antares scorpii ye una estrela o nombre d a qual promana d o griego pareixito a ares u enemigo d ares probablement perque a suya tonalidat royisca fa recordar a d o planeta marte ares ta os griegos ixa coloración especial ha feito d a estrela un obchecto d intrés ta muitas sociedatz a lo largo d a historia y muitos d os antigos templos echipcios s orientoron a fin que a luz d antares tenese un papel importán en as ceremonias que se i celebraban antares yera una d as quatre estrelas reyals d os antigos astrologos persas y mencionatas por zoroastres y bells escritors aseguran que ye a estrela lanza a la que fa referencia o libro biblico de chob antares ye un estrela chigant de clase m con un diametro d aproximadament x km una mica més d a distancia entre o sol y o planeta marte a suya densidat ye bien chicota a distancia a la tierra ye de anyos luz ye a estrela més brilant scorpii d a constelación d escorpio a mayoría d as luengas conoixidas s incluyen en as clamadas familias lingüisticas en sentiu estricto una familia de luengas ye una unidat filochenetica ye dicir totz os suyos miembros derivan d un ancestro común l ancestro ye conoixiu de forma dreita en pocas ocasions ya que o rechistro historico d a mayoría d as luengas ye mui curto sin dembargo ye fesable remontar muitas d as caracteristicas de l ancestro común de luengas relacionadas aplicando lo metodo contimparativo un procedimiento de reconstrucción creyato en o s xix por o lingüista august schleicher se puede contrimostrar con facilidat o estatus de muitas d as famillas listadas mas abaixo as familias de luengas pueden estar subdivididas en unidatz menors d ordinario clamadas brancas a historia d una familia de luengas se representa a ormino como un árbol as luengas que no pueden estar clasificadas con seguranza en denguna familia son clamadas luengas aislatas lista d as familias lingüisticas d o mundo ordenatas de més a menos seguntes a suya importancia demografica se veiga tamién luengas aislatas antimás d as luengas ementadas que han surtiu de forma natural existen atros luengaches que truxan con istas muitas y importants caracteristicas laragonés idioma aragonés u luenga aragonesa ye un idioma romance luenga propia d aragón parlato por bellas personas sobretot en as comarcas pirinencas y prepirinencas d o norte d aragón en as atras comarcas aragonesas a on que se charró l idioma hue o substrato y influencia de l aragonés ye encara perceptible en o castellano que se i fabla más que más en os aragonesismos lexicos a denominación formal mes común d a luenga ye aragonés nombre con que ye conoixita localment historicament y internacional a tradición filolochica fa uso igualment d o compuesto navarro aragonés u navarroaragonés ta referir se más que más a lo estadio medieval d o idioma a consonant con l uso d atros compuestos lingüistico cheograficos ta atros romances peninsulars como lo galaico portugués u l astur leyonés popularment a falta historica de claros referents lingüisticos y una diglosia multisecular con o castellano accentuoron as diferiencias dialectals de l idioma afavorindo una baixa conscienciación unitaria entre os parladors d a luenga y fendo que aquells que millor mantenioron o dialecto propio lo denominasen con un nombre local ansotano cheso belsetán chistabín etc fabla ye una altra denominación informal considerata alternativa per beluns popularizata en a segunda metat d o sieglo xx en realidat ye un alcurzamiento d a expresión fabla aragonesa inspirata en a de fabla chesa usata en cheso l aragonés ye encara parlato como luenga materna en o suyo nuclio orichinal as montanyas aragonesas d os pirineus en as comarcas d o viello aragón chacetania y alto galligo semontano sobrarbe y ribagorza as ciudatz y villas prencipals an encara puede trobar se fabladors patrimonials de l aragonés son uesca graus monzón balbastro fonz echo estadilla benás samianigo pandicosa chaca plan ansó ayerbe broto lo grau altros aragoneses tamién aprenden aragonés como una segunda luenga en puestos como uesca zaragoza exeya y teruel seguntes os datos d o censo de a on se incluyoron preguntas relativas a l uso d as luengas propias a suma de fabladors no blincaba d os fendo que l aragonés siga una d as luengas europeas con más gran periglo d extinción dende o censo de o estudio demolingüistico mas important ye lo estudio sociolingüistico feito en una gran aria de l alto aragón por l equipo de l euskobarometro dirichiu por francisco llera a zaguers d os anyos seguntes a elaboración d o sociologo natxo sorolla sobre os datos d ixe informe l aragonés yera parlau por bellas personas d as qualas lo tendrían como luenga inicial ixos datos tamién dan a zifra de personas que lo entienden que lo saben leyer y que lo saben escribir as zifras dadas por atros autors gosan situar se entre os y os parladors s ha de destacar que en o censo de población y viviendas de tornó a incluir se preguntas sobre o conoiximiento y l uso d as luengas propias d aragón fendo un total de personas que declarón saber charrar aragonés entender lo leyer lo y escribir lo con un de margin d error con un intervalo de confianza d o estando os datos con mayor representatividat estatistica que disponemos sobre as competencias lingüisticas en aragonés os municipios que figuraban como aragonesofonos en l abant prochecto d a lei de luengas que o gubierno d aragón publicó en l anyo pero que no plegó a presentar en as cortz d aragón son abiego abizanda adauesca agüero l aínsa sobrarbe aísa albero alto albero baixo alberuela de tubo alcalá d o bispe alerre almudévar l almunia de sant chuan alquezra angüés ansó antillón aragüés de lo puerto ardisa argavieso arguis ascellas ponzano ayerbe azara azlor bagüés bailo val d echo val de bardaixí vall de lierp balbastro banastars barbués barbunyals barcabo benás berbegal biel fuencalderas biarche biescas vilanova villanuga bisagorri biscarrués vicién blecua y torres boltanya borau broto a buerda campo candarenas a canal de berdún canfranc capella casbas de uesca castillón de sos castillón d o puent castiello de chaca castillazuelo chaca chasa chistén colungo chía chimillas a espunya estada estadilla fago fanlo fiscal fonz la foradada d el toscar o frago a fueva lo grau graus oz de tena oz y costeán huerto ibieca igriés ilche a sotonera longars a luenga a perdiguera lobarre lo porzano oscorrals lupinyén ortiella mianos monflorit ascasas monzón morillo de galligo naval novals nueno olvena palo pandicosa as penyas de riglos peraltiella perarrúa pertusa piracés plan pozán d o vero a puebla de castro puent d a reina de chaca puertolas o pueyo d araguás quicena robres samianigo saúnc salas altas salas baixas saliellas sallén de galligo sant chuan de plan sangarrén santa cruz d as serors santa cilia de chaca santolaria de galligo santa liestra y sant quílez santa maría de dulcis secastiella seira senés d alcubierre sesa sesué sietamo tardienta tella sin tierz torla torralba d aragón torres d alcanadre torres de barbués uesca yebra de basa yesero y zaragoza laragonés ye clasificato per lo suyo contexto cheografico y historico como un idioma romanico occidental encara que una d as caracteristicas tradicionals que definen as luengas romances occidentals a sonorización d as oclusivas xordas intervocalicas no gosa cumplir se en aragonés más que más en l aragonés central en occitano gascón local d a val d aspa tamién se troba lo mesmo fenomeno encara que muitos lingüistas lo enclavan en o grupo de luengas iberorromances l aragonés presienta unas diverchencias que lo deseparan d os romances de l ueste peninsular castellano asturiano leyonés y gallego portugués amanando lo més t o catalán y ta l occitano más que más l occitano gascón y t o resto d a romania en cheneral per eixemplo en a conservación d as particulas pronominalo adverbials ibi bi i y en ne en o suyo lexico elemental l aragonés tamién conta con un percentache licherament superior de vocables més amanatos t o catalán más que más l occidental y t o gascón que no pas t o castellano encara que ixo pende tamién en a variedat asinas l aragonés occidental no comparte ya tanto lexico con os vecins orientals como lo fan l aragonés sobrarbenco y ribagorzano os antigos navarro y riochano yeran variedatz navarroaragonesas més amanatas t o castellano u que aparentment se castellanizoron luego l aragonés muderno ye en conseqüencia un idioma romance posicionato entre o conchunto iberorromance y o conchunto formato per lo catalán y l occitano fendo de puent entre o castellano y o catalán pero tamién en muitos casos entre o castellano u catalán y o gascón o feito de compartir con o gascón y o catalán noroccidental y en ocasions con o vasco una ripa de vocables exclusivos en a romania mete tamién a l aragonés en un sozgrupo dito en ocasions pirinenco de vez o suyo arcaísmo en bellas solucions lo achirmana con l asturiano u tamién o gallego y o catalán frent a lo castellano istas clasificacions fan que l aragonés pueda apareixer como amés oriental d as luengas iberorromances quan no se bi incluyen o catalán u l occitano u como la més sudoccidental d as occitanorromances pirinencas u galorromances l aragonés tamién pareix haber coincidito en muitas cosas con o mozarabe que influyó prou como substrato prencipal en espardir se l aragonés enta o sud per as tierras de zaragoza y teruel o sistema de clasificación d o sil en o ethnologue no acceptato cheneralment per os especialistas d a romanistica considera l aragonés y o mozarabe en un grupo que clama pirinenco mozarabe os fonemas son entre barras obliquas os alofonos d un fonema son entre parentesis quadratas a notación ortografica ye en carácters italicos y se conforma a l ortografía de l academia de l aragonés un accento grafico á é í ó ú indica una posición irregular de l accento tonico bellas caracteristicas propias d a fonetica aragonesa en a suya evolución dende o latín son os posesivos fan a función determinadera quan van preceditos de l articlo definito o sustantivo determinato puet trobar se en metat d a combinación en ocasions no cal l articlo con bells sustantivos referents a parients amanatos s emplega tamién a forma curta d o posesivo que no va acompanyata d articlo l aragonés como muitas d as luengas romances pero a diferiencia d as iberorromances conserva las formas latinas ende y ibi en as particlas pronominalo adverbials en ne y bi i ie a forma més comuna en aragonés de combinación d os pronombres personals de tercera persona de complemento directo y indirecto només distingue o numero de l indirecto li le lis les pero totz dos cheneros y numeros s enciertan en una sola forma en a forma ye prou particular si s acompara con a d as luengas vecinas en as qualas u bien bi ha diferencia de numero y tamién de chenero en o indirecto en castellano u bien diferiencia de numero y chenero en o directo en catalán cal parar cuenta que existen formas en qualques variedatz aragonesas que sí deixan claro lo chenero y numero d o complemento directo asinas pasa en as formas ribagorzanas lo i la i los i las i u en as formas belsetanas le l le lo le la le s le los le las acomparables con as formas d o catalán antigo li l li la etc vivas en buena part de valencia l aragonés naixió alredol d o sieglo viii como uno d os muitos dialectos d o latín desembolicatos en os pireneus centrals y norte y este d a val de l ebro en os actuals riocha sud y este de navarra y alto aragón se considera que entre os substratos o vasco yera muito important a conquista y repoblación d o centro d a val de l ebro y zonas d a celtiberia por parte de cristianos navarros y aragoneses fació que s extendiese a suya luenga cosa favoreixita por charrar se ie un romance mozarabe u romanico andalusí pareixito que emplegaban os cristianos y musulmans nativos y que con poquetz cambeos no yera dificil d aragonesizar sindembargo a expansión de l aragonés fa que empecipie a influencia d altros idiomas por contacto con fabladors d altras luengas latinas amás d o mozarabe d a val de l ebro como l occitano o castellano y más tarde o catalán o romance navarroaragonés que se charraba en a riocha u soria empecipiaba a desapareixer ya por esta epoca en o sieglo xii a unión d o reino d aragón con catalunya baixo lo mesmo rei significó a unión de territorios lingüisticament heterochenios con o catalán fablato en a rechión oriental y l aragonés en a occidental por istas envueltas apareixen os primers textos con formas romances mayoritarias denantes s escribiba nomás que en latín arromanzato en a conquista que se fació dimpués d a unión dinastica l aragonés s extendió menos que o catalán nomás en zonas d o sistema iberico ta o sud d o sector central d a val de l ebro plegando ta o sud de forma compacta ta las actuals comarcas churras as muelas de caroch en as marguins d o río xúcar estioron o cabo sud d a distribución de l