կան հայկական տեղանուններով վայրեր նշանավոր հայերի անուններով փողոցներ հրապարակներ բուենոս այրեսի հրապարակներից մեկը կոչվում է հայաստան մեկ ուրիշը արարատ որտեղ կանգնեցված է մեծ եղեռնի նահատակներին նվիրված հուշակոթող պալերմո թաղամասի արմենիա փողոցում տեղադրված է սարդարապատի հերոսամարտի հուշարձան կոթող կորդովայի հրապարակներից մեկը կոչվում է հայաստանի հանրապետության կան նաև արմենիա զորավար անդրանիկ փողոցներ արգենտինահայ գաղութն ապրում է աշխույժ հասարակական կյանքով այստեղ գործում են բազմաթիվ հայրենակցական մշակութային երիտասարդական և այլ միություններ ու ընկերություններ երգչախմբեր կոմիտաս արաքս պարախմբեր գայանե նաիրի թաթուլ ալթունյան նվագախումբը ճանաչված են հայ մշակույթի գործիչներ լևոն վարդապետյանը ժան ալմուխյանը մարթա վարդանյանը ալիսիա թերզյանը երգչուհիներ վիկտորյա սևանը էլիզ տիգրանյանը դաշնակահարուհի անթառամ ահարոնյանը քանդակագործ հակոբ յարումյանը գեղանկարիչներ խորխե դեմիրճյանը սարգիս աշքյանը և շատ ուրիշներ մեծ ճանաչում ունի բանաստեղծուհի ալիսիա կիրակոսյանը վերջին տարիներին ապրում է միացյալ նահանգներում արգենտինայի ազգային կոնգրեսի պատգամավորների զբոսաշրջության հարցերով մշտական հանձնաժողովի նախագահն է հայազգի միակ պատգամավոր ալեխանդրո բալյանը իսկ զինվորական ակադեմիայի հիմնադիր տնօրենը հայազգի յանոշ ցեցը բուենոս այրեսում գործում են սուրբ գրիգոր լուսավորիչ վարագա սուրբ խաչ սուրբ պողոս պետրոս կորդովայում սուրբ գևորգ եկեղեցիները արգենտինայի հայ համայնքի ձևավորմանը զուգընթաց եկեղեցիներին կից ստեղծվել են շաբաթօրյա ապա նաև ամենօրյա դպրոցներ ներկայումս գործում է ամենօրյա դպրոց որոնցից ը միջնակարգ ը նախակրթարան բուենոս այրեսում հրատարակվում են սարդարապատ նոր սևան արմենիա նոր հաճըն հայ պարբերականները գործում են հայկական ռադիոժամեր քրիստոնեությունը երկրի պետական կրոնն է թվականի տվյալներով կաթոլիկները կազմում են բնակչության ը բողոքականները ը բողոքականների մեծ մասը հոգեգալստականներ են մոտ միլիոն հրեաների թիվը հազար է մուսուլմաններինը մոտ հազար իրենց ոչ կրոնական է համարում բնակչության մոտ ը արգենտինայում գրագիտության մակարդակը է տարեկանից բարձր յուրաքանչյուր մարդուց երեքն ունի միջին կամ ավելի բարձր մակարդակի կրթություն դպրոց հաճախելը պարտադիր է տարեկան երեխաների համար արգենտինայի դպրոցական համակարգը կազմված է սկզբնական կրթությունից կամ տարի տևողությամբ և միջին կրթությունից կամ տարի տևողությամբ արգենտինայում բոլոր մակարդակների կրթությունն անվճար է բացառությամբ կիսահամալսարանական կրթության չնայած թվականից սկսած գրագիտության աստիճանը մոտ էր կատարյալին բայց րդ դարի առաջին կեսին արգենտինայի երիտասարդության մեծ մասը հնարավորություն չի ունեցել ստանալու յոթամյա կրթությունից բարձր մակարդակի կրթություն միջին և բուհական մակարդակի անվճար կրթության պահանջարկը ական թվականներին երբեմն գերազանցել է բյուջետային հնարավորությունները համապատասխանաբար պետական կրթական հաստատությունները չունենալով համապատասխան ֆինանսական միջոցներ իջեցրել են կրթության որակը սա բարենպաստ պայմաններ է ստեղծել մասնավոր կրթության համար չնայած այն անհավասարությանը որն առաջացել է նրանց ովքեր կարող էին իրենց թույլ տալ ստանալ մասնավոր կրթություն և մնացած հասարակության միջև քանի որ մասնավոր դպրոցները հիմնականում կրթաթոշակ չեն տրամադրում մոտավորապես չորս դպրոցականից մեկը և վեց ուսանողից մեկը հաճախում է մասնավոր ուսումնական հաստատություն բժշկական սպասարկումը տրամադրվում է գործատուների և արհմիությունների պետական ապահովագրության պետական հիվանդանոցների և կլինիկաների համակցության կողմից ֆինանսավորվող կոմբինացիաների ինչպես նաև կամավոր բժշկական ապահովագրության հաշվին հանրային առողջապահության բարելավման վերաբերյալ կառավարության առաջին միջոցառումը կարելի է համարել իսպանիայի փոխարքա խուան խոսե դե վերտիսի կողմից բժշկական տրիբունալի ներմուծումը թվականին գործող բժիշկների հսկողության համար անկախության հռչակումից հետո բժշկական դպրոցներ են հիմնվել բուենոս այրեսի համալսարանում թվական և կորդովայի ազգային համալսարանում թվական այս և այլ դպրոցներում բժիշկների և բուժքույրերի նախապատրաստումը հնարավոր է դարձրել բժշկական կոոպերատիվների արագ զարգացումը որոնք խուան պերոնի նախագահության ընթացքում վերածվել են պետության կողմից ֆինանսավորվող կազմակերպության այսօր նրանց թիվը գերազանցում է ը որից ը վերաբերում է արհմիություններին դրանք բուժօգնությամբ են ապահովում երկրի բնակչության կեսից ավելիին պետական կամ կազմակերպությունը վճարում է գրեթե բոլոր միլիոն թոշակառուների բուժսպասարկումը առողջապահության ծախսերը հասնում են երկրի հնա ի գրեթե ին և մեծանում են տարեկանից բարձր արգենտինացիների թվականին մասնաբաժնի աճին համապատասխան պետական և մասնավոր ծախսերը պատմականորեն բաշխվում են մոտավորապես հավասարաչափ պետական միջոցները հիմնականում բաշխվում են ի միջոցով և հոսպիտալացվում մասնավոր և պետական կլինիկաներում մասնավոր միջոցները հավասարապես բաժանվում են կամավոր բժշկական ապահովագրության և վերադիր ծախսերի երկրում կա ավելի քան հիվանդանոցային մահճակալ բժիշկ և ատամնաբույժ բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող ցուցանիշները համեմատելի են զարգացած երկրների հետ բժշկական սպասարկման համեմատաբար ազատ հասանելիությունը պատմականորեն արտահայտվում է զարգացած երկրների հետ համեմատելի կառուցվածքում և մահացության ցուցանիշների առումով միտումներում թվականներին սիրտանոթային հիվանդությունների հետևանքով առաջացած մահացության տեսակարար կշիռն աճել է ից մինչև ուռուցքների հետևանքով ից մինչև շնչառական համակարգի հիվանդությունների հետևանքով ից մինչև մարսողական համակարգի հիվանդությունների ոչ ինֆեկցիոն բնույթի հետևանքով ից մինչև կաթվածների հետևանքով տրավմաների հետևանքով ինֆեկցիոն հիվանդությունների հետևանքով մնացած դեպքերը հիմնականում վերաբերում են դեմենցիային մանկական մահերի բաժինը թվականներին տոկոսից նվազել է մինչև տոկոս մանուկների մահացությունը թվականներին նվազել է ից մինչև կյանքի միջին տևողությունը ից հասել է տարեկանի թեև այդ ցուցանիշները ձեռնտու են միջին համաշխարհային երկրների ֆոնին դրանք դեռևս փոքր ինչ ցածր են զարգացած երկրների մակարդակից թվականին արգենտինան այդ ցուցանիշով լատինական ամերիկայում զբաղեցրել է րդ տեղը արգենտինան աշխարհին տվել է բազմաթիվ հանրաճանաչ բժիշկներ գիտնականներ և գյուտարարներ այդ թվում նոբելյան մրցանակի երեք դափնեկիր արգենտինացի բժիշկների ուսումնասիրությունները հանգեցրել են վերքերի բուժման սրտի հիվանդությունների քաղցկեղի որոշ ձևերի էական տեղաշարժերի դոմինգո լիոտան աշխարհում առաջին անգամ թվականին փոխպատվաստել է մարդու արհեստական սիրտ ռենե ֆավալորոն տեխնիկա է մշակել և աշխարհում առաջին անգամ իրականացրել աորտոկորոնար շունտավորում ֆրանցիսկո դե պեդրոն հորինել է արհեստական սրտի խթանիչը բարձրացնող ավելի հուսալի միջոց գիտության ոլորտում նոբելյան մրցանակի արժանացած լատինաամերիկացի առաջին դափնեկիր բերնարդո ուսայը հետազոտել է հիպոֆիզի դերը կենդանիների գլյուկոզի մակարդակի կարգավորման գործում սեզար միլշտեյնն իրականացրել է հակամարմինների լայնածավալ հետազոտություններ լուիս լելուարը հայտնաբերել է մարմնի կողմից էներգիայի կուտակման գործընթացը գլյուկոզը փոխակերպելով գլիկոգենի ինչպես նաև ածխաջրերի նյութափոխանակության մեջ որոշ հիմնարար միացություններ բժիշկ լուիս ագոտեն մշակել է արյան փոխներարկման առաջին անվտանգ մեթոդը էնրիկե ֆինոչեթոն հորինել է մի շարք վիրաբուժական գործիքներ ինչպիսիք են վիրաբուժական մկրատը որը կրում է իր անունը ֆինոչեթոյի մկրատ և կողոսկրի վիրաբուժական բաժանիչը արգենտինան զարգացնում է սեփական միջուկային ծրագիրը փորձելով խուսափել արտասահմանյան տեխնոլոգիաների ամբողջական կախվածությունից թվականին կառուցվել է հետազոտական ռեակտոր իսկ թվականին լատինական ամերիկայում առևտրային առաջին ռեակտորը արգենտինական տեխնոլոգիաների հետազոտմամբ զբաղվող միջուկային օբյեկտներ կառուցվել են պերուում ալժիրում ավստրալիայում եգիպտոսում թվականին երկիրը ճանաչվել է միջուկային զենքի արտադրության կարևորագույն փուլ հանդիսացող զինագործական ուրանի արտադրության հնարավորություններով օժտված երկիր սակայն այդ պահից արգենտինան պարտավորվել է միջուկային էներգիան օգտագործել բացառապես խաղաղ նպատակներով որպես ատէմիգ ի կառավարիչների խորհրդի անդամ արգենտինան հանդես է գալիս միջուկային զենքի չտարածման օգտին և աջակցում միջուկային անվտանգության գլոբալ ապահովմանը խորվաթ գաղթական խուան վուչետիչը համարվում է ժամանակակից դակտիլոսկոպիայի մատների դրոշմի հանելը հիմնադիրը գյուտարար ռաուլ պատերաս պեսկարան մասնագիտացած է շարժիչաշինության մեքենաշինության և ավիաշինության ոլորտներում մասնավորապես ուղղաթիռների նոր մոդելների ստեղծման գործում հունգարական ծագմամբ արգենտինացի լասլո բիրոն առաջին անգամ կազմակերպել է ժամանակակից գնդիկավոր գրիչի զանգվածային արտադրությունը էդուարդո տաուրոզին հորինել է ներքին այրման ճոճանակաձև շարժիչը խուան մալդասենան լարերի տեսության զարգացման առաջատարներից մեկն է արգենտինացիները երկրի ուղեծիր են դուրս բերել մի շարք արհեստական արբանյակներ ներառյալ թվական թվական թվական ինչպես նաև արգենտինական տիեզերական գործակալության սերիայի արբանյակները պիեռ օժեի աստղադիտարանը մենդոսա պրովինցիայի մալարգուե քաղաքի մոտակայքում տիեզերական ճառագայթների առավել առաջավոր աստղադիտարանն է արգենտինան լատինական ամերիկայի առաջին երկիրն է որ օդ է բարձրացրել ռեակտիվ ինքնաթիռ արգենտինայի պատվին է անվանվել թվականին հայտնաբերված արգենտինա աստերոիդը տպագիր հրատարակությունների ոլորտը շատ զարգացած է և կախված չէ պետությունից հրատարակվում է ավելի քան թերթ հիմնական ազգային թերթերը հրատարակվում են բուենոս այրեսում ցենտրիստական թերթը լատինական ամերիկայի ամենազանգվածային հրատարակությունն է և երկրորդն է իսպանախոս աշխարհում այլ համազգային թերթեր են ը աջ կենտրոնական հրատարակվում է թվականից ը ձախ ը գործարարական պահպանողական ը մարզական ն պոպուլիստական համեմատաբար մեծ տպաքանակով լույս է տեսնում օտարալեզու երկու թերթ գերմաներեն և անգլերեն հրատարակվում է թվականից տարածաշրջանային հիմնական հրատարակություններ են ը կորդովա ն հեներալ ռոքա ը մենդոսա ը ռոսարիո սալտա ը տուկուման ամսագրերի շարքում ամենամեծ տպաքանակով հրատարակվում է ը արգենտինական հրատարակչությունները այդ թվում ն ն ն և այլն իսպանական և մեքսիկական հրատարակչությունների հետ համարվում են իսպանալեզու ն լատինական ամերիկայի գրախանութների խոշորագույն ցանցն է արգենտինան ռադիոհաղորդման ցանցի ոլորտում ռահվիրա է թվականի օգոստոսի ին ժամը ին ռադիոկայանը հայտարարել է այժմ մենք հեռարձակում ենք ռիխարդ վագների բուենոս այրեսի կոլիզեո թատրոնում բեմադրված պարսիֆալ օպերան քաղաքում միայն մոտ տուն է ունեցել լսողության ռադիոընդունիչներ երկրում առաջին ռադիոկայանը միակն է եղել մինչև թվականը երբ սկսվել է ի հեռարձակումը թվականին բուենոս այրեսում և այլ քաղաքներում արդեն եղել է շուրջ ռադիոկայան ական թվականներին արգենտինայում սկսվել է ռադիոյի ոսկեդարը որը լի է եղել էստրադային համերգների վարյետե նորությունների օճառային օպերաների և սպորտային իրադարձությունների հեռարձակումներով ներկայումս արգենտինայում գործում է և ձայնածավալների ռադիոկայան երաժշտությունը և երիտասարդական ծրագրերը մեծ մասամբ ձևաչափով են նորությունները բանավեճերը և սպորտային հաղորդումները հիմք են հանդիսացել հեռարձակման երկրում լայն տարածում ունի սիրողական ռադիոկապը արգենտինայի հեռուստատեսային արդյունաբերությունն ընդարձակ է և բազմազան ալիքները լայնորեն հեռարձակվում են լատինական ամերիկայում և ընդունվում ամբողջ երկրում տեղական շատ ծրագրեր հեռարձակվում են այլ երկրների հեռուստատեսությամբ օտարերկրյա արտադրողները նաև գնում են իրենց շուկաների ծրագրերին հարմարեցման իրավունքը արգենտինայում գործում է համազգային հինգ հեռուստաալիք բոլոր գավառների մայրաքաղաքներն ու խոշոր քաղաքներն ունեն առնվազն մեկ տեղական կայան մալուխային և արբանյակային հեռուստաալիքների առկայությունն արգենտինայում նման է հյուսիսային ամերիկային արգենտինայի շատ մալուխային ցանցեր ամն ի և մեքսիկայի հետ համատեղ ինչպես նաև լրատվական ցանցը սպասարկում են ամբողջ իսպանախոս աշխարհը ավստրալիա պաշտոնապես ավստրալական միություն երկիր որ ներառում է ավստրալիա մայրցամաքը թասմանիան և բազմաթիվ մանր կղզիներ այն աշխարհի վեցերորդ երկիրն է իր զբաղեցրած տարածքով հարևան երկրներն են հյուսիսում ինդոնեզիան արևելյան թիմորը և պապուա նոր գվինեան հյուսիս արևելքում սողոմոնյան կղզիները վանուատուն և նոր կալեդոնիան և հարավ արևելքում նոր զելանդիան ավստրալիան մեծ տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն առևտրի համաշխարհային կազմակերպություն միավորված ազգերի կազմակերպություն բրիտանական ազգերի միություն ասիա խաղաղ օվկիանոս տնտեսական համագործակցություն խաղաղ օվկիանոսյան կղզիների ֆորում միջազգային կառույցների անդամ է առասպելները անհայտ հարավային երկրի անհայտ երկրի մասին հարավում սկիզբ են առել հռոմեական կայսրության ժամանակներում և սովորական երևույթ էին միջնադարյան աշխարհագրության համար չնայած այն բանին որ ոչ մի տեղեկություն չէին պարունակում մայրցամաքի մասին ամենավաղ փաստաթղթավորված հիշատակումը բառի օգտագործման մասին անգլերեն լեզվում եղել է թվականին աուստրալիա դել էսպիրիտու սանտուի մասին տեղեկություններ գրառված մաստեր հալկլայթի կողմից գրքում որը հրատարակվել է սամուել պուրչասը որպես որտեղ իսպանական աուստրալիա դել էսպիրիտու սանտու անվանումը որը տրվել էր նոր հեբրիդներ արշիպելագի մի փոքր կղզու աղճատվել էր մինչև ածականը նույնպես օգտագործվել է հոլանդացի պաշտոնյաների կողմից բատավիում այժմյան ջակարտա նշելու համար բոլոր նոր հայտնաբերված ցամաքները թվականից սկսած բառը օգտագործվել է ֆրանսիացի գրող ուտոպիստ գաբրիել դը ֆուանյիի անգլերեն թարգմանված ժակ սադերի արկածները նրա ճանապարհորդությունը և աստրալի ցամաքի հայտնագործությունը գրքում այս եզրը օգտագործել է նաև շոտլանդացի աշխարհագրագետ ալեքսանդր դալրիմպը նշելով ամբողջ հարավային խաղաղ օվկիանոսը իր խաղաղ օվկիանոսի հարավային մասում ճանապարհորդությունների և հայտնագործությունների պատմական հավաքածու գրքում րդ դարի վերջում այս եզրը օգտագործվում է բուսաբաններ ջորջ շոուի և ջեյմս էդվարդ սմիթի կողմից ավստրալական մայրցամաքի նշման համար իրենց նոր հոլանդիայի կենդանաբանությունը և բուսաբանությունը գրքում ինչպես նաև թվականի քարտեզի վրա որը պատկանում էր ջեյմս ուիլսոնին նավապետ ֆլինդերսի ճանապարհորդություն գիրքը փաստորեն դարձրեց այս անվանումը հայտնի հասարակությանը գրքի հրատարակությանը նախապատրաստելու ժամանակ ֆլինդերսը համոզել է օգտագործել եզրը որպես հասարակությանը առավել հայտնի ֆլինդերսը գրել է եթե ես ինձ թույլ տայի ինչ որ նորարարություն ապա դա կլիներ անվանման փոխելը քանզի այն շատ ավելի հաճելի է լսողության համար և համահունչ է մյուս աշխարհամասերի անվանումների հետ սա ամբողջ գրքի տեքստում բառի միակ օգտագործումն է սակայն ռոբերտ բրոունի տերա աուստրալիաի բուսաբանության մասին աշխարհագրական և համակարգված ընդհանուր տեղեկություններ գրքի հավելված ում համընդհանուր օգտագործվում է ածականը և այս գիրքը հանդիսանում է այս բառի առաջին փաստաթղթավորված օգտագործումը չնայած տարածված կարծիքի այս գիրքը չի ունեցել հատուկ դեր բառի ընդունման և օգտագործման գործում այս անվանումը տարածում ստացավ այս գրքի հրատարակումից հետո մոտ տասը տարվա ընթացքում նոր հարավային ուելսի նահանգապետ լակլան մակուորին օգտագործում էր այդ անվանումը իր պաշտոնական նամակագրության մեջ անգլիայի հետ թվականի դեկտեմբերի ին նա առաջարկեց բրիտանական կայսրության գաղութների գործերով զբաղվող նախարարությանը օգտագործել անվանումը որպես պաշտոնական թվականին բրիտանական ծովակալությունը վերջնականապես ընդունեց այս մայրցամաքի անվանումը ավստրալիական աբորիգենների նախնիները ավստրալիայում հայտնվել են դեռևս հազար տարի առաջ ըստ ուրիշ տվյալների մոտ հազար տարի առաջ մարդիկ ծովով ավստրալիա են տեղափոխվել այն ժամանակ երբ դեռ նոր գվինեան և թասմանիան մայրցամաքի մաս էին կազմում այս հանգամանքն էլ նրանց դարձնում է աշխարհի ամենավաղ ծովային ճանապարհորդները աշխարհամասը մարդկանցով սկսել է բնակեցվել դեռևս հազար տարի առաջ ամենահին մարդկային մնացորդները գտել են մունգո լճում որը չոր գետ է նոր հարավային ուելսի նահանգի հարավ արևելքում այդ մնացորդներն իրենցից ներկայացնում են երկրի վրա գտնված ամենահին կրեմացիայի օրինակը որ վկայում է այն մասին որ ավստրալական աբորիգենների մոտ նախկինում եղել են ծիսակարգեր աբորիգենների արվեստը համարվում է աշխարհում հնագույն ավանդույթներ պահպանող արվեստը նրա տարիքը գնահատում են շուրջ տարեկան և նրան կարելի հանդիպել ավստրալիայի տարածքում հիմնականում ուլուրույում և կակադու ազգային այգում տարիքի և ժայռապատկերների քանակով ավստրալիայի քարանձավները համապատասխանում են եվրոպայի լասկո ալտամիրա քարանձավներին մ թ ա հազարամյակներում թասմանիան առանձնացել է մայրցամաքից և որոշ քարե գործիքներ չեն հասել թասմանցիներին օրինակ բումերանգի օգտագործումը վաղ ժամանակներում ավստրալիայի հարավ արևելքում հրաբուխներ են ժայթքել ավստրալիայի հարավ արևելքում վիկտորիա նահանգի կոնդահ լճում գտել են սննդամթերքի պաշարներով բնակավայր դարերով մակասարները առևտուր են արել ավստրալիայի աբորիգենների հետ հիմնականում արնեմ լենդի հյուսիս արևելքում գտնվող յոլնգույի բնակիչների հետ որոշ հեղինակներ փորձում են ապացուցել որ եվրոպացիները ավստրալիա են այցելել դեռևս դարում քենեթ մակինթայրը և մյուս պատմաբանները հավաստիացնում են որ պորտուգալցիները գաղտնի կերպով հայտնաբերել են ավստրալիան դարի ական թվականներին դյեփի քարտեզի վրա ժավ լյա գրանդի գրությունները հաճախ հիմք են հանդիսացել պորտուգալյան հայտնագործման թեորիային այսպես թե այնպես դյեփի քարտեզը վկայում է որ այդ ժամանակների աշխարհագրական գիտելիքներն այդքան էլ վերջնական տեսք չունեին ինչպես փաստացի այնպես էլ թեորիական առումներով ավստրալիայի հայտնագործումը եղել է թվականին երբ վիլեմ յանսզոնը նավով իջել է ավստրալիա անվանելով այն նոր հոլանդիա և անվանելով այն նիդերլանդիայի տարածք նույն թվականին պեդրո ֆերնանդես կիրոսի իսպանական էքսպեդիցիան իջել են նոր հիբրիդներ և ենթադրելով որ սա հարավային աշխարհամաս է այն անվանել են հարավային երկրի սուրբ ոգի ավելի ուշ նույն թվականին կիրոսին փոխարինող լուիս վաես դը տոռեսը նավով անցել է տոռեսի նեղուցով և հնարավոր է որ տեսել է ավստրալիայի հյուսիսային ափը դարի ականներին հոլանդական ծովագնացների շնորհիվ ավստրալիայի ուրվագծերը բավականին ճշգրտորեն պատկերվել էին քարտեզների վրա բացառությամբ հոլանդական հետազոտությունների ավստրալիայի արևմտյան ծովեզրը մնում էր չհետազոտված մինչև ջեյմս կուկի առաջին նավարկությունը առաջին անգամ հարավայի օվկիանոսում կամ անտեսանելի հարավային երկրում բանտարկյալներով և մեղապարտերով գաղութ ստեղծելու գաղափարը պատկանում էր ջոն կալանդերին նա ասել է այս աշխարհը մեզ պետք է տա բացառապես նոր բաներ քանի որ մինչև հիմա մենք այնքան քիչ գիտելիքներ ունենք նրա մասին որ թվում է թե մենք գտնվում ենք ուրիշ մոլորակում կա մի պատճառ որ հնարավոր է պատկերացնել որ ավելի զգալի չափերի աշխարհամաս կամ երկիր կարելի է հայտնաբերել նախկին ծովագնացների ճանապարհորդության վայրերից հարավ ընկած վայրերում առաջին բրիտանական գաղութը հիմնվել է թվականի հունվարի ին նոր հարավային ուելսում երբ արթուր ֆիլիպը առաջին նավատորմիղը հասցրել է ջեքսոն նավահանգիստ արդյունքում այդ օրը դարձավ ազգային տոն ավստրալիայի օրը վան դիմենի երկիրը այժմ թասմանիա բնակեցվել է թվականին և առաձին գաղութի կարգավիճակ է ստացել թվականին թվականին միացյալ թագավորությունը ֆորմալ կերպով արևմտյան ավստրալիան հայտարարել է իրենը այդպիսով տիրապետելով ողջ աշխարհամասին ժամանակի ընթացքում նոր հարավային ուելսում ստեղծվել են առանձին գաղութներ թվականին հարավային ավստրալիան թվականին վիկտորիան իսկ թվականին քվինսլենդը հյուսիսային տարածքը հիմնվել է թվականին հարավային ավստրալիայից մի մասի անջատման ճանապարհով հյուսիսային ավստրալիան վիկտորիան և արևմտյան ավստրալիան հիմնվել են այսպես ասած որպես ազատ գաղութներ այսինքն անյտեղ երբեք բանտարկյալներ չեն տարել բայց հետագայում բանտարկյալներ են տեղափոխվել նաև վերջին երկու գաղութներ նոր հարավային ուելսի բնակիչների դժկամության պատճառով բանտարկյալները տեղափոխվել են այդ գաղութ դատապարտյալներով վերջին նավը եկել է թվականին ավստրալիան մինչ եվրոպացիներով բնակեցումն ուներ ից մինչև բնակչություն որի թվաքանակը կտրուկ կերպով նվազեց տարիների ընթացքում հիմնականում եվրոպացիների կողմից բերած հիվանդությունների պատճառով գողացված սերունդ երեխաների առևանգումը ավստրալիական աբորիգեններից ավստրալիայի բնիկների ցեղասպանություն է համարվում հնարավոր է որ այս հանգամանքն էլ ե նպաստել ավստրալիայի բնիկների թվաքանակի կտրուկ նվազմանը բազմաթիվ կոնսերվատորների կողմից աբորիգենների պատմությունը վիճելի է և չափազանցված այս կարծիքին է ավստրալիայի նախկին վարչապետ ջոն հովարդը գողացված սերնդի շուրջ բանավեճերը ավստրալիայում ստացել են պատմական պատերազմներ անվանումը ֆեդերալ ղեկավարությունը իրավունք է ստացել աբորիգենների նկատմամբ օրենքներ կիրառել թվականին կայացած ավստրալիական հանրաքվեից հետո մինչ թ ը ավստրալիայի բնիկները հողատարածքի իրավունք չունեին քանի որ դրանից առաջ բարձրագույն դատը ավստրալիան մինչ եվրոպացիների գալը ճանաչել էր որպես ոչ մեկին չպատկանող երկիր դարի ականներին ավստրալիայում ոսկե տենդ սկսվեց թվականին տեղի ունեցավ էվրիկյան ապստամբությունը որն որն ուղղված էր հանքերի համար ոսկով արտոնագրեր ձեռք բերելու դեմ դա առաջին քաղաքացիական անհնազանդությունն էր և թթ միջակայքում վեց գաղունթեր ստացան պատասխանատու ղեկավարության կարգավիճակ բայց միևնույն ժամանակ նրանք մնում էին բրիտանական կայսրության կազմում լոնդոնում տեղակայված բրիտանական կայսրության գաղութների գործով մինիստրությունը որոշ հարցերի շուրջ պահում էր իր հսկողությունը հիմնականում արտասահմանյան գործարքների պաշտպանության և միջազգային ծովային տրանսպորտի ոլորտներում ըստ վեսթմինյան ստատուտի ավստրալիայի և մեծ բրիտանիայի միակ կոնստիտուցիոն կապը դա պետության ընդհանուր ղեկավարն էր բրիտանական միապետը ավստրալիան այն ընդունել էր թվականին ըստ վեսթմինյան ստատուտի բայց պայմանագրի կնքման տարեթիվը նշվել է թ ը որպեսզի հիմնավորված լինի ավստրալիայի մասնակցությունը երկրորդ համաշխարհային պատերազմին ասիայում կրած բրիտանիայի պարտությունը և ճապոնիայի ներխուժման վտանգը պատճառ հանդիսացավ որ ավստրալիան և ամերիկայի միացյալ նահանգները մտերմացան միմյանց հետ թվականին ըստ անզուսի համաձայնագրի ավստրալիան դառնում է ամն ի ռազմական դաշնակիցը երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո խրախուսվեց եվրոպացիների էմիգրացիան դարի ականներին սպիտակ ավստրալիա քաղաքականությունը չեղյալ համարելուց հետո էմիգրացիայի մակարդակը զգալիորեն աճեց ի շնորհիվ ասիայի արդյունքում փոփոխվեց ավստրալիայի դեմոգրաֆիկական տվյալները մշակույթը և ինքնագնահատականը թվականին ավստրալիայի ակտի ընդունելուց հետո ավստրալիայի և մեշ բրիտանիայի միջև եղած բոլոր կապերը վերջնականորեն խզվեցին ավստրալիայում հանրապետական ձևով կառավարելու կողմնակիցները ավելի ուժեղ դիրքորոշում ունեն պետության գլխավոր օրենքը սահմանադրությունն է որը հաստատվել է վիկտորիա թագուհու կողմից թվականին սահմանադրական ուժով են օժտված նաև այլ օրենսդրական ակտերը օրինակ վեստմինստերյան կանոնադրությունն ընդունելու ակտը և ավստրալիայի ակտը ավստրալիայում հաճախ է բարձրացվում հանրապետական կառավարման հարցը թվականի փետրվարին կանբերրայում տեղի ունեցավ սահմանադրական համագումար որտեղ պատվիրակների մեծամասնությունը կողմ քվեարկեց որպեսզի ավստրալիան դառնա հանրապետություն թվականին համագումարի արդյունքում հանրապետական կառավարություն մտցնելու համար հանրաքվե անցկացվեց հանրապետության օգտին քվեարկեց ըստ թվականի վերջում անցկացված սոցիոլոգիական հարցման ավստրալացիների ը ցանկանում է որ ավստրալիան դառնա հանրապետություն միայն է կարծում որ երկիրը պետք է ղեկավարի բրիտանական միապետը այդուհանդերձ ը չի ցանկանում որ հաջորդ թագավորը լինի արքայազն չարլզը որին որպես պետության գլուխ ցանկանում են տեսնել քաղաքացիների միայն ը շատ դիտորդներ կարծում են որ եղիսաբեթ թագուհին կդառնա վերջին բրիտանացի միապետը ով կգլխավորի ավստրալիայի միությունը թվականի մարտին ավստրալիայի վարչապետ ջոն հովարդը կասկածի տակ առավ ավստրալիայի հանրապետություն դառնալու փաստը քանի դեռ իշխանությունը գտնվում է եղիսաբեթ թագուհու ձեռքում ավստրալիայի գործադիր իշխանությունը գտնվում է վարչապետի ջուլիա գիլլարդի ձեռքում պետության ձևական ղեկավարը ավստրալական միության թագուհին է համարվում եղիսաբեթ ը թագուհին հաստատում է գեներալ նահանգապետին ով իրավունք ունի միջամտել սահմանադրական ճգնաժամի դեպքում իսկ մնացած ժամանակ խաղում է բացառապես ներկայացուցչական դեր գեներալ նահանգապետը հանդիսանում է նաև ավստրալիայի զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարը ներկայացնելով այդ պաշտոնում թագուհուն ըստ ավստրալիայի սահմանադրության թեև եղիսաբեթ թագուհին հանդիսանում է և ավստրալիայի և մեծ բրիտանիայի թագուհին նրա իշխանությունն ու ազդեցությունը այդ երկու երկրներում տարբեր կերպ է իրականացվում վարչապետն ընտրվում է գեներալ նահանգապետի հրամանով վարչապետ է դառնում միայն կուսակցության կամ կոալիցիայի առաջատարը ներկայացուցիչների պալատի մեծամասնության աջակցությամբ միակ դեպքը երբ սենատորը դարձավ վարչապետ ջոն գորտոնի ընտրությունն էր ով արդյունքում թողեց իր պաշտոնը սենատում և դարձավ ներկայացուցիչների պալատի անդամ այդպես էր նաև երբ սենատոր ջորջ փիրսը վարչապետի պաշտոնակատարն էր ամիսների ընթացքում թվականին այն ժամանակ երբ ուիլյամ հյուզը արտասահմանում էր գտնվում ավստրալիայի նախարարների կաբինետը նշանակվում է գեներալ նահանգապետի կողմից վարչապետի առաջարկությամբ կաբինետի անդամ հանդիսացող նախարարները կոչվում են ավագ նախարարներ կաբինետի նիստերին մասնակցում են միայն ավագ նախարարները թեև մյուս նախարարներն էլ կարող են մասնակցել եթե օրակարգում դրված է նրանց գործունեությանն առնչվող թեմա նիստերն ընթանում են վարչապետի նախագահությամբ ավստրալիան ունի երկպալատ դաշնային խորհրդարան որը կազմված է սենատորներից բաղկացած սենատից վերին պալատ և պատգամավորներից բաղկացած ներկայացուցիչների պալատից ստորին պալատ խորհրդարանի կազմի մեջ է մտնում նաև մեծ բրիտանիայի թագուհին ում ներկայացնում է գեներալ նահանգապետը ավստրալիական խորհրդարանը համարվում է աշխարհում վեցերորդ շարունակական ժողովրդավարական խորհրդարանը ըսռ տարիքի ստորին պալատի պատգամավորներն ընտրվում են մեկ մանդատային համայնքներից տարի ժամանակով մեծամասնական համակարգի բացարձակ մեծամասնությամբ ոչ մի նահանգ չի կարող ներկայացնել ից ավել պատգամավորի սենատում նահանգները ներկայացնում են սենատորները իսկ յուրաքանչյուր տարածք սենատոր սենատի ընտրություններն անց են կացվում կուսակցական ցանկերով սենատորներն ընտրվում են տարի ժամանակով իսկ տարին մեկ սենատի կեսը վերընտրվում է կառավարությունը ձևավորվում է ստորին պալատի պատգամավորներից ընդ որում կուսակցության կամ կոալիցիայի առաջատարը ինքնաբերաբար դառնում է վարչապետ գերագույն դատարանը վերահսկում է օրենսդրության սահմանադրական նորմերը և հանդիսանում է բարձրագույն ատյանի վերաքննիչ դատարանը դաշնային իրավասության դատարանների շարքին են դասվում ընտանեկան դատարանը ստեղծվել է թ քննելու ընտանեկան կոնֆլիկտները ապահարզանները և խնամակալության ու ունեցվածքի բաժանման հետ կապված հարցերը դաշնային դատարանը ստեղծվել է թ լուծելու համար այնպիսի հարցեր ինչպիսիք են սնանկությունը և վարչական բողոքները աշխատանքային հարաբերությունների դատարանը այժմյան ձևով գոյություն ունի թ քննելու գործատուների և վարձու աշխատողների միջև առաջացած խնդիրները բացի այս հատուկ դատարաններից ավստրալիայում չկան դաշնային իրավասության այլ դատարաններ նահանգների դատարաններն օժտված են դաշնային օրենսդրության նկատմամբ իրավական վերահսկողություն իրականացնելու գործառույթով լինելով իրավական վերահսկողության բարձրագույն ատյանը և բոլոր դատական գործերով բարձրագույն դատավորը գերագույն դատարանը կարևոր քաղաքական դեր է խաղում երկրի կյանքում գերագույն դատարանի անդամները գլխավոր դատավորը և դատավորները նշանակվում են գործող կառավարության կողմից դատավորի նշանակումը կարող է կապվել այս կամ այն կուսակցության կամ խորհրդարանական խմբակցության հետ ինչպես կոալիցիոն այնպես էլ լեյբորիստական կառավարությունները տարբեր ժամանակաշրջաններում դատավորներ են նշանակել նախկին գլխավոր դատախազների և դատավորների նշանակման նման փորձը օգնում է կրճատել գերագույն դատարանի այն թեկնածուներին ովքեր չեն կիսում կաբինետի պատկերացումները գերագույն դատական ատյանի խնդիրների վերաբերյալ այնուամենայնիվ դա չի փոխում դատարանների անկախ լինելու փաստը և դատարանի շատ նոր անդամներ որպես կանոն ստորին ատյանի դատարաններում կամ նահանգների դատական համակարգերում աշխատելու մեծ փորձ ունեն ըստ թ սահմանադրական փոփոխության գերագույն դատարանի անդամները դառնալով տարեկան պաշտոնաթող են լինում հակառակ դեպքում նրանց կարող են պաշտոնանկ արվել միայն խորհրդարանի պալատների որոշմամբ ապացուցված վատ վարքագիծ ունենալու կամ իրենց պարտականությունները չկատարելու համար որը դեռևս երբեք չի պատահել ավստրալիայի դրոշը իրենից ներկայացնում է կապույտ գույնի ուղղանկյուն պաստառ որի վրա պատկերված է տարր մեծ բրիտանիայի դրոշը որը հայտնի է նաև յունիոն ջեք անունով միության աստղը և հարավային խաչ համաստեղությունը ըստ դրոշի մասին օրենքի թ մեծ բրիտանիայի դրոշի պատկերը պետք է գտնվի դրոշի վերին ձախ հատվածում մեծ սպիտակ աստղի պատկերը որը խորհրդանշում է ավստրալիայի նահանգները և մնացած տարածքները կենտրոնի ստորին ձախ հատվածում մատնանշելով կենտրոնի սբ գեորգիի դրոշը անգլիայի դրոշը իսկ սպիտակ աստղերը որոնք խորհրդանշում են հարավային խաչի համաստեղությունը գտնվում են պաստառի աջ հատվածում դրոշի ժամանակակից դիզայնի լրիվ նկարագրությունը հրատարակվել է միության կառավարական բյուլետենում թվականին ավստրալիայի զինանշանը իրենից ներկայացնում է վահան որտեղ ձախից աջ ներկայացված են նահանգների զինանշանները նոր հարավային ուելս վիկտորիա և քվինսլենդ վահանի ստորին հատվածում ձախից աջ հարավային ավստրալիա արևմտյան ավստրալիա և թասմանիա վահանի վերևի հատվածում տեղակայված է յոթանկյուն միության աստղը կապույտ և ոսկե պսակի վրա աստղի ճառագայթները խորհրդանշում են նահանգները իսկ յոթերորդը տարածքների ամբողջականությունը և հենց ավստրալիան վահանը պահում են կենգուրուն և էմուն զինանշանի նախնական տարբերակը շնորհվել է էդուարդ ի կողմից թվականին ավստրալիայի ազգային հիմնը զարգացի ր գեղեցիկ ավստրալիա ն գրել է փիթեր մաքկորմիկը թվականին ռոբերտ հոուկի կառավարության առաջարկությամբ և գեներալ նահանգապետ ստեֆան նինիանի թույլտվությամբ բրիտանական հիմնը փոխարինվեց նորով ավստրալիայի հիմնական կուսակցություններն են լեյբորիստական կուսակցությունը ստեղծվել է թ լիբերալ կուսակցությունը թ և ավստրալիայի ազգային կուսակցությունը թ լիբերալ և ազգային կուսակցությունների կոալիցիան իշխանության գլխին էր թթ իսկ թվականից ղեկավարում է նաև սենատը թվականի խորհրդարանական ընտրություններում ստորին պալատում մեծամասնություն կազմեցին լեյբորիստները ովքեր մեծամասնություն են կազմում նաև պետության բոլոր նահանգներում և տարածքներում որպեսզի որևէ կուսակցություն գրանցվի որպես քաղաքական կուսակցություն անհրաժեշտ է ունենալ կանոնադրություն որտեղ նշված կլինեն բոլոր հիմնադրույթները և պետք է ունենա գոնե անդամ խորհրդարանում կամ էլ անդամ ընտրողների ցուցակներում ավստրալական զինված ուժերը հայտնի են որպես ավստրալիայի պաշտպանության ուժեր կազմված են թագավորական ռազմածովային նավատորմից բանակից և ռազմաօդային ուժերից զինված ուժերի հավաքագրումը կամավոր է պայմանագրային հիմքով ծառայության ժամկետը սահմանափակվում է պայմանագրի պայմաններով ավստրալիայի զինված ուժերի բոլոր տեսակները ակտիվորեն մասնակցում են խաղաղապահ գործողությունների ներկայումս գտնվում են արևելյան թիմորում և սողոմոնյան կղզիներում փրկարարական գործողությունների և ռազմական հակամարտությունների ներկայումս իրաքում և աֆղանստանում վարչապետը զինված ուժերի հրամանատարական կազմից նշանակում է գլխավոր հրամանատարին այժմ ավստրալիայի զինված ուժերը գլխավորում է ավիացիայի մարշալ անգուս հյուսթոնը թթ ռազմական ծախսերը կազմեցին միլիարդ ավստրալիական դոլար հնա ի ը ռազմածովային բազաներ ռազմաօդային բազաներ պետության տարածքում է գտնվում ամն ի ռազմական օբյեկտներ այդ թվում բալիստիկ հրթիռներով ատոմային սուզանավի հետ կապի ռադիոկենտրոնը և վումերի հրթիռային զորավարժարանը վերջին տասնամյակում ավստրալիայի միջազգային հարաբերությունները հիմնվում են ամն ի և նոր զելանդիայի հետ սերտ հարաբերություններ ունենալու վրա անվտանգության խաղաղօվկիանոսյան պակտի միջոցով հարավ արևելյան ասիայի հետ հարավ արևելյան ասիայի երկրների ասոցիացիայի միջոցով իսկ օվկիանիայի հետ խաղաղօվկիանոսյան կղզիների ֆորումի շրջանակներում պետության հիմնական ջանքերն ուղղված են արտաքին առևտրի լիբերալիզացմանը ավստրալիան աջակցում է զարգացող շատ երկրների ջոն հովարդի կառավարությունը որն իշխանության ղեկին էր թթ վարում էր քաղաքականություն որն ուղղված էր ավստրալիայի ավանդական դաշնակիցների ամն ի և մեծ բրիտանիայի հետ հարաբերությունների զարգացմանը ի վնաս մակ ի շրջանակներում ներդրվող միջազգային բազմակողմանի ջանքերի կառավարությունը հանդես է եկել տարածաշրջանային տերությունների հետ ինչպիսիք են չինաստանը ճապոնիան և ինդոնեզիան բարիդրացիական հարաբերություններ պահպանելուն կողմ թեև երբեմն առաջանում են խնդիրներ օրինակ արևելյան թիմորի հետ կապված իրավիճակը ավստրալիան գնալով մեծացնում է միջամտությունը իր հարևանների պապուա նոր գվինեայի սողոմոնյան կղզիների ֆիջիի և նաուրուի ներքին խնդիրների լուծման մեջ ավստրալիան բաղկացած է վեց նահանգներից երեք մայրցամաքային տարածաշրջաններից և ավելի փոքր տարածքներից նահանգները հետևյալն են վիկտորիա արևմտյան ավստրալիա քվինսլենդ նոր հարավային ուելս թասմանիա և հարավային ավստրալիա երկու մայրցամաքային տարածքներն են հյուսիսային տարածքը և ավստրալիական մայրաքաղաքային տարածքը տարածաշրջանի կարգավիճակը նման է շտատի կարգավիճակին միայն այն տարբերությամբ որ ֆեդերալ պառլամենտը կարող է չեղյալ համարել տարածաշրջանի պառլամենտի ցանկացած որոշում իսկ նահանգի որոշումների վրա միայն կարող է ազդել սահմանադրության րդ հոդվածը շտատերը զբաղվում են առողջապահության կրթության օրինապահությամբ քաղաքացիական տրանսպորտի ճանապարհների նավաշինարարության և տեղական կառավարման հարցերով ամեն մի նահանգ և մայրցամաքային տարածք ունի իր օրինապահական մարմինը միապալատյա հյուսիսային տարածքում երկպալատյա ավստրալական մայրաքաղաքային տարածքում քվինսլենդ և մնացած նահանգներում ներքին պալատը կրում է օրենսդրական ասամբլեյա անվանումը հարավային ավստրալիայում և թասմանիայում օրենսդրական ժողով իսկ վերինը օրենսդրական խորհուրդ նահանգների ղեկավարները վարչապետները իսկ տարածքներինը գլխավոր նախարարները բացի միության գեներալ նահանգապետից միապետությունը ներկայացնում են նաև առանձին նահանգների նահանգապետերը իսկ հյուսիսային տարածքում և ավստրալական մայրաքաղաքային տարածքում ադմինսիսրատորները որոնք կատարում են նահանգապետի ֆունկցիոնալություն ավստրալիայի տիրապետության տակ են բազմաթիվ տարածքներ ֆեդերատիվ կառավարությունը ղեկավարում է նոր հարավային ուելսում գտնվող ջերվիս բեյ տարածքը որը համարվում է ազգային մայրաքաղաքի ռազմական բազա և նավահանգիստ միևնույն ժամանակ ավստրալիայի հսկողության տակ են բնակելի արտաքին տարածքներ նոֆոլկ կղզին ծննդյան կղզին կոկոսյան կղզիներները և որոշ անմարդաբնակ տարածքներ աշմոր և կարտյե կղզիները մարջանների ծովի կղզիների տարածքը հերդ կղզին և մակդոնալդ կղզիները և ավստրալական անտարկտիդյան տարածաշրջանը անտարկտիդայի մեկ երրորդը ավստրալիայի ինքնիշխանությունն անտարկտիդայի տարածքի վրա չի ճանաչվել շատ երկրների կողմից որոնց թվում է նաև ռուսաստանը ավստրալական միություն պետություն հարավային կիսագնդում որի մակերեսն է կմ ավստրալիան հանդիսանում է աշխարհում տարածքով վեցերորդ պետությունը ռուսաստանից կանադայից չինաստանից ամն ից և բրազիլիայից հետո զբաղեցնում է երկիր մոլորակի ցամաքի մոտ նրա կազմի մեջ են մտնում ավստրալիա մայրցամաքը ներառյալ թասմանիա կղզին մակերեսը կմ և ափամերձ մյուս կղզիները ընդհանուր կմ մակերեսով ավստրալիայի ենթակայության տակ են գտնվում նաև մի քանի արտաքին տարածքներ կոկոսյան կղզիները մակերեսը կմ ծննդյան կղզին մակերեսը կմ աշմոր և կարտյե կղզիները մակերեսը կմ մարջանների ծովի կղզիները մակերեսը կմ ջրային տարածքի մակերեսը մոտ հազար կմ հերդ և մակդոնալդ կղզիները մակերեսը կմ մտնում են ավստրալական անտարկտիկական տարածքների կազմի մեջ նորֆոլք կղզին մակերեսը կմ և ավստրալական անտարկտիկ տարածքը մակերեսը կմ ավստրալիայի գերիշխանությունը այս տարածքներում չի ճանաչվել աշխարհի պետությունների մեծամասնության կողմից բոլոր արտաքին տարածքների ընդհանուր մակերեսը կազմում է կմ առանց անտարկտիկական տարածքի կմ ավստրալիայի հյուսիսային և արևելյան ափերը ողողում են են խաղաղ օվկիանոսի արաֆուրյան մարջանների թասմանյան թիմորի ծովերով իսկ արևմտյան և հարավային ափերը հնդկական օվկիանոսով ավստրալիային մոտ են գտնվում խոշոր նոր գվինեա և թասմանիա կղզիները ավստրալիայի հյուսիսարևելյան ափեզրի երկայնքով ավելին քան կիլոմետր երկարությամբ տարածվում է աշխարհում ամենամեծ մարջանային արգելախութը մեծ կորալային արգելախութը մարջանային կղզիների ու խութերի շարք որի լայնությունը հյուսիսում կմ է հարավում կմ կրաքարային այս կառույցի մեծ մասը գտնվում է ջրի տակ և մերկանում է միայն տեղատվության ժամանակ ավստրալիան տարածվում է արևմուտքից արևելք մոտ կիլոմետր երկարության վրա իսկ հյուսիսից հարավ մոտ կմ մայրցամաքի ծայրագույն կետերն են հյուսիսում յորք հրվանդանը հվ լ հարավում սաութ իսթ քեյփ հրվանդանը հվ լ արևմուտքում սթիփ փոյնթ հրվանդանը ավ ե արևելքում բայրոն հրվանդանը ավ ե ավստրալիայի ափեզրի երկարությունը կազմում է կմ որից մայրցամաքային մասինը կմ կղզիներինը կմ իսկ բացառիկ տնտեսական գոտու բտգ մակերեսը կազմում է կմ ավստրալիայի կլիմայի վրա մեծ ազդեցություն ունեն ծովային հոսանքները մեծ է հնդկական օվկիանոսի դերըը և էլ նինյոն որոնք առաջացնում են երաշտներ և սեզոնային արևադարձային ցածր ճնշում որը նպաստում է ցիկլոնների առաջացմանը հյուսիսային ավստրալիայում այս գործոնները հանգեցնում են տեղումների քանակների զգալի փոփոխությունների երկրի հյուսիսի մեծ մասն ունի արևադարձային կլիմա առավելապես ամառային տեղումներով ավստրալիայի տարածքի համարյա երեք չորրորդը անապատներ և կիսաանապատներ են մայրցամաքի հարավարևմտյան մասում կլիման միջերկրածովյան է հարավ արևելյան մասում ներառյալ թասմանիան հիմնականում կլիման ցամաքային է մայրցամաքի տարածքի հիմքում ընկած է ավստրալական սալըը որն իրենից ներկայացնում է գոնդվանա մայրցամաքի մասը երկրի հարավային կիսագնդում մայրցամաքի ռելիեֆում գերակշռում են սարահարթերը որոնցից ամենաընդարձակը արևմտաավստրալականն է որը զբաղեցնում է մայրցամաքի տարածքի ը հյուսիսում կարպենտարիայի հարավում մուրեյ դառլինգի դաշտավայրերն են երկրի տարածքի մեծ մասը զբաղեցնում են անապատները և ցածրադիր տարածությունները առավել հայտնի անապատներն են ավազային մեծ վիկտորիայի մեծ գիբսոնի անապատները վիկտորիայի մեծ անապատից արևելք տարածվում է մեծ արտեզյան ավազան կիսաանապատը արևելքում ձգվում է մեծ ջրբաժան լեռնաշղթան որի ծայր հարավային լեռնաճյուղի վիկտորիայի ալպերի վրա գտնվում է արարատ լեռը եվրոպացիները առաջին անգամ տեսնելով այս լեռը նմանեցրել են արարատին այս լեռնաշղթայի առավելագույն բարձրությունն է մ կոսցյուշկո ճեղքվածքները և գետահովիտները կտրտում են լեռնաշղթան առանցին լեռնազանգվածների լեռների գագաթները ունեն գմբեթաձև տեսք լեռների արևելյան փեշերը կտրուկ իջնում են դեպի ծովը արևմտյանները ունեն ավելի փոքր թեքություն ավստրալիան միակ մայրցամաքն է որտեղ չկան գործող հրաբուխներ և չկա սառցակալում ավստրալիայի ամենացածրադիր կետն է էյր լիճը մ որի մակերեսը կազմում է մոտ կմ կոսցյուշկո լեռը ավստրալական մայրցամաքի ամենաբարձր կետն է ավստրալիայի ամենաբարձր կետը համարվում է մոուսոն հրաբուխը որը գտնվում է հերդ կղզու վրա երկրի հիմնական հարստությունները հանքային ռեսուրսներն են ավստրալիայի բնական ռեսուրսների պաշարները գնահատվում է մոտ անգամ ավելին քան համաշխարհային միջին ցուցանիշը երկիրը զբաղեցնում է ին տեղն աշխարհում բոքսիտների աշխարհի պաշարների և հանքարդյունաբերության ցիրկոնիի ուրանի աշխարհի պաշարների պաշարներով և րդ տեղը ղազախստանից և կանադայից հետո ուրանի հանքարդյունաբերությամբ տ թվականին ավստրալիան քարածուխի պաշարներով զբաղեցնում է րդ տեղը կան նաև մանգանի ոսկու և ադամանդի զգալի պաշարներ երկրի հարավում բրաունլոու հանքավայր ինչպես նաև հյուսիսարևելյան և հյուսիսարևմտյան ափերի մոտ ծանծաղուտային գոտում կան նավթի և բնական գազի երևակումներ ավստրալիայի երկաթի հանքաքարի խոշոր պաշարները որոնք սկսել են մշակել դարի ական թվականներին գտնվում են համերսլի լեռնաշղթայի շրջանում երկրի հյուսիս արևմուտքում մաունթ նյումեն մաունթ գոլդսուերտա և այլ հանքավայրեր երկաթ պարունակող հանքավայրեր կան նաև կուլան և կոկտաու կղզիների վրա կինգի ծովախորշում հյուսիս արևմուտք հարավային ավստրալիա նահանգում և միդլբեկ լեռնաշղթայում այրոն նոբ և այլ ինչպես նաև թասմանիայի վրա սավիջ ռիվեր հանքավայր սավիջ գետի հովտում խոշոր բազմամետաղային հանքավայրեր պղինձ ցինկ արծաթի անագ կան նոր հարավային ուելս նահանգի արևմտյան անապատային մասում բրոկեն հիլլ հանքավայր կարևորագույն գունավոր մետաղների հանքարդյունաբերական կենտրոնը գտնվում է մաունթ այզա հանքավայրի մոտ քվինսլենդ գունավոր մետաղներով հարուստ հանքավայրեր կան նաև թասմանիա կղզու ռիդ ռոզբերի և մաունթ լեյել պղինձ տենանտ կրիկում հյուսիսային տարածքում և այլուր ոսկու հիմնական պաշարները կենտրոնացած են նախաքեմբրիական հիմքերում և մայրցամաքի հարավ արևմուտքում արևմտյան ավստրալիա նահանգ կալգուրլի և կուլգարդի նորսմեն և ուիլունա քաղաքների շրջանում ինչպես նաև քվինսլենդում ավելի փոքր հանքավայրեր հանդիպում են համարյա բոլոր նահանգներում ամբողջ երկրում բոքսիտները գտնվում են քեյփ յորք ուեյպի հանքավայր և արնեմլենդ գով հանքավայր թերակղզիներում ինչպես նաև երկրի հարավ արևմուտքում դարլինգ լեռնաշղթայում ջարադեյլ հանքավայր մանգանի հանքաքարի պաշարներ կան գրուտ այլենդ կղզում կարպենտարիա ծովախորշում և երկրի հյուսիս արևելքում պլբարայի շրջանում ուրանի պաշարներ կան հայտնաբերված մայրցամաքի հյուսիսում արհնեմլենդ թերակղզի սաուտ և իստ ալիգեյտոր գետերի շրջանում հարավային ավստրալիա նահանգում ֆրոմ լճի մոտ քվինսլենդ նահանգում մերի կատլին հանքավայր և արևմտյան մասում յիլիրի հանքավայր քարածխի հիմնական պաշարները գտնվում են մայրցամաքի արևելյան մասում առավել խոշոր ինչպես կոքսացվող այնպես էլ չկոքսացվող տեսակների հանքերը տեղաբաշխված են նյուկասլ և լիթգոու նոր հարավային ուելս նահանգ և քոլինսվիլլ բլեր ատոլ բլաֆ բարալաբա և մոուրա կիանգա քվինսլենդ նահանգ քաղաքների մոտ երկրաբանական հետազոտություններով պարզվել է որ ավստրալիա մայրցամաքի ընդերքում և նրա շելֆում կան նավթի և բնական գազի խոշոր պաշարներ նավթը հայտնաբերված է և արդյունահանվում է քվինսլենդ նահանգում մունի օլտոն և բենետ հանքավայրեր բարոու կղզու հյուսիսարևմտյան շրջանում ինչպես նաև մայրցամաքային շելֆի վրա վիկտորիա նահանգի հարավային մասում ավստրալիայում կան քրոմի խոշոր հանքավայրեր քվինսլենդ նահանգում ինչպես նաև գինգինում դոնգարայում մանդարայում արևմտյան ավստրալիա նահանգ մարլին վիկտորիա նահանգ ոչ մետաղային օգտակար հանածոներից հանդիպում են կավի ավազի կրի ասբեստի ինչպես նաև թերթաքարերի հանքավայրեր ավստրալիայի գետային ցանցը խիտ չէ ավստրալիայի հիմնական գետը մուրեյն է մարրի իր դարլինգ վտակով որոնք սկիզբ են առնում մեծ ջրբաժան լեռնաշղթայում դարլինգը ստորին հոսանքներում չորանում է և բաժանվում տարբեր ջրամբարների մուրեյը կմ երկարությամբ ավստրալիայի ամենաերկար գետն է ավստրալիայի երկարությամբ երկրորդ գետը մարամբիջին կմ է երրորդը դարլինգը կմ եթե հաշվի առնենք դարլինգ գետի բոլոր վտակների երկարությունները որոնք պաշտոնապես հաշվի չեն առնվում ապա գետի երկարությունը կկազմի կմ այսպիսով դարձնելով դարլինգը ավստրալիայի ամենաերկար գետը մուրեյ գետը իր դարլինգ վտակով հանդիսանում են մուրեյ դարլինգ գետային ավազանի հիմնական գետերը որը համարվում է երկրում ամենամեծ գետային ավազանը այն զբաղեցնում է ավստրալիայի ցամաքի մոտ կամ ավելին քան միլիոն կմ առավել զարգացած գետային ցանց է գտնվում թասմանիա կղզու վրա այստեղ գետերը ունեն խառը անձրևային և ձնհալքային սնում ջրառատ են ամբողջ տարվա ընթացքում գետերը լեռնային են արագահոս սահանքավոր ունեն ջրաէներգետիկ մեծ պաշար թասմանիայի գետերը լայնորեն օգտագործվում են ջրաէլեկտրակայանների կառուցման համար որի պատճառով էլեկտրաէներգիայի գինը ցածր է էժան էլեկտրաէներգիայի առկայությամբ է պայմանավորվում թասմանիայում էներգատար արտադրությունների զարգացումը մետաղների ձուլումը ցելյուլոզի արտադրությունը և այլն մակերևութային ջրերի պակասը լրացվում է ստորերկրյա ջրերով որոնք հավաքվում են արտեզյան ավազաններում ավստրալիայի արտեզյան ջրերը պարունակում են մեծ քանակությամբ աղեր ավստրալիայի տարածքում կան մեծ թվով լճեր որոնք տեղաբաշխված են առավելապես իջվածքներում և լցվում են ջրով միայն անձրևներից հետո ընդ որում տարվա ընթացքում հիմնականում այս լճերը ծածկված են կավա աղուտային կեղևով երկրի խոշորագույն լճերն են էյրը կմ մակկայը կմ ամադիուսը կմ գարպանգը կմ և գորդոնը կմ միաժամանակ հանդիսանում է ավստրալիայի ամենամեծ արհեստական ջրամբարը ամենամեծ աղի լճերն են էյրը կմ տորենսը կմ և գերդները կմ չնայած մայրցամաքի հիմնական մասը զբաղեցնում են կիսաանապատները և անապատները ավստրալիայում կան բազմազան լանդշաֆտներ և կլիմայական գոտիներ ալպիական մարգագետիններից մինչև արևադարձային ջունգլիները մայրցամաքի զգալի տարիքի ինչպես նաև հողերի անբերիության եղանակային պայմանների բազմազանության և երկարաժամկետ աշխարհագրական մեկուսացման պատճառով ավստրալիայի բիոտան հարուստ է և յուրօրինակ մոտ հազար տեսակներից մոտ հազարը էնդեմիկ են ծաղկավորների մեջ էնդեմիկներ են կաթնասունների մեջ թռչունների մեջ ափամերձ ձկների մեջ ավստրալական ծառերի մեծամասնությունը մշտադալար են իսկ նրանցից որոշները հարմարվել են երաշտներին կամ հրդեհներին ինչպես օրինակ էվկալիպտները և ակացիաները մայրցամաքում աճում են լոբազգիների ընտանիքի մեծ քանակով էնդեմիկ բույսեր որոնք կարող են գոյատևել սակավ բերրի հողերի վրա շնորհիվ բակտերիաների հետ միկորիզի ավելի զով թասմանիայի ֆլորան զգալիորեն տարբերվում է մայրցամաքի ֆլորայից բացի ավստրալիայի համար բնորոշ էվկալիպտներից կղզու վրա աճում են մեծ քանակով ծառերի տեսակներ որոնք ազգակից են նորզելանդականներին և հարավամերիկյաններին մասնավորապես մշտադալար հարավային հաճարենի նոտոֆագուս ավստրալական ֆաունայի առավել հայտնի ներկայացուցիչներն են կոյանցքավորները բադակտուցները և եքիդնաները բազմազան պարկավորներ կոալաները կենգուրուները վոմբատները և այնպիսի թռչուններ ինչպիսին են էմուն կակադուն և կուկաբարը ավստրալիայում են բնակվում աշխարհում ամենաշատ տեսակի թունավոր օձեր դինգոն բերվել է ավստրալիա ավստրոնեզիացիների կողմից որոնք առևտուր էին անում ավստրալիական աբորիգենների հետ մ թ ա թվականներից սկսած շատ բույսեր և կենդանիներ ներառյալ հսկայական պարկավորները անհետացել են մայրցամաքի աբորիգեններով բնակեցման ժամանակ մյուսները օրինակ թասմանյան վագր պարկավոր գայլ անհետացել են եվրոպացիների պատճառով ավստրալիան լվացող ջրերը հարուստ են գլխոտանիներով առավել հայտնի տեսակներից են կապտաշրջան ութոտնուկներն են ցեղի մի քանի տեսակներ որոնք դասվում են աշխարհի ամենաթունավոր կենդանիների շարքին ինչպես նաև հսկայական ավստրալական թանաքաձուկը որոնք հավաքվում են ամեն ձմեռ զանգվածային ամուսնական խաղերի համար սպենսեր ծովախորշի մասերից մեկում ավստրալիայի շատ բնապահպանական շրջաններին նրանց ֆլորային և ֆաունային սպառնում է մարդու գործունեությունը և կենդանիների և բույսերի բերովի տեսակները հիմնական իրավական փաստաթուղթը որը կարգավորում է անհետացող տեսակների պաշտպանությունը ավստրալիայում հանդիսանում է շրջակա միջավայրի և կենսաբանական բազմազանության պաշտպանության ակտը ընդունված թվականին ավստրալիայի յուրօրիակ կենսահամակարգի պաշտպանության նպատակով երկրում ստեղծվել են մեծ քանակով պաշտպանվող տարածքներ ճահճային տեղանքներ մտցվել են միջազգային նշանակության ջրա ճահճային տարածքների ռամսարյան ցանկի մեջ իսկ օբյեկտներ համաշխարհային ժառանգություն ցանկի մեջ այնպիսի ցուցանիշով ինչպիսին է բնապահպանական կայունության ինդեքսը ավստրալիան թվականին գրավել է րդ տեղը վերջին տարիներին կլիմայի փոփոխությունը դառնում է գլխավոր առաջնահերթության խնդիր ավստրալիայում և բնության պահպանությունը ամենակարևոր քաղաքական խնդիրն է երկրում թվականին ռուդի կառավարությւնը ստորագրեց կիոտոյի արձանագրությունը այնուամենայնիվ ավստրալիան գտնվում է երկրների ցանկում որոնք ամենաշատն են արտանետում ածխաթթու գազ դեպի մթնոլորտ այն զիջում է միայն մի քանի զարգացած արդյունաբերությամբ երկրներում անձրևային տեղումների քանակը մի փոքր աճել է ավստրալիայում վերջին հարյուրամյակի ընթացքում համաձայն օդերևութաբանության բյուրոյի տվյալների ավստրալիայում գրանցվել է ավելի ցածր քան սովորաբար ջերմաստիճան թվականի ընթացքում սա պայմանավորում են լա նինյա հոսանքի հետ այնուամենայնիվ երկրի տարվա միջին ցուցանիշները ցույց են տալիս ջերմաստիճանի աճի միտում ժամանակահատվածը կարելի է դասել որպես ամենատաք տասնամյակը ավստրալիայի համար մոտ ավելին քան երկարաժամկետ միջին արժեքը դարի վերջին մոտ ավստրալիայի շատ մասերում ստեղծվեց լարված իրավիճակ կապված քաղցրահամ ջրի պակասի հետ օրինակ հարավային ավստրալիա նահանգի բնակչության և արդյունաբերության աճող պահանջարկը մեծ դժվարությամբ էին բավարարվում գոյությու ունեցող ավանդական աղբյուրներից մուրեյ գետ ադելաիդայի բլուրներից հոսող փոքր գետակներ բնակչության կողմից հավաքվող անձրևաջուր և արտեզյան ջրեր դրա հետ կապված ավստրալիայում գոյություն ունի ջրի օգտագործման պաշտոնական սահմանափակում այս սահմանափակումը բավականին տարբերվում է շրջանից կախված և սովորաբար կազմված է մի քանի մակարդակներից սիդնեյ քաղաք երեք մակարդակ քվինսլենդ նահանգ մակարդակ ամեն մակարդակի համար գոյություն ունեն առանձին արգելափակումներ սահմանափակումների թուլացումը ջրի օգտագործման մակարդակի բարձրացում սովորաբար կապվում է անձրևների սեզոնի ձմռանը հարավային կիսագնդում հունիս հուլիս օգոստոս և ջրամբարների լցվելու հետ այսպիսի սահմանափակումների օրինակներ են մեքենա լվանալու արգելքը լողավազան լցնելու արգելքը խոտածածկերի ջրման արգելք և այլն հարավային ավստրալիա նահանգում խմելաջրի պակասի հետ կապված նախատեսվում է կառուցել մի քանի խոշոր ջրի մաքրման կայաններ որոնք հիմնված կլինեն հակադարձ օսմոսի վրա այսպիսի կառույցների շինարարությունը պլանավորվում է սենտ վինսենտ ծովախորշում ադելաիդային ջրով ապահովման համար լեռնաարդյունաբերական ընկերությունը որը նախատեսում է իր ուրանի հանքերի ընդլայնումը օլիմպիկ դեմում նախատեսում է կառուցել խոշոր ջրի մաքրման կայան մի քանի հարյուր կիլոմետր հյուսիս գտնվող սփենսեր ծովախորշում և այնտեղից մղել ջուրը դեպի հանք ջրատարներով այս պլանները անհանգստացնում են տեղական բնապահպանական կազմակերպություններին նրանք կարծում են որ ջրահավաք պոմպերը կարող են հասցնել մեծ վնաս տեղական ծովային էկոհամակարգին ներծծելով մեծ քանակությամբ պլանկտոն ներառյալ ձկների շերեփուկներ և այլն ավստրալիան այն մի քանի կապիտալիստական երկրներից է որտեղ ըստ աշխարհի տնտեսական ազատության ինդեքսի տնտեսական կառավարման մեջ լիարժեք ներդրված է սկզբունքը տնտեսական սկզբունք ըստ որի պետական միջամտությունը տնտեսության մեջ պետք է լինի նվազագույն ավստրալիայի համախառն ներքին արդյունքը մեկ շնչի հաշվով փոքր ինչ բարձր է քան մեծ բրիտանիայում գերմանիայում և ֆրանսիայում թվականին երկիրը ըստ մարդկային զարգացման ինդեքսի եղել է երկրներից երկրորդը և թվականին ըստ կենսամակարդակի վեցերորդը թվականին ռեկորդային թվով ավստրալիական քաղաքներ են մտել աշխարհի ամենահարմարավետ քաղաքների տասնյակի մեջ որտեղ մելբուռնը զբաղեցրել է առաջին սիդնեյը վեցերորդ պերթը ութերորդ ադելաիդան իններորդ տեղը դարասկզբին արդյունաբերական արտադրության մեջ մեծ տեղ է զբաղեցրել լեռնահանքային ոլորտը որն էլ հանգեցրել է ավստրալիայի տնտեսության զգալի աճին ռեսուրսների բարձր գների շնորհիվ ավստրալիայի բացասական վճարային հաշվեկշիռը գերազանցում է հնա ի ը իսկ վերջին տարիների ընթացքում նկատվում է վճարային հաշվեկշռի ընթացիկ դեֆիցիտ վերջին տարիների ընթացքում ավստրալական տնտեսությունը տարեկան միջինը աճել է այն ժամանակ երբ համաշխարհային տնտեսական աճ այդ ժամանակահատվածում գրանցվել է համաշխարհային տնտեսական ֆորումի տվյալներով թվականներին ավստրալիան աշխարհի ամենամրցունակ երկրների ցանկում զբաղեցրել է րդ դերը գյուղատնտեսությունը ավստրալիայի տնտեսության հիմնական ճյուղերից մեկն է գյուղատնտեսության մասնաբաժինը երկրի հնա ում կազմում է գյուղատնտեսության և անասնապահության մեջ համախառն ավելացված արժեքը ավելի քան միլիարդ ավստրալիական դոլար երկրի տարածքի ը զբաղեցնում են ֆերմերային և անասնապահական տնտեսություններ ավստրալիայում առանձնանում են հիմնական գյուղատնտեսական գոտիներ ավստրալիայում բարձր տոկոս է կազմում առաջնային արտադրանքը ինչպես արտահանման այնպես էլ ներքին սպառման համար հացահատիկային ձիթատու և լոբազգիների մշակաբույսեր մեծ քանակությամբ աճեցվում են ինչպես մարդու սպառման համար այնպես էլ որպես անասունների կեր հացահատիկի աճեցման հողատարածքները իրենց տարածքով աշխարհում ամենամեծերից մեկն են ավստրալիայի տնտեսության կարևոր մշակաբույսերից է շաքարեղեգը ավստրալիան արտադրում է մեծ քանակությամբ մրգեր ընկույզ բանջարեղեն հիմնականում արտադրվում է նարինջ խնձոր բանան շագանակ կարտոֆիլ գազար լոլիկ քվինսլենդ նահանգը և հյուսիսային տարածքը հանդիսանում են մանգոյի և անանասի մատակարարներ ավստրալիան հանդիսանում է այն մի քանի երկրներից մեկը որը դեղագործական նպատակներով զբաղվում է ափիոնի աճեցմամբ այն արտադրվում է թասմանիա կղզում և պետության կողմից գտնվում է խստագույն վերահսկողության ներքո մսի արտահանումից ստացված ընդհանուր եկամուտը կազմում է միլիարդ ավստրալիական դոլար խոշոր եղջերավոր անասունների արտահանման եկամուտը միլիոն ոչխարների արտահանումից միլիոն ավստրալական մսի ամենախոշոր սպառողն ինդոնեզիան է ավստրալիայի գյուղատնտեսության կարևորագույն արտադրանքից է բուրդը բրդի արդյունաբերությունը ճանաչված է ամբողջ աշխարհում ի շնորհիվ ամենաորակյալ բրդի մուտոնի արտադրության թվականից սկսած ավստրալական բրդի արտադրությունը կազմում է համաշխարհային արտադրության ը ավստրալիան առաջատարն է նաև մուտոնի արտադրության մեջ արտադրելով աշխարհի մուտոնի ը թեև ոչխարներ են բուծում ողջ ավստրալիայում դրանց ը միայն բուծում են նոր հարավային ուելսում քանի որ ավստրալիայում շատ են անապատները ինչպես նաև ոչ կանոնավոր տեղումները գյուղատնտեսության համար անհրաժեշտ է ոռոգումը բացի ոռոգումից գյուղատնտեսության առջև ծառացած խնդիրներից են երաշտը հողի ցածր բերքատվությունը մոլախոտերը կլիմայի փոփոխության արդյունքում առաջացած գլոբալ տաքացումը կենսապաշտպանությունը կենսաբանական սպառնալիքները որոնք առաջ են գալիս ներմուծվող սննդից և անասնապահությունից տարադրամի տատանումը և գների անկայունությունը ավստրալիայում ապրում է գրեթե միլիոն մարդ երկրում օտարերկրյա աշխատողները կազմում են ավստրալիայի մի քանի շրջաններում զգացվում է աշխատուժի պահանջ առաջին հերթին դա կապված է այդ մեծ շրջաններում փոքրաթիվ բնակչությամբ խտությունը կազմում է մարդ կմ և որ բնակչության մեծամասնությունն ապրում է ավստրալիայի արևելյան ափին երկրի արևմտյան մասում աշխատում են չինաստանից վիետնամից և կորեայից բազմաթիվ ներգաղթածներ նրանց թվաքանակն արագորեն աճում է զարգացած են մեքենաշինությունը արդյունաբերության քիմիական էլեկտրատեխնիկական և մետաղագործական ճյուղերը ըստ մեկ շնչին հասնող էլեկտրաէներգիայի քանակի ավստրալիան աշխարհում զբաղեցնում է առաջին տեղերից մեկը ծովային փոխադրումներն անհրաժեշտ են ծանր զանգվածային բեռների տեղախոխման համար որոնց մեծ մասը արտադրվում է ավստրալիայում թթ ավստրալիայի նավահանգիստների բեռնաշրջանառությունը կազմել է միջազգային զանգվածային բեռների գրեթե միլիոն տոննան որոնցից ը եղել է երկաթ և ածուխ և միջազգային ոչ զանգվածային բեռների միլիոն տոննան զանգվածային բեռների շրջանառության մասշտաբով առաջատար տեղերում են եղել դամփիր երկաթ փորթ հեդլենդ երկաթ նյուքասլ երկաթ և քարածուխ և հեյ փոյնթ քարածուխ նավահանգիստները բոլոր նահանգների մայրաքաղաքները տեղակայված են ափերին և հանդիսանում են ընդհանուր տեսակի բեռնափոխադրումային նավահանգիստներ մելբուռնը սիդնեյը բրիզբենը և ֆրիմանթլը խոշոր նավահանգիստներ են ըստ ընդհանուր բեռնաշրջանառության ցուցանիշերի ամենանշանակալի բեռնափոխադրողը պետական օսթրելիեն նեշընլ լայն ընկերությունն է որին թվականին պատկանում էր նավ առաջին երկաթուղին ավստրալիայում կառուցվել է մելբուռնում թվականին նահանգային իշխանությունների կողմից իրականացրած տարբեր լայնություն ունեցող երկաթուղագծերի չհամաձայնեցված շինարարությունը հանգեցրեց մի համակարգի ստեղծմանը որը անհարմար էր թանկ և քիչ գործառնական առաջնային խնդիրն էր երկաթգծերի համակարգը մի երկաթուղագծի մեջ ամփոփելը այս առումով կարևոր դեր ունեցավ ադելաիդա մելբուռն երկաթգծի վերակառուցումը թվականին ավստրալիայի կառավարությունը երկաթգիծը դիտում էր որպես երկրի զարգացման միջոց առավելագույն երկարությունը թվականին հասել է կմ այնուհետև երկաթգծի երկարությունը փոքր ինչ կրճատվեց թվականին հասնելով կմ գործում էին նաև մասնավոր գծեր որոնք գլխավորապես պատկանում էին երկաթի հանքեր ունեցող ընկերություններին պետական երկաթգծերի համակարգը որը երկար ժամանակ կառավարվում էր տարբեր նահանգների կողմից թ վերաենթարկվեց ազգային երկաթուղային կորպորացիային ավտոմոբիլային ճանապարհները կենսական նշանակություն ունեն ուղևորների և բեռների փոխադրման համար թ ճանապարհային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմել է կմ սակայն այն հավասարաչափ չէ տեղաբաշխված ճանապարհների բավարար քանակությամբ ապահովված են երկրի միայն արևելյան հարավարևելյան և հարավարևմտյան շրջանները ճանապարհների միայն է ծածկված պինդ ծածկույթով ասֆալտով կամ բետոնով շատ ճանապարհներ ուղղակի տոփված են կամ քիչ են տարբերվում արահետներից մյուսներն էլ ծածկված են մանրախճով կամ փխրուն քարե ծածկույթով գյուղական և առանձին վայրերում խոնավ եղանակներին ճանապարհային հաղորդակցությունը երբեմն ընդհատվում է շաբաթներով ներկայումս գործում է մայրցամաքը գոտևորող ամուր ծածկույթով օղակաձև ճանապարհը և դարվին ադելաիդա ենթամիջօրեանական ճանապարհը ավստրալիայում կա ավտոմոբիլային ճանապարհների ազգային համակարգ որը ֆինանսավորվում է դաշնային կառավարության կողմից այն ընդգրկում է անվճար օգտագործման ավելի քան կմ ճանապարհ իսկ ական թվականներին մասնավոր կապալառուների կողմից սկսվեց վճարովի ճանապարհների շինարարությունը հատկապես մելբուռնում օդային տրանսպորտի զարգացումը ավստրալիայում օգնեց արտաքին աշխարհի հետ և երկրի ներսում հաղորդակցման կարգավորմանը երկրի ներսում ուղևորափոխադրումները հիմնականում ապահովում է կյոնտաս և անսետ ավիաընկերությունները տասնամյակների ընթացքում դաշնային կառավարության կողմից իրականացվում էր ավիաընկերությունների գործման սկզբունքը որոնցից անսետ ը մասնավոր էր իսկ մյուսը տրանսօսթրելիեն էյրլայնզ ը կամ օսթրելիեն էյրլայնզ ը պետական միջազգային փոխադրումներով զբաղվում էր նաև պետական կյոնտաս ընկերությունը ական թվականներին կյոնտաս և օսթրելիեն էյրլայնզ ընկերությունները միաձուլվեցին կյոնտաս ը սեփականաշնորհվեց և այժմ իրականացնում է ինչպես ներքին այնպես էլ միջազգային չվերթներ անսետ ը նույնպես սկսեց իրականացնել միջազգային չվերթներ ավստրալիայում հաշվվում է լիցենզավորված տեղ ինքնաթիռների ընդունման և մեկնման համար սկսած մեծ միջազգային օդանավակայաններից մինչև թռիչքների և վայրէջքների համար նախատեսված հարթակներ որոնք սպասարկում են ոչխարաբուծական ֆերմաներին օդային տրանսպորտի շնորհիվ երկրի նույնիսկ փոքրաթիվ բնակչություն ունեցող շրջաններ հնարավոր է առաքել փոստ թարմ մրգեր և բանջարեղեն ինչպես նաև գործում է արագ շտապօգնություն ինքնաթիռներն օգտագործվում են նաև սերմերի ցանման պարարտանյութերով արոտավայրերի հարստացման և բազմազան բեռնափոխադրումների համար գրեթե երկու դարերի ընթացքում ավստրալիա եկվորների մեծամասնությունը եկել է բրիտանական կղզիներից դրա արդյունքում ավստրալիայի բնակչության հիմնական մասը ունեն մեծ բրիտանական կամ իռլանդական արմատներ և էթնիկ ծագում թվականի ավստրալական մարդահամարի ժամանակ առավել հաճախ նշված ծագում էր հիշատակվել անգլիականը որին հաջորդում էին ավստրալիական իռլանդական շոտլանդական իտալական գերմանական չինական հնդկական հունական և հոլանդական ծագումով բնակիչները ասիայից ներգաղթած ավստրալացիները կազմում են բնակչության ը ավստրալիայի բնակչությունը քառապատկվել է առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո այնուամենայնիվ նրա բնակչության խտությունը բնակիչ մեկ քառակուսի կիլոմետրի վրա մնում է ամենացածրներից մեկը ամբողջ աշխարհում բնակչության աճի մեծ մասը գալիս է ներգաղթից երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո և մինչև թվականը գրեթե միլիոնը բնակչության ընդհանուր թվաքանակից նոր են բնակություն հաստատել երկրում որպես ներգաղթածներ ինչը նշանակում է որ գրեթե երկուսը յուրաքանչյուր յոթ ավստրալացիներից ծնվել են մեկ այլ երկրում ներգաղթածների մեծ մասը հմուտ մասնագետներ են բայց ներգաղթի քվոտաները ներառում են նաև ընտանիքի անդամների և փախստականների կատեգորիաներ ավստրալիայի բնակչության այսօրվա կանխատեսումներով նախատեսվում է որ այն կհասնի մոտ միլիոնի թվականին ավստրալիայի բնակչության մոտ ը եվրոպական ծագում ունի և մնացած մասի մեծամասնությունը ունեն ասիական ծագում փոքր քանակով բնիկ ավստրալացիների ֆոնին սպիտակ ավստրալիա քաղաքականության թվականին դադարեցումից հետո իրագործվել են բազմաթիվ կառավարական նախաձեռնություններ ռասայական ներդաշնակություն վրա հիմնված բազմամշակութայնության քաղաքականություն խրախուսման և խթանման համար թվականներին ավելի քան մարդ է ներգաղթել ավստրալիա հիմնականում ասիայից և օվկիանիայից ներգաղթի թիրախային թիվը թվականների համար է համեմատության համար թվականներին այդ թիվը էր մայրացամաքի բնիկ բնակիչները և տոռեսի նեղուցի կղզիների բնակիչները ըստ թվականի մարդահամարի ն էին ընդհանուր բնակչության մեջ ինչը զգալի աճ է թվականի ցուցանիշի համեմատ այս աճը մասամբ պայմանավորված է նաև այն փաստով որ նախկինում բնիկներից շատերը անտեսվում էին մարդահամարի ժամանակ և չէին հաշվառվում կամ նրանց բնիկ լինելը չէր արձանագրվում ձևերում բնիկ ավստրալացիների շրջանում ավելի բարձր են ազատազրկման և գործազրկության տոկոսային ցուցանիշները ցածր է կրթության մակարդակը ինչպես նաև կյանքի տևողությունը տղամարդկանց և կանանց համար տարով ցածր է քան ոչ բնիկ ավստրալացիներինը որոշ հեռավոր տեղաբնակների համայնքներ նկարագրվում են որպես չհաջողված կառավարում ունեցող համայնքներ ինչպես և շատ այլ զարգացած երկրներում ավստրալիայում