aragonés en o reino de valencia podió haber ie una presencia de zonas aragonesofablants mas ta o sud como enclaus que no duroron guaire entre meyo de zonas catalanofablants arabofablants y castellanofablants en especial en o reino de murcia a cheneralización d o castellano tamién conoixito como espanyol como a luenga común d a peninsula significó a recesión de l aragonés proceso de castellanización uno d os intes claus en a historia de l aragonés estió quan un rei de orichen castellano fue coronato en o sieglo xv ferrando i d aragón tamién conoixito como ferrando d antequera con a dinastía trastamara idenficata con o castellano empecipia un periodo de diglosia que dura dica os nuestros días l unión d aragón y castiella y a progresiva suspensión de toda capacidat d autogubierno dende o sieglo xviii significó a reducción de l aragonés que encara se charraba amplament a un emplego rural y coloquial entre que a nobleza esleyó o espanyol como simbolo de poder a supresión de l aragonés plegó t a suya fuga mientres o rechimen d o dictador francisco franco en o sieglo xx os mayestros pegaban a os escolanos por emplegar l aragonés en as escuelas y a lechislación vedó l amostranza de qualsiquier luenga que no fuese a espanyola a democracia constitucional votata por o pueblo en significó un incremento en o numero de treballos literarios y estudeos en y sobre a luenga aragonesa manimenos ista renaixedura puede estar masiau tardana ta ista luenga fa poco s ha lechislato sobre a mesma en a lei de d aviento d uso protección y promoción d as luengas propias d aragón publicata en o boletín oficial de aragón de d aviento de bi ha qualques dialectos de l aragonés en as vals d o pireneu axial una variedat con rasgos más cheneral en o semontano tamién más castellanizata y formas de transición entre as primeras y a zaguera as parlas más orientals d o dialecto ribagorzano en chunto con as más occidentals d o catalán ribagorzano pueden considerar se una variant romance de transición que comparten caracteristicas con o catalán y con l aragonés l aragonés conoix quantas ortografías concurrents no oficials a variedat standard de l aragonés encara ye elaborando se pero bi ha dos concepcions diverchents dende os anyadas d o sieglo xx se publica más que no nunca literatura en aragonés con bella cinquantena d autors martínez j p paricio martín s j ljouwert leeuwarden mercator chinero ginero en grafía medieval ye lo primer mes de l anyo en o calandario gregorián fendo ne parte días lo suyo nombre januairus ye dedicato a janus dios d os cambeyos prencipios os finals y as puertas sindembargo en o calandario román o mes de chinero ocupaba a oncena posición d entre os meses de l anyo y nomás en feban parte días estió con a reforma d o calandario que fació chulio césar quan o mes adquirió as suyas caracteristicas actuals antiparte mesmo que febrero o mes de chinero no existiba dica a reforma que se diz que fació numa pompilio en o sieglo viii ac o mes de febrero ye o segundo mes de l anyo en o calandario gregorián y tien días encara que en os ditos anyos bisiestos en tien o suyo nombre en latín februarius fa referencia a que yera un mes adedicato a las februa unas fiestas de purificación a on se feban sacrificios a los muertos d o nombre d ixas fiestas en deriva o nombre d o dios februus d a mitolochía romana dios que yera tamién relacionato con ixas actividatz purificativas mesmo que o mes de chinero o mes de febrero no existiba en o primitivo calandario román y l adhibiron seguntes se diz quan en o sieglo viii ac o rei numa pompilio fació a suya reforma d o calandario transformando lo d un calandario de base lunar en un calandario de base solar en ixas envueltas teneba ya días pero quan chulio césar establió o dito calandario chulián pasó a tener ne y en os anyos bisiestos estando tamién o zaguer mes de l anyo que en ixas envueltas prencipiaba en marzo en a reforma que fació césar augusto d o calandario chulián o mes de febrero perdió un día pasando asinas a tener a suya configuración actual mayo ye lo cinquén mes de l anyo en lo calandario gregorián y tiene días yera lo tercer mes en lo calandario román antigo a on que chinero y febrero yeran a zaguers de l anyo en lo hemisferio norte ye un mes de primavera d astí lo sobrenombre de mes de las flors manimenos en lo hemisferio sud ye un mes de santmigalada y equivalent a lo noviembre de lo hemisferio norte l aragonés mayo deriva de lo latín maius bi ha diferents hipotesis etimolochicas pa explicar l orichen de lo maius latín a s ha quiesto relacionar con lo nombre maia que recibia la bona dea celebraban lo festival dedicau a esta diosa en lo mes de maius b bi heba tamién una nimfa dita maya filla d atlas y de pleione y madre de mercurio c una tercera opción podría estar lo termin maius juppiter reducción de maximus lo mes gran en la grecia antiga lo equivalent de mayo ye lo mes de lo mes de targelion en la tradición celta l de mayo yera la fiesta de beltaine que marcaba lo encomenzamiento de lo verano y se suposa que ye l orichen de las celebracions que bi ha en buena part de la peninsula iberica ixe día como los mayos chulio u chuliol ye o seteno mes de l anyo en o calandario gregoriano y tien días en l antigo calandario romano se deciba quintilis porque ocupaba a cinquena posición pero se cambió por iulius en honor de chulio césar iulius caesar en latín dimpués d o suyo asasinato porque heba reformau o calandario y se creyeba que yera naixiu en ixe mes a forma chuliol promana d o diminutivo latín iuliolu y ye analoga a las variants catalanas juliol joliol juriol ye documentada en o sieglo xx en aragonés central y oriental y en textos medievals literarios como o libro de marco polo a més de textos provinients de l aria entre a comunidat de teruel y o mayestrato agosto ye o ueiteno mes dr l anyo en o calandario gregorián y en fan parte días en l antigo calandario román yera o seiseno mes de l anyo y se n deciba en latín sixtilis dica que se le cambió o suyo nombre enta augustus en a honor d o emperador augusto qui estió o primer emperador d o imperio román mientres o premitivo calandario román teneba nomás que días adibindo se le un día más con a reforma que fació numa pompilio con o calandario chulián teneba días encara que augusto li adhibió o día que sacó d o mes de febrero ta que tenese días os mesmos días que o mes de chulio adedicato a lo suyo pai adoptivo chulio césar asia central ye una rechión d asia que abraca as tierras d entre a mar caspia y l ueste de china os territorios que s incluyen per un regular en ista rechión son a ormino tamién se i incluyen a rechión se caracteriza per estar un punto de trobata de chens y enfluyenzias plegatas d irán india y china sobre tot per a que se conoix como rota d a seda a luenga y cultura de buena parte d os territorios ye turco mongol menos entre os tachicos y os tibetans per o que parte d ista rechión tamién se conoix con o nombre de turquestén a relichión mayoritaria ye o islam menos en mongolia y o tibet os actuals estatos independients de cazaquistán uzbekistán turkmenistán kirguizistán y tachiquistán son o resultato d a disgregación d as antigas republicas autonomas d a unión sovietica albert einstein de marzo de d abril de naixiu d alemanya pero nacionalizau nordamericano estió un fisico teorico y ye considerau como uno dos mas grans scientificos d o pasau sieglo xx ye conoixiu por haber proposau a teoría d a relatividat y por as suyas contribucions relevants a o desembolique d a mecanica quantica a mecanica estatistica y a cosmolochía obtenió en o premio nobel de fisica por a suya explicación de l efecto fotoelectrico y por os suyos servicios a la fisica teorica dimpués de formular a suya teoría cheneral d a relatividat einstein esdevino conoixiu mundialment o que ye estranio ta un scientifico en os suyos zaguers anyos a suya fama mesmo estió mas gran que no a d atros scientificos d a historia y en a cultura popular einstein ye un sinonimo de belún con muita intelichencia un chenio a suya cara tamién ye reconoixida arredol d o mundo en einstein fue nombrau o personache d o sieglo por a revista time en a suya honor se dio nombre a una unidat emplegada en fotoquimica o einstein y un elemento quimico o einsteinio einstein naixió en en ulm württemberg alemanya bells km a l este de stuttgart os suyos pais estioron hermann einstein un vendedor de leitos que levó dimpués un taller electroquimico y a suya muller pauline einstein de naiximiento koch encara que perteneixeba a una familia chodiga no practicant albert fue ta una escuela catolica elemental y por insistencia d a suya mai recullió licions de vigulín en a suya choventut quan teneba anyos o suyo tío li amostró una bruixola de pocha y ell paró cuenta que bella cosa en o vueito actuaba sobre l agulla construyó modelos y trastes mecanicos por diversión pero estió considerau un escolano pando de nino probablement dislexico u simplament por timidez prencipió a aprender matematicas con bellas dotze anyadas diz que suspendió matematicas en as anyadas posteriors pero ixa remor no ye verdadera se debe a un cambio en a traza d asignar as notas que levó ta ista confusión bellas anyadas dimpués dos tíos d ell favoreixioron os suyos intreses intelectuals en a suya nineza y adolescencia socherindo le y conseguindo le libros sobre sciencia y matematicas dimpués d a fallita d o negocio electroquimico de su pai en os einstein emigroron dende munich ta pavía italia amán de milán albert remanió en munich ta rematar a escuela completó o trimestre y viachó ta pavia ta estar con a suya familia en einstein fizo o desamen d ingreso t a eidgenssische technische hochschule universidat politecnica federal suiza en zurich pero suspendió a parte d artes liberals fue nimviau por a suya familia enta aarau suiza ta rematar a escuela segundaria en einstein recullió o suyo diploma d educación segundaria contino se matriculó en a eidgenssische technische hochschule en ixa mesma anyada einstein renunció a la suya ciudadanía alemana convertindo se en un sin d estau en albert conoixió a mileva maric una companyera de clase serbia que tamién yera amiga de nikola tesla y s inamoró d ella en li concedioron a einstein un diploma d amostranza en a eidgenssische technische hochschule fue acceptau como ciudadano suizo en en iste tiempo einstein discutió os suyos intreses scientificos con una colla d amigos an que tamién i yera mileva os dos tenioron una filla borde liserl naixida en chinero de dimpués d a suya graduación einstein no podió trobar un puesto de profesor entre atras cosas por que o suyo descaro como alumno heba enritau a muitos d os suyos profesors o pai d un companyero de clase li aduyó a trobar treballo como examinador tecnico aduyant en a usina suiza de patents en astí einstein chudgaba a valura d as solicitutz de patents d os inventors ta os trastes que amenistaban conoiximientos de fisica ta entender los tamién aprendió a diferenciar a esencia d as aplicacions mesmo a partir de malas descripcions y o director li amostró a exprisar se correctament de cabo quan einstein rectificaba as errors de disenyo entre que avaloraba a utilidat d os inventos einstein se casó con mileva que yera matematica o de chinero de iste matrimonio estió una sociedat tanto presonal como intelectual einstein se referiba con carinyo a mileva como una creatura que que ye o mío igual y que ye tan fuerte y independient como yo abram joffe en a suya biografía d einstein diz que mileva aduyó a saber lo a einstein isto contradiz de raso a ronald w clark qui en a suya biografía diz que einstein pendeba en a distancia que entre él y mileva existiba ta trobar a soledat necesaria ta fer o suyo treballo o de mayo de naixió o suyo fillo hans albert einstein en o suyo puesto en a usina suiza de patens pasó a estar perenne obtenió o suyo doctorau dimpués de presentar a suya tesi on a new determination of molecular dimensions sobre una nueva determinación d as dimensions moleculars en ixa mesma anyada sin tener guaire contacto con atros scientificos ta discutir as suyas teorías einstein escribió quatro articlos que estableixen os alazetz d a fisica moderna amás gran parte d os fisicos son d alcuerdo en que tres d ixos articlos os que describen o movimiento browniano l efecto fotoelectrico y a relatividat especial mereixeban premios nobel nomás en obtenió uno por l efecto fotoelectrico isto ye una ironía ya que einstein ye muitismo mas conoixiu por a relatividat o que fa importants ixos articlos ye que en cada uno d ellos einstein pilló una ideya d a fisica teorica la levó dica a suyas conseqüencias lochicas y consiguió explicar resultaus experimentals que heban produciu mal de cabeza a os scientificos por muitas decadas einstein presentó ixos articlos a os annalen der physik y os quatro son conoixius como os articlos de l annus mirabilis d o latín anyada extraordinaria a unión internacional d a fisica pura y aplicada international union of pure and applied physics iupap celebrará o eno cabodanyo d a publicación d istos articlos como l anyada mundial d a fisica en o primer articlo de tetulau on the motion required by the molecular kinetic theory of heat of small particles suspended in a stationary liquid sobre o movimiento requiesto por a teoría cinetica molecular d a calor de particlas chiquetas suspendidas en un liquido estacionario publicó o suyo estudio d o movimiento browniano emplegando a teoría cinetica de fluidos establió que o fenomeno que no teneba encara una explicación satisfactoria manimenos haber a tamas d haber estau observau por bellas decadas proporcionó una evidencia empirica d a existencia real d os atomos tamién dio credibilidat a la mecanica estatistica que yera alavez obchecto de controversia antis d iste articlo os atomos no yeran soque un concepto útil pero bi heba un debate entre os fisicos y quimicos sobre a suya existencia real iste treballo proporcionó un metodo ta contar atomos nomás uellando por un microscopio ordinario wilhelm ostwald uno d os mainates d a escuela anti atomo dició posteriorment que se yera tornau en un creyent en os atomos a radiz d a explicación d einstein d o movimiento browniano o segundo treballo tetulau on a heuristic viewpoint concerning the production and transformation of light un punto de vista heuristico sobre a producción y transformación d a luz proposó a ideya d os quantos de luz agora conoixius como fotons y mostró cómo podeban estar emplegaus ta explicar fenomenos como l efecto fotoelectrico a ideya d os quantos de luz fue motivada por a derivación d a lei d a radiación d un cuerpo negro por max planck suposando que a enerchía luminosa solo podeba ser emesa u absorbida en cantidatz discretas ditas quantos einstein contrimostró que suposando que a luz consisitiba de verdat en paquetz discretos podeba esplanicar o misterioso efecto fotoelectrico a ideya d os quantos de luz contradeciba a teoría ondulatoria d a luz que se seguiba d as equacions de maxwell de l electromagnetismo y d a suposición d a divisibilidat sinfinita d a enerchía en sistemas fisicos mesmo dimpués anque bells experimentos contrimostroron que as equacions d einstein ta l efecto fotoelectrico yeran precisas a suya explicación no fue acceptada universalment manimenos por as envueltas de quan li fue concediu o premio nobel amás gran parte d os fisicos yeran convencius que a equación hf yk yera correcta y que os quantos de luz yeran posibles a teoría d os quantos de luz estió una clau important d a dualidat onda particla a ideya de que os sistemas fisicos pueden tener propiedatz de tipo ondulatorio y de tipo corpuscular y fue un prencipio fundamental en a creyación d a mecanica quantica no se obtenió un debuixo completo de l efecto fotoelectrico dica a madureza d a mecanica quantica o tercer articlo d einstein fue tetulau on the electrodynamics of moving bodies sobre a electrodinamica d os cuerpos en movimiento iste articlo introdució a teoría especial d a relatividat una teoría sobre o tiempo a distancia a masa y a enerchía coherent con l electromagnetismo pero ometió a fuerza d a gravedat a relatividat especial resolvió o problema que yera aparent dende l experimento de michelson morley que contrimostró que as ondas de luz no viachaban a traviés de garra meyo como atras ondas viachan a traviés de l augua u de l aire a velocidat d a luz yera pues absoluta y no pas relativa a lo movimiento de l observador ixo yera imposible baixo a mecanica clasica newtoniana george fitzgerald ya heba conchecturau en que o resultau de michelson morley podeba deber se a que os cuerpos en movimiento s alcorzasen en a endrecera d o suyo movimiento y belunas d as equacions prencipals de l articlo as transformacions de lorentz ya heban estau introducidas en por o fisico holandés hendrik lorentz refirmando matematicament a conchectura de fitzgerald pero einstein explicó as razons sozchacents ta ista rareza cheometrica a explicación s alazeta en dos acsiomas uno estió a viella ideya de galileo de que as leis d a natura habrían d estar as mesmas ta totz os observadors que se mueban con velocidat constant relativa y l atro estió l axioma de que a velocidat d a luz ye a mesma ta totz os observadors a relatividat especial teneba bellas conseqüencias chocantes dau que os conceptos absolutos d espacio y tiempo yeran refusaus de raso a teoría se dició a posteriori d a relatividat especial ta diferenciar la d a suya posterior teoría d a relatividat cheneral que encluye tamién a os observadors con movimiento accelerau a teoría ye plena de aparens paradoxas que pareixen no tener sentiu pero einstein resolvió ixas escontradicions o quatreno articlo tetulau does the inertia of a body depend upon its energy content pende a inercia d un cuerpo en o suyo conteniu enerchetico publicau a fins de mostró una deducción mas d os acsiomas d a relatividat a relación enerchía masa escrita orichinalment por einstein como m e c² ista deducción rescrita ye a famosa equación de que a enerchía en reposo e ye igual a la masa m por a velocidat d a luz c elevada a lo quadrau einstein consideró que ista equación yera d importancia fundamental porque mostraba que a materia y a enerchía no yeran que formas diferens d a mesma substancia sindembargo muitos scientificos se mirón a equación y a relatividat especial cómo a bella cosa embelecadora pero insignificant dica as anyadas s a equación s asocia con as armas nucleyars y esplica cómo pueden producir tals cantidatz d enerchía a conisión exacta entre a equación y as armas ye manimenos menos conoixida medindo a masa d os nucleus d uranio y as masas d os produtos d a fisión nucleyar se puede comprebar que esiste una perda de masa que seguntes a equación debandita se torna en una cantidat inmensa d enerchía que se libra en a fisión isto levó a os fisicos en os anyos a prencipiar a considerar a posibilida d as armas nucleyars en einstein fue ascendiu a desaminador tecnico de segunda clase en einstein fue contractau en berna suiza como dozent privatdozent sin participación en o gubierno d a universidat o suyo segundo fillo naixió o de chulio de en einstein prencipia a parlar d o tiempo como a quatrena dimensión einstein s esvurció de mileva o de febrero de y se casó decamín con a suya prima elsa loewenthal apelliu de soltera einstein ya que loewenthal yera o d os suyo primer hombre max o de chunio de elsa yera prima chermana d albert por parti de mai y segunda por parti de su pai teneba tres anyadas mas que albert no naixión fillos d iste matrimonio en chusto antis d o prencipio d a segunda guerra mundial einstein s asentó en berlín como profesor en a universidat local y fue nombrau miembro de l academia prusiana de sciencias o suyo pacifismo y oríchens chodigos irritoron a os nacionalistas alemans que encetón una campanya ta desacreditar a suyas teorías dende a fue o director de l instituto de fisica kaiser wilhelm en berlín y en iste tiempo recullió o suyo premio nobel y fació os escubrimientos mas sonaus en noviembre de einstein presentó en una serie de charradas debant d a academia prusiana de sciencias a teoría cheneral d a relatividat a charrada final tenió a suya fuga con a introducción de una equación que sustituiba a lei d a gravedat de newton ista teoría consideraba que totz os observadors yeran equivalents no sólo os que se mueven con velocidat uniforme en a relatividat cheneral a gravedat ya no que un fuerza como en a lei d a gravedat newton ye una conseqüencia d a curvatura de l espacio tiempo a teoría proporcionó os alazetz ta l estudeo d a cosmolochía y as ainas t acatar muitas caracteristicas de l universo que no estión escubiertas dica muito dimpués d a muerte d einstein a teoría esió desembolicada partindo d o razonamiento matematico y l analís racional no dende a experimentación y l observación o que favoreció lo scepticismo de muitos scientificos pero a suya equación premitió de fer pronosticos y disenyar prebas ta avalurar la y quan istas prebas se fizon p eix quan se midió a curvatura d as rayadas solars mientres un eclix solar se contrimostró que os pronosticos d a teoría yeran correctos o de noviembre de the times informó d a confirmación y dende alavez a teoría enampló a fama d einstein revolucionó a fisica y pasó muitas atras prebas y dica agora s ha contrimostrau correcta a diferencia d atras teorías scientificas a relación d einstein con a fisica quantica ye de destacar fue o primer mesmo antis que max planck o escubridor d o quanto en decir que yera una teoría revolucionaria o suya ideya d os quantos de luz fue una fita ta crebar a traza clasica d acatar a fisica a meyaus d os s quan a teoría quantica orichinal evolucionó enta una nueva mecanica quantica einstein refusó a entrepetación de copenhague d as nuevas equacions porque proposaba un modelo prebabilistico no visualizable d os fenomenos fisicos einstein i yera d alcuerdo en que a teoría yera a millor que en disposaban pero eistein miraba una explicación que fuese mas completa ye decir deterministica a suya creyencia que a fisica describiba as leis que gubiernan as cosas reals l heba levau o os suyos exitos con os atomos fotons y a gravedat y no quereba abandonar ixa fe a suya frase a mecanica quantica que en veras imponent pero una voz interior me diz que no ye encara a real a teoría diz a saber lo pero no nos amana a os secreto d o viello dios yo soi de raso convenciu que él no arrulla os daus apareixe en una carta de ta max born no yera pas un refús d as teorías probabilisticas per se él tamién heba emplegau l analís estatistico en os suyos treballos sobre o movimiento browniano y a fotoelectricidat in articlos publicaus antis de l anyada miraglosa mesmo heba escubierto os ensembles de gibbs por sí mesmo per no creyeba que en o fundo a realidat fisica se portase aleatoriament en einstein recullió una comunicación curta d un choven fisico indio dito satyendra nath bose que describiba a luz como un gas de fotons demandando l aduya d einstein en a suya publicación einstein paró cuenta que as mesmas estatisticas podeban aplicar sen a os atomos y publicó un articlo en alemán alavez a lingua franca d a fisica describindo o modelo de bose y as suyas implicacions a estatistica de bose einstein describe agora qualsiquier colla d as particlas conoixidas como bosons einstein tamién aduyó a erwin schrdinger en o desembolique d a destribución quantica de boltzman un modelo ta os gases mezcla entre a mecanica quantica y a clasica anque no querió que o suyo nombre fuese encluyiu en l articlo einstein chunto con o suyo antigo estudiant leó szilárd co inventón un tipo de refricherador dito o refricherador d einstein en l de noviembre de lis ne fue dau o numero de patent us y cubriba un ciclo termodinamico de refricheración que proporcionaba fredor sin partis móbils con una presión constant y sólo calor como dentrada emplegaba amonio butano y augua dende que adolf hitler plegó a o poder en a expresión de l odio nacionalista enta einstein plegó a nuevos nivels estió acusau por o rechimen nacional socialista de creyar una fisica chodiga en contraste con a deutsche physik u fisica aria os fisicos nazis encluyendo bi os premios nobel johannes stark y philip lenard continoron prebando de desacreditar as suyas teorías y de meter en listas negras a os fisicos alemans que las amostraban como werner heisenberg einstein ya heba fuyiu ta os estaus unius an fixó a suya residencia perenne acceptó una plaza en o recient debantau institute for advanced study en princeton new jersey pasó a estar ciudadano americano en encara que continó tenendo a suya ciudadanía suiza einstein pasó as zagueras quaranta anyadas d a suya vida prebando d unificar a gravedat y l electromagnetismo mirando una teoría que aunise a gravedat y l electromagnetismo o suyo treballo en princeton se centró en a unificación d as fuerzas alazetals que él s en referiba como a teoría d o campo unificau se miró de construir un modelo baixo as condicions adequadas que describise todas as fuerzas como diferens manifestacions d una fuerza unica a suya prebatina yera difícil ya que as fuerzas nucleyars feble y fuerte no fueron acatadas independienmen dica alredol de anyadas dimpués d a muerte d einstein l obchectivo d einstein pervive en as prebatinas actuals enta l unificación d as fuerzas particularment por meyo d a teoría d as cuerdas einstein prencipió a construir una teoría cheneralizada d a gravitacion con a lei universal d a gravitación y d a fuerza electromagnetica en a suya primera prebatina ta prebar a unificación y simplificación d as fuerzas alazetals en describio o suyo treballo en un articlo d a scientific american einstein fue guiau por a creyencia de una unica mida estatistica d a varianza