ևս ժողովրդագրությունը շեղվում է դեպի ավելի ծեր բնակչությունը ավելի ու ավելի են կենսաթոշակի անցած մարդիկ և քիչ են աշխատունակ տարիքի մարդիկ թվականին բնակչության միջին տարիքը տարի էր մեծ թվով ավստրալացիները ժամանակահատվածի համար միլիոն կամ ընդհանուր բնակչության ը թվականին ապրում են իրենց մայրենի երկրից դուրս չնայած ավստրալիա չունի պաշտոնական լեզու անգլերենը արմատավորված որպես ազգային լեզու ավստրալիայի անգլերենը լեզվի առանձին միավոր է ունի յուրօրինակ առոգանություն և բառապաշար ընդհանուր ավստրալերենը ծառայում է որպես ստանդարտ բարբառ ընթերցումը նման է բրիտանական անգլերենին մի շարք բացառություններով համաձայն թվականի մարդահամարի տվյալների տանը միայն անգլերեն են խոսում բնակչության մոտ ը հաջորդ առավել տարածված լեզուներն են չինարենը իտալերենը արաբերենը կանտոներենը հունարենը և վիետնամերենը առաջին և երկրորդ սերնդի ներգաղթյալների զգալի մասը խոսում են երկու լեզվով թվականներին կատարված ավստրալական վաղ զարգացման ինդեքսի ուսումնասիրությունը ցույց տվեց որ անգլերենից հետո ամենատարածված լեզուն որով խոսում են երեխաները արաբերենն է որին հաջորդում են վիետնամերենը հունարենը չինարենը և հնդկերենը կարծիք կա որ մինչև առաջին եվրոպական այցելությունը գոյություն են ունեցել ից ավստրալիայի տեղաբնակների լեզուներ որոնցից միայն ն են մնացել մինչև օրս դրանցից շատերը բացառապես օբտագործվում են տարեցների կողմից միայն բնիկների լեզուներն են դեռևս օգտագործվում բոլոր տարիքային խմբերի կողմից թվականի մարդահամարի ժամանակ բնիկ ավստրալացիներ ներկայացնելով բնիկ բնակչության տոկոսը նշել են որ իրենք տանը խոսում են իրենց մայրենի լեզվով ավստրալիայում գոյություն ունի ժեստերի լեզու որը հայտնի է որպես աուսլան որը հանդիսանում է շուրջ խուլ մարդկանց հիմնական լեզուն ավստրալիա չունի պետական կրոն և ավստրալիայի սահմանադրության բաժինը արգելում է դաշնային կառավարությանը ընդունել որևէ օրենք որը կսահմանի որևէ կրոն կպարտադի որևէ կրոնական գործունեությունը կամ կարգելափակի ինչ որ մեկի կրոնական պաշտամունքին թվականի մարդահամարի արդյունքներով ավստրալացիների տոկոսը նշել են որ իրենք քրիստոնյա են այդ թվում ը պատկանում են հռոմի կաթոլիկ եկեղեցուն և ը անգլիկական եկեղեցուն բնակչության շուրջ տոկոսը նշել է ոչ մի կրոն որը ներառում է հումանիզմը աթեիզմը ագնոստիցիզմը և ռացիոնալիզմը ամենամեծ ոչ քրիստոնեական կրոնը ավստրալիայում բուդդիզմն է որին հաջորդում են իսլամը հինդուիզմը և հուդաիզմը ընդհանուր առմամբ ավստրալացիների տոկոսը նշել են որ իրենք ոչ քրիստոնեական կրոնների հետևորդներ են թվականի մարդահամարը ցույց էր տվել որ ավստրալիայում կան մոտ վիկաներ և նեո հեթանոսներ նախքան եվրոպացիների գալը ավստրալիա տարբեր պաշտամունքներ էին ընդունված ավստրալիայի բնիկ ցեղերի մոտ հազարամյակների ընթացքում մայրցամաքային բնիկ ավստրալացիների մոտ գոյություն է ունեցել կրոն որը հայտնի է որպես երազների ժամանակ և այն մեծ ազդեցություն է ունեցել երկրային կյանքի վրա այս պաշտամունքի պատմությունների ամբողջությունը ձևավորում էին ավստրալիայի բնիկների օրենքներն ու սովորությունները բնիկների արվեստը պատմությունը և պարերը շարունակում են այս հոգևոր ավանդույթները տոռեսի նեղուցի կղզիների բնակիչների մոտ կրոնը և ավանդույթները արտացոլում են նրանց մալանեզիկան արմատները և կախվածությունը ծովից թվականին անցկացված ավստրալիայի մարդահամարի արդյունքներով այնտեղ ապրում էին ավելի քան ավանդական բնիկ կրոնների հետևորդներ բրիտանական նավերի առաջին նավատորմի ժամանումից սկսած թվականից քրիստոնեություն աճելով դարձել է հիմնական կրոն հետևաբար քրիստոնեական սուրբ ծննդյան և զատիկի տոները համընդհանուր տոներ են ավստրալիական քաղաքների երկինքները նշագծված են եկեղեցիների և տաճարների գմբեթներով և քրիստոնեական եկեղեցիները ունեցել են իրենց ուրույն միավորող դերը ավստրալիայում կրթության զարգացման ինչպես նաև առողջապահության և հանրային ծառայությունների հաստատման գործում կաթոլիկ կրթական համակարգը գործում է որպես խոշորագույն ոչ կառավարական կրթության համակարգ ներառելով իր մեջ միջնակարգ կրթության համակարգի մոտ տոկոսը ականների ավարտին մոտ նմանապես և կաթոլիկ առողջություն ավստրալիան հանդիսանում է խոշորագույն ոչ կառավարական ծառայություն մատուցողը քրիստոնեական սոցիալական կազմակերպությունները նույնպես կարևոր դեր ունեն ավստրալիայի հասարակական կյանքում այնպիսի կազմակերպություններ ինչպիսիք են փրկության բանակը սուրբ վինսենտ գը պոլ միությունը և անգլիքեր լայն տարածում ունեն ավստրալիայի հայտնի կրոնական գործիչներ են սուրբ մերի մակկիլոպը ով դարձավ առաջին ավստրալացին ով սուրբ է ճանաչվել հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու կողմից թվականին և պաստոր սեր դուգլաս նիկոլսը ով ինչպես մարտին լյութեր քինգը միացյալ նահանգներում գլխավորել է ռասայական անհավասարության դեմ շարժում ավստրալիայում ինչպես նաև առաջին տեղացի ավստրալացին էր որ նշանակվեց նահանգապետի պաշտոնին ավստրալիայի պատմության ընթացքում անգլիկական եկեղեցին այժմ հայտնի է որպես ավստրալիայի անգլիկական եկեղեցի եղել է ամենամեծ կրոնական համայնքը սակայն բազմամշակութային ներգաղթի պատճառով նրա ազդեցությունը նվազել է դրա փոխարեն հռոմի կաթոլիկ եկեղեցին մեծացրել է իր ազդեցությունը հետպատերազմյան ավստրալիայում նմանապես իսլամը բուդդիզմը հինդուիզմը և հուդաիզմը նույնպես տարածվել են հետպատերազմյան տասնամյակների ընթացքում շաբաթական ներկայությունը եկեղեցական ծառայությունների ժամանակ թվականին գնահատվում էր մոտ միլիոն մարդ ամբողջ բնակչության մոտ տոկոսը մասնավոր ոչ առևտրային գերմանական հետազոտողների խումբի բերտելսման հիմնադրամ կողմից կատարված հետազոտությունը նշում է ավստրալիան մեկն է ամենաքիչ կրոնականացված երկրներից արևմտյան աշխարհում այն զբաղեցնում է րդ տեղը հետազոտված երկրների մեջ ինչպես նաև չորս հարցմանը մասնակցած ավստրալացիներից գրեթե երեքը ասում են որ նրանք կամ ընդհանրապես կրոնականացված չեն կամ որ կրոնը իրենց կյանքում կենտրոնական տեղ չի զբաղեցնում քրիստոնեական հետազոտությունների ասոցիացիայի կողմից թվականին ավստրալացիների միջև անցկացրած հարցումը ցույց տվեց որ կրոնական ծառայությունների հաճախողների թիվը ավստրալիայում նվազել է թվականին գրանցված ից մինչև իսկ տարեկան հարցվողների ը թվականին նույնացնում էին իրենց քրիստոնեական դավանանքի հետ սակայն թվականին այդ թիվը իջել է մինչև դպրոցի հաճախումը պարտադիր է ողջ ավստրալիայի տարածքում կրթության ապահովումը առանձին նահանգների և տարածքների պարտականությունն է և կանոնները տարբեր են երկրի տարբեր մասերում սակայն որպես ընդհանուր կանոն երեխաները պետք է հաճախեն դպրոց տարեկանից սկսած մինչև տարեկանը առնվազն մի քանի նահանգներում օր արևմտյան ավստրալիա տարեկան երեխաների պարտավոր են հաճախել կամ դպրոց կամ մասնակցել մասնագիտական վերապատրաստման ավստրալիայի մեծահասակների գրագիտության մակարդակը գնահատվում է մոտ միջազգային ուսանողական գնահատման ծրագրերով ավստրալիան պարբերաբար գտնվում է առաջատար հնգյակում երեսուն խոշոր զարգացած երկրների միջև ավստրալիայի կաթոլիկ կրթությունը խոշորագույն ոչ կառավարական կրթական կազմակերպությունն է ավստրալիան ունի պետության կողմից ֆինանսավորվող բուհեր և երկու մասնավոր համալսարան ինչպես նաև մի շարք այլ մասնագիտական հաստատություններ որոնք ապահովում են բարձրագույն կրթության մակարդակի հաստատված դասընթացներ սիդնեյի համալսարանը ավստրալիայի ամենահին համալսարանն է այն հիմնադրվել է թվականին որից հետո երեք տարի անց հիմնադրվեց մելբուրնի համալսարանը մյուս ուշագրավ համալսարանները ներառված են ութի խմբի մեջ առաջատար բարձրագույն կրթական հաստատությունների խումբ այդ խմբի մեջ են մտնում ադելաիդայի համալսարանը որտեղ ուսանել են հինգ նոբելյան դափնեկիրներ ավստրալիայի ազգային համալսարանը որը գտնվում է ազգային մայրաքաղաք կանբերրայում մոնաշ համալսարանը և նոր հարավային ուելսի համալսարանը տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությունը տհզկ գնահատել է ավստրալիան որպես բուհեր հաճախելու գնով ամենաթանկ երկրներից մեկը ավստրալիայում կա նաև պետական մասնագիտական վերապատրաստման համակարգ որը կոչվում է տեխնիկական և հետագա կրթություն ինչպես նաև բազմաթիվ վերապատրաստման հնարավորություններ այլ մասնագիտական ուղղությունների համար տարեկան ավստրալացիների շուրջ տոկոսը ունեն մասնագիտական կամ բարձրագույն կրթություն բարձրագույն կրթական հաստատությունների շրջանավարտների ցուցանիշը ինչպես նաև արտասահմանյան և տեղական ուսանողների թվի հարաբերությունը առավելագույնն են տհզկ երկրների միջև ավստրալիան կյանքի միջին տևողությամբ չորրորդն է աշխարհում իսլանդիայից ճապոնիայից և հոնգ կոնգից հետո թվականին ավստրալիայում կյանքի միջին տևողությունը տղամարդկանց համար տարի էր և կանանց համար տարի ավստրալիա ունի աշխարհ մաշկի քաղցկեղով տառապողնների ամենաբարձր հարաբերական քանակը մինչդեռ ծխախոտի ծխելը մահվան և հիվանդությունների առաջացման ամենահաճախ արձանագրված պատճառն է այն պատճառ է դառնում ընդհանուր մահացության և հիվանդությունների մոտ տոկոսի դեպքում երկրորդ պատճառն է հիպերտոնիան տոկոս իսկ երրորդը գիրությունը տոկոս ավստրալիան րդն է աշխարհում և մոտ է գտնվում այլ զարգացած երկրների ցուցանիշներին գեր մարդկանց համամասնությամբ մեծահասակների շրջանում առողջապահության ասպարեզի ընդհանուր ծախսերը այդ թվում նաև մասնավոր հատվածի ծախսերը կազմում է հնա ի մոտ ը ավստրալիան ներդրեց համընդհանուր առողջապահության համակարգը թվականին այն անվանվում է մեդիքեր այն այժմ անվանապես ֆինանսավորվում է եկամտահարկի հավելավճարից որը հայտնի է որպես մեդիքերի գանձում այժմ սահմանված է պետությունն է ղեկավարում հիվանդանոցները և կից ամբուլատոր ծառայությունները մինչդեռ միությունը ֆինանսավորում է դեղագործական օգուտների սխեման սուբսիդավորում են դեղորայքի ծախսերը և ընդհանուր բժշկական պրակտիկան հայերն ավստրալիա են եկել տակավին դարի կեսերին կոստանդնուպոլսից հնդկաստանից և հարավարևելյան ասիայի երկրներից բայց որպես համայնք ավստրալահայերը կազմակերպվել են հիմնականում երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո երբ այստեղ եկան հայ գաղթականների նոր խմբեր միջին ու մերձավոր արևելքի երկրներից ներկայումս ավստրալիայում բնակվում է հայ հիմնականում սիդնեյում մելբուռնում բրիզբենում կանբեռայում պերթում կան պետական ծառայողներ արհեստավորներ բժիշկներ փաստաբաններ սիդնեյում և մելբուռնում գործում են հայ առաքելական կաթոլիկ և ավետարանական եկեղեցիներ երեք ամենօրյա և վեց մեկօրյա վարժարաններ առաջին հայկական եկեղեցին սիդնեյի սուրբ հարությունը օծվել է թ ին ավստրալական ճարտարապետությունը ներառում է ավստրալիական միության նրա բնիկ ժողովրդի և գաղութային հասարակության ճարտարապետությունները գաղութային ժամանակաշրջանի ճարտարապետական ոճը գտնվում էր բրիտանական մշակույթի ազդեցության տակ այսպես թե այնպես ավստրալիայի ունիկալ կլիմային հարմար շինություններ կառուցելու համար և դարի նոր ազդեցությունները բերեցին նրան որ զարգացավ բազմամշակույթային ճարտարապետությունը ավստրալիայի ճարտարապետության վրա մեծ ազդեցություն ունեցավ նաև ամերիկյան քաղաքային դիզայնը հայտնի ավստրալական ճարտարապետական ոճերից է քվինսլանդերը որն իրենից ներկայացնում է փայտից կառուցված սեփական տներ նման ոճի շինություններն ապահովում են լավ օդափոխանակություն և պաշտպանված են տերմիտներից մյուս հայտնի ճարտարապետական ոճը ֆեդերացիան է որը մեծ հասարակայնություն է վայելել թթ ավստրալական շինություններից ն որպես համաշխարհային ժառանգություն ճանաչել է սիդնեյի օպերայի թատրոնը և թագավորական ցուցահանդեսի կենտրոնը թատրոնը հանդիսանում է ավստրալական մշակույթի գլխավոր բաղկացուցիչը թատրոնն ի հայտ է եկել այստեղ առաջին նորաբնակների հետ և զարգացել է տեղական և անգլիական մշակույթների միաձուլման շնորհիվ ընդգրկելով բրիտանական և իռլանդական թատրոնների լավագույն ավանդույթները ավստրալացի դրամատուրգներն ու թատերական բեմանկարիչները ունեն իրենց յուրահատուկ տեղը համաշխարհային մշակույթի մեջ ավստրալիայում են գտնվում ողջ աշխարհում հայտնի թատերական հետևյալ կենտրոնները սիդնեյի օպերային թատրոնը և դրամատիկական արվեստի ազգային ինստիտուտը ավստրալական թատերական բեմի վառ ներկայացուցիչներից են ռոբերտ հելփմանը ջոան սազերլենդը բարի համֆրիսը դևիդ վիլյամսոնը քեյթ բլանշետը ջեֆրի ռաշը և ջուդի դևիսը ավստրալիական թատրոնի վրա անգնահատելի ազդեցություն է թողել կորոբորին ավստրալացի տեղաբնակների ծիսական պարը առաջին բեմադրված պիեսը եղել է ջորջ ֆարկարի զորակոչիկների հավաքագրումը որը խաղացել են մի խումբ դատապարտյալներ թվականին րդ դարում պահպանվում էր ստանդարտ անգլիական խաղացանկը որտեղ գերակշռում էին մելոդրամաները թ բարնետ լևինը բացեց սիդնեյի թագավորական թատրոնը որը բեմադրում էր երաժշտական և դրամատիկական ներկայացումներ ջորջ կոպինը ալֆրեդ դամփիրը ջորջ ռիգնոլդը և ամերիկացի ջ ուիլյամսոնը դարձան հայտնի թատերական իմպրեսարիոներ նրանք երբեմն բեմադրում էին պիեսներ տեղական թեմաներով սակայն սովորաբար նախընտրում էին շեքսպիրի և այլ արտասահմանյան դրամատուրգների ստեղծագործությունները ներկայումս նահանգների կենտրոններում գործում են թատերական ընկերություններ ինչպես նաև ոչ մեծ թատերախմբեր ինչպիսին են ավստրալիական շեքսպիրյան ընկերությունը և մելբուռնի լա մամա թատրոնը ավստրալական կինոն այնքան էլ հզոր չէ որքան որ օրինակ ֆրանսիական կինեմատոգրաֆը բայց որպես օրինակ ավստրալիան հպարտ է իր կինոմատոգրաֆիայով ավստրալիայում ստեղծված առաջին խաղարկային ֆիլմերից են ռեժիսոր ջ պերիի առաջին նահատակ քրիստոնյաները և ռեժիսորներ դ և ն թեյտի քելլիի ավազակախմբի իրական պատմությունը ֆիլմերն էին վաղ աշխատանքներից հատկանշական է նաև ռեժիսոր ռայմոնդ լոնգֆորդի ավստրալիան կանչում է և անտառային թափառականները ֆիլմերը ականներին զարգանում է փաստագրական կինոն ավստրալիան հայտնի է նաև իր հեռուստասերիալներով հատկանշական է հրաշագործը և կորուսյալ աշխարհ արկածային սերիալները հոլիվուդյան հայտնի դերասաններ նիկոլ քիդմանը մել գիբսոնը ռասսել քրոուն քեյթ բլանշետը հիթ լեդջերը սեմ ուորթինգտոնը ջեֆրի ռաշը նաոմի ուոթսը ջուլիան մակմեհոնը քրիս հեմսվորդը հյու ուիվինգը ջեսի սփենսերը սեմ նիլը սայմոն բեյքերը էրիկ բանան և հյու ջեքմանը իրենց կինոկարերիան սկսել են ավստրալիայում վաղ ավստրալական պոեզիան գտնվում էր դարի ամերիկյաբ պոեզիայի ազդեցության տակ դրա պատճառով էլ ավստրալիայի առաջին պոետները բարոն ֆիլդը չարլզ վենվորտը և չարլզ հարփերը չնայած իրենց տեխնիկական հմտությանը ավստրալիան տեսնում էին լոկ անգլիական տեսանկյունից առաջին ավստրալացի նշանակալից պոետներից են հենրի քենդոլը և ադամ լինդսեյ գորդոնը ականների հայտնի պոետ է էնդրյու բանջո փաթերսոնը որը ստեղծել է պարող մաթիլդան աշխարհահռչակ բալլադի վերջնական տարբերակը վերջին տարիների հայտնի պոետ է լես մարին որն արժանացել է բազմաթիվ գրական մրցանակների նրա նշանակալից աշխատանքներից է բաթրակցյան պոեմները մինչև թ ը տպագրվել է մոտ վեպ այդ վեպերը հիմնականում նախատեսված էին ճանապարհային երթևեկության ժամանակ ընթերցելու համար և հիմնականում նրանց մեջ ներկայացվում էր հանցագործների կենսագրությունը բայց մինչ թ ը ավստրալական գրականությունն ընդամենը երեք հատկանշական վեպ ունի մարկուս կլարկի ցմահ բանտարկյալը ռոլֆ բոլֆուրդի զինված կողոպուտը և թոմ կոլինզի այսպիսին է կյանքը վեպերը դարի մյուս նշանավոր վիպասաններից են ռիչարդ մեհոնիի հաջողությունները վեպի հեղինակ հենրի հենդել ռիչարդսոնը կունրադու վեպի հեղինակ քեթրին սյուզան փրիչարդը և երջանիկ հովիտը վեպի հեղինակ փաթրիկ ուայթը վերջին տարիներին հայտնի հեղինակներից է թոմաս կենիլին որի շինդլերի տապանը վեպի հիման վրա նկարահանվել է սթիվեն սփիլբերգի շինդլերի ցուցակը ֆիլմը ավստրալական երաժշտությունն առաջացել է լիովին տարբեր երաժշտական մշակույթների փոխազդեցության արդյունքում մայրցամաքի բնիկ բնակիչների և րդ դարի վերջերում ավստրալիա եկած գաղութաբնակների հիմնականում անգլիացիների մշակույթներից ովքեր իրենց հետ բերեցին եվրոպական ժողովրդական և պրոֆեսիոնալ երաժշտական մշակույթ այս ամենի հիման վրա էլ ձևավորվեց ավստրալիական երաժշտությունը որն իր զարգացման ընթացքում ձեռք բերեց տեղական յուրահատկություններ ավելի տարածված է երգարվեստը երգերը սովորաբար ուղեկցվում են կենցաղային և ծիսական պարերով կորոբորիով որը կատարում են տարբեր տոնախմբություններին ավստրալական երգերի մեղեդիներին հատուկ է ավանդական ռիթմը որը մշակվում է պարերով ուղեկցվող երգերի կատարման ժամանակ ռիթմի հնչեցման ընթացքում որսորդական ծիսական պարերի որոշ մեղեդիների ռիթմը իր տեսակի մեջ կենգուրուի ցատկերի ինչպես նաև այլ կենդանիների շարժումների նմանակում է հիշեցնում առաջին երաժշտական քոլեջը հետագայում կոնսերվատորիա հիմնվել է թվականին ադելաիդայում ական թվականներին մելբուռնի երաժշտական դպրոցը վերակազմավորվեց կոնսերվատորիայի հետագայում կոչվեց ն մելբայի անվան թվականին սիդնեյում ստեղծվեց կոնսերվատորիա թ օպերային դպրոց մելբուռնի ադելաիդայի և քվինսլենդի համալսարաններում գործում են նաև երաժշտական ֆակուլտետներ ժամանակակից կատարողների շարքում են դիրիժորներ ջ ուիլյամսոնը բ հեյնցեն դաշնակահար է հատչեսոնը ջութակահարուհի բ կիմբերը երգչուհի ջ սատերլենդը բնիկ երգիչ հ բլեյրը կոմպոզիտորները միավորվել են ավստրալացի կոմպոզիտորների գիլդիայի մեջ հիմնադրվել է թ գործում է երաժշտական միությունների ազգային խորհուրդը թվականից արվեստների ավստրալական խորհուրդը թ ից կամերային երաժշտության միությունը թ ից սիդնեյ ավստրալական խոհանոցի զարգացման վրա մեծապես ազդել է բրիտանական խոհանոցը որը մուտք է գործել այս մայրցամաք առաջին նորաբնակների միջոցով րդ դարերում ներգաղթյալների նոր ալիքի շնորհիվ խոհանոցը հարստացավ ասիական և միջերկրածովային խոհանոցների ավանդույթներով ներկայումս գլոմաբալիզացման ազդեցության ներքո ավստրալական խոհանոցը դարձել է ավելի միջազգային կան ռեստորաններ որտեղ մատուցվում են համաշխարհային խոհանոցի ուտեստներ ինչպես նաև ավանդական բաղդրատոմսերով պատրաստած ուտեստներ որոնք հարմարեցված են ժամանակակից խոհանոցին բրիտանական ուտեստները նույնպես բավականին տարածված են հատկապես արագ սնունդը ձուկը չիպսը ավանդական ավստրալական խոհանոցը վերածնվել է բազմաթիվ բնական համեմունքների շնորհիվ որոնք պատրաստվում են այս մայրցամաքին հատուկ բույսերից հենց այս բաղադրիչներն են դարձել նոր խոհանոցի հիմնական տարրերը ազգային մսամթերքներից են կենգուրուի պարկամկան էմուի և կոկորդիլոսի միսը ուտելիքի մեջ օգտագործում են նաև էկզոտիկ կենդանիների միս և միջատների թրթուրներ ծովափին մոտ տարածաշրջաններում տարածված են ձուկը և ծովամթերքները չնայած փոքրաթիվ բնակչությանը ավստրալիան տվել է միջազգային մակարդակի բազմաթիվ ականավոր մարզիկների պետությունը թվականից մասնակցում է բոլոր ժամանակակից օլիմպիադաներին և ստացել է մեդալ ներառյալ ոսկե արծաթե և բրոնզե սակայն ավստրալացիները միայն մեկ անգամ են հաղթել ձմեռային օլիմպիական խաղերում թվականի ամառային օլիմպիական խաղերն անցկացվել են սիդնեյում ավստրալիան ունի լողորդների ուժեղ թիմ ավստրալացի թենիսիստները բազմիցս հաղթել են միջազգային մրցումներում հատկապես դևիսի գավաթում ամառային ամենահեղինակավոր սպորտաձևն է համարվում կրիկետը ավստրալիական ազգային թիմը համարվում է աշխարհում ամենալավերից մեկը դատելով ավստրալիայում և արտասահմանում անցկացվող որակավորման մրցումների արդյունքներից գոլֆն իր ուրույն տեղն է զբաղեցնում ավստրալիական սպորտում համաշխարհային մակարդակի լավագույն խաղացողներից են փիթեր թոմփսոնը սթիվ էլկինգտոնը գրեգ նորմանը ուեյն գրեյդին քրեյգ փարրին իեն սթեֆենսոնը և կարրի վեբը բասկետբոլը հայտնի է դարձել վերջին տասնամյակում հեռուստատեսությամբ ամերիկյան բասկետբոլի լիգայի ցուցադրության շնորհիվ սկզբում եվրոպական ֆուտբոլն ավստրալիայում ուշադրություն էր գրավում որպես սպորտաձև որը մայրցամաք էին բերել մեծ բրիտանիայից և այլ եվրոպական երկրներից իսկ այժմ այն ամենալայն տարածումն ունի տարածված է նաև ձիասպորտը իսկ ամեն նոյեմբեր ամսին անց է կացվում մելբուռնի գավաթի առաջնությունը որը մրցանակ է շնորհում կմ մրցատարածքը հաղթահարած մարզիկին ավստրիա պաշտոնապես ավստրիական հանրապետություն դաշնային հանրապետություն և դեպի ծով ելք չունեցող պետություն ավելի քան միլիոն բնակչությամբ կենտրոնական եվրոպայում այն հյուսիսից սահմանակցում է չեխիային և գերմանիային արևելքից հունգարիային և սլովակիային հարավից սլովենիային և իտալիային և արևմուտքից շվեյցարիային և լիխտենշտայնին տարածքը կազմում է կմ քառակուսի տարածքի մեծ մասը կազմում են բարձրադիր լեռներ և երկրի միայն ն է մետրից ցածր տեղանքում երկրի բարձրագույն կետը մետր է երկրի բնակչության մեծ մասը խոսում է տեղի գերմաներեն բավարական բարբառով որպես իրենց մայրենի լեզու և գերմաներենով որպես պետության պաշտոնական լեզու երկրի տեղային պաշտոնական լեզուներից են նաև հունգարերենը բուրգենլանդյան խորվաթերենը և սլովեներենը ժամանակակից ավստրիայի արմատները գալիս են հաբսբուրգների ժամանակաշրջանից երբ երկրի մեծ մասը սրբազան հռոմեական կայսրության մասն էր ռեֆորմացիայի ժամանակներից հյուսիսային գերմանիայի շատ արքայազներ դժգոհ լինելով կայսեր կառավարումից օգտագործեցին բողոքականությունը որպես ապստամբության դրոշ երեսնամյա պատերազմում շվեդիայի և ֆրանսիայի թագավորությունների ազդեցությամբ հզորացավ պրուսիայի թագավորությունը և նապոլեոնյան պատերազմներ թուլացրեցին հյուսիսային գերմանիայի ազդեցությունը սակայն հարավում և կայսրության ոչ գերմանական տարածքներում կայսրը և կաթոլիկությունը պահպանեցին վերահսկողությունը րդ և րդ դարերում ավստրիան դարձավ եվրոպայի գերտերություններից մեկը և թվականին պաշտոնապես ստեղծվեց ավստրիական կայսրությունը նապոլեոնի պարտությունից հետո պրուսիան ավստրիային համարեց մեծ գերմանիայի ստեղծման գլխավոր մրցակից թվականին երբ ավստրիան պարտվեց պրուսիային ավստրո պրուսական պատերազմում պրուսիան դարձավ գերմանիայի միավորման միակ հավակնորդը թվականի ավստրիան միավորվեց հունգարիայի հետ և ստեղծվեց ավստրո հունգարիան թվականների ֆրանս պրուսական պատերազմում ֆրանսիայի պարտությունից հետո ավստրիան դուրս մնաց նոր գերմանական կայսրությունից չնայած հաջորդ տասնամյակներում նրանց արտաքին քաղաքականությունը հիմնականում պաշտպանում էր պրուսիայի ստեղծած կայսրությանը թվականի հուլիսի ին ավստրո հունգարիան պատերազմ հայտարարեց սերբիային հուլիսյան ճգնաժամից հետո ապավինելով գերմանիայի օգնությանը այսպիսով ավստրո հունգարիան առաջինը սկսեց պատերազմը որը հետագայում վերաճեց առաջին համաշխարհային պատերազմին ավտրո հունգարիայի փլուզումից հետո թվականին ավստրիան պաշտոնապես կոչվեց գերմանա ավստրիական հանրապետություն և փորձեց միանալ գերմանիային սակայն նրան մերժեցին վերսալյան և սեն ժերմենի պայմանագրերով անվանումը փոխվեց ավստրիա որը կոչում են նաև ավստրիայի առաջին հանրապետություն թվականին նացիստական գերմանիան բռնակցեց ավստրիան անշլյուսի շրջանակներում սա տևեց մինչև երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը երբ դաշնակիցները օկուպացրեցին ավստրիան և ավստրիայի նախկին սահմանադրությունը չեղարկվեց թվականի ավստրիայի անկախության հռչակագրով ավստրիան նորից դարձավ անկախ պետություն վերացնելով օկուպացիան նույն տարում ավտրիայի խորհրդարանը ստեղծեց չեզոքության հռչակագիրը համաձայն որի ավստրիայի երկրորդ հանրապետությունը դառնում էր ինքնիշխան չեզոք պետություն ներկայումս ավստրիան խորհրդարանական ժողովրդական հանրապետություն է կազմված ինը դաշնային նահանգներից մայրաքաղաքը և խոշորագույն քաղաքը բնակչությամբ վիեննան է մյուս մեծ քաղաքներից են գրացը լինցը զալցբուրգը և ինսբրուքը ավստրիան համարվում է աշխարհի ամենահարուստ երկրներից մեկը ըստ մեկ շնչին ընկնող հնա ով ավստրիան զարգացած բնակիչների բարձր կենսամակարդակով երկիր է որը թվականի դրությամբ րդն էր մարդկության զարգացման ինդեքսով ավստրիան միացյալ ազգերի անդամ է թվականից միացել է եվրամիությանը թվականին և տհզկ հիմնադիրն է ավստրիան նաև ստորագրել է շենգենյան համաձայնությունը թվականին և ընդունել է եվրոն որպես ազգային արժույթ թվականին մարդկային բնակության առաջին հետքերն ավստրիայի տարածքում վերաբերում են պալեոլիթի դարաշրջանին մ թ ա թվականներին կելտերի ներխուժումից հետո իլլիրիական բնակչությունը ենթարկվեց կելտացման մ թ ա թվականներին ավստրիայի տարածքը դանուբից հարավ նվաճեցին հռոմեացիները մ թ րդ դարի րդ կեսից արևմտյան ավստրիայում բնակություն հաստատեցին գերմանական իսկ կենտրոնական և արևելյան մասերում սլավոնական ցեղերը ավստրիան էր թվականին թուրքերը պաշարեցին ավստրիայի մայրաքաղաք վիեննան սկսվեցին ավստրո թուրքական երկարատև մինչև րդ դար ու ծանր պատերազմները թվականներին ավստրիայում բռնկվեց գյուղացիական ապստամբություն որը գերմանիայում տարածված գյուղացիական պատերազմի բաղկացուցիչ մասն էր գյուղացիական ապստամբություններ տեղի ունեցան նաև թվականներին և թվականին սոցիալ քաղաքական պայքարն ավստրիայում րդ դարերում ընդունեց ռեֆորմացիայի և հակառեֆորմացիայի կողմնակիցների սուր բախման բնույթ ընդ որում ավստրիան հանդիսանում էր հակառեֆորմացիայի հենարանը րդ դարի վերջին և րդ դարում հսւբսբուրգների տիրապետության տակ անցան հունգարիայի տրանսիլվանիայի մեծ մասը խորվաթիան հարավային նիդերլանդները իտալիայի մեծ մասը սլովենիայի մի մասը հյուսիսային բոսնիան լեհաստանի բաժանման ժամանակ հաբսբուրգները զավթեցին լեհական և ուկրաինական հողերի մի մասը կարլոս թվականին հաբսբուրգների թագի բոլոր տիրույթները հայտարարեց անբաժանելի տղամարդ ժառանգորդ չլինելու դեպքում դրանք բոլորը պետք է անցնեին նրա դստերը մարիա թերեզային սակայն կարլոս մահից հետո նրա դստեր ժառանգական իրավունքները սկսեցին վիճարկել որը հասցրեց ավստրիական ժառանգության համար պատերազմին թեև ի վերջո մարիա թերեզայի իրավունքները ճանաչվեցին ավստրիան կորցրեց տնտեսապես զարգացած սիլեզիան որը զավթել էր պրուսիան այն ետ գրավելու փորձը յոթնամյա պատերազմում հաջողություն չունեցավ րդ դարի րդ կեսին և րդ դարում ավստրիայի ներքին զարգացման համար հատկանշական էր ճորտ գյուղացու կոռային աշխատանքի վրա հիմնված խոշոր կալվածատիրական տնտեսությունը խոշոր ազնվականության տնտեսապես և քաղաքապես ուժեղացումը բյուրոկրատիայի աճը ավստրիայի տնտեսության մեջ դեռևս դանդաղ էին զարգանում կապիտալիստական տարրերը րդ դարի րդ կեսին մարիա թերեզան իշխել է և իոսիֆ իշխել է անցկացրին բարեփոխություններ որոնք նպաստեցին պետական իշխանության կենտրոնացմանն ու ամրապնդմանը կապիտալիստական մանուֆակտուրաների զարգացմանը րդ դարի ական թվականներին ձեռնարկված գյուղացիական բարենորոգումների փորձերը հանդիպեցին հետադիմական ազնվականության դիմադրությանն ու չիրագործվեցին այս ժամանակին է վերաբերում ավստրիական բացարձակ միապետության վերջնական ձևավորումն ու ծաղկումը որը իոսիֆ ժամանակ անվանվեց լուսավորյալ բացարձակ միապետություն րդ դարում ֆրանսիական հեղափոխության տարիներին ավստրիան հանդես եկավ որպես հեղափոխական ֆրանսիայի դեմ ինտերվենցիայի նախաձեռնող և կազմակերպիչ բայց մի շարք պարտություններ կրելով ֆրանսիական հեղափոխական զորքերից և ապա նապոլեոն ից զրկվեց իր տիրապետությունների մեծ մասից և հրաժարվեց գերմանիայում ունեցած ազդեցությունից թվականին վերացվեց հռոմեական սրբազան կայսրությունը նապոլեոնյան ֆրանսիայի պարտությունից հետո վիեննայի կոնգրեսի որոշմամբ ավստրիային վերադարձվեցին կորսված տերիտորիաները վերականգնվեց նրա ազդեցությունը գերմանիայում տնտեսապես համեմատաբար հետամնաց ավստրիան դարձավ հետադիմության գլխավոր պատվարներից մեկը եվրոպայում դա դրսևորվեց վիեննայի կոնգրեսում ավստրիայի քաղաքականության մեջ և հատկապես հակահեղափոխական սրբազան դաշինքի ստեղծման գործում թվականին ավստրիայի զինված ուժերը ճնշեցին հեղափոխությունները նեապոլիտանական թագավորությունում և պիեմոնտում պատերազմում կրած պարտության հետևաևքով և հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության անմիջական ազդեցությամբ իև ավստրիայում ստեղծվեց հեղափոխական ճգնաժամ թվականի հոկտեմբերից նոյեմբեր ամիսներին ավստրիայում հաղթանակեց բուրժուա դեմոկրսւտական հեղափոխությունը հաբսբուրգների կայսրություևը քայքայվեց նրա ավերակների վրա ստեղծվեցին նոր անկախ բուրժուական պետություններ ավստրիան հունգարիան չեխոսլովակիան հսւբսբուրգևերի նախկին տիրապետությունների մի մասն անցավ հարավսլավիային լեհաստանին և ռումինիային հեղափոխությաև վերելքի պայմաններում ստեղծվում էին բանվորների և զինվորների դեպուտատների սովետնեո թվականի նոյեմբերին կազմավորվեց ավստրիայի կոմունիստական կուսակցությունը աշխատավորական զանգվածների ճնշման տակ թվականի նոյեմբերի ին ավստրիան հռչակվեց հանրապետություն եվրոպայում ամենահետադիմական միապետական վարչակարգերից մեկը փոխարինվեց բուրժուա դեմոկրատական կարգերով պրոլետարիատը ձեռք բերեց որոշ նվաճումներ բայց ագրարային ոչ մի բարենորոգում չանցկացվեց հողի զգալի մասը մնաց խոշոր հողատերերի ձեռքում սոցիալ դեմոկրատական կուսակցության պարագլուխները ջլատում էին բանվոր դասակարգի ուժերը և խոչընդոտում բուրժուական հեղափոխության վերածմանը պրոլետարականի ավստրիական բուրժուազիային հաջողվեց սոցիալ դեմոկրատիայի օգնությամբ պահպանել կապիտալիստական կարգերը թվականի սեպտեմբերի ին ավստրիայում ստորագրեց հաշտության պայմանագիր որով ավստրիան դրվում էր անտանտի տերությունների հսկողության տակ թվականի հոկտեմբերի ին ընդունվեց ավստրիայի հանրապետության սահմանադրությունը թվականի հոկտեմբերի ին ավստրիայի անգլիայի ֆրանսիայի իտալիայի և չեխոսլովակիայի հետ ստորագրեց ժնևի արձանագրությունևերը մլն կրոն ոսկով միջազգային փոխառություն ստանալու մասին ավստրիայի գրեթե ամբողջ ֆինանսները դրվում էին ազգերի լիգայի նշանակած գլխավոր կոմիսարի վերահսկողության տակ թվականի փետրվարին ավստրիան դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց խսհմ ի հետ հիտլերյան լծից ավստրիան փրկելու գործում վճռական դեր խաղաց խորհրդային բանակը որը թվականի ապրիլի ին ազատագրեց վիեննան ավստրիան բաժանվեց խորհրդային ամերիկյան անգլիական և ֆրանսիական օկուպացիոն գոտիների թվականի ապրիլին վիեննայում ստեղծվեց ավստրիայի ժամանակավոր կառավարություն որի իրավասությունն աստիճանաբար տարածվեց ամբողջ երկրի վրա թվականներին ավստրիայում ազգայնացվեցին ծանր արդյունաբերության զգալի մասը և երեք խոշոր բանկեր թվականի մայիսի ին խսհմ ի ամն ի անգլիայի ֆրանսիայի և ավստրիայի ներկայացուցիչները վիեննայում ստորագրեցին աևկախ և դեմոկրատական ավստրիայի վերականգնման մասին պետական պայմանագիրը որով վերացվեց ավստրիայի օկուպացումը թվականի հոկտեմբերի ին ավստրիայի խորհրդարանը օրենք ընդունեց ավստրիայի մշտական չեզոքության մասիև ավստրիան պարտավորվել է չմիանալ ոչ մի ռազմական դաշինքի և թույլ չտալ օտարերկրյա ռազմակաև բազաներ ստեղծել իր տարածքում ավստրիայի չեզոքությունը ճանաչել են աշխարհի շատ պետություններ թվականի դեկտեմբերին ավստրիան դարձավ մակ ի անդամ թվականից բանակցություններ են տեղի ունենում ընդհանուր շուկային ավստրիայի մասնակցության շուրջը թվականներին իշխանության գլուխ էին կանգնած երկու խոշոր կուսակցաթյունների ավստրիական ժողովրդական կուսակցության աժկ և ավստրիայի սոցիալիստական կուսակցության ասկ ներկայացուցիչներից կազմված կոալիցիոն կառավարությունները թվականի մարտի ի պառլամենտական ընտրություններում աժկ ստացավ ազգային խորհրդի տեղերի բացարձակ մեծամասնությունը և կազմեց միակուսակցական կառավարություն թվականի մարտին ազգայիև խորհրդի ընտրություններում ասկ կազմեց իր միակուսակցական կառավարությունը ավստրիան ֆեդերատիվ հանրապետություն է գործող սահմանադրությունը ընդունվել է թվականին թվականի և թվականների փոփոխություններով ընտրելու իրավունք ունեն տարին բոլորած անձինք ընտրվելու տարեկանից պետության ղեկավարը պրեզիդենտը ընտրվում է տարով ընդհանուր ընտրական իրավունքի հիման վրա օրենսդիր իշխանության բարձրագույն մարմինը պառլամենտը կազմված է պալատից ազգային և ֆեդերալ խորհուրդներից գործադիր իշխանությունը կենսագործում է կառավարությունը կանցլեր փոխկանցլեր մինիստրներ կանցլերին իսկ նրա առաջարկությամբ նաև կառավարությաև մյուս անդամներին նշանակում է պրեզիդենտը կառավարությունը պատասխանատու է ազգային խորհրդի առջև համաձայն ավստրիայի անկախության հռչակագրի ավստրիան համարվում է ֆեդերատիվ հանրապետություն և բաժանված է ֆեդերալ շրջանների բնությունը ավստրիայի տարածքի կազմված է արևելյան ալպերի ծալքակոշտավոր և ծալքավոր երիտասարդ լեռնաշղթաներից որոնք արևմուտքում հասնում են մ և ավելի արևելքում մ բարձրության հարավում և հյուսիսում լեռներն ավելի ցածր են աչքի են ընկնում մեծ թեքությամբ և խիստ կտրտվածությամբ արևելյան ալպերին բնորոշ են երկայնակի ընդարձակ հովիտները ինն զալցախ էնս և այլ գետերի իսկ արևելքի նախալեռներին գոգավորությունները գրացի կլսւգենֆուրտի են արևելքում է շտիրիաբուրգենլանդյան բլրապատ թեք հարթավայրը հյուսիսում և հյուսիս արևելքում մյուլֆիրտել վալդֆիրտել վեյնֆիրւոել ցածր լեռները մ արևելյան ալպերը կազմված են բյուրեղային թերթաքարերից և պալեոզոյան ապարներից ավստրիայի արլևելյան մասը հարում է վիեննայի ավազանի նեոգենի նստվածքներով լցված երիտասարդ իջվածքներին օգտակար հանածոներից են նավթը գազը մագնեզիտը ևն հայտնի են բսւդեն և բադ իշլ հանքային ջրերը կլիման հարթավայրերում ե նախալեռներում բարեխառն ցամաքային է արևմուտքում ավելի խոնավ հունվարի միջին ջերմաստիճանը ից է հուլիսինը ից տարեկան տեղումները մմ են լեռներում մմ լեռնային շրջաններում ձյունը մնում է ամիս ավստրիայի տարածքի հիմնական մասը գտնվում է դանուբի ավազանում միայն ծայրագույն արևմուտքն է պատկանում հռենոսի ավազանին գլխավոր գետը դանուբն է ինն լնս դրավա և մորավա խոշոր վտակներով գետերն աչքի են ընկնում մեծ անկումով արագահոսությամբ և էլեկտրաէներգիայի զգալի պաշարներով ավստրիայում կա լիճ գլխավորապես սառցադաշտային ծագման գերմանիայի և շվեյցարիայի սահմանում է բոդենի մեծ լիճը հունգարիայի նյոյգիդլեր զե լիճը գերակշռում են ճմապոդզոլային և գորշ անտառային հարավ արևելքում խիստ պոդգոլացված ե լվացված սևահողերը լեռներում գորշ լեռնապոդզոլային և լեռնամարգագետնային հողերը բուսականությունն առավելապես անտառային է մինչև մ բարձրություններում հանդիպում են կաղնու հաճարենու հացենու անտառներ որոնք վերևում կազմում են համատարած գոտի մ բարձրության վրա կան փշատերև ծառատեսակներ խառը և փշատերև անտառները հասնում են մինչև մ մ բարձրության վրա տարածված են ալպյան մարգագետինները անտառային գոտում գլխավորապես արգելավայրերում բարձր տաուեռն գրոս գլոքներ պահպանվել են եվրոպայի համար հազվադեպ ազնիվ եղջերուն որմզդեղնը այծյամը գորշ արջը վայրի խոզը լեռնային արծիվը բարձր լեռնային շրջաններում ալպյան արջամուկը լեռնայծը ավստրիաի մակերևույթի կազմված է արևելյան ալպերի ծալքակոշտավոր և ծալքավոր երիտասարդ լեռնաշղթաներից որոնք արևմուտքում հասնում են մ և ավելի գրոսգլոքներ մ արլ ում մ բարձրության հարավում և հյուսիսում լեռներն ավելի ցածր են աչքի են ընկնում մեծ թեքությամբ և խիստ կտրտվսւծությամբ արևելյան ալպերին բնորոշ են երկայնակի ընդարձակ հովիտները ինն զալցախ էնս և այլ գետերի իսկ արևելքի նախալեռներին գոգավորությունները գրացի կլսւգենֆուրտի են արևելքում է շտիրիաբուրգենլանդյան բլրապատ թեք հարթավայրը հյուսիսում և հյուսիս արևելքում մյուլֆիրտել վալդֆիրտել վեյնֆիրւոել ցածր լեռները մ արևելյան ալպերը կազմված են բյուրեղային թերթաքարերից և պալեոզոյան ապարներից ավստրիաի արևելյան մասը հարում է վիեննայի ավազանի նեոգենի նստվածքներով լցված երիտասարդ իջվածքներին օգտակար հանածոներից են նավթը գազը մագնեզիտը և այլն հայտնի են բադեն և բադ իշլ հանքային ջրերը կլիման հարթավայրերում և նախալեռներում բարեխառն ցամաքային է արևմուտքում ավելի խոնավ հունվարի միջին ջերմաստիճանը ից է հուլիսինը ից տարեկան տեղումները մմ են լեռներում մմ լեռնային շրջաններում ձյունը մնում է ամիս ավստրիաի տերիտորիայի հիմնական մասը գտնվում է դանուբի ավազանում միայն ծայրագույն արևմուտքն է պատկանում հռենոսի ավազանին գլխավոր գետը դանուբն է ինն լնս դրավա և մորավա խոշոր վտակներով ավստրիայի բնակչության մեծամասնությունը ավստրիացիներ են մնացածները մեծ մասամբ սլովեններ հորվաթներ հունգարացիներ չեխեր ինչպես նաև հրեաներ սերբեր ու գնչուներ արևելյան եվրոպայի երկրներից և արևմտյան գերմանիայից ներգաղթած գերմանացիներ պետական լեզուն գերմաներենն է բնակչության կաթոլիկներ են բողոքական լյութերականներ տնտեսապես ակտիվ բնակչությունր կազմում է մլն երկրի բնակչության ից ավելին կենտրոնացած է վիեննայի ավազանում դանուբի և հռենոսի հովիտներում շտիրիա բուրգենլանդյան հարթավայրում քաղաքներում ապրում է բնակչության ից ավելին որից մոտ վիեննայում գերակշռում են հազար բնակիչ ունեցող քաղաքները խոշոր քաղաքներն են վիեննան գրացը լինցը զայցբուրգը ինսբրուքը ավստրիան կապիտալիզմի զարգացման բարձր մակարդակ ունեցող ինդուստրիալ ագրարային երկիր է որի տեսակարար կշիռը կապիտալիստական աշխարհի արդյունաբերական արտադրանքի մեջ թվականին կազմել է թվականին հասարակական ամբողջական արդյունքի արժեքի տվել են արդյունաբերությունն ու արհեստագործությունը գյուղատնտեսությունն ու անտառային արդյունաբերությանը առևտուրը տրանսպորտը շինարարությանն ու սպասարկումը գյուղատնտեսությունն ապահովում է երկրի պարենային պահանջի տրանսպորտում մեծ տեղ են գրավում տարանցիկ բեռները էկոնոմիկայի եկամտաբեր ճյուղը օտարերկրյա զբոսաշրջիկների սպասարկումն է տարեկան մինչև մլն մարդ համախառն արտադրանքի արտահանվում մեծ քանակությամբ ներմուծվում է հումք վառելիք և պարեն ավստրիայի կախումն արտաքին շուկայից պայմանավորված է նրա զարգացման սոցիալ պատմական պայմաններով լեռնահանքային արդյունաբերությունը հիմնված է բազմազան օգտակար հանածոների ոչ մեծ պաշարների վրա հնուց ավստրիայում արդյունահանում են երկաթահանք էյզեներց ցինկ կապար բլսւյբերգ և պղինձ զալցբուրգ համաշխարհային կապիտալիստական տնտեսության մեջ ավստրիան աչքի է ընկնում մագնեզիտի հանույթով շտիրիա կարինտիա գետահովիտներում կլիման չափավոր տաք է ու մեղմ ավստրիայի սեփական հացահատիկը չի բավարարում ուստի նա հացահատիկ է գնում ուրիշ երկրներից երկրում նավարկելի միակ գետը դանուբն է ավստրիայում զարգացած է արդյունաբերությունը երկրի ընդերքից արդյունահանում են մագնեզիտ նավթ գազ տարբեր մետաղների հանքաքարեր ավստրիայում լեռնահանքային արդյունաբերությունը հիմնված է բազմազան օգտակար հանածոների ոչ մեծ պաշարների վրա արդյունահանում են նավթ գազ երկաթ ցինկ կապար պղինձ մագնեզիտ գրաֆիտ կերակրի աղ գորշ ածուխ և այլն գործարաններն ու ֆաբրիկաները թողարկում են բարձրորակ տարբեր սարքեր ու մեքենաներ գործվածքներ ու տպագրական թուղթ երկիրն ունի բազմաճյուղ գյուղատընտեսություն մշակում են ցորեն աշորա եգիպտացորեն կարտոֆիլ խաղող մրգեղեն սակայն սեփական հացահատիկն իրենց չի բավարարում ուստի այն ներկրում են այլ երկրներից գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղը անասնաբուծությունն է ավստրիան հռչակված է ցեղական խոշոր եղջերավոր կենդանիների բուծմամբ ամեն տարի վիեննայի աշխատավորները իրենց երախտագիտությունն արտահայտելով խորհրդային մարդկանց ավստրիայի ազատագրման գործում նրանց ունեցած ավանդի համար թարմ ծաղիկներ են դնում շվարցենբերգի հրապարակում գտնվող խորհրդային բանակի մարտիկների հուշարձանին ամեն տարի միլիոնավոր օտարերկրյա զբոսաշրջիկներ են այցելում ավստրիա ծանոթանում նրա տեսարժան վայրերին որոնցով հարուստ է այդ երկիրը նրանք դահուկասահքի են ելնում ալպերում բուժվում առողջարանների բուժիչ ջրերով այցելում հին դղյակներն ու թանգարանները շատ թանգարաններ հինավուրց պալատներ ու զբոսայգիներ կան հատկապես երկրի մայրաքաղաքում գեղատեսիլ վիեննայում սկզբնավորվել է դդ վաղ շրջանում զարգացել է հոգևոր գրականությունը միանձնուհի ավայի պոեմները թվականին ասպետ հայնրիխ ֆոն մելքը գրել է հիշեցում մահվան մասին երգիծական պոեմը որտեղ մերկացրել է ֆեոդալների մեղսալի կյանքը դդ պոեզիան ծաղկել է պալատական միջավայրում գիտմար ֆոն այստ ռայնմար ֆոն հագենաու դդ գրականությունը ավելի է մոտեցել ժողովրդական ստեղծագործությանը միննեզինգերներ վալտեր ֆոն դեր ֆոգնլվայդեն ն ֆոն ռյոյենթալը և ուրիշներ դ սկզբնավորվել է բյուրգերական գրականությունը շտրիկերի քահանա ամիսը դդ բյուրգերական գրականությունը հարստացել է երգիծական ստեղծագործություններով հայնրիխ տայխներ ավստրիայի գրականությունը զգալի առաջընթաց է ապրել վերածննդի դարաշրջանում առանձնապես զարգացել է դրամատուրգիան այդ շրջանի ռեալիստական արձակի ներկայացուցիչ աբրահամ ա սանտա կլարան իր սրիկայապետ հուդա երգիծական ստեղծագործությունում դեմոկրատական դիրքերից մերկացրել է ավատական հասարակության վերնախավի արատները դ զարգացել է լուսավորական գրականությունը սենտիմենտալիզմի շունչ ունի մ գենիսի պոեզիան դ վերջին և դ սկզբին ձևավորված ռոմանտիզմի զարգացմանը նպաստել են ֆ գրիլպարցերը ի ցեդլիցը և ն լենսւուն որոնք իրենց ստեղծագործություններում բողոքել են անհատի ներքին և արտաքին կաշկանդումների դեմ դ կեսերից գրականության մեջ աստիճանաբար տիրապետող է դարձել քննադատական ռեալիզմը գյուղի կենցաղն է նկարագրել արձակագիր պ ռոզեգերը դ ական թթ գրականության մեջ նկատելի են անկումային հետադիմական գաղափարների արտահայտություններ բերտա ֆոն զուտներր ցած դրեք զենքերդ պացիֆիստական ստեղծագործության համար արժանացավ նոբելյան խաղաղության մրցանակի դրամատուրգ է քննադատ հ բսւհրը նատուրալիզմի հաղթահարումը աշխատությամբ սկզբնավորել է նոր գրական ուղղություններ իմպրեսիոնիզմ և նեոռոմանտիզմ նրան հետևել են հ ֆոն հոֆմանսթալը ա շնիցլերը ռ մ ռիլկեն և ուրիշներ թվականներին զարգացել է էքսպրեսիոնիստական ուղղությունը գ թրակլ ֆ վերֆել երկու համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած ժամանակամիջոցում ավստրիայի գրականության մեջ մեծ հաջողության է հասնում գեղարվեստական արձակը էքսպրեսիոնիզմից ռեալիզմի է անցել ֆ վերֆելի ստեղծագործությունը մուսա լեռան քառասուն օրը վեպը որը նվիրված է առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ թուրք ջարդարարների դեմ մուսալեռցի հայերի ինքնապաշտպանական կռիվներին ֆաշիզմի կողմից ավստրիայի օկուպացումը ծանր է անդրադարձել գրականության և նրա ներկայացուցիչների վրա ֆաշիզմից ազատագրվելուց հետո ազգային գրականությունը իրենց երկերով հարստացրել են է ֆիշերը ֆ չոկորը է պրիսոերը ավստրիայի ճարտարապետության վերելքը տեղի է ունեցել միջին դարերում դդ կառուցվել են ռոմանական ոճի բազիլիկներ գուրկեում և զեկաուում մատուռներ դդ գոթական ոճի երկուսից չորսնավանի եկեղեցիներ հայտնի է սուրբ ատեֆանի մայր տաճարը վիեննայում վերածնության դարաշրջանում վիեննայի գրացի ինսբրուքի և այլ քաղաքների ամրոցները վերակառուցվել են թուրքական արշավանքներից պաշտպանվելու համար դդ ավստրիայում բարձր զարգացման է հասել բարոկկոյի ոճի ճարտարապետությունը ֆիշեր ֆոն էռլախ հիլդերբրանդ և ուրիշներ հիասքանչ տաճարներ պալատական շինություններ են կառուցվել վիեննայում զալցբուրգում լինցում մելկում որոնք աչքի են ընկնում ձևերի հարստությամբ ազատ հատակագծով դ ին կեսի ճարտարապետության մեջ իշխում էր կլասիցիզմը րդ կեսին էկլեկտիկ ոճը որը դ սկզբին փոխարինվեց մոդեռն ոճով կառուցվեցին բազմաթիվ հասարակական շենքեր օպերայի պառլամենտի քաղաքապետարանի ռատուշա և ժողովրդական թատրոնի շենքերը վիեննայում երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ստեղծվեցին մի շարք ժամանակակից ոճով շինություններ ճարտարապետներ ֆ շուստեր ֆրանկ կերպարվեստը ավստրիայի տարածքում գտնվել են նախնադարյան արվեստի բազմաթիվ նմուշներ հին քարի դարի վիլլենդորֆի վեներան սխեմատիկ ձևերով արձանիկը նոր քարի դարի խեցեղեն բրոնզի դարի գործիքներ զենքեր հալշտատյան և լատենյան վաղ կելտական մշակույթի առարկաներ հռոմեական տիրապետության շրջանի մ թ ա ին դարից մ թ րդ դար տեղական կերպարվեստի գործեր պահպանվել են ռոմանական և գոթական ոճի բազմաթիվ հուշարձաններ վերածննդի արվեստը ավստրիայում կազմավորվեց րդ դարում վ հուրերի գեղանկարչությունն ու գրաֆիկան ավստրիայի արվեստը միջազգային նշանակության ստացավ բարոկկոյի դարաշրջանում րդ դարից րդ դարեր ճարտարապետությանը համընթաց զարգացավ դեկորատիվ քանդակագործությունը բ պերմոզեր գ ռ դոններ ֆ կ մեսսերշմիդ գեղանկարչությունը դ դրան պ թրոգեր ֆ ա մաուլբերչ կահույքագործությունը խեցեգործությունը վիեննական ճենապակի թվականից դեպի կլասիցիզմ անցումը րդ դարի վերջին քառորդ դրսևորվեց ի բ լամպիի գ ֆ ֆյուգերի գրասսիի կատարած դիմանկարներում դ ին կեսին գեղանկարչության ասպարեզում տիրապետում էր քնարականությամբ երանգավորված ռոմանտիզմը դարի կեսին հաստատվեց բիդերլեայերի արվեստը րդ դարի րդ կեսին գեղանկարչության ասպարեզում իշխում էր ռեալիզմը թվականին վիեննայում կազմավորվեց սեցեսիոն գեղարվեստական միավորումը որը դարձավ անզուսպ դեկորատիվային երևակայությամբ հագեցված մոդեռն ոճի օրրանը րդ դարի սկզբին գեղանկարչության ու գրաֆիկայի բնագավառում հաստատուն տեղ գրավեցին սուբյեկտիվիզմն ու ֆանտաստիկան ապա էքսպրեսիոնիզմը երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո աբստրակցիոնիզմի քանդակագործ ֆ վոտրուբա և սյուրռեալիզմի գեղանկարիչ է ֆաքս հետ միաժամանակ շարունակվում են ռեալիզմի հումանիստական ավանդույթները օ կոկոշկա դոբրովսկի ավստրիայի երաժշտության ինքնատիպությունը պայմանավորված է երկրի բնակչության բազմազգ բնույթով և տարբեր երաժշտական մշակույթների լատինական գերմանական հունգարական իտալական և այլն ազդեցությամբ վաղ միջնադարում ավստրիայի ժողովրդական երաժշտության տարածողները թափառաշրջիկ երգիչներն ու շպիլմաններն էին ապա վագանտները փախստական վանականները որոնք ստեղծում էին հակաեկեղեցական երգեր դդ երաժշտական արվեստի կազմավորմանը նպաստեցին մենաստանները դդ մշակվեց միննեզինգերների պոեզիան որոնք իրենց ստեղծագործության մեջ հենվում էին ժողովրդական երգերի վրա դ վերջին հանդես են գալիս ժողովրդական բազմաձայնության առաջին նմուշները դ վիեննայում ինսբրուքում գրացում կազմակերպվեցին առաջին պալատական երգչախմբերը դդ ֆլամանդացի հ իզաակի և ուրիշների շնորհիվ ավստրիայի երաժշտության մեջ ներդրվեցին բազմաձայնության նիդերլանդական սկզբունքները թվականին վիեննայում հիմնադրվեց կայսերական կապելլան դդ վիեննայում ապրել և ստեղծագործել են իտալական դպրոցի կոմպոզիտորներ ա չեստին ա սալիերին և ուրիշներ թվականին հիմնադրվեց բուրգթեատր ը ուր բեմադրվեցին ի ումլաուֆի և կ դիտերսդորֆի զինգշպիլները դ ավստրիական ականավոր կոմպոզիտորներից է ի ֆաքսը դ կեսին կազմավորվում է այսպես կոչված հին վիեննական դպրոցը գ կ վագենզեյլ մ մոնն և ուրիշներ և ավելի ուշ վիեննական դասական դպրոցը որի ներկայացուցիչներն էին յ հայդնը վ մոցարտը և վիեննայում ապրող գերմանացի կոմպոզիտոր լ բեթհովենը նրանց հարեց ք վ գժուկը երաժշտական ռոմանտիզմը սկզբնավորվեց ֆ շուբերտի ստեղծագործության մեջ դ րդ կեսին որպես ուշ ռոմանտիկ հանդես եկավ կամերային վոկալ ժանրի վարպետ հ վոլֆը այդ շրջանում ավստրիական երաժշտական կյանքում մեծ դեր խաղացին յ բրսւմսի ստեղծագործությունները ա վալսի հայրենիքն է դ վերջին և դ սկզբին վերածնվեց ավստրիական սիմֆոնիզմը ա բրուքներ գ մահլեր ական թթ ավստրիայում սկզբնավորվեց մոդեռնիստական նոր վիեննական դպրոցը ա շյոնբերգ ա վեբեռն ա բերգ ավստրիական մոդեռնիստներից են նաև ֆ շրեկերը և է կշենեկը ժամանակակից ավստրիական երաժշտության մեջ գոյակցում են տարբեր ուղղություններ և դպրոցներ տարբեր ֆորմալիստական ուղղությունների ներկայացուցիչների հ ելինեկ հ է ապոստել և ուրիշներ հետ համընթաց ստեղծագործում են նեոկլասիցիստները պ անգերեր կ շիսկե դասական ավանդույթները շարունակվում են յ մարքսի ա ուլի օ զիգլի մ ռուբինի ռեալիստական ստեղծագործություններում ավստրիայի թատրոնն սկսել է ձևավորվել դ սկզբնական շրջանում ներկայացումներ էին տալիս իմպրովիզատոր դերսւսանների թափառաշրջիկ խմբերը գլխավոր գործող անձը հանսվուրսան էր դ վերջին և դարում ճիզվիտական կոլլեգիումներին ուսումնական հաստատություն կից գործում էին թատրոններ վիեննայում թվականին կառուցվեց քեռնթներթորթեատր ր ուր դերասան և դրամատուրգ ստրանիցկին թվականին հիմնադրեց ավստրիական առաջին մշտական թատրոնը թվականին վիեննայում բացվեց պալատին կից արքայական թատրոն ը բուրգթեսւտր ազգային թատրոնի զարգացման համար մեծ նշանակություն ունեցավ դրամատուրգ ֆ գրիլպարցերի պիեսների բեմադրությունը բուրգթեսւտըր ում դ վերջին թատրոններ բացվեցին վիեննայի արվարձաններում լեոպոլդշտադթեատր յոզեֆշտադթեատր և այլն ուր բեմադրվում էին վ մոցարտի և հայդնի օպերաները զինգշպիլներ կատակերգություններ հանսվուրստի մասնակցությամբ դ սկզբին դրամատուրգներ և դերասաններ ֆ ռայմունդն ու նեսթրոյը ստեղծեցին ազգային կատակերգության ինքնատիպ ժանր շարունակելով դեմոկրատական թատրոնի լավագույն ավանդույթները թվականին բուրգթեատր ին կից բացվեց առաջին թատերական դպրոցը թվականից երաժշտության և կերպարվեստի ակադեմիա թատրոնի ղեկավար հ լաուբեին հաջողվեց հաստատուն տեղ տալ դասականներին վ գյոթե վ շեքսպիր ֆ շիլլեր խումբն ամրապնդել այնպիսի դերասաններով ինչպիսիք են ա զոնենթալը լևինսկին շ վոլթերը թվականներին բուրգթեատր ը ղեկավարում էր ռեժիսոր ֆ դինգելշտեղը որը բեմադրեց շեքսպիրի մի շարք ողբերգությունները հ իբսենի լ ան ցենգրաբերի և ուրիշների պիեսները դ վերջին թատերական արվեստում ուժեղանում են հակադեմոկրատական միտումները թվականից բուրգթեատր ը ստեղծագործական վերելք ապրեց լավագույն դերասաններն էին գ ռայմերյսը մ դե վրիենթը ռ ասլանը է բսւլզերը ա մոիսին և ուրիշներ առաջադիմական արվեստի համար պայքարում էր յոզեֆշտադթեատր ը որը թվականներին ղեկավարում էր մ ռայնհարդը թվականներին վիեննայում գործում էին դեմոկրատական սկալա թատրոնը յոզեֆշտսւդթեատր ը այսպես կոչված կելլեր թատրոնները նկուղային թատրոններ առաջին մշտական կինոթատրոնը բացվել է վիեննայում թվականին անդրանիկ ազգային գեղարվեստական ֆիլմն է աստիճանից աստիճան ռեժիսոր հ հանուս թվականին կոլմը և ֆլեկը հիմնեցին վիներ կունստֆիլմ կինոֆիրման թվականին ավստրիայի կոլովրատի նախագահությամբ կազմակերպվեց սսւշա մեստեր ֆիլմ թվականից սաշա ֆիլմ բաժնետիրական ընկերությունը որը երկար ժամանակ ավստրիայի կինոարտադրության կենտրոնն էր թվականներին ավստրիայի կինոն վերելք ապրեց հնչուն կինոյի երևան գալուց հետո մեծ թափ հաղորդվեց երաժշտական կինոնկարների թողարկմանը դիմակահանդես և այլն ավստրիայի օկուպացումից հետո կինեմատոգրաֆիայի զարգացումը կանգառամ ավստրիայի անկախության վերականգնումով վերածնվեց կինոն միջազգային կինոփառատոներում մրցանակների են արժանացել ավստրիական դատավարություն ռեժիսոր գ վ պաբստ վերջին կամուրջը ռեժիսոր հ քյոյտներ ֆիլմերը ական թթ գերակշռում էին երաժշտական կինոնկարները պիեսների ռևյուների օպերաների օպերետների էկրանացումները կոմպոզիտորներին նվիրված կենսագրական ֆիլմերը հերոսական սիմֆոնիա ֆրանց շուբերտ վիեննայի սիրելին ֆիդելիո տուր ձեռքդ իմ կյանք և այլն առաջին անգամ ծեր կնոջ այցը բեմադրվել է ցյուրիխում թ ի հունվարի ին թողարկվում են մեծ թվով մելոդրամաներ ֆարսեր դետեկտիվ ֆիլմեր ավստրիայի կինոյի խոշորագույն դերասաններից են պ վեսսելին հ մոզերը մարիա շելլը ռ շնայդերը օ վ ֆիշերը ռեժիսորներից գ վ պաբստը վ կոլմ վելթեն վ ֆորստը է բորզոդին և ուրիշներ կինոգործիչների կադրեր պատրաստում է երաժշտության և կերպարվեստի ակադեմիան ադրբեջան պաշտոնական անվանումը ադրբեջանի հանրապետություն ինքնիշխան պետություն հարավային կովկասում արևելյան եվրոպայի և հարավարևմտյան ասիայի խաչմերուկում արևելքում ափերը ողողում են կասպից ծովի ջրերը հյուսիսում սահմանակցում է ռուսաստանի դաշնությանը հյուսիս արևմուտքում վրաստանին արևմուտքում հայաստանին և արցախի հանրապետությանը իսկ հարավում իրանի իսլամական հանրապետությանը խորհրդային տարիներին ադրբեջանին բռնակցված նախիջևանի ինքնավար հանրապետությունը որպես էքսկլավ հյուսիսում և արևելքում շրջապատված է հայաստանով հարավում և արևելքում սահմանակցում է իրանին իսկ հյուսիս արևմուտքում ձգվում է շուրջ կմ երկարությամբ սահմանը ռազմավարական դաշնակից թուրքիայի հետ ադրբեջանական առաջին պետական միավորումը ադրբեջանի ժողովրդավարական հանրապետությունը ստեղծվել է թվականի մայիսի ին անդրկովկասյան սեյմի փլուզման հետևանքով մուսավաթական ադրբեջանը դարձել է ժողովրդավարական առաջին երկիրն իսլամադավան աշխարհում թվականին ադրբեջանը գրավվել է խորհրդային կարմիր բանակի կողմից վերածվելով ադրբեջանական խսհ ի խորհրդային իշխանությունների օրոք թվականի մարտի ին կրեմլի իշխանության կողմից խորհրդային ադրբեջանին է բռնակցվում պատմական հայաստանի մաս կազմող նախիջևանը իսկ հուլիսին արցախը ադրբեջանի ներկայիս հանրապետությունը ստեղծվել է թվականի դեկտեմբերի ին ընդունված անկախության հռչակագրի համաձայն խորհրդային միության կազմալուծման նախօրեին թվականին սկսվում է արցախյան շարժումը որը վերաճում է բաց պատերազմի արցախյան պատերազմի ավարտից հետո լեռնային ղարաբաղի ինքնավար մարզն ու հարակից յոթ շրջանները միավորվում են դե ֆակտո անկախ արցախի հանրապետության կազմի մեջ արցախյան հիմնահարցն ու երկրի միջազգային ճանաչումը ներկայումս համարվում է ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության առանցքային խնդիրը ադրբեջանը կիսանախագահական կառավարմամբ ունիտար պետություն է որը համարվում է միավորված ազգերի կազմակերպության եվրախորհրդի նավթ արտահանող երկրների կազմակերպության եահկ ի նատօ ի գործընկերություն հանուն խաղաղության ծրագրի թյուրքական խորհրդի և մի շարք այլ միջազգային կազմակերպությունների անդամ ադրբեջանը դիվանագիտական հարաբերություններ ունի մակ ի անդամ պետությունների հետ գլխավոր ռազմաքաղաքական դաշնակիցներն են թուրքիան թուրքմենստանը ղազախստանը իրանը ռուսաստանը և վրաստանը հայաստանի և ադրբեջանի դիվանագիտական հարաբերությունները խզված են հայաստանի քաղաքացիների ադրբեջան մուտք գործելն արգելված է ադրբեջանի ներկայիս անվանումը իրանի հետ հակասությունների առիթ է հանդիսանում քանի որ վերջինիս կողմից իրանական երկրամասի անվան կրկնօրինակումը ենթադրում է տարածքային հավակնություններն այդ հողերի նկատմամբ ներկայիս ադրբեջանը բազմազգ և բազմակրոն պետություն է բնակչության մեծամասնությունն ադրբեջանցիներն են որոնք դավանում է շիա իսլամ խոշոր ազգային փոքրամասնություններն են լեզգիները ռուսները թալիշները ավարները թաթարները և վրացիները չնայած նրան որ ադրբեջանը համարվում է իսլամադավան պետություն այնուամենայնիվ երկրի բնակչության ն իրեն համարում է աշխարհիկ ալկոհոլն ու մուսուլմանական կրոնում անթույլատրելի համարվող մյուս սահմանափակումներն ադրբեջանում թույլատրելի են և նույնիսկ ենթակա են վաճառքի ադրբեջանը զարգացած արդյունաբերական երկիր է տնտեսական զարգացման և գրագիտության բարձր ցուցանիշով ինչպես նաև գործազրկության ցածր մակարդակով երկրի տնտեսությունը հիմնված է նավթարդյունաբերության և արտասահմանյան ներդրումների վրա ազգային արժույթը մանաթն է այնուամենայնիվ երկրի իշխող կուսակցությունը նոր ադրբեջան ը բազմիցս մի շարք միջազգային կառուցների կողմից մեղադրվել է պատմակեղծարարության ավտորիտարիզմի և մարդու իրավունքների խախտման մեջ ժողովրդավարությունն ադրբեջանում ունի բավականին ցածր մակարդակ համաձայն ընդունված վարկածի ադրբեջանի անվանումը կապված է հնագույն ժամանակներում վերջինիս ներկայիս տարածքում գոյություն ունեցած ատրպատականի և աղվանից թագավորությունների անվան հետ հայց պատմիչներ մովսես կաղանկատվացին գրել է ատրպատականը որպես աքեմենյան տիրակալության ենթակա թագավորություն գոյություն է ունեցել ներկայիս իրանի հյուսիս արևմուտքում մեծ հայքի թագավորությունից արևելք երկրանվանումն ունի իրանական ծագում և կապված է ատրպատականի զրադաշտական ավանույթների հետ վերջինիս անվանումը հիշատակված է նաև զրադաշտական կրոնի սուրբ գրքի ավեստայի խնամակալ հրեշտակների երգեր գլխում ատրպատական բառը իրանական ծագում ունեցող նույնաբովանդակ բառի հին հունարեն թարգմանությունն է հունական աղբյուրներում երկրամասը հայտնի էր ատրոպատենե անվանումով այն անվանված էր մարաստանի սատրապ ատրոպատեսի անունով ատրպատականի մասին իրենց աշխատություններում գրել են հին աշխարհի նշանավոր պատմիչներ դիոդորոս սիցիլիացին և ստրաբոնը բնօրինակ ադրբեջաներենով երկիրը կոչվում է ազերբայջան որը կազմված է պարսկերեն ազեր թարգմանաբար կրակ և բայջան թարգմանաբար երկիր բառերի միացումից հետևաբար երկրի անվանումը ադրբեջաներենից թարգմանաբար նշանակում է կրակե երկիր կամ կրակի երկիր ենթադրվում է որ այդ անվանումը կապված է գետնի տակից դուրս եկող գազերի այրման երևույթի հետ այդ գազերի այրման վայրերում հնագույն ժամանակներում ստեղծվել են զրադաշտական տաճարներ ատրուշաններ երկրի հայերեն անվանման հիմքում ընկած է պարսկերեն ադուր բառը որը նույնպես նշանակում է կրակ հայերենի սղման օրենքով բարդության սկզբում դարձել է ադր պարսկական ծագմամբ ադրբեջան եզրը թվականին դառնում է ռուսական կայսրության տրոհման հետևանքով ձևավորված ժողովրդավարական իսլամադավան պետության պաշտոնական անվանում մինչ այդ ադրբեջան եզրը բացառապես վերաբերվում էր շահական իրանի պատմական երկրամասին հենց այս պատճառով էլ պարսից կառավարությունը բողոքարկում է նորանկախ երկրի կողմից պատմական իրանի անբաժան մաս կազմող ադրբեջանական երկրամասի անվան կիրառումը որն ինքնին ներկայացնում է վերջիններիս տարածքային հավակնությունները այդ երկրամասի նկատմամբ ժամանակակից իրանական ադրբեջանն ընդգրկում է հիմնականում պատմական ատրպատականի տարածքը ինչպես նաև մեծ հայքի նահանգներից վասպուրականի արևելքն ու պարսկահայքը որոնք անջատվել էին հայաստանի առաջին բաժանման հետևանքով ատրպատական ադրբեջան պատմաաշխարհագրական տարածքը հիմնականում բնակեցված է մուսուլմաններով թվականի տվյալներով իրանաբնակ ադրբեջանցիների հայտնի են ազարիներ անվանմամբ ընդհանուր թիվը հասնում է միլիոնի որոնց մոտ կեսը բնակվում է իրանական ադրբեջանում իրանի շահական կառավարման ընթացքում ադրբեջան անվան տակ հայտնի է եղել պետության հյուսիսը որն այժմ բաժանված է երեք ոստանների արդաբիլ արևելյան ադրբեջան և արևմտյան ադրբեջան մերօրյա ադրբեջանի հանրապետությունն իրանի իսլամական հանրապետությանը պատկանող ադրբեջանի պատմական երկրամասը համարում է իր պատմական տարածքը հարավային ադրբեջան անվանումով դա կապված է պանթուրքական ծրագրերի հետ որով նախատեսվում էր փոքր ասիայից մինչև միջին ասիա ընկած տարածքները վերածել թյուրքական պետության մինչ թվականը աշխարհի որևէ կետում գոյություն չի ունեցել ադրբեջան անվանումով պետություն իսկ իրանի հյուսիսը ժամանակակից ադրբեջանի հետ միասնական պետություն երբևէ չի ձևավորել այս ֆոնի վրա էլ հաճախ առաջանում են ադրբեջանա իրանական հակասություններ որի գլխավոր պատճառը ադրբեջանի կողմից իրանական ադրբեջանցիների շրջանում անջատողական գաղափարախոսության և ազգային անկախ պետականության քարոզչությունն է զգուշացում նախքան ընթերցելը ադրբեջանի մերօրյա տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս հնագույն ժամանակներից ի վեր գյոյգյոլի շրջանից հայտնաբերվել են հնագիտական գտածոներ որոնք վկայում են որ երկրամասը բնակեցված է եղել վերին պալեոլիթի ժամանակաշրջանում հնագիտական արժեք են ներկայացնում հատկապես գոբուստանի բեյուքդաշի քիչիքդաշի ջինգիրդաղի շոնղարդաղի և շիհգայի քարանձավները որտեղ պահպանվել են քարի դարի և հաջորդող ժամանակաշրջանների բնակիչների բնակության մասին հավաստող ժայռապատկերներ անթրոպոգեն բրածոներ տապանաքարեր և այլն քարանձավներից ամենանշանավորը գոբուստանի հնագիտական արգելոցն է որը ներառված է ադրբեջանում յունեսկօ ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում գոբուստանի ժայռապատկերներում հանդիպում են հնագույն մարդկանց ժայռապատկերներ տղամարդիկ պատկերված են որսորդական հագուստով աղեղով և նետով և որպես կանոն ունեն բարձր հասակ և ամրակազմ մարմին պահպանվել են նաև կնոջ պատկերներ նախնադարյան համայնական հասարակարգից ստրկատիրության անցումն ուղեկցվում է առաջին պետական միավորումների ի հայտ գալով մ թ ա րդ դարում ադրբեջանի մերօրյա տարածքում հաստատվում են սկյութները որոնց գերիշխանությունը երկրամասում տևում է շուրջ քառորդ հազարամյակ հաջորդիվ տարածաշրջանը նվաճվում է արիական ծագում ունեցող մարերի կողմից և ներառվում ասորեստանից անկախացած մարաստանի հզոր պետականության կազմի մեջ շուտով մարաստանը դառնում է աքեմենյան տիրակալության վասալը և սկսվում է երկրամասի պարսկական տիրապետության շրջափուլը պարսից տիրապետության տարիներին ադրբեջանի տարածքում տարածվում է զրադաշտականությունը և վերջինս դառնում է կրակապաշտական կրոնի սրբատեղիներից մեկը ալեքսանդր մակեդոնացու արևելյան արշավանքի ժամանակ ատրպատականը պաշարում են հունամակեդոնական զորքերը իսկ մեծ արքայի մահից հետո այս տարածքն անցնում է մակեդոնիայի թագավորության իրավահաջորդ հանդիսացող սելևկյաննների կայսրությանը մ թ ա րդ դարում մարական սատրապության հյուսիսում ստեղծվում է ատրպատականի հնագույն պետությունը նախքան ներկայիս ադրբեջանի տարածքում առաջին խոշոր բնակավայրի գանձակի հիմնադրումը կիսանկախ թագավորության մայրաքաղաքը եղել է փրաասպան ատրպատականի երկրամասը տարածվում էր ուրմիո լճի և կասպից ծովի միջև հարավից սահմանակցելով մեծ մարաստանին արևմուտքից և հյուսիսից մեծ հայքի նոր շիրական վասպուրական և փայտակարան նահանգներին մ թ ա թվականին ատրպատականն ամբողջովին անկախանում է և հարստության հիմնադիր ատրոպատես ի անունով կոչվում ատրպատական հենվելով սեփական ռազմական ներուժի վրա ատրպատականի թագավորները վարում եռանդուն արտաքին քաղաքականություն ստեղծելով կայուն և մարտունակ բանակ հույն պատմիչ պոլիբիոսի վկայությամբ ատրպատականի զորեղ թագավոր արտաբազանեսը փորձում էր հափշտակել մեծ հայքի թագավորության հարավարևելյան հողերը սակայն անտիոքոս մեծի պատժիչ արշավանքից հետո այդ պլանները հոդս են ցնդում հելլենիստական ժամանակաշրջանում նախնադարյան համայնական հասարակարգը քայքայվելով տեղի է տալիս դասակարգային հասարակությունների առաջացմանը արդյունքում կասպից ծովի հարակից շրջաններում բնակվող ցեղերի միության հիմքի վրա մ թ ա ին դարի սկզբերին առաջացնում է աղվանքի վաղ ստրկատիրական պետությունը աղվանից թագավորությունը դաշնակցային կապեր ուներ մեծ հայքի հետ և կրում էր վերջինիս սոցիալ քաղաքական և մշակութային ազդեցությունը այդ համագործակցությունն առավել ակնառու է դառնում հայոց արքա տիգրան մեծի գահակալության ժամանակահատվածում երբ հայ հռոմեական պատերազմների շրջանակում աղվանաց հեծելազորը զինակցում է արտաշեսյան բանակին աղվանների պայքարն ընդդեմ հանրապետական հռոմի շարունակվում է նաև հետագա տարիներին որի արդյունքում մ թ ա թվականին կանիդիոս կրասոս զորավարը ներխուժում է տարածաշրջան և արյունալի պատերազմների արդյունքում հպատակեցնում աղվանքը այն դարձնելով վասալական տերություն հայոց արտաշես արքայի հետ համագործակցության արդյունքում մ թ ա թվականին աղվանքը փաստացիորեն անկախանում է նույն տարում աղվանից թագավորությունում հաստատվում են ունեցող մազքթաց արշակունիները որոնք սերվում էին պարթև արշակունիներից ի տարբերություն հայոց արշակունիների որոնք սկզբից ևեթ ջանում էին իրենց երկիրը պահել պարթևստանից անկախ աղվանքի արշակունի թագավորները րդ դարից սկսած սովորաբար ենթակա էին արյաց արքունիքի քաղաքական ազդեցությանը և հաճախ նրա հրահրումով ասպատակում էին սահմանամերձ հայկական գավառները այնուամենայնիվ սանեսան և ուռնայր թագավորների նման փորձերը ձախողվում են ական թվականներին ուռնայր թագավորն ընդունում է քրիստոնեությունը որպես աղվանից թագավորության պետական կրոն իսկ նրա հաջորդներից եսվաղենը որը սերտ բարեկամական կապերի մեջ էր արշակունյաց հայաստանի արքունիքի հետ մեսրոպ մաշտոցի հետ միասին ստեղծում է աղվանական գիրը մեծ հայքի առաջին բաժանումից հետո արցախ և ուտիք նահանգները սասանյան իրանը միացնում է աղվանքին ստեղծելով առանձին կուսակալություն պատմության թատերաբեմ է դուրս գալիս աղվանքի մարզպանությունը որպես սասանյան պարսկաստանի ենթակա թագավորություն րդ դարում տարածաշրջանը ենթարկվում է արաբական խալիֆայության զավթողական