ta tot o conchunto de leis fisicas y investigó as propiedatz semilars de l electromagnetismo y a gravedat pues as dos son d alcance sinfinito y siguen una lei quadratica inversa a teoría cheneralizada d a gravitación d einstein ye un enfoque matematico universal d a teoría de campos rechiró a traza de reducir lochicament os diferens fenomenos a bella cosa ya conoixida u evident einstein prebó d unificar a gravedat y l electromagnetismo d una traza que tamién levó a un entendimiento sutil d a mecanica quantica einstein esmaxinó un continuum espacio temporal con una estructura quatridimensional expresau en acsiomas representaus por vectors de cinco components as particlas apareixeban en como rechions amugadas en o espacio an que a fuerza d o campo u a densidat d enerchía son particularmen altas einstein trató as particlas subatomicas en ista rechira como obchectos embebius en o campo unificau tamién investigó una cheneralización natural d os campos tensorials simetricos en ixas envueltas einstein yera cada vez mas isolau en a suya rechira sobre a teoría cheneralizada d a gravitación estando caracterizau como un scientifico barrenau y no tenió esito en as suyas prebatinas d unificar a relatividat cheneral y a mecanica quantica en einstein perteneixio a o comité orichinal que resultó en a fundacion d a brandeis university en o gubierno israelí li proposó acceptar o puesto de segundo president pero einstein refusó a oferta o de marzo de einstein libró una teoría de campos unificada revisada morió en princeton o d abril de deixando sin resolver a teoría cheneralizada d a gravitación fue cremau o mesmo día en trenton nueva jersey as suyas cenisas las chitoron a l aire en bell puesto que no se fizo publico o suyo celebro fue preservau por dr thomas stoltz harvey qui fació l autopsia d einstein se considera cheneralment que a visión relichiosa d einstein yera deista creyeba en un dios que se revela en armonía con tot o que esiste no en un dios que s embreca con o destín y as accions d os hombres einstein querió saber cómo creyó dios o mundo él resumiba as suyas creyencias relichiosas asinas a mía relichión consiste en una humil admiración d o esprito inamugable superior que se revela en os chiquetz detalles que podemos percebir con a nuestra feble mente o punto de vista d einstein sobre dios y a relichión se veye reflexato en as siguiens frases d él respective d a suya visión relichiosa se troba parcialment condensata en uno d os suyos escritos que ye conoixito coloquialment con o nombre de carta de dios einstein se consideraba pacifista y humanitario l fbi americano teneba un fichero de planas sobre as suyas actividatz y recomendó que li se refusase a dentrada en os estaus unius como immigrant alegando que einstein creye aconsella advoga y amuestra una doctrina que podría permitir que l anarquía s implantase y resultase un gubierno sólo de nombre einstein s oposaba a las trazas de gubierno tiranicas y por ista razón y as suyas radices chodigas s oposó a o rechimen nazi y en fuyó salindo d alemania poco dimpués d a suya institución en primeras yera a favor d a construcción d a bomba atomica ta asegurar que hitler no lo fese primero y mesmo ninvió una carta a roosevelt o d agosto de antis d a segunda guerra mundial consellando le que encetase un programa ta creyar una arma nucleyar roosevelt respondió creyando un comité ta l investigación de l emplego de l uranio como una bomba que en bellas anyadas fue succediu por o prochecto manhattan dimpués d a guerra manimenos einstein advogó por o desarme nucleyar albert einstein chunto con albert schweitzer y bertrand russell luitón contra as prebatinas y bombas nucleyars él y bertrand russell presentón o manifiesto de russell einstein y organizón quantas conferencias albert einstein refirmó o sionismo pero con reserbas refirmaba l asentamiento chodigo en a tierra orichen d o chudaismo y participó activament en a creyación d a universidat hebrea de cherusalem a qui legó os suyos papels sindembargo s oposaba a o nacionalismo y exprisó o suyo scepticismo sobre si una nación estau chodiga yera a millor solución quizau preixinaba a chodigos y arabes vivindo en paz en a mesma tierra en as suyas zagueras anyadas refusó una oferta ta estar o segundo presidente d o recient creyau estau d israel albert einstein estió mui repectau por o suyo carácter amable y amistoso enradigau en o suyo pacifismo yera modesto en parlar d as suyas habilidatz tamien tenió actitutz y manieras caracteristicas y un gran sentiu d a humor como fa veyer a fotografía de baixo antimás einstein tocaba o vigulín ista ye una lista alfabetica d os estatos sobiranos d o mundo s incluyen os estatos independients de jure y de facto en os zaguers se i trobará una explicación d as razons ta encluir lo tamién se puede consultar una lista de dependencias u territorios dependients y una de territorios ocupatos u que deseyan una mayor autonomía ya que a denominación d a mayoría d os estatos d o mundo no ye encara prou definita en aragonés muitas d as solucions pueden estar consideratas como propuestas s ha mirato de respectar igual a tradición como l acercamiento a lo toponimo orichinal parando tamién cuenta en as solucions adoptatas per as luengas romanicas amanatas a l aragonés en muitas ocasions y per falta d una denominación normativizata s ofreixen més d una u de dos alternativas anque se n aconsella la primera abkhasia afganistán albania alcheria u archelia alemanya u alemania andorra angola antigua y barbuda arabia saudí archentina armenia australia austria azerbaichán bahamas bahrein u bajrein bangladesh barbados belarrusia u belorrusia u bielorrusia belchica belize venezuela benín birmania agora myanmar bolivia bosnia y herzegovina botsuana u botswana brasil brunei bulgaria burkina faso burundi bután u bhután cabo verde camerún cambocha u kampuchia u cambocha canadá cazaquistán u kazakistán chad chamaica chapón republica checa u chequia cheorchia chile republica popular de china republica de china u taiwán chipre chipre d o norte chordania colombia comoras u comores republica democratica d o congo antigo zaire republica d o congo coreya d o norte coreya d o sud costa de vori costa rica croacia cuba dinamarca u denamarca dominica republica dominicana gabón gambia ghana grenada grecia guatemala guinea guinea bissau guinea ecuatorial guyana haití honduras u fonduras hongría kenia kirguizistán u kirguistán u kirguizia kiribati kosovo kuwait omán osetia d o sud países baixos pakistán palau u belau palestina panamá papua y nueva guinea u papua nueva guinea paraguai perú polonia portugal reino unito ruanda u rwanda rumanía rusia tachikistán u tachiquistán tailandia tanzania timor oriental u timor este togo tonga trinidad y tobago tunicia u tunisia turkmenistán u turcomanistán turquía tuvalu u tubalu ucraína uganda uruguai uzbekistán sheila herrero lapuente esportista aragonesa naxita o de chunio de en zaragoza considerata una d as millors patinadoras d o mundo en a modalidat de patinache de velocidat sobre ruedas sheila se retiró d as competicions en octubre de a la edat de anyos deixando dezaga d ella un palmarés estelar os suyos tetulos en campionatos d o mundo la convertioron en a esportista d o estato espanyol con mes trunfos mundials per debant d o motociclista ángel nieto conta antimés con tetulos en campionatos d espanya y en campionatos d europa habendo trunfato veces en competicions internacionals a clamata chitana dorata filla de pais tamién patinadors s adedicó dende bien chiqueta a lo patinache a lo largo d a suya carrera sheila recibió numbrosos reconoiximientos y importants destincions d as mes altas institucions aragonesas y espanyolas en l inte d o suyo abandono d as competicions sheila confirmaba o suyo deseyo de continar relacionata con o patinache devez que o suyo intrés per o mundo d o disenyo y a moda o premio d a fiesta d o patín d hipercor a primera d as quals se realizó l abril de en zaragoza leva per nombre gran premio sheila herrero as abellas scientificament anthophila son una subfamilia d insectos voladors emparentaus con as vriespas y as formigas son adaptaus t alimentar sen de néctar y tienen una función mui important en a polinización de plantas con flors por o que se dicen polinizaderas as abellas tienen una luenga larga que emplegan ta obtener o néctar d as flors tienen tamién antenas compuestas de tretze segmentos en os masclos y dotze en as fembras d alas en tienen dos pars estando o zaguero o más chicot d os dos as suyas patas son adaptadas ta cullir o polen y a péndiz d o suyo estomago ye un fizón que emplegan ta esfender sen se conoixen más de especies d abellas y s estima que existen en total unas especies as abellas pueden estar solitarias u vivir en grans comunidatz de uns quantos tipos as mas enantadas d istas son as colonias eusocials trobadas en as abellas de miel y as abellas sin de fizón se creye que a socialidat evolucionó de traza deseparada en os diferents grupos d abellas as abellas eusocials viven en grans arnas cadaguna d as quals tiene una sola reina chunto con as abellas faineras y os abellotz masclos o ciclo d a vida d os bombolons s enceta en a primavera quan a reina dispierta d a suya hibernación en ixe inte a reina ye a que fa tot o treballo porque encara no bi n ha d abellas faineras a reina mira un puesto an construir o suyo niedo y construye as brescas de miel ye tamién qui s encarga d a collita de néctar y polen as colonias de bombolons mueren en agüerro dimpués de criar una nueva cheneración de bombolons reina que perviven individualment en puntos amagaus curiosament bells bombolons reina se cubillan en hibierno en arnas de abellas de miel an son trobadas a ormino muertas en a primavera por os arners presumiblement muertas por as abellas de miel s esconoixe si beluna ha aconseguiu de pervivir durant l hibierno en ixe ambient en o caso d as abellas de miel que perviven como colonia durant l hibierno a reina principia a frecar en hibierno parando se t a primavera iste comportamiento ye probablement activau por a duración d o día a reina ye a sola fembra fértil y pone totz os uegos d os quals naixerán todas as demás abellas con excepcion d a suya volada d apareamiento u o establimiento d una nueva colonia a reina no albandona quasi nunca l arna dimpués d haber se tornau as corcas en abellas crexidas a reina pone cada uego en una cela parada por as abellas faineras o uego se creba y se torna en una corca u larva chicota que ye alimentada por as abellas anfermeras abellas faineras que remanen en o interior d a colonia dimpués d alto u baixo una semana pendendo en a especie a corca ye sellada en a suya cela por as abellas anfermeras en alto u baixo atra semana nuevament pendendo en a especie a corca surte como una abella creixida as faineras igual como as reinas s alimentan de cheleya reyal mientres os primers tres días d o estau de larbal dimpuesas as faineras cambian ixa dieta por una de polen y néctar u miel deluida mientres que as larvas esleyidas ta estar reinas continan minchando cheleya reyal isto fa que a corca se torne en pupa más rapedament amás d aumentar a suya grandaria y desembolicar la sexualment os criadors de reinas consideran que una buena nutrición mientres o estau larval ye de crucial importancia t a calidat d as reinas criadas estando atros factors importans a chenetica o numero d apareamientos mientres os estaus larval y pupal quantos parasitos pueden enrestir a la pupa u a corca y destruir la u mutar la as reinas no son criadas en as tipicas celas horizontals d encobamiento d a bresca que as suyas celas son de muita mayor grandaria y en posición vertical quan a reina remata a suya etapa d alimentación larval y se convierte en pupa se mueve a una posición cabeza abaixo dende a qual se mincha a cilla ta salir mientres a etapa de pupa as abellas faineras zaboyan u sellan a cela chusto dimpués d emercher d as suyas celas as abellas reina producen un soniu que se creye que ye un reuto a luitar endrezau t as atras reinas as abellas faineras son fembras vacivas rechuman a cera emplegada ta construir l arna y son tamién as encargadas d escoscar y mantener l arna criar a os chóvens fer guardia y recullir o néctar y o polen en as abellas de miel as faineras tienen un contenedor de uegos modificau en forma de fizón que pueden fincar en un enemigo ta esfender l arna pero as abellas mueren poco dimpués de fizar ya que ye parti d o suyo sistema dichestivo ye auniu a lo fizón os abellotz son as abellas masclo d a colonia no acosechan néctar ni polen s han orichinau por partenochenesi y o principal preposito d ellos ye fertilizar a la nueva reina os abellotz copulan con a reina en plena volada dimpués de rematar o cubrimiento os abellotz mueren se creye que en bellas especies os abellotz desempenyan un paper important en a regulación d a temperatura de l arna os abellotz no en tienen de fizón ya que son masclos y o fizón ye en realidat un contenedor de uegos modificau as abellas reina viven un promeyo de tres anyadas as faineras viven sólo que mientres espuedas muito más breus de menos de tres meses de meya as abellas de miel reinas libran feromonas ta regular as actividatz de l arna muitas faineras tamién en producen ta comunicar sen con atras abellas en o libro d el trasoro parlan d as abellas eusocials en o capítol de abellas y en fan una curiosa interpretación belatras abellas forman colonias chicotas por eixemplo a mayor parti d os bombolons bombus terrestris b pratorum ecetra viven en colonias d unas a abellas mientres que as arnas d abellas de miel pueden acubillar entre y abellas en estiu l abella reina ye cheneralment capable de pervivir por a suya cuenta por curtas espuendas á diferencia d as reinas en especies eusocials que requieren ficacio especial tot o tiempo atras especies d abellas como l abella orchard mason osmia lignaria y l abella cornuda osmia cornifrons son campasolas y todas as fembras d a especie son fértils no existen abellas faineras ta istas especies as abellas campasolas no preducen miel ni cera en cheneral son inmunes a muitos d os parasitos que afectan a atras especies socials pero tienen os mesmos parasitos pestes y malotías abella abellero abellarot abellot bombolón papaver rhoeas lababol u ababolera papaver rhoeas ye una planta dicotiledonia d a familia d as papaveracias abunda en os campos y en as márguins d os camins y se distingue per a color bien roya d a suya flor o fitonimo ababol promana de l arabe hispanico hababáwr a forma arabizata d o latín papaver o vocable contina encara vivo en a parla rural castellana y catalana d influencia aragonesa per tot l aragón castellanofono y catalanofono en navarra murcia y lugars d a catalunya nordoccidental y d o país valenciano por atra part ababol ye una faltada propia de l aragonés y o castellán d aragón por comparanza metaforica con o consumidor d opiacios herencio d un antigo uso de l adormidera en ixas envueltas d al andalus atros nombres en aragonés son anchovas babol catabols escatabous fraires rosilla josé pardo sastrón comenta que en torrociella d alcanyiz ababol ye a flor y rosilla ye a hierba a forma rosilla tien como cognato o catalán cheneral rosella que en a parla d o matarranya ye ruella ye una planta anyal d aparencia fráchil y bonica que ye estata fuent d inspiración ta muitos pintors europeus y de chuegos ta los ninons pero que os labradors consideran mala hierba ya que infesta per tot os sembratos puede producir efectos narcoticos debitos a los alcaloides que contién ista caracteristica ye l orichen probable de l uso informal d a parola con o significato de presona fata d intelichencia adormita u que pierde facilment l atención a planta ye tipica de culturas cerealistas espardita per buena parte d europa asia y l america d o norte o conello conillo u coniello scientificament oryctolagus cuniculus linnaeus ye un mamifero lagomorfo natural de a europa mediterrania y occidental y de o norte d o magreb que s ha introduciu en diferents puestos d o mundo y que se cría en cautividat con diversos propositos o conello ye un mamifero chicot de a orden d os lagomorpha y d a familia d os leporidos que comparte con as suyas parients as liebres os conillos son herbivoros y tienen o cuerpo cubierto d un pelache preto y lanudo cabeza ovalada uellos grans y a color d entre parda y grisa anque en as variedatz domesticas a diversidat de colors ye muito mas ampla tienen as orellas largas dica cm anque más curtas que as d as liebres y una coda chiquinina as suyas patas debanteras son más curtas que no as zagueras por o que quan se desplazan o fan brincando mesura de a cm de lonchitut como as suyas parients as liebres os conellos son fundamentalment animals diurnos anque en libertat concentran a suya actividat en as primeras horas de maitins y as zagueras de tardes a diferencia de como fan as liebres os conillos habitan en cados que en aragonés reciben o nombre especifico de lorigueras a on que libran y guardan a os cachapos que naixen ciegos y sin pelo dica que pueden andar o conello domestico o cuniculus domesticus se cria por o pellizo y por a carne y a vegadas puede servir d animal de companyía tamién puet estar criau como animal de laboratorio existe una raza de conello domestico propia d a val de chistau en periglo de desapareixer as diferents formas como se diz a iste leporido en os idiomas ibero romances derivan d un parola propia de bell pueblo prerromán d hispania que os griegos transcribioron como kniklos y os romans amproron como cuniclus en uns tiempos que esta especie yera restrinchita a la peninsula iberica y no la heban introdueita encara en os países d a mediterrania oriental si a evolución d o diminutivo iculu ya presenta diverchencias derivatas de si a vocal i ye una breu u una larga en o latín vulgar hispanico ista parola d orichen no latín presentaba a forma con culu en l ueste y centro d hispania que esdevinió coelho en portugués y conejo en castellán y a forma culu en l este d hispania que esdevinió conill en catalán y en occitán tot quedando o dominio d o navarro aragonés entre meyo d as dos zonas dende o punto d envista teorico a evolución de spiculu con a parella espejo en castellán y espill en catalán presentan una distribución pareixida en vistas d o contexto cabe esperar que teoricament en aragonés a forma conello se trobe més a sobén en aragonés occidental y as formas conillo conil en aragonés oriental y centro oriental en o dominio lingüistico de l aragonés l animal recibe diversas formas variants de o mesmo nombre actualment a mas freqüent ye o castellanismo conejo que ha gosau desplazar as parolas patrimonials aragonesas en buena cosa de l aria aragonesofona y que fa que se tracte d un de os animals domesticos en os que o nombre vernaclo s emplega menos d entre os zoonimos patrimonials aragoneses conello se documenta en rodellar en o extrimo noroccidental de o semontano de balbastro y en agüero en a plana de uesca quasi en a muga con as cinco villas a forma conello ye muito freqüent en a scripta medieval y con unatra ortografía s escribiba coneyllo en romanz navarro a forma conillo s ha documentau en chistén en a val de chistau sobrarbe y en o viello sobrarbe en sud de a mesma comarca pero i ha alcordanza que s hese emplegau d antigos tamién en bellas localidatz de a val d a cinca como a buerda y en o toledo d a nata en torrociella d alcanyiz a planta silene inflata recibe o nombre de cunillos existe una tercera forma coniello con diftongo interno ista forma s ha documentau en chistén en a val de chistau en vio en a val de vio y en broto en a val de broto todas tres localidatz en a comarca de sobrarbe como en o caso anterior istas formas s han feito a partir de conillo y son resultato d hipercorreccions recients contra las formas castellanas con diminutivo en illo que se siente como o equivalent castellán d o diminutivo aragonés iello formas mas minoritarias que podrían estar localismos u mesmo catalanismos lexicos pus nomas se troban en a metat oriental de l alto aragón son conil documentada en o viello sobrarbe por chabier tomás y cunil que se diz en fonz as formas conill y cunill propias de a luenga catalana trascienden en o dominio lingüistico de l aragonés como pasa a sobén exclusivament en zonas en as que a pronunciación d una ll en posición de final no son atipicas en lugars como beri y benás en a val de benás o gato felis catus l ye un mamifero domestico d a familia d os felidae felinos carnivoro con unglas retractils de pelache preto y suau ye estau domesticau dende fa bellas anyadas as crietas d o gatos se dicen gatolins gato ye a evolución d o latín cattum d alcuerdo con a fonetica aragonesa en aragonés bi ha una traza de dirichir se u clamar a l animal que ye mixin o mixin o que conserva o castellán d aragón y tamién se puet fer servir pa referir se a un gato prou conoixito u familiar o gato domestico felis silvestris catus pesa entre y kg de peso viven bellas aadas si son bien cudiaus o gato más lonchevo quaternau vivió anyadas as fembras son prenyadas días y libran entre y gatolins que les da de tetar entre y semanas os gatos tienen una gran variedat de pelaches y colors anque se gosa distinguir entre os de pilos largos y pilos curtos mesmo bi n ha de razas que no en tienen de pilos a coda sirve ta mantener o equilibrio puede variar muito en a suya longaria en os gatos de raza manch a coda ye inexistent os suyos dients y unglas son adaptaus a lo suyo estilo de vida carnivoro o gato ye ta muitos un animal de companyía ye más independient que o can pero tamién puede estar mui afectivo si le se educa y le se tracta bien os gatos domesticos gosan minchar minchars paraus anque tamién cazan zorces y muixons como complemento a la suya dieta lis cuacan os corazons d animals o pescau o figado y atras carnes cal que les ne manque d augua fresca a leit lis cuaca muito pero muita leit puede prevocar les espenyo por istinto ye un animal cazador os gatos de rafal viven de traza semisalvache y cazan zorces y ratas que d atra traza se mincharían o grano muitos gatos matan zorces y muixons chicotz por instinto pero no se los minchan o gato salvache felis silvestris ye parellano a lo gato domestico pero ye más gran más cerenyo y tienen a coda más curta y cerruda vive en europa africa y asia occidental en bellos lugars d o sobrarbe tamién ye dito gato cerval que no bi ha de confundir se con o cerval iberico lynx pardinus homo erectus ye o nombre scientifico d una especie d a familia d os hominidae que ye fácil que deribe de lhomo ergaster en l anatomista neerlandés eugne dubois mientres feba escavacions paleontolochicas en fació o primer decubrimiento d a especie formato por un fémur y un cranio en o río solo a man de trinil isla de xava en l actual indonesia dubois denominó a ista nueva especie pithecanthropus erectus y recibió o nombre popular de hombre de xava u hombre de trinil dimpués se troboron atros chacimientos en china arredol de pequín que recebieron o nombre scientifico de sinanthropus pekinensis y o nombre popular de hombre de pequín tamién en o norte d africa bi ha chacimientos d homo erectus que recebieron o nombre d atlantropus en toz istos restos fueron adscritos a o chenero homo o can fem canya u cana tamién dito cocho u gos y familiarment chucho ye un mamifero que perteneixe a la familia canidae canidos o mesmo que o lupo o raboso y o coyote en cheneral s emplega o vocable can ta referir se a la raza domestica canis familiaris que se creye que desciende d un ancestro parellano a o lupo bells scientificos creyen manimenos que o can ye una subespecie d o lupo dita canis lupus familiaris o promeyo de vida ye de a anyadas encara que isto pende en a grandaria d o can se diz que contra mas gran ye o can vive menos anyadas y viceversa as crietas d o can se dicen cadiellos cadillos cosques caninos chuchez u cachurros existen a saber las razas de cans bellas razas con nombre vernaclo son semiso lébris mostín a mayor parti d ellas han siu creyadas por l hombre por meyo d a triga artificial l hombre utiliza os cans ta diferents fainas ta as qualas istos son entrenaus como por eixemplo os animals u metazous scientificament o reino animalia son organismos vivos quimio organo heterotrofos pluricelulars lo menos en a suya forma adulta con respiración aerobia son toyz dependients de l oxichén y reproducción sexual con formación de gametos haploides y zigotos diploides ciclo vital haplo diploide que son diferenciables d altros sers vicos heterotrofos per a suya sensibilidat y capacidat de movimiento voluntario anque que no ye de plen una caracteristica que agrupe a totz os animals s ha de tener en cuenta que muitos d os organismos adintro d este grupo son os que han desembolicato mes y millor a capacidat suya ta lo movimiento bi ha animals estaticos como os poriferos esponchas que tienen nomás movimiento ciliar adintro d os suyos conductos centrals meyante celulas que desplazan l augua sin que l animal entiero pueda fer garra movimiento propiament dito con bien pocas excepcions as mes envistables d entre os propios porifera os animals tienen cuerpos bien diferenciatos con teixitos deseparatos ixes encluyen asinas os musclos que se contrayen ta controlar o movimiento y un sistema niervoso que ninvía y procesa sinyals también gosan tener una cambra dichestiva interna con una u dos ubriduras enta l exterior ye la presencia d estas tres caracteristicas lo que fa que os animals que las tienen sigan quaternatos como metazous u eumetazous estando ixe segundo termin lo més endicato mientres que lo primer no sería si que una expresión a sobén confusa ta designar a totz os animals de manera cheneral totz os animals tienen celulas