արշավանքներին արաբական տիրապետության հաստատումից հետո աղվանքը մտնում էր խալիֆայության արմինիա վարչական միավորման մեջ թվականին բագրատունիները մեծ հայքում իսկ թվականին առանշահիկները աղվանքում իրենց հռչակում են անկախ պետությունների արքայատոհմեր սահլ սմբատ առանշահիկի թոռ գրիգոր համամն իր իշխանության սահմանները հյուսիսում հասցնում է մինչև կովկասյան լեռնաշղթան տիրելով շաքիին և ծանարաց աշխարհին գրիգոր համամի մահվանից հետո աղվանքը դառնում է բագրատունյաց հայաստանի վասալը և այդ կարգավիճակը պահպանում է մինչև գրիգորի որդի փիլիպպեի ուխտադրաժ սպանությունը գանձակի ամիրա փադլունի կողմից դրանից հետո աղվանքը կառավարվում է լոռու կյուրիկյանների կողմից մինչև դավիթ շինարարի կողմից վերջինիս միացումը վրաց թագավորությանը այնուամենայնիվ արաբները շարունակում էին տարածել իրենց վերահսկողությունը պարտավի և գանձակի ամիրայություններում նախքան թյուրքերի երևան գալը ադրբեջանի ներկայիս տարածքի բնակիչները խոսել են հնդեվրոպական լեզուներով մեծ մասամբ հայերենով պարսկերենով և ազարերենով իրանական ադրբեջանցիների լեզուն ազարերենը թուրքական տիրապետության օրոք ձևափոխվելով ձևավորել է ադրբեջաներենը թվականին շամսադդին ելտկուզը սելջուկներից գրավում է ատրպատականի և պարսկաստանի որոշ հարավային շրջաններ արդյունքում ելտկուզյանները սելջուկյան սուլթանության կազմում ստեղծում են ենթակա թագավորություն երկրի սահմաններն ընդարձակելու նպատակով վերջիննռրդ թվականին նվաճում են են սյունիքի թագավորությունը ապա հասել դվին սյունյաց աշխարհում բարբարոսները թալանում են եկեղեցիներն ու սրբատեղիները կողոպտում բնակչությանը ոչնչացնում տեղի մշակութային ժառանգությունը բաղաբերդի անկումը պատմիչը համեմատում է նաբուգոդոնոսոր արքայի կողմից երուսաղեմն ավերելու հետ ելտկուզի որդու մուհամմադ փահլավանի օրոք ելտկուզյանների մայրաքաղաքը տեղափոխվում է համադան զաքարյանների գլխավորությամբ սկսված հայկական հողերի միավորման ընթացքում ելտկուզյանները վտարվում են արաքսից ավազանի հյուսիսային շրջաններից թվականներին ելտկուզյանները հարձակվել են բագրատունիների հենակետ համարվող անիի վրա այս շրջանում է ապրել և ստեղծագործել պարսկական գրականության ամենահայտնի դասական նիզամի գյանջիևը ադրբեջանական իրականությունում աշխարհահռչակ պոետը հայտնի է որպես ադրբեջանական գրականության հիմնադիր մինչև թվականը ժամանակակից ադրբեջանի արևելքը միավորվել է խորեզմշահերի պետության կազմում դառնալով իսլամական աշխարհի տիրակալը խորեզմշահերը փորձել են արշավել չինաստան սակայն վերջիններիս առաջխաղացումը կասեցրել է չինգիզ խանը սելջուկյան տիրապետության քայքայումից հետո իր իշխանությունն ու սուվերենությունն է վերականգնում շիրվանշահերի պետությունը րդ դարերում շիրվանշահերը ապշերոնի թերակղզում կառուցել են մի քանի ամրություններ որոնք պահպանվել են մինչև մեր օրերը երկրում կառուցվել են նաև քարվանսարաներ մզկիթներ այլ շինություններ մինուչիհր ը րդ դարում կառուցում է բաքվի պարիսպները ինչի մասին նշված է համապատասխան արձանագրությունում րդ դարի առաջին կեսերին սկսվում է մոնղոլ թաթարների արշավանքներն արևմուտք թվականներին մոնղոլական զորքերը գրավում են շիրվանն ու գրեթե ամբողջ մերձավոր արևելքը մոնղոլներին հաջորդում են թուրքմենները որոնք լենկթեմուր զորավարի գլխավորությամբ փլատակների են վերածում ոսկե հորդան թվականին թուրքմենները գրավում են կասպիական տարածաշրջանը և ապա հայաստանն ու վրաստանը թվականին լենկթեմուրը մահանում է իսկ նրա ստեղծած աշխարհակալ տերությունը մասնատվում լենկթեմուրի հետ առաջավոր ասիա էին տեղափոխվել նորանոր միջինասիական գլխավորապես թուրքմենական ցեղեր միջինասիական ցեղերի ներգաղթը սկսվել էր դեռ սելջուկ թուրքական արշավանքների ժամանակ րդ դարում լենկթեմուրի ժառանգների միջև ծայր առան գահակալական արյունալի կռիվներից օգտվում են կարա կոյունլու և ակ կոյունլու թուրքմենական ցեղերի առաջնորդները որոնց մի մասը դեռ րդ դարի վերջին միջին ասիայից ներգաղթել էին փոքր ասիա և ատրպատական նրանք ունեին ահարկու վարքագիծ սիկ դրոշների վրա պատկերված էին սպիտակ ակ և սև կարա ոչխարներ ակ կոյունլու նշանակում է սպիտակ ոչխարաբույծներ իսկ կարա կոյունլու սև ոչխարաբույծներ օգտվելով ստեղծված խառնակ իրավիճակից թվականին կարա մուհամմադը միավորում է ալաշկերտում և կոգովիտում հաստատված կարա կոյունլուների բոլոր ցեղերը և ստեղծել ինքնուրույն ամիրայություն նրա որդին կարա յուսուֆը իրեն է ենթարկել հայաստանի ու ատրպատականի մեծ մասը սակայն թվականին պարտվում լենկթեմուրի բանակին թվականին ակ կոյունլուները վերականգնում են իր իշխանությունը իսկ արդեն թվականին պաշարում բաղդադը շամախիի խանը մշտապես նշանակվում էր իրանի շահի կողմից և ուղարկվում սպահանից շիրվանշահերն ատրպատականում իրենց հարաբերական ինքնիշխանությունը կարողանում են պահպանել մինչև թվականը երբ շահական արքունիքը վերջինիս զրկում է ինքնիշխանությունից շիրվանշահերի պետությունը բազմաթիվ ընդհատումներով գոյություն է ունենում թվականներին վերջինիս հիմնադրումով փակվում է աղվանքի պատմության քրիստոնեական էջը գոյության յոթ դարերի ընթացքում այստեղ թափանցել են զանազան իսլամադավան ցեղեր ու ժողովուրդներ արաբներ սելջուկներ պարսիկներ թուրքեր որի արդյունքում տեղաբնիկ աղվանները վերջնականապես ձուլվում են նրանց մեջ և դառնում իսլամադավան պարսից կուսակալության տարիներին արաբների կողմից տարածված սուննի իսլամը բնակչության շրջանում փոխարինվում է շիայով նրանց փոքր հատվածները ուդիներն ու լեզգիները որոշ բնակավայրերում մինչ օրս շարունակում են պահպանել քրիստոնեական սովորույթները կրոնը և գիրը սեֆյանների արքունիքը գլխավորապես կազմված էր ղզլբաշներից ովքեր էլ իրենց ձեռքն էին վերցրել շահական իշխանությունը րդ դարերում տարածաշրջանում առաջացել էր նոր գերտերություն ի դեմս օսմանյան կայսրության վերջիններս նպատակ ունեին ի կատար ածել օղուզների զավթողական հավակնություններն արտացոլող պանթյուրքիզմի գաղափարախոսությունը իսկ այդ ճանապարհին վերջիններիս գլխավոր խոչընդոտը սեֆյան պարսկաստանն էր որն արևելքում տիրապետում էր զգալի ընդարձակ տարածքների թվականների թուրք պարսկական պատերազմներից հետո կնքված ամասիայի պայմանագրով ատրպատականը մնում էր սեֆյանների վերահսկողության տակ ամասիայի հաշտությունից հետո տարածաշրջանում շուրջ երկու տասնամյակ տիրում է հարաբերական խաղաղություն թվականին լալա մուստաֆա փաշայի ղեկավարած թուրքական բանակը նավարկում է սև ծովով և ափ իջնում վիրքում խախտելով զինադադարը թուրքերն առանց որևէ դիմադրության գրավում են վրաց մայրաքաղաք թբիլիսին իսկ ամռան վերջին զավթում շիրվանը թվականին սեֆյան իրանը դաշինք կնքելու մասին բանակցություններ է վարում ցարական ռուսաստանի հետ խոստանալով վերջինիս զիջել կասպից ծովի ավազանը դերբենդն ու շիրվանը սակայն դրանք ընթանում են ապարդյուն արդյունքում պարսից շահ աբբաս սեֆին հարկադրված ծայրահեղ անշահավետ հաշտություն կնքել օսմանյան կայսրության հետ թվականին կնքված ստամբուլի պայմանագրով շիրվանը այդ ժամանակահատվածում գրեթե ամբողջությամբ զբաղեցնում էր մերօրյա ադրբեջանի տարածքը վրաստանի և արևելյան հայաստանի հետ միասին բռնակցվում է օսմանյան թուրքիային շուրջ երեք հարյուրամյակ ատրպատականը շարունակում է մնալ թուրքական տիրապետության տակ թվականին պարսից գահակալ շահ աբասը իրականացնում է նախիջևանի հայ բնակչության բռնագաղթը որն էլ նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում մուսուլման թաթարների կողմից տարածաշրջանի բնակեցման համար թվականներին քարթլի կախեթի թագավորությունը երևանի ու գանձակի կուսակալությունները գրավելուց հետո թուրքերը շարժվում են ատրպատական որի բնակչությունը օսմանյան քաղաքականության և անընդհատ կրկնվող պատերազմների ընթացքում կամ թուրքացել էր կամ սատարում էր թուրքական սուլթաններին օժանդակություն ստանալով ատրպատականի մուսուլման բնակչությունից օսմանյան զորքերը մեկը մյուսի հետևից գրավում են մարաղան խոյը նախիջևանը օրդուբադը թավրիզը ուրմիան և այլ քաղաքներ այս նվաճումները լրջորեն վտանգել են ռուսաստանի շահերը որը թվականներին գրավել էր կասպից ծովի արևմտյան ափերը դերբենդից մինչև բանդարե անզալի ռուս թուրքական պատերազմի վտանգը կանխվում է թվականի հունիսի ին կնքված պայմանագրով դրա համաձայն շամախիից արևմուտք ընկած տարածքները անցնում էին օսմանյան կայսրությանը իսկ կասպից ծովի ափամերձ շրջանները ռուսաստանին նադիր շահի գահ բարձրանալը հիմնովին փոխում է իրանահպատակ երկրների այս ժամանակահատվածի պատմությունը քանզի վերջիններս ազատվեցին պարսկական և թուրքական զավթիչների մշտական արյունալի և կործանարար հարձակումներից և վերջ գտավ ֆեոդալական տարանջատվածությունը նադիրը կարողանում է մի քանի կարևոր հաղթանակներ տոնել թուրքերի և հյուսիսային իրանում հաստատված աֆղանների նկատմամբ և պարսկաստանի տիրակալությունում հաստատել աֆշարների հարստությունը հաղթանակ տոնելով օսմանյան կայսրության նկատմամբ նադիրը հաշվեհարդար է տեսնում թրքեմետ շիրվանշահների նկատմամբ և արցախն անջատում գանձակի խանությունից զբաղեցրել է մեծ հայքի ուտիք նահանգի հյուսիսային շրջաններները գարդմանա շակաշեն գավառները մասամբ փառիսոսը այնուամենայնիվ գանձակի իսլամադավան կուսակալները ժամանակ առ ժամանակ ասպատակում էին արցախն ու սյունիքը որն էլ հանգեցնում էր արյունարբու բախումների թվականին նադիրի շահի մահվանից հետո պարսկաստանում վերստին սկսում է տիրել քաղաքական անկայունությունը երկրում ստեղծվում են նորանոր ինքնավարություններ որոնք թուլացնում են կենտրոնական իշխանությունը նման պայմաններում փոխվում է ռուսական կայսրության գահակալ պետրոս ի դիրքորոշումը երկու դրացի մրցակիցների օսմանյան կայսրության և շահական պարսկաստանի նկատմամբ որը պայմանավորված էր անդրկովկասյան տարածաշրջանին տիրանալու ռուսաց արքայի անթաքույց ձգտումով քանի որ անդրկովկասը մեծապես գտնվում էր պարսից տիրապետության տակ անխուսափելի դարձավ ռուս պարսկական ռազմական բախումը հայկական և վրացական աշխարհազորայինների օժանդակությամբ թվականին սկսվում է պետրոս ի նշանավոր կասպիական արշավանքը ի տարբերություն քրիստոնյա հարևանների շիրվանի խանությունը նպատակ չուներ թոթափել պարսից լուծը և զինակցում էր շահական բանակին արշավանքի ընթացքում ռուսները պաշարում են շիրվանի երկրամասի մեծ մասը ներառյալ դերբենդն ու բաքվի խանությունը շարունակելով նվաճումները կայսերական բանակը հաստատվում է կասպից ծովի հարավային շրջաններում գիլանում ռաշթում գորգանում և մազանդարանում այսպիսով ադրբեջանի ներկայիս տարածքն անցնում է ռուսաստանի տիրապետության տակ տարածքների հստակեցման նպատակով այս անգամ ցար ալեքսանդր ի նախաձեռնությամբ թվականին բռնկվում է ռուս պարսկական հերթական պատերազմը որն ավարտվում է պարսկաստանի խայտառակ պարտությամբ հոկտեմբերի ին արցախի գյուլիստան գյուղում կնքվում է հաշտության պայմանագիր որով ռուսաստանին են անցնում արևելյան վրաստանն ու հայաստանը ինչպես նաև բաքվի ղարաբաղի շիրվանի դերբենդի ու թալիշի խանությունները ռուսաստանը ստանում է կասպից ծովումռազմական նավատորմ պահելու բացառիկ իրավունք թվականին կորցրած տարածքները ետ վերադարձնելու համար իրանը սանձազերծում է նոր պատերազմ որտեղ ևս ռուսները տանում են փայլուն հաղթանակ թվականի թուրքմենչայի պայմանագրով տարածաշրջանը վերջնականապես հաստատվում է ռուսական կայսրության կազմում իսկ պարսկաստանն անցնում է ռուսական ազդեցության տակ առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո ռուսական կայսրությունը բռնում է հետադիմական ռեակցիայի ուղին տարածաշրջանային ուժերի ներգործությամբ քաղաքական լուրջ ճգնաժամի պայմաններում կապված երկրամասի քաղաքական կուսակցությունների միջև տարաձայնությունների և հասունացող թուրքական ագրեսիայի վտանգի հետ անդրկովկասում ստեղծվում է ռուսական կառավարությունից անկախ միասնական անկախ պետականություն որը միավորում էր տարածաշրջանի երեք ժողովուրդներին հայերին վրացիներին և կովկասյան թաթարներին այս ժամանակաշրջանում դեռևս վերջիններս հայտնի չէին ադրբեջանցի անվանմամբ այնուամենայնիվ անդրկովկասյան սեյմը երկար կյանք չի ունենում և մայիսի ին փլուզվում է վրաստանի դեմոկրատական հանրապետության անկախացումից մեկ օր անց մայիսի ին տեղի մուսավաթական կուսակցությունը մամեդ էմին ռասուլզադեի ջանքերով ռուսական կայսրության նախկին բաքվի և ելիզավետպոլի նահանգների տարածքում ստեղծվում է ադրբեջանի ժողովրդավարական հանրապետությունը այսպիսով կովկասյան թաթարները որպես երկրանվանում ընտրում են իրանի պատմական ադրբեջան երկրամասի անվանումը որը հետագայում միջազգային ատյաններում քննադատության է ենթարկվում պարսկական կառավարության կողմից այսպիսով պատմության մեջ առաջին անգամ կասպից ծովի ափին ստեղծվում են բուն ադրբեջանական պետականություն մահմեդ ռասուլզադեի ստեղծած ադրբեջանը դառնում է իսլամադավան աշխարհի առաջին աշխարհիկ ժողովրդավարական պետությունը որտեղ կանանց շնորհվում է ընտրական իրավունք հիմնադրման առաջին իսկ օրվանից ի վեր ներկովկասյան հարաբերությունները զարգանում են փոխադարձ թշնամանքի մրցակցության և վիճարկումների ֆոնի վրա դա հատկապես պայմանավորված էր սահմանային անորոշությամբ քանզի երեք հանրապետություններն ունեին փոխադարձ տարածքային հավակնություններ այս հենքի վրա սանձազերծվում է հայ ադրբեջանական պատերազմը որը մղվում էր հանուն արցախի նախիջևանի և զանգեզուրի հակասություններ կային նաև վրաց մենշևիկների և մուսավաթականների միջև քանզի ադրբեջանն ամեն կերպ ցանկանում էր յուրացնել վրացաբնակ զաքաթալայի շրջանը ադրբեջանի ժողովրդավարական հանրապետությունում մշտապես գերակայել է արտաքին ազդեցությունը թվականի հոկտեմբեր մայիս ամիսներին հանրապետությունն ամբողջությամբ վերահսկվել է թուրքական կայազորների կողմից իսկ թվականի նոյեմբերից մինչև թվականի օգոստոսը բաքվում և երկրի արևելյան մասում իր գործուն դերն ուներ էր բրիտանական բանակը այնուամենայնիվ թվականին հիմնադրվում է ադրբեջանի մայր բուհը բաքվի պետական համալսարանը ադրբեջանի ժողովրդավարական հանրապետությունն առաջին անկախ պետական միավորումն էր ադրբեջանի պատմության մեջ երկիրը գոյատևում է ամիս և անկում ապրում թվականի ապրիլի ին ադրբեջանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո րդ բանակը շարժվում է դեպի երևան և դեկտեմբերին խորհրդայնացնում հայաստանը թվականի հոկտեմբերի ին խորհրդային ռուսաստանի հայաստանի վրաստանի և ադրբեջանի հանրապետությունները թուրքիայի հետ ստորագրում են հաշտության պայմանագիր կարսի պայմանագրով նախիջևանը որպես ինքնավար հանրապետություն անցնում էր ադրբեջանական խսհ ին իսկ հայկական խսհ ն ստանում էր զանգեզուրն ու գյումրին անդրֆեդերացիայի վերացումից հետո թվականի դեկտեմբերի ին ադրբեջանը հռչակվում է միութենական հանրապետություն իսկ թվականի մարտի ին ընդունվում է հանրապետության նոր սահմանադրությունը երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ադրբեջանը կարևոր դերակատարություն է ունենում պետության էներգետիկ քաղաքականության մեջ քանզի խսհմ արևելյան ճակատ մարատակարվող նավթի տոկոսն ապահովում էր բաքուն թվականի փետրվարին խսհմ գերագույն խորհրդի որոշմամբ ադրբեջանում նավթարդյունաբերությամբ զբաղվող ավելի քան աշխատակիցներ պարգևատրվում են պատվոգրերով և խրախուսական մեդալներով հայրենական մեծ պատերազմի ընթացքում գերմանա ֆաշիստական հրամանատարությունը նպատակ ուներ շրջափակել և ջախջախել հարավային ռազմաճակատում գոյացած ռուսական զորքերը նվաճելով ռոստովից հարավ ընկած կովկասյան տարածքները ի դեմս բաքվի նավթառատ շրջանների հայրենական մեծ պատերազմում ֆաշիստական գերմանիայի դեմ է դուրս գալիս ախսհ ի բնակչության մեկ հինգերորդը այդ թվում շուրջ հազար կանայք ադրբեջանի և խորհրդային պետության պաշտպանության համար պայքարող ադրբեջանցիներ արժանանում են խսհմ ազգային հերոսի կոչման իսկ ազի ասլանովը կրկնակի հերոսի կոչման բազմաթիվ ադրբեջանցիների միջոցներով ստեղծվում են տանկային շարասյուներ և ավիացիոն էսկադրիլիաներ վերջիններիս եռանդուն ջանքերի շնորհիվ ռազմաճակատն ապահովվում է վառելիքով ռազմամթերքով և սնունդով ետպատերազմյան տարիներին սկսվում է ադրբեջանի տնտեսության ու մշակույթի զարթոնքի ժամանակաշրջան գնդապետ հուսեյնովը օգտագործելով երկրում սկսած համընդհանուր դժգոհություններից զինված խռովություն է բարձրացնում թվականի հունիսի ին գանձակ քաղաքում ադրբեջանի հանրապետության անվտանգության ուժերի և սուրաթ հուսեյնովի զինված ուժերի միջև տեղի են ունենում բախումներ ինչն էլ ազդարարում է էլչիբեյի դեմ զինվորական հեղաշրջման սկիզբը բանակցությունների արդյունքում աբդուլֆազը հրաժարվել է վերադառնալ բաքու հայտնելով իր հրաժարականի մասին արդյունքում միլի մեջլիսը հեյդար ալիևին նշանակել է հանրապետության նախագահի պաշտոնակատար թվականի հոկտեմբերի ին համաժողովրդական քվեարկության արդյունքում հեյդար ալիևն ընտրվում է ադրբեջանի հանրապետության նախագահ և պաշտոնավարում մինչև իր մահը թվականը այդ տարիների ընթացքում ադրբեջանցի ժողովրդի հասարակական քաղաքական տնտեսական և մշակութային կյանքի բոլոր ոլորտներում առաջընթացը կապված էր հատկապես նրա անվան հետ նրա օրոք սկսվում է երկրի տնտեսության զարթոնքը և զարկ է տրվում նավթարդյունաբերությանը թվականին նրան հաջորդում է որդին իլհամ ալիևը իլհամի կառավարման ժամանակահատվածում էլ ավելի է սրվում հայ ադրբեջանական հարաբերությունները դիկտատուրան կոռուպցիան ավտորիտարիզմը և մարդու իրավունքների մասսայական ոտնահարումներն ընդունում են չափազանց մեծ ծավալներ աշխարհագրորեն ադրբեջանի հանրապետությունը գտնվում է հարավարևմտյան ասիայի և արևելյան եվրոպայի միջանցիկ գոտում եվրասիա մայրցամաքի հարավկովկասյան տարածաշրջանում համարվում է անդրկովկասի խոշորագույն պետությունը ըստ տարածքի և բնակչության թվի ադրբեջանի ցամաքային սահմանի ընդհանուր երկարությունը կազմում է կմ մղոն ամենաերկարը հայաստանի հետ սահմանն է կմ երկարությամբ սահմանակցում է նաև իրանի իսլամական հանրապետությանը կմ վրաստանին կմ ռուսաստանի դաշնությանը կմ և թուրքիային կմ հարավարևմուտքում ադրբեջանը սահմանակցում է նաև ինքնահռչակ արցախի հանրապետությանը որը վերջինիս կողմից ճանաչվում է որպես հայկական օկուպացիոն վարչակարքի ներքո գտնվող սեփական անձեռնմխելի տարածք արևելքում ադրբեջանական հանրապետության ափերը ողողում են կասպից ծովի ջրերը ափամերձ տարածքները կոչվում են մերձկասպյան տարածաշրջաններ ադրբեջանի և կասպից ծովի սահմանային երկարությունը կազմում է կմ ափամերձ գոտում հիմնականում գերակշռում են ցածրադիր և հարթ տարածքները իսկ մերձկասպյան հատվածում գերակշռում են կրաքարային ափերը որոնք հարակից են անապատային և կիսաանապատային տարածքներին կասպից ծովի արևմտյան ափին է գտնվում ապշերոնյան թերակղզին որտեղ էլ տեղակայված է ադրբեջանի մայրաքաղաք բաքուն հարևան վրաստանի տարածքով ադրբեջանը ելք ունի դեպի սև ծով հյուսիսից հարավ ադրբեջանի տարածքը կազմում է կմ իսկ արևմուտքից արևելք կմ խորհրդային տարիներին անարդարացիորեն ադրբեջանի կազմում է ընդգրկվել նաև նախիջևանը որը ներկայումս ունի ինքնավար հանրապետության կարգավիճակ նրա այժմյան տարածքը կմ է որը ձգված է հյուսիսարևմուտքից դեպի հարավարևելք ամբողջ մակերևույթը խազատված է բազմաթիվ մեծ ու փոքր լեռնագյուղերով և միմյանց զուգահեռվելով ձգվում են դեպի մեծ ու փոքր դաշտերն ու գետահովիտները ամենացածր կետը գողթն գավառի քոթամ գյուղի իջվածքն է ծովի մակարդակից մետր բարձրությամբ ամենաբարձր կետը կապուտջուղ լեռնագագաթն է որը ունի մետր բարձրություն ադրբեջանի հանրապետության ծայրակետերն են ադրբեջանի էքսկլավ համարվող նախիջևանի ինքնավար հանրապետության ծայրակետերն են ադրբեջանի հանրապետությունը լեռնային երկիր է հյուսիսում տարածվում են մեծ կովկասի իսկ հարավում փոքր կովկասի լեռները մեծ կովկասի մաս կազմող սևանի լեռնաշղթան սահմանաբաժան է հայաստանի և ադրբեջանի միջև սևանից արևելք են ճյուղավորվում մի քանի լեռներ որոնք ընդհուպ մինչև ական թվականների վերջը մեծ մասամբ հայաբնակ էին այսօր այդ տարածքները պատմական գարդման շակաշեն և այլ գավառները գտնվում են ադրբեջանի կազմում երկրի հարավ արևելքում շուրջ կմ երկարությամբ տարածվում են թալիշի լեռները որի ամենաբարձր կետը կյոմյուրքյու գագաթն է մետր հարաբերական բարձրությամբ ադրբեջանի հանրապետության ամենաբարձր կետը բազարդյուզու լեռն է մետր բարձրությամբ ամենացածր իջևածքը գտնվում է կասպից ծովում և ունի մինչև մետր խորություն բաքու քաղաքի և հարակից շրջանների միջնադարյան պատմական ժառանգությունը ադրբեջանի հանրապետությունում է կենտրոնացված ամբողջ աշխարհի ցեխահրաբուխների մեծ մասը այդ հրաբուխները ներառված են յունեսկօ ի համաշխարհային ժառանգության և նոր աշխարհի բնական հրաշալիքների ցանկերում գտնվելով գեոսինկլինալային լայնությունում երկրում հաճախակի են նկատվում ստորգետնյա ցնցումներն ու երկրաշարժերը պատճառը լեռնակազմական գործընթացների շարունակականությունն է բնապահպանական տեսանկյունից ադրբեջանի գերակա խնդիրներից է կասպից ծովի մակարդակի բարձրացումը այդ երևույթի պատճառով կուր արաքսյան դաշտավայրի ցածրադիր շրջաններում պարբերաբար տեղի է ունենում ջրածածկ ադրբեջանի հանրապետության տարածքը համեմատաբար հարուստ է ջրային պաշարներով ջրագրական ցանցի մաս են կազմում գետերն ու լճերը որոնք ձևավորվել են երկար տարիների ընթացքում այս գործընթացների հավաստիության մասին վկայում են ադրբեջանում հայտնաբերված չորացած գետերի մնացորդները երկրի ջրագրական ցանցը շարունակաբար փոփոխվում է բնական երևույթների և մարդու արդյունաբերաձեռնարկատիրական գործունեության հետևանքով ադրբեջանի ջրային համակարգի անբաժանելի մասն են կազմում նաև արհեստական գետերն ու ջրանցքները աշխարհագրորեն ադրբեջանի ներքին ջրերը պատկանում են կասպից ծովի ավազանին ադրբեջանի հանրապետության տարածքում կան շուրջ լճեր որոնցից խոշորագույններն են հաջիկաբուլն կմ ու բեյուքշորը կմ լճերի ջուրն աղի է իսկ որոշ շրջանների ջրեր ունեն սառցադաշտային ծագում խոշորագույն գետերն են կուրն ու արաքսը կուր գետի ափին են գտնվում ադրբեջանի մի շարք խոշոր քաղաքներ այդ թվում մինգեչաուրը եվլախը զարդոբը սաբիրաբադը սալյան և այլն կուր և արաքս գետերի ստորին հոսանքում է գտնվում կուր արաքսյան դաշտավայրը որի ընդերքը հարուստ է նավթի պաշարներով գետերի ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նկատառումներով և ծառայում որպես էլեկտրաէներգետիկա աղբյուր կուր գետի ադրբեջանական հատվածը նավարկելի է փոքր չափեր ունեցող նավերի համար ներկայումս եվլախի և կասպից ծովի միջև առկա է ջրային ճանապարհ էներգետիկայի ստացման մինգեչաուրի հիդրոէլեկտրակայանի միջոցով գյուղատնտեսության և ջրային տրանսպորտի զարգացման ինչպես նաև ստորին հոսքում գետերի հեղեղումից խուսափելու համար թվականից ի վեր շահագործման է հանձնվել մինգեչաուրի ջրամբարը մինգեչաուրի ջրամբարից սկիզբ են առնում վերինղարաբաղյան կմ և վերինշիրվանյան կմ ալիքները ավազանում բնակվում են բրամ շիղաձկներ և մի շարք այլ ձկնատեսակներ ադրբեջանի խոշորագույն գետը սամուրն է կմ երկարությամբ ավազանի ընդհանուր մակերեսը կազմում կմ պայմանականորեն ադրբեջանի գետերը դասակարգվում են ըստ ջրատարածության ավազանի դրանք հիմնականում ունեն հետևյալ կարգաբանությունը կլիմայի տեսանկյունից ադրբեջանի հանրապետությունը բավականին բազմազան պետություն է արևելքից արևմուտք կլիմայական պայմանները բարեխառնից կարող են վերածվել մինչև մերձարևադարձայինի ադրբեջանի տարածքը բաժանված է եղանակային գոտիների սակայն երկրի մեծ մասում կլիման մերձարևադարձային է կլիմայի ձևավորման վրա զգալի ազդեցություն ունեցող գործոններն են ֆիզիկաաշխարհագրական դիրքը ռելիեֆը և կասպից ծովի ջերմաստիճանային պայմանները էական նշանակություն ունի բարձրադիր լեռների ազդեցությունը տարվա ամենաշոգ ամիսը հուլիսին է իսկ ամենացուրտը հունվարը հուլիս ամսին ադրբեջանի լեռնային շրջաններում գրանցված նվազագույն ջերմաստիճանը է իսկ տափաստաններում գրանցվում է միջինում ջերմություն տեղումների քանակը մեծ է մինչև մմ առավելագույն ցուցանիշը գրանցվել է ապշերոնի թերակղզում բաքվում երբ տեղումների տարեկան քանակը հասել է մինչև մմ ի աշնանը գերակշռում են են հյուսիսային ուժգին քամիները կլիման կուր արաքսյան դաշտավայրում չոր մերձարևադարձային է հունվարին ից հուլիսին ից տեղումները մմ լենքորանի դաշտավայրում և թալիշի նախալեռնային շրջաններում խոնավ մերձարևադարձային մմ տեղումներով լեռների ստորոտներում և ցածրադիր լանջերին բարեխառն տաք մ բարձրության վրա բարեխառն ցուրտ ավելի բարձր ցուրտ ի տարբերություն ադրբեջանական հանրապետության նաև հայաստան և վրաստան նախիջևանի ինքնավար հանրապետությունում օդի խոնավությունը համեմատաբար ավելի ցածր է առավելագույն խոնավությունը նախիջևանի իհ ում գրանցվել է ձմռանը հունվար ամսին ադրբեջանի տարածքում կենդանիների բազմազանության մասին առաջին հիշատակումները կարելի է գտնել միջնադարյան շրջանի արևելյան ճանապարհորդների ճամփորդական գրառումներում գաբուստանի արգելոցի հնագիտական ժայռապատկերների վրա հանդիպում են կենդանիների պատկերներ որոնք ապրել են այստեղ վերջին հազար տարիներին ջեյրան վայրի այծ եղնիկ վայրի խոզ ձի առյուծ և այլն ժայռերին նույնպես կարելի է տեսնել թռչունների ձկներ օձերի մողեսների և բազմաթիվ միջատների նկարներ ադրբեջանի բուսական և կենդանական աշխարհի մասին առաջին տեղեկություններն ամբողջացվել են րդ դարում բնագիտական ուսումնասիրություններից հետո բնական պայմանների բազմազանության շնորհիվ ադրբեջանում տարածված են կենդանիների տարբեր տեսակներ ընդհանուր առմամբ ադրբեջանի տարածքում ապրում են տեսակի կաթնասուններ տեսակի թռչուններ տեսակի սողուններ տեսակի երկկենցաղներ տեսակի ձկներ շուրջ հազար տեսակի միջատներ և ավելի քան տեսակի փափկամարմիններ և հոդվածոտանիներ ադրբեջանի հարթավայրային տարածքներին բնորոշ են նապաստակները գայլերը աղվեսները վիթերը մողեսները և այլ ցամաքային ու ճահճային կենդանիներ կուր և արաքս գետերի հովիտներում բնակվում են վայրի խոզեր այծյամներ գորշուկներ և շնագայլեր լեռներում ապրում են հիմնականում կճղակավորներ դաղստանյան այծ քարայծ բեզոարյան այծ այծյամ ինչպես նաև հայկական լեռնաշխարհի առավելագույնս վտանգված տեսակներից մուֆլոնը որին այստեղ կարելի է հանդիպել հազվադեպ լեռներում ապրում են նաև արջեր լուսաններ վայրի կատուներ ընձառյուծներ և այլն ադրբեջանը հարուստ է նաև ճահճային կենդանիներով և մողեսների բազմազանությամբ բազմազան է նաև թռչունների աշխարհը փասիան կաքավ ցախաքլոր բադ սագ կարապ հավալուսն ծկնկուլ ֆլամինգո և այլն շատ են նաև թռչունները որոնք ձմռանը հեռանում են տարածաշրջանից ադրբեջանի ազգային կենդանին ղարաբաղի ձին է որը հնագույն ժամանակներից արցախի տարածքում տարածված հեծկան ձիերի ցեղին պատկանող ազնվացեղ նժույգ է ադրբեջանի տարածքում հանդիպում են ավելի քան տեսակի բույսեր բնակլիմայական յուրահատկությունները նպաստավոր պայմաններ են ստեղծում հարավկովկասյան տարածաշրջանի համար արտասովոր համարվող բույսերի աճեցման համար կովկասում աճող տեսակների շուրջ ը կարելի է գտնել ադրբեջանի հանրապետության տարածքում ժամանակակից էկոլոգիական խնդիրները մթնոլորտի օդային ավազանի աղտոտում անտառահատումներ ճահճացումներ հողերի էրոզիա համարվում են ադրբեջանի բնապահպանների առջև առկախված գերակա խնդիրներից երկրի կառավարությունը քայլեր է ձեռնարկում բնության նպատմամբ մարդու անթրոպոգեն ազդեցությունը նվազեցնելու նպատակով բահրեյն պետություն ասիայում պարսից ծոցի հարավ արևմուտքում բահրեյնյան կղզիների վրա տարածությունը կմ բնակչությունը հիմնականում արաբներ պետական լեզուն արաբերենն է մայրաքաղաքը մանամա բահրեյնը դեռևս մ թ սկզբներին արաբական իշխանություն էր րդ դարերը մտնում էր սասանյանների պետության ապա արաբական խալիֆայության մեջ րդ դարի կարմաթական ցեղերը նվաճելով բահրեյնը րդ դարերում այն դարձրին իրենց պետության կենտրոնը րդ դարի կեսերին բահրեյնը ձեռք բերեց անկախություն բայց շուտով նվաճվեց և միացվեց օրմուզի էմիրությանը րդ դարի սկզբին այն նվաճեցին պորտուգալացիները իսկ րդ դարի առաջին քառորդում միացվեց սեֆևյան պարսկաստանին րդ դարի ական թվականներին ալ խալիֆ արաբական տոհմի շեյխերը հռչակեցին բահրեյնի անկախությունը րդ դարում անգլիան տեղական շեյխերի հետ կնքելով մի շարք պայմանագրեր ին իր խնամակալությունը հաստատեց բահրեյնի վրա րդ դարի ական թվականների վերջերին բահրեյն թափանցեցին ամերիկյան նավթային ընկերությունները ազգային ազատագրական շարժումը որը բահրեյնում սկիզբ է առել ից նոր թափ ստացավ երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ական թվականների վերջերից այն գլխավորեց բահրեյնի ազգային ազատագրության ճակատը ստեղծվել է ին անգլիական գաղութարարները ձգտելով պահպանել իրենց դիրքերը պարսից ծոցում ստեղծեցին այսպես կոչված պարսից ծոցի արաբական իշխանությունների ֆեդերացիա որի մեջ բահրեյնից բացի մտնում էին կատարը և պայմանագրային օմանը սակայն բահրեյնի ժողովուրդը պահանջում էր լիակատար անկախություն ի գարնանը մակ ի հատուկ ներկայացուցչությունը տեղում ուսումնասիրեց երկրի քաղաքական իրավիճակը և հավանություն տվեց ժողովրդի ցանկությանը ականներին բրիտանացիների տարածքը լքելուց հետո բահրեյնը թվականին հռչակվեց անկախ պետություն թագավորություն հռչակվելուց հետո բահրեյնի էմիր դարձավ իսա բին սալմալ ալ խալիֆան որի մահից հետո թվականի մարտի ին բահրեյնի էմիր դարձավ նրա որդին համադ բին իսա ալ խալիֆան թվականի փետրվարի ին բահրեյնը էմիրությունից դարձավ թագավորություն իսկ էմիր համադ բին իսա ալ խալիֆան դարձավ բահրեյնի թագավոր բահրեյնը արաբական երկրների լիգայի անդամ է թվականի սեպտեմբերի ից մակ ի անդամ բահրեյնը գտնվում է ավելի քան մայրցամաքային և կորալային կղզիների վրա բահրեյն մուհառաք և այլն կղզիներն ունեն կրաքարային ծագում հարթ մակերևույթ կլիման անցողիկ է արևադարձայինից մերձարևադարձայինի գերակշռում է արևադարձային անապատների լանդշաֆտը բահրեյնը պարսից ծոցի նավթարդյունահանող երկրներից է գլխավոր հարստությունը նավթն է բարել բահրեյն կղզու արևելքում գտնվող մլն տ կարողությամբ նավթավերամշակման գործարանը մշակում է նաև սաուդյան արաբիայից նավթամուղով ստացվող նավթի մի մասը կա ոչ մեծ ջրատարողության նավերի արտադրություն արդյունաբերության և տնայնաարհեստագործական արտադրության կենտրոններն են մանաման մուհառաքը գյուղատնտեսությունը թույլ է զարգացած օգտագործվում է տարածքի ը օազիսներում մշակում են փյունիկյան արմավենի բատատ լոլիկ և հացահատիկային կուլտուրաներ զբաղվում են անասնապահությամբ ձկնորսությամբ մարգարտի արդյունահանությամբ ավտոճանապարհների երկարությունը կազմում է կմ որից կմ ն ասֆալտապատ է երկրում գործում է օդանավակայան բանգլադեշ պաշտոնական անվանում բանգլադեշի ժողովրդական հանրապետություն երկիր հարավային ասիայում հյուսիսից արևելքից ու արևմուտքից սահմանակցում է հնդկաստանին ծայր հարավ արևելքում մյանմային հարավում հնդկական օվկիանոսն է տեղակայված է բենգալյան ծոցում սահմանակցում է հնդկաստանին և մյանմարին և նեպալից ու բութանից տարանջատված է սիլիգուրի միջանցքով մոտ միլիոն բնակչությամբ բանգլադեշը յոթերորդն է աշխարհում բնակչության թվով և հինգերորդը ասիայում և երրորդը իսլամական երկրների մեջ երկրի պաշտոնական բենգալերեն լեզուն յոթերորդ ամենաշատ խոսվող լեզուն է աշխարհում ասիայի երեք խոշորագույն գետերը գանգեսը տեղի ժողովուրդը անվանում է պադմա բրահմապուտրան տեղի ժողովուրդը անվանում է ջամունա և մեգհնան հոսում են բանգլադեշով ձևավորելով գանգեսի դելտան որը ամենամեծն է աշխարհում կենսաբազմազանությամբ հարուստ բանգլադեշով հոսում է մոտ գետ որոնց մեծ մասը սունդարբաններովներով ձևավորելով աշխարհի ամենամեծ մանգրովների անտառները բանգլադեշը աշխարհի ամենախիտ բնակեցված երկրներից մեկն է մայրաքաղաք դաքքան և նավահանգստային չիտտագոնգ քաղաքը խոշորագույնն են երկրում ազգաբնակչության մեծ մասը պատկանում է բենգալներ էթնիկ խմբին մեծամասնությունը մուսուլման են այնուհետև հինդու մեծ բենգալիան հայտնի էր հին հույների և հռոմեացիների մոտ որպես գանգարիդայ դելտայի ժողովուրդները զարգացրել են սեփական լեզուն այբուբենը գրականությունը երաժշտությունը և ճարտարապետությունը վաղ ասիական գրականության մեջ տարածքը նկարագրված է որպես ծովային տերություն այն կարևոր նավահանգիստ է եղել պատմական մետաքսե ճանապարհի համար բենգալիան դարձել է մուսուլմանական տերություն և չորս դար այստեղ իշխել են սուլթաննեը ներառյալ դելիի սուլթանությունը և բենգալիայի սուլթանությունը դրանից հետո դարձել է մոնղոլական կայսրության մաս բրիտանացիները գաղութականացրեցին բանգլադեշը րդ դարի վերջին ժամանակակից բանգլադեշի սահմանները հիմնադրվել են բենգալի և հնդկաստանի բաժանման արդյունքում թվականի օգոստոսին երբ տարածաշրջանը դարձավ արևելյան պակիստան որպես նոր ձևավորված պակիստանի դոմինիոնի մաս և համարվեց պակիստանի և հնդկաստանի սահման հետագայում բենգալյան ազգայնականության հիմքով ձևավորվեց ժողովրդականամետ շարժում և սկսվեց անկախության պատերազմ որի արդյունքում բանգլադեշը դարձավ անկախ պետություն թվականին բանգլադեշն աշխարհում միակ պետությունն է որը ձևավորվել է էթնիկ կազմի և լեզվի հիման վրա բենգալացիները կազմում են բանգլադեշի բնակչության ը դառնալով էթիկ միատարրությամբ աշխարում է առաջին երկիրը մեծ մահմեդական բնակչությամբ բանգլադեշը աշխարհում երրորդն է մահմեդականների թվով սահմանադրությամբ բանգլադեշը աշխարհիկ երկիր է իսկ իսլամը պետական կրոն որպես միջին տերություն համաշխարհային քաղաքականության մեջ բանգլադեշն ունիտար խորհրդարանական համակարգով սահմանադրական հանրապետություն է կառավարման վեստմինստերյան համակարգով երկիրը բաժանված է ութ վարչատարածքային միավորի և շրջանների չնայած երկիրն առերեսվեց ռոհինջաների փախստականների խնդրին կոռուպցիային և կլիմայի փոփոխության խնդիրներին բանգլադեշի տնտեսությունը աշխարհում ամենաարագ տեմպերով աճողներից է և րդն է հնա ի մակարդակով ու ը հաա ով բելառուս մհա բելառուսերեն մհա ռուսերեն պաշտոնական անվանում բելառուսի հանրապետություն բելառուսերեն ռուսերեն դեպի ծով ելք չունեցող պետություն արևելյան եվրոպայում հյուսիս արևելքում սահմանակից է ռուսաստանին հյուսիսում լիտվային և լատվիային հարավում ուկրաինային արևմուտքում լեհաստանին մայրաքաղաքը մինսկն է խոշոր քաղաքներն են բրեստը գրոդնոն գոմելը մոգիլյովը և վիտեբսկը մինչև թվականը խսհմ ի կազմում էր երկրի բնակչության մեծ մասն ապրում է խոշոր քաղաքներում բնակչության ավելի քան ը էթնիկ բելառուսներ են ամենամեծ ազգային փոքրամասնություներն են ռուսները լեհերը և ուկրաինացիները պաշտոնական լեզուներն են բելառուսերենը և ռուսերենը դավանանքային առումով մեծ մասը ուղղափառ քրիստոնյաներ են բելառուսի ուղղափառ եկեղեցու հետևորդներ որը ռուս ուղղափառ եկեղեցու իրավասության տակ է իսկ երկրի արևմուտքում կա կաթոլիկ եկեղեցու փոքր համայնք բելառուսը անդամ է մի շարք միջազգային կառույցների այդ թվում միավորված ազգերի կազմակերպություն սևծովյան տնտեսական համագործակցություն անկախ պետությունների համագործակցություն հավաքական անվտագության պայմանագրի կազմակերպություն և եվրասիական տնտեսական միություն պատերազմի տարիներին զոհվեց յուրաքանչյուր չորրորդ բելառուսը ավերվեցին ու հրո ճարակ դարձան հարյուրավոր քաղաքներ ու գյուղեր հիմնահատակ այրվեց խատին գյուղը իսկ բնակչությունը գլխովին ոչնչացվեց պատերազմից հետո բելառուս ժողովուրդը վերականգնեց ավերված քաղաքներն ու գյուղերը այդ թվում սվիսլոչ գետի ափին գտնվող մայրաքաղաք մինսկը որը որպես բնակավայր հիմնադրվել է րդ դարում թվականին խորհրդային սոցիալիստական հանրապետության միության փլուզման մասին բելովեժյան հայտարարագրի ստորագրումից հետո բելառուսը դարձավ անկախ պետություն այժմ անկախ պետությունների համագործակցության անդամ երկիր է բելառուսը զարգացած արդյունաբերական երկիր է լավ հայտնի են բելառուսական հաստոցներն ու բելառուս տրակտորները հսկա ինքնաթափ մազ երն ու բելազ ները որոնք միանգամից կարող են փոխադրել մի քանի տասնյակ տոննա բեռ այստեղ արտադրվում են նաև բազմաթիվ ու բազմազան մոտոցիկլներ ու հեծանիվներ կենցաղային սառնարաններ հեռուստացույցներ լուսանկարչական ապարատներ ու էլեկտրալամպեր դաշնամուրներ ժամացույցներ հաշվիչ մեքենաներ կահույք կոշիկ գործվածքներ գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղերն են կաթնամսատու տավարաբուծությունը խոզաբուծությունը թռչնաբուծությունը կարտոֆիլի և վուշի մշակումը այգեգործությունը խսհմ կազմալուծումից հետո բելառուսը հայտարարվել է խորհրդարանական հանրապետություն բելառուսի հանրապետության գերագույն խորհրդի առաջին նախագահ է դարձել ստանիսլավ շուշկևիչը բելառուսն ընկած է հյուսիսային և լայնություններում արևելյան և երկայնություններում հյուսիսից հարավ կմ մղոն արևմուտքից արևելք կմ մղոն դեպի ծով ելք չունեցող պետություն համեմատաբար հարթ երկրի մեծ մասը ծածկված է ճահճոտ հողերով միավորված ազգերի կազմակերպության թվականի գնահատականներով բելառուսի ը ծածկված է անտառներով բելառուսում կա լիճ երկրի երեք խոշոր գետերը հոսում են հետևյալ ուղղություններով նեման գետը հոսում է դեպի արևմուտք բալթիկ ծով պրիպյատ գետը հոսում է դեպի արևելք դնեպր գետը հոսում է հարավ դեպի սև ծով երկրի ամենաբարձր կետը ձերժինսկայա լեռն է բարձրությունը մետր կամ ոտնաչափ իսկ ամենացածր կետն է նեման գետը ցածրությունը մ ոտնաչափ երկրի միջին բարձրությունը մ կամ ոտնաչափ ծովի մակարդակից բնական պաշարները ներառում են տորֆ փոքր քանակությամբ նավթ և բնական գազ գրանիտ դոլոմիտի կրաքար կրակավ կավիճ ավազ մանրախիճ և կավ բելառուսը սահմանակից է հինգ երկրների լատվիա դեպի հյուսիս լիտվան դեպի հյուսիս արևմուտք լեհաստան դեպի արևմուտք ռուսաստան դեպի հյուսիս և արևելք և ուկրաինա հարավ թվականների պայմանագրերի համաձայն բելառուսի սահմանները լատվիայի և լիտվայի հետ նշագծված է բայց բելառուսը չկարողացավ վավերացնել բելառուս ուկրաինա սահմանի թվականի պայմանագիրը բելառուսի և լիտվայի վերջնական սահմանի բաժանարար փաստաթղթերը վավերացրել թվականի փետրվարին կլիման հատկանշական է մեղմ ցուրտ ձմեռներով հունվարի միջին ջերմաստիճանների միջակայքերը ից և հարավ բրեստ մինչև և հյուսիս վիտեբսկի և զով ու խոնավ ամառներով միջին ջերմաստիճանը բելառուսն ունի ից մմ միջին տարեկան տեղումներ երկիրը գտնվում է մայրցամաքային և ծովային կլիմայի անցումային գոտում օգտակար հանածոներով առանձնապես հարուստ չէ համեմատաբար մեծ են կալիումական աղերի շինանյութերի հատկապես քվարցային ավազի պաշարները հայտնաբերված են նաև նավթի ոչ մեծ պաշարներ ճահիճներից արդյունահանում են տորֆ որը երկրի հիմնական վառելիքն է կլիման անցումային է բարեխառն ծովայինից բարեխառն ցամաքայինի բնությունն ու կենդանական աշխարհը պահպանելու նպատակով ստեղծվել են պահպանվող հատուկ տարածքներ որոնցից է հռչակավոր բելովեժյան թավուտ ազգային պարկը որն ամբողջ կենտրոնական եվրոպայում պահպանված միակ կուսական անտառն է նրա մի մասը գտնվում է լեհաստանի տարածքում բելովեժյան թավուտի սոճու անտառներում կան եղնիկներ որմզդեղններ գայլեր գորշուկներ կզաքիսներ կնգումներ կուղբեր նապաստակներ արգելոցի հպարտությունը վայրի ցուլերն են զուբրեր գետային ցանցը խիտ է տարածքով հոսում են դնեպրը արևմտյան դվինան նեմանը իրենց վտակներով մեծ տարածքներ են զբաղեցնում խառնանտառները գերակշռում են ասեղնատերև ծառատեսակները որոնք ունեն արդյունաբերական նշանակություն բելառուսը բաժանված է վեց մարզերի բելառուսերեն ռուսերեն բոլոր մարզերն ունեն նույնական վարչական կենտրոններ յուրանքաչյուր մարզ ունի իր մարզային օրենսդրական իշխանությունը որը կոչվում է տարածաշրջանային խորհուրդ բելառուսերեն ռուսերեն որը ընտրվում է իր բնակիչների և մարզային գործադիր իշխանության կողմից որը կոչվում է մարզի վարչակազմ բելառուսերեն ռուսերեն որոնք էլ նշանակվում են նախագահի կողմից մարզերն էլ իրենց հերթին բաժանվում են շրջաների բելառուսերեն ռուսերեն յուրանքաչյուր շրջան ունի իր շրջանային խորհուրդը բելառուսերեն ռուսերեն բելառուսի տնտեսության մեծ մասը շարունակում է մնալ պետական վերահսկողության տակ և արդեն որակվել է որպես խորհրդային ոճով այսպիսով բելառուսի բնակչության ը աշխատում է պետական վերահսկվող ընկերություններում իսկ ը աշխատում է մասնավոր ընկերությունների որոնց մասամբ օտարերկրյա սեփականություն են հանդիսանում և ը աշխատում է արտասահմանյան ընկերությունների հետ երկիրը հենվում է ռուսաստանի տարբեր ներմուծման այդ թվում բենզինի կարևոր գյուղատնտեսական արտադրանքը ներառում է կարտոֆիլ և կաթնամթերք այդ թվում միս թվականին բելառուսի հիմնական արտահանումը ներառում է ծանր տեխնիկա հատկապես տրակտորներ գյուղատնտեսական արտադրանք և էներգետիկ արտադրանք պատմականորեն տեքստիլը և փայտամշակումը կազմել են բելառուսի արդյունաբերական գործունեության մեծ մասը միևնույն ժամանակ խորհրդային միության փլուզումից հետո թ բելառուսը մեկն էր աշխարհի առավել արդյունաբերապես զարգացած երկրների հնա ի ինչպես նաև ամենահարուստ ապհ անդամ պետությունը տնտեսապես բելառուսի ներգրավված իրեն ապհ եվրասիական տնտեսական ընկերակցության և եվրամիություն ռուսաստանի հետ ինչ վերաբերում է թ բելառուսի խոշորագույն առևտրային գործընկերն է ռուսաստանը հաշվապահական հաշվառում գրեթե կեսը ընդհանուր առևտրի և եվրամիությունը բելառուսի հաջորդ խոշորագույն առևտրային գործընկերն է և գրեթե մեկ երրորդը արտաքին առևտրի թ բելառուսը դիմել է համաշխարհային առևտրի կազմակերպության անդամ դառնալ բելառուսի արժույթն է բելառուսական ռուբլին որը ստեղծվել է թվականի մայիսին փոխարինելով խորհրդային ռուբլուն առաջին մետաղադրամները բելառուսի հանրապետությունում արտադրվել է թ դեկտեմբերի ին բելառուսական բանկային համակարգը բաղկացած է ազգային բանկից և պետական և մասնավորեցված բանկերից մայիսի թ բելառուսի ռուբլի արժեզրկվել է ամն դոլարի նկատմամբ թ հունիսի ին բելառուսը խնդրում տնտեսական փրկարարական փաթեթ արժույթի միջազգային հիմնադրամից բելառուսը նախագահական հանրապետություն է որը կառավարվում է նախագահի և ազգային ժողովի կողմից համաձայն թ ընդուված սահմանադրության նախագահությունը տարի է և կարող է ծառայել երկու ժամկետով բայց թ սահմանադրական փոփոխությամբ հանվել են ժամկետային սահմանափակումները բելառուսի ազգային ժողովը երկպալատ է խորհրդարանը ներառում է անդամ ներկայացուցիչների պալատ ստորին պալատ և հոգանոց խորհրդի վերին տունը դատական համակարգը բելառուսում չունի անկախություն և ենթակա է քաղաքական միջամտության կոռուպցիոն դրսեվորումների ինչպիսիք են կաշառակերությունը հաճախ տեղի տենդերային մրցույթների գործընթացների պաշտպանության կարիք ունի և մարդու իրավունքների պաշտպանի բացակայությամբ բելառուսի հակակոռուպցիոն համակարգից սակայն կա քաղաքական կամք պայքարելու կոռուպցիայի դեմ և կառավարությունում արձանագրվում է որոշակի առաջընթաց կոռուպցիայի դեմ պայքարում ինչպիսիք են նվազեցնելով հարկային կանոնները բարելավելու նպատակով թափանցիկություն մտցնելով հարկային գրասենյակում գեներալ լեյտենանտ յուրի ժադոբինի գլխավորում է պաշտպանության նախարարություն և ալեքսանդր լուկաշենկոն որպես նախագահ ծառայում է գերագույն հրամանատար բելառուսի զինված ուժերում զինված ուժերը ձևավորվել են թվականին օգտագործելով նախկին խորհրդային զինված ուժերի զինտեխնիկան նոր հանրապետության տարածքում վերափոխումը նախկին խորհրդային ուժերից բելառուսի զինված ուժեր ավարտվել է թվականին նվազեցրել իր զինվորների քանակն մարդ և վերակազմավորել է իր ղեկավարությունը և ռազմական կազմավորումները բելառուսի զիված ուժերի մեծ մասը սպասարկում են զինծառայողներն որոնք ծառայում են ամիս ժողովրդագրական նվազում հետ բելառուսների զորակոչի տարիքն աճել կարևորություն տալով պայմանագրային զինվորների ովքեր թվականի դրությամբ կազմում են մարդ թվականին բելառուսի համախառն ներքին արդյունքի մոտ ուղված է ռազմական ծախսերին բելառուսը ցանկություն չի հայտնել միանալ նատօ ին սակայն մասնակցել է անհատական գործընկերության ծրագրին թվականին և բելառուսն մասնակցել օդային տարածքի աջակցություն առաքելության աֆղանստանում բելառուսը առաջին անգամ սկսեց համագործակցել նատօ ի հետ թվականին գործընկերություն հանուն խաղաղության ծրագրի շրջանակներում սակայն բելառուսը չի կարող անդամակցել նատօ ին քանի որ արդեն անդամ է հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության լարվածություն նատօ ի և բելառուսի միջև հասել է գագաթնակետին թվականի մարտին ըստ թվականի մարդահամարի տվյալների բելառուսի բնակչությունը մարդ է բելառուսները կազմում են երկրի բնակչության ը հաջորդ խոշորագույն էթնիկ խմբերն են ռուսներ լեհեր և ուկրաինացիներ բելառուսի բնակչության խտությունը մոտ մարդ է մեկ քառակուսի կիլոմետրի վրա մեկ քմ մտ ընդհանուր բնակչության ը կենտրոնացված է քաղաքային վայրերում մինսկը երկրի մայրաքաղաքը և ամենամեծ քաղաքն է բնակչությունը գոմելը երկրի երկրորդ խոշորագույն քաղաքն է մարդ բնակչությամբ ինչպես և շատ այլ եվրոպական երկրներում այնպես էլ բելառուսն ունի բնակչության բացասական աճի տեմպ և բացասական բնական աճի տեմպ թվականին բելառուսի բնակչությունը նվազել է ով բելառուսում ներգաղթը գերակշռում է արտագաղթին թվականի տվյալներով բելառուսի բնակչության ը տարեկան են ը մինչև իսկ ը կամ ավելի բելառուսի բնակչությունը նույնպես ծերանում է իսկ ներկայիս միջին տարիքը տարեկան է դա ցույց է տալիս որ երկրի բնակչության միջին տարիքը ին կլինի և տարեկանի միջև բելառուսում կյանքի միջին տևողությունը տարի է տարի տղամարդկանց և տարի կանանց բելառուսի պաշտոնական լեզուներն են ռուսերենը և բելառուսերենն է ռուսերեն խոսում է երկրի բնակչության իսկ բելառուսերեն երկրորդ պաշտոնական լեզուն է և խոսում է բնակչության երկրում խոսում են փոքրաթիվ թվով լեհերեն ուկրաիներեն և հայերեն ըստ թվականի կրոնական հաշվետվության բելառուսի բանակչության մեծամասնություն քրիստոնյաներ են որոնցից ը դավանում է ուղղափառ եկեղեցուն հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու հետևորդները հիմնականում ապրում են երկրի արևմտյան շրջաներում որոնց թիվը կազմում է կան նաև այլ կրոնական խմբեր այդ թվում բողոքականության իսլամի հուդաիզմի բելառուսում կան հունական ուղղափառ եկեղեցու հետևորդներ և հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդներ կրթական համակարգը բելառուսում բաժանված է հետևյալ մակարդակների պարապմունքներն անցկացվում են երկու պաշտոնական լեզուներով ռուսերեն և բելառուսերեն սակայն քաղաքային տարածքներում և համալսարաններում շատ դեպքերում դասերը ուսուցանվում են ռուսերեն իսկ բելառուսերենը ուսուցվում է հիմնականում գյուղական վայրերում բելառուսի կրթությունը դեռևս ընդգրկված չէ բոլոնիայի գործընթացի մեջ կրթությունն ավարտելուց հետո ավելի հեշտ է ընդունվել աշխատանքի պետական հաստատություններում ամենաբարձր գիտական հաստատությունը գիտությունների ազգային ակադեմիան է երկրի բնակչության մեծ մասն ապրում է խոշոր քաղաքներում քաղաքներում բնակչությունն աճում է ի հաշիվ գյուղական բնակավայրերի բնակչության այսպես միայն թվականին գյուղերի բնակչությունը նվազել է մոտ մարդ իսկ քաղաքներում բնակչությունն աճել է մարդ գյուղական բնակավայրերում ապրում է բնակչության մոտ կամ միլիոն մարդ իսկ քաղաքային բնակչությունը եռապատկվել է բելառուսի քաղաքներից միայն մինսկում ապրում են մեկ միլիոնից ավել բնակչություն ստորև բերված աղյուսակում թվարկվում են բելառուսի խոշոր քաղաքներն ըստ բնակչության բելառուսի ավանդական ազգային հագուստը ծագում է դեռևս կիևյան ռուսիայի ժամանակաշրջանից պայմանավորված երկրի սառը կիլիմայով հագուստը այնպես է նախագծված որ պահպանի մարմնի ջերմությունը որոնք սովորաբար կարվում են բրդից հագուստը զարդարված է գեղազարդ նախշերով որոնց վրա ազդել են հարևան ազգերի լեհերի ռուսների լատվիացիների լիտվացիների և մի շարք այլ եվրոպական ազգերի մշակույթը յուրաքանչուր մարզի համար նախագծված է հատուկ նախշերով հագուստ բելառուսական խոհանոցը հիմնականում բաղկացած է բանջարեղենից մսամթերքից հատկապես խոզի միս և հացից որոնք սովորաբար դանդաղ եփված կամ շոգեխաշված են որպես կանոն բելառուսները ուտում են թեթև նախաճաշ ճաշը ամենամեծ սնունդն է օրվա ընթացքում բելառուսում ամենաշատը սպառվում են ցորենի և տարեկանի հացերը սակայն տարեկանն ավելի շատ է ցորենից հիմնականում այն պատճառով որ բնական պայմանները առավել նպաստավոր են տարեկանի համար համեմատած այլ հացահատիկային բույսերի հետ ավանդական բելառուսի խոհանոցը շատ մոտ է լիտվական խոհանոցին հատկապես ից րդ դարերմ խոհանոցի ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել լեհական և գերմանական խոհանոցները ինչպես նաև ազգային փոքրամասնություների հրեաների և թաթարների ավելի փոքր չափով ֆրանսիական իտալական հունգարական և անգլիական խոհանոցը սկսած րդ դարից մեծ ազդեցություն է ունեց ռուսական խոհանոցը բելառուսում կա չորս յունեսկօ ի համաշխարհային ժառանգության օբեկտներ միր ամրոց համալիր բելառ նեսվիժի ամրոց բելառ բելովեժսկայայի անտառներ մի մասը գտնվում է լեհաստանում բելառ ստրուվի երկրաբաշխական աղեղ բելա հայաստանի և բելառուսի միջև դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվել են թ հունիսի ին հայաստանի դեսպանությունը մինսկում բացվել է թվականին բելառուսի դեսպանությունը երևանում թվականին հայաստանի նախագահները վարչապետները և արտգործնախարարները թվականից ի վեր տասնյակ անգամներ այցելել են մինսկ որտեղ տեղակայված են ապհ կառույցները և որտեղ կայացել է ապհ գագաթաժողովներ հայաստանի նախագահներից միակը որ պաշտոնական այց է տվել բելառուս եղել է ռոբերտ քոչարյանը թվականի հունիսին բելառուսի նախագահ ալեքսանդր լուկաշենկոն երեք անգամ այցելել է հայաստան թվականի մայիսին թվականի մարտին և թվականի ապրիլին բելառուսից հայաստան ներմուծվում են հետևյալ հիմնական ապրանքատեսակները մեքենաներ տրակտորներ շինարարական և գյուղատնտեսական տեխնիկա ինչպես նաև դրանց պահեստամասեր դեղորայք լուցկի պլաստմասայից իրեր անվադողեր փայտյա շինանյութ գործվածքներ ուժային շարժիչներ պոմպեր խողովակներ մալուխ կաթնամթերք հայաստանից բելառուս արտահանվում են թունդ ոգելից խմիչքներ հանքային ջրեր քիմիական արդյունաբերության արտադրանք դեղորայք էլեկտրատեխնիկական սարքավորումներ տրանսֆորմատորներ հայաստան բելառուս ապրանքաշրջանառությունը թվականին կազմել է հղումներ կառավարություն նորություներ և մեդիա բելգիա պաշտոնապես բելգիայի թագավորություն դաշնային թագավորություն եվրոպայում բելգիան կառավարում է թագավորը բայց նրա իշխանությունը սահմանափակված է խորհրդարանով սահմանակցում է նիդերլանդներին գերմանիային լյուքսեմբուրգին և ֆրանսիային բելգիան եվրոպական միության հիմնադիր անդամ է ինչպես նաև բելգիայում են գտնվում եվրամիության նատօ ի և այլ միջազգային կառույցների նստավայրերը բելգիայի տարածքը կազմում է կիլոմետր քառակուսի իսկ բնակչությունը կազմում է լինելով գերմանական և լատինական եվրոպայի մշակութային սահմանագծին բելգիայում տարածված է երկու հիմնական լեզու հոլանդերեն որով խոսում են ֆլամանդացիները որոնք կազմում են բնակչության ը և ֆրանսերեն որով խոսում են հիմնականում վալոնները և կազմում են բնակչության ը բացի այդ բելգիայում ապրում է փոքրաթիվ գերմանախոս բնակչություն բելգիան դաշնային սահմանադրական միապետություն է կառավարության խորհրդարանական համակարգով այն բաժանված է երկու հիմնական տարածաշրջանի հյուսիսում հոլադախոս ֆլամանդացիներն են իսկ հարավում ֆրանսախոս վալոնիան բրյուսելը պաշտոնապես երկլեզու է այստեղ մեծամասնություն են ֆրանսախոսները և հանդիսանում է անկլավ ֆլամանդական տարածաշրջանում գերմանախոս համայնքները հիմնականում տեղակայված են վալոնիայի երևելքում բելգիայի պատմության մեջ եղել են բազմաթիվ հակամարտություններ լեզվական տարբերությունների պատճառով պատմականորեն բելգիան նիդերլանդները և լյուքսեմբուրգը հայտնի են եղել ստորին երկրներ անվանմամբ այն զբաղեցրել է ավելի մեծ տարածք քան ներկայիս բենիլյուքսի երկրները միասին տարածաշրջանը լատիներենով կոչվել է բելգիկա հռոմեական պրովինցիա գալիա բելգիկայից հետո այն զբաղեցրել է մոտավոր ներկայիս բելգիայի համահունչ տարածք միջնադարի վերջում մինչև րդ դարը բելգիայի տարածքը բարգավաճել է և եղել է առևտրի և մշակույթի կենտրոն րդ դարից մինչև թվականի բելգիական հեղափոխությունը բելգիան եղել է նիդերլանդների կազմում տարածքը եղել է շատ եվրոպական տերությունների համար կռվադաշտ ինչը եղավ նաև երկու համաշխարհային պատերազմների ժամանակ մ թ ա մոտ թվականին բելգիայում բնակություն են հաստատել բելգերի կելտական ցեղերը այստեղից էլ երկրի անվանումը մ թ ա թվականին բելգիան գրավվեց հուլիոս կեսարի կողմից մ թ դարեր բելգիայի տարածքը բնակեցրին գերմանական ցեղերը ֆրանկներ ֆրիզներ սաքսեր րդ դարերում բելգիան մտնում էր ֆրանկական պետության կազմի մեջ ֆեոդալիզմի զարգացման ընթացքում բելգիայի տարածքում առաջացան ֆլանդրիա նամյուր գեննեգաու էնո կոմսությունները լիեժ եպիսկոպոսությունը բրաբանտ դքսությունը դդ բելգիական տարածքները հատկապես ֆլանդրիան վերածվեցին եվրոպայի արհեստանոցի և միջազգային առևտրի կարևոր հանգույցի բարգավաճեցին քաղաքները որոնցից շատերը ձեռք բերեցին ինքնավար իրավունք երկար ժամանակ բելգիան ֆրանսիայի անգլիայի և այսպես կոչված սրբազան հռոմեական կայսրության մրցակցության ասպարեզ էր թվականին ֆլանդրիան թվականին բրաբանտը մտան բուրգունդական պետության կազմի մեջ բրաբանտը դարձավ այդ պետության միջուկը բրյուսելը բուրգունդական դքսերի նստավայրը սկսած դ ական թվականներից բելգիայի կառավարող շրջանները լեոպոլդ ի գլխավորությամբ մասնակցեցին աֆրիկայի գաղութային բաժանմանը թվականներին բեռլինի կոնգրեսը ճանաչեց բելգիայի հատուկ շահերը կոնգո ազատ պետությունում թվականից բելգիայի գաղութը վերսալյան հաշտության պայմանագրով գերմանիայից բելգիային անցան էյպենը մալմեդին մորենեն բելգիան ստացավ նաև ռուանդա ուրունդիի մանդատը և գերմանիայից ռազմատուգանք ստանալու իրավունք թ ին բելգիան ռազմական դաշինք կնքեց ֆրանսիայի թ ին մաքսային դաշինք լյուքսեմբուրգի հետ բելգիական մոնոպոլիաները կարևոր դիրքեր գրավեցին լեհաստանի ռումինիայի հարավսլավիայի ինչպես նաև աֆրիկայի ու ասիայի մի շարք երկրների տնտեսության մեջ հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության ազդեցությամբ բելգիայում ուժեղացավ հեղափոխական շարժումը թվականին հիմնադրվեց բելգիայի կոմունիստական կուսակցությունը բկկ բանվորական շարժման վերելքը կառավարող շրջաններին ստիպեց թվականներին զիջումներ կատարել ընտրական ռեֆորմը ժամյա աշխատանքային օր սահմանելու մասին օրենքը և այլն աֆրիկայում ծավալվող ազգային ազատագրական պայքարը բելգիային ստիպեց անկախություն տալ կոնգոյին և ռուանդա ուրունդիին սակայն բելգիական գաղութարարները կոնգոյի հանրապետությունում հռչակվեց թ ին հրահրեցին արյունահեղ ընդհարումներ և վարում էին երկրի անդամահատման քաղաքականություն կոնգոյի ճգնաժամի հետևանքով բելգիայում ստեղծվեց ներքաղաքական անկայուն դրություն միմյանց փոխարինող կառավարություններն ընդունում էին հակադեմոկրատական օրենքներ բելգիայում սրվեց նաև ազգային հարցը որը կառավարական երկարատև ճգնաժամի պատճառ դարձավ թվականի հունիսին կաթոլիկներից և սոցիալիստներից կազմվեց կառավարություն գ էյսկենսի գլխավորությամբ բելգիան մակ ի անդամ է թվականից թվականին նատօ մասնակից թվականին բելգիայի և ամն ի միջև կնքվեց ռազմական օգնության համաձայնագիր թվականին բելգիական խորհրդարանը հավանություն տվեց փարիզի համաձայնագրերին և բելգիան միացավ արևմտա եվրոպական դաշինքին բելգիան քարածխի և պողպատի եվրոպական միավորման թվականից ընդհանուր շուկայի թվականից մասնակից է թվականին բելգիան հրաժարվեց նատօ ի բազմակողմանի միջուկային ուժերի ստեղծմանը մասնակցելուց բայց իր տարածքը տրամադրեց ֆրանսիայից հեռացած նատօ ի միացյալ զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարության շտաբը և նատօ ի խորհուրդը տեղավորելու համար ամն ից բելգիան տեղափոխվեց նատօ ի ռազմական կոմիտեն բելգիան սահմանադրական միապետություն է գործող սահմանադրությունն ընդունվել է թվականին պետության գլուխը թագավորը ձևականորեն օժտված է լայն լիազորություններով սակայն դրանք իրականացնում է կառավարությունը օրենսդրական իշխանությունն իրականացնում է երկպալատ ներկայացուցիչների պալատ և սենատ խորհրդարանը բելգիայի վարչական բաժանման ստորին միավորներում համայնքներում տարի ժամանակով ընտրվում է համայնքային խորհուրդ որի գործադիր մարմնին ավագների կոլեգիային բուրգոմիստրի գլխավորությամբ նշանակում են կենտրոնական իշխանությունները բելգիայի դատական բարձրագույն մարմինը վճռաբեկ դատարանն է կան նաև ապելյացիոն դատարաններ ամբողջ երկիրը բաժանված է դատական շրջանների որոնցից յուրաքանչյուրում կազմված է առաջին ատյանի դատարան գլխավոր քաղաքներում գործում են առևտրական դատարաններ բոլոր դատավորներին նշանակում է թագավորը ցմահ բելգիան եվրոպայում գտնվող փոքր երկիր է նրա տարածքը գրեթե հավասար է հայաստանի տարածքին ավտոմեքենայով կարելի է չորս հինգ ժամում կտրել անցնել նրա մի ծայրից մյուսը բելգիայի տարածքը տարբեր ժամանակներում պատկանել է ֆրանսիային գերմանիային իսպանիային ավստրիային և հոլանդիային բելգիան անկախ պետություն է դարձել թվականին միայն բելգիայում ապրում են երկու ազգեր վալոնները և ֆլամանդացիները բելգիան ընկած է հյուսիսային ծովի ափին ծովից փչող խոնավ քամիները մեղմացնում են ձմեռային ցուրտն ու ամառային շոգը գետերը չեն սառչում ձմռանը մեծ մասամբ ամպամած է մառախլապատ ամռանը զով է հաճախ տեղում են հորդ անձրևներ ծովափից դեպի երկրի խորքը հարթավայր է ձգվում այն հատում են գետերն ու ջրանցքները որոնց երկայնքով բարդիներ են աճում շուրջը մուգ կանաչ մարգագետիններ են արածում են կովերի նախիրներ այնուհետև հարթավայրն սկսում է բարձրանալ և վերածվել բլրաշատ տեղանքի երկրի հարավում սահմանի մոտ հարթավայրը փոխակերպվում է անտառապատ լեռների կենտրոնական բելգիան պատված է երկաթուղային և ավտոմոբիլային ճանապարհների գետերի և ջրանցքների խիտ ցանցով որոնց շուրջը եռում է կյանքը այստեղ արդյունահանում են քարածուխ ծխնելույզներից ծուխ են արձակում խոշոր գործարաններն ու ֆաբրիկաները և երկինքը պայծառ օրերին անգամ հաճախ մշուշապատվում է գետահովիտների երկայնքով գրեթե անընդմեջ ձգվում են քաղաքներն ու ավանները խտությամբ բելգիան գրավում է առաջին տեղերից մեկը կմ վրա մարդ ըստ ազգային կազմի բաժանվում է ֆլամանդացիների մոտ մլն և վալոնների մոտ մլն ապրում են նաև գերմանացիներ հրեաներ և այլք պետական լեզուներն են նիդեռլանդերենը ֆլամանդերեն ֆրանսերեն վալոնները խոսում են ֆրանսերեն և գերմաներենը բնակչության մեծ մասը կաթոլիկ է պաշտոնական տոմարը գրիգորյան բնակչության դինամիկային բնորոշ է դանդաղ աճը թ ին բնակչին մարդ տնտեսական ակտիվ բնակչությունը միլիոն է քաղաքային բնակչությունը ից ավելին մեծ քաղաքներն են բրյուսելը անտվերպենը լիեժը գենտը շառլերուան լյովենը բրյուգգեն բելգիան արտադրում է թուջ պողպատ պղինձ ավտոմոբիլներ հաստոցներ քիմիկատներ ապակի գործվածքներ գորգեր այդ ապրանքներով բելգիան առևտուր է անում բազմաթիվ երկրների հետ բելգիացիները շատ աշխատանք են կատարում նաև գյուղատնտեսության մեջ նրանք մշակում են հացահատիկ կարտոֆիլ բանջարեղեն երկրում բուծում են կովերի այնպիսի ցեղեր որոնք առատ կաթ են տալիս հայաստանի և բելգիայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվել են թվականի մարտի ին բելիզ պետություն կենտրոնական ամերիկայում յուկատան թերակղզու հարավարևելյան մասում երկրի ափերը արևելքից ողողում է կարիբյան ծովը հարավային հատվածում մայա լեռներն են գտնվում որոնց առավելագույն բարձրությունը հասնում է մինչև մետրի խոշոր գետերն են ռիո օնդոն և բելիզը կլիման արևադարձային է ամենամեծ քաղաքներն են մայրաքաղաք բելմոպանը բելիզ քաղաքը և դանգրիգան սահմանակից երկրներն են մեքսիկան հյուսիսից և գվատեմալան հարավարևմուտքից տնտեսությամբ համարվում է թույլ զարգացած երկիր այստեղ հիմնականում զբաղվում են գյուղատնտեսությամբ մասնավորապես մշակում են շաքարեղեք կոկոսյան արմավենի բրինձ ցիտրուսներ և այլն բացի այդ զբաղվում են նաև անասնապահությամբ իսկ ափային գոտիներում լայն տարածում ունի ձկնորսությունը տնտեսության գլխավոր ճյուղերից է նաև զբոսաշրջությունը եղել է մեծ բրիտանիայի տիրապետության տակ սակայն մինչ մեծ բրիտանիայի տիրապետության տակ անցնելը այստեղ հաստատված են եղել իսպանացիները անգլիացիները այստեղ հայտնվել են միայն թվականին և թվականից բելիզը կոչել են բրիտանական հոնդուրաս այդպես անվանելով մինչև թվականը բելիզի համար թվականի սեպտեմբերին տեղի ունեցավ ճակատամարտ իսպանիայի և մեծ բրիտանիայի միջև որը տևեց մեկ շաբաթ այս ճակատամարտը հայտնի է սուրբ գևորգի անունով հակամարտության արդյունքում մեծ բրիտանիան հաստատեց իր իշխանությունը և այս տարածքը թվականից պաշտոնապես համարեց իր գաղութային տարածք բելիզը միացյալ թագավորությունից լիովին անկախացավ թվականի սեպտեմբերի ին երբ միացյալ թագավորության թագուհին եղիսաբեթ ն էր վարչականորեն բաժանվում է շրջանների բենին պետություն արևմտյան աֆրիկայում գվինեական ծոցի ափին տարածքի մեծ մասը մինչև մ բարձրության սարավանդ է հարավում մերձծովյան դաշտավայրն է հյուսիս արևմուտքում ատակորա լեռները կլիման մերձհասարակածային է խոշոր գետերն են վեմեն և մեկրուն օգտակար հանածոներից աղքատ է դարերում երկրի տարածք են թափանցել եվրոպական առաջինը պորտուգալացի ստրկավաճառներն ու վաճառականները դարում այստեղ ձևավորվել է դահոմեա պետությունը որը ական թվականներին զավթել են ֆրանսիացի գաղութարարները անկախություն է ձեռք բերել թ ի օգոստոսին դահոմեայի հանրապետություն անունով այժմյան անունն ստացել է թ ին բնակչությունը կազմված է հիմնական էթնիկ խմբերից աջաներ սոմբաներ յորուբաներ ֆուլբեներ երկրի տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է արտահանության համար մշակում են կոկոսյան արմավենի բամբակենի կակաո տեղական սպառման համար եգիպտացորեն սուրճ յամս բատատ սորգո գետնանուշ և այլն վեմե գետի հովտում զբաղվում են նաև բրնձի մշակությամբ կան արմավենու յուղի և բամբակազտիչ ձեռնարկություններ զբաղվում են անասնապահությամբ ափամերձ գոտում ձկնորսությամբ բենինում ապրող ժողովուրդներն ունեն ինքնատիպ մշակույթ որի մեջ զգալի տեղ են գրավում երկրի պատմությունն արտացոլող լեգենդները բենինի ժողովուրդները սեփական գիր չունեն տարածված են թատերական ներկայացումները որոնց հիմքում ընկած են կրոնական ծիսակատարությունները և կենցաղային պարերը բութան բութանի թագավորություն պետություն հարավային ասիայում հնդկաստանի և չինաստանի միջև երկրի տարածքում են հիմալայների արևելյան լեռնաճյուղերը որոնք կտրտված են բրահմապուտրայի վտակների խոր հովիտներով կլիման խոնավ մերձարևադարձային է կան անտառներ մետրից բարձր լեռնային մարգագետիններ են անվանումն ունի սանսկրիտական ծագում կազմված է բհյոթ տիբեթ և անուա վերջ բառերի միացումից այսինքն նշանակում է տիբեթի սահման բհոթիա լեզվով երկիրը կոչվում է դրուկ ցուլ պետության հիմնադիրը համարվում է լամա բուդդայական քահանա նգավանգ նամգյալը որը րդ դարի րդ կեսին իրեն հռչակել է բութանի թագավոր երկիրը երկար ժամանակ եղել է մեծ բրիտանիայի գաղութը անգլիացիները հաստատվելով հնդկաստանում իրենց վերահսկողությունն են սահմանել բութանի վրա հնդստան թերակղզու անգլիական գաղութատիրության փլուզումից հետո թվականին ազատագրվել է նաև բութանը բութանում քաղաքական կուսակցություններն արգելված են երկրի բնակչության ը բհոտիաներն են և նրանց ցեղակից խմբերը բութանի տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է մշակում են բրինձ բամբակենի ցորեն գարի զբաղվում են անասնապահությամբ արդյունահանում են երկաթ ածուխ կան թղթի գործվածքների գորգերի արտադրության ձեռնարկություններ երկրում խստորեն պահպանվում են ազգային սովորույթները այդ թվում նաև ազգային տարազը բոսնիա և հերցեգովինա սերբախորվաթ բոս խորվ և սերբ պետություն եվրոպայի հարավ արևելքում բալկանյան թերակղզու արևմտյան մասում ըստ թվականի մարդահամարի տվյալների բոսնիա և հերցեգովինայի բնակչությունը կազմում է մարդ ընդհանուր հաշվով պետության մակերեսը կազմում է հազար կմ հյուսիսում արևմուտքում և հարավում սահմանակցում է խորվաթիայի հետ արևելքում սերբիայի հետ իսկ հարավ արևելքում չեռնոգորիայի հետ հարավ արևելքում ելք ունի դեպի ադրիատիկ ծով ափագիծը մոտ կմ մայրաքաղաքը սարաևո քաղաքն է բոսնիա և հերցեգովինան ըստ կառավարման ձևի խորհրդարանական հանրապետություն է խորհրդարանական հանրապետությունը կազմված է բոսնիա և հերցեգովինայի դաշնությունից սերբիայի հանրապետությունից և բրչկո օկրուգից պետական լեզուներն են բոսնիերենը խորվաթերենը և սերբերենը բոսնիա և հերցեգովինայի սահմանադրությունը համարվում է դեյոթյան համաձայնագրի հավելվածն որը ստորագրվել է թվականի դեկտեմբերի ին փարիզում սերբական հանրապետությունը գոյություն ունի իր սեփական սահմանադրության հիման վրա որն ընդունվել է թվականի սեպտեմբերի ին դեյոթյան համաձայնագիրը սահմանել է գերագույն ներկայացուցչի պաշտոնն որն օժտված է բարձրագույն իշխանությամբ մակ ի անդամ թվականից թվականի փետրվարին երկիրը հայտ է ուղարկել եվրամիություն մտնելու համար բոսնիա և հերցեգովինայի տնտեսությունը եվրոպայում համախառն ներքին արդյունքի մեծությամբ զբաղեցնում է վերջին տեղերից մեկը թվականին հնա ի չափը կազմել է մլրդ ամն դոլար թվականին նվազագույն զուտ աշխատանքի վճարման նվազագույն չափը բոսնիա և հերցեգովինայի դաշնությունում մարկ էր որը կազմում է եվրո և մարկ սերբական հանրապետությունում ինչը կազմում է եվրո բոսնիա և հերցեգովինան դիվանագիտական հարաբերություններ ունի թվականի սկզբին աշխարհի պետությունների հետ բացառությամբ մոնակոյի հետ եվրոպայում և աֆրիկայի ասիայի օվկիանիայի և կենտրոնական ամերիկայի մի շարք պետությունների հետ հարավսլավիայի գոյության ժամանակ բոսնիա և հերցեգովինան համարվել է շատ աղքատ հանրապետություն այժմ համարվում է եվրոպայի ամենաաղքատ երկրներից մեկը գործազրկության շատ բարձր մակարդակով արտաքին առևտրի հիմնական գործընկերները եվրամիության անդամներն են ազգային արժույթը փոխարկելի մարկն է բոսնիական պետությունն առաջացել է րդ դարերում թվականներին մտել է ավստրո հունգարիայի կազմում իսկ թվականներին հարավսլավիայի կազմում թվականի ապրիլին անկախության հռչակումից հետո բռնկվել է բոսնիական պատերազմը որն ավարտվել է դեյթոնյան համաձայնագրով թվականին միջազգային միջամտությունից հետո պետության անվանումը կազմված է երկու բառերից որոնք պատմական շրջաններ են նշանակում բոսնիա և հերցեգովինա բոսնիան բոսոնա անվան ներքո առաջին անգամ հիշատակվել է մոտավորապես թվականին կոստանդին ծիրանածինի կայսրության կառավարման մասին աշխատությունում բոսնիա տեղանունը ենթադրաբար ունի մինչսլավոնական ծագում առաջանում է բոսնա գետից որի ափերին ծնունդ է առել բոսնիական պետությունը հերցեգովինայի անվանումը ծագում է հունգարական վոյեվոդա հին ռուսիայում զորավար քաղաքի և շրջանի պետ լեհաստանում խոշոր վարչական միավորի պետ պատմականորեն կապված է բոսնիական ավատատեր ստեփան վուկչիչի հետ որը թվականին ընդունել է սուրբ սավվայի դքսության վոյեվոդայի կամ հերցոգի կոչումը ինչից նրա տիրությունից հետո միջնադարյան խում մարզի բաղկացուցիչները ստացել են հերցեգովինայի անվանումը թվականին բոսնիա և հերցեգովինա անվանմամբ մարզն ընդգրկվել է ավստրո հունգարիայի կազմում հարավսլավիայի կազմալուծումից հետո թվականներին պետության պաշտոնական անվանումը եղել է բոսնիա և հերցեգովինա հանրապետություն թվականին դեյթոնյան համաձայնագրից և նոր սահմանադրության ընդունումից հետո պետությունը վերանվանվել է բոսնիա և հերցեգովինա բոսնիա և հերցեգովինայի առաջին բնակիչները եղել են նեանդերթալցիները որոնք ապրել են ստորին պալեոլիթում բրոնզի դարի ժամանակ բոսնիա և հերցեգովինայում բնակություն են հաստատել իլլիրիական ցեղերը մ թ ա դարում այստեղ են եղել կելտերը որոնք ժամանակի ընթացքում միախառնվել են բազմաքանակ իլլիրիացիների հետ մ թ ա ին դարից վերին ստորին պանոնիայի և դալմացիայի կազմում եղել է հին հռոմի տիրապետության տակ րդ դարից գտնվել է բյուզանդիայի կազմում դարերի ընթացքում բնակեցվել է սերբերի կողմից բոսնիան որպես իշխանություն առաջին անգամ հիշատակվել է րդ դարում ըստ բյուզանդական կայսր կոստանդին ծիրանածինի տվյալների սերբերը բալկաններում հայտնվել են րդ դարի առաջին կեսում նրանք զբաղեցրել են ներկայիս սերբիայի չեռնոգորիայի բոսնիա և հերցեգովինայի և խորվաթիայի տարածքները բալկանյան թերակղզում բնակություն հաստատելուց հետո սերբերի առաջին վարչատարածքային միավորները եղել են ժուպաները իլլիրիացիները միախառնվել են սլավոնների կողմից կամ գաղթել են լեռնային շրջաններ որտեղ շարունակել են ապրել վլախների անվան ներքո սերբերը բալկաններում վերաբնակվելուց որոշ ժամանակ անց ստեղծել են մի քանի խոշոր համայնքներ որոնք հետագայում դարձել են ազգային կազմավորումներ ցետինա և ներետվա գետերի միջև մերձակա կղզիների հետ միասին տեղակայված է եղել ներետվայի իշխանությունն որը բյուզանդացիներն անվանել են պագանիա ներետվա և դուբրովնիկ գետերի միջև տեղակայված մարզը կոչվել է զախումյե դուբրովնիկից մինչև կոտորի ծովածոցն ընկած տարածքը զբաղեցրել են տրավունիան և կոնավլեն դեպի հարավ մինչև բոյանա գետը տարածվել է դուկլյան որն ավելի ուշ սկսել է կոչվել զետա սավա վրբաս և իբար գետերի միջև ընկած տարածքը զբաղեցրել է ռաշկան իսկ դրինա և բոսնա գետերի միջև բոսնիան սերբ չասլավ կլոնոմիրովիչ իշխանի մահից հետո բոսնիան անջատվել է նրա տերությունից թվականին այն անցել է բյուզանդիայի ազդեցության տակ րդ դարի սկզբին պատերազմների արդյունքում բոսնիայի մի մասն ընդագրկվել է հունգարիայի կազմում հունգարիայի թագավորը ստացել է բոսնիայի թագավոր տիտղոսը քանի որ հանրապետությունը հիմնականում տեղակայված էր ռամա գետի հովտում հունգարիայի թագավորն իր կուսակալներ բաներին նշանակում էր բոսնիան կառավարելու համար բոսնիան որը սկզբնապես առաջացել է բոսնա և վրբաս գետերի ավազանում որպես ամբողջական պետություն հավանաբար առաջացել է դարերում այս պետության գլխին էր կանգնած բանը րդ դարի սկզբին փլուզվել է դուկլյայի պետությունն որից հետո բոսնիան անկախացել է ական թվականների բյուզանդա հունգարական պատերազմից հետո բոսնիան տարի եղել է բյուզանդիայի տիրապետության տակ որից հետո վասալի կարգավիճակում անցել է հունգարիայի թագավորության տիրապետության տակ երկիրը բաժանվել է մարզերի որոնք սկսել են կոչվել ժուպաներ բոսնիայում րդ դարի վերջի առաջին հայտնի եկեղեցական կազմակերպությունը եղել է բարի արքեպիսկոպոսությունը բոսնիացի ավատատերերն իրենց ունեցվածքը պահպանելու համար ստիպված էին ընդունել իսլամը որը րդ դարի երկրորդ կեսին բնակչության վերին շերտերում ամբողջությամբ վերացրեց քրիստոնեությունը ավատատերերից կախման մեջ գտնվող գյուղացիներին անվանում էին ռայաներ բալկանների շատ քաղաքներում գործում էին ռազմային կայազորներով ամրոցներ բացի դրանից րդ դարում փոփոխվել էր խոշոր քաղաքների էթնիկական կազմն որի հիմնական բնակչությունը սկսեցին կազմել թուրք գաղութատերերը և սլավոն մուսուլմանները քաղաքային բնակչության իսլամացումն առևտրով զբաղվելու համար երաշխավորում էր ավելի բարենպաստ պայմաններ ի տարբերություն հերցեգովինայի և սերբիայի բոսնիայի գյուղացիներն աստիճանաբար ընդունում էին իսլամը ամենախոշոր առևտրական և արդյունաբերական քաղաքը դարձավ սարաևոն զարգանում էին նաև ֆոչա բանյա լուկա լիվնո մոստար քաղաքները թվականին ստեղծվել է բոսնիական էյալեթը դեռևս մինչև հանրաքվեն երեք էթնիկ խմբերը սկսել էին կազմավորել սեփական փոքր բանակներ սերբերի բանակն օժանդակություն էր ստանում հարավսլավական ժողովրդական բանակի հժբ կողմից առաջին արյունալի բախումը տեղի էր ունեցել թվականի սեպտեմբերի ին երբ հժբ ն ավերել է բոսնիայի խորվաթաբնակ ռավնո քաղաքը հանրաքվեի անցկացման շրջանում դրությունն ավելի է լարվել դրանից հետո երկրի տարբեր վայրերում բռնկվել էին կռիվներ հատկապես արևելյան բոսնիայում դրինայի կիրճում իսկ երկրի հյուսիս արևմուտքում թվականի ապրիլից սկսել էին կատարվել արյունահեղություններ և էթնիկ զտումներ բիելինա վիշեգրադ ֆոչա բրատունակ սանսկի մոստ պրիեդոր կոզարակ և այլ բնակավայրերի բոսնիական բնակչությունը դարձել էր թիրախ ըստ նախկին հարավսլավիայի հարցով միջազգային դատարանի ռազմական ընդհարումը տեղի է ունեցել բոսնիայի հարավսլավիայի ֆեդերատիվ հանրապետության և խորվաթիայի միջև ըստ միջազգային դատարանի եզրակացության սերբիան ռազմական և ֆինանսական օգնություն է տվել բոսնիական սերբերի զինված ուժերին որոնք բաղկացած էին հարավսլավական ժողովրդական բանակից սերբական հանրապետության բանակից սերբական հանրապետության ներքին գործերի նախարարությունից և սերբական երկրապահ ուժերից խորվաթիան ռազմական օգնություն է տվել բոսնիական խորվաթներին իսկ բոսնիայի կառավարությունը ղեկավարվել էր բոսնիա և հերցեգովինայի հանրապետության բանակով այս երեք կողմերը պատերազմի ընթացքում մի քանի անգամ փոխել են իրենց նպատակներն ու կողմնորոշումը ըստ բոսնիայի կառավարության և նատօ ի տվյալների մարդկային զոհերի թիվը պատերազմից հետո սկզբնապես գնահատվել է ըստ միջազգային դատարանի թվականի փետրվարի ի եզրակացության պատերազմը եղել է էթնիկ բախում և թե սերբիան ցեղասպանություն չէր իրականացրել հակառակ բոսնիա և հերցեգովինայի պնդման որ սերբիան աջակցել էր սերբական հանրապետությանը բոսնիացիների դեմ ցեղասպանություն իրագործելիս սակայն նույն դատարանը հաստատել է որ սերբիան ամեն ինչ չի արել սերբ զորքերի կողմից ցեղասպանությունը կասեցնելու և գլխավոր հանցագործներին հետապնդելու համար չնայած բոլոր ակներև ռազմական հանցագործությունների դատավորները հաստատել են որ ցեղասպանություն տեղի է ունեցել միայն սրեբրենիցայում թվականին մի շարք զլմ ներ ինչպիսիք են ն և ը նկարագրելով անկարգություններն օգտագործում էին բոսնիական գարուն տերմինը արաբական և պրահայի գարուն տերմինների նման ցույցերի գլխավոր պատճառն էր հանդիսացել երկրում գործազրկության բարձր մակարդակը ամենաբարձր ցուցանիշը բալկաններում բացի այդ բնակչության ավելի քան ի ներգրավված լինելն այսպես կոչվող ստվերային տնտեսության մեջ յուրաքանչյուր հինգերորդ քաղաքացին աղքատության եզրին էր կանգնած իսկ միջին ամսական աշխատավարձը կազմում էր մոտ դոլար անկարգությունների անմիջական պատճառ է հանդիսացել նաև խոշոր արդյունաբերական կենտրոն և պետության երրորդ խոշոր քաղաքը հանդիսացող տուզլայում գործարանների և ֆիրմաների փակումը րդ դարի սկզբին չորս խոշոր պետական ընկերություններ սեփականաշնորհվել են իսկ նոր սեփականատերերը պարտավորվում էին ներդրումներ կատարել դրանց մեջ սակայն դրա փոխարեն նրանք վաճառել են ակտիվները դադարել են վճարել աշխատողներին և սնանկ ճանաչվելու դիմում են ներկայացրել փետրվարի ը քաղաքում անցկացվում էին խաղաղ ցույցեր սակայն արդեն փետրվարի ին դրանք վերածվեցին ոստիկանության դեմ բախումների երբ այդ ընկերությունների նախկին աշխատակիցները սկսեցին գրոհել տեղական իշխանության նստավայրը շուտով ցույցերը և անկարգությունները սկսվեցին նաև երկրի այլ խոշոր քաղաքներում ցույցերի արդյունքում հրաժարական էին տվել տուզլայի կանտոնի ղեկավար սեադ չաուշևիչը զենիցա դոբոյ կանտոնի ղեկավար մունիբ հուեյնագիչը սարաևոյի կանտոնի ղեկավար սուադ զելկովիչը և ունա սանա կանտոնի ղեկավար համդիա լիպովաչան բոսնիա և հերցեգովինան տեղակայված է եվրոպայի հարավ արևելքում բալկանյան թերակղզու արևմտյան մասում պետությունը կազմում են երկու պատմական շրջաններ բոսնիան զբաղեցնում է սավա գետի ավազանը և հերցեգովինան որը գտնվում է ներետվա գետի ավազանում պետության մակերեսը կազմում է կմ որոնցից կմ ցամաք է իսկ կմ ջուր այս ցուցանիշով բոսնիա և հերցեգովինան աշխարհում զբաղեցնում է րդ հորիզոնականը իսկ եվրոպայում րդ հորիզոնականը պետության աշխարհագրական կենտրոնը տեղակայված է վիտեզ համայնքի կրչևինե գյուղի տարածքում հյուսիսից հարավ առավելագույն ձգվածությունը հավասար է արևելքից արևմուտք առավելագույն ձգվածությանը մոտավորապես կմ բոսնիա և հերցեգովինայի պետական սահմանը ունի կմ երկարություն որոնցից կմ ը ցամաքային սահման է կմ ի դեպքում սահման են հանդիսանում սավա դրինա և ունա գետերը իսկ ծովային սահմանագծի ընդհանուր երկարությունը կազմում է կմ խորվաթիայի հետ սահմանի ձգվածությունն կմ է սերբիայի հետ կմ և չեռնոգորիայի հետ կմ ըստ տարբեր տվյալների բոսնիա և հերցեգովինայի դաշնությունը զբաղեցնում է կմ կամ կմ տարածք պետության տարածքի շուրջ ը սերբիայի հանրապետության զբաղեցնում է կմ կամ կմ տարածք պետության տարածքի շուրջ ը իսկ բրչկո օկրուգը կմ պետության տարածքի շուրջ ը բոսնիա և հերցեգովինան տիպիկ լեռնային երկիր է լեռնային լանդշաֆտը զբաղեցնում է երկրի տարածքի ավելի քան ը բոսնիա և հերցեգովինայում բծմ ն իջեցման միտում ունի կենտրոնից հարավ դեպի ադրիատիկ ծով և հյուսիս դեպի սավա գետ մի քիչ հարավ տեղակայված է ոչ բարձր լեռների և պտղաբեր միջլեռնային գոգահովիտների գոտին հերցեգովինայի լեռներն որոնք գրեթե զուրկ են որևէ բուսականությունից անդամատված են միջլեռնային իջվածքներով և կազմված են կրաքարային մուգ սպիտակ և մոխրագույն գույնի հանքատեսակներից երկրիը գրեթե ամբողջությամբ գտնվում է դինարյան բարձրավանդակի սահմաններում թեք գագաթներով և միջլեռնային գոգահովիտներով լեռնաշղթաները ձգվում են հյուսիս արևմուտքից հարավ արևելք կենտրոնական հատվածում գերակշռում են միջին և բարձր բարձրությամբ լեռնազանգվածները հյուսիսում և հարավում ցածր լեռները և բլուրները դինարյան բարձրավանդակի արևելյան հատվածում բոսնիական լեռներն են որոնք իր մեջ ներառում են բարձր բարձրությամբ բոսնիական հանքային լեռները ամենաբարձր գագաթը մագլիչ լեռն է մ բարձրությամբ ռելիեֆի տարածված կարստային ձևերի թվում են քարանձավները ստորերկրյա գետերը կրաքարային ժայռերը կառերը միջլեռնային գոգահովիտներում տեղակայվել են մեծ չափսերով պոլյեները որոնցից ամենախոշորը լիվանսկո պոլեն է կմ մակերեսով իսկ ամենափոքրերն են դուվանսկո պոլեն և գլամոչկո պոլեն հյուսիսում գտնվում է միջինդանուբյան դաշտավայրը որն ընգրկում է սավա գետի հովտի դաշտավայրը գետային ընդարձակ հովիտներով երկրի հարավարևմտյան հատվածում գտնվող նեում քաղաքի շրջանում տեղակայված է ադրիատիկ ծովի լեռնային ծովափը մոտավորապես կմ ձգվածությամբ բնական հանածոներից բոսնիա և հերցեգովինայում առավել նշանակելի են բոքսիտները որոնց հանքատեղերը տեղակայված են առավելավելապես կարստային շրջաններում բոքսիտային շրջանների թվում են բոսանսկա կրուպան յայցեն մոստարը և այլն բոսնիայում նաև շատ է գորշածուխը շրջաններ միջբոսնիական և բանովիչիի ավազան լիգնիտները շրջաններ կամնեգարդի ավազան երկաթահանքը շրջաններ վարեշ լյուբիա օմարսկա կտավաքարը շրջան բոսանսկա պետրովո սելո ջրաբերակային արգավանդ հողերը տարածված են սավա գետի ավազանում իսկ սևահողերը լեռնային շրջաններում անտառները զբաղեցնում են բոսնիա և հերցեգովինայի տարածքի ը կամ հազար հեկտար որոնցից մոտավորապես ը կազմում են անտառային արհեստական ծառատնկերը երկրի հյուսիսում սաղարթախիտ անտառներն իրենց տեղը զիջել են գյուղատնտեսական հողերին լեռների հյուսիսային գագաթներին մինչև մ և նախալեռնային շրջաններում աճում են կաղնու անտառներ ինչպես նաև լորենի թխկի և կնձնի երկրի կենտրոնական մասում աճում են հաճարենու անտառներ իսկ ավելի քան մ բարձրության վրա բրգաձև սոճու անտառներ ինչպես նաև եղևնի և սոճի այստեղի էնդեմիկներից են սերբիական կաղնին որին կարելի է հանդիպել երկրի հարավ արևելյան շրջաններում ավելի քան մ բարձրության վրա աճում են ենթաալպիական մարգագետիններ հարավարևմտյան լանջերի դարչնագույն հողերի վրա աճում են քարե կաղնի մշտականաչ թուփ և մակվիս ավելի քան մ բարձրության վրա գտնվող ճիմ կարբոնատային հողերում տարածված են անտառների համադրությունը շիբլյակների հետ լեռնային շրջաններում ապրում են արջը գայլը անտառային կատուն եվրոպական լուսանը կզաքիսը ազնիվ եղջերուն այծյամը քարայծը ջրասամույրը վարազը կարստային տեսակի շրջաններում բնակվում են օձերը մողեսները և կրիաները խոշոր թռչուններից են խլահավերը արծիվները և բազեները բոսնիա և հերցեգովինայի ազգային պարկերն են սուտյեսկան կոզարան և ունան ինչպես նաև բլիդինյե և հուտովո բլատո բնական պարկերը բոսնիա և հերցեգովինան ունի գետերի ճյուղավորված և խիտ ցանց ընդհանուր կմ երկարությամբ դինարյան բարձրավանդակում տեղակայված են երկրի մակերեսային և ստորերկրյա գետերի ակունքների մեծամասնությունը տարածքի մեծ մասը պատկանում է դանուբ գետի ավազանին ամենախոշոր գետն է սավան դրինա բոսնա վրբաս սանա և ունա վտակներով գետերի մասը պատկանում է ադրիատիկ ծովի ավազանին որոնցից ամենախոշորը ներետվան է խոշորագույն գետերն են բիլեչկոն և բուշկոն որոնք ունեն կարստային ծագում վերականգնվող ջրային ռեսուրսներին տարեկան գալիս է կմ լեռնային գետերը նպաստում են ջրաէներգետիկայի զարգացմանը կառուցված է մոտավորապես ջրէկ տնտեսական գործունեության մեջ ծախսվում է ընդհանուր ջրային պաշարների ն որոնցից կեսից ավելին օգտագործվում է գյուղատնտեսության մեջ մոտավորապես մեկ երրորդ մասը կոմունալ կենցաղային նպատակներում ը արդյունաբերական նպատակներում տրեբիշնիցա գետն աշխարհի ամենախոշոր անհետանալի գետն է հանքային ջրերի աղբյուրները տեղակայված են սրեբրենիցայում կականում ժեպայում տեշանում ժեպչեում մագլայում բուսովաչայում կիսելյակում և այլ տեղերում հիդրոթերմալ հանքավայրերերը տեղակայված են տուզլայում գրադաչացում օլովոյում ֆոյնիցայում բանյա լուկայում և տեսլիչում իլիջայում գտնվող հանգստավայրում ծծմբային ջրի ջերմաստիճանը հասնում է մինչև բոսնիա և հերցեգովինայի կլիման հիմնականում չափավոր ցամաքային է տաք ամառներով և չափավոր սառը ձմեռներով հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը դաշտավայրերում կազմում է իսկ լեռներում հունվարյան միջին ջերմաստիճանը դաշտավայրերում տատանվում է ից մինչև իսկ լեռներում ից տարվա ընթացքում դաշտավայրերում թափվում են մմ տեղումներ իսկ լեռներում մմ հարավում և հարավ արևմուտքում գերակշռում է մերձարևադարձային միջերկրածովյան կլիման այս տարածքում ամառը չոր է և շոգ հուլիսյան միջին ջերմաստիճանով իսկ ձմեռը խոնավ է և տաք հունվարյան միջին ջերմաստիճանով տարվա ընթացքում տեղումների քանակը հասնում է մինչև մմ իսկ ամենաշատ տեղումները թափվում են նոյեմբեր և դեկտեմբեր ամիսներին բոսնիա և հերցեգովինայի բնակչությունը մակ ի տվյալների համաձայն թվականներին բնակչության աճը կազմել է քաղաքային բնակչության աճը իսկ գյուղային բնակչության աճը թվականի տվյալների համաձայն բնակչության քաղաքաբնակների թիվը կազմել է տղամարդկանց կյանքի միջին տևողությունը տարեկան իսկ կանանց տարեկան բոսնիական պատերազմի ժամանակ ից թվականներին բոսնիա և հերցեգովինան լքել են մոտ մեկ միլիոն մարդ հիմնականում սերբեր և խորվաթներ թվականի յունեսկո ի տվյալների համաձայն գրագիտության մակարդակը կազմել է ըստ թվականի մարդահամարի տվյալների բոսնիա և հերցեգովինայի բնակչության ը եղել են բոսնիակներ ը սերբեր ը խորվաթներ և ը հարավսլավներ ազգային փոքրամասնությունների միջև երկրում ապրել են չեռնոգորցիներ գնչուներ ալբանացիներ ուկրաինացիներ սլովենացիներ և մակեդոնացիներ երկրում նաև ապրում են հունգարացիներ իտալացիներ չեխեր լեհեր գերմանացիներ ռուսներ սլովենացիներ թուրքեր ռումինացիներ և այլք թվականի տվյալների համաձայն բնակչության ավելի քան ը կազմել են գնչուները սերբերն ու խորվաթները դարերից ի վեր բնակվել են բոսնիա և հերցեգովինայի տարածքում բոսնիակները որպես ազգ կազմվել են իսլամցման քաղաքականության արդյունքում որն անցկացվել է օսմանյան կայսրության կողմից բոսնիա և հերցեգովինայի սահմանադրությունը չի սահմանում պաշտոնական լեզուներ սակայն հետազոտող հիլարի ֆուտիտը և մայքլ կելլին նշում են որ դեյոթյան համաձայնագիրը ստորագրվել է բոսնիերենով խորվաթերենով անգլերենով և սերբերենով և այդ իսկ պատճառով այդ լեզուները բացի անգլերենից համարվում են որպես երեք պաշտոնական լեզուներ բոսնիականի սերբականի և խորվաթականի հավասար կարգավիճակը հաստատվել է սահմանադրական դատարանի կողմից թվականին թվականի մարդահամարի տվյալների համաձայն բնակչության ը նշել են իրենց լեզուն բոսնիերենը ը սերբերենը և ը խորվաթերենը եվրոպական պաշտոնական լեզուների մագաղաթի համաձայն բոսնիա և հերցեգովինան ճանաչում է հետևյալ փոքրամասնությունները լեզուները ալբաներեն չեռնոգորերեն չեխերեն իտալերեն հունգարերեն մակեդոներեն գերմաներեն լեհերեն ռումիներեն սլովակերեն թուրքերեն ուկրաիներեն իդիշ և լադինո գերմանալեզվական փոքրամասնությունը բոսնիա և հերցեգովինայում հիմնականում կազմված է դանուբի շվաբիաներից որոնք այս տարածքում բնակություն են հաստատել հաբսբուրգյան միապետության ժամանակ երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո տեղահանության և բռնի ասիմիլյացիայի պատճառով բոսնիա և հերցեգովինայի էթնիկ գերմանացիների թիվը զգալի նվազել է բոսնիա և հերցեգովինայի զինանշան բոսնիա և հերցեգովինայի պետական խորհրդանիշներից մեկը զինանշանի ներկայիս տեսքն ընդունվել է թվականի մայիսի ին փոխարինելով նախկին զինանշանին նախկին զինանշանն ընդունվել էր թվականին բոսնիա և հերցեգովինայի անկախության հռչակագրի ստորագրման հետ զուգընթաց անկախություն թուրքիայից բոսնիա և հերցեգովինայի դրոշը բոսնիա և հերցեգովինայի պետական խորհրդանիշերից է այն իրենից ներկայացնում է կապույտ ուղղանկյուն և մեջտեղից անհավասարաբար դեղին եռանկյունի շրջապատված սպիտակ աստղով դեղին եռանկյունը խորհրդանշում է հիմնադիր ազգերը եռանկյունու կողմերը խորհրդանշում են բոսնիա և հերցեգովինայի բնակչությունը կազմող երեք մեծագույն ազգային խմբերը բոսնիացիները խորվաթները և սերբերը եռանկյունը նաև նման է բոսնիա և հերցեգովինայի ուրվագծին սպիտակ կապույտ և դեղին գույների համադրումը խորհրդանշում է խաղաղություն բոսնիա և հերցեգովինայի օրհներգըն ընդունվել է թվականին պետական օրհներգի մասին օրենքով երաժշտության հեղինակը դուշան շեստիչն է բոսնիա և հերցեգովինան ըստ կառավարման ձևի խորհրդարանական հանրապետություն է պետական լեզուներն են բոսնիերենը խորվաթերենը և սերբերենը բոսնիա և հերցեգովինայի սահմանադրությունը համարվում է դեյոթյան համաձայնագրի հավելվածն որը ստորագրվել է թվականի դեկտեմբերի ին փարիզում սերբական հանրապետությունը գոյություն ունի իր սեփական սահմանադրության հիման վրա որն ընդունվել է թվականի սեպտեմբերի ին դեյոթյան համաձայնագիրը սահմանել է գերագույն ներկայացուցչի պաշտոնն որն օժտված է բարձրագույն իշխանությամբ բոսնիա և հերցեգովինան ըստ պետական կարգի դաշնություն է նաև բոսնիա և հերցեգովինայում բացակայում են պետական մարմիններն որոնք կոչվում են դաշնային ֆորմալ տեսանկյունից բոսնիան ունիտար ապակենտրոնացված հանրապետություն է սակայն բոսնիական կենտրոնական իշխանությունն այնքան թույլ է որ բոսնիայի գրականությունում այն հաճախ բնորոշվում է ոչ որպես դաշնային այլ որպես կոնֆեդերացիա դատական համակարգն իր մեջ ներառում է բոսնիա և հերցեգովինայի սահմանադրական դատարանը սերբական հանրապետության և բոսնիա և հերցեգովինայի դաշնության սահմանադրական և բարձրագույն դատարանները բոսնիա և հերցեգովինայի դատարանը կանտոնային և շրջանային դատարանները և համայնքային ու հիմնական դատարանը ինչպես նաև բանյա լուկայի բարձրագույն առևտրական դատարանը բոսնիա և հերցեգովինան դիվանագիտական հարաբերություններ ունի թվականի սկզբին աշխարհի պետությունների հետ բացառությամբ մոնակոյի հետ եվրոպայում և աֆրիկայի ասիայի օվկիանիայի և կենտրոնական ամերիկայի մի շարք պետությունների հետ բոսնիա և հերցեգովինան դիվանագիտական ներկայացուցչություններ թվականի սկզբին ունեն աշխարհի բոլոր մայրացամաքների երկրներում բացառությամբ հարավային ամերիկայի գերմանիայում իտալիայում ամն ում և թուրքիայում դեսպանատներից բացի նաև տեղակայված են գլխավոր հյուպատոսություններ խորվաթիայում բացված է մշակութային կենտրոն բոսնիա և հերցեգովինան նախկին հարավսլավիայի սոցիալիստական ֆեդերատիվ հանրապետության հինգ պետություն հաջորդներից մեկն է պետությունն արտաքին քաղաքականություն է վարում հետևյալ գերակայություններին համապատասխան թվականի սկզբին ինտեգրացիա նատօ մասնակցություն մակ ում եվրոպայի խորհուրդ եահկ իսլամական կոնֆերանս կազմակերպություն ահկ ի մեջ մտնելը երկրում հավատարմագրված են օտարերկրյա դեսպանություններ բոսնիա և հերցեգովինայի զինված ուժերում հաշվվում են մարդ նրանցից ը պրոֆեսիոնալ զինծառայող ը պահեստային և ը քաղաքական գործիչ են բանակի ը բոսնիացիներ են ը սերբեր ը խորվաթներ ը այլ զինծառայողներ բոսնիա և հերցեգովինան եահկ ի և հարավարևելյան եվրոպայի հաստատության համաձայնության անդամ է առավելություններ հաջող անցել է կայուն շուկայական տնտեսության ցածր գնաճ տնտեսության համեմատաբար բարձր զարգացման տեմպեր եվրոպայի միջինից ավելին և ցածր պետական պարտք եվրոպայի միջինից ցածր համեմատար էժան և եվրոպայի այլ երկրների հետ համեմատած լավ կրթված աշխատանքային դաս թույլ կողմեր աղքատ հումքային բազա ուժեղ կոռուպցիա երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր երկրում գործազրկության մակարդակն ամենաբարձրն է արդյունաբերական արտադրանքը նվազել է ով ըստ տարբեր աղբյուրների ընդհանուր նյութական վնասը կազմել է մլրդ դոլար թվականին երկրի հնա ն նվազել է ավելի քան ով թվականից սկսած երկրի տնտեսությունը վերականգնելու համար տրամադրվել է լայնածավալ միջազգային օգնություն ժամանակակից բոսնիա և հերցեգովինան վերաբերվում է եվրոպայի քիչ զարգացած տնտեսություններին թվականին հնա ի չափը կազմել է մլրդ ամն դոլար ըստ ամհ ի թվականի տվյալների բոսնիա և հերցեգովինան վերաբերվել է զարգացող երկրներին հտֆ ի մրցունակության զեկույցում բոսնիա և հերցեգովինան զբաղեցրել է րդ հորիզոնականն առաջ անցնելով աֆրիկայի աղքատ երկրներից թվականի դեկտեմբերի ի տվյալների համաձայն երկիրն ունի անցումային տնտեսություն որը կախված է մետաղի մանածագործվածքի կահույքի էլեկտրոէներգիայի արտահանումից ինչպես նաև օտարերկրյա օգնությունից և փողային փոխանցումներից պետական պարտքը կազմում է հնա ի գործազրկությունը թղթադրամի արժեքազրկումը ամհ ի ըստ թվականի մեկ շնչի հաշվով հնա ն կազմել է ամն ի դոլար կամ ըստ համաշխարհային բանկի տվյալների ամն ի դոլար աշխարհի երկրների միջև րդ և րդ տեղերը համապատասխանաբար հնա ի աճ համաշխարհային բանկի տվյալներով փոխարկելի մարկը բոսնիա և հերցեգովինայի ազգային արժույթն է փոխարկելի մարկը հավասար է ֆենինգի մարկի փոխարժեքի պահպանման համար բոսնիան և հերցոգովինան օգտագործում է արժույթային խորհրդի ռեժիմն որի ժամանակ մարկի փոխարժեքը կապվում է եվրոյի հետ կոդ հարաբերակցությամբ երկրում թվականի սկզբին գործում են մասնավոր բանկ որոնցից կեսի գլխավոր գրասենյակները գտնվում են սարաևոյում թվականի խոշորագույն բանկերն են եղել ի երկու դուստր բանկերը ի դուստր բանկը ի դուստր իտալական բանկը և օտարերկրյա բանկերից են նաև ավստիրական ու և ռուսական սբերբանկը գյուղատնտեսական նշանակության հողերը զբաղեցնում են ավելի քան երկու միլիոն հեկտար տարածք պետության տարածքի ավելի քան որոնց մեծ մասը զբաղեցնում են վարելահողերը և պարտեզները ամենաքիչը այգիները և խաղողի այգիները ինչպես նաև մարգագետինները և արոտավայրերը բանջարեղենը և կարտոֆիլն աճեցվում է ամբողջ երկրով գյուղատնտեսական հողատարածքները հիմնականում տեղակայված են գետային հովիտներում մրգատու այգիները տեղակայված են սավա գետից հարավ ընկած բլուրներում հերցեգովինայի հարավարևմտյան հատվածում աճեցնում են խաղող և ծխախոտ ինչպես նաև բոստանային կուլտուրաներ դեղձեր ծիրաններ ձիթապտուղներ մանդարիններ կեռասներ թուզեր գինեգործության կենտրոնը մոստարի շրջանն է ավտոմայրուղին անցնում է բոսնիա և հերցեգովինայի տարածքով այն եվրոպական երթուղու ամենաերկար հատվածն է որը կենտրոնական եվրոպան կապում է ադրիատիկ ծովի հետ բացի այդ եվրոպական երթուղիներն անցնում են երկրի տարածքով բոսնիա և հերցեգովինայի տարածքի վրա կառուցվել է կմ ճանապարհ այդ թվում կմ պինդ ծածկով ճանապարհներ և կմ գրունտային ծածկով ճանապարհներ լեռնային ճանապարհների մեծ մասը ցածր թողունակությունով է բոսնիա և հերցեգովինայի տարածքում գոյություն ունի կմ երկաթուղային ուղի մմ երկաթուղագծի լայնությամբ ներառյալ կմ էլեկտրաֆիկացված ուղիները երկաթուղային ցանցը թվականից սպասարկում են երկու ընկերություններ սերբիական հանրապետության տարածքում իսկ բոսնիա և հերցեգովինայի դաշնությունյի տարածքում երկաթուղային ճանապարհները երկիրը կապում են խորվաթիայի հետ հյուսիսում արևմուտքում և հարավում և սերբիայի հետ արևելքում դարերում երկաթուղային գաբելա զելենիկա գիծը կապում էր երկիրը չեռնոգորիայի հետ բոսնիա և հերցեգովինայում կան օդանավակայաններ որոնցից ը կարծր մակերեսով ը հողային ծածկով ինչպես նաև ուղղաթիռի վայրէջքային հարթակներ երկրում գործում են միջազգային օդանավակայաններ բանյա լուկա մոստար սարաևո և տուզլա ից թվակններին գործել է ավիաընկերությունը բոսնիա և հերցեգովինայի գետի ցանցի հիմքն են սավայի աջ վտակներն որոնց միջոցով անցում է բացվում դեպի միջինդանուբյան դաշտավայրը և ներետվայի հովիտն ապահովելով ելք դեպի ադրիատիկ ծով սավայով դեպի խորվաթիա ջրային ուղին բաց է բայց հազվադեպ է օգտագործվում սավան ունի հետևյալ նավահանգիստները գրադիշկա բրոդ շամաց բրչկո օրաշյե բոսնիա և հերցեգովինայի տպագրական հրատարակությունները գտնվում են մասնավոր ձեռքերում ըստ թվականի հունվարի տվյալների երկրում հրատարակվում էին ամենօրյա թերթեր բոսնիա և հերցեգովինայի դաշնությունում գտնվում են ամսագրեր որոնց թվում են սարաևոյի սլոբոդնա բոսնա և հրատարակությունները և սերբական հանրապետությունում ամսագրեր նորությունների գործակալություններ կրթական համակարգը կազմված է հաստատություններից որոնք նախատեսված են ից տարեկան երեխաների համար պարտադիր դպրոցներից ից մինչև տարեկան և ից մինչև տարեկան երեխաների համար ընդհանուր միջնակարգ դպրոցներից և գիմնազիաներից ին մինչև տարեկան ուսանողների համար մասնագիտական միջնակարգ դպրոցներից պրոֆեսիոնալ զանազանտեխնիկական դպրոցներից և համալսարաններից թվականից գործում է գիտությունների և արվեստի ակադեմիան հիմնական գիտական հաստատությունները տեղակայված են սարաևոյում որոնց թվում են բոսնիական համալսարանը հիմնադրված թվականին որպես բոսնիացիների պատմության և մշակույթի ուսումնասիրման կենտրոն լեզվաբանության տերմինային և ատոմային տեխնոլոգիայի եղանակաբանության համալսարաններն ինչպես նաև աշխարհագրական ֆիզիկական և աստղագիտական մաթեմատիկական բժշկական մանկավարժական և այլ ընկերություններ գրադարանների շարքում են ազգային և համալսարանական գրադարանը հիմնադրվել է թվականին գազի խասրբեգովի գրադարանը թվական և ազգային թանգարանի գրադարանը բարձրագույն կրթության պետական հաստատություններին են պատկանում սարաևոյի հիմնադրվել է թվականին տուզլայի հիմնադրվել է թվականին մոստարի հիմնադրվել է թվականին բիխաչի զենիցայի և ջեմալ բիեդիչի համալսարանները բոսնիա և հերցեգովինայի դաշնությունում և բանյա լուկայի հիմնադրվել է թվականին իստոչնո սարաևոյի համալսարանները պրիեդորի բարձրագույն բժշկական տրեբինեի բարձրագույն հյուրանոցային բիզնեսի և տուրիզմի դպրոցները սերբական հանրապետությունում բոսնիական պատերազմից հետո բոսնիա և հերցեգովինայում աշխատանքներ են իրականացվում մշակութային ժառանգությունը պահպանելու ուղղությամբ դա կարելի է տեսնել մոստարի հին կամուրջի և պատմական մշակութային նշանակություն ունեցող այլ շինությունների վերականգնման օրինակով շատ այլ ծրագրեր ցավոք սրտի մինչ օրս մնացել են անտեսված քաղաքական տարաձայնությունների ու ֆինանսների բացակայության պատճառով բոսնիական պատերազմից հետո սարաևոյում նկատվում է շինարարության աճ այստեղ վերանորոգվել են երկվորյակ աշտարակները կառուցվել է ավազ թվիսթ աշտարակն որը բոսնիա և հերցեգովինայի ամենաբարձր աշտարակն է շինությունում է հաստատվել մեծ ճանաչում ունեցող ավազ թերթի գլխավոր գրասենյակը կրոնը բոսնիա և հերցեգովինայում ներկայացված է հետևյալ դավանություններից իսլամ ուղղափառություն կաթոլիկություն և այլն աթեիզմ մինչև րդ դարը բոսնիայի բնակչության մեծ մասը հեթանոս է եղել սակայն հերցեգովինայում քրիստոնեության ընդունումը բավականին վաղ է տեղի ունեցել համարվում է որ առաջին հոգևորականներն այստեղ են ուղարկվել հռոմի կողմից սակայն ական թվականներին բոսնիայի և սերբիայի միանալուց հետո բոսնիայի քրիստոնեական գալուստները վերաենթարկվում էին կոստանդնուպոլսին թվականին բոսնիան միանում է խորվաթիային թվականին բյուզանդիային իսկ թվականին անկախանում է ական թվականներին բոսնիայում հաստատվում է կաթոլիկական թեմը թվականին բոսնիան միացել է կաթոլիկ հունգարիային իսկ թվականներին նորից հայտնվել է ուղղափառ բյուզանդիայի կազմում որից հետո նորից անկախացել է առաջին թուրական արշավանքը դեպի բոսնիական հողեր իրականցվել է թվականին և թվականին թուրքերն արդեն նվաճել էին բոսնիայի կենտրոնական հատվածի մի մասը բոսնիական թագավոր ստեպան տոմաշն օգնություն էր խնդրում կաթոլիկական եկեղեցուց բայց հռոմի պապը նախ և առաջ ցանկանում էր համոզվել բոսնիայում երեսների բացակայությանը տոշամը թվականին հավաքել է ամբողջ բոսնիական եկեղեցու հոգևորականությունն որից հետո հրամայել է նրանց կա մ ընդունել կաթոլիկությունը և սկսել ենթարկվել հռոմի պապին կա մ լքել թագավորությունը ստեպան տոմաշն այդպես էր չսպասեց խաչակրաց արշավանքին մահանալով թվականին հաջորդ տարի նրա որդի ստեպան տոմաշևիչը հրաժարվել է հարկ վճարել թուրքական սուլթան մեհմեդ ին թվականի գարնանը սուլթանը բոսնիա եկավ մեծ բանակով ստեպան տոմաշևիչի բանակը ջախջախվեց որից հետո նա սուլթանի հրամանով թվականին հուլիսին գլխատվեց կաթոլիկների թիվը պատերազմի ընթացքում կրճատվել է ավելի շատ քան մուսուլմանների և ուղղափառների թիվը այժմ դավանականությունը որոշվում է հիմնականում ազգությամբ սերբերը դավանում են ուղղափառություն խորվաթները կաթոլիկություն սերբերը և խորվաթներն որոնք դավանում են իսլամ իրենց անվանում են բոսնիակներ և մուսուլմաններ թատերական արվեստը բոսնիա և հերցեգովինայում հայտնվել է րդ դարում սարաևոյի ազգային թատրոնը հիմնադրվել է թվականին բանյա լուկայի թատրոնը թվականին մոստարի թատրոնը թվականին տուզլայի թատրոնը թվականին բոսնիական ազգային թատրոնը թվականին սարաևոյում կան նաև կամերային թատրոն և մանկական թատրոն բոսնիայի հետ պահպանված կինոնկարահանումներից ամենահինը թվականի ճամփորդություն բոսնիայով ն է թվականին նկարահանվել է առաջին խաղարկային կինոն կարճամետրաժ ֆիլմ սահմանին և լիամետրաժ մայոր ուրվական հետագայում ֆիլմերը հաճախ նկարահանվել են հարավսլավացի մեշա սելիմովիչի միրկո կովաչի բրանկո չոպիչի և այլ գրողների սցենարով պատկերների մեծ մասը նկարահանել է բոսնա ֆիլմ կինոստուդիան հաճախ հարավսլավիայի այլ կինոստուդիաների հետ համատեղ ականներին հիմնադրված սուտյեսկա ֆիլմ կինոստուդիայի կողմից նկարահանվել են կարճամետրաժ և վավերագրական ֆիլմեր թվականի սարաևոյում բացվել է բեմական արվեստի ակադեմիա հարավսլավիայի գոյության տարիներին բոսնիա և հերցեգովինայի նկարահանվել են այնպիսի պատկերներ ինչպիսիք են թվականի ճակատամարտ ներետվայի վրա թվականի արդյո ք դու հիշում ես դոլի բելին թվականից սարաևոյում անցկացվում է սարաևոյի միջազգային կինոփառատոնը թվականին բոսնիական պատերազմի ավարտից հետո նկարահանվել է առաջին խաղարկային պատկերը կատարյալ շրջան րդ դարի սկզբին նկարահանվել են օրեր և ժամեր և այլ ֆիլմեր բոսնիայի միջնադարյան գրականությունն որն առաջացել է րդ դարի վերջում տարբերվել է թույլ զարգացմամբ երկրում հերետիկոսական բոսնիական եկեղեցու գերակշռության պատճառով կաթոլիկ և ուղղափառ եկեղեցիների դարերի հնագույն հուշարձաններին վերաբերվում են դիվոշևո ևանգելիե խվալի գիրք և այլն գրական հուշարձաններին են նաև վերաբերվում ստեչակների տապանագիրները դարերի սերբական վանքերում ստեղծվել է պատմական գրականությունը դարում զարգանում է մուսուլմանական գրականությունը թուրքերենով արաբերենով բոսնիերենով և պերսիդերենով բոսնիական խոհանոցն օգտագործում է բազմաթիվ համեմունքներ բայց չափավոր քանակությամբ կերակրատեսակներից շատերը թեթև են եփվում են մեծաքանակ ջրով սոուսներն ամբողջությամբ բնական են բաղկացած մեծ մասամբ բանջարեղենի հյութերից տիպական բաղադրամասեր են կարտոֆիլը լոլիկը սոխը սխտորը ոչ կծու պղպեղը վարունգը դդմիկը գազարը կաղամբը ուտելի սունկերը սպանախը կանաչ և չոր ընդեղենը սալորները կաթը աղացած ոչ կծու կարմիր պղպեղը պավլակա կոչվող կաթնասերը կայմակը մսով տիպական կերակրատեսակները պատրաստվում են գլխավորապես տավարի ոչխարի գառան մսից համաձայն իսլամական սննդակարգի թեև բոսնիական խորվաթներն ու բոսնիական սերբերը օգտագործում են նաև խոզի միս տեղական առանձնահատուկ ուտեստներից են չևապին կան չևապչիչին բուրեկը դոլման սարման փիլաֆը գուլաշը այվարը մի ամբողջ շարք արևելյան անուշեղեն տեղական լավագույն գինիները պատրաստվում են հերցեգովինայում որտեղ կլիման բարենպաստ է խաղող աճեցնելու համար սալորի խնձորի օղին ռակիան արտադրում են բոսնիայում խոշորագույն ֆուտբոլային մարզադաշտերն են ասիմ ֆերհատովիչ հասե ավելի քան հազար մարդ տարողությամբ և գրբավիցա ավելի քան հազար մարդ տարողությամբ սարաևոյում ստադիոն պոդ բելիմ բրեգոմ ավելի քան հազար մարդ տարողությամբ մոստարում բիլինո պոլե ավելի քան հազար մարդ տարողությամբ զենիցայում պետության ֆուտբոլային ակումբների շարքում են ժելեզնիչար ը սարաևոյում բորաց ը զրինսկի ն մոստարում և այլն բարձրագույն ֆուտբոլային լիգան բոսնիա և հերցեգովինայի ֆուտբոլի առաջնությունն է բոսնիա և հերցեգովինայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը մասնակցում է եվրոպայի և աշխարհի առաջնությունների խաղերին այլ սպորտաձևերում միջազգային առաջնություններին մասնակցում են բասկետբոլի կանանց և տղամարդկանց վոլեյբոլի կանանց և տղամարդկանց ռեգբիի հոկեյի շախմատի և այլ հավաքականները ռուսերենով անգլերենով բոտսվանա պետություն աֆրիկայում մայրաքաղաքը գաբորոնեն է սահմանակցում է արևմուտքից և հյուսիսից նամիբիային արևելքից և հյուսիս արևելքից զիմբաբվեին հարավից և հարավ արևելքից հահ ին խոշոր քաղաքներ են բացի մայրաքաղաքից մաունը գանցին և մահալապիեն բոտսվանայում են գտնվում մակգադիկգադի աղի լճերը աշխարհագրորեն երկրի տարածքի ը զբաղեցնում է կալահարի անապատը բոստվանան գտնավում է հարավային աֆրիկայում երկրի տարածքը կմ է տարածքի ցամաքային մասը կազմում է կմ բոստվանայի երկարությունը հյուսիս հյուսիս արևելքից հարավ հարավ արևմուտք ուղղությամբ կմ է երկիրն ունի ընդհանուր սահման հարավում և հարավ արևելքում հարավաֆրիկյան հանրապետության կմ հյուսիսում և արևմուտքում նամիբիայի կմ հյուսիս արևելքում զամբիայի մի կետում և զիմբաբվեի հետ կմ սահմանների ընդհանուր երկարությունը կմ է բոտսվանայի տարածքի ը տեղակայված է կալախարիայի լայնածավալ բարձրավանդակում միջին բարձրությունը կազմում է մետր արևմուտքում մինչև մետր բլուրների ամենաբարձր կետը ցոդիլոն է մ ամենացածրը լիմպոպո և շաշե գետերի միացման շրջանը մ ընդարձակ բարձրավանդակը որն ունի մ միջին բարձրություն և ձգվում է քանյեի հյուսիսից մինչև զիմբաբվեի սահմանը երկիրը բաժանում է երկու տեղագրական տարածաշրջանների արևելյան շրջանը բլրապատ տարածք է որտեղ գերակշռում են թփածածկ և խոտածածկ տարածքները բարձրավանդակից արևմուտք տարածվում են օկավանգո ճահիճը և կալախարիի անապատը երկրի արևելյան և կենտրոնական մասերի հողերը կազմված են չոր կավե կարմիր մոկատա հողից որ հանդիպում է հարթավայրերում կամ սպիտակ կավճե չավանա ավազե հողի ու շագանակագույն քարքարոտ հողի սելեկոյի խառնուրդից որոնք հանդիպում են բլուրներում և դրանց շրջակայքում սելեկո հողերը համարվում են բոտսվանայի լավագույն հողերից որոնք հարմար են հացահատիկային մշակաբույսերի աչեցման համար այդ հողերի բերրիությունը սահմանափակվում է քիչ տեղումների պատճառով հինավուրց լճի տեղում գտնվող ալյուվիալ հողերն իրենց մեջ ներառում են մոխրագույն կավե հողեր ճահճոտ տարածքներում կանաչամոխրագույն աղի հողեր բոլսոնայում խոնավ տարածքների շրջակայքում տարածված են մոխրագույն կավե հողերից մինչև դեղին ավազե հողեր նախկին խոնավ տարածքներում կան նաև սև և մոխրագույն կավե հողեր բոտսվանայի ամենախոշոր գետը օկավանգոն է երկրի հյուսիս արևմուտքում գտնվում է նրա ստորին հոսքը և կմ մակերեսով ընդարձակ ներմայրցամաքային դելտան հորդացման ժամանակ մինչև կմ օկավանգոյի դելտան առատ է լճերով որոնցից ամենախոշորը համարվում է աղի նգամի լիճը դելտայից առկա է ջրի անկանոն հոսք բոտետի բոտլետլե ցամաքող գետով ցկաու աղի լճի միջով աշխարհի ամենամեծ աղուտներից մեկի մակգադիկգադիի մեջ մոտ հազար կմ մակերես առավել անձրևոտ տարիներին օկավանգո գետի դելտայից ջրի հոսք է տեղի ունենում զամբեզի գետի մեջ երկրի հարավ արևելքում հոսում են լիմպոպո գետի ձախ վտակները որոնք հոսում են հարավաֆրիկյան հանրապետության սահմանով հյուսիս արևելքում չոբե գետի աջ վտակները որոնք հոսում են հյուսիսային սահմանի երկայնքով մնացած տարածքում առկա են միայն ցամաքող գետեր որոնք ջրով են լցվում միայն անձրևոտ սեզոնին ինչպես նաև առկա են անհոսք աղի լճեր բոտսվանայի գետերի մեծամասնությունը ակունքներ ունեն հահ ում կամ անգոլայում երկրում առկա են կմ վերականգնվող ջրային աղբյուրներ որոնցից ը օգտագործվում է գյուղատնտեսության հոգսերի համար քաղաքային համարյա ամբողջ բնակչությունը և գյուղական բնակչության ը մաքուր ջրին մուտք ունեն երկրի ընդերքում առկա են մեծ քանակությամբ օգտակար հանածոներ հայտնաբերվել են ալմաստի ոսկու նավթի նիկելի պղնձի մանգանի կոբալտի արճճի ցինկի քարածխի ազբեստի ծծմբի տալկի բրոմի հանքավայրեր առկա են նաև կալցինացված և այրիչ սոդայի պլատինի ուրանի կերակրի աղի արծաթի և քրոմի հանքավայրեր երկրի տնտեսության համար զգալի նշանակություն ունեն ալմաստի օգտակար հանածոները թվականին օրապա գյուղի մոտ ֆրանսիսթաուն քաղաքից կմ հեռավորության վրա հայտնաբերվել է առաջին կիմբերլիտի խողովակներ այնուհետև խողովակներ են հայտնաբերվել նաև լետլհականի և ցվանենգի շրջաններում բոտսվանայի ալմաստները հայտնի են իրենց որակի շնորհիվ նրանցից ը օգտագործվում են ոսկերչական իրեր պատրաստելու համար օգտակար հանածոների մյուս խոշոր հանքավայրերի թվում են պղնձա նիկելային հանքավայրերը գտնվում են սելեբի պիկվե քաղաքի մոտ և մմամաբուլա բնակավայրի մոտ գտնվող բարձր որակի քարածխի հանքերը երկրի մեծ մասը զբաղեցնում են անապատացված ծառաթփային սավաննաները երկրի հարավ արևմուտքում տարածված են սուկուլենտային թփուտներով և կիսաթփուտներով ավազային կիսաանապատները հարավաֆրիկյան հանրապետության հետ սահմանի մոտ հանդիպում են կենդանի քարեր որոնք համարվում են լիտոպս ցեղի սուպերսուկուլենտների ներկայացուցիչներ բոտսվանայի արևելյան և հյուսիսային շրջաններում տարածված են հացահատիկային սավաննաները որոնք մասամբ օգտագործվում են անասունների արածելու և հողագործության համար այդ շրջանները ենթարկվում են էրոզիայի և հողերի աղակալման բացասական ներգործությանը երկրի հյուսիսային մասը զբաղեցնում են նոսրանտառները և պարկային սավաննաները որտեղ տարածված են ակացիաները բաոբաբները մարուլան մոկուտեմոն կոմիֆորան հացի ծառը և այլն այստեղ նույնպես բայց ավելի փոքր ծավալով տարածված են գետի հովտի երկայնությամբ ձգվող անտառները օկավանգո գետի դելտային բնորոշ են արևադարձային եղեգից պապիրուսից բաղկացած ճահիճները երկրի կենդանական աշխարհը դասվում է եթովպիայի շրջանի հարավ աֆրիկյան ենթաշրջանին այն հարուստ է և բազմազան այստեղ կան փղեր առյուծներ ընձառյուծներ հովազներ շնագայլեր գորշ և բծավոր բորենիներ զեբրաներ գոմեշներ ընձուղտներ բազմազան այծքաղներ գնու եզնայծ կոնգոնի օրիքս մեծ կուդու սփրինգբոք սթենբոք դուկեր և այլն բազմաթիվ են թռչունները աֆրիկյան ջայլամ սև և փոմփոլավոր մեծ արոսներ սողուններ օձեր պիթոններ սև մամբաներ և այլն հատվածոտանիներից սովորաբար հանդիպում են կարիճները առավել հարուստ է օկավանգո գետի դելտայի կենդանական աշխարհը որտեղ բնակվում են գետաձիեր սիտատունգա և կարմրագորշ լիչի այծքաղները ջրային այծ աֆրիկյան ուրուր ձկնորսը աֆրիկյան ձկնային բուն կրետակեր ծղնին ֆլամինգոն արագիլները քաջահավեր ձկնկուլների բադերի գաճաճ սագերի կոկորդիլոսների մի քանի տեսակներ ընդհանուր առմամբ գետի դելտայում արձանագրվել է թռչունների ձկների կաթնասունների սողունների և երկկենցաղների տեսակ կան ալմաստի ներկայումս արդյունահանությամբ աշխարհում գրավում է երրորդ տեղը նիկելի կոբալտի մանգանի պաշարներ երկրի մեծ մասը գտնվում է մայրցամաքային հատկանիշներով մերձարևադարձային կլիմայական գոտում հունվարին միջին ջերմաստիճանը կազմում է հուլիսին հունվարին միջին նվազագույնը կազմում է և հուլիսին հունվարի միջին ջերմաստիճանը կազմում է հուլիսին օրական ջերմաստիճանի ամպլիտուդը հասնում է ձմռանը լինում են սառնամանիքներ որոշ շրջաններում ամենաշոգ ամիսը հոկտեմբերն է իսկ անձրևների սեզոնին որը շրջանների մեծ մասում լինում է նոյեմբերին մարտ ամիսը միջին ջերմաստիճանը նվազում է մինչև տեղումների միջին տարեկան քանակը մմ է հարավ արևմուտքում տատանվելով մմ ից մինչև մմ հյուսիս արևելքում տեղումների մեծ մասը թափվում է ամռան ամիսներին դեկտեմբերից մինչև մարտ օդի հարաբերական խոնավությունը ամռան ամիսներին է առավոտյան և կեսօրին ձմռանը առավոտյան և կեսօրին օգոստոսին սկսվում են արևմտյան ուղղությամբ սեզոնային քամիները որոնք հաճախ վերածվում են ավազե փոթորիկների երկիրը դարեր շարունակ եղել է մեծ բրիտանիայի գաղութը բեչուանալենդ անունով անկախություն է ձեռք բերել թվականի սեպտեմբերին հիմնական բնակիչները բանտու լեզվաընտանիքի բեչուաններն են բնակվում են նաև մաշոնաներ պեդեր և այլք տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է գերակշռողը անասնապահությունը մշակում են սորգո կորեկ եգիպտացորեն և այլն զարգացած է փայտի փորագրությունը տնային կահկարասին զարդարում են երկրաչափական նախշերով հաճախ հանդիպում են փորագիր գդալներ պոչերը մարդկանց և կենդանիների տեսքով ուլունքներից և պղնձալարից պատրաստում են ապարանջաններ բոթսվանայում ապրում են կլոր առանց պատուհանների եղեգից կամ հարդից կոնաձև ծածկով խրճիթներում բրազիլիա պաշտոնապես բրազիլիայի դաշնային հանրապետություն հարավային ամերիկայի և լատինական ամերիկայի խոշորագույն պետությունը միլիոն քառակուսի կիլոմետր տարածքով և ավելի քան միլիոն բնակչությամբ բրազիլիան հինգերորդ խոշորագույն պետությունն է տարածքով և հինգերորդ խոշորագույնը բնակչությամբ մայրաքաղաքն է համանուն բրազիլիան իսկ խոշորագույն քաղաքն է սան պաուլոն դաշնությունը բաղկացած է նահանգներից դաշնային շրջանից և մունիցիպալիտետներից բրազիլիան խոշորագույն երկիրն է որտեղ պորտուգալերենը պետական լեզուն է և միակն է ամերիկայում պետությունը ամենաբազմամշակութային երկրներից է աշխարհում քանի որ դարերի ընթացքում տեղի է ունեցել զանգվածային ներգաղթ դեպի բրազիլիա արևելքում սահմանակցելով ատլանտյան օվկիանոսին բրազիլիան ունի մոտ կմ ափամերձ գոտի այն սահմանակցում է հարավային ամերիկայի բոլոր երկրներին բացառությամբ էկվադորին և չիլիին և զբաղեցնում է մայրցամաքի ցամաքային տարածքի ը պետության ամազոնի դաշտավայրը ներառում է լայնածավալ արևադարձային անտառներ որտեղ ապրում են կենդանական աշխարհի բազում ներկայացուցիչներ բազմազան բնապահպանական գոտիներ և մեծ թվով բնական ռեսուրսներ իր եզակի բուսական ժառանգությունը բրազիլիային դարձնում են աշխարհի մեգաբազմազան երկրներից մեկը և գլոբալ հետաքրքրության առարկա բրազիլիայում բնակվել են բազմաթիվ ցեղեր մինչև թվականը երբ ճանապարհորդ պեդրու ալվարեշ կաբրալը տարածքը հայտարարեց պորտուգալական կայսրության գաղութ բրազիլիան մնաց պորտուգալիայի գաղութը մինչև թվականը երբ կայսրության մայրաքաղաքը լիսաբոնից տեղափոխվեց ռիո դե ժանեյրո թվականին գաղութը ստացավ թագավորության կարգավիճակ և ձևավորվեց պորտուգալիայի բրազիլիայի և ագրավեյի միացյալ թագավորությունը անկախություն ձեռք բերվեց թվականին երբ ձևավորվեց բրազիլիայի կայսրությունը որը ունիտար երկիր էր և կառավարվում էր սահմանադրական միապետի և խորհրդարանական համակարգի կողմից թվականին ընդունվեց առաջին սահմանադրությունը և ձևավորեց երկպալատանի խորհրդարանը որն այժմ կոչվում է ազգային կոնգրես երկիրը դարձավ նախագահական հանրապետություն թվականի ռազմական հեղաշրջումից հետո թվականին ռազմական դիկտատուրա հատատվեց երկրում ռազմական հեղաշրջումից հետո որն իշխեց մինչև թվականը որից հետո քաղաքացիական կառավարությունը վերադարձվեց բրազիլիայի ներկայիս սահմանադրությամբ որն ընդունվել է թվականին ամրագրված է որ երկիրը ժողովրդավարական դաշնային հանրապետություն է չնայած հարուստ մշակութային պատմությանը երկիրը յունեսկո ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների քանակով տասներեքերորդն է աշխարհում բրազիլիան ունի զարգացող տնտեսություն նոմինալ հնա ի մակարդակով բրազիլիան իններորդն է աշխարհում երկիրը աշխարհի խոշորագույն հացահատիկ արտադրողներից մեկն է և խոշորագույն սուրճ արտադրողը վերջին տարում երկիրը դասակարգվում է որպես միջինից բարձր մակարդակի տնտեսություն ունեցող համաշխարհային բանկի կողմից և նորովի ինդուստալիզացված երկիր որի ազգային հարստությունը ամենամեծն է լատինական ամերիկայում բրազիլիան տարածաշրջանային տերություն է և շատ ժամանակ համարվում է մեծ տերություն կամ միջին տերություն միջազգային հարաբերություններում նրա միջազգային ճանաչման և ազդեցության շնորհիվ որոշ դեպքերում երկիրը համարվում է զարգացող տերություն և պոտենցիալ գերտերություն բրազիլիան մակ ի մեծ քսանյակի բրիկս ի հարավամերիկյան ազգերի միության ի ամերիկյան պետությունների կազմակերպության իբերո ամերիկյան պետությունների կազմակերպության և պորտուգալալեզու երկրների համագործակցության հիմնադիր անդամ է բրազիլիայի տարածքում հնուց ի վեր բնակվել են հնդկացի ցեղեր թվականին բրազիլիայի ափերը հասավ պորտուգալացի ծովագնաց կաբրալը իսկ թվականին բրազիլիա եկան առաջին պորտուգալացի գաղութաբնակները սկսեցին արտահանել արժեքավոր պաուբրազիլ կարմիր փայտը գաղութացման ընթացքում բրազիլիայում տարածվեց խոշոր ֆեոդալական հողատիրությունը սակայն որպես աշխատող ուժ հնդկացիներին ստրկացնելու բոլոր փորձերը ապարդյուն անցան դ ական թթ պորտուգալացիները սկսեցին բրազիլիա ներմուծել աֆրիկյան ստրուկներ բայց սրանք նույնպես համառ դիմադրություն ցույց տվեցին գաղութարարներին թվականին փախստական ստրուկները պեռնամբուկու նահանգի տարածքում ստեղծեցին պալմարիս հանրապետությունը որը գոյատևեց մինչև թվականը դ մեծ նշանակություն ստացավ ոսկու և ալմաստի արդյունահանումը բրազիլիան դարձավ պորտուգալիայի ամենահարուստ գաղութը այսպես կոչված ոսկու տենդը բրազիլիայում խթանեց նոր քաղաքների հիմնադրմանը ճանապարհաշինությանը ազատագրական շարժման ծավալումը հանգեցրեց բրազիլիայի գաղութային ստատուտի վերացմանը թվականին բրազիլիան դարձավ անկախ կայսրություն թվականներին պեդրու թվականներին պեդրու թվականին պորտուգալիան ճանաչեց բրազիլիայի անկախությունը թվականներին բրազիլիայի և արգենտինայի միջև պատերազմ տեղի ունեցավ ուրուգվայի համար ռիո դե ժանեյրոյի պայմանագրով ուրուգվայը ճանաչվեց անկախ հանրապետություն բրազիլիայի քաղաքական զարգացումը աչքի էր ընկնում միապետական վարչակարգի դեմ ստրկատիրության վերացման համար ժողովրդական զանգվածների համառ պայքարով թվականներին նեգր ստրուկների ապստամբություններ տեղի ունեցան բահիա նահանգում թվականներին նահանգների մեծ մասում բռնկվեցին ժողովրդական զինված ապստամբություններ դեմոկրատական հանրապետություն հաստատելու պահանջով ստրկավաճառության վերացմամբ բրազիլիայում ստրկական աշխատանքը աստիճանաբար փոխարինվեց ազատ աշխատանքով որն իր հերթին զարկ տվեց արդյունաբերության ու գյուղատնտեսության զարգացմանը կապիտալիստական հարաբերությունների ձևավորմանը նպաստեց եվրոպացիների ներգաղթը որն առանձնապես լայն չափեր ընդունեց ական թվականներին օտարերկրյա կապիտալը ավելի ու ավելի էր թափանցում տնտեսության մեջ տեղի էր ունենում բրազիլական ազգի ձևավորումը թվականի նոյեմբերի ին բրազիլիան հռչակվեց ֆեդերատիվ հանրապետություն թվականից բրազիլիան մասնակցեց առաջին համաշխարհային պատերազմին անտանտի կողմում թվականին պետական հեղաշրջման հետևանքով իշխանության գլուխ անցավ ժ վարգասը նրա օրոք ուժեղացավ գերմանական մոնոպոլիաների թափանցումը բրազիլիայի տնտեսության մեջ հարավային ամերիկայի գերմանական բանկը բրազիլիայում հիմնեց մոտ մասնաճյուղ թվականների համաշխարհային պատերազմի տարիներին ուժեղացավ ամն ի իմպերիալիզմի թափանցումը բրազիլիա թվականի օգոստոսին բրազիլիան պատերազմ հայտարարեց գերմանիային և իտալիային ֆաշիստական տերությունների ջախջախումը խթանեց դեմոկրատական շարժման զարգացումը բրազիլիայում թվականի օգոստոսին իշխանության գլուխ անցավ ժ կաֆե ֆիլիոյի պրոամերիկյան կառավարությունը ական թթ բրազիլիան ագրարային երկրից վերածվեց ագրարային արդյունաբերական երկրի նոր մայրաքաղաք բրազիլիայի հռչակումը թվականի ապրիլի նշանավորեց բուրժուազիայի տնտեսության ուժեղացումը սակայն տնտեսության շատ կարևոր ճյուղեր շարունակում էին մնալ օտարերկրյա հիմնականում ամերիկյան կապիտալի ձեռքում բրազիլիան առաջ քաշեց ագրարային ֆինանսական բանկային կրթական բարենորոգումների ծրագիր սահմանափակեց օտարերկրյա կապիտալի և մոնոպոլիաների գործունեությունը արտաքին քաղաքականության ասպարեզում բրազիլիան հանդես եկավ հօգուտ սոցիալ տնտեսական տարբեր կարգ ունեցող երկրների խաղաղ գոյակցության զինվորական խռովության հետևանքով իշխանության գլուխ կանգնած գեներալ լ կ բրանկուի կառավարությունը արձակեց քաղաքական կուսակցությունները թույլատրելով միայն երկու քաղաքական խմբավորումների ազգային բարեշրջման դաշինքի և բրազիլիայի դեմոկրատական շարժման լեգալ գործունեությունը թվականների մարտին նախագահ դարձավ ա դա կոստա է սիլվան որի կառավարությունը ներկայացնում էր հիմնականում միևնույն ռազմա քաղաքական և սոցիալական ուժերը ինչ նախորդ կառավարությունը թվականի դեկտեմբերին խորհրդարանը ցրվեց թվականի հոկտեմբերին նախագահ ընտրվեց գեներալ է գարաստազու մեդիսին որը էական ոչինչ չձեռնարկեց դեմոկրատական ազատությունների վերականգնման ուղղությամբ թվականի մարտին իշխանության գլուխ անցավ նախագահ է գլեյզելի կառավարությունը որում նույնպես գերակշռում են զինվորականները դեմոկրատների ճնշումը շարունակվում է որը հատկապես ուժեղացավ թվականի նոյեմբերի պառլամենտական ընտրություններից հետո արտաքին քաղաքականության ասպարեզում բրազիլիայի ներկա կառավարությունը հանդես է գալիս հօգուտ լատինական ամերիկայի երկրների հետ փոխշահավետ համագործակցության երկիրը որն այժմ կոչվում է բրազիլիա պորտուգալական նավատորմի ժամանումով հռչակվել էր պորտուգալական կայսրություն պեդրո ալվարեսի կողմից թվականի ապրիլի ին պորտուգալացիները համարվում են բնիկ ժողովուրդ բաժանված մի քանի ցեղերի որոնցից շատերը խոսում էին թուփի գարանի լեզվաընտանիքի լեզուներով և կռվում էին միմյանց հետ չնայած առաջին բնակատեղիները հիմնվել են թվականին գաղութացումը ավելի ընդլայնվեց թվականին երբ պորտուգալացի թագավոր ջոն ը երկրի տարածքը բաժանեցը մասնավոր և ինքնակառավարվող կապիտալիստական գաղութների քանի որ կապիտալիստական գաղութների ոչ կենտրոնացված և անկազմակերպ հակումները խնդրահարույց էին թվականին պորտուգալացի թագավորը վերակազմավորեց դրանք բրազիլիայի գլխավոր կառավարության մի ամբողջական և կենտրոնացված պորտուգալական գաղութ հարավային ամերիկայում գաղութացման առաջին երկու դարերում բնիկները և եվորպական խմբերը մշտական պատերազմի մեջ էին կնքում էին դաշինքներ որոնք հնարավորություն կտային ստանալ առավելություններ միմյանց դեմ րդ դարի կեսերին շաքարեղեգը դարձավ ամենակարևոր արտահանվող ապրանքը և ստրուկներ ձերք բերվեցին սահարյան աֆրիկայից արևմտյան աֆրիկայի շուկան դարձավ ամենամեծ մատակարարը որը զբաղվում էր շաքարեղեգի պլանտացիաներով բրազիլական շաքարեղեգի պահանջը միջազգային շուկայում շարունակաբար աճում էր այս շրջանում եվրոպական ուժերը փորձեցին գաղութացնել բրազիլիան այնպիսի ներխուժումներով որ բրազիլիան ստիպված էր կռվել հատկապես ֆրանսիացիները ռիոյում ականներին մորանյոյում ականներին և հոլանդացիները պերնամբրուչոյում և բահիայում հոլանդա պորտուգալական պատերազմի ընթացքում իբերական միության անկումից հետո պորտուգալական գաղութային վարչակազմերը բրազիլիայում ունեին երկու նպատակ որոնք կարող էին երաշխավորել գաղութային կարգուկանոնը և պորտուգալիայի ամենահարուստ և ամենամեծ գաղութի մենիշխանությունը վերահսկել և ոչնչացնել ստրուկների ապստամբության և դիմադրության բոլոր հնարավոր տարբերակները ինչպիսիք էին պալմարեսի կիլոմբոն և ճնշել ինքնակառավարման կամ անկախության բոլոր շարժումները որոնցից էր դավադրությունները բրազիլիան նախագահական հանրապետություն է գործող սահմանադրությունն ընդունվել է թվականի հոկտեմբերի ին պետության կառավարության ղեկավարը և զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարը նախագահն է օժտված մեծ լիազորություններով ընտրվում է խորհրդարանի ազգային կոնգրես անդամների բացարձակ մեծամասնությամբ տարով օրենսդրական իշխանության բարձրագույն մարմինը երկպալատ սենատ և դեպուտատների պալատ խորհրդարանն է յուրաքանչյուր նահանգ ունի իր սահմանադրությունը նահանգը գլխավորում է ընտրովի նահանգապետը մունիցիպալ խորհուրդների անդամները և պրեֆեկտները ընտրվում են ուղղակի քվեարկությամբ դատական համակարգն ընդգրկում է ֆեդերալ գերագույն ֆեդերալ դատարան ֆեդերալ ապելյացիոն դատարաններ զինվորական տրիբունալներ ընտրական գործերով դատարաններ աշխատանքային դատարաններ և նահանգների դատարանները բրազիլիան գտնվում է հարավային ամերիկա մայրցամաքում ատլանտյան օվկիանոսի ափին գրավում է մայրցամաքի արևելյան և կենտրոնական մասը սահմանակից է գվիանային սուրինամին գայանային վենեսուելային կոլումբիային պերուին բոլիվիային պարագվային արգենտինային ուրուգվային տարածությունը հազար քառ կմ երկրի հյուսիսում ամազոնի դաշտավայրն է որը դեպի հյուսիս աստիճանաբար ձուլվում է գվիանական սարահարթի հարավային մասի բլրավետ հարթավայրերին երկրի մնացած տարածքի գերակշռող մասը գրավում է բրազիլական սարահարթը բարձրությունը մինչև մ բունդերյա լեռը ծայր հարավում լապլատայի դաշտավայրն է բրազիլիան տեղադրված է մինչքեմբրյան բրազիլական պլատֆորմի վրա որը մերկանում է գվիանական վահանի գուապորե և աան ֆրանսիսկու բարձրությունների շրջանում ամազոնի պառնաիբայի պարանայի տեկտոնական ընդարձակ իջվածքները սինեկլիզներ ծածկված են փխրուն ապարների հզոր շերտերով պլատֆորմի հիմքի հետ են կապված բազմամետաղների ոսկու երկաթի մանգանի հանքերը և հազվագյուտ մետաղները հողմահարման կեղևի հետ բոքսիտները նստվածքային ծածկույթի հետ նավթը քարածուխը աղը բրազիլիան դաշնային երկիր է կազմված նահանգներից մեկ դաշնային շրջանից որը ներառում է մայրաքաղաք բրազիլիան և քաղաքային ինքնավար շրջաններից մարզերը ունեն ինքնակառավարվող վարչություններ որոնք հավաքում են սեփական հարկերը և ստանում են դաշնային կառավարության կողմից հավաքված հարկերի իրենց բաժինը նրանք ունեն մարզի ղեկավար և միակողմանի օրենսդիր մարմին որը ընտրվում է հենց իրենց շրջանի բնակիչների քվեարկությամբ դաշնային շրջանները ունեն նաև անկախ արդարադատական դատարաններ չնայած սրան դաշնային նահանգները ավելի քիչ ինքնավարություն ունեն ստեղծելու սեփական օրենքները քան ամերիկայի միացյալ նահանգները օրինակ քրեական և քաղաքացիական օրենքները քվեարկության են դրվում միայն երկկողմանի դաշնային կոնգրեսում ու պարտադիր բնույթ ունեն ամբողջ երկրում նահանգները և դաշնային թաղամասը խմբավորվում են շրջանների հյուսիսային հյուսիս արևելյան կենտրոնա արևմտյան հարավային և հարավ արևելյան բրազիլական շրջանները ոչ թե քաղաքական կամ վարչական այլ ընդամենը աշխարհագրական բաժանումներ են և դրանք չունեն կառավարման որևէ հատուկ ձև չնայած շրջաններտ հաստատված են օրենքով դրանք հիմնականում բաժանված են վիճակագրական տվյալների համար ինչպես նաև սահմանելու դաշնային ֆոնդի բաշխումը զարգացման ծրագրերում քաղաքային շրջանները որպես նահանգներ ունեն ինքնավար վառավարում հավաքում են սեփական հարկերը և ստանում միության և պետական կառավարության հարկերի իրենց բաժինը յուրաքանչյուր քաղաքային շրջան ունի քաղաքապետ և ընտրված օրենսդիր մարմին բայց չունի առանձին դատական համակարգ իրականում պետության կողմից կազմավորված դատական մարմինը կարող է ընդգրկել շատ քաղաքային համայնքներ մի արդարադատական վարչական բաժանման մեջ որը կոչվում է կոմարկա երկիր կլիման շոգ է հունվարի ամռանը միջին ջերմաստիճանը ից է հուլիսինը ձմռանը ից բարձր լեռնազանգվածներում հուլիսին ից է հնարավոր են ցրտահարություններ կլիման փոխվում է հյուսիս արևմուտքից դեպի հարավ արևելք խոնավ հասարակածայինից սեզոնային խոնավ մերձհասարակածայինի ամազոնի դաշտավայրի արևմուտքում կլիման հասարակածային է խոնավ տարեկան մմ տեղումներով և միջին ամսական ջերմաստիճանի ից տատանումներով արևելքում և մերձակա գվիանական ու բրազիլական սարահարթերի մեղմաթեք լանջերին ամիս տևողությամբ չորային մերձհասարակածային տարեկան մմ ծովափնյա մասում մոտ մմ տեղումներ բրազիլական սարահարթի կենտրոնական շրջանում և պանտանալում մերձհասարակածային տարեկան մմ տեղումներ և ջերմաստիճանի մեծ տատանումներով ից արևելյան ծայրամասի կլիման արևադարձային պասսատային է շոգ և խոնավ լեռնային ուղղաձիգ գոաիականության արտահայտությամբ սարահարթի հարավի կլիման մշտական խոնավ է պարանայի սարավանդում արևադարձային արևելյան բարձրադիր շրջաններում մերձարևադարձային բրազիլիայով հոսում է աշխարհի ամենաջրառատ գետը ամազոնը որն ունի հինգհարյուրից ավելի վտակներ մյուս խոշոր գետերից են պարանան սան ֆրանցիսկուն պարաիբան գետերը ջրառատ են հարուստ սահանքներով ու ջրվեժներով ունեն ջրաէներգետիկ մեծ պաշարներ գետային ցանցը խիտ է գետերը ջրառատ են հարուստ սահանքներով ու ջրվեժներով ունեն էլեկտրաէներգիայի մեծ պաշարներ խոշոր գետերից են ամազոնը ուրուգվայը պարանան պարագվայ վտակով սան ֆրանսիսկուն պարաիբան տոկանտինսը բրազիլիայի անտառները սելվասները շատ հարուստ են այստեղ աճում են արմավենիներ ֆիկուսներ ադամաթզենիներ հեվեա որոնց փաթաթվում են ճկուն լիանները տարաշխարհիկ ծաղիկները փունջ փունջ կախված են գետի ջրերի վրա որտեղ վխտում են խոշոր գունագեղ բզեզներ ճանճեր սարդեր ու մոծակներ այնքան թթվածին է գոյանում ամազոնի անտառներում որ դրանց կոչում են մոլորակի թոքեր այժմ մարդը ներխուժել է անտառների այս թագավորությունը հզոր մեքենաները տապալում են դարավոր ծառերը դրանց տեղերում մի քանի գիտահետազոտական կենտրոնների գիտնականներից բաղկացած խումբը բրազիլիայի սերադո շրջանում հայտնաբերել է մինչ այժմ գիտությանն անհայտ կենդանիների նոր տեսակ այս մասին տեղեկացնում է շրջակա միջավայրի պահպանությամբ զբաղվող ընկերությունը սերադոն հանդիսանում է յուրահատուկ տիպի էկոհամակարգ որտեղ սավաննան միահյուսվում է անտառային խիտ բուսականության հետ կենտրոնի գիտնականներից և բրազիլական մի քանի համալսարանների ներկայացուցիչներից բաղկացած արշավախումբը կենդանիներին նոր տեսակները հայտնաբերել է սերադոյի հազար հա տարածք ունեցող սերա գերալ դը տոկանտինիս կոչվող բնապահպանական կենտրոնի մոտակայքում մասնագետները մասնավորապես հայտնաբերել են ձուկ սողուն երկկենցաղ կաթնասուն և թռչուն նշենք որ նոր հայտնաբերված կենդանիներից են տեսակի անոտանի մողեսը տեսակի գաճաճ փայտփորիկը և տեսակի կոտոշավոր դոդոշը կենդանական աշխարհը պատկանում է նեոտրոպիկական մարզի բրազիլական ենթամարզին բնորոշ կենդանիներից են մրջնակերը զրահակիրը եղջերումազամը երկարառունգը բաշավոր գայլը զանազան կրծողներ բրազիլիական ազգը ձևավորվել է անցյալ դարում եվրոպացի վերաբնակիչների աֆրիկյան նեգրերի և տեղաբնիկ հնդկացիների միախառնումից այդ պատճառով էլ մարդաբանական տեսակետից շափազանց խայտաբղետ են բնիկների հնդկացիների պահպանված ցեղախմբերը հիմնականում բնակվում են ամազոնիայի խորքերում մինչև այժմ կան ցեղեր որոնք գտնվում են զարգացման նախնադարյան մակարդակի վրա բրազիլիայում մարդկանց զարգացման մակարդակի և կյանքի որակի տարբերությունները հիրավի ապշեցուցիչ են եթե օրինակ սան պաուլոյում շատերն ապրում են ժամանակակից մինչև հարկանի երկնաքերներում ապա ամազոնիայի ջունգլիներում կարելի է հանդիպել ծառերի վրա բնակվողների բնակչության տոկոսը բրազիլացիներ են մնացածը ազգային փոքրամասնունթյուններն են որոնք ներգաղթել են րդ դարերի ընթացքում եվրոպայից իտալացիներ իսպանացիներ գերմանացիներ և ասիայից ճապոնացիներ արաբներ հայեր բրազիլիայի ազգաբնակչությունը թվականին կազմում է մոտավորապես բնակիչ յուրաքանչյուր քառ կմ վրա տղամարդկանց և կանանց թվաքանակների հարաբերակցությունը կազմում էր բնակչությունը շատ խիտ կենտրոնացված է հարավ արևելյան և հյուսիս արևելյան շրջաններում սակայն ամենածավալուն տարածաշրջաններն են համարվում կենտրոնական արևմտյան և հյուսիսային շրջանները որոնք միասին կազմում են բրազիլիայի