eucariotas embolicatas d una matriz extracelular caracteristica composada de colacheno y glicoproteínas elasticas ixa matriz puet manifestar se en diversas formas como per eixemplo quan ye calcificata en os uesos u closcas d os moluscos mientres o suyo desembolique embrionario forman de regular una carcasa relativament flexible adintro d a qual as celulas pueden mover se de forma relativament libre y reorganizar se fendo posibles altras estructuras posteriors mes complexas tot ixo contrasta con altros organismos multicelulars como plantas y fongos a on que as celulas obtienen o suyo puesto dende os prencipios meyante la formación de paretz celulars que experimentan una creiximiento progresivo as sciencias naturals son as sciencias que tienen por obchecto l estudeo d a naturaleza as sciencias naturals estudean os aspectos fisicos no pas humanos d o mundo que son obchecto d estudeo d as sciencias humanas o grupo d as sciencias naturals se distingue por un costau d as sciencias socials y por atro d as artes y as humanidatz as sciencias naturals siguen o metodo scientifico y miran d explicar o funcionamiento d o mundo por procesos naturals más que no divinos as matematicas no son por ellas mesmas una sciencia natural pero proporcionan muitos d os metodos alazetals ta istas sciencias en atros contextos o termino sciencias naturals fa referencia a la biolochía y a l estudeo d os procesos biolochicos distinguindo se d as sciencias fisicas como a quimica y a fisica lastronomía que significa etimolochicament o conoiximiento d as estrelas ye a sciencia que estudia l universo y os cuerpos celestes u astros tanto a suya posición y movimiento en o firmamento como a suya naturaleza estructura y evolución astrofisica ye ista una d as pocas brancas scientificas en as que os investigadors aficionatos encara pueden fer contribucions importants anque comparten un orichen común no cal confundir l astronomía con l astrolochía que ye una pseudosciencia emplegata dende antigo como arte devinatoria que se mira de predecir o destín por meyo d a observación d a posición d os astros en aragonés medieval bi ha textos que parlan d astronomía y astrolochía en o secreta secretorum en o libro del trasoro y en o libro d as marabillas d o mundo encara que podamos leyer astronomja en o libro d el trasoro encara no la diferencian de l astrolochía a biolochía d o griego bíos vita y lochía tratau estudio sciencia ye a sciencia que estudia a os sers vivos y a vita estudía as caracteristicas fisicas y de comportamiento d os organismos vivos actuals u d o pasau como han plegau a existir y qué interaccions tienen entre ellos y con o medio ambient a biolochía abraca buena cosa de brancas que muitas vegadas se consideran mesmo disciplinas independients o prencipio de l emplego d o termino biolochía ye en o primerias d o sieglo xviii y ye atribuito a karl friedrich burdach en en publicacions o termino ye mencionau en a obra biologie oder philosophie der lebenden natur de jean baptiste pierre antoine de monet y en hydrogéologie de gottfried reinhold treviranusas dos publicatatas en a mesma anyata independientment un de l atro a biolochía tién muitas brancas entre as que cal destacar as siguients maría de luna pedrola villa reyal d aviento de estió reina consort d o reino d aragón por o suyo matrimonio con martín i dende o de mayo de dica a suya muerte en o puesto d a suya naixencia no ye seguro encara que s ha dito que podió ser naixida de segorb u pedrola d entre as reinas consorts que aragón ha tenito a o largo d a suya historia donya maría de luna mereixe un cabo aparti por tractar se d un caso especial singular ya que fue una sobirana que si hese exerciu a potestas regia por dreito propio no pas por delegación a historiografía moderna la hese baptizau con o calificativo de a gran pos a prudencia y as altas dotes y qualidatz que teneba pa o gubierno la hesen feito mereixedora d ista embotada donya maría yera aragonesa de naiximiento venindo ta o mundo arredol d o os suyos prochenitors yeran don lope i conte de luna y brianda d agaout quan encara no teneba anyadas s achustó a suya voda con o infant martín fillo de pero iv o cerimonioso malas que cumplise as anyadas debeba estar entregada a la reina alionor pa que fuese educada en a cort aragonesa o suyo casorio se fizo o domingo de chunio de en a seu de barcelona fruito d iste matrimonio naixioron quatre fillos martín o primochenito chaime chuan y margarida istos tres zaguers morioron ninos y martín en quan teneba arredol d as anyadas muller elegant pos descendeba d a noble casa d os luna yera caritativa aimant d a chusticia humana y de fundas conviccions relichiosas pero no pas supersticiosa aficionada a la lectura mas que mas piadosa y a os treballos d agulla acusaba una gran presonalidat y profes o suyo temple aragonés a pompa y a frivolidat con que se rodió a cort de chuan i por influencia de donya violant de bar d orichen francés no influyoron mica en ista muller que superaba a o suyo mariu en capacidat de gubierno francesc eximniz escritor quala misochinia yera platera ya que se distinguiba por a poca amabilidat que teneba con as mullers nos ha dixau istas parolas d empoderamiento d ista reina quan encara yera duquesa de montblanc o de mayo de morió chuan i d aragón estando en a selva de foxá practicando una d as suyas aficions favoritas a caza no teneba fillos varons por o que a succesión a la corona recayeba en o suyo chirmán o infant don martín allora duque de montblanc pos en a corona d aragón rechiba una mena de lei salica don martín se trobaba por ixas calendatas en secilia por o qual donya maría s ocupó directament d o gubierno exercendo de lugartenient cheneral d o suyo mariu os primers meses no fuoron fácils pa a nueva sobirana qui tenió que enfrontinar se a quantos problemas relacionaus con a succesión a o trono entremistanto catalunya a escape reconoixió como reis d aragón a don martín y a donya maría valencia tardó quantas semanas en fer lo a causa d as suposadas asperanzas d a reina viuda violant de bar d asperar un fillo d o desapareixiu monarca aragón en cambeo no fue tan rapedo como os catalans y os valencianos en fer ixe reconoximiento ya que pa fer lo alegó que o nuevo monarca antis teneba que churar os fueros libertatz usos y costumbres d o reino sindembargo os aragoneses siempre dioron preferencia a os dreitos de don martín pa gubernar a corona encara que provisionalment donya maría se rodió de buenos y leyals consellers menistros en terminolochía actual que l aduyoron muitismo y en especial en a luita que mantenió con o conte mateu de foix pa esfender os dreitos d o suyo mariu a o trono aragonés as tropas d iste conte plegoron a estar mesmo amán d a ciudat de uesca por o qual bellas puertas d a suya muralla se taporon por razons de seguredat cal dicir que una d as suyas primeras midas de gubierno fue encausar a os consellers de chuan i acusaus de corruptos a os que o suyo mariu de carácter más bien feble perdonó malas que metió o piet en barcelona don martín tornó de secilia en o mesmo día en que dentró con a suya muller a reina en zaragoza o d octubre de y sin asperar a achuntar as cortes en a seu churó os fueros debant d o chusticia mayor d aragón y d os churaus de zaragoza muito important estió o papel chugau por ista reina en qüestions tals como a pacificación de valencia por as luitas que bi habió entre os centelles y os soler y vilaraguts que quasi arruinan a la ciudat y as chestions que fizo pa dignificar a os pacheses de remensa y abolir en catalunya os quatre malos usos en o primer caso donya maría se trobaba muito concenciada de que caleba levar a paz ta ista ciudat como as cosas iban de mal en pior a ella recurrioron as autoridatz valencianas churaus y deputaus d a cheneralidat pa que intercedise debant d o rei pero veyendo que as cosas de palacio iban amoniquet y a situación cada día que pasaba s agrababa más y que o rei no bi interveniba en cierta ocasión plegó a carranyar por escrito a o suyo mariu encara que a la fin d a carta li demandase perdón por l atrivimiento por a pasibidat que íste mostraba fendo se celebre una mazada que i manifestó en alusión a que o monarca siempre yera reuniu con o suyo consello pero que sindembargo no se i feba cosa por trobar una solución a o problema en o tocant a o tema de l abolición d os malos usos seguindo con as chestions que en o suyo inte realizó o falleixiu chuan i maría de luna tamién en fizo quantas debant d o papa benedet xiii afirmando que ístos yeran contrarios a o dreito divino y humano en unas instruccions dadas a jaume ferrer embaixador suyo debant d o pontifice d a familia d os luna como ella a reina amuestra o suyo carácter manifestando a suya enerchica desposición a rematar con ixos malos usos no s acoquinó a la ora d esfender a suya dignidat reyal y remataba dicindo li a o embaixador que si veye dilación a las suyas demandas que li diga firmement a o papa que ella heba feito estudiar a mayestros en teolochía y doctors solemnes iste tema habendo plegau a la conclusión por vía de chusticia que tan abominable dreito no podeba existir entre cristianos y muito menos premitir se exercer lo a presonas eclesiasticas donya maría morió sin veyer solucionau iste afer igualment cal citar que no tenió pelos en a luenga quan esfendendo os previlechios d o estudio cheneral universidat de leida dició a os paers churaus d ista ciudat que a mesma sería conoixida en tot o mundo gracias a dita estitución por o qual no teneban que molestar la baixo dengún concepto a literatura ye l arte que emplega una luenga como meyo d expresión a literatura define una clase d escritos que se destinguen por a suya polideza d estilo u expresión como a poesía os asayos u a historia ye l arte que exprisa a polideza por meyo d as parabras ye parte d as bellas artes como a musica a escultura o teatro etc ista definición deixa difuera d a literatura atras produccions escritas como os tractaus scientificos u atros treballos que a suya preocupación ye centrada más en o fundo que en a traza tamién se diz literatura a lo conchunto d as produccions literarias d una nación u grupo linguistico p ex literatura aragonesa literatura espanyola literatura suiza d un tiempo literatura medieval u d un chenero literatura historica en un sentiu mas cheneral puede emplegar se a parabra ta nombrar un conchunto de textos publicaus tiengan u no una dimensión estetica ye o caso por eixemplo quan se parla de literatura scientifica a expresión literatura grisa s emplega ta nombrar os texto administrativos u d investigación no publicaus que son entrecambeaus entre profesionals d una mesma aria a lengua aragonesa tiene parlas locals que s agrupan en parlas de val de comarca u parlas de bella comarca o termin dialecto ye ambigo y se gosa fer servir pa parlas de val bien definidas cheso ansotano etz tamién existe a propuesta de clasificar as parlas aragonesas en cuatro grupos complexos dialectals u dialectos seguntes as apreciacions d os autors que dimpués explicaremos a diversitat lingüistica podemos clasificar la asinas veyemos graus d erosión pureza homocheneidat localismo evolución arcaismo millor conservación d a luenga pero con arcaismos a topografía en forma de vals bien separadas ha feito que l aragonés haiga evolucionau en un dialecto u parla local en cada val millor conservación d os rasgos chenuinos que en o semontano pero peyor que en as vals d o pirineo axial son parlas de transición entre o semontanés y a parla de cada val o semontanés ye relativament uniforme en zonas más amplas pero mui castellanizau con perda de muitos caracters chenuinos as diferiencias cheneracionals son más grans que as cheograficas s ha perdiu o emplego d o pronombre adverbial de locativo i bi en as vals axials existe una distribución de diferiencias entre l este y l ueste con mugas que no coinciden pero que fan que unos se veigan más que más dende broto y cotefablo enta ribagorza y más luent y atros se veigan más que más dende tena y cotefablo enta navarra podemos veyer lo en as parellas a muga ye en cotefablo pero a o sud no ye clara por a perda d o fonema a causa d a cheada tipica d o semontano relacionau con esta dicotomía bi ha una dicotomía en o tractamiento d o diftongo ai d o latín tardano u d o romanz primerenco que apareixió por a evolución d o grupo ks enta ix palabras que conservan millor a traza fonetica orichinal u en a part occidental u en a oriental relacionau con a evolución d o diftongo ai tenemos tamién a forma verbal de primera presona d o pasau imperfecto d indicativo ebai de l ansotano que corresponde a ebe d o chistabín ciertos matices foneticos esporadicos visibles en ciertas palabras presentan una distribución d acuerdo con estos polos y que reflectan diferiencias adintro de lo latín peninsular en os verbos deícticos de movimiento ir y venir se veye que