ընդհանուր տարածքի ը ունենալով ընդամենը միլիոն բնակչություն ներկայումս բրազիլիայի բնակչության թիվը ավելանում է հիմնականում բնական աճի հաշվին տարեկան բնակչության տեղաբաշխումը խիստ անհավասար է բնակչության մոտ կեսն ապրում է մերձատլանտյան առափնյա նեղ գոտում մինչդեռ ամազոնի դաշտավայրի հսկայական տարածքներ անմարդաբնակ են բրազիլիայում կրոնը ձևավորվել է ստրկացված աֆրիկյան ցեղերի և բնիկների կրոնական սովորույթների և կաթոլիկության բախմամբ բրազիլիայի պորտուգալական գաղութացման շրջանում այս տարբեր հավատքների բախումը հանգեցրեց բրազիլական կաթոլիկ եկեղեցու հովանու ներքո գտնվող բազմատեսակ սինցետիստական պրակտիկայի զարգացմանը որը բնորոշված ավանդական պորտուգալական տոնակատարություններով և որոշ դեպքերում ոգեհարցությունով կրոն որը սպիրիտուալիզմի և քրիստոնեության համադրություն է կրոնական բազմակարծությունը ընդլայնվեց րդ դարում և բողոքական համայնքը ընդլայնվեց ներառելով բնակչության ավելի քան տոկոսը ամենահայտնի բողոքական դենոմինացիաները պենեկոստալներն ու ավետարանականներն էին այլ նշանավոր բողոքական ճյուղերը ներառում էին բապտիստներին ադվենթիստներին լյութերալիստներին և բարեփոխված ավանդութները հռոմեական կաթոլիկությունը երկրի գերիշխող հավատքն է բրազիլիայի կաթոլիկ համայնքը աշխարհում ամենամեծն է ըստ թվականի ժողովրդագրական մարդահամարի բնակչության ը ռոմանական կաթոլիկներ են ը բողոքականության հետևորդներ են ը կրեկետիստ սպիրիտուալիզմի հետևորդներ են ը այլ քրիստոնեական ուղղությունների հետևորդների են ը աֆրիկաբրազիլական կրոններ ը բուդդայականություն հուդիզմ ը բրազիլական իսլամ ը հնդկական կրոններ ը այլ կրոնական հակումներ չպարզված կամ չորոշված մինչդեռ ը անկրոնական են սակայն վերջին տարում բողոքականությունը և հատկապես պենտեկոստալիզմը և ավետարանականությունը տարածվել են բրազիլիայում մինչդեռ կաթոլիկության հարաբերությունը մեծապես նվազել է բողոքականությունից հետո բնակչության մի մեծ հատված չի դավանում որևէ կրոնի թվականի մարդահամարի արդյունքներով այն աճել է ի բրազիլիայում ամենաշատ անկրոնական հակումներ ունեցող քաղաքներն են սալվադորը պորտո բելոն և բոա բիստան ամենակաթոլիկ քաղաքներն են տերեսինան ֆորտալեսան և ֆլորիանոպոլիսը ինչ որ առումով ռիո դե ժանեյորն բրազիլիայի ամենաաթեիստ շրջանն է որտեղ կաթոլիկների թիվը ևս քիչ է մինչդեռ պորտո ալեգրեն և ֆորտալեզան համապատասխանաբար հակառակ պատկերն ունեն լատինամերիկյան միակ երկիրն է որի պետական լեզուն պորտուգալերենն է բրազիլիան լատինական ամերիկայի ամենամեծ տնտեսական պոտենցիալ ունեցող երկրներից է բրազիլիայի տնտեսությունը զարգանում է բարձր տեմպերով համախառն ներքին արդյունքը թվականին գնահատվել է տրիլիոն դոլար տնտեսության նման աճը բացատրվում է կապիտալ ներդրումների բարձր մակարդակով մեծացել է նավթի երկաթի մանգանի հանքանյութի և այլ օգտակար հանածոների արդյունահանությունը բրազիլիան ունի բազմաճյուղ արդյունաբերություն որտեղ առաջատար են մետալուրգիան մեքենաշինությունը և էներգետիկան ավանդական ճյուղերում են նաև տեքստիլ և սննդի արդյունաբերությունը զարգացած է բամբակյա գործիքների և կաշվի կոշիկի արտադրությունը երկրի արդյունաբերությունը խիստ անհամաչափ է տեղաբաշխված արդյունաբերական արտադրանքի մեծ մասը տալիս են սան պաուլու ռիո դե ժանեյրո պորտու ալեգրի ռեսիֆի և ծովափնյա մի քանի այլ խոշոր արդյունաբերական կենտրոններ բրազիլիան արդյունահանում է երկաթի և մանգանի հանքանյութեր գունավոր մետաղներ վոլֆրամ պղինձ և այլն տանտալանիոբատներ նավթ քարածուխ բոքսիտներ ինչպես նաև ցիրկոնիում փայլար ռադիոակտիվ միներալներ երկաթի և մանգանի հանույթով բրազիլիան աշխարհում առաջիններից է երկաթի հանույթի մեծ մասը տալիս է իտաբիրա հանքավայրը բրազիլիայում են կառուցված տարածաշրջանի խոշորագույն մետալուրգիական կոմբինատները մեծ է բրազիլիայի տեղը ռազմավարական նշանակության այնպիսի հանքանյութերի համաշխարհային արտադրության մեջ ինչպիսիք են ուրանը և բերլիումը երկրի արդյունաբերության առավել արագ զարգացող ճյուղը մեքենաշինությունը է հատկապես ավտոմոբիլաշինությունը մետաղամշակումը քիմիական նավթամերամշակման և տեքստիլ արդյունաբերությունը զարգացած են մի քանի ճյուղեր շաքարի մսի կենդանական և բուսական յուղի ծխախոտի աշխատում են նաև արտահանության համար զբոսաշրջությունը բրազիլիայում զարգացող ոլորտ է և երկրի շատ շրջանների տնտեսության առանցքը թվականին բրազիլիան ունեցել է միլիոն այցելուներ այն համարվում է ամենաայցելված ուղղությունը ըստ միջազգային տուրիստների ժամանման ցուցանիշի և երկրորդն է լատինական ամերիկայում մեխիկոյից հետո միջազգային զբոսաշրջիկներից ստացված եկամուտը հասնում էր բիլիոնի թվականին որը թույլ տվեց երկրին վերականգնվել ականների և թվականների ճգնաժամերից թվականին պատմական ռեկորդային միլիոն այցելուների և բիլիոն դոլարի հասույթ ստացվեց բրազիլիայի բնական տարածքները ամենահայտնի տուրիստական գրավչություններն են դրանք էկոտուրիզմի և ազատ հանգստի համադրություն են հանգստի հետ հիմնականում արև և ծովափ ինչպես նաև արկածային զբոսաշրջություն մշակութային տուրիզմ և այլն ամենատարածված և հայտնի ուղղություններից են ամազոնի տրոպիկական անտառները հյուսիսային շրջանի ծովափերը պանտանալը կենտրոնական արևմուտքի շրջանում ռիոյի ծովափերը և սանտա կատարինան բիզնես զբոսաշրջությունը հիմնականում սան պաուլոյում է ըստ թվականի ճանապարհորդություն և տուրիզմ մրցակցության զեկույցի ցուցանիշի որը գործոնների չափորոշիչ է որը այն դարձնում է գրավիչ վայր բիզնեսը զարգացնելու համար բրազիլիան աշխարհի մակարդակով դասվում է րդ հորիզոնականում այն րդն է ամերիկայում կանադայից ու ամնից հետո բրազիլիայի ամենամրցակցային առավելությունները բնական պաշարներն են որոնք այս կատեգորիայում դասվում են առաջինը աշխարհում բրազիլիան դասվում է րդը իր մշակութային պաշարներով քանի որ այն հարուստ է իր մշակութային ժառանգություն հանդիսացող տեսարժան վայրերով զբոսաշրջության և ճանապարհորդության մրցակցային չափանիշի ինդեքսի զեկույցը նշում է բրազիլիայի գլխավոր թուլությունները դրանք են գետնային տրանսպորտի ենթակառուցվածքի վատ վիճակը այն րդն է աշխարհում ճանապարհների վատ վիճակը րդ հորիզոնական և վերջապես երկիրում գնային մրցունակության պակաս է րդ հորիզոնականում որի պատճառներից են բարձր տոմսերի հարկերը և օդանավակայանի վճարները ինչպես նաև բարձր գները և հարկային համակարգը անվտանգությունը նշանակալի բարելավվել է րդն էր թվականին մինչդեռ թվականին միայն րդն էր ըստ համաշխարհային տուրիզմի կազմակերպության միջազգային զբոսաշրջությունը դեպի բրազիլիա զարգացավ ականներին հատկապես թվականին և թվականին սակայն թվականին այն դանդաղեց ու թվականներին համարյա աճ չկար չնայած այս հակմանը միջազգային տուրիզմից եկող շահույթները շարունակում են աճել թվականի բիլիոն դոլարի փոխարեն թվականին շահույթը բիլիոն էր չնայած ով քիչ ժամանումներին այս նպաստավոր հակումը ամերիկյան դոլարի արժեզրկման արդյունք էր ընդդեմ բրազիլական ռեալի որը սկսեց թվականին բայց ինչը դարձրեց բրազիլիան ավելի թանկարժեք միջազգային տուրիստական ուղղություն այս հակումը փոխվեց թվականին երբ և այցելուները և շահույթները նվազեցին թթ մեծ ճգնաժամի արդյունքում թվականին արդյունաբերությունը արդեն վերականգնվել էր և այցելությունները աճեցին թվականի մակարդակից մինչև միլիոն միջազգային այցելուների և հասույթը այս այցելուներից հասավ բիլիոնի թվականին պատմական ռեկորդը հասցվեց միլիոն այցելուի և բիլիոն դոլար հասույթի չնայած միջազգային տուրիզմի հասույթի ռեկորդային հաջողությունների շարունակվելուն բրազիլացի զբոսաշրջիկների թիվը ովքեր անցնում էին օվկիանոսը թվականից սկսած աճում էր որը հանգեցնում էր ցանցային բացասական հաշվեկշռի քանի որ բրազիլացիները ավելի շատ գումար էին ծախսում արտասահմանում քան բրազիլիան ստանում էր օտարերկրյա զբոսաշրջիկներից զբոսաշրջության ծախսերը արտասահմանում թվականին աճեց բիլիոնից բիլիոնի թվականին մոտավորապես տոկոս աճ որը ցույց էր տալիս դոլարի ցանցային պակասորդ բիլիոն թվականին համեմատած թվականի բիլիոնի տոկոս աճ գրանցվեց նախորդ տարվանից այս հակումը պատճառ հանդիսացավ որ բրազիլացիները առավելություն ստանային ճանապարհորդել և ունենային հարաբերականորեն քիչ ծախսեր արտասահմանում բրազիլացիների թիվը ովքեր ճանապարհորդում էին օվկիանոսից այն կողմ թվականին կազմում էր երկրի բնակչության տոկոսը բնորոշ է խոշոր կապիտալիստական հողատիրությունը ճյուղում զբաղվածների ից ավելին հողազուրկ վարձու աշխատողներ են մինչդեռ սեփականատերների ը իր ձեռքում է կենտրոնացրել հողատարածությունների կեսից ավելին արտահանման գլխավոր կուլտուրաներն են սուրճը կակաոն բամբակենին շաքարեղեգը սիսալը բանանը պարենային մշակաբույսերից աճեցնում են եգիպտացորեն բրինձ ցորեն հացարմատ լոբի աշխարհում առաջին տեղն է գրավում սուրճի բերքով և արտադրությամբ ինչպես նաև բանանի բերքով րդ տեղը կակաոյի ունդերի բերքով բազմացնում են առավելապես խոշոր եղջերավոր անասուններ և ոչխար զբաղվում են նաև ձկնորսությամբ անտառներում հավաքում են հևեայի հյութ կաուչուկ կատարում բնափայտի գլխավորապես արաուկարիայի մթերում արտահանում է սուրճ երկաթի հանքանյութ բամբակ շաքար կակաո կիսաֆաբրիկատներ և այլն ներմուծում է նավթ նավթամթերքներ մեքենաներ սարքավորումներ քիմիական և դեղագործական ապրանքներ և այլն առևտրական հիմնական գործնկերներն են ամն եվրամիության անդամ երկրները կանադան ճապոնիան դրամական միավորը ռեալն է երկաթուղային և ավտոմոբիլային ցանցի գծագրությունը վառ կերպով արտացոլում է երկրի կախվածությունը արտաքին շուկայից մեծ չէ գետային տրանսպորտի դերը քանի որ առավել հարմար ջրային ուղիները ամազոնն ու նրա վտակները հոսում են թույլ յուրացված ու նոսր բնակչություն ունեցող շրջաններով և հեռու են հիմնական տնտեսական կենտրոննից արտաքին տնտեսական կապերի մեջ կարևորագույն դեր է խաղում ծովային տրանսպորտը առավել խոշոր նավահանգիստններ են ռիո դե ժանեյրոն տուբանը սանտուսը բրազիլիայի զինված ուժերը կազմված են ցամաքային զորքերից բանակ ռազմաօդային և ռազմածովային ուժերից գլխավոր հրամանատարը նախագահն է զինված ուժերի տեսակները համապատասխանաբար ղեկավարում են բանակի ռազմաօդային և ռազմածովային ուժերի նախարարները զինված ուժերը մոտ հզ մարդ հավաքագրվում են ընդհանուր զինապարտության օրենքով հիմնական ռազմածովային բազաներն են ռիո դե ժանեյրոն բելենը նատալը ռեսիֆին սալվադորը բրազիլիայում առաջին դպրոցները բացվել են րդ դարի կեսին թվականից հիմնվեցին պետական տարրական դպրոցներ կան նաև մասնավոր հիմնականում եկեղեցական դպրոցներ սահմանադրության համաձայն թվականից ուժի մեջ մտած անվճար պարտադիր տարրական կրթություն կրթական համակարգի մեջ են մտնում նախադպրոցական հիմնարկները մայրական դպրոցներ տարեկան և մանկապարտեզներ տարեկան երեխաների համար միջնակարգ դպրոցները ամյա են բրազիլիան ունի համալսարան տեխնիկական բուհ բարձրագույն երաժշտական ուսումնարան բուհերի կեսից ավելին մասնավոր է խոշորագույն համալսարաններն են մայրաքաղաք բրազիլիայի հիմնադրվել է թվականին ռիո դե ժանեյրոյի հիմնադրվել է թվականին և սան պաուլոյի հիմնադրվել է թվականին համալսարանները բրազիլական մամուլը ծագել է թվականին պորտուգալական արքայական ընտանիքի ժամանումով բրազիլիա մինև այդ մամուլում ցանկացած բան արգելված էր դա կլիներ ամսագրերի հրատարակություն թե գիրք բրազիլական մամուլը պաշտոնապես ծնվեց ռիո դե ժանեյրոյում թվականի մայիսի ին արքայական տպագրության ստեղծումով ազգային մամուլը պորտուգալացի արքայազն ջոն րդի կողմից ռադիոյի հեռարձակումը սկսեց թվականի սեպտեմբերի ից նախագահ պեսսոայի ելույթով և հետագայում ֆորմալացվեց ապրիլի ին ռիո դե ժանեյրոյի ռադիո հասարակության ստեղծումով հեռուստատեսությունը բրազիլիայում պաշտոնապես սկսեց թվականի սեպտեմբերի ից ասսիս շտոբրիի կողմից ի հիմնադրումով դրանից ի վեր հեռուստատեսությունը բրազիլիայում մեծապես զարգացավ և տարածվեց ստեղծելով մեծ հասարակական ցանցեր ինրպիսիք են ն ն ը և ը ներկայումս այն բրազիլական հայտնի մշակույթի կարևոր բաղկացուցիչ և մեծ գործոն է ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս որ ընդհանուր բնակչության տոկոսը հետևում է ամենօրյա միևնույն սերիալների հեռարձակմանը թվային հեռուստատեսությունը որը օգտագործում է չափանիշը հիմնված ճապոնական չափանիշի վրա ընդունվեց թվականի հունիսի ին և մեկնարկեց թվականի նոյեմբերի ից թվականի մայիսին բրազիլիան սկսեց ը միջազգային հեռուստատեսային կայան որը նախնական հեռարձակվում էր երկրներում բրազիլիայի գրականությունը պորտուգալերեն է առաջին հուշարձանները ստեղծվել են գաղութակալության շրջանում երգային հեքիաթային բանահյուսության մեջ միաձուլվել է պորտուգալական նեգրական և հնդկացիական ոգին ժ բ դա դամայի ուրուգվայ և ժ դի սանտա ռիտա դուրանի կարամուրու էպիկական պոեմներում զգալի են անցյալի հերոսականացումը համակրանքը բնիկների հանդեպ բնության պաշտամունքը արտահայտվել է հովվերգական քնարերգության մեջ որը հաճախ պահպանել է ժողովրդական երգային երանգը ազգային անկախությունը նպաստեց մշակույթի զարգացմանը դ ին բրազիլիայում տիրապետող դարձավ ռոմանտիզմը ստրկության վերացման համար պայքարի հետ կապված հասարակական վերելքը կյանքի կոչեց ա կսլստրու ալվիսի քաղաքական պաթոսով տոգորված պոեզիան ռեալիզմի հետագա ուղին անցնում է գյուղացիական զանգվածների կյանքի գեղարվեստական արտացոլման միջով հակաֆեոդալական հակաիմպերիալիստկան պայքարի շրջանի արձակում առանձնացավ ռեալիստական դպրոցը որը բարձրացնում էր ազգային կյանքի սուր խնդիրներ երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ռեգիոնալիստական ավանդույթը խորացվեց ժ գիմարաինս ռոզայի ստեղծագործության մեջ գրողների միասնական կազմակերպություն չկա երկրում գործում է միայն սան պաուլու քաղաքի գրողների և դրամատուրգների միությունը դ երկրի առափնյա մասերում պորտուգալացիները հիմնադրել են ռեսիֆի սալվադոր ռիո դե ժանեյրո քաղաքները դ օրու պրետու կոնգոնյաս դու կամպու սան ժուան դել ռեյ քաղաքներում ձևավորվել է բրազիլական բարոկկոյի ինքնատիպ ճարտարապետությունը դ սկզբին հատկապես անկախության հռչակումից հետո ֆրանսիական ազդեցությամբ ճարտարապետության մեջ հաստատվել են կլասիցիզմի սկզբունքները միահյուսվելով բարոկկոյի ավանդույթներին դ րդ կեսին և դ սկզբին քաղաքները կառուցապատվել են եվրոպական էկլեկտիկայի ոգով ավելի ուշ մոդեռն ոճով ական թթ վերջին կազմավորվել է ժամանակակից ճարտարապետական բրազիլական ինքնատիպ դպրոցը հին քաղաքների վերակառուցմանը զուգընթաց ստեղծվել են նոր քաղաքներ վարչական կենտրոններ բելու հորիզոնտի գոյանիա բրազիլիա կլիմայական պայմանների հաշվառմամբ ազատ ռացիոնալ հատակագծումը ճարտարապետական սրամիտ լուծումը շենքերի և համալիրների վարպետ միահյուսումը բնությանը կառույցների բարձր գեղարվեստա պլաստիկական արտահայտչականությունը բրազիլիայի արդի ճարտարապետության բնորոշ գծերն են հնդկացիների հնագույն մշակույթից պահպանվել են քարե արձաններ զարդանախշ խեցեղեն և ժայռապատկերներ դ զարգացել են դեկորատիվ գեղանկարչությունն ու քանդակագործությունը քարերի և փայտի փորագրությունը անկախության հռչակումից հետո գեղանկարչությունը ձևավորվել է ֆրանսիական կլասիցիզմի ու ռոմանտիզմի ազդեցությամբ բրազիլիայի նոր արվեստը կազմավորվել է ական թթ արտահայտչականությամբ առանձնանում է դեմոկրատական գրաֆիկան քանդակագործությանը բնորոշ է տատանումը ազգային իրական կերպարների և վերացական ֆանտաստիկ հորինվածքների միջև բազմազան են ժողովրդական արվեստի տեսակները բրազիլիայի երաժշտության մեջ յուրօրինակ կերպով միաձուլված են եվրոպական աֆրիկյան և հնդկացիների երաժշտության տարրերը ժողովրդական երաժշտությունը ունի իմպրովիզացիոն լայն հնարավորություններ երգերն ու պարերը ամենամյա դիմակահանդեսները ժող կենցաղի անքակտելի մասն են ժողովրդական երաժշտությունը յուրացրել է նաև եվրոպական վալսը քայլերգը պոլկան ևն ժողովրդական գործիքներից են վիոլանան վիոլան կավակինիոն լարային ատաբե կեն կուիկան գաբումբան պանդեյրոն ռեկո ռեկոն հարվածային դ ին կեսին զարգացել է պրոֆեսիոնալ երաժշտությունը բրազ առաջին խոշոր կոմպոզիտորն է ժ ն գարսիան նրա աշակերտ ֆ մ դա սիլվան ազգային հիմնի հեղինակն է դ կոմպոզիտորները ավելի հաճախ են դիմում երաժշտական բանահյուսությանը միաժամանակ դրսևորվում են եվրոպական երաժշտական նոր հոսանքների ազդեցությունները երաժշտության զարգացմանը մեծապես նպաստել են է վիլա լոբոսը ֆ մինիոնեն օ լ ֆեռնանդիսը մ կ գուառնիերին ժ սիկեյրան երաժշտական հիմնական կենտրոններն են ռիո դե ժանեյրոն և սան պաուլոն թվականից ռիո դե ժանեյրոյում գործում է ազգային օպերային թատրոնը թվականից կոնսերվատորիան թվականից դրամայի ն երաժշտության կոնսերվատորիան սան պաուլո թվականից խմբերգեցողության ազգային կոնսերվատորիան թվականից երաժշտական ակադեմիան ռիո դե ժանեյրո բրազիլական խոհանոցը մեծապես տարբերվում է տարբեր շրջաններում արտացոլելով երկրի բնիկ և գաղթած բնակչության տարբերությունը այս փաստը ձևավորել է ազգային խոհանոց որը պահպանում է տարածաշրջանային առանձնահատկությունները օրինակ ֆեյժոադան համարվում է ազգային ուտեստ ինչպես նաև կան տարածաշրջանային ուտեստներ ինչպիսիք են բեյժուն ֆեյժաու տրոպեյրոն բատապան պոլենտան որը ծագել է իտալական խոհանոցից և ակարաչին որը ունի աֆրիկյան ծագում ազգային ըմպելիքը սուրճն է և բրազիլական ազգային լիկյորը քաչական քաչական շաքարավազից տարանջատված է և ազգային կոկտեյլի չայպիրանաի հիմնական բաղադրիչն է բրազիլական տիպիկ ուտեստը հիմնականում բաղկացած է բրնձից և լոբիից տավարի մսի աղցանի ֆրանսիական ֆրիի և ձվի հետ հաճախ ավելացնում են նաև կասավայի ալյուր լանչին հիմնականում ուտում են տապակած կարտոֆիլ տապակած կասավա տապակած բանան տապակած միս և տապակած պանիր ինչպես նաև դրանք հայտնի են շատ ռեստորանների ճաշացանկում հայտնի են նաև խմորեղենները տապակված թխվածքաբլիթները հավի թևիկները հաց պանիր և կասավայի ալյուր եգիպտացորեն և կաթ աղի թխվածքաբլիթներ և այլն բրազիլիան ունի աղանդերի մեծ տեսականի որոնցից են բրիգաժեյրոն սառը շոկոլադե գնդիկներ բոլո դե ռոլոն փաթաթված խմորեղեն կոկադան կոկոսով քաղցրավենիք և ռոմեո ու ջուլիետա ն որը պատրասվում է պանիրից գետնանուշը օգտագործում են և պատրաստելու համար տեղական հայտնի մրգերն են կաղամբը կակաոն գաջան նարինջը պապայան մանգոն արքայախնձորը և այնլ դրանք լայնորեն օգտագործվում են շոկոլադ պաքսիմերներ և պաղպաղակ պատրաստելու համար բրազիլիայում ամենատարածված սպորտը ֆուտբոլն է բրազիլիայի տղամարդկանց ազգային հավաքականը ֆիֆայի դասակարգման աղյուսակում լավագույնների թվում է և հաղթել է աշխարհի գավաթի մրցաշարում ռեկորդային անգամ վոլեյբոլը բասկետբոլը ավտոմրցարշավը և մարտարվեստները նույնպես գրավում են շատերին օրինակ բրազիլիայի տղամարդկանց վոլեյբոլի հավաքականը ներկայումս վոլեյբոլի աշխարհի առաջնության հաղթողն է մեծ մրցարշավի հաղթողը որոշ սպորտաձևեր ունեն բրազիլական ծագում օրինակ ծովափնյա ֆուտբոլը փակ ֆուտբոլը և ֆութվոլեյը համարվում են ֆուտբոլի տարբեր տեսակներ ինչ վերաբերում է մարտարվեստին բրազիլացիները զարգացրել են կապորիան բալե տուդոն և բրազիլական ջիու ջիծուն ավտոմրցարշավում բրազիլացիներ հաղթել են ֆորմուլա ի մրցարշավում անգամ բրազիլիան շատ անգամներ հյուրնկալել է բարձր մակարդակի սպորտային իրադարձություններ ինչպիսիք են թվականի ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունը և վերջերս հյուրնկալել է ֆիֆայի թվականի առաջնությունը սան պաուլոյի շրջանը հյուրնկալեց ամենամյա բրազիլական գրան պրին սան պաուլոն կազմակերպել է ևդ համաամերիկյան խաղերը իսկ ռիոն հյուրնկալել է րդ համաամերիկյան խաղերը թվականին թվականի հոկտեմբերի ին ռիոն ընտրվեց թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի և թվականի ամառային պարալիմպիկ խաղերի հյուրնկալող քաղաք դարձնելով այն առաջին հարավամերիկյան քաղաքը որը հյուրնկալում էր խաղերը և երկրորդը լատինական ամերիկայում մեխիկոյից հետո ավելին բրազիլիան հյուրնկալել է թվականի բասկետբոլի աշխարհի առաջնությունը և թվականի աշախարհի առաջնությունը թվականի իրադարձությանը բրազիլիայի բասկետբոլի ազգային հավաքականը հաղթեց առաջնության տիտղոսներից մեկը ներկայումս բրազիլիայում բնակվում է շուրջ հազար հայ ժամանակի ընթացքում բրազիլահայերի սերունդները սկսել են աչքի ընկնել արդյունաբերության շինարարության գիտության կրթության բժշկության արվեստի քաղաքականության բնագավառներում բուլղարիա բուլղարերեն պաշտոնապես բուլղարիայի հանրապետություն բուլղ երկիր հարավային եվրոպայում բալկանյան թերակղզու արևելքում սև ծովի ափին զբաղեցնում է թերակղզու մակերեսի ը բուլղարիան գտնվում է նախկին թրակիայի տարածքում ըստ թվականի մարդահամարի տվյալների բուլղարիայի բնակչությունը կազմում է մարդ բուլղարիայի ժողովրդագրությունը վերահսկվում է բուլղարիայի ազգային վիճակագրական ինստիտուտի կողմից պետությունն ունի բնակչության զարգացվածության շատ բարձր մակարդակ այն թվականի ցուցանիշներով գտնվում է րդ հորիզոնականում ամբողջ աշխարհում և պահում է րդ հորիզոնականը ի այն երկրների ցանկում որ ամենահարմարն են ապրելու համար ընդհանուր հաշվով պետության մակերեսը կազմում է կմ սահմանակից է ռումինիային հյուսիսում սերբիային և մակեդոնիային արևմուտքում հունաստանին և թուրքիային հարավում և սև ծովին արևելքում բուլղարիան աշխարհում տարածքով զբաղեցնում է րդ տեղը իսկ բնակչությամբ րդ տեղը եվրամիությունում տարածքով և բնակչությամբ զբաղեցնում է րդ և րդ տեղերը համապատասխանաբար բուլղարիայի մայրաքաղաքն է սոֆիա քաղաքը պետական լեզուն է բուլղարերենը երկրի բնակչության հիմնական մասը կազմում են բուլղարները ազգային փոքրամասնություններ են թուրքերը և գնչուները բուլղարիան գտնվում է բարեխառն գոտում բուլղարիայի հյուսիսը զբաղեցնում է դանուբի բլրապատ հարթավայրը որը հարավում աստիճանաբար բարձրանում է և ձուլվում ստարա պլանինա լեռնաշղթայի նախալեռներին ստարա պլանինա լեռներն արևմուտքից արևելք հատում են ամբողջ բուլղարիան ստարա պլանինայի և սրեդնա գորա լեռնային համակարգերի միջև ընկած են ենթաբալկանյան տեկտոնական գոգհովիտներ հարավում և հարավ արևմուտքում տարածվում են ռիլա պիրին և ռոդոպյան լեռները ռոդոպների և սրեդնա գորա լեռների միջև մարիցա գետի երկայնքով տարածված է վերին թրակյան դաշտավայրը որն ամենաբերրին է երկրում բուլղարիայի սևծովյան ափերը ցածրադիր են տեղ տեղ զառիթափ կան շատ լողափեր բոսնիա և հերցեգովինան ըստ կառավարման ձևի խորհրդարանական հանրապետություն է պետության գլխին է կանգնած նախագահը թվականին հինգ տարի ժամկետով բուլղարիայի նախագահ է ընտրվել ռումեն ռադևը վարչական բաժանման համաձայն բուլղարիան բաժանվում է մարզի որոնք բաժանվում են համայնքի համայնքների ղեկավարներն են կմետերը մարզերում կենտրոնական պետական կառավարումը կատարում են մարզային կառավարիչները որոնց նշանակում է նախարարների խորհուրդը համաձայն եվրամիության ռեգլամենտի բուլղարիայի տարածքը բաժանվում է առաջին կարգի երկու տարածաշրջանի և երկրորդ կարգի վեց տարածաշրջանների նրանք վարչա տարածքային միավորներ չեն այլ միայն երկրի վիճակագրական գոտիներ են ըստ բուլղարիայի սահմանադրության բուլղարիայի պետական կրոնն է օրթոդոքս քրիստոնեությունն է բնակչության գերկշռող մասը մոտ դավանում են ուղղափառություն ուշագրավ է այն փաստը որ թվականի մարդահամարի ժամանակ բնակչության մեկ հինգերորդը հրաժարվել է այս հարցին պատասխանելուց բուլղարիան ինդուստրիալ երկիր է զարգացած գյուղատնտեսությամբ տնտեսության կառուցվածքում գյուղատնտեսության բաժինը կազմում է արդյունաբերությանը իսկ ը բաժին է ընկնում ծառայություններին երկիրն ապրում է ժողովրդագրական ջգնաժամ և կյանքի տևողությամբ աշխարհում զբաղեցնում է րդ տեղը ամհ ի տվյալների համաձայն թվականին հնա ի ծավալը կազմել է մլրդ մեկ շնչի հաշվով արժույթը բուլղարական լևն է բուլղարիայի հանրապետությունը մակ ի անդամ է համարվում թվականից եահկ ի անդամ թվականից եվրոպայի խորհրդի անդամ թվականից ահկ ի անդամ թվականից նատօ ի անդամ թվականից և եվրամիության անդամ թվականից բուլղարիայի տարածքի հնագույն բնակիչները թրակացիներն են մ թ ին դարում այն նվաճել են հռոմեացիները րդ դարում սկսվել է հյուսիսային բարբարոսական ցեղերի ներխուժումը բալկաններ բուլղարները հարավային սլավոններ են հնուց ի վեր նրանք բնակվում են բալկանյան թերակղզու հյուսիս արևելքում իրենց ամբողջ պատմության ընթացքում նրանք պայքարել են անկախության համար նախ բյուզանդիայի ապա օսմանյան կայսրության դեմ բուլղարիան մոտ տարի գտնվել է օսմանյակ լծի տակ որից ազատվել է թվականի մարտի ին և այդ օրը համարվում է բուլղարիայի անկախության օր երկրի անվանումը ծաֆում է թյուրքական բուլղարներ ցեղերի անվանումից որոնք րդ դարից բնակեցրել են հյուսիսային չեռնոմորիայից մինչև կասպիա և հյուսիսային կովկաս ընկած տափաստանները և րդ դարի րդ կեսին գաղթել են մասամբ պոդունավիե իսկ ավելի ուշ միջին պովոլժիե և մի շարք այլ շրջաններ որոշ պատմաբաններ հարցի տակ են դնում բուլղարների նույնականացումը որպես թյուրքական ցեղեր ասելով նրանց հյուսիսիրանյան ծագման վարկածը բուլղարներ բառը հավանաբար առաջացել է թյուրքական խառնել թափահարել և նրա ածանցավոր ապստամբություն անկարգություն բառից այլընտրական ստուգաբանությունները բառի ծագումը ման են ածում բաժանել բառից կամ թյուրքական հինգ և նետ բառերի միացումից ենթադրվող ութիգուրների և օնոգուրների ցեղերի բաժանումից տասը ցեղ երկրի անվանման ծագման այլընտրական վարկած արտասանման առանծնահատկություններով պայմանավորված կապում է վոլգա գետի անվանման հետ որի ափերին բնակվել են այդ ցեղերը և աստիճանաբար ձևափոխվել են բուլղարիայի հանրապետությունը համարվում է թվականից բուլղարական չընդհատվող պետականության նախորդող ձևերի պատմական ժառանգորդը սակայն թյուրքալեզու բուլղարները միասնական էթնոս էին ավելի շուտ բուլղարների մասին առաջին հիշատակումը թվագրվում է թվականին եվրոպայի հնագույն միշտ բնակվեցված քաղաք է համարվում բուլղարական հազարամյա պլովդիվը բուլղարիայի ժամանակակից տարածքի ամենահին բնակիչներն են եղել որոնց մասին կան ստույգ տեղեկություններ թրակիացիները հնդեվրոպական ցեղեր որոնք այդտեղ են ապրել մ թ ա հազարամյակից մ թ ին դարում թրակիական հողերը մտել են հռոմեական կայսրության կազմում և բաժանվել են թրակիա և մյոզիա գավառների միջև մի քանի դարի առաջ ափում առաջացել էին հունական գաղութներ որոցից արդյունքում թրակիցիներն ընդօրինակել են հին հունարենը թվականի հռոմական կայսրության արևմտյան և արևելյան բաժանվելուց հետո երկու գավառներն էլ անցել են արևելյան հռոմական կայսրությանը բուլղարների առաջին պետությունը որի մասին պահպանվել են ճիշտ պատմական տեղեկություններ եղել է մեծ բուլղարիան պետություն որը մի քանի տասնամյակների ընթացքում սևծովյան և ազովյան տափաստաններում միավորվել է բուլղարների և այլ ցեղերի պետության մայրաքաղաքը եղել է ֆանագորիան իսկ նրա հիմնադիրը և կառավարիչը խան կուբրաթը խան կուբրաթի մահից հետո պետությունը կազմալուծվել է և որոշ ցեղեր շարժվել են տարբեր ուղղություններով խան բաթբայանը պաշտպանում էր իր եղբայրների հեռանալը խան կատրոգը վոլգայի գետաբերանում մոտավորապես թվականին հիմնադրել է վոլգյան բուլղարիան խան ասպարուխը հեռացել է դանուբի գետաբերան որից հետո ուղևորվել է բալկաններ հիմնադրելով բուլղարյան խանությունը գոյություն ունի առասպել որ խան քուբրաթն իր մահից առաջ պատգամել է լինել միասնական ինչպես նետերի կապը սակայն խազարները կարողացել են միացնել մեծ բուլղարիան խազարական խաքանությանը բուլղարները րդ դարում և րդ դարի սկզբին բալկաններում բազմաթիվ արշավանքներ են կատարել մարցելին կոմիտը թվականներին առաջին արշավանք իսկ թվականին զաբերգանը բյուզանդիայի տարածքում բալկանյան լեռներից դեպի հյուսիս բազմաթիվ էին սլավոնական ցեղերը բայց իրենց միասնական չլինելու պատճառով չէին կարողանում դիմադրել լավ կազմակերպված բյուզանդական զորքերին սլավոնները հեծելազորային զորք չունեին աշխարհազորը միայն հետևակից էր կազմված և իրենց հեծելազորային դաշինք էր հարկավոր բուլղարներն ունեին այն ժամանակի ամենալավ հեծելազորից մեկը բուլղարների միջև ձիախաղը սկսվում էր տարեկան հասակից ժամանակից հյուսիսային բուլղարիայի տարածքում գոյություն ուներ յոթ սլավոնական ցեղերի դաշինքը տիմոկ գետից դեպի արևմուտք բուլկանյան լեռներից հարավ սև ծովից արևելք և դանուբից հյուսիս այդ սլավոնական ցեղերի հետ էր խան ասպարուխն դաշինք կնքել այդ դաշինքը փոխշահավետ էր թեպետ մինչև թվականի բուլղարիայի քրիտոնեություն ընդունելը բուլղարները կազմում էին բանակի ազնվապետությունը և տիրապետությունը առաջին բուլղարական խանության գոյության պաշտոնական հաշվումը համարվում է դանուբի հովտում ռազմական վերջին պարտությունից հետո թվականներ բյուզանդիայի բուլղարների հետ կնքած պայմանագիրն է որով բյուզանդիան բուլղարներին պարտավորվում էր տուրք վճարել պետության մայրաքաղաքն է դարձել պլիսկան պետության կազմի մեջ էին մտնում թյուրքալեզու բուլղարները սլավոնները և տեղի թրակիացիների մի փոքր մասը արդյունքում այդ էթնոսները կազմել են սլավոնական բուլղարների ազգը որոնք իրենց անվանումն են ստացել ըստ երկրի և խոսացել են այն լեզվով որից առաջացել է ժամանակակից բուլղարերենը րդդարի սկզբին սկզբին պետության տարածքն էականորեն մեծացել է նվաճված ավարական խանության հաշվին մինչև թվականը բուլղարիայի ղեկավարները կրում էին հայտնի տիտղոս խանաս յուվիգիի մեծ խան զորապետ և քուրմ սարակտ պետություն բորիս առաջինի օրոք պետությունը պաշտպանել ընդունել է քրիստոնեությունը այդ ժամանակ եկեղեցին դեռ բաժանված չէր արևմտյան և արևելյան ճյուղերի և ղեկավարները սկսել են կրել իշխանի իսկ հետո ցարի տիտղոս սիմեոն ի օրոք պետությունը հասել է իր աշխարհաքաղաքականության գագաթնակետին և ներառել է ժամանակակից բուլղարիայի ռումինիայի հյուսիսային մակեդոնիայի սերբիայի տարածքները հունգարիայի ժամանակակից արևելյան մասը ինչպես նաև ալբանիայի հարավային մասերը հունաստանի մայրցամաքային հատվածը ուկրաինայի հարավ արևմտյան մասը և գրեթե եվրոպական թուրքիայի ամբողջ տարածքը մայրաքաղաքն է դարձել վելիկի պրեսլավը որպես հակակշիռ նախկին հեթանոսական մայրաքաղաքին բորիսի և սիմեոնի ժամանակ բուլղարական պետությունը նաև ապրել է չտեսնված մշակութային ծաղկում որը քրիստոնեական գրքերի թարգմանության համար սկսվել է այն ժամանակ գոյություն ունեցող կյուրեղ և մեթոդիոսի թթվիճի մատենագրության փոփոխությունից որոշ սլավոնական տառերի չհասկանալու պատճառով որոնք լուծվել էին ստեղծվել էր միջնադարյան բուլղարական գրականության մեծ կորպուս բուլղարական գրականությունը որը սլավոնականներից ամենահինն է առաջացել է դեռ թվականին պրեսլավի գրադպրոցի առաջացմամբ շատ հաճախ բուլղարական կայսրությունը ստիպված է եղել պատերազմել բյուզանդիայի հետ հաջող պատերազմներից և նվաճումներից հետո կրթված սիմեոնի հավակնություններն այնպես մեծացան որ նա կարծում էր որ պետք է դառնա բյուզանդիայի կայսր նվաճելով այն ինչպես նաև իր պետության և անկախ եկեղեցու համար ձգտում էր կայսրության թագավորության կարգավիճակի միջազգային ճանաչմանը նրա երազանքներտ մասամբ էին իրականանում իր որդու կառավարման ժամանակ սակայն սիմեոնը սխալվել է ժառանգորդ նշանակելով իր երկրորդ որդուն պյոտր ին որն համարում էր որ իր կոչումը վանական լինելն է այլ ոչ թե ցար պյոտրի կառավարման վերջում բուլղարների կայսրությունը սկսել էր փլուզվել բյուզանդիայի և հունգարների հարվածների տակ իսկ վերջնական հարվածն է դարձել կիևյան իշխան սվյատոսլավ իգորևիչի արշավանքը որը ոչ մեծ զորքի օգնության որոշ ժամանակով նվաճել է մայրաքաղաքը և տարածքի մի մասը ապագա ցար և զորահրամանատար սամուիլը հասցրել է վերադարձնել կայսրության տարածքի մեծ մասը սակայն կորցվել էր մայրաքաղաքը և թրակիական տարածքները որոնց կազմում էին պետության սիրտը ինչպես նաև կորցվել էին հյուսիս արևմտյան տարածքները որոնք անցել էին հունգարներին տիռնովոյում ապրող բուլղարները թվականին դեսպանություն են ուղարկում բյուզանդական կայսր իսաակ անելին իրենց տիրույթները հաստատելու խնդրանքով մերժումը և դեսպանության ծեծը դարձել էին ապստամբության ազդանշան կարճ ժամանակվա ընթացքում ապստամբությունը ընդգրկել է բալկանյան լեռներից մինչև դանուբ տարածքը այդ ժամանակներից սկսել է բուլղարների պոլովցների հետ համագործակցությունը որոնք բուլղարիայում հայտնի էին որպես կումաններ պոլովցները բուլղարների կողքին բազմաթիվ անգամ կռվել են բյուզանդացիաների հետ բուլղարական երկրորդ կայսրությունը գոյություն է ունեցել թվականից մինչև թվականը նոր մայրաքաղաքն էր դարձել տիռնովո քաղաքը թվականին ասեն ին սպանել է խռովարար իվանկոն որն անցել էր բյուզանդիայի կողմը պյոտրը եղբայների միջև կրտսերը նույնպես մահացել է մարդասպանների կողմից հարավային բուլղարիայում գոյություն ունեին երկու անկախ պետություն վոյեվոդա դոբրոմիր խրիզի և բռնապես սլավի գլխավորությամբ որի ցեպինա ամրոցն այժմ գոյություն չունի նոր ցար կալոյանը որը զբաղեցրել էր գահը թվականին դաժանորեն ճնշել է ընդդիմությունը և սկսել է բուլղարիայի արագ ընդլայնումը հյուսիսային բուլղարիայի բյուզանդիայի վերջին ամրոցը օդեսսոսը այժմ վառնա քաղաք գրոհով գրավվել է թվականի մարտի ին ամբողջ բյուզանդական կայազորը սպանվել էր կալոյանը որն իր եղբոր ասեն ի թագավորության օրոք գերի էր կոստանդնուպոլիսում ստացել է լավ հունական կրթություն այնուամենայնիվ նա ստացել է ռոմեոսպան մականունը բյուզանդական տարեգիր գեորգի ակրոպոլիտի խոսքերով նա վրեժ էր լուծում ռոմենորից այն չարության համար որը բուլղարների արել էր կայսր վասիլի ը և ինքն իրենց անվանում էր ռոմեոսպան իսկապես ուրիշ ոչ ոք ռոմեոներին հանդպես այքան մեծ թախիչ չէր ունեցել օգտնվելով խաչակիրների կողմից բյուզանդիայի ավերումից նա մի քանի անգամ պարտության է մատնել լատինական կայսրությանը ջախջախելով խաչակրաց չորրորդ արշավանքը և ընդարձակել է իր ազդեցությունը բալկանյան թերակղզու մեծ մասի վրա խաչակրաց չորրորդ արշավանքի զորքերի կողմից կոստանդնուպոլիսի նվաճումից հետո կալոյանը շփվելով հռոմի պապ իննոկենտիոսի նրանից կայսրի տիտղոս է ստանում թվականին խաչակիրների ջախջախումից հետո բուլղարական զորքերը ճնշել են բյուզանդական ապստամբությունը պլովդիվ քաղաքում որի առաջնորդն ալեքսեյ ասպիետն էր կալոյանի մահից հետո բուլղարիան կորցրել է իր տարածքի մեծ մասը բայց հետո հասել է բարձրագույն հզորության իվան ասեն ի օրոք որը վերահսկել է գրեթե ամբողջ բալկանյան թերակղզին թվականին վերականգնվել է բուլղարական հայրիշխանությունը բայց իվան ասեն ն իր կառավարության ընթացքում հարաբերություններ է պահպանել կաթոլիկական երկրների հետ իր կառավարության վերջին տարվա ընթացքում հաղթել է հունգարիայից եկած մոնղոլներին իվան ասեն ի մահից հետո պետությունը սկսել էր թուլանալ մոնղոլները այնուամենայնիվ թվականին ավերել են այն և բուլղարիան ստիպված է եղել նրանց տուրք վճարել րդ դարում բուլղարիան կրկին կորցրել է իր տարածքների մեծ մասը որոնք անցել են հունգարիային և բյուզանդիայի ժառանգորդներին ինչպես նաև կորցրել էր վալախիայի վերահսկողությունը ասենների հարստությունն ընդհատվել է թվականին հաջորդ հարստությունից տերտերներից ֆեոդոր սվյատոսլավը թվականին թաթարների հետ համաձայնագիր է կնքել ըստ որի ստացել է բեսարաբիան և դադարել է տուրք վճարել թվականին պայմանագիր է կնքել բյուզանդիայի հետ որն ավարտում էր պատերազմների երկար շրջանը բուլղարիայի հետագա պատմությունն իրենից ներկայացնում է հունգարիայի և սերբիայի հետ մշտական պատերազմներ ծաղկման կարճ ժամկետ է համարվում ցար իվան ալեքսանդրի կառավարումը երբ բուլղարիան կարողացել է հաղթել սերբերին և հսկողություն սահմանել ռոդոպների և սևծովյան ափի վրա այդ ընթացքում նաև զրագանում է մշակույթը որը ստանում է երկրորդ ոսկե դար անվանումը բուլղարական երկրորդ կայսրության տնտեսությունը հիմնված է եղել գյուղատնտեսության հանքաքարի հատման և երկաթի հալման վրա բուլղարիայում նաև զարգացած է եղել ոսկու արդյունահանումը հողը ձևականորեն պատկանում էր սուլթանին որպես երկրի վրա ալլախի ներկայացուցիչ բայց իրականում դրանք ստանում էին սիպահները որոնք սուլթանի հրամանով ռազմական իրավիճակում պետք է հանեին հեծելազորը զորքի քանակը որոշվում էր հողային տիրության համեմատությամբ բուլղար գյուղացիների համար այդ համակարգը սկզբնապես ավելի հեշտ էր քան հին բուլղարական ավատատիրականը բայց թուրքական կառավարությունը թշնամաբար էր մոտենում բոլոր քրիստոնյաներին չնայած դրան որ այդ գյուղացիները որոնք ապրում էին և այդ հողերում և պատկանում էին իսլամական կրոնական հաստատություններին վակիֆներին ունեին որոշ արտոնություններ բոլոր բուլղարներն այսպես կորված ռայա իրավազուրկ կարգավիճակում էին բառացի թարգմանությամբ այդ բառը նշանակում է այն որը քրիստեական եկեղեցական երգչախմբի մոտ հոտ բառը ինչպես սահմանել են պատմաբաններին ռայայի մեջ էին մտնում նաև որոշ մուսուլմաններ հիմնականում գյուղացիներ արհեստավորներ և այլ չքավորներ և միջնադարյան կայսրության բնակչության խոցելի շերտեր բուլղարների ազատությունը որոնք ապրում էին օսմանյան կայսրությունում սահմանափակված էր քանի որ թուրքերը նրանց վերաբերում էին երկրորդ կարգի քաղաքացիներին նվաճված հողերում արմատական բուլղարական բնակչության իրավունքները թուրքերի իրավունքներին հավասար չէին այդ թվում դավանության պատճառով թուրքերի դեմ քրիստոնյաների վկայությունները չէին ընդունվում դատարանի կողմից բուլղարները չէին կարողանում կրել զենք ձիով շրջել նրանց տները մուսուլմանների տներից բարձր չէին կարող լինել այդ թվում ոչ թուրքերի ինչպես նաև ունեին բազմաթիվ այլ իրական սահմանափակումներ բուլղարների մեծամասնությունը մնացին քրիստոնյաներ որոնց պահպանեցին բուլղարերենը և այլ ավանդույթներ բուլղարները դիմադրում էին և օսմանյան կայսրության դեմ բարձրացնում բազմաթիվ ապստամբություններ որոնցից առավել հայտնի են կոնստանտինի և ֆրուժինի ապստամբությունը տիռնովոյի առաջին ապստամբությունը տիռնովոյի երկրորդ ապստամբությունը կարպոշի ապստամբությունը բոլոր դրանք ճնշվել են միաժամանակ րդ դարը նշանավորվում է բուլղարական վերածննդով որն առաջին հերթին կապված է պայսի հիլենդարցիիի որը թվականին գրել է բուլղարական պատմություն և սոֆրոնիոս վռացացու անունների հետ և ազգային ազատագրական հեղափոխության հետ այդ շրջանը շարունակվում էր մինչև թվականի բուլղարիայի անկախանալը բալկանյան թերակղզու տարածքում անկախ բուլղարական պետության ստեղծման գաղափարն առաջացել է բուլղարիայում ժամանակավոր ռուսական տիրապետության շրջանում երբ թվականների ռուս թուրքական պատերազմից հետո օսմանյան կայսրության բանակը ստիպված է եղել լքել բուլղարիան ռուսական կարճատև տիրապետության ժամանակահատվածում բուլղարական պետությունն ազգային զարթոնք է ապրել նորանկախ բուլղարիայի սահմանները որոշել է թվականին գումարված բեռլինի վեհաժողովը որը բավականաչափ նվազեցրել է ազատագրված բուլղարական հողերը հօգուտ օսմանյան կայսրության փաստացիորեն բեռլինի վեհաժողովը խափանել է սան ստեֆանոյի պայմանագրով նախատեսված բուլղարական պետության ստեղծումը թվականին միջնադարյան բուլղարիայի մայրաքաղաք վելիկո տիռնովոյում հրավիրվել է սահմանադիր ժողով որի արդյունքում երկրում հաստատվել է սահմանադրական միապետություն սակայն բուլղարիան չի ունեցել լիակատար անկախություն քանի որ ղեկավարվում էր գերմանական ծագմամբ դրածո իշխանների կողմից թվականին երկրում տեղի է ունեցել իշխանափոխություն և երկրի ղեկն իրենց ձեռքն են վերցրել սաքսեն կոբուրգ գոտայի ազնավականական տոհմի ներկայացուցիչները կարճ ժամանակ անց բուլղարիայի իշխանությունը պատերազմ է մղել սերբիայի դեմ որտեղ բուլղարացիները հասել են առավելության օսմանյան կայսրության դիրքերի թուլացմանը զուգընթաց թվականի հոկտեմբերի ին բուլղարիան հռչակվել է թագավորություն սա թվով երրորդ անկախ թագավորությունն էր բուլղարիայի պատմության մեջ օսմանյան կայսրության հերթական թուլացման և ավստրո հունգարիայի կողմից բոսնիա և հերցեգովինայի նվաճման ժամանակ բուլղար իշխան ֆերդինանդ ը օգտվելով պահից և վիեննայի հետ նախապետ գաղտնի համաձայնությամբ թվականի սեպտեմբերի ին հռչակել է իշխանության անկախությունը և նրա թագավորություն փոխակերպումը ցարի տիտղոսի ընդունումն արտահայտել է ամբողջական իրավաբանական անկախության կարգավիճակ և արևելյան ռումելիայի վրա ամբողջական գերիշխանություն սահմանադրությունում անհրաժեշտ ուղղումներ են մտցվել թվականի րդ մեծ ազգային ժողովով բուլղարիայի թագավորությունը մասնակցել է առաջին համաշխարհային պատերազմին կենտրոնական ուժերի կողմից թվականի հոկտեմբերի ից երբ երկիրը պատերազմ է հայտարարել սերբիային և մնացել է պատերազմի մեջ մինչև թվականի սեպտեմբերի ը երբ ստորագրվել է սալոնիկի զինադադարը չնայած նրան որ բուլղարիան կենտրոնական ուժերի մեջ ամենափոքրն էր տարածքով և բնակչությամբ այն կարևոր դեր խաղաց պատերազմում ներքաշվելով առաջին հերթին պարտություն կրեց սերբիան խոչընդոտելով ռումինիայի արտաքին քաղաքականությանը և կարողացավ անվտանգ ուղի ապահովել գերմանական օգնությանը դեպի ստամբուլ չնայած նրան որ բալկանյան ռազմաճակատում գործողությունները հաջող էին ընթանում և թվականներին հակամարտությունն աստիճանաբար վերածվում էր դիրքային պատերազմի հյուսիսային և հարավային բուլղարական ռազմաճակատներում բուլղարիայի բոլոր տարածքային խնդիրներն արդեն լուծված էին այս ժամանակաշրջանում անկում է ապրել բուլղարիայի տնտեսությունը կային մատակարարման խնդիրներ իսկ զինվորների մարտական ոգին ընկած էր այս հանգամանքների հետ մեկտեղ դաշնակիցները կանգնել էին հունաստանում և մակեդոնական ճակատից սկսել էին ջախջախել բուլղարական բանակը դրանից հետո բանակում սկսել էր ռազմական ապստամբություն որի կենտրոնն էր ռադոմիր քաղաքը բուլղարիան ստիպված էր խաղաղություն փնտրել և համաձայնվեց զինադադար կնքել դաշնակիցների հետ թվականի սեպտեմբերի ին այս տասնամյակում արդեն երկրորդ անգամ երկիրն աղետալի վիճակում էր հայտնվել ցար ֆերդինանդ ը հրաժարվել է գահից և թվականի հոկտեմբերի ին նրան փոխարինել է որդի բորիս ը նյոինի պայամանագրով բուլղարիան զիջել է իր բոլոր գրավված տարածքները ինչպես նաև վճարել է ծանր ռազմատուգանք երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբին ցար բորիս ը ձգտում էր ապահովել բուլղարիայի չեզոքությունը բոգդան ֆիլովի կառավարությունը հրաժարվում ընդունել խսհմ ի ընկերության և փոխադարձ օգնության մասին խորհրդա բուլղարական պայմանագրի կնքման մասին առաջարկը այդ ժամանակ բուլղարիան նացիստական գերմանիային տվել է ավելի քան հրեա որոնք ապրում էին բուլղարիայի կողմից օկուպացված տարածքներում խսհմ ի կառավարությունը սեպտեմբերի ին գնահատել է բուլղարիայի կառավարության գործունեությունը որպես գերմանիայի հետ համագործակցության շարունակում թվականի սեպտեմբերի ի դրությամբ բուլղարիայի տարածքում հաշվվում էին հազար գերմանական զինծառայողներ և հայտարարել է որ բուլղարիայի հետ գտնվում է պատերազմական վիճակում ցարի մահից հետո գահը ժառանգել է նրա վեցամյա որդի սիմեոն ը փաստացի պետությունը սկսում էին կառավարել նրա ռեգենտները պատանի ցարի կառավարումը երկար չտևեց և նա ընտանիքի հետ միասին ստիպված էր փախչել եգիպտոս իսկ հետո իսպանիա քանի որ թվականի սեպտեմբերի ի հանրաքվեից հետո հռչակվել էր բուլղարիայի ժողովրդական հանրապետությունը հանրապետությունը զարգանում էր սոցիալիստական գծոմ մինչև թվականի վերջը երբ երկիրը դուրս եկավ խսհմ ի կազմից բուլղարիայի պոստսոցիալիստական նախագահներն են եղել պյոտր ստոյանովը ռոսեն պլևնելիևը գեորգի պիրվանովը ժելյու ժելևը պյոտր մլադենովը բուլղարիան տեղակայված է հարավ արևելյան եվրոպայում սահմանակցում է ռումինիայի սերբիայի հյուսիսային մակեդոնիայի հունաստանի թուրքիայի հետ և ողողվում է սև ծովով ռումինիայի հետ հյուսիսային սահմանն անցնում է դանուբով մինչև սիլիստրա ընդհանուր առմամբ բուլղարիայի տարածքը կազմում է կմ երկիրը տեղակայված է սև ծովի արևմտյան ծովափին հյուսիսում սահմանակցում է ռումինիայի հարավում հունաստանի և թուրքիայի իսկ արևմուտքում սերբիայի հետ չնայած համեմատաբար փոքր չափսերին բուլղարիայի լանդշաֆտը բավականին բազմազան է անգամ երկրի ոչ մեծ շրջաններում կարելի է միանգամից տեսնել հովիտներ սարահարթեր բլուրներ լեռներ ջրամբարներ կիրճեր և խորը գետային հովիտներ բուլղարիայի աշխարհագրական կենտրոնը գտնվում է ուզանա շրջանում չնայած նրան որ իր գոյության առաջին հարյուրամյակում պատմական իրադարձությունները հաճախ պատճառ են հանդիսացել բուլղարիայի ազգային սահմանների փոփոխության համար լանդշաֆտի բնական առանձնահատկությունները նրա սահմանների մեծ մասը սահմանել են թվականից հետո բայց դրա հետ կապված մարդկանց ոչ մի խումբ չի կրել որևէ կարևոր տնտեսական դժվարություններ մինչպատերազմյան բուլղարիայում բնակիչների մեծ մասը եղել են էթնիկ բուլղարացիները չնայած նրան որ բուլղարիան տարբեր ժամանակներում ապրել է բազմաթիվ գաղթեր սահմաններից ոչ մեկը պաշտոնապես չի առարկվել թվականից հետո սակայն ազգայնական տրամադրված բուլղարացիները շարունակում են համարել որ բուլղարիային պետք է պատկանի մակեդոնիայի մի մասը որն այսօր բաժանված է հյուսիսային մակեդոնիայի հանրապետության և հունաստանի միջև բուլղարիայի սահամնների երկարությունը կամզում է կմ գետային սահմանը հաշվվում է կմ իսկ սևծովյան ափը կմ հարվային և արևմտյան սահմանները հիմնականում սահմանված են լեռնաշղթաներով հյուսիսում սահմանակցում է ռումինիայի հարավում հունաստանի և թուրքիայի իսկ արևմուտքում սերբիայի և հյուսիսային մակեդոնիայի հետ ռումինական սահմանն անցնում է դանուբ գետի երկայնությամբ երկրի հյուսիս արևելյան սահմանից կմ երկարության վրա մինչև սիլիստրա քաղաքը իսկ հետո գնում է կմ հարավ արևմուտք դանուբը բուլղարական կողմում իր սուր լանջերով և ռումինականում ցածրադիր ճահճացած մարզով եվրոպայի գետային սահմաններից ամենատպավորիչներից մեկն է դոբրուդջայով անցնող սահմանի մի մասը վիճելի է եղել և մի քանի անգամ փոփոխվել է միջազգային պայմանագիրներով այդ գործընթացում մեծ ազդեցություն են ունեցել բնիկները որոնք ընտրել են այն կողմը որտեղ գերադասել են ապրել հարավային սահմաններն անցնում են հունաստանով և թուրքիայով հունական սամանների երկարությունը կազմում է կմ իսկ թուրքական սահմանների երկարությունը կմ բուլղարիայի ռելիեֆն անմիատարր է երկրի համեմատաբար ոչ մեծ տարածքում գտնվում են ցածրավայրեր հարթավայրեր բլուրներ ցածր և բարձր լեռներ մեծ քանակով հովիտներ և խորը կիրճեր բուլղարիայի տեղագրության գկխավոր առանձնահատկությունն է բարձր և ցածր լանդշաֆտի շերտերի հերթագայումը որոնք անցնում են արևելքից արմուտք ամբողջ երկրի տարածքով այդ շերտերը կոչվում են գեոմորֆոլոգիական մարզեր հյուսիս դեպի հարավում կրում են հետևյալ անվանումները ստորին դանուբյան հարթավայր ստարա պլանինա վերին թրակիական հարթավայր և ռիլա ռոդոպյան լեռնաշղթա բուլղարիայում կան լեռնային համակարգեր պիրին ռիլա և ռոդոպներ սև ծովի մոտ գտնվող ամենաարևելյան մարզերը բլրավոր են նրանք աստիճանաբար բարձրություն են հավաքածում դեպի արևմուտք իսկ երկրի ծայր արևմտյան հատվածը բարձր լեռնային է երկրի ավելի քան երկու երրորդը քիչ քան մ բարձրությամբ հարթավայրեր սարահարթեր և բլրավոր հողեր են հարթավարյերը մ ից ցածր կազմում են տարածքի ը սարահարթերը և բլուրները մ ցածր լեռները մ միջին լեռները մ և բարձր լեռները ավելի քան մ բուլղարիայի միջին բարձրությունը կազմում է մ ստարա պլանինան բալկանյան լեռներ սկսվոււմ են սերբիայում գտնվող տիմոշկոյի հովտից և շարժվում են դեպի հարավ մինչև բուլղարիայի կենտրոնա արևմտյան հատվածում գտնվող սոֆիական գոգահովիտ այդտեղից լեռները հեռանում են դեպի արևելք մինչև սև ծովը ստարա պլանին ունի մոտավորապես կմ երկարություն և կմ լայնություն նրանց ամենաբարձր կետը գտնվում է բուլղարիայի կենտրոնական հատվածում որտեղ գտնվում է բոտև լեռը բալկանյան լեռների ամենաբարձր կետը մ բարձրությամբ բալկանյան լեռներն աստիճանաբար ցածրանում են մինչև սևծովյան ծովափի ժայռեր ստարա պլանինայում է շիպկայի լեռնանցքը լեռները կտրատված են իսկիր լուդա կամչիա գետերի հովիտներով զարգացած է կարստը ծածկված են լայնատերև և ասեղնատերև անտառներով մարգագետիններով կան պղնձի ցինկի կապարի երկաթի հանքավայրեր հանքային աղբյուրներ ստարա պլանինայի և սրեդնա գորա լեռնային համակարգի միջև ընկած են ենթաբալկանյան տեկտոնական գոգհովիտները հարավում և հարավ արևմուտքում տարածվում են ռիլա պիրին և ռոդոպյան լեռները ռոդոպյանև սրեդնա գորա լեռների միջև մարիցա գետի երկայնքով տարածված է վերին թրակյան դաշտավայրը որն ամենաբերրին է երկրում բուլղարիայի սևծովյան ափերը ցածրադիր են տեղ տեղ զառիթափ կան շատ լողափեր համեմատաբար բարձր լեռները զբաղեցնում են վերին թրակիական հարթավայրի սոֆիական գոգավորության և հունաստանի հետ հարավային սահմանի միջև ընկած մարզը երկրի արևմուտքում գտնվում են երեք լեռնաշղթա սոֆիայի դեպի հարավ ընկած վիտոշան հարավում ռիլան և երևկրի հարավ արևմտյան հատվածում պիրինը դրանք համարվում են բուլղարիայի և ամբողջ բալկանյան թերակղզու համեմատաբար բարձր տեղագրական մարզ ռիլա լեռնաշղթան իր մեջ ներառում է մուսալա լեռը մ բարձրությամբ որը բալկանյան երկրների ամենաբարձր լեռն է ռիլայի համակարգում կան ավելի քան մ բարձրությամբ մոտավորապես տասներկու այլ լեռներ ամենաբարձր լեռների համար բնորոշ են բացառիկ աղքատ ժայռեր և ծառերի շերտի վերևում գտնվող զատ լճեր ավելի ցածր գագաթները ծածկված են ալպիական մարգագետիններում պիրին լեռնաշղթային բնորոշ են ժայռոտ գագթները և քարե լանջեր նրա ամենաբարձր գագաթը վիհրենն է մ բարձրությամբ բուլղարիայի բարձրությամբ երկրորդ գագաթը արևելքում տեղակայված են ռոդոպները որի երկարությունը մոտ կմ է բարձրությունը մինչև մետր դոլյամ պերելիկ լեռ կազմված են կրաքարերից ավազաքարերից բյուրեղային և հրաբխային ապարներից տարեկան տեղումները մմ են գետերը սահանքավոր են ունեն հիդրոէներգետիկ մեծ պաշարներ կան հէկ երի կասկադներ և ջրամբարներ հարավային լանջերը ծածկված են թփուտներով մշտադալար կաղնու պուրակներով հյուսիսային լանջերը կաղնու հաճարենու և ասեղնատերև անտառներով մետրից բարձր մերձալպյան մարգագետիններով ու թփուտներով կան երկաթի քրոմի բազմամետաղների հանքավայրեր հանքային աղբյուրներ բալնեոլոգիական և կլիմայական առողջարաններ զարգացած է զբոսաշրջությունը ստարա պլանինա բաժանում է բուլղարիան երկու գրեթե հավասար գետային համակարգերի մեծ համակարգն ապահովում է բուլղարիայի հյուսիսային հատվածի ջրհավաքը նրա հոսքը գնում է սև ծով գլխավոր կերպոս դանուբ գետով այդ համակարգն ընդգրկում է ստորին դանուբյան հարթավայրը և տարածվում է կմ երկրորդ համակարգն էգեյան ծովում համավաքում է վերին թրակիական հարթավայրի երկրի հարավի և հարավ արևմուտքի բարձր լեռնային տարածքների մեծ մասի ջրհավաքը բոլոր գետերից նավարկելի է դանուբը սակայն բուլղարիայում շատ այլ գետեր և վտակներ հիդրոէլեկտրաէներգիայի արտադրության և որպես ոռոգվող ջրի աղբյուրի մեծ ներուժ ունեն բուլղարիայի մակերեսը մեծ չէ սակայն նրա կլիման բավականին բազմազան է երկիրը գտնվում է չափավոր ցամաքային և միջերկրածովյան կլիմայական գոտիներում բուլղարիայի լեռները և հովիտները բնական արգելքներ են օդային զանգվածներ համար որը համեմատաբար կարճ տարածություններում եղանակում ստեղծում է խիստ հակադրություն չափավոր ցամաքային կլիմայական գոտին մի քիչ մեծ է քանի որ ցամաքային թեթև զանգվածները հեշտ հայտնվում են դանուբի հարթավայրում ցամաքային կլիմայի ազդեցությունն ավելի ուժեղ է ձմռանը քանի որ առաջանում են ուժեղ ձյունատեղումներ միջերկրածովային կլիմայի ազդեցությունն ավելի ուժեղ է ամռան ընթացքում երբ չոր և տաք եղանակ է բալկանյան լեռների արգելքի ազդեցությունը զգացվում է երկրի ամբողջ տարածքում միջինում բուլղարիայի հյուսիսում մեկ աստիճանով ցուրտ է և ստանում է մմ ավելի տեղումներ քան հարավային բուլղարիան քանի որ սև ծովը բավական մեծ չէ որ լինի երկրի եղամանակի վրա ազդեցության գլխավոր գործոնը այն առավել ազդեցություն է թողնում միայն նրա ափի վրա բուլղարիայի մեծ մասում բարեխառն է ցամաքային հարավում ստրումա և մեստա գետերի հովիտներում անցումնային է միջերկրածովայինի լեռներում առկա է ուղղաձիգ կլիմայական գոտիականություն հունվարի միջին ջերմաստիճանը հարթավայրերում ից է լեռներում մինչև հուլիսինը համապատասխանաբար մինչև և մինչև տարեկան տեղումները ցածրադիր վայրերում մմ են լեռներում մմ վարչական առումով բուլղարիան բաժանվում է մարզի որոնք բաժանվում են համայնքի համայնքների ղեկավարներն են քմեթերը մարզերում կենտրոնական պետական կառավարումը կատարում են մարզային կառավարիչները որոնց նշանակում է նախարարների խորհուրդը համաձայն եվրամիության ռեգլամենտի բուլղարիայի տարածքը բաժանվում է առաջին կարգի երկու տարածաշրջանի և երկրորդ կարգի վեց տարածաշրջանների նրանք վարչա տարածքային միավորներ չեն այլ միայն երկրի վիճակագրական գոտիներ են բուլղարիան խորհրդարանական հանրապետություն է պետության ղեկավարը նախագահն է որն ընտրվում է համընդհանուր և ուղղակի ընտրական իրավունքի հիման վրա հինգ տարի ժամկետով օրենսդիր իշխանության մշտապես գործող բարձրագույն մարմինը միապալատ ազգային ժողովն է պատգամավոր որն ընտրվում է չորս տարի ժամկետով գործադիր մարմինը նախարարների խորհուրդն է որը բաղկացած է վարչապետից և նախարարներից սահմանադրական վերահսկողության մարմինը բուլղարիայի սահմանադրական դատարանն է որը կարող է չեղյալ հայտարարել հակասահմանադրական օրենքներն ու դրույթները դատարանի որոշումները բողոքարկման ենթակա չեն ընդհանուր իրավասության դատարանը բարձրագույն վճռաբեկ դատարանն է վերաքննիչ դատարանները վերաքննիչ դատարանները առաջին ատյանի դատարանները շրջանային դատարանները դատական համակարգի ամենացածր մակարդակը շրջանային դատարանները գերագույն վարչական դատարանը որոշվում է պետական և տեղական կառավարման բոլոր մակարդակների ենթաօրենսդրությամբ բարձրագույն դատական խորհուրդը որոշում է բուլղարիայում դատարանի դատախազության և հետաքննության մարմինների անհատական կազմը ամենամեծ պրոֆկենտրոնը բուլղարիայի անկախ արհմիությունների կոնֆեդերացիան է բուլղարիայի արտաքին կողմնորոշումը շատ դեպքերում համընկնում է եվրոպական և հյուսիսատլանտյան քաղաքականության հիմնական ուղղությունների հետ բուլղարիան եվրոպական միության թվականի հունվարի նատօ ի թվականի ապրիլի առևտրի համաշխարհային կազմակերպության թվականի դեկտեմբերի և միավորված ազգերի կազմակերպության թվականի դեկտեմբերի անդամ է բուլղարիայի զինված ուժերը բուլղարիայի հանրապետության զորքերի ամբողջություն են որոնք նախատեսված են պետության ազատության անկախության և տարածքային ամբողջականության պաշտպանության համար զինված ուժերը կազմված են հետևյալ զորատեսակներից դրանք ներառում են նաև այլ զինված կազմավորումներ բուլղարիան միջին զարգացած ինդուստրիալ ագրարային պետություն է առավելություններ հաջող անցել է առևտրային տնտեսության ցածր գործազրկություն եվրամիության միակ շուկայի երկիր անդամ տնտեսական աճի համեմատաբար բարձր տեմպեր եվրամիության միջինից բարձր և ցածր պետական պարտք եվրամիության միջինից ցածր նաև համեմատաբար էժան և լավ կրթված աշխտող ուժ գործազրկության մակարդակի խիստ նվազման և աշխատող ուժի պակասության պայմաններում թվականի դրությամբ աշխատավարձի բարձրացումը չի զսպվում տնտեսական աճի տեմպերի դանդաղացմամբ թույլ կողմեր հումքային աղքատ բազա ուժեղ կոռուպցիա դանդաղ առաջադիմող առևտրային բարենորոգումներ գիտա հետազոտական և փորձա կոնստրուկտորական և ինֆրակառուցվածքի մեջ ներդրումների փոքր ծավալ ամենամեծ խնդիրը ինչպես եվրամիության այլ երկրներում որն ամեն տարի մեծանում է աշխատունակ բանվորական ուժի պակասը և թոշակառուների քանակի աճն է կապված ցածր ծնելիությամբ և բնակչության բարձր արտագաղթավ եվրամիության ավելի հարուստ երկրներ որն իր հերթին գործատուներին ստիպում է աշխատողների ավելի բարձր վճարել բերելով աշխատավարձի արհեստական բարձրացմանը որը բերում է արտադրողականության և աշխատավարձի չափսի միջև հավասարակշռության խախտման բուլղարիայի տնտեսությունը ական թվականներին ընթացքում ապրել է ոչ քիչ դրամատիկ պահեր սոցիալիստական երկրների տնտեսական համագործակցության արձակումից և սոցիալիստական նախկին երկրների հետ տնտեսական կապերի թուլացումից հետո երկրի տնտեսությունը ճգնաժամ է ապրել բացի դրանից բուլղարական տնտեսության վրա բացասական էին ազդել պաժամիջոցները որոնք մտցվել էին ընդդեմ հարավսլավիայի և իրաքի գործազրկության հետ կապված թվականի հուլիսի ին տեղի է ունեցել ազգային արժույթի անվանափոխում նոր լևը փոխարինում էր հներին բնակչության կենսամակարդակը բավականին ցածրացել էր և միայն թվականին երկիրը կարողացավ հասնել թվականի մակարդակին բարենորոգումները բերում էին տնտեսության կայունացմանը արդյունաբերության և երկրի օտարերկրյա ներդրումների հոսքի բարձրացմանը եվրոպական հանձնաժողովը թվականին ճանաչել է բուլղարիան առևտրային տնտեսությամբ երկիր դրանով ճանաչելով առևտրային բարենորոգումների անցկացման մեջ կառավարության հաջողությունները բուլղարիայում դիտարկվում էր բացասական վճարային հաշվեկշիռ ցածր տոկոսային կողմնորոշումն ապահովում էր օտարերկրյա կապիտալի հոսքը մեկ շնչի հաշվով համախառն ներքին արդյունքը գնողունակության համարժեքությամբ թվականին կազմել էր եվրամիության այլ երկրների համեմատ միջին մակարդակի ընդամենը մեկ երրորդ մասը այն ժամանակ երբ անվանական համախառն ներքին արդյունքը կազմում էր մոտավորապես թվականի հունվարի ին քաղաքացիների բոլոր շերտերի համար եկամտահարկը գանձվում էր կոպարով դա աշխարհում ամենացածր կոպարներից մեկն է և եվրամիությունում ամենացածրը թվականի դրությամբ եվրոպական վիճակագրական գործակալության անալիտիկները բուլղարիան անվանեցին աշխարհի ամենաէժան երկրներից մեկը որում ապրելն արժենում էր ով ցածր քան եվրոպայի այլ երկրներում բուլղարիայում թվականին ամենացածր աշխատավարձը կազմել է լև եվրո թվականի դրությամբ բուլղարիայում միջին աշխատավարձը կազմել է լև եվրո թվականի հունվարի ին ամենացածր աշխատավարձը կազմել է լև մոտ եվրո կեյցի ինդեքսը երկրում ամենացածր և ամենաբարձր աշխատավարձերի հարաբերակցությունը բուլղարիայում թվականին միջինը լև և ամենացածրը լև կազմել է մոտավորապես երկրի ազգային արժույթը բուլղարական լևն է ազգային տարադրամի աջակցության համար բուլղարիան օգտագործում է տարադրամային խորհրդի ռեժիմը որտեղ բուլղարական լևի փոխարժույթը կապված է եվրոյի փոխարժույթի հետ գործազրկության մակարդակի անկայությունը հարցի տակ է դնում երկրի միացումը եվրագոտուն բուլղարական կառավարությունը թվականը պլանավորում էր փոխարինել լևը եվրոյի թվականի դրությամբ բուլղարիան ինչպես նաև խորվաթիան լեհաստանը չեխիան և հունգարիան հրաժարվել էին եվրո անցնելու ժամկետի սահմանումից տրանսպորտը բուլղարիայում համարվում է բուլղարիայի տնտեսության հիմնական ճյուղերից մեկը բուլղարիայում լավ զարգացած են տրանսպորտի բոլոր տեսակները ցամաքային ջրային օդային խողովակաշարային և այլն նրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր սեփական ինֆրակառուցվածքը և կարգավորվում է հատուկ օրենքով ավտոմոբիլային տրանսպորտը համարվում է ուղևորային և բեռի տրանսպորտի ամենաարագ և ամենատարածված տեսակը երկրում օգտագորվծում են կմ ճանապարհներ որոնցից կմ ը ավտոմայրուղիներ կմ ը առաջին կարգի ճանապարհներ կմ ը երկրորդ կարգի ճանապարհներ կմ ը երրորդ կարգի ճանապարհներ և կմ ը սայլուղիներ ճանապարհային ցանցի խտությունը կազմում է կմ կմ երկաթուղային տրանսպորտը բուլղարիայում համարվում է ուղևորային և բեռի ամենաէժան տրանսպորտը գլխավոր փոխադողը համարվում է բուլղարիայի պետական երկաթուղիները որը ենթարկվում է տրանսպորտի նախարարությանը երկաթուղային ցանցը լավ զարգացած է և ծածկում է երկրի տարածքի մեծ մասը թվականին բոլոր երկաթուղային ճանապարհների երկարությունը կազմել է կմ որոնցից կմ ը համարվում են միագիծ կմ ը երկգիծ կմ ը նեղուղի ռելսերի միջև մմ տարածությամբ կայարանների միջև երկաթուղագծի երկարությունը կազմում է կմ բուլղարիան սահմանակից պետությունների շատերի ռումինիայի սերբիայի հունաստանի և թուրքիայի հետ ունի երկաթուղային կապ բայց կապված չէ հյուսիսային մակեդոնիայի հետ քանի որ հյուսիսմակեդոնյան կողմն իր տարածքում մոտ մեկ դար չի կառուցում կմ երկաթուղային ճանապարհ օդային տրանսպորտի հիմքն են կազմում միջազգային ուղևորափոխադրումները բեռային թռիչքների բաժինն ավելի քիչ է երկրում ներքին օդային փոխադրումներն ավելի շատ են ամռանը մայրքաղաք սոֆիայի օդանավակայաններից դեպի երկրի սևծովյան ափ վառնա և բուրգաս երկրում կան հիմնական օդանավակայաններ ջրային տրանսպորտը խոշոր միջազգային ապրանքափոխանակության համար ունի մեծ նշանակություն ներքին ջրային հաղորդակցությունը չնչին է երկիրը միջազգային կրուիզային ճանապարհորդությունների զարգացման մեծ ներուժ ունի բայց զբոսաշրջության այդ ուղղությունը դեռ բավականին զարգացած չէ գետային տրանսպորտի համար բուլղարիայում միակ գետը դանուբն է ռումինիայի հետ սահմանի մեծ մասն կմ ը անցնում է դանուբ գետով այդ իսկ պատճառով լավ զարգացած են լաստանավերով ուղևորային և ապրանքային հաղորդակցումը բուլղարիայի ամբողջ արևելյան սահմանը կմ գտնվում է սև ծովում այդտեղից բոսֆորի նեղուցով կարելի է դուրս գալ մարմարա ծով իսկ հետո դարդանելի նեղուցով միջերկրական ծով ջրային տրանսպորտով փոխադրումները հիմնականում անցկացվում են վառնայի և բուրգասի նավահանգիստներով խողովակաշարերի կառուցումը և շահագործումը ժամանակակից բուլղարիայի արտաքին քաղաքականության ամենաբարդ խնդիրներից է աշխարհագրորեն երկիրը գտնվում է բալկանյան թերակղզու կենտրոնում և խողովակաշրերի անցկացմամբ նրա շրջանցումը համարվում է բարդ տեխնիկական և թանկ տնտեսական բուլղարիայում բախվում են եվրամիության ամն ի և ռուսաստանի տնտեսական և աշխարհաքաղաքական հետաքրքրությունները բուլղարական փոստն ունի կենտրոնական վարչությունը և տարածքային մասնաճյուղեր վերջիններս իրենցից ներկայացնում են մարզային փոստային կայաններ բուլղարիայի յուրաքաչյուր մարզում մեկ հատ բացի դրանից երկրում գործում է հատուկ մասնաճյուղ բուլղարական ֆիլատելիա և դրամագիտություն բուլղարական փոստի տնօրինության տակ են գտնվում փոստային բաժանմունքներ որոնցից ը գտնվում են քաղաքներում ը ավելի քան մարդ բնակչության գյուղերում ը մարդ բնակչության գյուղերում և ը քիչ քան մարդ բնակչության գյուղերում մեկ փոստային բաժանմունքը քաղաքներում միջին սպասարկում է մարդու և գյուղերում մարդու մոտավորապես հազար կմ տարածքի վրա բուլղարական փոստը սպասարկում է փոստարկղեր որոնցից ը քաղաքներում և ը գյուղերում համացանցը բուլղարիայում լայնորեն տարածված է թվականի պաշտոնական տվյալներով բնակչության քաղաքաբնակներ և գյուղաբնակներ օգտագործում են անհատական համակարգիչ իսկ և հնարավորություն ունեն մուտք գործել համացանց հասարակական և պետական հարցերը որոնք վերաբերվում են բուլղարիայի համացանցային կապին որոշվում է տրանսպորտի և կապի նախարարության կողմից տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և հաղորդագրությունների միջոցով պետական վարչակազմի էլեկտրոնային փաստաթղթերի հետ աշխատանքը բնակչությանը էլեկտրոնային եղանակով վարչական ծառայությունների տրամադրումը պետական կառավարման մարմինների միջև էլեկտրոնային փաստաթղթաշրջանառությունը կարգավորվում է էլեկտրոնային կառավարման մասին օրենքով էլեկտրոնային փաստաթղթերի և էլեկտրոնային թվային ստորագրության հավաստիությունը կարգավորվում է էլեկտրոնային փաստաթղթի և էլեկտրոնային ստորագրության մասին օրենքով էլեկտրոնային առևտուրը կարգավորվում է էլեկտրոնային առևտրի մասին օրենքով հասարակական հարաբերությունները որոնք կապված են էլեկտրոնային հաղորդագրությունների հետ կարգավորվում են էլեկտրոնային հաղորդագրությունների մասին օրենքով այս օրենքի համաձայն համացանց պրովայդերները և կապի օպերատորները պետք է պահպանեն տրաֆիկի կանոնները ամսաթիվը ժամը և կապի տևողությունը վայրը թղթակիցը և այլն իրենց բաժանորդների բոլոր կապերի մասին առնվազն մեկ տարով դատարանի որոշմամբ այդ տվյալները կարող են տրամադրվել բուլղարիայի պետական անվտանգության ծառայությանը դանս բուլղարիայի ներքին գործերի նախարարությանը և բուլղարիայի ազգային հետախուզական ծառայությանը ծանր հանցագործություններ որոնք պատժվում են և ավելի տարիների ազատազրկմամբ համակարգչային հանցագործություններ բացահայտելու և մարդկանց որոնելու համար համացանց պրովայդերները և կապի օպերատորները բուլղարիայում իրավունք չունեն ձայնագրելու