l uso d estos verbos coincide con os usos castellans en aragonés occidental o emisor ye o solo centro deictico d a comunicación y con os usos catalans y occitans en aragonés oriental o interlocutor puet estar tamién centro deictico d a comunicación d astí se de diga venir referindo se a lo puesto on ye a propuesta más asolada de clasificación dialectal ye a de francho nagore que clasifica as parlas aragonesas en grupos occidental central oriental y meridional ta beluns istos grupos son complexos dialectals y as parlas que bi ha adintro de cadagún como o cheso o chistabín serían dialectos ta belatros os grupos son os dialectos constitutivos de l aragonés y os parlaches que incluyen serían sozdialectos parlas comarcals u locals encara que a propuesta d os quatro dialectos ye a más estendillada atros autors en han propuesto variacions asinas ta ch r usón y ch tomás bi habría tres dialectos historicos occidental central y oriental que se corresponden alto u baixo con os tres viellos condaus pirinencos aragón sobrarbe y ribagorza seguntes istos autors as variedatz meridionals serían a continación d ístas que s habrían castellanizau y uniformau en un proceso favoreixiu por a suya orografía más plana atro autor f sánchez ha propuesto en zaguerías una clasificacion que postula a existencia de dos grans variedatz u dialectos l occidental y l oriental istos tendrían amás unas sotzvariedatz más estremas l ansotano y en bella mida o cheso y l ayerbense con caracteristicas occidentals extremas relacionadas con l antigo romance navarro y o ribagorzano con prous solucions de transición enta o catalán lo cheso u aragonés d echo ye la variedat de lo aragonés occidental fablada en la val d echo echo fegura en l aleanr con las siglas hu lo cheso ye una de las variedatz mas conservaderas de l aragonés occidental podría considerar se que l aragonés de la val d aragüés embún y lo cheso forman en chunto una misma variedat anque estas dos zagueras presentan una menor conservación y vitalidat lo cheso ha en cheneral los mismos rasgos fonolochicos que lo resto de variedatz de l aragonés occidental lo que significa por eixemplo la prenunciación sin i epentetica de la consonán fricativa postalveolar sorda api x sampa s quando be entre vocals pero cuenta igualment con bell particularismo asinas la r final de los infinitivos se prenuncia mesmo siguida de pronombres encliticos y la consonant africada postalveolar sorda api x sampa ts se pierde en bellas palabras itar jectare chitar hermano germanu chirmán etc quasi dengún texto en cheso s ha escrito en la grafía de las normas graficas de uesca los textos en cheso solen amanecer en una grafía propia considerada sigún bellas opinions mas tradicional romance u aplegada a la castellana en la que s emplean las letras h y v asinas como la c debán de i u la y en acabanza de palabra dende l anyo lo cheso tamién s escribe por parti de bella chent en la grafía de l academia de l aragonés do bi ha representants chesos lo sistema d articlos definius ye lo la los las lo lugar los mesaches la muller las escamilletas las primeras persona de lo singular de los verbos que la fan en monosílaba no prenuncian a i final yo so yo fo yo do yo me n vo las formas impersonals de lo verbo haber haber bi son bi ha bi heba bi habié bi habrá bi habría bi hese lo paradigma de lo verbo ir ye peculiar y propio no más de lo cheso me n voi te n ves se n ve nos n imos vos n iz s en ven las formas de lo pasau son peculiars de lo cheso en concreto las terceras personas de lo singular y de lo plural que no más en esta val las fan con estas desinencias puyé puyés puyé puyemos puyetz puyeron ell trobé ella minché ellos troberon ellas mincheron ye la sola val que fa servir la combinación de pronombre de primera y segunda persona con l orden invertiu a como lo fa lo castellano la me das lo te do las nos trayeban lo vos diré cantalasme si las me quiers cantar puyalaste dilasme la combinación de pronombres de tercera ye igual como en aragonés con bella peculiaridat fonetica li n digo lis ne digo di li n di lis ne se fa servir lo verbo ser como verbo auxiliar de los verbos intransitivos de movimiento verbos pronominals nacer y morir anque este rasgo ya no ye present en la fabla viva si yera empleau por veremundo méndez coarasa y otros escritors chesos de lo siglo xix y xx conserva con total vitalidat la pronombre adverbial en ne y con menor vitalidat la particla pronomino adverbial bi i que ha quedau quasi fosilizada en a fabla viva en los dos complementos lo uso ye debant de lo verbo fueras de lo infinitivo lo imperativo lo cherundio y lo participio que se cala dezaga que pilla la forma bi y n no en quiero da me n me n vo vos n iretz plantando bi arbols no i so en que pueden haber bi las camas se conserva la concordancia entre lo participio y lo complemento directo lo participio concuerda en chenero y numero con lo complemento directo quando este va debant de lo verbo no lo fa si ve dezaga se vea la lista de vocablos propios de lo cheso lo territorio de lo cheso ye la val d echo en la comarca de la chacetania estando ne echo lo suyo centro principal ye la variedat de l aragonés occidental que mas aguanta los suyos rasgos definitorios hoi ye chunto con lo baixorribagorzano uno de los dialectos aragoneses con mayor vitalidat siguindo se a transmisión cheneracional anque padez igualment la mengua de chent que lo fable de contino entre los chóvens una estimación recient da la cifra de charradors vecinos entre echo y ciresa y nacius en la val que charran cheso pero viven fuera se vea tamién l articulo literatura en aragonés lo cheso ye estau uno de los dialectos de l aragonés moderno con mayor cautivo literario entre los nombres mas conocíus se troban por eixemplo domingo miral veremundo méndez chusé coarasa emilio gastón u rosario ustáriz uno de los textos mas conocius en fabla chesa ye la canta s ha feito de nuey escrita por pepe lera y publicada en la revista fuellas d información d o consello d a fabla aragonesa fuellas n nov aviento este ye otro eixemplo de poema en cheso de l autora victoria nicolás fernando lázaro carreter zaragoza d abril de madrit de marzo de yera un filologo lingüista y escritor aragonés yera estato director d a real academia espaola de la lengua a o largo de siete anyadas yera naixito en zaragoza o d abril de en o sino d una familia con muitos vinclos con o lugar de magallón campo de borcha zaragoza de do yeran sus pais estudió bachiller en o instituto goya de zaragoza y filosofía y letras en a universidat de zaragoza ta continar dimpués en a sección de filolochía en a universidat complutense de madrit en do se licenció en filolochía romanica en y se doctoró en en obtenió a catedra de lingüistica cheneral y critica literaria en a universidat de salamanca y bi permaneixió dica en l anyada ocupa la catedra de luenga espanyola en a universidat autonoma de madrit a la fin en pasó ta la complutense de madrit como catedratico de gramatica cheneral y critica literaria o suyo treballo en a docencia estió paralelo a o quefer de creyación critica teatral y publicación d estudios lingüisticos y literarios una d as suyas primeras publicacions sobre temas lingüisticos estió el habla de magallón notas para el estudio del aragonés vulgar zaragoza ifc pero no siguió pon por ixas endrezeras d a dialectolochía se centró en a historiografía lingüistica con obras como las ideas lingüísticas en espanya durante el siglo xviii bi ha nueva edición en uno d os suyos estudios más importans u crónica del diccionario de autoridades que estió lo discurso d ingreso en a rae en estudios propiament lingüisticos filolochicos y gramaticals que se replegan principalmén en estudios de lingüística en ixa endrezera cal emponderar o diccionario de términos lingüísticos important obra de consulta con muitas edicions que contina fendo honra tamién en estudios sobre a luenga literaria que se replegan más que más en estudios de poética la obra en sí de poética y poéticas asinas como en obras más didacticas qué es literatura cómo se comenta un texto literario con e correa u en comentarios concretos sobre grans creyadors epocas u cheneros literarios estilo barroco y personalidad creadora el lazarillo de tormes en la picaresca francisco de quevedo vida del buscón edición critica introducción a la poesía de vicente aleixandre clásicos espaoles de garcilaso a los nios pícaros pero por o que ye más conoixito ye por dos cosas os libros de texto de luenga castellana y literatura ta bachillerato y eso con os que muitos estudiants espanyols han estudiato os articlos en os que con humor y somardonería criticaba os usos dolentos d a luenga espanyola y que con o tetulo de el dardo en la palabra escribió en a prensa primero en informaciones dimpués en abc en zagueras en el país y que replegó en libro en dos series el dardo en la palabra y el nuevo dardo en la palabra no cal olbidar a suya critica teatral en a prensa ni tampoco no a suya creyación literaria en o cambo d o teatro popular talmén ye poco conoixito y no ha intresato charrar lo pero estió autor de la ciudad no es para mí que en cinta de cine protagonizó paco martínez soria ingresó en l academia de la lengua espaola en i estió lo suyo director entre e lázaro carreter se considera como un renovador y dinamizador d a real academia espaola la ubrió a la sociedat y a os medios de comunicación asinas como a latinoamerica se preocupó por a financiación y potenció a informatización metendo en marcha dos bancos de datos o corpus de referencia del espanyol actual que replega más de millons de rechistros de textos escritos y fuents orals d espanya y de latinoamerica dende y o corpus diacrónico del espanyol que replega más de millons de rechistros d o idioma espanyol dende os comienzos d a luenga dica as suyas cenisas se tresladoron ta magallón y se dixoron en o suyo fosal ta que i escansen chunto con os restos de sus pais e d os paisanos suyos as pleyades conoixidas popularment en aragonés como as crabetas as crapetas u o corralet d as crabetas ye un cumulo ubierto d estrelas en a constelación de tauro que se troba relativament cerca a uns anyos luz només de a estrelas pueden estar vistas per o simple uello pero con o telescopio se n i vei dica as estrelas azuls y blancas luminosas son as mes visibles se creye que a suya edat no brinca d os millons d anyos y que les ne queda bells millons mes per debant o feito que se veigan muito de nueitz l ha dato a las crabetas un puesto especial en diferents culturas antigas y modernas ta los vikingos yeran pirinas d a diosa freya os maorís en dicen mataariki y o suyo devantamiento eliaco sinyala lo prencipio de l anyada nueva arredol d o mes de chunio os aborichens australianos creyeban que yeran una muller a qui kidili l hombre d a luna quasi heba violata tamién como en muitas culturas yeran siete chirmanas clamatas as makara diz que os nativos americanos midiban a suya percepción visual per o numero d estrelas que podeban veyer ie mesmo en l antiga europa sobretot en cerclos griegos as crabetas yeran una preba de visión freqüent en o sobremont indicaban quan heba d encomenzar o viache transuant en chapón las conoixen per subaru y la marca d autos que porta iste nombre emplega las pleyades como logotipo en a mitolochía griega as siete chirmanas yeran identificatas con istos son es nombres que s asinan huei a cadaguna d as estrelas d o cumulo ya que a mitolochía conta que as siete chirmanas rematoron tornando se estrelas yeran ninfas d os monts fillas d atlas y pleyona y se suicidoron dimpués d a muerte d as suyas chirmanas as iades sciencia d o latín scientia conoiximiento prenunciato u son as diferents brancas d o saber humano y en un sentito cheneral ye o conchunto de conoiximientos manimenos dende o sieglo xix o significato semantico d a parola s ha reducito a l actividat destinata a l adquisición de conoixencias a traviés d o metodo scientifico esligando se asinas a filosofía d as sciencias exactas y d as experimentals en contraposición a las sciencias aplicatas son as que no paran cuenta en a suya aplicación practica emplegan a deducción como metodo de rechira d a verdat as que tienen por obchecto lo estudeo d a naturaleza son totas as sciencias en sentito amplo que s ocupan d os aspectos de l hombre cultura y sociedat no estudiatos en as sciencias naturals son conoiximientos y practicas misteriosas que dende antigo se miran de comprender y dominar os secretos d a naturaleza no siguen o metodo scientifico por lo que no son reconoixitas como desciplinas scientificas en cheneral son consideradas pseudosciencias as sciencias socials son as sciencias u desciplinas scientificas que s ocupan d aspectos humanos d o mundo no estudeaus en as sciencias naturals s adedican a l estudeo d as manifestacions naturals y inmaterials d as sociedatz s esferencian d as