այն տեղեկությունները որոնցով փոխանակվում են իրենց բաժանորդները առանց վերջիններիս անձնական համաձայնության խորհրդային բուլղարիայի նախարարների խորհրդի թ որոշմամբ ստեղծվել է էլեկտրոնային ցանցի հաղորդագրությունների և տեղեկատվական համակարգերի գործադիր գործակալություն գործակալությունը մշակում աջակցում և ղեկավարում էր էլեկտրոնային ցանցերի հաղորդագրությունները էցհ ազգային անվտանգության կենտրոնական իշխանության մարմինների տարածքային և տեղական ինքնակառավարման համար և ապահովում է երկիրը կառավարելու համար էլեկտրոնային հաղորդագրությունների փոխանցումը բնական աղետների և վթարների ժամանակ բուլղարիայի հանրապետության ժողովրդագրությունը վերահսկվում է բուլղարիայի ազգային վիճակագրական ինստիտուտի կողմից բուլղարիան ունի բնակչության զարգացվածության շատ բարձր մակարդակ այն թվականի ցուցանիշներով գտնվում է րդ հորիզոնականում ամբողջ աշխարհում և պահում է րդ հորիզոնականը ի այն երկրների ցանկում որ ամենահարմարն են ապրելու համար երկրի բնակչության ն ունի բարձրագույն կրթություն ը միջնակարգ ը հիմնական ը տարրական ը չավարտված տարրական և երբեք դպրոց չեն հաճախել քաղաքների և գյուղերում տներում կան անձնական համակարգիչներ իսկ և համապատասխանաբար մուտք համացանց բուլղարիայի բնակչության առաջադեմ նվազումը խոչընդոտում է տնտեսական աճի և բարեկեցության բարելավմանը և բացասական հետևանքների մեղմացման համար ձեռնարկված կառավարման միջոցները չեն լուծում խնդրի էությունը թվականների կառավարության ծրագիրն առաջինն է որի նպատակն է վերացնել միտումը ծրագիրը նաև սահմանում է այդ նպատակին հասնելու առաջնահերթ միջոցները ծնելիության բարձրացման միջոցառումները նվազեցնել երիտասարդության արտագաղթը և մշակել ժամանակակից ներգաղթի քաղաքականության իրականացման կարգավորիչ և ինստիտուցիոնալ կարողություն բուլղարական բիզնեսի կարիքների համար բուլղարացիների մեծամասնությունը բնակվում են ուրբանիզացված տարածքներում ըստ բուլղարիայի սահմանադրության բուլղարիայի պետական կրոնն օրթոդոքս քրիստոնեությունն է վերջին երկու մարդահամարների ընթացքում հիմնական կրոնը և աշխարհիկ կյանքը որը նույնպես տարածված է բուլղարիայում նշված են աղյուսակում ուշագրավ է այն փաստը որ թվականի մարդահամարի ժամանակ բնակչության մեկ հինգերորդը հրաժարվել է այս հարցին պատասխանելուց բուլղարիայի առաջին դպրոցները բացվել են րդ դարում լուսավորիչներ կյուրեղ և մեթոդիոսի աշակերտների կողմից դարերում հիմնվել են վանական բարձր տիպի դպրոցներ որտեղ բացի աստվածաբանությունից ավանդում էին փիլիսոփայություն և բանասիրական գիտություններ առաջին աշխարհիկ դպրոցը բացվել է թվականին գաբրովոյում թվականին սոֆիայում հիմնվեկ է առաջին բարձրագույն դպրոցը թվականից պարտադիր է դարձել տարեկան երեխաների ուսուցումը թվականից ամյա կրթությունը գործում էր բուհ այդ թվում աոֆիայի կլիմենտ օխրիդսկու անվան համալսարանը էլեկտրատեխնիկական բժշկական տնտեսագիտական գյուղատնտեսական լեռնաերկրաբանական քիմիական տեխնոլոգիական ինժեներա շինարարական ինստիտուտները հարուստ գրաֆոնդ ունի կյուրեղ և մեթոդիոսի անվան ժողովրդական գրադարանը սոֆիա կրթությունը բուլղարիայում ունի աշխարհիկ բնույթ կրթությունը պետական և համայնքային դպրոցներում համարվում է անվճար բուլղարիայում դպրոցական կրթությունը պարտադիր է ից մինչև տարեկան անձանց համար դիպլոմներն որոնք տրվում են բուլղարական կրթական հաստատությունների կողմից թվականի հունվարի ից հետո բուլղարիայի միացումը եվրամիությանը ընդունվում են եվրամիության բոլոր երկրներում բուլղարերենը մանկապարտեզներում և դպրոցներում պաշտոնական լեզու է դպրոցներում ուսումը գրական բուլղարերենի յուրացման համար պայմաններ է ստեղծում աշակերտները որոնց համար բուլղարարենը հարազատ չէ պետության պաշտպանության և վերահսկողության ներքո համայնքային դպրոցներում իրավունք ունեն սովորել իրենց ազգային լեզուն բուլղարիայի դպրոցական կրթությունը կարգավորվում է ժողովրդական կրթության մասին օրենքով և բաժանվում է ըստ մակարդակների միջնակարգ կրթությունը ձեռք է բերվում րդ դասարանի հաջող ավարտումից և սահմանված քննությունների հաջող հանձնումից հետո բուլղարիայում դպրոցային կրթության կարգավորումն ըստ նախապատրասման բովանդակությամբ բաժանվում է բուլղարիայի բարձրագույն դպրոցներն ակադեմիորեն ինքնավար են ակադեմիական ինքնավարությունն արտայտվում է ինտելեկտուալ ազատ ակադեմիական ընդհանրությամբ և ստեղծագործական բնության կրթական հետազոտական և գեղարվեստա ստեղծագործական ընթացքով որոնք բարձրագույն հաստատությունների համար բարձրագույն արժեքներ են բուլղարիայի բարձրագույն կրթությունը կարգավորվում է բարձրագույն կրթության մասին օրենքով բուլղարիայի բարձրագույն դպրոցները կարող են լինել պետական և մասնավոր բարձրագույն դպրոցները բուլղարիայում բացվում կազմավորվում և փակվում են բուլղարիայի ազգային ժողովի որոշմամբ որոնք հրատարակվում են բուլղարիայի պետական թերթում բուլղարիայի բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների տեսակներ բուլղարիան ունի ուժեղ ավանդույթներ և զարգացման է գիտական հետազոտություններն այնպիսի ոլորտներում որոնցից են մաթեմատիկան ինֆորմատիկան ֆիզիկան բժշկությունը և դեղագործությունը թվականի դրությամբ բուլղարիայում աշխատել են համալսարան գիտական հետազոտությունները հիմնականում անցկացվում են բուլղարիայի գիտությունների ակադեմիայի հաստատություններում բուլղարիան շարունակում է թվականին անտարկտիդայի լիվիգստոն կղզու վրա գտնող սուրբ կլիմեն օխրիդսկու բազայում սկսած հետազոտությունները բուլղարիայի գրականությունը սկզբնավորվել է րդ դարի երկրորդ կեսին բուլղարական հին գրականությունը դարեր եկեղեցա ղիդակտիկական էր րդ դարի վերջերից օսմանյան լծի պայմաններում գրականության զարգացումը մի քանի դարերի ընթացքում արգելակվել է դարերում հայտնի էին բարոյախոսությունների ժողովածուները դամասկինները րդ դարի սկզբին լույս են տեսել բուլղարական առաջին տպագիր գրքերը բուլղարիայի ազգային վերածնունդը րդ դարի րդ կես նպաստել է գրականության զարգացմանը ազգային գրականությունը ձևավորվել է րդ դարի ական թվականներին ազգային ազատագրական պայքարի ժամանակաշրջանում հրատարակվել են նշանակալից ստեղծագործություններ նվիրված ական թվականների ազգային ազատագրական պայքարին ական թվականներին քննադատական ռեալիզմի ծաղկման շրջանում ստեղծվել էին երգիծական գործեր ռեալիստ գրողների ստեղծագործության հիմնական թեմաներից մեկն էր դարձել գյուղը պոեզիայում գերիշխում էր քաղաքացիական քնարերգությունը րդ դարի վերջին և րդ դարի սկզբին է վերաբերում պրոլետարական գրականության ծնունդը բուլղարիայի տարածքում պահպանվել են անտիկ և միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձանների մնացորդներ օսմանյան լծից ազատագրվելուց հետո սկսվել են քաղաքաշինական ծավալուն աշխատանքներ սոֆիա պլովդիվ վառնա երկու համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած շրջանում ճարտարապետությունը կրել է ֆունկցիոնալիզմի և կոնստրուկտիվիզմի որոշակի ազդեցություն ժողովրդական իշխանության հաստատումից հետո ճարտարապետությունը ընթանում է նոր սոցիալիստական ուղիով մեծ չափեր են ընդունել քաղաքաշինական աշխատանքները կառուցվել են արդյունաբերական կենտրոններ ստեղծվել է սոֆիայի կենտրոնի անսամբլը հրապարակների համակարգով և գ դիմիտրովի դամբարանով արվեստի ազգային ռեալիստական դպրոցը սկսել է զարգանալ բուլղական վերածննդի շրջանում և վերելք ապրել ից րդ դարի ին քառորդին հանդես են եկել մարտանկարիչներ և բնանկարիչներ քաղաքական ծաղրանկարի և քանդակագործության վարպետներ մի շարք գեղանկարիչներ և քանդակագործներ պատկերել են պրոլետարիատի պայքարը նախադրյալներ ստեղծել սոցիալիստական ռեալիզմի արվեստի ձևավորման համար բուլղարիայում ժողովրդա դեմոկրատական իշխանության օրոք արվեստն ընթանում է սոցիալիստական ռեալիզմի ուղիով ական թվականների գեղանկարչությանը բնորոշ է հերոսական կերպարներ ստեղծելու էքսպրեսիվ արտահայտչականության ու դեկորատիվ գունագեղության ինչպես և հին ազգային ավանդույթներին դիմելու ձգտումը բուլղարիայի ժողովրդական երաժշտությունը ձևավորվել է սլավոնական ցեղերի ժողովրդական երաժշտության հիման վրա յուրացրել բալկանյան թերակղզու հնագույն բնակիչների հետագայում հարևան ժողովուրդների ինչպես և նվաճողների երաժշտական մշակույթի տարրերը բուլղարական ժողովրդական երգերը հիմնականում միաձայն են դ ական թթ սկսել է զարգանալ պրոֆեսիոնալ երաժշտությունը բուլղարիայի երաժշտաթատերական ստեղծագործության հիմնադիրն է գ աթանասովը առաջին սիմֆոնիայի հեղինակը ն աթանասովը ական թվականներին կոմպոզիտորները ստեղծագործել են բոլոր ժանրերով թվականին բուլղարիայում բացվել է առաջին երաժշտական դպրոցը հիմնադրվել են բուլղական օպերային ընկերությունը ինքնագործ երգչախմբեր միավորող բուլղարիայի ժողեվրդական երգչախմբերի միությունը առաջին մշտական պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը գործում են կոնսերվատորիա երաժշտական ուսումնարան սոֆիայի պետական ֆիլհարմոնիան բուլղական ռադիոյի և հեռուստատեսության նվագախումբը սոֆիայում սիմֆոնիկ նվագախմբեր ռուսեում վառնայում բուրգասում պլովդիվում և պլեենում օպերային թատրոններ սոֆիայում ռուսեում վառնայում ստարա զագորայում և պլովդիվում դ վերջին և դ սկզբին բուլղարիայում ձեավորվել է բուլղարական դերասանական արվեստի ռեալիստական ուղղությունը ժողովրդական դեմոկրատական կարգերի հաստատումից հետո բացվեցին նոր պրոֆեսիոնալ թատրոններ սոֆիայում աշխատում են ի վազովի անվան ժողովրդական ծիծաղ և արցունք դրամատիկական ժողովրդական բանակի սատիրայի երիտասարդության ժողովրդական սոֆիա թատրոն տիկնիկային կենտրոնական և այլ թատրոններ թատերական արվեստի բարձրագույն ինստիտուտը հիմնադրվել է թվականին բուլղարական ազգային խոհանոցը տարածված է բուլղարիայում և հարավարևելյան եվրոպայի այլ երկրներում բուլղարական խոհանոցը նման է թուրքական և հունական խոհանոցներին դա պայմանավորված է երկրների նման աշխարհագրական դիրքով ճաշատեսակների սկզբնական ընդհանրությամբ և պատմական երկարատև հարաբերություններով բուլղարական խոհանոցը հիմնված է բանջարեղենի խոտաբույսերի և մրգերի լայնորեն կիրառման վրա խոհանոցը հարուստ է աղցանների տաք և սառը ապուրների բաղադրատոմսերով ճաշատեսակների եփման առանձնահատկությունը մեկ ժամվա ընթացքում թույլ կրակի վրա ուտելիքի ջերմային մշակումն է ինչպես նաև ուտելիքների միաժամանակ մեկ ճաշատեսակի կազմում եփվելը մեկ այլ առանձնահատկություն է թարմ և պահածոյացված խոտաբույսերի զանգվածային կիրառումը մյուս խոհանոցների հետ համեմատ ուտեստներում ամենից հաճախ օգտագործում են սոխ սխտոր կարմիր սև և հոտավետ պղպեղներ բահարներ դափնու տերև մաղադանոս ծիտրոն դաղձ հարկ է նշել նաև որ բուլղարական խոհանոցի ուտեստները շատ յուղալի և խմորանման են դա հատկապես վերաբերում է տաք ուտեստներին ինչպես ցանկացած ազգային խոհանոցում այնպես էլ բուլղարականում կան ուտեստներ որոնք եփվում են հատուկ ժողովրդական կրոնական կամ պետական տոների համար օրինակ ճրագալույցին բուլղարները համտեսում են պասուց տոլմա և գոճիներ պղպեղ ամանորին կապամա տարատեսակ մսերով և երշիկով շոգեխաշած ուտեստ և այլ ուտեստներ սուրբ նիկոլայի տոնին դեկտեմբերի ձուկ զատիկին կոզունակ բուլղարական հաց քաջության և բուլղարական բանակի տոնին սուրբ գևորգի օր գառ սպորտը բուլղարիայում սկսել է զարգանալ թվականի ամառային օլիմպիական խաղերին մասնակցելուց հետո որտեղ բուլղարիան մասնակցող երկրներից մեկն էր բուլղարիան այնտեղ ուղարկել էր երկրի ատլետներին ներկայումս բուլղարիայում ամենատարածված մարզաձևը ֆուտբոլն է թվականին միացյալ նահանգներում տեղի ունեցած ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունում բուլղարիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքականն զբաղեցրել է րդ հորիզոնականը բուլղարիան հիմնականում հաջողություններ է գրանցում ծանրամարտում աթլետիկայում ըմբշամարտում բռնցքամարտում վոլեյբոլում սպորտային և գեղարվեստական մարմնամարզությունում հրաձգային և թիավարական սպորտում զբոսաշրջությունը բուլղարիայում կազմում է երկրի համախառն ներքին արդյունքի զգալի մասը զբոսաշրջիկների մեծ մասը հանգստավայր է այցելում կամ ամռանը կամ ձմռանը կախված եղանակից բուլղարիայում զբոսաշրջության զարգացման հեռանկարը հուսալից է երկիրն ունի մշակութային և բնական տեսարժան վայրեր թվականին լրագրում բուլղարիայի առողջարանները համարվել են եվրոպայի ամենաէժանագին առողջարանները առանցքային բուլղարական հանգստավայրերում մթերային զամբյուղի կարգն ավելի էժան է քան իտալիայի իսպանիայի և թուրքիայի համանման առողջարաններում բացի այդ բուլղարիայում ընդամենը երկու ամիս հոկտեմբերը և նոյեմբերը զբոսաշրջային չեն սևծովյան մարտն արդեն հաստատուն ծաղկող ծառերով գարնան սկիզբն է իսկ հունիսին բուլղարները մինչև սեպտեմբեր ամբողջ ուժով լողանում են սև ծովում լեռնադահուկային շրջանն սկսվում է դեկտեմբերին և տևում մինչև փետրվար բուլղարիայի սևծովյան ափը լողափային զբոսաշրջության տարածված վայր է նախկինում բուլղարիան արևելյան եվրոպայի սոցիալիստական երկրների համար կարևորագույն հանգստավայրերից մեկն էր ական թվականներին տնտեսության այդ ճյուղն անկում է ապրել բայց հիմա աճ է նկատվում զբոսաշրջիկների հիմնական մասը ժամանում է արևմտյան և արևելյան եվրոպայի երկրներից սկանդինավիայից գերմանիայից ռուսաստանից ուկրաինայից և մեծ բրիտանիայից առավել տարածված սևծովյան հանգստավայրեր են ալբենան ոսկե ավազները ռիվիերան սուրբ կոնստանտին և ելենան օբզորը արևային ափը սոզոպոլը ելենիտեն սուրբ վլասը հանքաջրային առողջարաններ են վելինգրադը սանդանսկին հիսարը պավել բանյան նարեչենսկի բանին վիրշեցը լեռնադահուկային հանգստավայրեր են բանսկոն բորովեցը պամպորովոն վիտոշան լեռնադահուկային ինչպես նաև սևծովյան հանգստավայրերում կատարվում է հյուրանոցային բազայի և լեռնային ինֆրակառուցվածքի ակտիվ թարմացում կառուցվում են նոր ուղեգծեր տեղադրվում են ժամանակակից վերելակներ օրինակ հանգստավայրերն ընդհանուր առմամբ ունեն փոքր երկարությամբ ուղեգծեր գերակշռում են միջին և ցածր բարդությունների լանջերը ինչով բուլղարիան զիջում է ալպիական հայտնի վայրերին թվականի մարտին բանսկոյում տղամարդկանց համար անցկացվել է լանջից արագորեն իջնելու եվրոպական մրցաշար ըստ ազգային վիճակագրական ինստիտուտի տվյալների թվականին մարդ հանգստի և էքսկուրսիայի նպատակով այցելել է բուլղարիա նրանք բաշխվել են ըստ երկրների այսպիսով բերված բոլոր թվերը են բուլղար և հայ ժողովուրդների միջև փոխհարաբերություններ եղել են տակավին րդ դարում երբ թվականի ավարայրի ճակատամարտից հետո որոշ հայ իշխաններ խույս տալով պարսիկների հետապնդումներից իրենց զորքերով հեռացան հայաստանից և հաստատվեցին բալկանյան թերակղզում հայերի թիվը բուլղարիայում զգալիորեն ավելացավ ական թվականներին օսմանյան թուրքիայում հայերի զանգվածային կոտորածներից հետո հանրահայտ են բուլղար հայտնի բանաստեղծ պեյս յավորովի արձագանքն այդ կոտորածներին և նրա հայեր բանաստեղծությունը հայերը մեծ մասամբ արհեստավորներ էին կային նաև բժիշկներ իրավաբաններ ճարտարագետներ պետական պաշտոնյաներ բուլղարահայերն անմասն չէին նաև թուրքական լծի դեմ բուլղար ժողովրդի մղած դարավոր պայքարին իսկ թվականների բալկանյան պատերազմներում գարեգին նժդեհի և անդրանիկի հայ կամավորների մի հատուկ վաշտ մասնակցում էր թուրքիայի դեմ մարտերին բուլղարահայերից շատերն աչքի ընկան նաև բուլղար ժողովրդի մղած հակամիապետական ու հակաֆաշիստական պայքարում բուլղարիայում գործել են հայկական դպրոցներ հասարակական քաղաքական կազմակերպություններ մշակութային միություններ լույս են ընծայվել բազմաթիվ թերթեր հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու բուլղարիայի թեմը կազմավորվել է րդ դարում առաջնորդանիստը սոֆիայի սուրբ աստվածածին եկեղեցին է ներկայումս բուլղարիայում բնակվում է հազար հայ հիմնականում պլովդիվ սոֆիա վառնա բուրգաս և ռուսե քաղաքներում բուրունդի փոքրատարածք հանրապետություն կենտրոնական աֆրիկայում այն ունի ընդհանուր սահմաններ ռուանդայի կոնգոյի դեմոկրատական հանրապետության և թանզանիայի հետ տարածքի մեծ մասը բլրապատ սարահարթ է որի արևմուտքում ձգվում է մ բարձրությամբ լեռնաշղթա կլիման մերձհասարակածային է խոշոր գետերն են ռուվուվուն ականյարուն մալագարասին բուրունդիի բնիկները պիգմեյներն են ավելի ուշ հաստատվել են բանտու ժողովուրդները երկիրը դարեր շարունակ եղել է բնիկ ժողովուրդների ընդհարումների թատերաբեմ այդ արյունահեղությունները հուտու և տուտսի էթնիկ խմբերի միջև վերսկսվել են ական թվականներին ներկայումս բնակչության հիմնական մասը կազմում է բարունդի ժողովուրդը հուտու տուտսի կան նաև բատվա պիգմեյներ սուախիլներ հնդիկներ և այլք բուրունդին տնտեսապես թույլ զարգացած երկիր է տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է գլխավոր մշակաբույսը սուրճն է արաբիկա տեսակը մշակում են նաև բամբակենի թեյ եգիպտացորեն սորգո յոդատու արմավենի գետնանուշ ծխախոտ և այլն զարգացած է արդյունաբերության վերամշակող գլխավորապես գյուղատնտեսական հումքի ճյուղը տանգանիկա լճում զբաղվում են ձկնորսությամբ կամբոջա պաշտոնապես հայտնի է որպես կամբոջիայի թագավորություն հնում հայտնի է եղել քմերական կայսրություն անվամբ պնոմպենը կամբոջայի մայրաքաղաքն ու ամենանամեծ քաղաքն է այն հանդիսանում է նաև մշակութային կենտրոնը գտնվում է հարավարևելյան ասիայում հնդկաչին թերակղզում որը կողմից շրջապատված է կարդամոնյան դանգրեկ ցածրադիր լեռներով տարածքը զբաղեցնում է կմ հարևան երկրներն են թաիլանդը լաոսը վիետնամը կլիման մերձհասարակածային մուսսոնային է ամառը խոնավ ու շոգ է ձմեռը չոր գետային ցանցը խիտ է խոշոր գետը մեկոնգն է երկրի կենտրոնում մեծ ու խիստ ծանծաղ սապ լիճն է անձրևոտ ամառներին լճի ջուրը դուրս է հորդում ափերից և գրեթե ողողում հնդկեղեգից բամբուկ շինված գյուղական խրճիթները թեև դրանք կառուցված են ցցագերանների վրա տարվա այդ եղանակին տնից տուն հնարավոր է գնալ միայն նավակով ջրով ողողվող վայրերում ցանում են երկար ցողուններ ունեցող լողացող բրինձ աշնանը ջուրն այնքան է նվազում որ հոսում է արդեն ոչ թե լճից դեպի մեկոնգ գետը այլ հակառակ ուղղությամբ մեկոնգից դեպի լիճ տարածքը զբաղեցնում են թանկարժեք ծառատեսակներով անտառները որոնք տալիս են վառելիք շինանյութ խեժ լաք փայտի յուղ փայտի բամբակ և ուրիշ նյութեր գյուղացիները հավաքում են շաքարի արմավենիների քաղցր հյութը անտառներում հանդիպում են վայրի փղեր ու ցուլեր ռնգեղջյուրներ ու վագրեր կամբոջայի տարածքում առաջին հայտնի պետությունը ֆունանն էր րդ դարեր դարում ձևավորվել է կամբուջադեշա կայսրությունը որը դարում դարձել է հնդկաչինի խոշորագույն պետությունը կամբոջայի պատմության արյունոտ էջերից է թվականներին պոլ պոտի դաժան հալածանքի վարչակարգի օրոք կարմիր քմերների կազմակերպած ցեղասպանությունը որին զոհ դարձավ միլիոն մարդ չոենգենկում մահվան հովտում որտեղ տեղի են ունեցել բռնությունները կանգնեցված է հուշարձան ի հիշատակ ցեղասպանության զոհերի բնակչությունը միլիոն է մեծությամբ աշխարհում րդն է բնակչության ը դավանում են բուդդայականություն երկրի հիմնական բնակիչները քմերներն են բնակվում են նաև վիետնամցիներ չինացիներ մալայացիներ ֆրանսիացիներ և այլք տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է գլխավոր մշակաբույսը բրինձն է մշակում են նաև եգիպտացորեն բատատ շաքարի ճակնդեղ յամս ծխախոտ հեվեյա և այլն անասուններին օգտագործում են իբրև քարշող ուժ սապ լճում զբաղվում են ձկնորսությամբ զարգացած են արդյունաբերության հանքարդյունահանող և գյուղատնտեսական հումքի վերամշակող ճյուղերը զարգացած են մետաքսագործությունը փայտի փղոսկրի և մետաղի փորագրությունը նկարազարդ խեցեգործությունը ուշագրավ է թատերական արվեստը որն ունի հիմնական տեսակներ թագավորական բալետ արվեստների և ժողովրդական թատրոններ որպես սյուժե ծառայում են հին լեգենդները և հեքիաթները իսկ հիմնական դերերը կատարում են կանայք երկրի հյուսիսում տարածված անտառներում պահպանվել են հնագույն շատ տաճարներ որոնցից ամենահայտնին սապ լճի հյուսիսում գտնվող անգկոր վատ տաճարների ու պալատների համալիրն է րդ դարեր աստիճանական բուրգերի տեսքով բրահմայական և բուդդայական տաճար լեռների բազմաթիվ համակառույցներով կամերուն խեցգետինների գետ պետություն կենտրոնական աֆրիկայում արևմուտքից ողողվում է ատլանտյան օվկիանոսի բիաֆրա ծոցի ջրերով երկրի մակերևույթն զբաղեցնում են սարավանդները կենտրոնում ադամավա բարձրավանդակն է առավելագույն բարձրությունը մ բամբուտոս լեռ ծովափնյա գոտին հարթավայրային է ավազային կամ ճահճապատ ծովափնյա դաշտավայրում մեկուսի բարձրանում է կամերուն հրաբխային լեռնազանգվածը մ հետագայում եվրոպացիներն այդ անվանումը տարածեցին ամբողջ երկրի վրա կան երկաթի ոսկու բոքսիտների գազի հանքավայրեր կլիման հարավում հասարակածային է մշտապես խոնավ մնացած մասերում հասարակածային մուսսոնային գետային ցանցը խիտ է գետերը ջրառատ են սահանքավոր հարուստ ջրաէներգետիկ պաշարներով խոշոր գետերն են մանագան նիոնգը նտեմը կամերունում է գտնվում չադ լճի հարավային ափը տարածված են մշտադալար անտառներն ու սավաննաները կենդանական աշխարհը հարուստ է և բազմազան երկրի բնակչության մեծ մասը պատկանում է բանտու և հաուսա լեզվաընտանիքներին կամերունի տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է մշակում են կակաո սուրճ ադամաթուզ կաուչուկատուներ զբաղվում են նաև ձկնորսությամբ ունի թույլ զարգացած լեռնահանքային արդյունաբերություն արդյունահանում են ոսկի կապար շինանյութեր զարգացած է անտառարդյունաբերությունը համաշխարհային շուկայում արևադարձային ազոբե թանկարժեք բնափայտի արտահանման մենաշնորհը պատկանում է կամերունին կան նաև գյուղատնտեսական հումքի վերամշակման ձեռնարկություններ բնակվում են ավանդական աֆրիկյան խրճիթներում փայտե հիմնակմախքով ծղոտե կոնաձև ծածկով և յուրօրինակ ամբողջապես կավաշեն կոնաձև տներում կամերունում տարածված է փայտի փորագրությունը կենցաղային իրերը զարդարված են մարդկանց կենդանիների և թռչունների պատկերներով փայտից քանդակում են պաշտամունքային արձաններ ներկում վառ գույներով զարդարում խեցիներով և ուլունքներով կանադա պետություն հյուսիսային ամերիկայում ազգերի համագործակցության անդամ զբաղեցնում է հյուսիսային ամերիկա մայրցամաքի հյուսիսային մասը սահմանակցում է միայն ամն ին ողողվում է հյուսիսային սառուցյալ խաղաղ և ատլանտյան օվկիանոսների ջրերով տարածքը կմ է բնակչությունը մլն մարդ թվականի դրությամբ մայրաքաղաքը օտտավան է որը համարվում է աշխարհի ամենագեղեցիկ մայրաքաղաքներից մեկը այն շրջապատված է երեք գետերով և կանաչ է ու մաքուր օտտավան կանադական պատմության մշակույթի գիտության կրթության և բարձր տեխնոլոգիաների կենտրոնն է վարչականորեն բաժանվում է նահանգի և տերիտորիայի մոտավոր հաշվարկներով կանադայում է գտնվում աշխարհի քաղցրահամ ջրերի մեկ յոթերորդը անվանումն առաջացել է իրոկեզերեն գյուղ բառից այս բառը եվրոպացիներն ընդունեցին որպես տեղանուն և այդպես կոչեցին երկրի այն մասը որը տեղավորված է սուրբ լավրենտիոս գետի շուրջը իսկ հետագայում նաև ամբողջ երկիրը կանադայի բնիկ ժողովուրդների հնագիտական և գենետիկ ուսումնասիրությունները հաստատել են որ յուքոնի հյուսիսում մոտավորապես տարի առաջ և օնտարիոյի հարավում տարի առաջ մարդիկ են բնակվել օլդ քրոու և ֆլեթս ու բլուֆիշ հնեագիտական օբյեկտները կանադայի աամենահին երկու մարդկային բնակության հուշարձաններն են կանադայի հնդկացիների մեջ տարածված են ութ եզակի ավանդապատումներ աշխարհի ստեղծման մասին սրանք ավանդապատումներ են երկրի համաշխարհային ծնողի հայտնության բախման ավազակության դիակի վերածննդի երկու արարիչներ և նրանց մրցման ու եղբայրների մասին կանադական բնիկների քաղաքականությունները ներառել են մշտական կամ քաղաքային բնակավայրեր գյուղական տնտեսություններ ճարտարապետության հասարակական կամ պատմական հուշարձաններ և հիերարխիայի բարդ համակարգ քաղաքակրթություններից որոշները անհետացել են եվրոպացիների մշտական բնակավայրեր հայտնվելուց շատ առաջ րդ դարի վերջ րդ դարի սկիզբ և հայտնաբերվել են միայն հնագիտական պեղումների ժամանակ և մետիսներին մետիսների մշակույթը ի հայտ է եկել րդ դարի կեսին երբ հնդկացիներն ու ինուիտները խառնվել են եվրոպայից ներգաղթյալների հետ ինուիտները ավելի վաղ շրջանից սահմանափակում էին իրենց շփումը եվրոպացի ներգաղթյալների հետ առաջին եվրոպացիները կանադայում երևացել են րդ դարի վերջին թվականին կանադական ափ են ելել ֆրանսիացի ծովագնացները րդ դարում էլ ֆրանսիացիները սկսել են կանադայի գաղութացումը որն ուղեկցվում էր բնիկ բնակչության ոչնչացումով ֆրանսիական տիրապետության շրջանում հաստատվեցին ֆեոդալական հարաբերություններ հյուսիսային ամերիկայում իր տիրապետությունը հաստատելու համար պայքարում էր նաև անգլիան թվականների յոթնամյա պատերազմի հետևանքով կանադան անցավ անգլիային և մտավ բրիտանական կայսրության կազմի մեջ կանադայում արագորեն սկսեցին զարգանալ կապիտալիստական հարաբերությունները դրան նպաստեց մետրոպոլիայից և ամն ից կատարվող ներգաղթը կանադա սակայն կապիտալիզմի զարգացմանը խանգարում էին ֆեոդալիզմի մնացուկները կանադայի պետական զինանշանի վերին ձախ կողմում զետեղված է մեծ բրիտանիայի դրոշը յունիոն ջեկը իսկ աջից ֆրանսիայի բուրբոնների զինանշանը ֆլեր դե լիսը անգլիական գաղութային քաղաքականությունից խիստ դժգոհ կանադացիները թվականին զինված ապստամբություն բարձրացրին անգլիական կառավարությունը ստիպված էր մի շարք լիբերալ բարեփոխումներ կատարել կանադայում ական թվականներին ուժեղացավ հյուսիսային ամերիկայում բրիտանական բոլոր գաղութների միավորման համար շարժումը որի ընթացքում առաջացան կանադայի երկու հիմնական կուսակցությունները պահպանողական և լիբերալ թվականին անգլիայի պառլամենտն ընդունեց բրիտանական հյուսիսային ամերիկայի մասին ակտ որի համաձայն ստեղծվեց ֆեդերացիա կանադայի դոմինիոն անունով բացի կանադայից ֆեդերացիայի մեջ մտան նաև նոր շոտլանդիան և նյու բրանսուիքը թվականին կանադային միացավ բրիտանական կոլումբիան թվականին արքայազն էդուարդի կղզին կենտրոնացված պետության ստեղծումից հետո ձևավորվեց ազգային շուկան տեղական պրերիաների բնակչության հնդկացիների ու մետիսների շահերի ոտնահարումը պատճառ դարձավ թվականների և թվականի ապստամբությունների ական թվականներին ուժեղացավ բանվորական շարժումը թվականին ստեղծվեց արհմիությունների կանադական կոնգրեսը րդ դարի վերջին և րդ դարի սկզբին կանադայի տնտեսության զարգացման տեմպերն արագացան հատկապես բարձր զարգացման հասան պողպատաձուլական տեքստիլ ցեմենտի արդյունաբերության և երկաթուղային տրանսպորտի մոնոպոլիաները սակայն կանադայի մոնոպոլիստական կապիտալիզմը կախված էր անգլիական և կանադայում իր դիրքերն ընդարձակող ամերիկյան կապիտալից առաջին համաշխարհային պատերազմը որին կանադան մասնակցեց մեծ բրիտանիայի կողմում խթանեց կանադական մոնոպոլիստական կապիտալի հետագա զարգացումը և միևնույն ժամանակ սրեց սոցիալական և ազգային հակամարտությունները երկրում հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության ազդեցության տակ կանադայում ուժեղացավ գործադուլային պայքարը թվականին հիմնադրվեց կանադայի կոմունիստական կուսակցությունը կկկ թվականին բենետի պահպանողական կառավարությունը թվականներ կկկ ն հայտարարեց օրենքից դուրս անլեգալ գործել է մինչև թվականը թվականին նորից իշխանության գլուխ անցան լիբերալները ու լ մ քինգի գլխավորությամբ վարչապետ թվականներին թվականներին և թվականներին թվականի սեպտեմբերի ին կանադան մտավ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մեջ կանադան հակաֆաշիստական կոալիցիայի երկրներին առաջին հերթին մեծ բրիտանիային մատակարարում էր հումք պարեն զինամթերք իսկ թվականից անդրծովյան ռազմաբեմերն ուղարկում զորքեր թվականին նորից արգելվեց կկկ թվականին կոմունիստները վերստեղծեցին լեգալ կուսակցությունը բանվորական առաջադիմական կուսակցություն անունով թվականից կանադայի կոմունիստական կուսակցություն թվականի հունիսի ին դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվեցին կանադայի և խսհմ ի միջև պատերազմից հետո շարունակում էին թուլանալ բրիտանական դիրքերը կանադայում թվականին կանադայի կազմի մեջ մտավ նյուֆաունդլենդը բրիտանական վերջին տիրույթը հյուսիսամերիկյան մայրցամաքում միևնույն ժամանակ ուժեղանում էր ամն ի կառավարող շրջանների ազդեցությունը կանադայի քաղաքականության վրա ամն ի մոնոպոլիաների ձեռքն անցան կանադայի տնտեսության հանգուցային կետերը հետպատերազմյան շրջանը նշանավորվեց բանվորական շարժման վերելքով թվականին արհմիութենական երկու խոշոր կենտրոններ միաձուլվեցին կազմելով կանադական բանվորական կոնգրեսը ական թվականներ գործադուլների թիվը ավելացավ երկու անգամ կանադայի կառավարող շրջանները ակտիվորեն մասնակցեցին սառը պատերազմի սանձազերծմանը լիբերալ և նրան փոխարինած պահպանողական թվականներ կառավարությունը ամն ի հետ կնքեց մի շարք համաձայնագրեր որոնք ամերիկյան մոնոպոլիաներն օգտագործում են կանադայի տնտեսությունը արտաքին քաղաքականությունը և պաշտպանությունը վերահսկելու համար թվականի փետրվարին կնքվել էր ամերիկա կանադական համաձայնագիր հետպատերազմյան շրջանում ռազմական համագործակցությունը երկարաձգելու մասին կանադան նատօ ի ստեղծման թվական նախաձեռնողներից էր թվականին ստեղծվեց հյուսիսային ամերիկայի հակաօդային պաշտպանության միացյալ հրամանատարություն կանադայի տարածքում տեղաբաշխվեցին ամերիկյան ռազմական բազաներ ական թվականներին կեսից լիբերալ կաբինետները լիբերալները նորից իշխանության գլուխ անցան թվականին սկսեցին կոնստրուկտիվ մոտեցում ցուցաբերել ներքին և արտաքին քաղաքականության հարցերին հաշվի առնելով ազգային շահերը պ է թրյուդոյի կառավարությունը հայտարարեց կանադայի քաղաքական ինքնապահպանությունն ու անկախությունը ապահովելու իր մտադրության մասին հանդես գալով նատօ ի պահպանման օգտին կանադական կառավարությունը կրճատեց ռազմական մասնակցությունը բլոկին հայտարարեց լատինական ամերիկայի ասիայի և եվրոպայի երկրների ներառյալ սոցիալիստական երկրները հետ հարաբերությունները զարգացնելու իր պատրասաակամության մասին թվականի մայիսին թրյուդոն պաշտոնական այցով եղավ խսհմ ում ստորագրվեց սովետա կանադական արձանագրություն կոնսուլտացիաների մասին թվականի հոկտեմբերին պատասխան այցով կանադայում եղավ ա ն կոսիգինը որի ժամանակ կնքվեց փոխանակման վերաբերյալ ընդհանուր համաձայնագիր թվականի մայիսին ստորագրվեց տնտեսական գիտատեխնիկական և արդյունաբերական համագործակցությանը նպաստող սովետա կանադական համաձայնագիր թվականի մայիսից կառավարության գլուխ է անցել առաջադիմական պահպանողական կուսակցությունը ջ կլարկի ղեկավարությամբ կանադան մեծությամբ երկրորդն է աշխարհում և դա է պատճառը որ այն վայելում է բազում կլիմայական փոփոխություններ սառցեգագաթներ հյուսիսում և շքեղ բուսականություն հարավում կանադան զբաղեցնում է հյուսիսային ամերիկայի հյուսիսի մեծ մասը տարածքի ը զբաղեցնում է հյուսիսային գոտին կանադան ընդհանուր ցամաքային սահման ունի ամն ի հետ հարավում և հյուսիս արևմուտքում ալյասկայի և յուկոնի միջև և ձգվում է ատլանտյան օվկիանոսից դեպի արևելք մինչև խաղաղ օվկիանոս արևմուտքում և մինչև հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս երկրի հյուսիսում կանադան ունի ամենաերկար ջրափնյա գիծը աշխարհում արևմուտքից այն շրջապատված է խաղաղ օվկիանոսով արևելքում ատլանտյան օվկիանոսով իսկ հարավում հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսով այն ծովային սահման ունի նաև ֆրանսիայի սեն պիեռ և միքելոն և դանիայի գրենլանդիա հետ թվականից կանադային է պատկանում արկտիկայի մի մասը աշխարհագրական կոորդինատներն են արմ ե և արմ ե սակայն այդ տարածքը ընդհանուր ճանաչում չի գտել կանադայի և ամբողջ աշխարհի ամենահյուսիսային բնակավայրը գտնվում է ալերտում նունավուտ էլսմիր կղզու հյուսիսային ծայրամասում այստեղ է գտնվում նաև կանադայի զինված ուժերի ռազմաբազան հյուսիսային բևեռից կմ կամ ծովային մղոն հեռավորության վրա կանադան տարածքով աշխարհի երկրորդ խոշոր երկիրն է հանդիսանում ռուսաստանի դաշնությունից հետո այդուհանդերձ ցամաքային տարածքով կանադան րդն է քանի որ լճերի քաղցրահամ ջրի ամենամեծ պաշարն ունի աշխարհում կանդայի հյուսիսային մասը ծածկված է սառույցով և հավերժական սառցույթով կանադան ունի նաև աշխարհում ամենաերկար ջրափնյա գիծը կմ մղոն ընդհանուր երկարությամբ ի հավելումն ամն ի հետ սահմանը ձգվելով կմ մղոն համարվում է աշխարհի ամենաերկար ցամաքային սահմանը բնակչության խտությունը մոտ մարդ կմ համարվում է աշխարհի ամենափոքր խտությունը երկրի ամենաբնակեցված շրջանը քվեբեկ վինձոր միջանցքն է որը գտնվում է սուրբ լավրենտիոս գետի հարթավայրային ափերի երկայնքով և մեծ լճերի հարավ արևելքում այդ շրջանից դեպի հյուսիս գտնվում է կանադական վահանը ժայռոտ տարածաշրջան որը մաքրվել է վերջին սառցե դարաշրջանի ժամանակ զուրկ է հանքանյութերով լճերով և գետերով հարուստ բերրի հողերից կանադայում կան ավելի շատ լճեր քան աշխարհի ցանկացած այլ երկրում այստեղ կան քաղցրահամ ջրի հսկայական պաշարներ կանադայի արևելքում սուրբ լավրենտիոս գետը թափվում է սուրբ լավրենտիոս ծոցը ունենալով աշխարհի ամենամեծ գետաբերանը որտեղ գտնվում է նյուֆաունդլենդ կղզին իսկ էդուարդ արքայազնի կղզին գտնվում է դրանից դեպի հարավ նյու բրանսուիկ և նոր շոտլանդիան առանձնացված են ֆանդի ծոցով որը հայտնի է աշխարհի ամենաբարձր մակընթացությամբ այդ մերձծովյան նահանգները գտնվում են քվեբեկից դեպի արևելք օնտարիոն և հուդզոնի ծոցը գտնվում են կանադայի կենտրոնում մինչդեռ մանիտոբայից դեպի արևմուտք սասկաչևանի և ալբերտայի միջև ձգվում են կանադական պրերիաների ընդարձակ հարթավայրերը մինչև ժայռոտ լեռները որոնք առանձնացնում են դրանք բրիտանական կոլումբիայից բուսականությունը օնտարիոյի հարավում փոխվում է սաղարթավոր անտառներից դեպի խառը և լավրենտինյան անտառներ և դեպի հյուսիս աստիճանաբար նոսրանում են տայգայից հյուսիսային անտառներից կամ փշատերև գոտուց դեպի տունդրա և հյուսիսի արկտիկական անապատները բևեռային կղզիները գտնվում են այն գոտում որի մակերևույթը ծածկված է ձնով և սառցադաշտերով որոնք չեն հալչում նույնիսկ կարճ ամառվա ընթացքում կանադայի հյուսիսային առափնյայի մոտ գտնվող բաֆինի երկիր և այլ կղզիները ծածկված են տունդրայով որը ծածկում է նաև կանադայի ամբողջ հյուսիսային մայրցամաքային հատվածը ներթափանցելով մինչև հուդզոնի ծոցի արևմտյան առափնյայի հարավը և լաբրադոր թերակղզի այստեղ աճում են հավամրգին բոշխը թփուտային կեչին և ուռենին տունդրայից դեպի հարավ խաղաղ և ատլանտյան օվկիանոսների միջև տարածվել է անտառների լայն գոտի այստեղ գերակշռում են փշատերև անտառները գլխավոր տեսակներն են սև եղևնին արևելքում և սպիտակ եղևնին արևմուտքում մակենզի գետի հովտում սոճին խեժափիճին կենսածառը և այլն ավելի քիչ տարածված սաղարթավոր անտառները բաղկացած են բարդիներից լաստենիներից կեչիներից և ուռենիներից առանձնապես բազմազան են անտառները մեծ լճերի շրջանում ամերիկյան ծփի սպիտակ արևելյան սոճի կանադական ցուգա կաղնի շագանակ հաճարենի խաղաղօվկիանոսյան ափերի մոտ տարածված են փշատերև անտառները վանկուվերի մոտ հանդիպում են մաթուզենին և օրեգոնյան կաղնին մերձծովյան մերձատլանտյան նահանգներում տարածված են աքադյան անտառները բալասանատու եղևնիներով սև և կարմիր եղևնիներով ինչպես նաև այստեղ աճում են թույա արևմտյան ամերիկյան խեժափիճին դեղին կեչին հաճարենին տունդրայի գոտում տարածված են հյուսիսային եղջերուն բևեռային նապաստակը լեմինգը բևեռաղվեսը և խոյացուլը ավելի հարավ կենդանական աշխարհն ավելի բազմազան է այստեղ հանդիպում են հյուսիսային եղջերու կարիբուն վապիտին որմզդեղնը իսկ լեռնային շրջաններում հաստեղջյուր ոչխարը և ձմեռային այծը բազմաթիվ են կրծողները կանադական չիկարի սկյուռը շերտավոր սկյուռը ամերիկյան թռչող սկյուռը կուղբը ցատկամուկը մշկամուկը վայրենակերպը կատվազգի գիշատիչներից կանադայում բնակվում են կանադական լուսանը և կատվառյուծը այստեղ տարածված են գայլեր աղվեսներ գորշ արջը գրիզլի ջրարջը կզաքիսների ընտանիքից սամույրը կարիա պեկանը ջրասամույրը կուղխը և այլ կենդանիներ բազմաթիվ են բնակալող չվող թռչունները սողունները և երկկենցաղները այդքան էլ շատ չեն քաղցրահամ ջրերում շատ են ձկները երկրի տարածքի մեծ մասը զբաղեցնում են պրերիաների հարթավայրերը և կանադական վահանի սարահարթը պրերիաներից դեպի արևմուտք գտնվում են բրիտանական կոլումբիայի մայրցամաքային ցածրավայրերը և ժայռոտ լեռները իսկ ապալաչները խոյանում են քվեբեկից դեպի հարավ մինչև մերձծովյան նահանգները կանադայի լեռներից մեկը կրում է առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակների սերբ վոևոդի անունը հունվար և հուլիս ամիսների միջին ջերմաստիճանը տարբեր է յուրաքանչյուր շրջանի համար ձմեռը որոշ շրջաններում կարող է լինել շատ խիստ ամսական միջին ջերմաստիճանը հարավային հատվածում կարող է հասնել մինչև իսկ երբեմն հզոր սառցային քամիներով կանադայում երբևէ արձանագրված ամենացածր ջերմաստիճանը կազմել է յուքոնում ամեն տարի ձյան ծածկույթը կարող է հասնել մի քանի հարյուր սանտիմետրի օրինակ քվեբեկում միջինում սմ բրիտանական կոլումբիայի ծովափը հատկապես վանկուվեր կղզին իրենից ներկայացնում է բացառություն և աչքի է ընկնում բարեխառն կլիմայով մեղմ և անձրևոտ ձմեռներով ամառային ջերմաստիճանը կարող է հասնել նույնիսկ հաշվի առնելով խոնավության ցուցանիշը կանադան սահմանադրական միապետություն է որը օրենսդիր գործադիր և դատական իշխանությունների հիմքն է միապետը էլիզաբեթ թագուհին է ով նաև համագործակցության թագավորությունների և կանադայի գավառների միապետն է թագուհու ներկայացուցիչը կանադայի գեներալ նահանգապետը ներկայումս դևիդ ջոնսթոն իրականացնում է կանադայի դաշնային թագավորական պարտականությունների մեծ մասը թագավորական և փոխթագավորական մարմինների մասնակցությունը երկրի կառավարմանը սահմանափակ է գործնականում գործադիր իշխանությունը ղեկավարվում է կաբինետի և թագի նախարարների կոմիտեի միջոցով որոնք պատասխանատու են համայնքների պալատի առջև որն ընտրվում և ղեկավարվում է կանադայի վարչապետի կողմից ներկայումս ջասթին տրյուդո այնուամենայնիվ որոշակի ճգնաժամային իրավիճակներում գեներալ նահանգապետը կամ միապետը կարող են կիրառել իրենց իշխանությունը առանց նախարարների խորհրդի կարծիքի կառավարության կայունությունն ապահովելու համար գեներալ նահանգապետը սովորաբար վարչապետ է նշանակում այնպիսի անձի ով ղեկավարում է տվյալ ժամանակաշրջանի առաջատար քաղաքական կուսակցությունը և որը համայնքների պալատում կարող է ստանալ մեծամասնության աջակցությունը այսպիսով վարչապետի կաբինետը կառավարության ամենաազդեցիկ մարմիններից է որը նախաձեռնում է օրինագծերի մեծ մասը որը պետք է այնուհետև հաստատվի պառլամենտում և ինչպես արդեն նշվեց նշանակում է գեներալ նահանգապետին լեյտենանտ նահանգապետներին սենատորներին դաշնային դատարանի դատավորներին թագի ընկերակցությունների և կառավարական գործակալությունների ղեկավարներին երկրորդ ամենաշատ տեղեր զբաղեցրած կուսակցության ղեկավարը սովորաբար դառնում է նորին մեծության ընդդիմության ղեկավարը և համարվում է ընդդիմական պառլամենտական համակարգի մի մասը որը պետք է զսպի կառավարությանը համայնքների պալատի անդամներից յուրաքանչյուրն ընտրվում է ընտրատարածքի պարզ մեծամասնությամբ ընդհանուր ընտրությունները կազմակերպվում են գեներալ նահանգապետի առաջարկով կամ վարչապետի խորհրդով նախկին ընտրության տարվա ընթացքում կամ երբ կառավարությունը պալատում կորցնում է վստահության քվեն սենատի անդամները որոնց տեղերը բաշխվում են ըստ շրջանների իրենց պարտականությունները կատարում են մինչև տարեկանը թվականի ընտրությունների արդյունքում կուսակցություններ լիբերալ կուսակցությունը պահպանողական կուսակցությունը իշխող կուսակցությունը և շուտով պաշտոնական ընդդիմությունը նոր դեմոկրատական կուսակցությունը քվեբեկի բլոկը և կանաչ կուսակցությունը իրենց ներկայացուցիչներն ունեցան դաշնային պառլամենտում ըստ կանադայի դաշնային կառուցվածքի կառավարության պարտականությունները բաժանվում են դաշնային կառավարության և գավառների միջև գավառների օրենսդիր մարմինները միապալատ են և գործում են պառլամենտական ձևով համայնքների պալատի նման կանադայի տարածքներ ևս օրենսդիր մարմիններ ունեն բայց դրանք միապետական չեն և ավելի քիչ սահմանադրական պարտականություններ ունեն քան գավառները տարածքային օրենսդիր մարմիններն իրենց կառուցվածքով ևս տարբերվում են գավառների օրենսդիր մարմիններից կանադայի բանկը երկրի կենտրոնական բանկն է ի լրումն ֆինանսների և արդյունաբերության նախարարներն օգտագործում են կանադայի վիճակագրության գործակալությունը ֆինանսական պլանավորման և տնտեսական քաղաքականության զարգացման համար կանադայի բանկը միակ իրավասու կառույցն է որը թողարկում է կանադական թղթադրամներ բանկը չի թողարկում մետաղադրամներ դրանք թողարկվում են կանադայի մետաղադրամների թագավորական պալատի կողմից կանադայի սահմանադրությունը երկրի գերագույն օրենքն է որը կազմված է գրված օրենքներից և չգրված կոնվենցիաներից թվականի սահմանադրությունը որը հայտնի է նաև բրիտանական հյուսիսային ամերիկայի սահմանադրություն անվամբ հաստատում է երկրի պառլամենտական կառավարումը և սահմանում դաշնային և գավառական կառավարություններ թվականի վեսթմինսթերյան կանոնադրությունը լիարժեք ինքնավարություն էր տալիս իսկ թվականի սահմանադրությունը վերջ դրեց մեծ բրիտանիայի հետ բոլոր օրենսդրական կապերին ինչպես նաև սահմանեց կանադայի իրավունքների և ազատությունների խարտիան խարտիան երաշխավորում է այն հիմնական իրավունքները և ազատությունները որ սովորաբար չի կարող չընդունվել որևէ կառավարության կողմից թեև խարտիայի մի հոդված թույլատրում է դաշնային պառլամենտին և գավառական օրենսդիր իշխանությանը չեղյալ հայտարարել խարտիայի որոշ կետեր տարով տարբեր միջազգային պայմանագրեր և օրենքներ սահմանվեցին եվրոպացիների և տեղի բնակչության հարաբերությունները կարգավորելու համար ամենանշանակալին միջազգային պայմանագրերն էին որոնք հայտնի են նաև համարակալված պայմանագրեր անվամբ կնքվել են թվականներին կանադայի բնիկների և իշխող միապետի միջև այս պայմանագրերը համաձայնագրեր էին կանադական խորհրդի գեներալ նահանգապետի հետ որոնք կարգավորվում են կանադայի տեղացիների օրենքով և վերահսկվում տեղացիների գործերի և հյուսիսային զարգացման նախարարի կողմից պայմանագրերի դերը և իրավունքները որոնք նրանք սահմանում են վերահաստատվեցին թվականի սահմանադրության րդ հոդվածով այս իրավունքները կարող են ներառել ծառայությունների ապահովում օրինակ առողջապահությունը և հարկերից ազատումը օրինական և քաղաքական շրջանակները որի սահմաններում գործում էին կանադան և առաջին ազգերը հետագայում պաշտոնականացվեց առաջին ազգեր դաշնային թագավորական քաղաքական համաձայնագրով կանադայի դատական համակարգը կարևոր դեր է խաղում օրենքների մեկնաբանման մեջ և իրավունք ունի չեղյալ համարել պառլամենտի ընդունած այն որոշումները որոնք խախտում են սահմանադրությունը կանադայի գերագույն դատարանը բարձրագույն դատարանն է և վերջնական իրավարարը գերագույն դատարանի դատավորը թվականից բևերլի մակլակլինն է առաջին կին գերագույն դատավորն է դատարանի անդամները նշանակվում են գեներալ կառավարչի կողմից վարչապետի և արդարադատության նախարարի խորհրդով բոլոր դատավորները ներառյալ գերագույնը և վճռաբեկ դատարանի դատավորները նշանակվում են ոչ պետական իրավական մարմինների հետ խորհրդակցությունից հետո դաշնային կաբինետը ևս դատավորներ է նշանակում գավառական և տարածքային արդարադատության գերագույն դատարաններում ընդհանուր իրավունքը գերակայում է ամենուրեք բացի քվեբեկում որտեղ գերակայում է քաղաքացիական օրենքը քրեական օրենքը միայն դաշնային կառավարության պարտականություն է և միատեսակ է ամբողջ կանադայում օրենքի կիրարկումը ներառյալ քրեական դատարանների կողմից պաշտոնապես գավառական կառավարության պարտականություն է որը վերահսկվում է գավառական և համայնքային ոստիկանության կողմից այնուամենայնիվ շատ գյուղական վայրերում և որոշ քաղաքային բնակավայրերում ոստիկանության պարտականությունները կատարում է կանադայի դաշնային թագավորական հեծյալ ոստիկանությունը կանադան ճանաչված է որպես միջին տերություն միջազգային հարաբերություններում իր դերի համար բազմակողմ խնդիրներ լուծելու իր հնարավորությունների շնորհիվ կանադայի արտաքին քաղաքականությունը հիմնված է միջազգային խաղաղապահ առաքելության վրա և անվտանգությունն իրականացվում է կոալիցիաների միջազգային կազմակերպությունների և բազմաթիվ դաշնային հաստատությունների աշխատանքի միջոցով կանադայի խաղաղապահության դերը րդ դարում կարևոր դեր էր խաղում գլոբալ տեսանկյունից կանադայի կառավարության արտաքին օգնության քաղաքականության ռազմավարությունն արտացոլում է հազարամյակի զարգացման նպատակների իրագործումը մինչդեռ ի պատասխան արտաքին մարդասիրական ճգնաժամի աջակցություն է տրամադրում կանադան միավորված ազգերի հիմնադիր անդամ էր և անդամակցություն ուներ առևտրի համաշխարհային կազմակերպությունում մեծ քսանյակում և տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությունում տհզկ կանադան նաև անդամ է հանդիսանում տարբեր միջազգային և տարածաշրջանային կազմակերպություններում տնտեսական և մշակութային հարաբերությունների համաժողովներում կանադան թվականին միացել է քաղաքացիական և քաղաքական միջազգային համաձայնագրին թվականին միացել է ամերիկյան պետությունների կազմակերպությանը ապկ թվականին հյուրընկալել է ապկ գլխավոր ասամբլեան իսկ թվականին ամերիկյան րդ գագաթնաժողովը կանադան ձգտում է ընդլայնել իր կապերը ասիա խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի հետ ասիական և խաղաղօվկանոսյան տնտեսական խորհրդի ֆորումում իր անդամակցության միջոցով կանադան և միացյալ նահանգները կիսում են աշխարհի ամենաերկար անպաշտպան սահմանը համագործակցում են ռազմական գործողությունների և վարժանքների ծավալման գործում և միմյանց համար հանդիսանում են խոշորագույն առևտրային գործընկերներ կանադան այնուամենայնիվ ունի անկախ արտաքին քաղաքականություն հատկապես պահպանում է լիարժեք հարաբերություններ կուբայի հետ և թվականին հրաժարվել է իրաք ներխուժումից կանադան նաև պահպանում է պատմական կապերը միացյալ թագավորության և ֆրանսիայի հետ և այլ նախկին բրիտանական և ֆրանսիական գաղութների հետ ազգերի համագործակցության և ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության հետ երկրի անդամակցության միջոցով կանադան դրական հարաբերություններ ունի նիդերլանդների հետ կանադայի ուժեղ կապվածությունը բրիտանական կայսրությանը և համագործակցության հետ հանգեցրել է նրան որ բրիտանական զինված ուժերը մասնակցություն են ունեցել երկրորդ անգլո բուրական պատերազմին առաջին համաշխարհային պատերազմին և երկրորդ համաշխարհային պատերազմին այդ պահից սկսած կանադան եղել է բազմակողմանիության կողմնակից ջանքեր գործադրելով լուծել միջազգային հակամարտություններ համագործակցելով այլ ազգերի հետ սառը պատերազմի ժամանակ կանադան եղել է մակ ի զորքերի հիմնական ներդրողը կորեական պատերազմում և ամն ի հետ համագործակցությամբ ստեղծել է հյուսիսային ամերիկայի տիեզերական պաշտպանության միացյալ հրամանատարությունը նօռադ խորհրդային միությունից հնարավոր օդային հարձակումներից պաշտպանվելու համար կանադայի բանակը կազմված է արհեստավարժ ակտիվ և մոտ պահեստային զինծառայողներից միացյալ կանադական զինված ուժերը կազմված են ցամաքային զորքերից թագավորական կանադական ռազմածովային նավատորմից և թագավորական կանադական ռազմաօդային ուժերից սպառազինության մեծ մասը ներառում է հետևակի մարտական մեքենա ռազմանավ թռչող ապարատ թվականին կանադայի ռազմական ծախսերը կազմել են մոտ միլիարդ դոլար կամ երկրի հնա ի ը կանադան դաշնություն է որը բաժանված է գավառների և տարածքների սրանք իրենց հերթին խմբավորվում են մարզերի մեջ արևմտյան կանադա կենտրոնական կանադա ատլանտյան կանադա և հյուսիսային կանադա արևելյան կանադան մտնում է կենտրոնական և ատլանտյան կանադաների մեջ գավառներն ավելի շատ ինքնավարություն ունեն քան տարածքները և պատասխանատվություն են կրում այնպիսի սոցիալական ծրագրերի համար ինչպիսիք են առողջապահությունը կրթությունը և սոցիալական ապահովությունը գավառները միասին ավելի շատ հարկեր են հավաքագրում քան դաշնային կառավարությունը դաշնային կառավարությունը գավառներում կարող է նախաձեռնել ազգային ծրագրեր ինչպիսիք են կանադայի առողջապահական որոշումը գավառները կարող են անմասն մնալ սրան սակայն դա գործնականում հազվադեպ է պատահում դաշնային կառավարությունը կատարում է հավասար վճարումներ որպեսզի պահպանվի ծառայությունների և հարկման ստանդարտների հավասարությունը հարուստ և աղքատ գավառների միջև կանադան ամենախոշոր տնտեսություն ունեցող երկրների շարքում զբաղեցնում է րդ տեղն աշխարհում ըստ թվականի տվյալների համաձայն որի կանադայի հնա ն գրեթե տրիլիոն ամն դոլար է կանադան տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության տհզկ և մեծ ութնյակի անդամ երկրների շարքում է այն աշխարհի առևտրային տասյակի երկրներից մեկն է գլոբալիզացվածության բարձր մակարդակ ունեցող տնտեսությամբ կանադան խառը տնտեսություն ունեցող երկիր է որն առաջ է անցել ամն ից և արևմտյան եվրոպայի երկրների մեծ մասից ժառանգություն հիմնադրամի հերիթիջ ֆաունդեյշնի տնտեսական ազատության ցուցանիշով որը բնութագրվում է եկամտի ոչ հաստատունության ստաբիլության համեմատաբար ցածր մակարդակով կանադայում ընտանեկան միջին եկամուտը մեկ շնչի համար ամն դոլար է ինչն ավելի բարձր է քան տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության միջին ցուցանիշը ավելին տորոնտոյի արժեթղթերի բորսան աշխարհի յոթերորդ ամենախոշոր արժեթղթերի բորսան է շուկայի կապիտալիզացվածությամբ որում ներառված են ընկերություններ ավելի քան երկու տրիլիոն ամն դոլարի հասնող շուկայական կապիտալիզացիայի ցուցանիշով համաձայն թվականի տվյալների կանդան մեկն է այն սակավաթիվ զարգացած երկրներից որ էներգիայի ցանցային արտահանմաբ է զբաղվում ատլանտյան կանադան ունի բնական գազի օֆշորային ավանդներ իսկ ալբերտան միևնույն ժամանակ նավթի և գազի շատ ռեսուրսներ է պարունակում աթաբասկայի նավթային ավազի և այլ հանածոների առատության արդյունքում կանադային է պատկանում նավթի համաշխարհային պաշարների մասնաբաժինը այս ցուցանիշով այն աշխարհում երրորդն է վենեսուելայից և սաուդիան արաբիայից հետո կանադան բացի այդ արդյունաբերական արտադրանքների աշխարհում ամենախոշոր մատակարարն է կանադայի մարգագետինները ցորենի կանոլայի և այլ տեսակի հացահատկների մշակման ամենակարևոր աղբյուր են կանադայի բնական ռեսուրսների նախարարությունը կազմվում է հիմնական արտահանողների վիճակագրությունը կանադան ցինկի ուրանի ոսկու նիկելի ալյումինի պողպատի երկաթի հանքաքարի կոքսային ածուխի և կապարի առաջատար արտահանող երկիր է կանադայի և միացյալ նահանգների տնտեսական ինտեգրումն էականորեն զարգացել է համաշխարհային երկրորդ պատերազմից հետո թվականի ավտոմոբիլային արտադրանքի առևտրային պայմանագրով արդեն բաց էին կանադայի սահմանները ավտոմեքենայի արտադրության բնագավառում ական թվականներին էներգիայի պաշարների բավականացնելու մտահոգությունները և արդյունաբերության ոլորտներում օտարազգի սեփականատերերի առկայությունը ստիպեցին որ կանադայի վարչապետ պիեր տրուդոյի գլխավորած լիբերալ կառավարությունը գործի դնի պետական էներգիայի ծրագիրը պէծ և արտերկրյա ներդրումների վերլուծության գործակալությունը անվգ թվականին վարչապետ բրայան մուլրոնեյի առաջադեմ պահպանողականներ կուսակցությունը պետական էներգիայի ծրագիրը պէծ և փոփարինեցին արտերկրյա ներդրումների վերլուծության գործակալության անվգ անվանումը ներդրում կանադա անվամբ արտերկրյա ներդրումները խրախուսելու նպատակով թվականին կանադայի և միացյալ նահանգների միջև կնքված ազատ առևտրի համաձայնագրով չեղարկվեցին երկու երկրների միջև գործող սակագները մինչդեռ հյուսիսամերիկյան ազատ առևտրի համաձայնագրով հաաահ ընդլայվեց ազատ առևտրի դաշտը ներառելու նաև մեքսիկան թվականին ականների կեսերին ժան շրետիանի գլխավորած լիբերալ կառավարությունը սկսեց հրապարակել բյուջետային տարեկան շահույթները և կայուն կերպով վճարեցին պետական պարտքերը այնուամենայնիվ կանադայի կանոնակարգված բանկային ոլորտը որը մեծ ութնյակում համեմատաբար պահպանողական ոլորտ է դաշնային կառավարության նախաճգնաժամային շրջանի բյուջեի ավելցուկը և պետական պարտքերը նվազեցնելու երկարաժամկետ ռազմավարությունը հանգեցրին պակաս խորը սնանկացման քան մեծ ութնայկի մյուս երկրների պարագայում թվականին կանադայի տնտեսությունը էականորեն կայունացավ և փոքր ինչ աճ արձանագրվեց թեպետ երկրում շարունակվում են մտահոգիչ լինել նավթի անկայուն գները եվրոզոնայի ճգնաժամը և գործազրկության նորմայից բարձր ցուցանիշը դաշնային կառավարությունը և կանադական շատ արդյունաբերություններ ևս սկսեցին ընդլայնել առևտուրը ասիական շուկայի հետ փորձելով կատարել բամազան արտահանումներ ասիան այժմ կանադայի երկրորդ ամենախոշոր արտահանող շուկան է միացյալ նահանգներից հետո մասնավորապես նավթամուղների շուրջ ընթացող էականորեն քննարկվող առաջարկները հույս ունենք որ կմեծացնեն կանադայի նավթի պաշարների արտահանումը չինաստան կանադան ունի քիչ բնակչություն որը կազմվել է այլ մեծ պետությունների շնորհիվ բայց բնիկ կանադացիները զարգացել են իրենց տարածքում եղող բնական հարստությունների շնորհիվ նվաճել բարձր կենսապայմաններ և դարձրել իրենց երկիրը աշխարհի հարուստ երկրներից մեկը ըստ կանադայի թվականին իրականացված մարդահամարի կանադայում բնակվում է մարդ և այս թիվը թվականի մարդահամարի տվյալներից մեծ է անգամ թվականի դեկտեմբերին կանադայի վիճակագրական ծառայությունը հայտարարեց որ կանադայի բնակչությունը գերազանցում է միլիոնը միաժամանակ մատնանշելով որ կանադան մեծ ութնյակի երկրներից բնակչությամբ ամենաարագ աճող երկիրն է թվականներին բնակչությունը աճել է միլիոնով որը հավասար է տոկոս ընդհանուր աճին բնակչության աճը հիմնականում պայմանավորված է ներգաղթով և ավելի նվազ բնակչության բնական աճով կանադան ունի աշխարհում ամենամեծ մեկ շնչին բաժին ընկնող ներգաղթողների ծավալը որը հիմնականում պայմանավորված է տնտեսական քաղաքականությամբ և ավելի քիչ ընտանիքների վերամիավորմամբ կանադայի հասարակությունը և մեծ քաղաքական կուսակցությունները աջակցում են ներգաղթի ներկայիս ծավալները թվականին կանադա է ներգաղթել մարդ կանադայի կառավարությունը թվականին նախատեսում է ունենալ նոր մշտական բնակիչ որը համընկնում է վերջին տարիների ներգաղթողների թվի հետ նոր ներգաղթողները բնակություն են հաստատում մեծ քաղաքային շրջաններում ինչպիսին տորոնտոն է մոնրեալը կամ վանկուվերը կանադան ընդունում է նաև մեծ թվով փախստականներ որը կազմում է աշխարհի փախստականների թվի ավելի քան տաս տոկոսը բնակչության շուրջ ը ապրում է միացյալ նահանգների սահմանից կիլոմետր հեռավորության վրա բնակչության շուրջ տոկոսը բնակվում է քվեբեկ ուինդսոր միջանցքի քաղաքային շրջաններում տոկոսը բնակվում է բրիտանական կոլումբիայի լոուեր մեյնլենդում և կալգարի էդմոնտոնյան միջանցքի մոտ ալբերտայում կանադան զբաղեցնում է րդ հյուսիսային զուգահեռականից մինչև րդ հյուսիսային զուգահեռականը ընկած տարածությունը բայց բնակչության շուրջ տոկոսը բնակվում են րդ հյուսիսային զուգահեռականից ներքև շատ այլ զարգացած երկրների պես կանադայում նույնպես նկատվում է ժողովրդագրական անցումը դեպի ավելի տարիքով բնակչության ավելի շատ թոշակառուներով և ավելի քիչ աշխատավոր դասով թվականին բնակչության միջին տարիքը էր թվականին այն աճել էր մինչև այն դեպքում երբ կանադայում կյանքի միջին տևողությունը կազմում է տարի կանադացիների մեծ մասը ը ապրում է ընտանիքի հետ ը միայնակ իսկ ոչ ազգակցական կապ ունեցող մարդկանց հետ ապրում է բնակչության ը ընտանիքի անդամների միջին թիվը թվականին կազմել է մարդ համաձայն թվականի տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության հաշվետվության աշխարհում կանադան ամենակրթված երկիրն է կանադան ունի աշխարհում ամենամեծ թվով երրորդական կրթություն ստացած մեծահասակները մեծահասակ կանադացիների ը ունի առնվազն մեկ բարձրագույն կրթության աստիճան կանադան կրթության վրա ծախսում է իր հնա ի ը այն հսկայական ներդրում է ունենում երրորդական կրթության վրա մեկ ուսանողին բաժին է հասնում ավելի քան ամն դոլար թվականին տարեկան բնակիչների տոկոսը ստացել է ավագ դպրոցի աստիճան այն դեպքում երբ տհզկ ի միջին արժեքը տոկոսն է ըստ թվականի մարդահամարի տվյալների կանադայի բնակչության ը տոկոսը համարում է որ ինքը կանադացի է ը անգլիացի ը ֆրանսիացի ը շոտլանդացի ը իռլանդացի ը գերմանացի ը իտալացի չինացի ը կանադայի հնդկացի ը ուկրաինացի և ը հոլանդացի կանադայում կա ճանաչված հնդկացիական խմբեր որոնք միասին կազմում են մարդ կանադայի աբորիգենների պոպուլյացիան աճում է ազգային ցուցանիշներից մոտ երկու անգամ ավելի արագ ը կազմում են ոչ աբորիգեն տեսանելի ազգային փոքրամասնությունները թվականին ամենատեսանելի ազգային փոքրամասնություններն էին հարավասիացիները չինացիները և սևերը թվականներին տեսանելի ազգային փոքրամասնությունների թիվը մեծացել է տոկոսով թվականին կանադայի բնակչության երկու տոկոսից քիչն էին կազմում տեսանելի ազգային փոքրամասնությունները թվականին մարդուց համարյա ը ծնվել էր արտասահմանում որոնց տոկոսը ասիայից այդ թվում միջին արևելքից ներգաղթողներն էին կանադա ներգաղթողները ամենաշատը չինաստանից են ֆիլիպիններից և հնդկաստանից ըստ կանադայի վիճակագրական ծառայության թվականին տեսանելի փոքրամասնությունները կկազմեն կանադայի բնակչության ը կանադան ունի կրոնական մեծ բազմազանություն ընդգրկելով տարբեր հավատքներ և ավանդույթներ կանադան չունի պետական եկեղեցի իսկ կառավարությունը պաշտոնապես ընդունել է բազմակրոնությունը կրոնի ազատությունը կանադայի սահմանադրությամբ պաշտպանվող իրավունքներից է որը թույլ է տալիս անհատներին միավորվել և պաշտել առանց սահմանափակումների կամ խանգարող հանգամանքների այժմ կրոնի պատկանելությունը ընդհանուր առմամբ համարվում է անձնական ընտրություն որը կատարվում է առանց հասարակության կամ իշխանության միջնորդության սկզբում կանադայի առօրյայում կենտրոնական դերը գրավել է քրիստոնեությունը սակայն այժմ այն հետքրիստոնեական աշխարհիկ պետություն է կանադացիների մեծամասնությունը համարում է որ կրոնը կարևոր չէ առօրյա կյանքում բայց հավատում է աստծուն համաձայն թվականի մարդահամարի տվյալների կանադացիների տոկոսը իրեն համարում է քրիստոնյա որոնցից հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու հետևորդները կազմում են ամենամեծ խումբը տոկոս ամենամեծ բողոքական միավորումը կանադայի միացյալ եկեղեցին է տոկոս ապա գալիս են կանադայի անգլիկանների եկեղեցու հետևորդները տոկոս և բապտիստները տոկոս ականներից երկրում մեծանում է աշխարհականության մակարդակը թվականին բնակչության տոկոսը հաստատել է որ չունի որևէ կրոնական պատկանելիություն այն դեպքում երբ թվականին այդ արժեքը կազմում էր տոկոս մնացած ը կապված են ոչ քրիստոնեական եկեղեցիների հետ որոնցից ամենամեծ կրոնը կազմում է իսլամը և հինդուիզմը համապատասխանաբար և տոկոս կանադան բազմալեզու երկիր է որտեղ պաշտոնական լեզուները անգլերենը և ֆրանսերենն են և որոնք կանադացիների և ի մայրենի լեզուն են համապատասխանաբար շուրջ միլիոն կանադացիներ նշել են որ իրենց մայրենի լեզուն պաշտոնական լեզու չէ ամենատարածված ոչ պաշտոնական լեզուներից է չինարենը հիմնականում յուե չինարենը լեզվակիր փենջաբին իսպաներենը գերմաներենը և իտալերենը կանադայի դաշնային կառավարությունը պաշտոնապես երկլեզու է որը հաստատվում է պաշտոնական լեզուների տեսչության կողմից պաշտոնական լեզուների օրենքի և կանադայի իրավունքների և ազատությունների խարտիայի րդ գլխի համաձայն անգլերենը և ֆրանսերենը իրավահավասար կարգավիճակ ունեն դատարաններում պառլամենտում և դաշնային տարբեր կառույցներում բնակիչները կարող են կառավարական ծառայությունները ստանալ անգլերեն կամ ֆրանսերեն իսկ պետական լեզվական փոքրամասնությունները ունեն իրենց դպրոցները բոլոր պրովինցիաներում և շրջաններում մանիտոբայում օնտարիոյում և քվեբեկում նահանգային օրենսդիր իշխանությանը թույլատրված է օգտագործել անգլերենը և ֆրանսերենը օրենքները գործի են դրվում երկու լեզուներով օնտարիոյում ֆրանսերենն ունի իրավական կարգավիճակ բայց ամբողջությամբ պաշտոնական լեզու չէ կանադայում կան աբորիգենալ լեզվական խմբեր որոնք ներառում են ավելի քան բարբառներ սրանցից միայն կրիերենը ինուիտերենը և օջիբվերենը ունեն բավական մեծ թվով լեզվակիրներ երկար ժամանակ գոյատևելու համար մի շարք բնիկ լեզուներ պաշտոնական կարգավիճակ ունեն հյուսիսարևմտյան շրջաններում ինուիտերենը մեծամասնության լեզուն է նունավուտում և շրջանի երեք պաշտոնական լեզուներից մեկը կանադայի գիտության զարգացումը խթանել են կանադա ներգաղթած անգլիացիներն ու ֆրանսիացիները րդ դ ին կեսին սկսվել է կանադայի տարածքի հետևողական ուսումնասիրումը թվականներին ա գեզները հետազոտել է երկրի մի շարք շրջանների երկրաբանական կառուցվածքը թվականին ստեղծվել է կանադայի երկրաբանական ծառայությունը որի առաջին տնօրեն ու լոգանը թվականին կազմել է երկրի ամբողջական քարտեզներից մեկը քիմիայի բնագավառի հետազոտությունները հիմնականում պայմանավորված են եղել բժշկության գյուղատնտեսության մետալուրգիական արտադրության պահանջմունքներով թվականին ա գեզները գտել է նավթից կերոսինի ստացման եղանակ և հիմնել կերոսինի արտադրության ընկերություն րդ դ րդ կեսից աստիճանաբար կազմավորվել են կանադայի գիտական դպրոցները երկրի տնտեսական և քաղաքական դրության առանձնահատկությունները խթանել են գլխավորապես կենսաբանության ու բուսաբանության առաջընթացը բուսաբան և սելեկցիոներ ու մոնդերսը սկիզբ է դրել ցորենի հատուկ սորտերի աճեցմանը որոշ սորտեր նա բերել է ռուսաստանից րդ դ վերջում մաթ հետազոտությունների ակտիվացման գործում կարևոր լումա ունի դ ֆիլդսը տորոնտոյի համալսարանում նա ստեղծել է կանադայի առաջին մաթեմատիկական դպրոցը րդ դ վերջին րդ դ սկզբին կիրառական քիմիայի և ֆիզիկայի բնագավառի հետազոտությունների ցածր մակարդակը պայմանավորված էր քիմիայան և էլեկտրատեխնիկական ազգային արդյունաբերության բացակայությամբ իրենց աշխատանքներով աչքի են ընկել ու գիբսը մշակել է ֆոսֆորի ստացման էլեկտրաքիմիական նոր մեթոդ և թ ուիլսոնը առաջարկել է կալցիումի կարբիդի արտադրության նոր եղանակ առաջին համաշխարհային պատերազմը նոր իմպուլս հաղորդեց կանադայի գիտության զարգացմանը գիտատեխնիկական հետազոտությունները կոորդինացնելու նպատակով ին ստեղծվել է ազգային գիտահետազոտական խորհուրդ բաժանմունքով ֆիզիկայի քիմիայի և կենսաբանության ներառյալ նաև բժշկագիտությունը երկու պատերազմների միջև ընկած ժամանակամիջոցում և հատկապես երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո լայն թափ են ստացել քիմիայի բնագավառի հետազոտությունները զարգացել է թղթի ցելյուլոզի արդյունաբերությունը ինսուլինի հայտնադործման և ստացման համար ֆ բանտինգը և զ մակլեոդը արժանացել են նոբելյան մրցանակի թվական թվականին նոբելյան մրցանակ է շնորհվել նաև գ հերցբերգին ֆիզիկական և վերլուծական քիմիայի ասպարեզում կատարած աշխատանքների համար ֆիզիկական հետազոտությունների զարգացումը կանադայում սկսվել է դեռևս առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ է ռեզերֆորդը որը թվականներին աշխատել է կանադայում ֆ աոդիի հետ պարզել է ճառագայթների բնույթը և ստեղծել ռադիոակտիվության տեսությունը զ մակ լենանը տորոնտոյի համալսարանում ապացուցել է տիեզերական ճառագայթների գոյությունը հետազոտել բևեռափայլի սպեկտրները և ստացել հեղուկ հելիում նա է հիմնել ցածր ջերմաստիճանների ֆիզիկայի կանադական դպրոցը մեծ բրիտանիայի և ամն ի գիտնականների օգնությամբ թվականին մոնրեալի համալսարանում ստեղծվել է միջուկային լաբորատորիա թվականին գործարկվել է աշխարհի խոշորագույն իր ժամանակին հետազոտական ռեակտորը թվականին կանադայի առաջին աէկ ը միջուկային ֆիզիկայի զարգացման գործում էական ներդրում ունի զ մաքենզին կանադայի մաթեմատիկայի դպրոցը ներկայացնում են մ նյուքոմը ռ կ արչիբալդը ռ ռիչարդսոնը գ պոլը և ուրիշներ որոնք աշխատել են կանադայում ինտենսիվ զարգացել է մաթեմատիկական վիճակագրությունը ա ուորրեն մ մաքենզի կանադան ունի ժամանակակից հաշվողական կենտրոններ որոնցից խոշորագույնը տորոնտոյի համալսարանինն է հետպատերազմյան տարիներին կանադայում զարգացման բարձր աստիճանի են հասել տեխնիկական գիտությունները կենսաբանությունը երկրաբանությունը կանադայի գիտական խոշոր հիմնարկներն են օդագնացության և տիեզերքի կանադական ինստիտուը հանքային արդյունաբերության և մետալուրգիայի քիմիայի բջջի հետազոտման կենսաբանական բույսերի հետազոտման ինչպես նաև համալսարաններին կից հետազոտական ինստիտուտները կանադական պատմագրության մեջ գոյություն ունի երկու ուղղություն անգլո կանադական և ֆրանս կանադական որոնք արտացոլում են երկու ազգերի անգլո կանադացիների և ֆրանս կանադացիների ձևավորումը և զարգացումը այդ երկրում ֆրանս կանադական պատմագրության գլխավոր թեման կանադայի պատմությունն է մինչև թվականը ֆրանս կանադացիների պատմական ճակատագիրը բրիտանական նվաճումից հետո և նրանց դերն ու նշանակությունը ժամանակակից կանադայում ֆ գարնո ա մայո և ուրիշներ անգլո կանադական պատմագրության մեջ տիրապետողը մինչև րդ դ սկիզբը սահմանադրական պատմության բրիտանական կամ կայսերական դպրոցն էր որի ներկայացուցիչները ու քինգսֆորդ ռ քրիստի ջ պարկին և ուրիշներ կանադայի պատմությունը դիտել են որպես բրիտանական ինստիտուտների պատվաստման օրինակ կապիտալիզմի ընդհանուր ճգնաժամի պայմաններում կայսերական դպրոցը խիստ քննադատվեց մահմանադրական պատմագրության առաջատար թեման դարձավ կանադայի գաղութից մինչև ազգային անկախություն զարգացման պատմությունը րդ դ ական թթ սկիզբ է առնում սոցիալ դեմոկրատական պատմագրությունը որը հիմնականում ուսումնասիրում է կանադական սոցիալ դեմոկրատական շարժման պատմությունը մարքսիստական պատմագրությունը մ ռայերսոն մ ֆերլի զբաղվում է ինչպես երկրի զարգացման ընդհանուր այնպես էլ առանձին կարևոր խնդիրների բանվորական ու կոմունիստական շարժման պատմության ուսումնասիրությամբ կանադայի պատմությունն ուսումնասիրվում է գլխավորապես տորոնտոյի մոնրեալի քվեբեկի համալսարաններում մարքսիստ պատմաբանների գործունեությունը կոորդինացնում է մարքսիստական հետազոտությունների կենտրոնը հիմնվել է թվականին կապիտալիզմի ուշ զարգացումը մետրոպոլիայից կախվածության պահպանումն արգելակել են կանադայում ինքնուրույն տնտեսագիտական մտքի ձևավորումը տնտեսագիտական առաջին աշխատությունները հիմնականում անգլիացի հեղինակների երևան են եկել րդ դարի ական թվականներին և նվիրված էին երկրի գաղութացման արդյունավետության պրոբլեմներին տեսական քաղաքատնտեսության առաջին ներկայացուցիչը նույնպես անգլիացի էր զ ռեյը որը քննադատում էր կանադայում հիրիթրեդերականությունը ա սմիթի տեսական որոշ դրույթները պնդում էկոնոմիկայի զարգացման արագացման նպատակով պետության միջամտության անհրաժեշտությունը երկրի առաջատար համալսարաններում քաղաքատնտեսության ամբիոններ են ստեղծվել րդ ական թվականներին կանադացի առաջին քաղաքատնտեսը ա շորթն էր որը սկսեց ազգային էկոնոմիկայի գիտական ուսումնասիրությունը րդ դ ական թվականներին ձևավորվել է կանադայի տնտեսական քաղաքականության կոնկրետ պրոբլեմների հետազոտման ուղղությունը ջ դոյչ ս գորդոն ու մակինտոշ և այլք ական թվականներին սկսած ուսումնասիրվում են հասարակական սպառման աշխատանքային հարաբերությունների գործազրկության և դրա պատճառների տնտեսական ծրագրավորման խնդիրները զարգանում է ամն ից կանադայի աճող կախվածության և ֆինանսական օլիգարխիայի գերիշխանության դեմ հանդես եկող առաջադիմական ուղղությունը ֆրանսիական կանադայի քվեբեկ նահանգի համալսարաններում պահպանվում է կաթոլիկ եկեղեցու ուժեղ ազդեցությունը աշխատանքի և կապիտալի միջև դասակարգային խաղաղության տեսությունն ստացել է կղերա ազգայնական գունավորում մարքսիստական տնտեսագիտական մտքի զարգացումն արտացոլվում է կանադայի կոմունիստական կուսակցության ծրագրային փաստաթղթերում մարքսիստ տնտեսագետների աշխատություններում տնտեսագետների հետազոտութուններն իրականացնում են տորոնտոյի թագավորական քինգստոն արևմտյան օնտարիոյի համալսարաններն ու էկոնոմիկայի և հաշվառման դեպարտամենտը հիմնադրվել է թվականին գրականությունը հիմնականում զարգանում է անգլերենով և ֆրանսերենով կանադայում անգլիական տիրապետության հաստատումից հետո թվական ֆրանսալեզու գրականության մեջ իր արտացոլումը գտավ ֆրանս կանադացիների դիմադրությունը անգլիական ուծացմանը րդ դ կեսին կանադայի հասարակական մշակութային կյանքի աշխուժացումը նպաստեց ռոմանտիկ բանաստեղծների հայրենասիրական դպրոցի երևան գալուն լ ֆրեշեթ թվականներ պ լեմե թվականներ և ուրիշներ րդ դ սկզբին տարածում գտավ ռեգիոնալ գրականությունը որն իդեալականացնում էր նահապետական կացութաձևը լ էմոնի թվականներ մարիա շապդլեն թվական վեպը և այլն ական թվականներին զարգացավ ռեալիզմը ական թվականների կեսին դառնալով գրականության գլխավոր ուղղությունը ռ լեմլեն ծն թվական գաբրիել ռուա ծն թվական կ ժասմեն ծն թվական մարի կլեր բլե ծն թվական ական թ թվականներին բանաստեղծները ա գրանբուա ծն թվական անն էբլեր ծն թվական և ուրիշներ ձգտում էին արտացոլել ժամանակակիցների բանական և հուզական կյանքը վաղ շրջանի գրականությունը մեծ մասամբ սահմանափակված է եղել անգլիական ռոմանտիզմի ավանդույթներով և հաճախ կրել է նմանողական բնույթ ֆրենսիս բրուք թվականներ օ գոլդսմիթ թվականներ և ուրիշներ րդ դարի րդ կեսին տարածում գտավ պատմավեպը րդ դարի արձակ գրականությանը հատուկ էր մարզայնությունը տեղական հովվերգությունը համաշխարհային ճանաչում ստացավ մ լիքոքի թվականներ ստեղծագործությունը երևան եկան գրական հանդեսներ կանադական գրականության առաջին պատմություններն ու անթոլոգիաները ստեղծվեց կանադական գրողների միությունը այդ տարիներին հանդես եկան բանաստեղծներ ու մակդոնալդը ծն թվական է զ պրետը թվականներ և ուրիշներ րդ դ կեսին կանադական գրականությունն սկսեց ձեռք բերել որոշակի արտահայտված կանադական ազգային գծեր ական թվականներին զարգացավ քննադատական ռեալիզմը ֆ գրով թվականներ մ կալլագան ծն թվական հ գառներ ծն թվական և ուրիշներ ական թվականների շատ ստեղծագործությունների թեման ժամանակի կապիտալիստական իրականության քաոսն էր բ մուր ծն թվական ռ կրետչ ծն թվական դ կարտեր ծն թվական կանադայի առաջավոր գրողների ուշադրությունը գրավում են ֆրանս կանադացիների և անգլո կանադացիների միջև ազգային երկպառակության սրումը կանադական հյուսիսի խնդիրները և հնդկացիների ու էսկիմոսների վիճակը մինչ եվրոպացիների կանադայում հայտնվելը զարգացման որոշակի աստիճանի է հասել հնդկացիների ու էսկիմոսների արվեստը բազմագույն փայտագրությունը պաշտամունքային և գերեզմանային սյուներ դիմակներ իրական և երևակայական մոտիվների միահյուսումով զարդապատված կահկարասի քարի ոսկորի եղջյուրի փորագրություն փետուրե և խեցե զարդերի պատրաստում վառ նախշազարդերով գործվածքներ ասեղնագործություն որմնանկարչություն հնդկացիների ավանդական կացարաններն էին վիգվամ հյուղերը մորթեծածկ տիպի վրանները գետնափոր տները հիմնակմախքային հարուստ փորագրությամբ փայտե տները էսկիմոսները բնակվում էին փայտե քարե կիսագետնափոր տներում և ձյունե գմբեթաձև իգլու ներում եվրոպացի գաղթականները իրենց հետ կանադա են բերել եվրոպական ճարտարապետության ձևերը ֆրանսիական կլասիցիզմը ուշ անգլիական կեղծ գոթիկան րդ դ կեսերին հիմնադրվում են նոր քաղսփներ հիմնականում երկհարկանի տներով կառուցապատված փողոցների ուղղանկյուն ցանցով դարի վերջերին ուժեղանում է ամն ի ճարտարապետության ազդեցությունը գրասենյակային բազմահարկ շենքեր հյուրանոցներ ճարտ ֆ դառլինգ ջ պիրսոն րդ րդ դդ ֆրանսիական ռոկոկոյի այնուհետև կլասիցիզմի ազդեցությամբ զարգանում են գեղանկարչությունը ֆ բակուր պ քեյն կ կրիգհով քանդակագործությունը ֆ էլբեր րդ դարի սկզբից ծաղկում է ապրում ազգային ռեալիստական արվեստը բնանկարիչներ զ ու մորիս կ գանյոն ցոթի խումբը զ մագդոնալդ ա լիզմեր է հոլգեյթ և ուրիշներ քանդակագործ ֆ լորինգ գրաֆիկ է մեթոն թոմփսոն կանադայի արդի արվեստում գերակշռողը մոդեռնիստական ուղղություններն են գեղանկարիչ ժ պ ռիոպել քանդակագործ լ արշամբո ռեալիստական ավանդություններին հետևում են բանվորական գեղարվեստական լիգայի նկարիչները զարգանում են դիզայնը դեկորատիվ արվեստի մի շարք տեսակներ ժողովրդական ստեղծագործությունում աչքի են ընկնում փայտագործությունն ու ուկրաինացիների ասեղնագործությունը էսկիմոսների քարարձանները կիրառական գրաֆիկան հիմնականում հետևում է ամն ի մասսայական մշակույթի նմուշներին րդ դարի կեսից վերակառուցվում և աճում են հին քաղաքները մեծացել է բնակարանային շինարարությունը կառուցվում են արդյունաբերական և հասարակական խոշոր համալիրներ տորոնտոյի քաղաքապետարանը վիլ մարի հրապարակը և վի համաշխարհային ցուցահանդեսը մոնրեալ միասնական նախագծերով են կառուցվել արդյունաբերական ձեռնարկություններին մոտ ստեղծվող քաղաքները կիտիմատ էլիոա լեյկ ինուվիկ կանադայի երաժշտական կյանքը րդ դ սկսած կապված է անգլիական և ֆրանսիական մշակույթին առաջին կանադական օպերան գրել է ֆրանսիացի ժ կենելը կոլա և կոլինետտա թվական մոնրեալ րդ դ րդ կեսին ստեղծվել են երաժշտասերների ընկերություններ ձևավորվել է կանադական ժողովրդական երաժշտությունը կենցաղային երգեր ռոմանտիկական բալլադներ են առաջին նշանավոր երաժշտական գործիչներից է կոմպոզիտոր կ լավալլեն ազգային հիմնի երաժշտության հեղինակը րդ դ վերջին րդ դ սկզբին երևան են եկել պրոֆեսիոնալ կոմպոզիտորներ և կատարողներ ստեղծվել նվագախմբեր երգչախմբեր կանադայի երաժշտական կյանքը վերելք է ապրել սկսած րդ դ ական թվականներից թվականին ստեղծվել են կանադայի օպերային խումբը տորոնտո և ազգային երիտասարդական նվագախումբը թվականին բացվել է արվեստի ազգային կենտրոնը օպերային և դրամատիկական թատրոններ են կանադայում գործում է բարձրագույն երաժշտական ուսումնական հաստատություն կոնսերվատորիաներ երաժշտական ակադեմիաներ թվականից մոնրեալում անց են կացվում երաժիշտ կատարողների միջազգային փառատոներ և մրցույթներ ժամանակակից երաժիշտներից են կոմպոզիտորներ մ բլեկբեռնը կ պեպենը դիրիժորներ ժ բոդրին պ դերվոն դաշնականար գ դուլդը ա կուերաին շութակահարուհի ի հենդելը երգչուհի լ մարշալը մ ֆորեսաերը երգիչ լ սիմոնոն և ուրիշներ գործում են կանադական կոմպոզիտորների ասոցիացիան կանադական երաժշտական խորհուրդը և այլ կազմակերպություններ թատրոնի զարգացումն սկսվել է րդ դարում ֆրանսիական քվեբեկ և աքադիա նահանգներում թվականին հալիֆաքս քաղաքում բեմադրվել է կանադական առաջին պիեսը անգլերեն թվականին մոնրեալում բացվել է առաջին մշտական թատրոնը ական թվականների վերջերից պրոֆեսիոնալ թատրոններ են գործում խոշոր քաղաքներում դրանցից ամենահինը ռիդո վեր ն է հիմնվել է թվականին մոնրեալում որտեղ բեմադրվում են շեքսպիրի մոլիերի պ կլոդելի ա չեխովի և ուրիշների պիեսները կանադական դրամատուրգներից են ռ դեյվիսը ջ կոուլաերը գ ֆերիսը լ մինկլերը ֆրանսալեզու թատրոնները ձգտում են ստեղծել ազգային թատերարվեստ անգլախոս թատերախմբերը կրում են ամն ի թատրոնի ազդեցությունը թատերական գործիչներից են զ կոլիկոսը կ պլամմերը ժ գասկոն կազմակերպվում են դրամատիկական արվեստի ամենամյա փառատոներ թվականից մտրատֆորդում տեղի է ունենում շեքսպիրյան փառատոն գործում է ազգային թատերական դպրոց դասավանդումը ֆրանսերենով և անգլերենով ֆիլմերի կանոնավոր արտադրությունն սկսվել է թվականից մեծ մասամբ թողարկվել են վավերագրական և ռեկլամային կարճամետրաժ ֆիլմեր թվականներին ազգային կինոարվեստի ձևավորմանը մեծապես նպաստել է անգլացի ռեժիսոր ջ գրիրսոնը թվականին մոնրեալում ստեղծվել է կինոյի ազգային վարչություն այնուամենայնիվ ֆիլմերի թողարկումը պայմանավորված է առանձին ռեժիսորների նախաձեռնությամբ քանի որ կառավարությունը չի աջակցում կինեմատոգրաֆիայի զարգացմանը լավագույն ֆիլմերից են ոսկու քաղաքը թվական ռեժ կ լոու որպեսզի կյանքը շարունակվի թվական ռեժ մ բրո կինոգործիչներից են կ ժյուտրան ժ կարլը ռ գարսոն գ մանրոն կ պինդալը մուլտիպլիկացիոն կինոյի նշանավոր ռեժ ն մակլարենը մտրատֆորդում մոնրեալում վանկուվերում թվականից տեղի են ունենում միջազգային կինոփառատոներ կանադական ազգային խոհանոցի հպարտությունը համարվում են թխկենու հյութը գարնանային հյութը կանադայում կարելի է համտեսել նաև հյութեղ մսատեսակներ և ձկնեղեն ազգային ուտեստներից է ֆիլե բրոշետը ռեստորաններում հայտնի են նաև տապակած ճուտը եփած նապաստակը թառափը հայերը կանադայում սկսել են բնակություն հաստատել րդ դարի ական թվականներին առաջին հայ ներգաղթողը կարապետ ներկարարյանն է որը թվականին հաստատվել է օնտարիո նահանգի պորտ հոպ գյուղաքաղաքում թվականին հյուսիսային օնտարիոյի տեմիսքամինգի շրջանում հանքային հետազոտություններ է ձեռնարկել ա շահինը մինչև մեծ եղեռնը կանադայում հայերի թիվը հասել է ի նրանք մեծ մասամբ քղիից էին վանից մուշից խարբերդից երզնկայից գլխավորապես հաստատվել են բրենտֆորդ համիլտոն սենտ կաթրինզ պրեստոն արդյունաբերական կենտրոններում որտեղ բանվորական ուժի կարիք կար կանադայի կառավարության հատուկ արտոնությամբ թվականներին տարեկան հայ որբեր մուտք են գործել կանադա նրանք բերվել էին հունաստանի կորֆու կղզու որբանոցից մի խումբ կանադացի բարերարների կազմակերպած կանադայի հայկական նպաստամատույց ընկերակցության ջանքերով տղաները հաստատվել են օնտարիո նահանգի ջորջթաունի այստեղից էլ ջորջթաունյան տղաներ անվանումը որբանոց երկրագործական դպրոցում երեխաների հոգատարության և կրթության համար կազմվել է մասնավոր հանձնախումբ ա լ ալեքսանյանի գլխավորությամբ որը ստանձնել է նաև հայոց լեզվի դասավանդումը ա ալեքսանյանի լ պապայանի և հանձնախմբի մյուս հայ անդամների և տղաների դաստիարակ սրբուհի պտուկյանի մայրիկի ջանքերով երեխաներին տրվել է հայեցի դաստիարակություն մինչև տարեկան երեխաները սովորել են հայերեն և անգլերեն թվականին հայերեն և անգլերեն հրատարակել են արարատ մեքենագիր ամսաթերթիկը հայկական խոշոր համայնքներ կան մոնրեալում օտտավայում տորոնտոյում կաբո վերդե պաշտոնապես կաբո վերդեի հանրապետություն մինչև թվականը կանաչ հրվանդանի կղզիներ հանրապետություն կղզիների վրա գտնվում է ատլանտյան օվկիանոսում աֆրիկայի արևմտյան ափից կմ հեռու ընդգրկում է խոշոր և մանր կղզիներ սանտու անտան բոավիշտա սան նիկոլաու սանտյագու ֆոգու սան վիսենտե սանտա լուզիա սալ բռավա մայու և այլն կղզիները երիտասարդ հրաբխային գոյացումներ են մինչքեմբրի բյուրեղային հիմքով ափերը բարձրադիր են ժայռոտ ռելիեֆը լեռնային է կան հրաբխային բազմաթիվ կոներ խառնարաններ և կալդերաներ ամենաբարձր կետը ֆոգու գործող հրաբուխն է մ կլիման արևադարձային է պասսատային միջին ամսական ջերմաստիճանը ից է քիչ քանակությամբ տեղումներ բուսականությունը անապատային և կիսաանապատային է կենդանական աշխարհն աղքատ է բնակիչները մեծ մասը կազմում են կրեոլները կան նաև աֆրիկացիներ և պորտուգալացիներ պաշտոնական լեզուն պորտուգալերենն է տարածված է կրեոլերենը գյուղատնտեսությամբ զբաղվում է բնակչության մշակում են եգիպտացորեն բակլա քաղցր կարտոֆիլ սիսեռ կարմիր տաքդեղ լոլիկ սուրճ բանան շաքարեղեգ գետնընկույզ ծխախոտ մանգո զբաղվում են նաև անասնապահությամբ զարգացած են տնայնագործական արհեստները գլխավոր նավահանգիստը մինդելուն է ունեն միջազգային օդանավակայան արտահանում է ձուկ և ձկան պահածոներ աղ կավ և բազալտ դրամական միավորը էսկուդոն է չադը արաբերեն ֆրանսերեն պաշտոնական անվանումը չադի հանրապետություն ցամաքով շրջապատված կենտրոնական աֆրիկայում գտնվող երկիր է այն սահմանակցում է լիբիային հյուսիսից սուդանին արևելքից կենտրոնական աֆրիկայի հանրապետությանը հարավից կամերունին և նիգերիային հարավ արևմուտքից և նիգերին արևմուտքից նջամենա ֆր արաբ մինչև թ կոչվել է ֆորտ լամի ընկած է շարի գետի աջ ափին հիմնադրվել է թ ին չադի տարածքը հիմնականում հարթավայրային է հյուսիսային հատվածում է գտնվում սահարա անապատը հյուսիսում երկրի ամենաբարձր կետը տիբեստի բարձրավանդակում է և կազմում է մետր հյուսիս արևելքում էրդի և էնեդի սարահարթերն են բարձրությունը մետր հարավ արևելքում վադայի լեռնազանգվածը բարձրությունը մետր երկրի հյուսիսում կլիման արևադարձային անապատային է հարավային մասում հասարակածային մուսոնային երկրի հյուսիսում չկան մշտական գետեր հարավային մասում գետային ցանցի խտությունը հաստատուն է գլխավոր գետը շարին է որը նավարկելի է և թափվում է չադ լիճը գետի ջրերը բարձրանում են սեզոնային անձրևներից ողողելով հսկայական տարածքներ առաջացնում են ճահիճներ չոր սեզոնին դառնում են ծանծաղուտներ հյուսիսային լանդշաֆտում սահարյան մասում կան քարոտ անապատներ գրեթե զուրկ բուսականությունից որոնք հերթակայում են ավազոտ անապատներին սրանք ունեն հազվադեպ հանդիպող բուսականություն օազիսում կա փյունիկյան արմավենի աճեցնում են խաղող և ցորեն հարավում սահելի գոտում անապատային և կիսանապատային սավաններում կան նոսր խոտածածկույթներ և փշատերև թփերի մացառուտներ հիմնականում ակացիա հանդիպում են աարմավենիներ ու բաոբաբներ հարավային ծայրամասում տիպիկ սավաննաների գոտի է բարձր խոտածածկով և անտառներով գետի ողողվող մարգագետիններում և լճերի ափերին խոտածածկ ճահիճներ են անապատի բուսականությունը աղքատ է սավանաներում կան շատ խոշոր եղջերավոր կենդանիներներ փղեր ռնգեղջյուրներ գոմեշներ ընձուղտներ այծքաղներ գիշատիչներից հանդիպում են առյուծներ ընձառյուծներ շնագայլեր բորենիներ որոշ կենդանիներ հանդիպում են նաև անապատային զոնայի ծայրամասերում շարի գետի վերին հոսանքում կան կապիկներ պավիաններ և կոլոբուսներ բազմաթիվ օձեր մողեսներ միջատներ չադի տարածքը բնակեցված է եղել հնագույն ժամանակներից դարերում գոյություն են ունեցել մի քանի պետություններ դարի վերջից մինչև թվական չադը եղել է ֆրանսիայի գաղութը իսկ թվականի օգոստոսին հռչակել է իր անկախությունը չադում բնակվում են տարբեր ժողովուրդներ և ազգություններ բնակչության ը բագիրմի մբում մաբա միմի տաբու ժողովուրդներն են կան արաբներ եվրոպական երկրներից ներգաղթածներ բնիկները վարում են քոչվոր և կիսաքոչվոր կյանք անապատային տարածքները երկրագործության համար պիտանի չեն գյուղատնտեսական հողահանդակները կազմում են երկրի տարածքի միայն ը հիմնականում հարավում մշակում են բամբակենի կորեկ ցորեն բրինձ գետնանուշ օազիսներում փյունիկյան արմավենի զբաղվում են քոչվորական և կիսաքոչվորական անասնապահությամբ հարուստ է չադի ժողովրդական արվեստը երկրում հայտնաբերվել են դարերի սաո մշակույթի հուշարձաններ բնակավայրերի մնացորդներ կենցաղային խեցեղեն մարդկանց և կենդանիների թրծակավե ու բրոնզե արձանիկներ զարգացած են ջուլհակությունը ասեղնագործությունը կաշեգործությունը մետաղի մշակումը զենքեր պղնձե և բրոնզե զարդեր բրուտագործությունը ուշագրավ է չադի երաժշտական մշակույթը որը բնակչության էթնիկ խայտաբղետության հետևանքով խիստ բազմազան է ազգային երաժշտական գործիքների մեջ մեծ թիվ են կազմում փայտից կավից պատրաստված թմբուկները զանգակները չիլի իսպաներեն պաշտոնապես չիլիի հանրապետությունը երկիր է հարավային ամերիկայում խաղաղ օվկիանոսի ափին զբաղեցնում է օվկիանոսամերձ նեղ երկար ցամաքային տարածություն մայրաքաղաքն է սանտյագոն հարավից սահմանակից է պերուի հետ հարավ արևելքից բոլիվիային և արևելքից արգենտինային հյուսիսային չիլին ունի արևադարձային միջին ամսական ջերմաստիճանը է տարեկան տեղումները մինչև մմ միջին չիլին չոր մերձարևադարձային ջերմաստիճանը տեղումները մմ հարավային չիլին չափավոր օվկիանոսային ջերմաստիճանը տեղումները մմ կլիմա գետերը կարճ են պատկանում են խաղաղ օվկիանոսի ավազանին հարավում կան բազմաթիվ լճեր գլխավորապես սառցադաշտային խոշոր գետերն են լոան ուասկոն լիմարին մաուլեն բիո բիոն բեյկերը ավելի քան ը չիլիացիներ են բնակվում են նաև զանազան հնդկացիական ցեղեր զատկի կղզում պոլինեզիացիներ պաշտոնական լեզուն իսպաներենն է կրոնը կաթոլիկությունը պաշտոնական տոմարը գրիգորյանը խոշոր քաղաքներն են սանտյագոն վալպարաիսոն վինյա դել մարը կոնսեպսիոնը տալաուանոն անտոֆագաստան տեմուկոն չիլին ունիտար պետություն է անհրաժտշտության չափով պետական կառավարումը օրենքով ֆունկցիոնալ և աշխարհագրական առումով ապակենտրոնացված է ամեն վարչմիավորի համար վարչականորեն չիլին բաժանված է հետևյալ միավորների տարածաշրջանային կառավարությունը գլխավորում է ինտենդանտը ում նշանակում է երկրի նախագահը ինտենդանտին թեկնածությունը հանձնարարում է տարածաշրջանի նախարարությնա քարթուղարը կամ տարածաշրջանի վարչությունը կազմված է տարածաշրջանային կառավարությունից որի մեջ մտնում են ինտենդանտը և տարածաշրջանային խորհուրդը ամեն նահանգի կառավարությունը և վարչությունը կազմված են նահանգային նահանգապետանաից որորնք գլխավորում են երկրի նախագահի կողմից նշանակվող նահանգապետը նա իրականացնում է իր լիազորությունները տարածաշրջանային ինտենդանտից եկող հրահանգներին համաձայն նահանգապետի թեկնածությունը առաջարկում է նահանգային տնտեսական և սոցիալական հարցերի խորհուրդը կամ միակ բացառությունն է սանտյագո նահանգը որը իր գործունեության մեջ բացառում է նահանգային կառավարության ազդեցությունը դրա փոխարեն այդ հնարավորությունը ունի սանտյագո մայրաքաղաքային տարածաշրջանի ինտենդանտը ով իրականացնում է նահանգի նահանգապետի ֆունկցիաները ամեն համայնքի կամ համայնքների խմբերի տեղական կառավարություն միավորվում է մունիցիպալիտետների որոնք կազմված են ալկալդից և ամեն տարի ընտրվող համայնքային խորհրդից մունիցիպալիտետները կենտրոնական կառավարման ապակենտրոնացման ցուցանիշ են նրանք ձևավորվում են տնտեսական և սոցիալական համայնքային խորհրդից կամ որը կազմված է համայնքի կարևորագույն կազմակերպությունների և ձեռնարկությունների ներկայացուցիչներից չիլիում այժմ կա համայն և մունիցիպալիտետ քանի որ կաբո դե օրնոս մունիցիպալիտետը կառավարում է միանգամից երկու համայնք կապե օրնը և անտարկտիկան քարտուղարությունը նոր համայնքների կան քարտուղարության և վարչական մարմինների կամ կողմից կազմվող նոր համայնքներ ստեղծելու առաջարկներ չինաստան ամբողջական անունը չինաստանի ժողովրդական հանրապետություն չժհ չինարենի մանդարինյան բարբառով ճոնգհուա րընմին կոնգհե գուո պետություն արևելյան ասիայում տարածքով ամենամեծ երկիրն է արևելյան ասիայում և չորրորդը աշխարհում ռուսաստանից կանադայից և ամն ից հետո պետությունը ղեկավարվում է կոմունիստական կուսակցության կողմից մայրաքաղաքը պեկինն է չինաստանը բաղկացած է գավառներից ինքնավար շրջաններից ուղիղ ղեկավարվող քաղաքներից պեկին տյանցզին շանհայ և չունցին երկու գրեթե ինքնավար քաղաքներից հոնկոնգ և մակաո և իր սուվերենությունը պնդող թայվանից չինաստանը համարվում է մեծ տերություն և որակավորվում է որպես գերտերություն ունենալով մոտավորապես միլիոն կմ քառակուսի տարածք չինաստանը հաշվարկումների ձևից կախված ըստ տարածքի աշխարհի երրորդ կամ չորրորդ պետությունն է չինաստանի լանդշաֆտը ընդարձակ է և բազմազան սկսած անտառային տափաստաններից և գոբի և տակլա մական անապատներից չորային հյուսիսում մինչև մերձարևադարձային անտառներ խոնավ հարավում հիմալայներ կարակորում պամիր և տյան շան լեռները բաժանում են չինաստանը հարավային և կենտրոնական ասիայից յանցզի և հուանհե գետերը համապատասխանաբար լինելով աշխարհի ամենաերկար երրորդ և վեցերորդ գետերը սկիզբ են առնում տիբեթյան լեռնաշխարհի խիտ բնակեցված աևելայն ծովափից չինաստանի ափամերձ տարածքը խաղաղ օվկիանոսի մոտ կազմում է կմ իսկ բոհայվան դեղին արևելաչինական և հարավչինական ծովերը պատկանում են չինաստանին չիանաստանը քաղաքակրթության բնօրրաններից մեկն է որը պատմությանը հայտնի է սկսած հին քաղաքակրթությունից այն ամենահին քաղաքակրթություններից մեկն է որը ծաղկել է չինական մեծ դաշտավայրի հուանհե գետի ավազանում հազարամյակներ ի վեր չինաստանի քաղաքական համակարգը եղել է դինաստիան որն իրենից ներկայացնում է ժառանգական բացարձակ միապետություն մ թ ա թվականից սկսած երբ ցին դինաստիա առաջինը գրավեց մի քանի գավառներ չինական կայսրության համար պետությունը մի քանի անգամ ընդարձակվեց մասնատվեց և վերափոխվեց թվականին չինաստանի պետությունը փոխարինեց վերջին դինաստիային և մինչև թվականը հանդիսացավ ցամաքային չինաստանի ղեկավարը թվականին չինաստանի քաղաքացիական պատերազմի արդյունքում երկիրն անցավ չինաստանի կոմունիստական կուսակցության ձեռքը թվականի հոկտեմբերի ին կոմունիստները հաստատվեցին պեկինում իսկ նախկին իշանությունը մնաց նախկին մայքաղաք թայբեյում ե վ չինական պետության ներկայացուցիչները և կոմունիստները պնդում են որ իրենց է պատկանում ողջ չինաստանը վերջին երկու հազարամյակի ընթացքում չինաստանի տնտեսությունը ամենամեծն է աշխարհում սակայն որոշ ժամանակահատվածում այն ունեցել է վերելքենր և անկումներ թվականի տնտեսական ռեֆորմից հետո չինաստանը դարձավ աշխարհի ամենարագ զարգացող տնտեսություններից մեկը թվականին ըստ անվանական հնա ի հանդիսանում էր երկրորդ մեծագույն իսկ ըստ հնա ի մեծագույն տնտեսությունը չինաստանը նաև աշխարհի ամենաշատ ներկրող և երկրորդ ամենաշատ ներկրող պետությունն է չինաստանն ատոմային զենք ունեցող երկիր է ունի աշխարհի ամենամեծ մշտական բանակը և երկրորդ պետությունն է աշխարհում պաշտանության նախարարությունը հատկացված բյուջեի չափով չինաստանը հանդիսանում է մակ ի անդամ երկիր և թվականին փոխարինել է չինապան պետությանը մակ ի անվտանգության խորհրդի կազմում չինաստանը նաև համարվում է մի շարք պաշտոնական կամ ոչ պաշտոնական կազմակերպությունների անդամ որոնցից են օրինակ առևտրի համաշխարհային կազմակերպությունը ասիական և խաղաղօվկանոսյան տնտեսական խորհուրդը բրիկսը շանհայի համագործակցության կազմակերպություն բանգլադեշ չինաստան հնդկաստան մյանմա տարածաշրջանային համագործակցությունը և մեծ քսանյակը ժամանակակից պետության պաշտոնական անվանումը չինաստանի ժողովրդական հանրապետություն է կարճ անվանումը չինաստան է այդ անվանումը ձևավորվել է արևմտյան չժոու դինաստիայի օրոք հղվելով դինաստիայի թագավորական գավառի վրա այնուհետև չժոու դինաստիայի իշխման ժամանակահատվածում անվանումը տարածվել է լոյանի շրջակայքի վրա իսկ այնուհետև ցին դինաստիայի օրոք անավոնումը ասոցացվել է դինաստիայի տիրապետության հետ անվանումը հաճախակի օգտագործվել է որպես քաղաքական հասկացություն հուաքսիայի քաղաքակրթությունը բարբարոսներից զանազանելու համար անգլերեն լեզվում հանդիսացել է հաղթական բառի նախադրյալ երկրի անվանման առավել գեղարվեստական տեսքը չինական քաղաքակրթության երկիրն է այդ անվանումը ի հակադրումն հուաքսիայի ձևավորվել է վեյ և ցզին դինաստիաների օրոք ական թվականներին չինական քաղաքացիական պատերազմից հետո երկիրը անվանում էին կոմունիստական չինաստան կամ կարմիր չինաստան հնէաբանական ուսումնասիրությունները վկայում են որ վաղ հումանոիդները ապրել են չինաստանում միլիոնից մինչև տարի առաջ ընկած միջակայքում սինանթրոպոս հումանոիդ հոմո էռեկտուս որն առաջին անգամ սկսել է կրակ օգտագործել են հայտնաբերել պեկինի մոտակայքում գտնվող չժոուկոուդյան քարանձավում գտածոյի տարիքը ից ի միջև է հոմո սապիենսի քարացած ատամներ թվարված տարեկան են հայտնաբերել հունան գավառի դաոյի ֆույան քարանձավում չինական պրոտոգրություններ գոյություն են ունեցել մոտ մ թ ա թվականին ցզյահուի շրջակայքում մոտ մ թ ա դամաիդիի շրջակայքում մ թ ա միջակայքում դադիվանում և բանպոյում թվագրված մ թ ա րդ հազարամյակ որոշ գիտնականներ ենթադրում են որ ցզյահուի գրությունները մ թ ա րդ հազարամյակ հանդիսանում են ամենավաղ չինական գիրը չինական ավանդույթի համաձայն առաջին չինական դինաստիան սյա դինաստիան էր որը ծագել է մոտ մ թ ա թվականին դինաստիան պատմաբանների կողմից համարվում էր առասպելական մինչև թվականին հենանում հնէաբանները հայտնաբերեցին վաղ բրոնզի դարին պատկանող էրլիտոու քաղաքակրթության վայր սակայն դեռ մնում է անհայտ թե այդ գտածոն պատկանում է սյա դինաստիային թե նույն ժամանակաշրջանի մեկ այլ դինաստիայի հաջորդող շան դինաստիան հանդիսանում է ամենավաղ դինաստիան որի գոյության մասին վկայություններ են պահպանվել ժամանակակից փաստաթղթերում շան դինաստիան ղեկավարում էր արևելյան չինաստանի հուանհե գետի հովիտը մ թ ա րդ դարից մինչև րդ դարը նրանց ցզյանգուվեն գրությունները մոտ մ թ ա իրենցից ներկայացնում են երբևէ հայտնաբերված ամենավաղ չինական գրությունները և հանդիսանում են ժամանակակից չինարենի այբուբենի նախածինը շանը նվաճվեց չժոու դինաստիայի կողմից չժոուն երկիրը ղեկավարեց մ թ ա րդ դարերում չնայած որ կենտրոնական իշխանությունը դանդաղորեն զարգանում էր ի շնորհիվ ֆեոդալ ռազմաղեկավարների շատ գավառներ անկախություն ձեռք բերեցին և դուրս եկան չժուի պետությունից և միմյանց հետ մոտ տարի պատերազմ վարեցին հազվադեպորեն ենթարկվելով չժոուի թագավորին պատերազմող թագավորությունների ժամանակաշրջանում մ թ ա րդ դար գոյություն ունեին յոթ հզոր սուվերեն պետություններ և նրանցից ամեն մեկն ուներ իր թագավորը կառավարությունն ու բանակը պատերազմող թագավորությունների ժամանակաշրջանը ավարտվեց մ թ ա թվականին երբ ցին թագավորությունը նվաճեց մնացյալ վեց թագավորություններին և ստեղծեց առաջին չինական միացյալ պետությունը ցին շի հուանդին իրեն հռչակեց ցին դինաստիայի առաջին կայսր նա լեգիզմական բարեփոխումներ իրականացրեց ողջ չինաստանի տարածքով մասնավորապես ստանդարտի բերեց չինարենի այբուբենը չափման միավորները չանապարների երկարությունները և չինական դրամը նրա դինաստիան նաև նվաճեց գուանսիի յու տոհմը գուանդունը և հյուսիսային վիետնամը ցին դինաստիա ղեկավարումը տվեց միայն տասնհինգ տարի այն անկում ապրեց առաջին կայրի մահվանից հետո քանի որ վերջինիս ավտորիտար քաղաքականությունը հանգեցրել էր լայնատարած ապստամբությունների լայնատարած ապստամբությունների ժամանակ այրվեց սյանյանի կայսերական գրադարանը և առաջ եկավ հան դինաստիան որը կառավարեց մ թ ա թվականից մինչև մ թ թվականները դինաստիան ստեղծեց մշակութային իդենտիկություն իր բնակչության շրջանում որը մինչև հիմա հիշվում է հան ազգության կողմից հանտ զգալիորեն ընդարձակեց կայսրության տարածքները իր զորքով գրավելով կենտրոնական ասիան մոնղոլիան կորեան և յունանը և նամվիետի տարածքից վերականգնեց գուանդունը և հյուսիսային վիետնամը հանը օգնեց կենտրոնական ասիային և սոգդիանային ստեղծել մետաքսի ճանապարհը որը փոխարինեց ավելի վաղ գոյություն ունեցող հիմալայներից հնդկաստան ճանապարհին հանյան չինաստանը աստիճանաբար դարձավ անտիկ աշխարհի ամենամեծ տնտեսություն ունեցող երկիրը չնայած հանի դինաստիան պաշտոնապես հրաժարվեց ցինի լեգիզմական փիլիսոփայությունից հօգուտ կոնֆուցիականության ցինի լեգիզմական կառույցներն ու քաղաքականությունը շարունակվում էր օգտագործվել հանի և նրա ժառանգների մոտ հանի դինաստիայի անկումից հետո հաջորդեց պայքարի ժամանակաշրջան որը հայտնի է եռաթագավորություն անվանումով ավելի ուշ եռաթագավորության կենտրոնական կերպարները հավերժացվել են չինական գրականության չորս դասական վեպերից մեկում այնուամենայնիվ եռաթագավորության իշխանությունը արագորեն տապալվեց ցզին դինաստիայի կողմից ջին դինաստիան անկում ապրեց քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ երբ երկիրը ղեկավարվում էր մտավոր կարողություններից թույլ հուեյ դի կայսեր կողմից արդյունքում հինգ բարբարոսները ներխուժեցին հյուսիսային չինաստան և այն ղեկավերցին որպես տասնվեց բարբարոսական թագավորություն սյանբին այդ տարածքները միավորեց որպես հյուսիսային վեյ որի կայսր սիաովենը հրաժարվեց իր նախնիների մեկուսացնող քաղաքականությունից և լայնորեն նրանց ինտեգրացրեց չինական մշակույթի մեջ հարավում գեներալ լիու յուն ապահովեց ջինի հրաժարականը հօգուտ լյու սունի այս երկրի հետնորդները հայտնի էին որպես հյուսիսային և հարավային դինաստիաներ երկրի երկու տարածքները վերամիավորվեց թվականին սույ դինաստիայի օրոք սույը վերականգնեց չինաստանում հանի իշխանույթունը գյուղատնտեսական և տնտեսական ռեֆորմ անցկացրեց կառոուցեց մեծ ջրանցքը և որպես կրոն առաջ տարավ բուդիզմը այնուամենայնիվ նրանց իշխանությունը արագորեն տապալվեց երբ վերջիններս կոչ էին անում զբաղվել հասարակական աշխատանքով և կոգուրեի կորեայի տոհմերից դեմ ուղղված պատերազմում տանուլ տվեցին հաջորդող տան և սուն դինաստիաների օրոք չինաստանի տնտեսությունը տեխնոլոգիան և մշակույթը թևակոխեց ոսկե դար տան կայսրությունը վերադարձրեց արևմտյան տարածաշրջանի և մետաքսի ճանապարհի վերահսկողությունը և մի քանի իրարից տարանջատված բնակավայրերը միմյանց միացնելով ստեղծեց չանյան քաղաքը և այն հռչակեց երկրի մայրաքաղաք այնուամենայնիվ քաղաքը րդ դարում ավերվեց և թուլացավ ան լուշանի ապստամբության ժամանակ թվականին տանի իշխանությունը անկում ապրեց և այն կորցրեց իր վերահսկողությունը տեղական ռազմահրամանատարների նկատմամբ թվականին սան դինաստիան վերացրեց երկրում տիրող անջատողական վիճակը քանի որ սանի և լյաոյի ուժերը համազոր էին իրար սանի կառավարությունը ողջ պատմության մեջ առաջինն էր որ երկրի տարադրամը թողարկեց թղթի վրա և առաջին չինական քաղաքական կառույցն էր որը ստեղծեց մշտական կանգուն վավատորմիղ որի արդյունքում զարգացավ նավաշինարարությունը և ծովային առևտուրը րդ դարերում չինաստանի բնակչությունը կրկնապատկվեց հասնելով մոտ միլիոնի դա եղավ ի հաշիվ կենտրոնական և հարավային չինաստանում բրնձի դաշտերի ընդլայման և սննդի արտադրության ավելացման սան դինաստիայի օրոք ի հակադրումն տան դինաստիայի բուդայականության վերածնվեց կոնֆուցիականությունը և ծաղկեց փիլիսոփայությունն ու արվեստը բնանկարի և ճենապակու արվեստը հասցրվեց նոր մակարդակի կիրառելով ավելի բարդ տարրեր այուամենայնիվ սան դինաստիայի ռազմական թուլությունը աննկատ չմնաց ցզին դինաստիայի ջուրջենների կողմից թվականին սան ցզինյան պատերազմի ժամանակ բիանժինգ մայրաքաղաքը գրավվեց և կայրս հուեյ ցզունը գերեվարվեց իսկ սանի մնացյալ ուժերը նահանջեցին հարավային չինաստան ցին կայսրություն կայսրությունը որը գոյատևեց թվականից մինչև թվականը չինաստանի վերջին կայսրական դինաստիան էր դինաստիան որն ուներ նվաճողական հակումներ գրավեց մինի հարավային տարածքներն ու ջունգուրյան խանությունը և իր կայսրությանը միացրեց մոնղոլիան տիբեթը և սինցզյանը և ամրացրեց կենտրոնական մասը հակացինյան տրամադրությունները ճնշելու համար երկրի քաղաքականության մեջ մեծ դեր ուներ գյուղատնտեսությունն ու առևտուրը իսկ ծովային առևտրի արգելումը և գաղափարական վերահսկումը որոնցից էին օրինակ գրական ինկվիզիցիան հանդիսացան սոցիալ և տնտեսական լճացման պատճառ դարում դինաստիան բախվեց արևելյան իմպերալիզմի հետ որի արդյունքում տեղի ունեցավ ափիոնային առաջին պատերազմը և ափիոնային երկրորդ պատերազմը բրիտանիայի և ֆրանսիայի հետ չինաստանը ստիպված էր անհավասրա պայմանագրեր ստորագրել որոնց արդյունքում նա փոխհատուցեց պատերազմի ծախսերը բացեց նավահանգիստները տարածքներ հատկացրեց օտար ազգություններին և ըստ թվականի նանկինյան պայմանագրի հոնկոնգը տրվեց բրիտանիային առաջին ճապոնա չինական պատերազմի արդյունքում ցին կայսրությունը կորցրեց իր ազդեցությունը կորեական թերակղզու վրա ինչպես նաև ճապոնիայի տիրապետության տակ անցան թայվանը և պենհու կղզիները ցին կայսրությունում նաև սկսեցին ներքին հուզումներ որի արդյուքում մահացան տաս միլիոնավոր մարդիկ ականներին տայպինների ձախողված ապստամբությունը սնանկացրեց հարավային չինաստանը այլ խոշոր ապստամբություններից էին պատնի հակկա տոհմերի պատերազմը նիանցզյունների ապստամբությունը միաոյի ապստամբությունը պանթայի ապստամբությունը և դունգանների ապստամբությունը ականներից սկսված ինքնաուժեղացման քաղաքականության սկզբնական հաջողությունները ձախողվեցին ականների ռազմական բախումների ժամանակ երկրորդ ճապոնա չինական պատերազմը որը ռազմաբեմ հանդիսացավ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի համար գումինդանին ստիպեց ոչ ձռնտու դաշինք կնքել կոմունիստների հետ ճապոնական զորքերը բազմաթիվ ռազմական գործողություններ իրականացրեցին խաղաղ բնակչության նկատմամբ որին զոհ գնաց ավելի քան միլիոն չինացի ըստ գնահատումենրի ճապոնական զորքերի կողմից նանկին օկուպացիայի ժամանակ չինացի դարձել է սպանդի զոհ պատերազմի ընթացքում չինաստանը մեծ բրիտանիայի ամն ի և ռուսաստանի հետ համարվում էին միացյալ ազգերի դեկլարացիայի կողմից ճանաչվել է մեծ քառյակ երեք այլ ուժեղ տիրությունների կողքին չինաստանը չորրորդ հզոր ուժն էր հանդիսանում երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում և համարվում էր պատերազմի անմիջական հաղթողներից մեկը թվականին ճապոնիայի պարտությունից հետո թայվանը պենհուելդաո կղզիները ներառյալ վերադարձվեց չինաստանի վերահսկողության տակ չինաստանը պատերազմից դուրս եկավ հաղթողի կարգավիճակով բայց միևնույն ժամանակ թուլացած և սնանկացած էր գուանդմինի և կումունիստների միջև տարաձայնությունները վերածվեցին քաղաքացիական պատերազմի թվականին երկրում հաստատվեց սահմանադրական իշխանություն բայց երկրում տիրող անհանգստությունների պատճառով սահմանադրության շատ դրույթներ այդպես էլ չիրականացան չինական քաղաքացիական պատերազմի հիմնական կռիվներն ավարտվեցին թվականին երբ կոմունիստական կուսակցությունը իր վերահսկողության տակ վերցրեց մայցամաքային չինաստանի մեծ մասը իսկ գունդիմանը նահանջեց ցամաք իր տարածքը կրճատելով մինչև թայվան հայնան և նրա հարակից կղզիներ թվականի հոկտեմբերի ին կոմունիստական կուսակցության անդամ մաո ցզե դունը հայտարարեց չինաստանի ժողովրդական հանրապետության հռչակումը թվականին չինաստանի ազգային ազատագրական բանակին հաջողվեց չինաստանի հանրապետությունից գրավել հայնանը և տիբեթը այնուամենայնիվ մինչև ականները ազգայնական ուժերը պարտիզանական մարտեր էին մղում արևմտյան չինաստանում մաոյի ռեժիմի մեծ արձագանք ստացավ գյուղացիների մոտ ի շնորհիվ հողատարածքային ռեֆորմների որի ժամանակ մոտ միլիոն կալվածատերեր մահապատժի արժանացան մոի ղեկավարության ժամանակ չինաստանում զարգացավ անկախ արտադրության համակարգը և նրանք ստեղծեցին իրենց սեփական միջուկային զենքը չինաստանի բնակչությունը գրեթե կրկնապատկվեց միլիոնից հասնելով ավելի քան միլիոնի այնուամենայնիվ մաոյի չինական մեծ թռիչք նախագիծը արդյունք հանդիսացավ ավելի քան միլիոն բնակչության մահվան որը տեղի ունեցավ թվականներին հիմնականում սովից թվականին մաոն արհարմարհելով քաղաքական դժգոհությունները և սոցիալական ցնցումները իր կողմնակիցների հետ սկսեց իրականցնել մշակութային հեղափոխություն որը գոյություն ունեցավ մինչև թվականը երբ մահացավ մաոն թվականին չինաստանի ժողովրդական հանրապետությունը փոխարինեց չինաստանի հանրապետությունը միացյալ ազգերի կազմակերպությունում և դարձավ անվտանգության խորհրդի մշտական անդամ չինաստանը ռուսաստանից և կանադայից հետո իր տարածքով աշխարհում երրորդ ամենամեծ երկիրն է և ըստ տարբեր գնահատումների իր ընդհանուր տարածքով հանդիսանում է աշխարհի երրորդ կամ չորրորդ ամենամեծ երկիրը ռուսաստանից կանադայից և ամն ից հետո չինաստանի ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ կմ ընդհանուր տարածքը ըստ բրիտանիկա հանրագիտարանի կազմում է կմ ըստ միջազգային տարեգրքի կմ ըստ համաշխարհային փաստերի գրքի կմ չինաստանն ունի աշխարհի ամենաերկար ցամաքային սահմանը կմ յալուցզյան գետաբերանից մինչև բակբո ծովածոցը ցամաքով սահմանակից է պետությունների որով և ռուսաստանի հետ միասին աշխարհում առաջինն է հարևան պետությունների թվաքանակով արևելյան ասիայում չինաստանը սահմանակից է վիետնամի լաոսի հարավարևելյան ասիայում մյանմարի հարավային ասիայում հնդկաստանի բութանի նեպալի աֆղանստանի և պակիստանի հետ կենտրոնական ասիայում տաջիկստանի ղրղզստանի և ղազախստանի հետ ներքին ասիայում և հյուսիսարևելյան ասիայում ռուսաստանի մոնղոլիայի և հյուսիսային կորեայի հետ ինչպես նաև չինաստանը ծովային սահմաններ ունի հարավային կորեայի ճապոնիայի վիետնամի և ֆիլիպինների հետ չինաստանի տարածքը զբաղեցնում է ից աշխարհագրական լայնությունը և ից աշխարհագրական երկայնությունը չինաստանի լանդշաֆտը բազմազան է արևելքում մինչև դեղին ծովի և արևելաչինական ծովի ափերը գոյություն ունեն խիտ բնակեցված բերուկային հարթավայրեր մինչ հյուսիսում ներքին մոնղոլիայի սարահարթում գերակշռում են լայն խոտհարքները հարավային չինաստանում սարերը և լեռնաշղթաները մինչ կենտրոնաարևելյան հատվածն ընկած է չինաստանի երկու ամենամեծ գետերի հուանհե և յանցզի դելտաների միջև մյուս խոշոր գետերից են սիցզյանը մեկոնգը բրահմապուտրաը և ամուրը արևմուտքում ձգվում են լեռնաշղթաները որոնցից հատկանշական է հիմալայները հյուսիսի չորացած լանդշաֆտում կան բարձրավանդակներ որոնցից են տակլա մականը և գոբի անապատը աշխարհի ամենաբարձր գագաթը էվերեստը մ գտնվում է չինանեպալական սահմանին չինաստանի ամենացածր կետը որն աշխարհում երրորդն է գտնվում է տուրֆանի իջվածքի այդինկել մ չորացած լճում չինաստանի կլիման հիմնականում չորային է և խոնավ մուսսոնային որի հետևանքով զգալի ջերմաստիճանային տարբերության կա ամռան և ձմռան միջև ձմռանը հյուսիսային քամիներ են գալիս բարձրադիր վայրերից իսկ ամռանը հարավային քամիներ են գալիս ծովափնայա և ցածրադիր տաք վայրերից չինաստանի կլիման կախված երկրի բարդ տեղագրությունից շրջան առ շրջան տարբեր է չինաստանի գլխավոր էկոլոգիական խնդիրներից է անապատների ընդարձակումը հատկապես գոբի անապատի չնայած որ ականներին տնկած ծառերի շարքը մասնակիորեն մեղմել են փոշոտ փոթորիկները երկարատև երաշտը և վատ մեթոդներով գյուղատնտեսություն վարելը արդյունք է հանդիսացել ասիական փոշոտ փոթորիկների որն ամեն տարի գարնանը լինում է հյուսիսային չինաստանում իսկ վերջերս էլ տարածվում է նաև արևելյան ասիայի ներառյալ կորեայի և ճապոնիայի վրա ըստ չինաստանի բնապահպանության վարչության սկսած թվականից չինաստանը ամեն տարի անապատացման պատճառով կորցնում է կմ տարածք ջրի որակը էռոզիան և աղտոտվածության վերահսկողությունը չինաստանի համար դարձել են կարևոր խնդիրներ հիմալայներում սառցադաշտերի հալում կարող է ջրի պաշարի սակավության խնդիր առաջացնել հարյուր միլիոնավոր մարդկանց համար չինաստանը գտնվելով աշխարհի երկու մեծ պոլեարկտիկա և ինդոմալայան էկոզոնաներում հանդիսանում է կենսաբազմազանությամբ հարուստ աշխարհի երկրներից մեկը ըստ հաշվարկներից մեկի չինաստանն ունի շուրջ տեսակի կենդանիներ և անոթավոր բույսեր որի շոնորհիվ վերջինս հանդիսանում է աշխարհի երրորդ բիոբազմազան երկիրը բրազիլիայի և կոլումբիայի հետո թվականի հունիսի ին չինաստանը ռիո դե ժանեյրոյում ստորագրեց բիոլոգիական բազմազանության համաձայնագիրը և մասնակցեց թվականի հունվարի ի ժողովին թվականի սեպտեմբերի ին ժողովից հետո չինաստանը մշակեց ազգային բիոբազմազանության մարտավարության և գործելակերպի նախագիծ չինաստանը տուն է հանդիսանում առնվազն կաթնասունների աշխարհում երրորդ տեղն է ըստ թվի մեծության թռչնատեսակների ութերորդ տեղ սողունների յոթերորդ տեղ և երկկենցաղների յոթերորդ տեղ բազմազանություն բացի արևադարձային գոտիներից չինաստանը հանդիսանում է ամենակենսաբազմազան երկիրը չինաստանի վայրի բնությունը իր վրա կրում է մարդկային ամենամեծ պոպուլյացիայի սուր ազդեցությունը չինաստանում առնվազն կենդանատեսակներ գտնվում են անհետացման եզրին գլխավորապես մարդկային գործունեության հետևանքով որոնցից են օրինակ բնակելի միջավայրի քանդումը շրջակա միջավայրի աղտոտվածությունը որսագողությունը չինական ավանդական բժշկության համար անհրաժեշտ մորթիները և բաղադրիչները վտանգված ցեղատեսակները պաշտպանվում են օրենքով և թվականի տվյալներով երկրում կա ավելի քան բնական արգելոցներ որոնք գումարային զբաղեցնում են միլիոն հեկտար չինաստանի ընդհանուր տարածքի ը չինաստանն ունի ավելի քան տեսակ անոթավոր բույսեր և ունի տարապեսակ անտառներ մերկասերմերով անտառները գերակշռում են երկրի հյուսիսում և բնօրրան են հանդիսանում թռչնատեսակների և այնպիսի կենդանատեսակների որոնցից են որմզդեղնը և հիմալայան արջը խոնավ մերկասերմերային անտառներում կարելի է հանդիպել բամբուկազգիների թփուտներ բարձրադիր լեռնահարթերում որտեղ աճում գիհի և կենի բամբուկազգիներին փոխարինում են մրտավարդերը մերձարևադարձային անտառները որոնք գերակշռում են կենտրոնական և հարավային չինաստանում բնօրրան են հանդիսանում ֆլորայի ցեղատեսակների համար խոնավ արևադարձային անտառները չնայած որ սահմանափակված են միայն յուննանի և հայնան կղզու տարածքով բնօրրանն են հանդիսանում չինաստանի ողջ կենդանատեսակների և բուսատեսակների մեկ քառորդի չինաստանն ունի ավելի քան գրանցված սնկեր և նրանցից ն հանդիասանում են բարձր սնկեր վերջին տասնյամակներում չինաստանը տառապում է շրջակա միջավայրի աղտոտվածությունից և վատթարացումից այս խնդրի կարգավորումները որոնցից են օրինակ թվականի շրջակա միջավայրի պաշտապանության բավականին կոշտ օրենքը վատ են պահպանվում քանի որ այն հաճախակի արհամարհվում է տեղական կազմակերպությունների և բարձրադիր պաշտոնյաների կողմից հօգուտ տնտեսության արագ զարգացման օդի աղտոտվածությունը առողջության համար լուրջ խնդիր է հանդիսանում չինաստանի համար ըստ համաշխարհային բանկի գնահատումների աշխարհի ամենաշատ աղտոտված քաղաքներից ը պատկանում է չինաստանին չինաստանը հանդիսանում է աշխարհում ամենաշատ ածխաթթու գազ արտանետողը բացի այդ երկիրն ունի ջրի աղտոտվածության լուրջ խնդիրներ թվականի տվյալներով չինաստանի գետերի ը աղտոտվել է արտադրական և գյուղատնտեսական արտանետումների պատճառով թվականին մեկ շնչին բաժին հասնող քաղցրահամ ջուրը կազմում էր մ իսկ դա դեռ մ ով քիչ է մեծ չինական սարահարթի հետ համեմատած այնինչ աշխարհում մեկ շնչին բաժին է ընկնում մ ջուր այնուամենայնիվ չինաստանը հանդիսանում է աշխարհի առաջադար ներդրող էներգետիկ աղբյուրների նորացման համար այսպես օրինակ միայն թվականին նրա ներդրումը կազմում է միլիարդ դոլար չինաստանը հանդիսանում է էներգետիկ աղբյուրների տեխնոլոգիաների նորացման առաջատարներից մեկը և մեծ ներդրում ունի երկրում էներգետիկ նախագծերի նորացման հարցում մինչև թվականը չինաստանի էներգետիկ ռեսուրսների ավելի քան ը նորացվել է և հիմնականում փոխարինվել է հիդրոէներգետիկ համակարգերով որը երկրին տալիս է գվտ հզորության էներգիա թվականին չինաստանը նախագիծ հայտարարեց չորս տրիլիոն յուան միլիարդ դոլար ջրային ինֆրաստրուկտուրայում և աղի ջրերի նախագծերում տասնամյակային ներդրում անելու և ջրհեղեների կանխատեսման համակարգերի ու չորացման դեմ պայքարների միջոցների ձեռնարկման աշխատանքները ավարտել մինչև թվականը թվականից չինաստանը օդի աղտոտվածության դեմ պայքարի հինգամյակ ձեռնարկեց որի համար տրամադրեց միլիարդ ամն դոլար աշխատանքները հիմնականում իրականացվում են երկրի հյուսիսում չինաստանի սահմանադրությունում ասվում է որ չինաստանի ժողովրդական հանրապետությունը հանդիսանում է սոցիալիստական պետություն է դեմոկրատական ժողովրդի դիկտատուրայի տակ որը գլխավորում է աշխատավոր դասակարգը և հիմնված է աշխատավորների ու գյուղացիների միության վրա իսկ պետական մարմինները որդեգրում են դեմոկրատիկ կնետրոնավորման գաղափարախոսությունը չինաստանը հանդիսանում է աշխարհի եզակի դեռ սոցիալիստական մնացած երկրներից մեկը որը բաահայտ քաջալերում է կոմունիզմը չինական պետությունը տարբեր կերպ է նկարագրվում որպես կումինստական և սոցիալիստական բայց նաև այն հանդիսանում է ավտորիտար և կորպորատիվ պետություն մի քանի ոլորտներում ծանր սահմանափակումներով մասնավորապես համացանցի ազատ հասանելիութան մասսայական տեղեկատվության հասանելիության ցույցերի ազատության բազմացման իրավունքի ազատ ֆորմատով սոցիալական կազմակերպությունների և դավանանքի ազատության ոլորտներում ներկայիս կառավարական գաղափարախոսական և տնտեսական համակարգերը ղեկավարների կողմից որակվում է որպես ազգության դեմոկրատիկ դիկտատուրա որը մարքսիզմի որդեգրություն է և սոցիալիստական շուկայական տնտեսություն չինաստանի սահմանադրությունում ասվում է որ երկիրը ղեկավարվում է չինաստանի կոմունիստական կուսակցության կողմից ընտրությունների համակարգը բուրգաձև է տեղական կոնգրեսի անդամները ընտրվում են քվեարկության միջոցով իսկ ավելի բարձր կոնգրեսի ներառյալ չինաստանի ազգային կոնգրեսի անդամները ընտրվում են իրենցից մի մակարդակ ներքև գտնվող կոնգրեսի անդամների կողմից քաղաքական համակարգը ապակենտրոնացված է և գավառների ու գավառակների առաջնորդներն ունեն զգալի ինքնավար վիճակ մյուս կուսակցություններն ունեն իրենց ներկայացուցիչները չինաստանի ազգային կոնգրեսում և չինաստանի ազգային քաղաքական կոնսուլտատիվ խորհրդում համեմատելով ականների փակ դռներով քաղաքականության հետ ներկայումս ղեկավարման բնույթը կրում է ավելի քիչ սահմանափակ բնույթ քան նախկինում էր չինաստանն առաջնորդվում է լենինի դեմոկրատիկ կենտրոնավորման գաղափարախոսությունով բայց քննադատները չինաստանի ազգային կոնգրեսը որակում են որպես սպունգե դրոշմ ունեցող մարմին չինաստանի նախագահը ըստ տիտղոսի համարվում է պետության գլխավորը որը հանդես է գալիս չինաստանի ազգային կոնգրեսի անունից վարչապետը հանդիսանում է կառավարության գլխավորը ազգային խորհրդի նախագահը որը կազմված է չորս փոխվարչապետներից և նախարարությունների ու հանձնաժողովների նախարարներից չինաստանի գործող նախագահը սի ցզինպինը որը միևնույն ժամանակ չինաստանի կոմունիստական կուսակցության գլխավոր քարտուղար և չինաստանի կենտրոնական ռազմական խորհրդի նախագահն է որոնցով նա հանդիսանում է չինաստանի գլխավոր առաջնորդ չինաստանի վարչապետը լի կեքիանգն է որը նաև չինաստանի կոմունիստական կուսակցության քաղբյուրոյի կենտրոնական կոմիտեի մշտական կոմիտեի գլխավոր անդամ է և դե ֆակտո իրավունք ունի չինաստանի անունից որոշումներ կայացնելու մի քանի փոքրիկ քայլեր եղան քաղաքականության լիբերալիզացման ուղղությամբ որոնցից են ընտրությունների անցկացումը քաղաքային և գյուղական բնակավայրերում այնուամենայնիվ կուսակցությունը էֆեկտիվ կերպով վերահսկողություն պահպանում կառավարական նշանակումների վրա օպոզիցիայի զգալի պակասություն պատճառով գրեթե միշտ կոմունիստական կուսակցությունը հաղթող է դուրս գալիս չինաստանի քաղաքական խնդիրներն ներառում են հարուստ և աղքատ վերնախավի աճող տարբերությունը և կառավարության մակարդակներում կոռուպցիայի առկայությունը այնուամենայնիվ կառավարության ջանքերը երկրի ղեկավարման ոլորտում բարձր է և թվականի հարցումների ժամանակ բնակչության բավարար են գնահատել կառավարության աշխատանքը չինաստանը բաղկացած է նահանգների և համարում է որ թայվանը հանդիսանում է րդ նահանգը այնինչ թայվանը ներկայումս անկախ պետություն է և ինքն էլ իր հերթին պնդում է որ չինաստանի ողջ տարածքը պատկանում է իրեն չինաստանը նաև ունի հինգ ինքնավար շրջաններ որոնցից ամեն մեկն ունի իր փոքրամասնությունների խումբը կենտրոնական ենթակայության քաղաքներ և երկու հատուկ վարչական շրջաններ որոնք ունեն քաղաքական ինքնավարության կարգավիճակ այս նահանգները հինգ ինքնավար շրջանները և չորս կենտրոնական ենթակայության քաղաքները միասին կազմում են ցամաքային չինաստանը տերմին որը սովորաբար բացառում է հոնկոնգը և մակաոն նահանգներ ինքնավար շրջաններ կենտրոնական ենթակայության քաղաքներ հատուկ վարչական շրջաններ չինաստանը դիվանագիտական հարաբերություններ ունի երկրների հետ և ունի դեսպանատներ երկրի լեգետիմությունը վիճելի է չինաստանի հանրապետության և մի քանի երկրների համար այսպիսով չինաստանը հանդիսանում է ամենամեծ բնակեցված երկիրը որն հադնիսանում է մասամբ ճանաչված պետություն թվականին միավորված ազգերի կազմակերպությունում չժհ ն փոխարինեց չինաստանի հանրապետությանը ինչպես նաև դարձավ մակ ի անվտանգության խորհրդի հինգ մշտական անդամներից մեկը չինաստանը նաև եղել է չմիացած երկրների շարժմանի անդամ և մինչև հիմա իրեն համարում է զարգացող երկրների պաշտպան ռուսաստանի բրազիլիայի հնդկաստանի և հարավային աֆրիկայի հետ չինաստանը հանդիսանում է բրիկս ի անդամ և թվականի ապրիլին հայնան նահանգի սանյա քաղաքում տեղի է ունեցել բրիկս ի երրորդ գագաթնաժողովը մեկ չինաստան քաղաքականությունը ներդնելուց հետո պեկինում պետք է կայանան բոլոր դիվանագիտական հարաբերությունները այլ ոչ թե թայվանում որը գտնվում է չինաստանի հանրապետության ենթակայության տակ չինաստանի պաշտոնյալները բազմիցս անգամ բողոքարկել են երբ օտար երկրները դիվանագիտական հարաբերություններ են ունեցել թայվանի հետ նամանավանդ այն պարագաներում երբ տեղի է ունեցել զենքի առևտուր ներկայիս չինաստանի արտաքին քաղաքականության մեծ մասը հիմնված է վարչապետ չժոու էլնայի խաղաղ գոյատևման հինգ հիմունքներ տեսության և հարմոնիա առանց միատարրության գաղափարախոսության հիման վրա որը թույլ է տալիս բանակցել այնպիսի պետությունների հետ որոնք ունեն գաղափարախոսական տարբերություններ այս քաղաքականությունը չինաստանին թույլ է տալիս աջակցել այնպիսի երկրների որոնք արևմտյան ազգությունների համար համարվում են վտանգավոր կամ ռեգրեսիվ որոնցից են օրինակ զիմբաբվեն հյուսիսային կորեան և իրանը չինաստանը տնտեսական և ռազմական սերտ հարաբերություններ ունի ռուսաստանի հետ և երկու պետությունները հաճախ համաձայնեցված են քվեարկում մակ ի անվտանգության խորհրդում վերջին տասնամյակներում չինաստանը գնալով ավելի բարձր դեր է խաղում իր ասիա խաղաղօվկիանոսյան հարևան երկրների հետ ազատ առևտրի գոտի և անվտանգություն ապահովելու հարցում թվականին արևելյան ասիայի գագաթնաժողովում չինաստանն առաջարկեց տարածաշրջանային անվտանգության նոր նախագիծ արևելյան ասիայի գագաթնաժողովը ներառյալ հարավարևելյան ասիայի պետությունների ասոցիացիան հավելյալ երեք պետություններով հնդկաստանը ավստրալիան և նոր զոլանդիան իրենց առաջին գագաթնաժողովն անցկացրեցին թվականին չինաստանը ռուսաստանի և կենտրոնական ասիայի պետությունների հետ միասին հանդիսանում է շանհայ համագործակցության կազմակերպության հիմնադիր անդամներից մեկը թվականի դեկտեմբերի ին չինաստանը դարձավ միջազգային առևտրի կազմակերպության անդամ չինաստանի քաղաքացիական պատերազմից հետո չինաստանի ժողովրդական հանրապետության հաստատվելուց հետո կառավարությունը պնդում է որ չինաստանի հանրապետության կողմից վերահսկվող տարածքը պատկանում է իրեն վերջինս որ առավել հայտնի է թայվան անվանումով հանդիսանում է առանձին քաղաքական սուբյեկտ և իր տարածքում ընդգրկում է թայվան կղզի որպես թայվանի նահանգ ցզինմենը և մանցզուն որպես ֆուցզյան նահանգի մաս և հարավչինական ծովի կղզիները որպես հայնան և գուանդուն նահանգների մաս այս պնդումները վիճելի են չինա թայվանյան հարաբերությունների պատճառով և հանդիսանում են չինական դիվանագիտության մեկ չինաստան քաղաքականության ամենակարևոր հասկացողություններից մեկը չինաստանը բացի թայվանից ներքաշված է նաև ուրիշ միջազգային տարածքային վեճերի մեջ ականներից սկսած չինաստանը մասնակցել է բանակցությունների որի ժամանակ պետք է որոշվեր հնդկաստանի հետ վիճելի տարածքները և բութանի հետ անորոշ սահմանը բացի այդ չինաստանը ներքաշված է բազմաթիվ տարածքային վեճերի մեջ կապված չինական ծովի արևելյան և հարավային մի քանի կղզիների սեփականատիրության հարցում որոնցից են օրինակ սենկակու կղզիների վեճը և սկարաբո շոլի դիմակայությունը թվականի մայիսի ին նախագահ սին շահայի կոնֆերանում իր վրա պարտավորություն վերցրեց չինաստանի հետ կապված տարածքային վեճերը խաղաղ կերպով կարգավորելու համար չինաստանը մնում է ցամաքային և ջրային տարածքային սուվերինիտետի հետ կապված վեճերը խաղաղ ճանապարհով լուծելու կողմնակից ասել է նախագահը չինաստանը պարբերաբար գնահատվում է որպես պոտենցիալ գերտերություն հղվելով երկրի տնտեսական պրոգրեսի ռամական ուժի աճի բնակչության թվաքանակի և միջազգային ազդեցության նշանների մյուսներն այնուամենայնիվ մտահոգ են որ տնտեսական պղպջակները և դեմոգրաֆիկ դիսբալանսը կարող են դանդաղեցնել կամ էլ նույնիսկ կանգնեցլ չինաստանի աճը որոշ հեղինակներ հարց են առաջ քաշում թե ինչ է նշանակում գերտերություն չինաստանը ուժեղ է միայն տնտեսապես սակայն նա ամն ի վրա չի կարող ազդել իր ռազմական ուժով կամ էլ մշակույթով չինական դեմոկրատական շարժումը սոցիալ ակտիվիստները չինաստանի կոմունիստական կուսակցության որոշ անդամներ որոշում են սոցիալ և քաղաքական ռեֆորմների իրականացման կարիքը մինչ ականներից սկսած տնտեսական և սոցիալական վերահսկումը չինաստանում զգալի թուլացել է քաղաքական ազատությունը մնում է կոշտ կերպով սահմանափակված չինաստանի սահմանադրությունն ասում է քաղաքացիների իրավունքն ներառում է խոսքի ազատությունը մասսայական ինֆորմացիայի ազատությունը դատապաշտպան ունենալու իրավունքը կրոնի ազատությունը ընդհանուր ընտրական իրավունքը և կարողության իրավունքը սակայն գործնականում այս դրույթները չեն ապահովում զգալի ծաշտպանություն կառավարության քրեական հետապնդումներից ղեկավարող կոմունիստական կուսակցության և կառավարության գործիչների որոշ քննադատությունները տանելի են սակայն առաջին հերթին համացանցում քաղաքականությանը վերաբերվող տեղեկությունը վերահսկվում է դա մեծ մասամբ արվում է այն նպատակով որպեսզի կանխվի ցանկացած կոլեկտիվ շարժում թվականին լրագրողներ առանց սահմանների կազմակերպության տվյալներով չինաստանը երկրներից գրավեց րդ տեղը որը փաստում է երկրում շատ ցածր տեղեկատվական ազատության մասին թվականի չինաստանը երկրներից զբաղեցրեց րդ տեղը չինաստանում գյուղաբնակ միգրանտները քաղաքներում հաճախ որակավորվում են երկրորդ կարգի քաղաքացիներ ըստ հուկոու համակարգի որը վերահսկում է սոցիալական նպաստների հասանելիությունը ունեցվածքի իրավունքը հաճախ շատ թույլ է պաշտպանված և հարկային կառույցները շատ հաճախ գործ են ունենում աղքատ քաղաքացիների հետ այնուամենայնիվ ականների սկզբներին մի քանի գոյւղական հարկեր կրճատվեցին կամ չեղարկվեցին ինչպես նաև գյուղաբնակ բնակչության համար հատկացվեց լրացուցիչ սոցիալական ծառայություններ մի շարք օտար երկրներ օտարերկրյա զլմ ների գործակալությունն և հասարակական կազմակերպություններ քննադատում են չինաստանում մարդու իրավունքի ոտնահարումները հղվելով քաղաքական և քաղաքացիական իրավունքի լայն տարածում գտած խախտումներին որոնցից են առանց դատավարության բանտարկությունը բռնի աբորտը բռնի խոստովանությունները խոշտանգումները հիմնական օրենքների սահմանափակումները և չափից դուրս շատ մահապատժի կիրառույթունը կառավարությունը ճնշում է ազգային բողոքներն ու ցույցերը որոնք որ համարում է պոտենցիալ վտանգ սոցիալ կայունության համար դրանցից էր օրինակ թվականի տյանյանմեն հրապարակի ցույցը որը կոշտ կերպով ճնշվեց կառավարության կողմից ֆալունգուլ շարժումը սկսվեց թվականին թվականին երբ սկսվեց շարժման հետապնդումը այն ուներ միլիոն մասնակից արդյունքում եղավ մասսայական ձերբակալություններ անհիմն ազատազրկումներ և խոշտանգումներ ու մահվան ելքեր ազատազրկման վայրերում չինական կառավարությունը պարբերաբար մեղադրվում է տիբեթում և սինցզյան ուրղուրյանում լայնամասշտաբ ռեպրեսիաների և մարդու իրավունքների խախտման այդ թվում նաև ոստիկանական ռեպրեսիայի և կրոնի ճնշման մեջ չինական կառավարությունը օտար երկրների քննադատություններին պատասխանել է որ գոյատևման և տնտեսության զարգացման համար անհրաժեշտ են մարդու իրավունքի այլ տեսակներ ինչպես նաև մարդու իրավանք հասկացություն ասելիս պետք է հաշվի առնել տնտեսական զարգացման ներկայիս վիճակը դա է ընդգծում չինաստանում ականներից սկսած կյանքի մակարդակի աճը գրագիտությունը և կյանքի միջին տևողությունը ինչպես նաև անվտանգության ապահովվածության բարձրացումը աշխտավայրերում և տարերայի աղետների դեմ պայքարը որոնցից է օրինակ յանցզի գետի վարարումները բացի այդ որոշ չինացի քաղաքագետներ սատարում են ժողովրդավարությունը իսկ մյուսները պահպանողական են որոշ ջանքեր գործի դրվեցին ռեֆորմներ իրականացնելու համար դրանցից էր օրինակ թվականի նոյեմբերին կառավարության կողմից մեկ ընտանիք մեկ երեխա քաղաքականության մեղմացումը և շատ քննադատված վերադաստիարակություն աշխատանքի միջոցով ծրագրի չեղարկումը սակայն իրավապաշտպան խմբերը նշում են որ բարեփոխումները վերջնական տեսքով կրում էին միայն կոսմետիկ բնույթ ականներին և վաղ ականներին չինական կառավարությունն ավելի համբերատար է հասարակական կազմակերպությունների նկատմամբ որոնք առաջարկում են սոցիալական խնդիրների պրակտիկ և էֆեկտիվ լուծումներ որպես միջուկային զենք ունեցող երկիր չինաստանը համարվում է տարածքային հզոր ռազմական ուժ և պոտենցիալ ռազմական գերուժ ըստ թվականի ամն ի պաշտպանության նախարարության հաշվետվության չինաստնանը բացի կարճ հեռավորության բալիստիկ հրթիռներից ունի նաև հեռահար բալիստիկ հրթիռներ այնուամենայնիվ համեմատած մակ ի անվտանգության խորհրդի չորս մշտական անդամների հետ չինաստանի հնարավորությունները ռազմական ուժի կիրառման հարցում սահմանափակ են այդ կոնպենսացնելու համար չինաստանը ականներից սկսած նախագծել է ռամական մի քանի նախագծեր որոնցի են թվականից սկսած լյաոին ավիակիրները և ունի զգալի սուզանավերի տորմիղ որոնց թվում նաև ատոմային և ռամական նշանակության հրթիռային սուզանավեր բացի այդ չինաստանը կարևոր ծովային ճանապարհների համար հիմնել է միջազգային ռազմական հարաբերությունների ցանց չինաստանը վերջին տասնամյակներում զգալի առաջընթաց ունի իր օդային ուժերը մոդեռնիզացնելու հարցում որոնցից են օրինակ ռուսական սու կործանիչների ձեռք բերումը և սեփական ժամանակակից կործանիչների արտադրությունը որոնցից ավելի նշանավորներն են և կործանիչները բացի այդ չինաստանը նախագծում է ստելս ինքնաթիռներ և մի քանի մարտական դրոններ օդային և ջրային ռազմուժի ձեռքբերումների պատճառով չինաստանը ճապոնիայի և վաշինգտոնի կողմից դիտարկվում է որպես տարածքային վտանգ չինաստանը նաև թարմացրել է իր ցամաքային տեխնիկան փոխարինելով սովետական միության կողմից ուղարկված տանկերը ժամանակակից տիպ տանկի մոդելներով և թարմացրել է ջոկատային կենտրոնի համակարգը այն դարձնելով և ապահովելով ցանացակենտրոն պատերազմի հնարավորությունը բացի այդ չինաստանը ստեղծել կամ ձեռք է բերել ժամանակակից հրթիռային համակարգեր այդ թվում հակարբանյակային հրթիռներ թևավոր հրթիռներ և սուզանավերից արձակվող բալիստիկ հրթիռներ ըստ ստոկհոլմի աշխարհի խնդիրների հետազոտման ինստիտուտի չինաստնաը թվականներն հանդիսանում է աշխարհում երրորդ ամենամեծ ռամամթերք արտահանող երկիրը և թվականների տվյալների հետ համեմատած արտահանումը մեծացել է տոկոսով յի շենքը լուջիազուի ֆինանսական թաղամասում շանհայն աշխարհի կտրվածքով ըստ հնա ի գրավում է րդ տեղը թվականին հնա ն կազմել է միլիարդ ամն դոլար ըստ թվականի տվյալների չինաստանն ունի աշխարհում երկրորդ ամենամեծ հնա ն որը ամբողջ գումարը ըստ արժույթի միջազգային հիմնադրամի կազմում է տրիլիոն ամն դոլար եթե հաշվի առնենք նաև գնողունակության համարժեքություն ապա չինաստանի տնտեսությունը աշխարհի ամենամեծ տնտեսությունն է քանի որ թվականին նրա գնողունակության համարժեքություն հնա ն կազմում էր տրիլիոն ամն դոլար թվականին գնողունակության համարժեքություն հնա ն ըստ շնչի կազմում էր ամն դոլար այն դեպքում երբ այդ արժեքի նոմինալը ամն դոլար էր երկու դեպքում էլ չինաստանը հետ է մնում գլոբալ հնա յում ըստ մեկ շնչին ընկնող անվանական հնա ի աշխարհի երկրներ և արժույթի միջազգային հիմնադրամ չինաստանը հանդիսանում է առևտրի համաշխարհային կազմակերպության անդամ և աշխարհի ամենամեծ առևտրային տերությունը թվականի դրությամբ միջազգային առևտուրը կազմում էր տրիլիոն ամն դոլար թվականին չինաստանի արժույթի ռեզերվը հասել է տրիլիոն դոլարի և ով ավելացել է նախորդ տարվա համեմատ և դարձել է աշխարհի ամենամեծ ռեզերվային պահուստ ունեցողը թվականին չինաստանը հանդիսանում էր աշխարհում ամենաշատ օտարերկրյա ներդրումներ ստացողը որը կազմում էր միլիարդ դոլար թվականին չինաստանի օտարերկրա դրամային փոխանակությունը կազմել է միլիարդ դոլար որը նրան դարձել է աշխարհում ամենաշատ դրամներ փոխանցվող երկրների ցանկում երկրորդը չինաստանը նաև ներդրումներ է անում արտերկրում թվականին ներդրումների ընդհանուր ծավալը կազմել է միլիարդ դոլար թվականին չինաստանն ըստ գնահատումների իր ձեռքի տակ ուներ տրիլիոն ամն դոլար և միևնույն ժամանակ ուներ տրիլիոն դոլար ամն ի պետական պարտք ըստ մակքինզի խորհրդատվական ընկերության չինաստանի պարտքը թվականի տրիլիոն դոլարից թվականին հասել է տրիլիոն դոլար որը կազմում է չինաստանի հնա յի ը թվականին միջազգային ֆինանսների ինստիտուտը հայտնեց որ չինաստանի պարտքը կազմում է հնա յի ը փիլիսոփայությունը չինաստնում սկզբնավորվել է մ թ ա րդ դարերում երբ ձևավորվել են կոնֆուցիականության մոիզմի լեգիզմի դաոսիզմի դաոսականության փիլիսոփայական դպրոցները որոնք վճռական ազդեցություն են ունեցել փիլիսոփայական մտքի հետագա զարգացման վրա այդ դպրոցներին հատուկ էր հասարակության և պետության կառավարման հարցերով զբաղվելը արդեն վաղ շրջանում նկատվում են փիլիսոփայության պետականացման քաղաքականացման միտումներ այդ խնդիրների շուրջ առաջինը իր սկզբունքները առաջ է քաշել կոնֆուցիոսը որի հայացքները խիստ քննադատել է մո ցզին տարերային մատերիալիստական փիլիսոփայության ուղղություն է դաոսիզմը որը հիմնավորում է բնության համընդհանուր օբյեկտիվ օրենքի դաո ուղու գոյությունը դաոսիզմի հիմնադիրները լաո ցցի և չժուան ցզի հանդես են եկել մարդու գործունեությունը սահմանափակող ցանկացած օրենքի մասնավորապես կոնֆուցիականության բարոյական նորմերի դեմ դաոականները քարոզել են քաղաքակրթությունից հրաժարում գովերգել են բնությունը մ թ ա րդ դարերում ձևավորվում է լեգիզմը որն ուներ ընդգծված հակակոնֆուցիական բնույթ մ թ ա րդ դարերում ձևավորվում է նեոկոնֆուցիականությունը այդ չորս դպրոցներից բացի չինաստանում փիլիսոփայական մտքի զարգացմանը նպաստել է նաև ին յան բնապաշտական դպրոցը ըստ որի ամեն ինչի հիմքում ընկած է կանացի պասսիվ ուժի ին և տղամարդկային ակտիվ ուժի յան փոխազդեցությունը այդ գաղափարները հետագայում ձուլվել են հինգ սկզբնատարրերի մետաղ փայտ ջուր հուր հող փոխադարձ անցման մասին ուսմունքին և լրացվելով ցի գոլորշի եթեր նախատարրի մասին գաղափարով յուրացվել են գրեթե բոլոր փիլիսոփայան դպրոցների կողմից մ թ ա րդ դարում իմացության մատերիալիստական տեսություն են զարգացնում մոիստները մ թ ա ին դարում չինաստանի հայտնի մատերիալիստ և լուսավորիչ էր վան չունը ըստ որի աշխարհի հիմքում ընկած է հավերժ գոյություն ունեցող մատերիական սուբստանց յուան ցի բուդդայական փիլիսոփայությունը չինաստանում զարգացել է յուրացնելով չինական փիլիսոփայական գաղափարների տարրերը որը և դարձել է բուդդայականության զանազան հոսանքների և աղանդների երևան գալու պատճառ կոնֆուցիականությունը և դաոսիզմը ևս բուդդայականության դեմ պայքարի ընթացքում յուրացրել են նրա առանձին գաղափարներ մասնավորապես դաոսիզմը հիմնականում ընդօրինակել է բուդդայականության ծեսերը վերածվել մոգության տարատեսակի և սպառվել որպես փիլիսոփայական դպրոց րդ դար սուբյեկտիվ իդեալիզմի նշանավոր ներկայացուցիչ էր վան յանմինը րդ դարի վերջ րդ դարի սկիզբ որը վերածնել է կոնֆուցիոսի բնածին գիտելիքի մասին դրույթը վերագրելով դրան համընդհանուր և բացարձակ բնույթ րդ դարերում չինական փիլիսոփայությունը զբաղվել է հիմնականում կոնֆուցիոսի և մեն ցզիի սուրբ գրքերի մեկնությամբ րդ դարում ծագել է լուսավորականության և սոցիալական բարենորոգումների քաղ գաղափարախոսությունը րդ դարի սկզբին չինաստանում տարածվել են բուրժուաքաղաքական փիլիսոփայական և սոցիոլոգիական տեսությունները պոզիտիվիստական էվոլյուցիոնիստական սոցիալ դարվինիստական չինական հասարակության ընդհանուր ճգնաժամի պայմաններում ուժեղացել է գաղափարական պայքարը որոշ բարենորոգիչների առաջադիմական գաղափարները զարգացնում է սուն յաթ սենը հոկտեմբերյան հեղափոխության ազդեցությամբ չինաստանում տարածվել են մարքսիզմ լենինիզմի գաղափարները հատկապես չինաստանի կոմոնիստական կուսակցության ստեղծումից հետո չինական մարքսիստները գաղափարական ուժեղ պայքար են մղել բուրժուական և ֆեոդալական գաղափարախոսության դեմ չժհ ի կազմավորումից հետո մարքսիզմ լենինիզմը դարձել է ղեկավարող տեսական հիմք սոցիալիզմի համար մղվող պայքարում և լայն տարածում ստացել ողջ երկրում մ թ ա ին հազարամյակում տեղի էր ունենում պատմական գիտելիքների կուտակման պրոցես կազմվում էին առաջին տարեգրությունները և պատմական երկերը մ թ ա րդ դարերում ստեղծվել են գրքեր նվիրված առասպելական հին պատմությանը ին և չժոու ժամանակաշրջաններին այդ ստեղծագործություններում տիրապետում են հին կոնֆուցիականության գաղափարները որոնք հանգում են ամենազոր երկնքի նկատմամբ հավատին ավանդական ոսկի դարի կառավարիչների փառաբանմանը մ թ ա րդ մ թ րդ դարերում դրվել են պատմական գիտության հիմքերը ձևավորվել է պատմ ընթացքի աշխարհըմբռնումը սիմ ցյանի մ թ ա ին դարի սկիզբ շի ցզի պատմական նոթեր աշխատությունը չւնաստանի առաջին համընդհանուր պատմությունն է որտեղ հեղինակն օգտագործել է շարադրման նկարագրակենսագրական և ժամանակագրական կոմպլեքսային մեթոդը շի ցզի ի օրինակով հետագայում ստեղծվել են դինաստիաների պաշտոնական պատմությունները բան գուի կազմած մ թ ին դար հան շու ն հանի պատմությունը չեն շոուի կազմած սան գո չժի եռաթագավորության պատմությունը և այլն պատմագիտության մեջ կարևոր տեղ են գրավում տան և սուն ժամանակաշրջանները րդ դարերը որոնք համընկնում են ֆեոդալական պետության վերելքի շրջանին զարգանում էր պաշտոնական պատմագիտությունը որը հետզհետե անցնում էր պետական աստիճանավորների իրավասության տակ պարբերաբար կազմվում էին նախկին դինաստիաների պատմությունները երևան է գալիս առաջին պատմական բանաքաղությունը տուն դյան ը քաղաքական ժողովածու րդ դար լյու չժիցգիի րդ դար շի տուն ներթափանցում պատմության մեջ աշխատության մեջ առաջին անգամ քննադատորեն գնահատվել է պատմագրական ժառանգությունը դատապարտվել են պատմական որոշ երկերի սխալներն ու միտումնավորությունը ընդհանուր պատմությանն են նվիրված րդ դարերում գրված սիմ գուանի ցզի չժի աուն ցզյան կառավարմանն օժանդակող իրադարձությունների ընդհանուր տեսություն ընդգրկել է մ թ ա մ թ թվականների ժամանակաշրջանը և չժու սիի տուն ցզյան գան մու տոգորված էր լեգիտիմիզմի ոգով և կոնֆուցիականության ուղղահավատության գաղափարով աշխատությունները միաժամանակ պատմական մտքի վրա զգացվում էր դաոսականության ազդեցությունը սուն ժամանակաշրջանում ի հայտ եկած իրադարձությունները սկզբից մինչև վերջ նկարագրելու ժանրը հրապարակվեցին օրենքների ժողովածուներ առաջին անգամ հավաքվեցին քարի և բրոնզի վրա արված գրությունները կազմվեցին նոր ժողովածուներ չժեն ցյաոյի տուն չժի ն պատմական ժողովածու մա դուանլինի վենսյան տունկաո հին տեքստերի և դրանց ավանդույթների հետազոտությունը պատմական գրական բանաքաղությունր տայպին յույլան կայսերական վերանայում և յե ֆու յուան գույ գրադարանների գանձարան հանրագիտարանները ֆեոդալական պատմագրության զարգացման վերջին շրջանը դարերն էին մանջուրական նվաճողները պայքարում էին հայրենասիրական գաղափարների դեմ իրականացնում այսպես կոչված գրական ինկվիզիցիա չինական մին դինաստիայի ճշմարտացի պատմությունը շարադրելու համար մահապատժի են ենթարկվել դադ մինշին և ուրիշներ գոմինդանականների տիրապետության ժամանակաշրջանում պատմագիտության մեջ գաղափարական սուր պայքար էր մղվում առաջադիմական և հետադիմական հայացքների միջև պաշտոնական պատմագիտության մեջ քարոզվում էին կոնֆուցիականության գաղափարներ բուրժուական տեսություններ և ազգայնամոլություն դայ ցզիտաո ցզյան տինֆու տաո սիշեն և ուրիշներ զուգահեռ հրապարակվում էին ֆան վենլանի ցզյան բոցզանի գո մոժոյի և ուրիշների երկերը թվականի լույս տեսավ չինաստանի համառոտ պատմություն կոլեկտիվ աշխատությունը պատմաբանների համար անարդյունավետ էր թվականների ժամանակահատվածը որը պայմանավորված էր երկրի քաղաքական վիճակով ական թվականների րդ կեսին կուլտուրական հեղափոխության ժամանակ դադարեցին լույս տեսնել պատմության վերաբերյալ գրքեր և ամսագրեր հայտնի պատմաբաններ ու հան ցզյան բոցզան և ուրիշներ հետապնդվեցին և հալածվեցին գիտական հիմնարկները անգործության մատնվեցին չինաստանում տնտեսագիտական միտքն սկզբնավորվել է մ թ ա ին հազարամյակում սկսած մ թ ա ից րդ դարերի փիլիսոփայական մտքի առաջատար դպրոցների կոնֆուցիականության դաոսականության մոիզմի մո ցզիի հետևորդների ֆացզյայի ուսմունքի միջև սուր բանավեճ էր ընթանում ստրկության ու համայնքի փոխհարաբերության վերջինիս տնտեսական հնարավորությունների ու թերությունների տնտեսական կյանքին պետության միջամտության աստիճանի պետական մենաշնորհի առևտրի ֆինանսների խնդիրների մասին կոնֆուցիականները մեծ նշանակություն էին տալիս ժողովրդի ու պետության հարստության աճմանը ընդ որում դրա աղբյուրը համարում էին աշխատանքը մոիստները դեմ էին դասայնությանը վերնախավի հանարժանի արտոնություններին պաշտպանում էին մասնավոր սեփականության մանր արտադրողների ազատ նախաձեռնության զարգացման և համատեղ ֆիզիկական աշխատանքով ընդհանուր բարեկեցության հասնելու գաղափարը ֆացզյայի դպրոցը և նրա խոշորագույն ներկայացուցիչ հան ֆեյը հիմնավորում էին պետության տնտեսական և ռազմական հզորության ամրապնդման անհրաժեշտությունը տնտեսության հիմքը համարում գյուղատնտեսությունը և այդ պատճառով պահանջում էին խրախուսել հողատերերին տայպինյան ապստամբության տարիներին թվականներ առաջ էր քաշվում արտադրության ու բաշխման ոլորտներում հասարակության բոլոր անդամների հավասարության հիման վրա արդարացի հասարակարգ ստեղծելու գաղափարը րդ դարի վերջին առաջավոր մտավորականության շրջանում առաջացած ռեֆորմիստական շարժման ղեկավարներ կան ցու վեյր լյան ցի չաոն տան սի տուն գտնում էին որ չինաստանի հետամնացությունը կարելի է հաղթահարել ընթանալով միայն արևմուտքի ուղիով յուրացնելով նրա քաղաքական ու գիտաատեխնիկական փորձը և այդ նպատակով առաջարկում էին վերևից ռեֆորմներ անցկացնել հետագայում ռեֆորմիստներին փոխարինեց բուրժուական հեղափոխական դեմոկրատների շարժումն ի դեմս դրա առավել հետևողական գաղափարախոսության սոլնյաթսենիզմի ռուսաստանում հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության հաղթանակից հետո չինաստանում մարքսիզմի այդ թվում նաև կառլ մարքսի տնտեսագիտական ուսմունքի առաջին պրոպագանդողը լի դա չժաոն էր նա շեշտում էր որ չինաստանի բոլոր արմատական պրոբլեմների լուծման ուղեցույցը գիտական կոմունիզմի գաղափարներն են երկրում մարքսիստական շարժումը զարգանում ու ամրապնդվում էր ֆեոդալական կոմպրադորական ռեակցիայի բուրժ ռեֆորմիզմի ու մանրբուրժ տարերայնության գաղավւարախոսության դեմ մղվող սուր պայքարում չժհ ի կազմավորումից հետո թվականները երկրում սոցիալիզմի կառուցման պրոբլեմները լուծվում էին ելնելով մարքսիստական դիրքերից ուսումնասիրվում ու օգտագործվում էր խսհմ տնտեսական շինարարության փորձը իրավագիտական մտքի ծագումն ու զարգացումը չինաստանում շուրջ հազար տարի կապված են եղել լեգիստյան ֆացզյան դպրոց և կոնֆուցիականության բարոյաքաղաքական դպրոցների հետ լեգիստների ըմբռնումները շարադրվել են շան ցզյուն շու տրակտատում շան մարզի կառավարիչի գիրք որը մ թ ա րդ դարում կազմել են բարեփոխումների հայտնի կողմնակից շան յանի հետևորդները զարգացնելով լեգիզմի նախահայր դուան չժոնի մ թ ա րդ դար առաջ քաշած օրենքի համընդհանրության սկզբունքը շան յանը մշակել էր ժամանակի համար բռնապետության կատարյալ նախագիծ որտեղ օրենքին տրվում է հասարակության ու պետության կարգավորիչ դեր լեգիստների կարծիքով հաջող կառավարել հնարավոր է միայն այն դեպքում երբ պետության գլուխը հենվում է միասնական բոլորի համար պարտադիր օրենքների վրա նրանք գտնում էին որ միայն օրենքի օգնությամբ է հնարավոր իրականացնել տնտեսական և քաղաքական խոշոր միջոցառումներ օրենքը համարելով գերագույն ուժ լեգիստները տիրակալին օժտում էին անսահմանափակ իշխանությամբ լեգիստյան դպրոցի ծաղկման դարաշրջանը մ թ ա րդ դարեր հողի մասնավոր սեփականության ծագման ու տարածման առևտրի ու արհեստների զարգացման քաղաքների աճման ժամանակաշրջանն էր սոցիալական այդ փոփոխություններն արտացոլվել են լեգիստների տեսական ու պրակտիկ գործունեության մեջ պետական իրավունքի բնագավառում լեգիստներն ստեղծեցին մի շարք իրավաբանական նորմեր ու ինստիտուտներ որոնք դրվեցին նոր պետական կառուցվածքի իշխանության կայսերական կարգի հիմքում լեգիստների սկզբունքային հակառակորդները կոնֆուցիականները մերժում էին ամեն մի օրենսդրական ակտ գտնում որ օրենքը խախտում է ժառանգական արիստոկրատիայի դիրքերը կոնֆուցիականները դեմ էին օրենքի առաջ բոլորի հավասարության սկզբունքին ժառանգական արիստոկրատիան ու ադմինիստրացիան վեր էին դասում օրենքից կոնֆուցիականների դեմ լեգիստների պայքարն ավարտվել է նրանց ոչ տևական հաղթանակով ցինի կայսրության շրջանում մ թ ա նրանց ըմբռնումները դրվել են կառավարման հիմքում սակայն արդեն հան դինաստիայի շրջանում մ թ ա մ թ երբ կոնֆուցիականությունը դառնում է իշխող դասակարգի գաղափարախոսություն տեղի է ունենում ազդեցության ոլորտների որոշակի տարանջատում վարչական և քրեական իրավունքը կառուցվում է լեգիստների քաղաքացիական ընտանեկան և մասնավոր այլ իրավունքները կոնֆուցիականության ազդեցությամբ լեգիստյան մի շարք ըմբռնումներ կոնֆուցիականացվում են վեյ հարստության կառավարման շրջանում չինաստանում ընդունված գործերի բարեհաջող քննության ութ պայմաններ ի բ ի մասին օրենքով պետական աստիճանավորների համար նախատեսվում են հատուկ արտոնություններ նրանք վեր են դասվում օրենքից չինաստանում իշխանության համեմատաբար կայուն համակարգը ազդեցություն է թողել օրենսդրության վրա որպես կանոն բոլոր հարստությունների օրոք մշակված օրենքների ժողովածուները նախորդներից ժառանգել են իրավունքի հիմնական դրույթները այդ երևույթը հատկապես ակնառու է ցինյան դինաստիայի օրենքների ժողովածուներում այսպես ցին մեծ դինաստիայի հիմնական ժողովածուների և որոշումների քրեական օրենսգրքի հիմնական հոդվածները առանց էական փոփոխությունների փոխառնվել են մին դինաստիայի օրենսգրքից որն իր հերթին կազմվել է տան դինաստիայի օրենսդրական համակարգի վրա սակայն նոր ժամանակաշրջանում իրավունքի ավանդական նորմերը չէին կարող բավարարել չինաստանի տնտեսական և քաղաքական զարգացման պահանջները չինաստանում օգտագործվում է կենդանի լեզուներ ամենաշատ օգտագործվող լեզուները պատկանում են սինատիբեթյան լեզվաընտանիքի սինտիկ լեզուների ճյուղին որն ներառում է մանդարիներեն խոսում են բնակչության մոտ ը և չինարենի այլ տարատեսակներով ու ներառյալ շանհայան բարբառ յուե ներառյալ կանտոներեն և տայշանյան բարբառ միներեն ներառյալ ֆուժհոուերեն հոկիերեն և չոաշաներեն սյաներեն գաներեն և հակկայերեն լեզուներով տիբեթա բիրմանական ճյուղի ներառյալ տիբեթերենը ցյաներենը նասիրենը և նոսուրենը լեզուներով են խոսում տիբեթյան լեռնաշխարհի և յուննանի բարձրավանդակի բնակիչները հարավ արևմտյան չինաստանի լեզուները որոնք փոքրամասնություն են հանդիսանում ներառում է տայ կադայ լեզվաընտանիքի չժուաներեն տայերեն դուներեն և սուիերեն միաո յաո լեզվաընտանիքի միաոերեն և յաոերեն և ավստարա ասիական լեզվաընտանիքի վա լեզուները ողջ հյուսիսարևելյան և հյուսիսարևմտյան չինաստանում փոքրամանսություն կազմող էթնիկ խումբը խոսում է ալթայան լեզուներով որն ներառում է մանչժուերեն մոնղոլերեն և մի քանի թյուրքական լեզվախմբի լեզուներ ույգուրերեն ղազախերեն ղրղզերեն սալարերեն և սարիգ յոգուրյան լեզուներով կորեերենով են խոսում հյուսիսային կորեայի սահմանամերջ բնակչությունը արևմտյան սինցզյան ուրղուրյան նահանգի սարիկոլիները խոսում են սարիկոլիերեն որը պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին թայվանի աբորիգենները մայրցամաքային չինաստանի փոքրիկ էթնիկ խմբի հետ միասին խոսում են ավստրոնեզիերենով ստանդարտ մանդարիներնը որը հիմնված է պեկինյան բարբառի վրա հանդիսանում է չինաստանի պաշտոնական լեզուն և այն օգտագործվում է երկրի ներսում բոլոր լեզվաընտանիքներին պատկանող մարդկանց կողմից չինարենի այբուբեն որպես գիր հազարավոր տարիներ օգտագործվել է սինիտիկ լեզվաընտանիքի կողմից հիերոգլիֆները թույլ էին տալիս չինարենի տարբեր բարբառներ տիրապետողներին հաղորդակվել միմյանց հետ գրի միջոցով թվականին կառավարությունը ստեղծեց պարզեցված հիերոգլիֆներ որն ավանդական չինկան հիերոգլիֆների փոխարեն տեղ գտավ մայրցամաքային չինաստանում չինարենի այբուբենը ռոմանիզացվում է փինյին համակարգի միջոցով տիբեթացիների այբուբենի հիմքում ընկած է հնդկական գիրը ույգուրները հաճախ գրում են պարսկա արաբերենով մոնղոլական գիրը և մանչժուրիական գիրը ծագել է հին ույգուրյան այբուբենից ստանդարտ չժուաներենն օգտագործում է լատիներեն այբուբենը վերջին տաս տասնամյակներին չինաստանը զգալի ուրբանիզացվել է թվականին քաղաքներում ապրող բնակչության ցուցանիշը թվականին արդեն կազմում է ավելի քան ըստ գնահատումների չինաստանի քաղաքային բնակչությունը թվականին կկազմի մեկ միլիարդ որը համարժեք կլինի երկրագնդի ողջ բնակչության մեկ ութերորդին թվականի դրությամբ ավելի քանի միլիոն միգրանտ աշխատողներ կան չինաստնում իսկ տեղական միգրանտները հիմնականում գյուղաբնակ բնակչությունն է որն աշխատում է քաղաքում չինաստանը ավելի քան քաղաքներ ունի որոնց բնակչությունը գերազանցում են մեկ միլիոնը ներառյալ յոթ մեգապոլիսները ունեն ավելի քան միլիոն բնակչություն չունցին շանայ պեկին գուանչժոու տյանցին շենչժեն և ուհան ըստ գնահատումների թվականին չինաստանում կլինեն հատ միլիոնից ավել բնակչություն ունեցող քաղաքներ աղյուսակում պատկերված թվերը վերցված են թվականի մարդահամարի տվյալներից և ներառում է միայն բնակչության թվաքանակը քաղաքի ադմինիստրատիվ տարածքում միգրանտ բնակիչների մեծ թվաքանակը դժվարություններ է առաջացրել մարդահամարի ժամանակ և ցուցակներում ներառնվել են միայն մշտական բնակիչները հազարամյակներ ի վեր չինական քաղաքակրթությունը եղել է տարբեր կրոնական շարժումների տակ չինաստանի մշակույթի վրա զգալի ազդեցություն են ունեցել այսպես կոչված երեք ուսուցումները կոնֆուցիականությունը դաոսականությունը և բուդդայականությունը որոնցից ամեն մեկը իր դերն է ունեցեկ ժամանակակից չինական կրոնում չինաստանի սահմանադրությամբ երաշխավորված է կրոնի ազատությունը սակայն պաշտոնական թույլատվություն չունեցող կրոնական կազմակերպությունները կարող են հանդիսանալ քաղաքական հետապնդման օբյեկտ ամենատարածված կրոնը դա չինական կրոնն է որն ներառում է կոնֆուցիականության և բուդդայականության տարրեր կրոնի հիմքում ընկած է շենը որը խորհդրանշում է սերունդների էներգիան այն կարող է լինել միջավայրի կամ գերդաստանների նախահայրերի աստվածություն հասկացություն քաղաքակրթության մեջ մշակութային հերոսներ որոնցից շատերի մասին հիշատակվել է չինական դիցաբանության կամ պատմության մեջ ամենատարածված ազգային կուռքերից են մացզուն ծովերի աստվածուհի հուանդին չինական ռասայի երկու աստվածային կայսրներից մինը գուան յույը պատերազմի և առևտրի աստված կաիշենը բարգավաճման և հարստության աստված պանգուն և շատ այլք չինաստանը հանդիսանում է աշխարհում ամենաբարձր կրոնական արձաններ ունեցող երկիրը այդ արձանների թվում է նաև հենանի գարնանային տաճարի բուդդան որը հանդիսանում է աշխարհի ամենաբարձր արձանը չինաստանը պաշտոնապես համարվում է աթեիստ կրոնի հետ կապված գործերն ու խնդիրները գտնվում են չինաստանի կրոնների գործով պետական կառույցի վերահսկողության տակ ըստ ի թվականի հարցման չինաստանի բնակչության ն իրենց բնորոշում են որպես աթեիստ բայց այս ցուցանիշը կարող է հետևանք լինել այն բանի թե արևմուտքում ինչ են հասկանում կրոն տերմինի տակ գիտնականները նշում են որ չինաստանում չկա հստակ սահման կրոնների միջև հատկապես բուդդայականության դաոսիզմի և ժողովրդական կրոնների միջև բայց չինագետ ջոն լաերվեյը չինաստանը հստակորեն բնորոշում է որպես կրոնական պետություն ըստ չինաստանում կրոնների տվյալների չինացիների մոտ ը դավանում են չինական ազգային կրոնի որոշ տարատեսակներ դաոսիզմ և կոնֆուցիականություն բնակչության մոտ ը բուդդիստներ են ը քրիստոնյա և ը մուսուլման ի հավելումն դրա հաները և չինական որոշ փոքրամասնություն կազմող էթնիկ խմբեր դավանում են իրենց ավանդական կրոնները ը դավանում են զանազան կրոնական սեկտաներ իսկ կոնֆուցիականությունը տարածված է ինտելեկտուալների մոտ հուեյների և ույգուրների դավանանքն իրենից ներկայացնում է տիբեթյան բուդդիզմի և իսլամի համակցությունը չինաստանում հայերը հիշատակվում են դեռևս դարից նրանք մետաքս և այլ ապրանքներ արտահանող վաճառականներ էին հայկական փոքր գաղութներ հիմնվել են մոնղոլական առաջին արշավանքներից դարի սկիզբ հետո երբ հայաստանից գերեվարված հայերի մի մասը բնակեցվել է չինաստանի հյուսիսային շրջաններում այնուհետև հայերը թափանցել են երկրի խորքը բնակվել ծովափնյա քաղաքներում հատկապես կանտոնում այժմ գուանչժոու դարում ոչ մեծ հայկական առևտրական տներ են եղել շանհայում ամենահայաշատը խարբինն էր որի համայնքն ուներ եկեղեցի չինարենի ուսուցիչ կանտոնաբնակ հովհաննես ղազարյանը անգլերենից չինարենի է թարգմանել աստվածաշունչը ներկայումս չինաստանում բնակվում է ընդամենը հայ վաղնջական ժամանակներին չինական մշակույթը կախված է եղել կոնֆուցիականությունից և կոնսերվատիվ փիլիսոփայություններից կայսերական դարաշրջանների ժամանակ սոցիալ զարգացումը եղել է ի շնորհիվ կայսրական քննությունների որը ծագել է հան դինաստիայի ժամանակներում գրականությունը կայսրական քննությունների ժամանակ ազդել է չինական մշակույթի հղկման վրա դրա շնորհիվ կալիոգրաֆիան պոեզիան և նկարչությունը համարվում էին ավելի բարձր արվեստի ձև քան պարը կամ դրաման չինական մշակույթը իր մեջ պարունակում է խորը պատմության զգացումը և շատ բաներում կենտրոնացած է ազգային հետաքրքրությունների վրա այժմ էլ չինաստանում բարձր է գնահատվում մշակութային արժեքները չժհ ի առաջին ղեկավարները ծնվել էին ավանդական կայսերական տարիներին սակայն իրենց վրա կրում էին մայիսի չորսի շարժման և ռեֆորմներ իրականացնելու գաղափարների ազդեցությունը նրանք փոփոխություններ մտցրեցին չինաստանի ավանդական մշակութային հասկացողությունների մեջ որոնցից էին հողագործությունը սեքսիզմը և կրթության կոնֆուցիականության ոճը սակայն որոշ գաղափարներ թողեցին անփոփոխ որոնցից էին ընտանիքի գաղափարը և ղեկավարությանը ենթարկվելու մշակույթը որոշ հետազոտողներ ենթադրում են որ թվականին ստեղծված չժհ ն շարունակում է չինական ավանդական դինաստիաների պատմությունը իսկ մյուսները պնդում են որ կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությունը վնասել է չինական մշակույթի հիմքերը հատկապես քաղաքական շարժումների ոլորտում որոնցից էր օրինակ թվականի մշակութային հեղափոխությունը որի ժամանակ վերացվեցին չինական ավանդական մշակույթի մի քանի հասկացողություններ դրանք համարելով ֆեոդալիզմի մնացուկներ կամ հետադիմական և վնասակար չինաստանի ավանդական մշակույթի և բարոյական շատ կարևոր հասկացողություններ որոնցից են օրինակ կոնֆուցիականությունը արվեստը գրականությունը և պեկինյան օպերայի ներկայացումները փոփոխության ենթարկվեցին որպեսզի համապատասխանի ղեկավարության քաղաքականությանը և այդ ժամանակների գաղափարախոսությանը միջազգային զլմ ների հասանելիությունը դեռ մնում է խիստ սահմանափակված վիճակում ներկայումս չինական կառավարությունը չինական մշակույթի բազմաթիվ տարրեր ընդունել է որպես չինական հասարակության անբաժանելի մաս չինական ազգայնականության աճի և մշակութային հեղափոխության ավարտի հետ կապված չինական ավանդական մշակույթի տարբեր ոլորտներ որոնցից են արվեստը գրականությունը երաժշտությունը կինոն նորաձևությունը և ճարտարապետությունը զարթոնք ապրեցին և մասնավորապես ազգային էստրադան հետաքրքրություն առաջացրեց ինչպես ազգային այնպես էլ միջազգային ասպարեզում չինաստանը հանդիսանում է երրորդ ամենաշատ այցելվող երկիրն աշխարհում թվականին այն ունեցել է միլիոն այցելու բացի այդ եկրում մեծ է նաև ներքին տուրիզմը ըստ գնահատումների թվականին միլիոն չինացիներ իրենց հանգիստն անցկացրել են չինաստանում չինաստանում օրենքն արգելում է սպանել պանդա արջերին չինաստանի գրականությունը հանդիսանում է աշխարհի հնագույն գրականություններից մեկը որը երեքհազարամյա ավանդույթներ ունի ուշ շրջանի գրառումներն ու մշակումները վկայում են որ չինացիները դիցաբանության համեմատաբար զարգացած համակարգ ունեն սակայն հին շրջանի և վաղ միջնադարի նշանակալի էպիկական հուշարձաններ չկան չինական հին գրականության առաջին խոշոր բանաստեղծական գործը շիցզին ն է երգերի գիրք մ թ ա դդ որը որոշակի մշակման ենթարկված բանավոր ստեղծագործության հուշարձան է անհատական պոեզիան սկզբնավորվել է մ թ ա դդ հարավում ցյույ յուանի մ թ ա մոտ մոտ և նրա աշակերտների բանաստեղծություններն ու պոեմներն ամփոփվել են չույան տաղեր մ թ ա դ անթոլոգիայում հատուկ երաժշտական պալատի գրառումների շնորհիվ պահպանվել են նաև յուեֆու մ թ ա դարից քնարական ու երգիծական ժողովրդական երգերը որ ընդօրինակել են չին շատ բանաստեղծներ հնադարյան արձակը սինկրետիկ է փիլիսոփայական և պատմական երկերը պարունակում են առասպելներ հեքիաթների ավանդազրույցների պատառիկներ առածներ և այլն կոնֆուցիական մեն ցզիի մ թ ա դդ առակները և չժուան ցզիի մ թ ա դ դառները գեղարվեստական արձակի սաղմեր են սիմա ցզյանը մ թ ա մ թ ա մոտ ստեղծել է պատմական անձնավորությունների վարքագրություններ շչի ցզի ում պատմական հիշատակարան վավերականությունը զուգորդվում է բարձր գեղարվեստականության հետ այն ժամանակների բարձր պոեզիայում իշխել է վերամբարձությամբ աչքի ընկնող ֆու արձակ բանաստեղծական ժանրը վաղ ֆեոդալիզմի դարեր առաջին բանաստեղծների ցաո չժի և ուրիշներ վրա որ պատերազմական կյանքի դժվարությունների ու ժողովրդի տառապանքների մասին են գրել ազդեցություն են գործել յուեֆու երգերը հակաբռնատիրական տրամադրություններն են արտացոլվել ժուան ցզիի և ցզի կանի ստեղծագործություններում դարերում խոշորագույն բանաստեղծ դաշտերի ու այգիների երգիչ թաո ցուանմինը չին բանաստեղծներից առաջինն է երգել գեղջկական աշխատանքը դարերում ծնունդ է առել դասական բանաստեղծությունը հիմնված երաժշտական չորս հնչերանգների խիստ հերթագայության վրա թան դինաստիայի կողմից երկիրը միավորվելուց հետո նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվել գրականության վերելքի համար այդ շրջանում է ձևավորվել գրական լեզուն վենյան չեն ցզիանը հանդես է եկել հանուն գրականության բովանդակության և բարձր իդեալների գրականության ծաղկումն են սկզբնավորել բանաստեղծներ մեն հաոժանը և վան վեյը կամ կամ լի բոյի քնարերգությունը համակված է կյանքի իմաստն ըմբռնելու ձգտումով դու ֆուի զուսպ ու խստաշունչ պոեզիայում քաղաքացիական մոտիվները զուգորդվում են անձնական խոր ապրումներով սոցիալական թեման հետագա զարգացումն է ապրել բո ցզյույ ի ի պոեզիայում դդ խոշորագույն քնարերգուներն են ցուան չժենը լի շան ինը դու մուն դարում հաստատվել են արձակի տարբեր ժանրեր էսսե առակ ուղերձ նախաբան որոնցում դրսևորվել են չինական գրականությանը հատուկ դիդակտիկ միտումներ երևան են եկել սիրային արկածախնդրական ու ֆանտաստիկ նովելների ժողովածուներ արձակ բանաստեղծական ժանր բյանվենը քաղաքային վիպակ հուաբենը արձակ բանաստեղծական խոշոր ձև չժունգունդյաոն նախապատրաստեցին նոր ժանրերի դրամայի նշանակալի հաջողությունների հասավ դարեր և վեպի դար երևան գալը սուն դինաստիայի ժամանակաշրջանում հատկապես զարգացել են քաղաքացիական հայրենասիրական թեմաները շի դասական խիստ բանաստեղծության օույան սյու սու շի կողքին լայն տարածում է գտել ցի երգային քնարերգությունը որի համար բնորոշ է զգայական հիմքը հետաքրքրությունը մարդու ներաշխարհի նկատմամբ սին ցի ցզի լու յու օույան սյուն և սու շին հանդես են եկել նաև որպես արձակագիր լայն տարածում է գտել դրաման որի առաջին գրառումները այսպես կոչված հարավային դրամա կատարվել են դարում թեև պիեսների սյուժեները մեծ մասամբ հենվել են հին ավանդազրույցների և նախորդ դարերի գրականության վրա սակայն մերկացնող պաթոսն ու հասարակ մարդու նկատմամբ ուշադրությունը դրանք դարձրել են այժմեական դարում շարքերի են վերածվել ժողովրդական պատումները դրանց հիման վրա ստեղծվել են վեպ էպոպեաները որոնք միավորում են սյուժեի տեսակետից ավարտուն բայց ոչ միշտ իրար հետ կապված գլուխները լո գուան չժունի մոտ մոտ եռաթագավորություն ը շի նայ անի գետախորշեր ը դարի վերջին պատմողական արձակի նոր վերելք է նկատվել ու չեն ենի մոտ ճանապարհորդություն դեպի արևմուտք էպոպեան ցզին պին մեյ սոցիալ կենցաղային անստորագիր վեպը և այլն այդ ժամանակաշրջանի դրամատուրգիայի բարձրագույն նմուշներն են թան սյան ցզուի հուն շենի և կուն շանժենի պիեսները մանջուրական ներխուժման հետ է կապված օպոզիցիոն կերպով տրամադրված գրողների համաստեղության երևան գալը որոնց ստեղծագործության համար բնորոշ են լուսավորական միտումները պոլ սունլինի ֆանտաստիկայով ու հեգնանքով տոգորված նովելները ու ցզինցզիի կոնֆուցիականների ոչ պաշտոն պատմությունը երգիծական վեպը դասական վեպի բարձրակետն է ցաո սյուեցինի մոտ երազ կարմիր դղյակում գործը ճապոնական զավթիչների դեմ չին ժողովրդի մղած ազգային ազատագրական պատերազմը պայմանավորեց հայրենասիրական գրականության բուռն աճը այ ցինի տյան ցզյանի պոեզիան լաո շեի դրամաները լյու բայ յույի պատմվածքներն ու ակնարկները գոմինդանական թիկունքի կյանքի քննադատությամբ հանդես են եկել մաո դունը քայքայում վեպ և չժան տյանին կայսերական ճապոնիայի ջախջախումից հետո առաջադիմական գրականությունը ներգրավվեց երկրի դեմոկրատական զարգացման համար մղվող պայքարի մեջ թվականներին գրվեցին յուան շույ պոյի ծն երգիծական բանաստեղծությունները լաո շեի չորս սերունդ նույն հարկի տակ եռերգությունը չինաստանի հնագույն կառույցները վերաբերում են մ թ ա հազարամյակներին հիմնակմախքային տներ կավածեփ կառույցներ չժոու ժամանակաշրջանում մ թ ա դդ ձևավորվել են չինական քաղաքների ուղղանկյուն հատակագծման սկզբունքները մ թ ա դդ կառուցվել են չինական մեծ պարիսպը պալատներ կամուրջներ դամբարաններ դարպասներ շինարարությունում օգտագործվել է փայտ և աղյուս ցզին ժամանակաշրջանից դդ տարածվել են հնդկական ճարտարապետության ազդեցությունները դարերում հիմնադրվել են վիմափոր տաճարներ ստեղծվել է բազմահարկ պաշտամունքային կառույցի պագոդայի նոր տիպ կառուցվել են գեղատեսիլ պալատներ որոնց ճարտարապետությունը տան և մուն ժամանակաշրջաններում դարեր հասել է ամենաբարձր ծաղկման շինարարության փայտե կոնստրուկցիաների քանդակազարդման որմնանկարչության կուտակված փորձը ընդհանրացվել է ճարտարապետության մեթոդները տեսական աշխատությունում հեղինակ լի մինչժոլն ավանդական տիպերը պահպանվել են մինչև դարը յուրաքանչյուր կառույցի հիմքում չորս սյուների և ծածկի հեծանների դոուգունո հարկային բարձակներով լրացված համակարգից կազմված պարզագույն հիմնակմախքային բջիջն է հասարակական շենքերը զարդարվել են քանդակներով որմնազարդերով կղմինդրով առավել հայտնի են դարի փակ քաղաքը կայսերական պալատ և երկնքի տաճարը պեկինում կատարելության է հասել պուրակային ճարտարապետությունը դարում ուժեղացել է դեկորատիվ սկզբունքը հարսաացել է զարդապատկերը տաճարների ինտերիերներ դամբարաններ դարպասներ դարի վերջին դարի սկզբին եվրոպական և ամերիկյան գաղութարարները քաղաքները կառուցապատել են ժամանակակից տիպի շենքերով խորացել է հարուստ թաղամասերի և բանվորական աղքատ շրջանների հակադրությունը թվականից հետո կատարվել է պլանաչափ կառուցապատում բուռն թափով կառուցվել են արդյունաբերական տեխնիկական և հասարակական շինություններ բնակելի աներ ժողովրդական գեղջկական բնակարաններից տարածվածը հում աղյուսից ֆազան է արվեստի հնագույն հուշարձանները վերաբերում են մ թ ա հազարամյակներին այսպես կոչված նախշազարդ և սև խեցեղենների մշակույթներ մ թ ա հազարամյակում ստեղծվել են բրոնզե գեղարվեստական կերտվածքներ մարմարյա քանդակներ ոսկրից և նեֆրիտից քանդակազարդ առարկաներ մ թ ա դարերին է վերաբերում մետաքսի վրա կատարված առաջին հայտնի նկարը ստեղծվել են բարձրորակ մետաքսյա գործվածքներ գեղարվեստական լաքե կերտվածքներ խեցեղեն դարերում բուդդայականության ներթափանցումով վիմափոր տաճարները զարդարվել են հազարավոր մոնումենտալ արձաններով և որմնանկարներով դարերում ի հայտ է եկել մետաքսյա և թղթյա գալարափաթեթների վրա գեղանկարչությունը դարերում փայտի փորագրանկարները ճենապակե կերտվածքները տան ժամանակաշրջանում արվեստը բաժանվել է ժանրերի դիմանկար ցան լիբեն չժոու ֆան ծաղիկներ թռչուններ բյան լուան անիմալիստական խան գան ինքնուրույն նշանակություն է ստացել շան շույ լեռներ ջրեր բնանկարը գեղարվեստական ինքնատիպ եղանակները մեծ ընդհանրացումներ կատարելու հնարավորություն են ընձեռել ստեղծել անծայրածիր աշխարհի մաս կազմող բնության ամբողջականության տպավորություն մա յուանի սյա գույի բնանկարները դարում մեծ տեղ է գրավել գիտնականների գեղանկարչությունը սու շի վեն տուն մի ֆեյ որոնք ձգտել են իրենց ստեղծագործությամբ պատկերել երևույթների քողարկված իմաստը տիեզերքի շարժումը նրա ոգին դարերում աճել է ճենապակու բրոնզյա հայելիների մետաքսե գործվածքների արտադրությունը դարերում ծաղկման է հասել խեցեգործական արտադրությունը օտարերկրյա ներխուժումների և ֆեոդալ կառավարողների պատճառով քայքայման հասցված չինաստանի արվեստը դարերում անկում է ապրել չնայած դրան ճենապակին ժողովրդական քանդակազարդումը լաքերը արծնապակին ասեղնագործությունը դիպակագործությունը հասել են գեղարվեստական բարձր մակարդակի ազգային ինքնագիտակցության աճի հետ արվեստում դրսևորվել են նոր տեղաշարժեր փորագրանկարներում արտացոլվել է անկախության համար չինաստանի ժողովրդի պայքարը դարի վերջին ի հայտ է եկել քաղաքական ծաղրանկարը ական թվականներին ստեղծվել են հեղափոխական պաստառներ թռուցիկներ ծաղրանկարներ քաղաքական փորագրանկարը առավել բարձր զարգացման է հասել լու սինի անվան արվեստի ակադեմիայի հիմնադրումով ստեղծվել են գոլ ցուանի փորագրանկարաշարերը լի խուայի մա դայի նկարաթերթերը մեծ են ավանդական գոհուո ոճի գեղանկարչության նվաճումները ուր կիրառվում են ազգային ավանդույթները տուշով գալարափաթեթների վրա երփնագրելու հին տեխնիկան հաճախ դրանք միահյուսելով ժամանակակից եվրոպ գեղանկարչական եղանակներին ցի բայշի սյույ բեյխուն ցզյան չժաո խե պան տյանշոու զարգացել են դեկորատիվ արվեստի բոլոր տեսակները չինաստանի երաժշտական մշակույթը հնագույններից է նրա ավանդույթները սկզբնավորվել են ծիսական երգերից և պարերից մ թ ա դարերում երաժշտություն յ ու ե բառը նշանակել է նաև բանաստեղծություն պար կերպարվեստ մ թ ա դարից ստեղծվել է երգերի գիրք ը շիցզին դարերի ժողովրդական երգարվեստի հնագույն հուշարձանը որի ի հայտ գալու ժամանակը համարվում է չինաստանի երաժշտության պատմության սկիզբը մ թ ա մոտ դարում երգը առանձնացել է պարից դառնալով արվեստի ինքնուրույն տեսակ խուան դի առասպելական տիրակալին է վերագրվում լյ ույ լարվածք չափ համակարգի գյուտը որի հիմքում աստիճանանոց հնչյունաշարն է ստացվում էր տարբեր մեծության բամբուկե փողերով դասավորված այնպես որ առաջանում էր վերընթաց կվինտային քայլերի շղթա լյույը գոյատևել է մինչև դարը մ թ ա դարում չինաստանի երաժշտության մեջ սկզբնավորվել է պենտատոնիկան լյույի համակարգում առանձնացվել են կարևորագույն տոները չինական ավանդական նվագախումբը բաղկացած է մոտ նվագարանից որի լարային խումբը ամենամեծը մոտ տեսակ կազմված է կսմիթային սե ցին պիպա աղեղնավոր տարբեր տեսակի խ ու էրխու բանխու և բազմաթիվ այլ նվագարաններից փողայիններից տարբեր տիպի սրինգներ այդ թվում սյաո պայսյաո չի դի սոնա շեն հարվածայիններից գոնգերի տարբեր տեսակներ բանգու թմբուկի տարատեսակ բոչժուն զանգի տարատեսակ ևն մ թ ա դ կոնֆուցիականության զարգացման հետ չինաստանի երաժշտությունը հատկապես կարևոր հասարակական նշանակություն է ձեռք բերել նրա զարգացմանը նպաստել են այսպես կոչված լին ծիսակարգը և ժենը մարդասիրությունը մ թ ա դ երաժշտությանը տրվել է պետական նշանակություն մշակութային ընդհանուր վերելքը անդրադարձել է ժողովրդական երգերի ու պարերի զարգացման վրա մ թ ա դարում չինական արքունիքին կից ստեղծվել է հատուկ երաժշտական պալատ յուեֆու որի տնօրինության տակ էր երաժշտական բանահյուսության հավաքումն ու ուսումնասիրությունը ինչպես և չինաստանի տարբեր մարզերից երգիչների և պարողների հավաքագրումն ու ուսուցումը չինաստանի երաժշտությանը բնորոշ է կապը բանաստեղծության հետ որից և առաջացել է վոկալ ժանրերի գերակշռությունը ժողովրդական երգին հատուկ են միաձայնություն հետերաֆոնիա կրկնվող ռիթմեր երգեցողության եղանակը ֆալցետաին է հնչյունի կոկորդային երանգավորմամբ դդ չինաստանում բուդդայականության տարածման հետ ներթափանցել է ւսյլ ժողովուրդների երաժշտական մշակույթների ազդեցությունը որն անդրադարձել է երաժշտության լադային կառուցվածքի և գործիքարանի ի հայտ են եկել նոր նվագարաններ վրա առաջին պահպանվածներից պրոֆեսիոնալ ստեղծագործությունը ցին կսմիթային նվագարանի համար գրված միայնակ խոլորձ պիեսն է վերագրվում է ցյու մինին դար դարի սկզբին սկսվել է երաժշտական մշակույթի վերելքը հիմնադրվել են հատուկ երաժշտական ուսումնական հաստատություններ առաջին դերասանական պրոֆեսիոնալ թատերախմբերը այդ թվում լիյուան ը տանձենու այգի ն դարում ստեղծվել է դուան անցզեի նշագրումներ երաժշտության մասին երաժշտատեսական առաջին տրակտատը դարերում սկսել է զարգանալ բեյցյույը հյուսիսային երաժշտական դրամա որի կարևորագույն ձևն է ցզացզյույը այդ ժանրի ավելի քան պիես տեղական ժողովրդական երգերի հիման վրա գրել է գուան հան ցինը դարում ի հայտ է եկել նանսին հարավային երաժշտական դրամա դրանց ազդեցությամբ դարում ձևավորվել է չինաստանի երաժշտաթատերական բարձր արվեստը պատմական արժեք ունի երաժշտական հնչյունների հանրագիտարանը ուր երաժշտության տեսաբան չժու ցզայ յույը զարգացրել է հավասարաչափ տեմպերացված աստիճանանոց հնչյունաշարի սկզբունքը ավարտին է հասցրել լյույ համակարգի և չինական ողջ դասական երաժշտության զարգացումը դարում հաստատվել է մի երաժշտարվեստ որի ավանդույթները պահպանվել են ներկայումս դարից ներթափանցված եվրոպական ազդեցությունները ուժեղացել են դարերի սահմանագծին դարի ական թվականներին չինական առաջադեմ երաժիշտները այդ թվում սի սինհայը եվրոպական երաժշտության նվաճումներին տիրապետելու համար սովորել են եվրոպայի երկրներում ական թվականներին կոմպոզիտոր նե էրը չինաստանի պետական հիմն դարձած կամավորների քայլերգ ի հեղինակը լյույ ցզին և ուրիշներ ստեղծել են հեղափոխական հայրենասիրական մասսայական երգեր թվականին ստեղծվել է գրականության և արվեստի համաչինական ֆեդերացիան թվականին նրան կից չինաստանի կոմպոզիտորների միությունը թվականին լույս է տեսել երգեր կռվի դաշտից ժողովածուն բացվում են բարձրագույն երաժշտական ուսումնական հաստատությունները չինաստանի թատերարվեստը սկզբնավորվել է մ թ ա հազարամյակներում և զարգացել հիմնականում երգ պարային ստեղծագործության ժողովրդական ձևերում աշխարհիկ և կրոն ծեսերի երգերում ու պարերում ինչպես և բայ սի հարյուր ներկայացում ձևով որոնք ընդգրկել են կրկեսային ժանրերի բազմաթիվ տարրեր մ թ ա հազարամյակների գրավոր հուշարձաններում հիշատակվում են չան յու երգող դերասան և պայ յու ծաղրածու կատակերգակ տերմինները տան ժամանակաշրջանում դարեր երևան է եկել երգ պարային դացյույ բեմական նոր ձևը որը դարձել է երաժշտությունը երգը պարն ու մնջախաղը միավորող չինական թատրոնի հիմնաքարերից դարում կայսր սյուան ցզունի արքունիքին կից ստեղծվել է տանձենու այգին լիյուան թատերական դպրոցը ուր պատրաստվել են երաժիշտներ պարուհիներ և երգիչներ արքունական ներկայացումների համար նույն անվանումն է ունեցել նաև արքունական դերասանական թատերախումբը առաջին դրամատիկական ձևերից է ցզացյույ երաժշտական դրաման որ ծաղկման է հասել դարում չինական դրաման զարգացել է երկու ուղղությամբ ցզացյույ պիեսները վերաբերում են թատրոնի հյուսիսային ճյուղին բեյցյույ չուանցի դրամատիկական ձևը հարավային ճյուղին նանսի դարերում գրաքննությունը խստորեն արգելել է բազմաթիվ ներկայացումներ թատրոնի հետագա զարգացումը հիմնականում ընթացել է ծայրամասերում ուր ստեղծվել են առաջին տեղական թատեր ժանրերը առավելապես դեմոկրատական իյանյան և կունցյույ ազնվական խավերի երկուսն էլ ցզյանսի նահանգում դարի կեսին տեղական թատրոնների այդ թվում կունցյույի հիման վրա ստեղծվել է պեկինյան երաժշտական դրամա ցզինսի նոր ձևը որը ժամանակի ընթացքում ձևավորվել է որպես չինական համազգային դասական դրամա դրանում արտահայտվել են չինական թատրոնի հիմնական գծերը գործող անձանց բաժանումը ըստ ամպլուաների հերոս շեն հերոսուհի դան տղամարդկանց բնութագրական դերեր ցզին կատակերգակ չոու դերասանական արվեստի առանձնահատկությունն է խաղ երևակայական առարկաներով արտահայտչական պայմանական հնարքներ ոճավորված շարժումներ և ժեստեր դարում պեկինյան երաժշտական դրամայի պատմությանն է կապված մի շարք դերասանների մեյ լանֆանի չժոու սինֆանի չեն ցանցյուի օույան ցույցյանի ստեղծագործական ուղին նրանք բոլորն էլ կատարել են կանանց դերեր բացի չժոու սինֆանից դարի սկզբի դեմոկրատական և հեղափոխական տրամադրությունները նպաստել են ժամանակակից դրամատիկական թատրոնի ձևավորմանը որի հաստատումն ընթացել է եվրոպ դրամատիկական արվեստի ազդեցությամբ թվականին ճապոնիայում սովորող չին ուսանողները կազմակերպել են գարնանային ուռենի չունլյուշե առաջին դրամատիկական թատերախումբը նույն թվականին չինաստանում ստեղծվել է նաև գարնանային արև չունյանշե առաջին պրոֆեսիոնալ դրամատիկական թատրոնը դարի սկզբի դրամատիկական և ավանդական թատրոնների առաջադեմ գործիչները թվականին շանհայում միավորվել են հարավային ընկերություն ում նանգոշե թվականին կազմակերպվել է չահ թատերական գործիչների լիգան ական թվականներին դրամատիկական թատրոնները բեմադրել են համաշխարհային դրամատուրգիայի պիեսներ ինչպես և ազգային դրամատուրգների երկեր ճապոնական զավթիչների դեմ պատերազմի ժամանակ ազատագրված շրջաններում ներկայացվել են հրատապ թեմաներով գործեր ինչպես և ավանդական խաղացանկի պիեսներ նոր խմբագրումներով ական թվականների րդ կեսին դասական գործերի հետ բեմադրվել են նաև պեկինյան երաժշտական դրամայի ժանրի նոր ստեղծագործություններ ալեհեր աղջիկը չժհ ի կազմավորումից հետո ստեղծվել է թատերական բարեփոխումներ անցկացնող կոմիտե թվականին տեղի է ունեցել թատրոնի և դրամայի համաչինական ին ստուգատեսը ցուցադրելով դասական թատրոնի տեսակների ից ավելի պիես ական թվականներին երևան են եկել ցզինսի ժանրի ստեղծագործություններ որոնցում պարզունակ կերպով են լուծվել երկրի քաղաքական և տնտեսական հրատապ խնդիրները երբեք չի կարելի մոռանալ և այլն թվականներին դրվել է թատրոնում հեղափոխության մասին հարցը և ստեղծագործ մտավորականության դեմ ձեռնարկվել են քաղաքական ճնշումներ չինաստանի թատրոնը ապրել է ստեղծագործական ծանր ճգնաժամ խաղացանկից հանվել են դասական գործերը թատրոնները պիեսներ են բեմադրել միայն տոնախմբություններին հին սերնդի ռեժիսորները և դերասանները հեռացվել են աշխատանքից շատերը ենթարկվել հալածանքների թվականից չինաստանի թատերական կյանքը կանոնավորվում է աշխատանքը վերսկսում են թատերական ուսումնական հաստատությունները կոլումբիա պաշտոնապես կոլումբիայի հանրապետություն պետություն հարավային ամերիկայի հյուսիս արևմուտքում սահմանակից է արևելքում վենեսուելային հարավ արևելքում բրազիլիային հարավ արևմուտքում պերուին հարավում էկվադորին և հյուսիսում պանամային ողողվում է խաղաղ օվկիանոսի և կարիբյան ծովի ջրերով կոլումբիան իսպանացիների կողմից հայտնաբերվել է թվականին րդ դարի ական թվականներին իսպանացիները վերջնականապես նվաճել են երկիրը հարակից տարածքներով և դարձրել գաղութ նոր գրանադա անունով ընդգրկում էր նաև էկվադորի պանամայի վենեսուելայի տարածքները որը հետագայում տրոհվել է կոլումբիայի անկախությունը հռչակվել է թվականի հուլիսի ին սակայն իրական անկախությունն սկսվել է թվականից մեծ կոլումբիայի դաշնության տրոհումից հետո նրանից անջատվել են ներկայիս վենեսուելան և էկվադորը թվականից երկիրն անվանվել է կոլումբիայի միացյալ նահանգներ թվականից կոլումբիայի հանրապետություն երկրի հիմնական բնակիչները կոլումբիացիներն են կոլումբիան գտնվում է հարավային ամերիկայի հյուսիս արևմուտքում ափերը ողողվում են խաղաղ օվկիանոսի և կարիբյան ծովի ջրերով երկրին են պատկանում նաև սան անդրես պրովիդենսիա կարիբյան ծովում և մալպելո խաղաղ օվկիանոսում կղզիները ռելիեֆը բազմազան է հյուսիսում և արևելքում հարթավայրային է իսկ արևմուտքում ձգվում է կոլումբիական անդեր լեռնաշղթան հյուսիս արևմուտքում սիեռա նևադա դե սանտա մարտա լեռնազանգվածն է որտեղ գտնվում է կոլումբիայի ամենաբարձր կոլոն լեռնագագաթը մ ափամերձ գոտիներում ճահճապատ դաշտավայրեր են կան նավթի գազի ածխի ոսկու պլատինի զմրուխտի առաջին տեղն աշխարհում երկաթի պաշարներ կլիման հասարակածային և մերձհասարակածային է գետային ցանցը խիտ է խոշոր գետերն են մագդալենան անտրատոն մետան գուավիարեն կակետան և այլն կան բազմաթիվ լճեր տարածված են մշտադալար անտառներն ու սավաննաները կենդանական աշխարհը հարուստ է կոլումբիան ունիտար հանրապետություն է որը բաժանվում է դեպարտամենտրների և մայրաքաղաքային շրջանի ամեն դեպարտամենտրը գլխավորում է նահանգապետը և դեպարտամենտրի ժողովը որին չորս տարով ընտրում է բնակչությունը նահանգապետը չի կարող զբաղեցնել իր պաշտոնը երկու անգամ առանց ընդհատումների դեպարտամենտներն ունեն ինքնավարության որոշ աստիճան դեպարտամենտները կազմված են մունիցիպալիտետներից մունիցիպալ կառավարությունը գլխավորում է ալկալդը իսկ վարչական մարմինն մունիցիպալ խորհուրդն է երկուսին էլ ընտրում է բնակչությունը չորս տարով մայրաքաղաքային շրջանն է երկրի մայրաքաղաք բոգոտան բոգոտան մասամբ քաղված է իրեն շրջապատող կունդինամարկա դեպարտամենտից հիմնականում կոլումբիացները կաթոլիկ են բայց անտառային հնդկացիների շարքում հանդիպում են ավանդական ցեղային հավատքներ կոստա ռիկա իսպաներեն նշանակում է հարուստ ծովափ պետություն կենտրոնական ամերիկայում հյուսիսից սահմանակից է նիկարագուային հարավարևելքից պանամային հարավից էկվադորին արևելքում ողողվում է կարիբյան ծովի արևմուտքում խաղաղ օվկիանոսի ջրերով այն ունի մոտ միլիոն որի մոտավորապես քառորդ մասը բնակվում է մայրաքաղաք սան խոսեի մռտրոպիտեն հատվածում կոստա ռիկայի տարածքը հայտնագործել է քրիստոֆոր կոլումբոսը թվականին և անվանել նուևո կարթագո նոր կարթագեն ժամանակակից անվանումը ափ հարուստ այսինքն հարուստ ափ իսպանացի գաղութարարները տվել են րդ դարի կեսերին հնագույն ժամանակներում կոստա ռիկայի տարածքում բնակվել են հնդկացիական ցեղեր թ ին ք կոլումբոսը հայտնաբերել է կոստա ռիկայի տարածքը և այն անվանել նուևո կարթագո նոր կարթագեն երկրի ժամանակակից անվանումը տրվել է դարի կեսին և նշանակում է հարուստ ափ երկիրը եղել է իսպանիայի գաղութը կոստա ռիկան անկախություն է ձեռք բերել թ ի սեպտեմբերի ին ամերիկայում իսպանական գաղութների անկախության պատերազմի ընթացքում կոստա ռիկան գտնվում է կենտրոնական ամերիկայում ափերը արևելքում ողողում են կարիբյան ծովի արևմուտքում խաղաղ օվկիանոսի ջրերը երկրի տարածքի մեծ մասը զբաղեցնում են կորդիլիերա դե գուանակաստե կորդիլիերա սենտրալ կորդիլիերա դե տալամանկա լեռները կան գործող հրաբուխներ իրասու մ պոաս մ երկրի հյուսիսը և ծովափնյա նեղ շերտերը զբաղեցնում են դաշտավայրերը կարիբյան ծովափը ճահճապատ է խաղաղօվկիանոսյանը խիստ մասնատված կան երկաթի ծծմբի բոքսիտների արծաթի ոսկու հանքավայրեր կլիման մերձհասարակածային է գետերը սան խուան ռիո ֆրիո արագահոս են ստորին հոսանքներում նավարկելի երկրի տարածքի ը զբաղեցնում են անտառները բնորոշ կենդանիներից են կապիկները կատվառյուծը հովազը զրահակիրը ափամերձ ջրերը հարուստ են ձկներով տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է մշակում են սուրճ կակաո շաքարեղեգ ադամաթուզ բրինձ եգիպտացորեն և այլն զբաղվում են նաև անասնապահությամբ և ձկնորսությամբ զարգացած են արդյունաբերության արդյունահանող ոսկի արծաթ ծովի ջրից աղ սննդի տեքստիլ մետաղամշակման նավթավերամշակման քիմիական ճյուղերը կոստա ռիկան կղզյախմբային պետություն է որով էլ պայմանավորված է այս երկրում տուրիզմի զարգացած լինելու մասին գտնվելով ամերիկայի կենտրոնում երկիրը հանդիսանում է ամն և հարավային ամերիկայի առևտրական խաչմերուկ երկիրը բավականին բազմազգ է այստեղ կան տեղաբնիկ կոստա ռիկացիներ մեքսիկացիներ մեծ քանակությամբ իսպանացիներ և պորտուգալացիներ և ամերիկացիներ իր հարմարավետ աշխարհագրական դիրքի շնորհիվ կոստա ռիկայի մայրաքաղաք սան խոսեն այժմ տուրիզմի զարգացած կենտրոններից է ամռանը այստեղ են գալիս մեծ քանակությամբ եվրոպացիներ հատկապես գերմանացիներ իտալացիներ ֆրանսիացիներ և անգլիացիներ կոստա ռիկացիները քրիստոնյա ժողովուրդ են նրանք հավակնում են քրիստոնեության կաթոլիկ ուղղությանը հավատարիմ մնալով քաղկեդոնի ժողովի սկզբունքներին կաթոլիկությունը այստեղ տարածել են իսպանացի նվաճողները իրենց լեզվի հետ միաժամանակ կիպրոս պաշտոնապես կիպրոսի հանրապետություն կղզի պետություն արևելյան միջերկրականում և երրորդ խոշորագույն ու երրորդ ամենաբնակեցված կղզին միջերկրական ծովում որը տեղակայված է թուրքիայի հարավում սիրիայի և լիբանանի արևմուտքում իսրայելի ու պաղեստինի հյուիսի արևմուտքում եգիպտոսի հյուսիսում և հունաստանի հարավ արևելքում կղզում մարդու գործունեության մասին առաջին վկայությունները թվագրվում են մ թ ա րդ հազարամյակին այս ժամանակաշրջանի հնագիտական պեղումները ներառում են լավ պահպանված նոր քարի դարի խիրոկիտիա գյուղը բացի այդ կիպրոսում է գտնվել աշխարհի ամենահին ջրային պարիսպները կիպրոսը բնակեցրել են միկենյան հույները երկու ալիքով մ թ ա երկրորդ հազարմյակում որպես մարտավարական տարածք միջին արևելքում կիպրոսը հաճախակի նվաճել են գերտերությունները ներառյալ նեոասորական թագավորությունը եգիպտացիները և պարսիկները որոնցից կղզին նվաճել է ալեքսանդր մակեդոնացին մ թ ա թվականին հետագայում կղզին նվաճել են պտղոմեոսների եգիպտոսը հռոմեական կայսրությունը բյուզանդական կայսրությունը արաբական խալիֆայությունները կարճ ժամանակով ֆրանսիական լուսինյանները ու վենետիկի հանրապետությունը որին հաջորդել է երեք դար օսմանյան տիրապետությունը ից թվականներին դե յուրը մինչև թվականը կիպրոսը դրվեց միացյալ թագավորության կառավարման տակ թվականին և պաշտոնապես կցվեց միացյալ թագավորությանը թվականին քանի որ կիպրոսի բնակչության ը թուրքեր էին առիթ եղավ թուրքիային մասնատել կիպրոսը և ստեղծել թուրքական պետություն ական թվականներին թուրք առաջնորդները երկար ժամանակ փորձում էին բռնակցել թուրքիային կիպրոսը քանի որ կարծում էին որ կղզին անատոլիայի մասն է մինչդեռ րդ դարից կղզու բնակչության մեծ մասը հույն կիպրացիներն էին որոնք դավանում էին ուղղափառ եկեղեցուն և ձգտում էին միանալ հունաստանին ական թվականներին երկարատև պայքարից հետո կիպրոսը ստացավ անկախություն թվականին կիպրոսի թվականների ճգնաժամը բերեց բախումների հույն կիպրացիների և թուրք կիպրացիների միջև և ավելի քան թուրք կիպրացի մեկուսացվեց որից հետո վերջ դրվեց հանրապետությունում թուրք կիպրացիների մասնակցությանը թվականի հուլիսի ին հույն կիպրացի ազգայնականները կազմակերպեցին ռազմական հեղաշջրում և հունաստանի ռազմական տարրերի օգնությամբ էնոզիս ի փորձ արվեց սա հրահրեց թուրքերի ներխուժումը կիպրոս հուլիսի ին որից հետո օկուպացվեց հյուսիսային կիպրոսը որտեղի հույն կիպրացու փոխարեն բնակեցվեցին թուրք կիպրացի թվականին հյուսիսային կիպրոսի թուրքական հանրապետությունը հռչակեց իր անկախությունը որը չճանաչեց միջազգային հանրությունը բացառությամբ թուրքիայի այս իրադարձություններին հաջորդեց լարված քաղաքական իրավիճակ որը հայտնի է որպես կիպրոսի հիմնախնդիր կիպրոսի հանրապետությունը ունի դե յուրե ինքնիշխանություն ամբողջ կղզում ներառյալ տարածքային ջրերը և բացառիկ տնտեսական գոտին բացառությամբ ակրոտիրի և դեկելիա ռազմաբազան որը մնում է միացյալ թագավորության վերահսկողության ներքո համաձայն լոնդոն ցյուրիխ համաձայնագրերի այնուամենայնիվ կիպրոսի հանրապետությունը դե ֆակտո բաժանված է երկու հիմնական մասերի կղզու հարավային մասը գտնվում է հանրապետության վերահսկողության ներքո և կազմում է կղզու ը և հյուսիսը կառավարում է ինքնահռչակ հյուսիսային կիպրոսի թուրքական հանրապետությունը որը կազմում է կղզու մոտ ը մյուս ը մակ ի բուֆերային գոտին է միջազգային հանրությունը համարում է որ կղզու հյուսիսը օկուպացրել են թուրքական զորքերը օկուպացիան համարվում է անօրինական համաձայն միջազգային իրավունքի և դասվում է եմ անօրինական օկուպացված տարածքների շարքին երբ կիպրոսը դարձավ եվրոպական միության անդամ կիպրոսը միջերկրական ծովի գլխավոր զբոսաշրջային կենտրոններից է զարգացած բարձր շահութաբերությամբ տնտեսությամբ և շատ բարձր մարդկության զարգացման ինդեքսով կիպրոսի հանրապետությունը ազգերի համագործակցության անդամ է թվականին և եղել է չմիացած երկրների շարժման անդամ մինչև եվրոպական միության անդամ դառնալը թվականի մայիսի ին թվականի հունվարի ին կիպորսի հանրապետությունը միացավ եվրագոտուն ենթադրում են որ կղզին իր անվանումն ստացել է այնտեղ եղած նոճու լատիներեն պուրակների պատճառով նոճին մի ժամանակ այստեղ է բերվել լիբանանից կիպրոսը հանրապետություն է ըստ թվականի սահմանադրության պետության գլուխը նախագահն է նախագահը պետք է լինի ազգությամբ հույն փոխնախագահը թուրք օրենսդրական իշխանության բարձրագույն մարմինը միապալատ պառլամենտն է ներկայացուցիչների պալատը դեպուտատն ընտրվում է հույն ը թուրք համայնքից գործադիր իշխանության բարձրագույն մարմինը մինիստրների խորհուրդն է պրեզիդենտի և փոխպրեզիդենտի գլխավորությամբ թվականից կիպրոսի պառլամենտի կառավարության և պետական այլ հաստատությունների աշխատանքներին թուրքական համայնքի ներկայացուցիչները չեն մասնակցում թվականից ստեղծվել է թուրքական գործադիր ադմինիստրացիա իսկ թվականից միակողմանիորեն հռչակվել է թուրքական ֆեդերատիվ պետություն կիպրոսի հանրապետության դատական բարձրագույն ատյանը գերագույն դատարանն է կղզու ափերը ցածրադիր են թույլ կտրտված մակերևույթը լեռնային է հյուսիսային ափի երկայնքով ձգվում է կիրենիա լեռնաշղթան առավելագույն բարձրությունը մ կենտրոնական և հարավային մասում տրոոդոս լեռնազանգվածը առավելագույն բարձրությունը մ նրանց միջև մեսաորիա հարթավայրն է բարձրությունը մոտ մ օգտակար հանածոներից կան քրոմիտ երկաթ պղինձ ասբեստ կլիման մերձարևադարձային միջերկրածովյան է ամառը շոգ է ձմեռը մեղմ տարեկան տեղումները հարթավայրերում մմ են լեռներում մմ գետահունները ջրով են լցվում միայն ձմեռային անձրևներից հետո մինչև մ բարձրությունները գերակշռում են մշտադալար թփերի մացառուտները ավելի բարձր կաղնու նոճու հալեպյան սոճու անտառները գրավում են կիպրոսի տարածքի մոտ ը զարգացած են արդյունաբերության հանքարդյունահանող պղինձ քրոմ երկաթ և գյուղատնտեսական հումքի վերամշակող ծխախոտ գինի մրգի պահածոներ և այլն ճյուղերը կա նաև տնայնագործական և արհեստագործական արտադրություն գորգեր ձեռագործ խեցեղեն մշակում են ցորեն գարի ընդեղեն բոստանային բույսեր խաղող ցիտրուսներ ծխախոտ նշենի կան ձիթենու և ընկուզենու պուրակներ զարգացած է շերամապահությունը ափամերձ շրջաններում ձկնորսությունը մ թ ա րդ դարի վերջին և րդ դարին կիպրոսը գաղութացրին աքայացիները րդ դարին փյունիկեցիները կիպրոսը կրետեմիկենյան մշակույթի կենտրոններից էր րդ դարի վերջին կղզին նվաճեց ասորեստանը րդ դարի կեսին աքեմենյան պարսկաստանը թվականներին կիպրոսը մտել է ալեքսանդր մակեդոնացու պետության թվականներին պտղոմեոսյան եգիպտոսի կազմի մեջ մ թ ա թվականին նվաճել է հռոմը հռոմեական կայսրության բաժանումից հետո կիպրոսն անցել է բյուզանդիային թվականին գրավել են արաբները թվականին բյուզանդիան բյուզանդական տիրապետության շրջանում կիպրոսում զարգացել են ֆեոդալական հարաբերությունները թվականին կղզին զավթել են խաչակիրները թվականին ստեղծվել է կիպրոսի թագավորությունը գոյատևել է մինչև թվականը լուսինյանների ֆեոդալական տան գլխավորությամբ թվականներին կիպրոսը պատկանել է վենետիկին թվականին նվաճել են թուրքերը րդ կիպրոսում սկիզբ է առեել հունաստանի հետ միավորվելու շարժումը թ ի անգլո թուրքական գաղտնի համաձայնագրով անգլիան օկուպացրել էր կիպրոսը թվականին բռնակցել թ ից կիպրոսը անգլիական գաղութ էր թվականին ստեղծված կիպրոսի կոմկուսը գլխավորել է աշխատավորների ազգային ազատագրական շարժումը որը հատկապես ուժեղացավ երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո թվականին կիպրոսում մտցվեց արտակարգ դրություն արգելվեց կիպրոսի աշխատավոր ուժի առաջադիմական կուսակցության գործունեությունը սակայն կիպրոսի ժողովրդի չդադարող պայքարը գաղութարարներին ստիպեց բանակցություններ սկսել կիպրոսին անկախություն տալու շուրջը թվականի ցյուրիխ լոնդոնյան համաձայնագրով կիպրոսի անկախության երաշխավորների միջև հունաստան անգլիա թուրքիա ճանաչվեց կիպրոսի անկախության իրավունքը բայց անգլիան ստացավ կղզում ռազմական բազաներ ակրոտիրի և դեկելիա ունենալու իսկ հունաստանը և թուրքիան զորամասեր պահելու արտոնություն թվականի օգոստոսին դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվեցին կիպրոսի և խորհրդային միության միջև սեպտեմբերին կիպրոսը դարձավ մակ ի անդամ նախագահ մակարիոս ի կառավարությունը հռչակեց դրական չեզոքություն և բոլոր երկրների հետ բարեկամական կապեր զարգացնելու քաղաքականություն թվականին զինված ընդհարում սկսվեց հունական և թուրքական համայնքների միջև որի հետևանքով երկրում սկիզբ առավ քաղաքական սուր ճգնաժամ թվականին կղզի մտցվեցին մակ ի զորքերը թվականի հուլիսին հունական զինվորականությունն ու ներքին այլ ուժեր խռովություն բարձրացրին կառավարության դեմ պահանջելով կղզին միացնել հունաստանին դրան հաջորդեց թուրքական զորքերի ներխուժումը կղզի որոնք թվականի հուլիս օգոստոս ամիսների ընթացքում զավթեցին կիպրոսի տարածքի մոտ ը հյուսիսում թվականի փետրվարին կղզու թուրքական համայնքի ղեկավարությունը միակողմանիորեն հայտարարեց կիպրոսի թուրքական դաշնային պետություն ստեղծելու մասին որն ավելի սրեց դրությունը կղզում և նոր դժվարություններ հարուցեց կիպրոսյան հարցի լուծման ճանապարհին թվականի փետրվար մարտ ամիսներին նախագահ մակարիոսի և թուրքական համայնքի ղեկավար դենքթաշի միջև պայմանավորվածություն ձեռք բերվեց միջհամայնքային բանակցությունների միջոցով հարցը դաշնային միասնական երկհամայնք և անկախ կիպրական պետություն ստեղծելու հիման վրա լուծելու շուրջը սակայն թուրքական համայնքի ջանքերով բանակցությունները ձախողվեցին թվականի օգոստոսին վախճանվեց մակարիոսը և նույն թվականի սեպտեմբերին նախագահ ընտրվեց սպիրոս կիպրիանուն նա հայտարարեց որ հարազատ կմնա նախկին նաղագահ մակարիոսի ներքին և արտաքին քաղաքականությանը կիպրոսի բնակչության մեծամասնությունը մոտ հույներ են որոնց նախնիներն այստեղ բնակություն են հաստատել ավելի քան հազար տարի առաջ ը թուրքեր են որոնք այստեղ մուտք են գործել դարում հունաստանի հետ հույն կիպրացիների միավորմանը շարունակաբար խոչընդոտել է կղզու փոքրաթիվ թուրքական համայնքը կիպրոսի գրականությունը հիմնականում հունարենով և թուրքերենով է հունարենով գրականությունն ստեղծվել ու զարգացել է հունական գրականության սերտ փոխներգործությամբ կիպրոսի առաջին հուշարձաններն են ստասինի կիպրական ասքեր ը մ թ ա դդ և աֆրոդիտեին նվիրված հոմերոսյան հիմներ ը աստիճանաբար ձևավորվել է կիպրոսի բարբառը որով արձանագրվել են ակրիտյան երգեր ը րդ դդ դ գրի են առնվել լ մախերասի պատմական ժամանակագրությունները թուրքական նվաճումով կասեցվեց կիպրոսի գրականության զարգացումը րդ դարի վերջին և րդ դարի սկզբին այն նոր վերելք է ապրել ական թթ հետո կիպրոսի գրականության մեջ հնչում են ազգային ինքնորոշան համար պայքարի մոտիվները կ լիսիոտիս ա պերնարիս ա իոանու արձակագիրներ կ պրուսիս ա ինդիանոս և այլն գեղարվեստական նոր լուծումների որոնումները բնորոշ են պ միխանիկոսի ս լազարոսի և ուրիշների պոեզիային պատմվածքի ժանրը մշակում են պ իոաննիդիսը լ մալենիսը ական թվականներին աչքի են ընկնում արձակագիրներ ա խրիստոֆիդեսը իվի մելեագրուն և ուրիշներ բանաստեղծներ ա պաստելասը մ պասիարդիսը ձևավորվում է առաջադեմ գրողների երիտասարդ սերունդը բանաստեղծներ ա պիլիոտիս գ կոնստանդիս արձակագիրներ պ պեոնիդիս լ սոլոմոնիդու ն ռոսսիդի կիպրոսի թուրքերենով գրականությունը ներկայացված է գլխավորապես պոեզիայով թուրք համայնքում հայտնի են օզքեր յաշինը ծնվել է թ ին ֆիքրեթ դեմիղրաթը ծնվել է թ ին օղուզ քուզետողլուն ծնվել է թ ին ժամանակակից դրամատուրգներ են ֆադլ քորքուտը յուններ ոլուտուգը հայտնի է արձակագիր հիքմեթ աֆիֆ մապոլարը ծնվել է թ ին վաղ քարի դարի շրջանի սալարկված փողոցով հատակագծում շրջանաձև բնակարաններով խիրոկիտիյա բնակավայրում մ թ ա հազարամյակ հայտնաբերվել են քարե անոթներ պրիմիտիվ կուռքեր խեցեղեն ուշ բրոնզի դարի մ թ ա կիպրամիկենյան արվեստի ծաղկման շրջանի նկարազարդ սափորները արձանիկները բրոնզյա իրերը ոսկե զարդերը փղոսկրյա բարձրաքանդակները կերտված են էգեյան և արևելյան մշակույթների համադրումով էնգոմիում հայտնաբերվել է փողոցների ուղղանկյուն ցանցով քաղաք կիպրոսյան արխաիկայի շրջանում մ թ ա ծաղկել է երկգույն կարմիր սև սափորանկարչությունը թրծակավե քանդակագործությունը կրաքարե մոնումենտալ արձանագործությունը մ թ ա դ վերջին կրել է հունական արխաիկայի ազդեցությունը վունիի պալատի մ թ ա դ սկիզբ հատակագծային հորինվածքում զուգորդվել են արևելյան պալատների և հունական մեգարոնի ճարտարապետական առանձնահատկությունները մ թ ա դ մ թ դ կիպրոսիի արվեստը և ճարտարապետությունը զարգացել են հունական դասական և հելլենիստական ապա նաև հռոմեական արվեստի ազդեցությամբ պաֆոսի կուրիոնի սալամիսի հուշարձանները կիտին և լիտրանգոմին մերձ եկեղեցիներում պահպանվել են դդ վաղ բյուգանդական բարձրարվեստ խճանկարներ դ գոթական ոճի հուշարձաններից են նիկոսիայի և ֆամագուստայի տաճարները սուրբ իլարիոնի դղյակը և այլն թուրքերի օրոք կառուցվել են մզկիթներ անգլիացիների տիրապետության ժամանակ կլասիցիզմի և ժամանակակից ճարտարապետական ոգով վարչական շենքեր ական թվականներից զարգանում են ճարտարապետությունը ճարտարապետներ ս իկոնոմու մհխաիլիդիս եղբայրներ թ դիմիտրիոս գեղանկարչությունն ու գրաֆիկան նկարիչներ ա դիամանդիս գ գեորգիու տ կանտոս կիպրոսի ժողովրդական արվեստի ճյուղերն են փայտի քանդակազարդումը խեցեգործությունը արծաթի դրվագումը ժանեկագործությունը ասեղնագործությունը կիպրոսում լույս է տեսնում շուրջ թերթ ամսագիր հունարեն անգլերեն թուրքերեն խոշրագույններն են հուն թվականից ալիթիա շաբաթաթերթը թվականից մախի թվականից ագոն թվականից նեա թվականից ֆիլելևթերոս թվականից խարավգի թվականից թուրքերեն հալքըն սեսի օրաթերթը հայերեն լույս են տեսնում տեղեկատու կիպրահայ տեղեկատու արձագանք հայացք փարոս պարբերականները ռադիոհաղորդումները թվականից հուն անգ թուրք հայ հեռուստատեսային հաղորդումները թվականից հայերը կիպրոսում բնակվել են հնագույն ժամանակներից ըստ հայ սփյուռք հանրագիտարանի դեռևս վաղ միջնադարում րդ դդ կիպրոսում եղել են առանձին հայ պաշտոնյաներ զինվորականներ առևտրականներ հայկական համայնքն այստեղ ձևավորվել է րդ դարում կիլիկիայի հայոց թագավորության անկումից թ և հայոց ցեղասպանությունից թթ հետո կիպրոսում հայերի թվաքանակը ստվարացել է ներկայումս կիպրահայերի թիվը կազմում է մարդ որոնք հիմնականում ապրում են նիկոսիա լարնակա լիմասոլ ֆամագուստա պաֆոս քաղաքներում կիպրոսի հայ համայնքի թվաքանակի մասին նմանատիպ ցուցանիշ է հրապարակված նաև կիպրոսաբնակ հայության համացանցային հանգույցում հայկական սփյուռքի ավանդական կառույցները դպրոց եկեղեցի մամուլ միշտ էլ ակտիվորեն են գործել լինելով հայ համայնքի ինքնակազմակերպման և հայապահպանության արդյունավետ մեխանիզմներ հայերը որպես կիպրոսի հանրապետության քաղաքացիներ լիովին ինտեգրված են այդ երկրի հասարակությանը և ակտիվ մասնակցություն են ցուցաբերում հատկապես հասարակական քաղաքական կյանքին դրա լավագույն վկայությունը թերևս այն է որ սույն թվականի մարտի ին հայազգի մարիոս գարոյանն ընտրվեց կիպրոսի խորհրդարանի ներկայացուցիչների պալատ նախագահ նա թ հոկտեմբերի ից կիպրոսի առաջատար քաղաքական կուսակցություններից մեկի ժողովրդավարական կուսակցության նախագահն է կիպրոսաբնակ հայությունն ունի կրոնական համայնքի կարգավիճակ հայ համայնքը ներկայացուցիչների պալատում ունի ներկայացուցիչ կիպրոսի խորհրդարանում հայ համայնքի ներկայացուցիչն է նշանավոր գործարար և հասարակական քաղաքական գործիչ վարդգես մահդեսյանը կիպրական հասարակությանը հայերի ինտեգրվածության մասին է վկայում թեկուզ այն որ ս թ նոյեմբերի ին կիպրոսի նախագահ դիմիտրիս քրիստոֆիասը գլխավորել է լիմասոլում հայկական դպրոցի բացման արարողությունը կիպրոսի հանրապետությունը որն աշխարհի երկրների կողմից ճանաչված պետություն է գերիշխանության պահանջներ է հայտարարել ամբողջ կիպրոս կղզու և շրջակա ջրերի նկատմամբ բայց դե ֆակտ կղզին բաժանված է չորս մասի կիպրոսի հանրապետությունը վարչականորեն բաժանվում է շրջանների եպարքիա որոնց մի մասը գտնվում է միայն թուրքիայի կողմից ճանաչված հյուսիսային կիպրոսի թուրքական հանրապետության վերահսկման տակ կիպրոսը երրորդ ամենամեծ կղզին է միջերկրականում և ամենասիրված շրջաններից մեկն է զբոսաշրջիկների համար կղզին զբոսաշրջիկներին գրավում է իր մեղմ կլիմայով տաք ծովով հրաշալի լողափերով որոնք ամբողջ տարին մարդաշատ են տրոոդոսի լեռնային առողջարանով ինչպես նաև բազմաթիվ ու եզակի պատմական հուշարձաններով տարեկան ավելի քան միլիոն զբոսաշրջիկ է այցելում այդ երկիրը 