humanidatz en que s emplega o metodo scientifico y atras pmetodolochías rigurosas d analís drento d a clasificación d as sciencias entre as sciencias d a naturaleza y as sciencias d o esprito as sciencias socials bi son dentro d istas zagueras a mayor parti d as sciencias socigals no se miran de descrubrir leis d alcance universal sino entrepretar o sentiu de l acción humana isto se fa prencipalment por meyo d a comprensión d as intencions subchectivas d as presonas o prencipal grupo de sciencias socials encluye a las que s adiben atras desciplinas consideradas por bell uns como parti d as humanidatz son muitas d as desciplinas d iste grupo han teniu discusions epistemolochicas respecto a qué ye una sciencia y si pueden ser consideradas como tals en primeras se prenió como modelo d una sciencia social a la fisica y atras sciencias naturals sindembargo con o tiempo s ha identificau a particularidat de l obchecto d estudeo que ye a sociedat que no se troba aintro d os metodos y supuestos que estudean as sciencias naturals as matematicas d o griego máthema sciencia conoiximiento aprendizache ó mathematikós amant d o conoiximiento son una sciencia que se definen como l estudeo d os patrons de cantidat estructura cambeo y espacio dende una anvista formalista ye a investigación d estructuras abstractas emplegando a lochica formal como ferramienta de treballo as matematicas pueden considerar se como una ixampladura d os luengaches parlaus y escritos con un vocabulario y una gramatica estremadament precisos ta describir y estudiar as relacions fisicas y conzeptuals encara que as matematicas no se consideran por un regular como una sciencia natural as estructuras especificas investigadas por os matematicos tienen asobén o suyo orichen en as sciencias naturals más que más en a fisica manimenos amás gran parti d as estructuras son purament internas a las matematicas porque premiten una cheneralización d atras subarias u bella ferramienta ta calculos comuns finalment bells atros matematicos estudean as suyas arias por razons esteticas veyendo las más como una mena d arte que no como una sciencia aplicada o dreito ye o conchunto de normas que richen a vida d una sociedat reglando o comportamiento d os individuos y grupos que la conforman y resolvendo os conflictos que se producen entre ellos ista definición sirve ta o dreito positivo pero atras definicions alternativas tamién han estau proposadas por churistas filosofos y teoricos d o dreito sin que bi haiga un consenso a filosofía d o dreito estudea o concepto de dreito o naiximiento d o dreito no ye esclatero os autors se trestallan en dos opinions historicament o naiximiento d a norma churidica se preduz como imposición de qui exerce o poder iste concepto se suavice posteriorment dica plegar a sistemas como l occidental vichent en que as leis brotan d o pueblo a traviés d a esleción que iste fa d o poder lechislativo o dreito naixe d as ditas fuents d o dreito y que son o dreito se trestalla tradicionalment en as categorías de dreito publico y dreito privau u civil manimenos ista troxadura ha estau amplament creticada y enguán no en tien tanta de fuerza debán d a aparición d atros campos de l ordenamiento churidico en as que as esferencias entre o publico y o privau no son tan evidents p ex o dreito laboral en o que a relación privada entre o treballador y lo interpresario se troba intervenida por una normativa publica contino se enumeran as prencipals brancas churidicas fuellas d información d o consello d a fabla aragonesa coloquialment fuellas ye a primera y más veterana revista feita de raso en aragonés dende aquells primers exemplars de tirache se ha pasato a ros actuals ye a publicación periodica no diaria más antiga d aragón pos contina editando se dende chunio de en aviento de saliba o numero arredol de pachinas fan veyer a suya importancia en o proceso de modernización de l aragonés se centra en información d actualidat sobre as actividatz d o consello d a fabla aragonesa por l aragonés y a cultura feita en aragonés literatura amostranza publicacions politica lingüistica textos populars actividatz ecetra admite recensions de publicacions textos curtos de creyación literaria y bells treballos d investigación u de replega arredol d o lexico a gramatica u atros aspectos de l aragonés ye bimestral y cada numero por un regular gosa tener entre y planas a suya directora dende ye a periodista oscense amaya gállego lamarca o consello d a fabla aragonesa c f a conoixito popularment como consello ye una asociación cultural naixita en e reconoixita legalment en o suyo ambito territorial ye aragón as fins d ista asociación son a esfensa promoción estudio y espardidura de l aragonés en totz os suyos aspectos historia literatura gramatica lexico toponimia folklore consideración social y legal pedagochía didactica amostranza etc parando especial cuenta en o estudio protección e desembolique de totas as suyas variants locals y comarcals as qualas son l alazet de l aragonés común u estándar o quefer d o consello d a fabla aragonesa s alazeta en tres prencipios dende a suya creyación o consello d a fabla aragonesa ha treballato de recio en a dignificación de l idioma aragonés contribuindo a creyar un estato d opinión favorable arredol d ista chicorrona luenga romanica y espardindo o suyo conoiximiento a traviés de publicacions variatas como as revistas fuellas u luenga e fablas como editorial baixo la dirección de francho nagore ha publicato un total de libros en aragonés en os zaguers anyos como a lueca a istoria d una mozeta d o semontano de chuana coscujuela elvocabulario básico bilingüe aragonés castellano y castellano aragonés de antonio martínez ruiz usobre fonética histórica del aragonésde jesús vázquez obrador dende que se creyó en l anyo o consello asesor de l aragonés dintro d o consello d a fabla aragonesa totas as decisions que prene iste organo se publican en fuellas ta que a chen las conoixca convoca cualques premios literarios ana abarca de bolea de poesía chusé coarasa de novela curta o gua de literatura infantil e chovenil etc o consello ye miembro de l asociación por las luengas e culturas europeyas menazatas alcem antes aidlcm asiste a los suyos congresos y ha organizato en uesca lo xviii congreso en chulio de y lo xxiv congreso en chulio de en a siede d a deputación provincial de uesca os organos de gubierno d o consello d a fabla aragonesa son l asambleya cheneral de consellers e a chunta directiva que a suya composición y atribucions amaneixen reglatos en as ordinacions d o consello os vocals dende son siete miembros mantenindo o criterio de paridat d entre ombres e mullers en a chunta directiva serie cheneral en aragonés obras orichinals en aragonés de creyación literaria en cheneral incluyindo ie volúmens colectivos de premios literarios puens enta ra parola colección de vocabularios lexicos glosarios e obras lexicograficas en cheneral a tefla de cuatro fuellas colección d asayos estudios rechiras e obras d espardidura a tuca creyación literaria obras d os millors autors que escriben en aragonés testos clasicos e testimonials escritos orichinalmén en aragonés os fustez colección de traducions charrín charrán colección de libros escolars e d amostranza o gua colección de literatura infantil e chovenil a economía d o griego oikonomía alministrazión d una casa estudea os procesos de producción consumo y distribución d a riqueza en a sociedat humana a economía ye a primer sciencia que estudea a satisfacción d as necesidatz humanas por meyo de recursos escasos a economía parte d o prencipio de que os recursos naturals y os biens son limitaus y que os individuos u sociedatz han de decidir entre diferents alternativas que s excluyen mutuament por tanto conoixer el proceso de triga en individuos u grupos ye una aspecto central d a economía en cheneral os economistas creyen que os incentivos y as preferencias particulars determinan mayoritariament o proceso de decisión beluns d os aspectos prencipals que tracta a economía son o comercio a destribución de recursos y a competencia a economía se puede centrar en o estudeo d a producción a distribución y o consumo d a riqueza igual como d os problemas relacionaus con a financiación a fiscalidat a man d obra a lei a probreza o medio ambient ecetra a economía se divide normalment en dos brancas a educación d o latín educare guiar puede definir se como tamién se diz educación a lo resultau d iste proceso materializau en a serie d habilidatz conoixencias actitutz y valors adquiestas a educación ye comunament y formalment dividida en etapas como preescolar escuela primaria escuela secundaria y dimpués o colechio universidat u magistrado a metodolochía d amostranza se denomina pedagochía o dreito a la educación ha estau reconoixiu por qualques gubiernos a libel global l articlo d o pacto internacional de dreitos economicos socials y culturals de d as nacions unidas reconoixe o dreito de toda persona a la educación encara que en a mayoría d os puestos dica una cierta edat a educación sía obligatoria a vegadas l asistencia a la escuela no lo ye y una minoría d os pais trigan a escolarización en casa a vegadas con la aduya d a tecnolochía educativa electronica moderna tamién clamau y earning a educación puede tener puesto en contextos formals u informals a filosofía ye etimolochicament l aimor por o conoiximiento y por a sciencia a filosofía ye hue a sciencia que estudea a realidat as causas y os prencipios que sozchacen a la existencia y o pensamiento asobén se diz tamién filosofía a o conchunto de treballos colectivos d os filosofos más importants puede significar a exploración academica d as diferents qüestions rechiradas por os filosofos y tamién puede usar se ta referir se a una traza de pensar cretica y creyativa en cheneral s ha clasificau a filosofía seguntes o suyo obchecto d estudeo asinas parlamos d a epistemolochía filosofía d a sciencia d a cosmolochía a filosofía d a naturaleza de l antropolochía la filosofía de l hombre u d a etica a filosofía d o comportamiento humano manimenos o que caracteriza a la filosofía respecto a lo que se clama modernament sciencia ye o feito que a filosofía rechira una explicacion radical y zaguera d o suyo obchecto d estudio o manifest der kommunistischen partei manifiesto d o partito comunista d a suya traducción literal d o idioma alemán pero conoixito mas a sobén como manifiesto comunista fue una programa teorico y practico d a liga comunista fue escrito per karl marx en publicando se por primer vegata o de febrero d ixa anyada en londres en este texto se declaran os prencipios alazetals sostenitos per a internacional comunista ye famosa la frase inicial un pantasma recorre europa o pantasma d o comunismo iste texto a diferencia d atros escritos marxistas ye mui claro en o suyo luengache y categorico en as suyas definicions pos va endrezato más que más a las clases treballadoras en l actualidat o estudio d o pensamiento marxista ha cayito en desuso ya que beluns consideran que a esferra sufrita per as economías que s autonombraban socialistas bloque sovietico amostra que o comunismo fue superato per a historia manimenos bi ha qui piensa que mientres subsistan os mecanismos que permiten a reproducción d o sistema capitalista a cretica marxista contina estando valida la politica d o griego polis ciudat ye lo proceso de presa de decisions en grupos humans encara que s aplica a ormino a los gubiernos la politica en sentiu cheneral tamién ha lugar en institucions interpresarials academicas relichiosas etc as sciencias politicas son a desciplina d as ciencies socials que estudian lo comportamiento politico baxter adams fue o primero en utilitzar l expressión sciencia politica en l anyo as personas expertas en iste tema tienen o títol de politologo anarquismo anarco capitalismo anarco comunismo anticomunismo antifaixismo autoritarismo capitalismo centrismo radical comunismo conservadurismo corporatocracia democracia faixismo federalismo liberalismo liberalismo clasico libertarianismo marxismo meritocracia monarquismo nacionalismo nacionalsocialismo oligarquía politica verde postcomunismo republicanismo socialismo socialismo democratico socialismo libertario stalinismo teocracia totalitarismo bi ha en aragón quantos partitos politicos los partitos representaus en las cortz d aragón son ordenatos alfabeticamént a lingüistica ye a sciencia d o luengache o suyo obchectivo seguntes saussure u chomsky ye a descripción esplanicación d o tarabidau d o luengache aspectos como a variación lingüistica a pragmatica u a lexicografía son difuera d o estudio lingüistico chomsky fa una nueva teoría d o luengache an que situga a lingüistica dentro d o estudio més amplo d a mente humana concretament dentro d o mentalismo u innatismo rama d a psicolochía que esfiende que a luenga ye una facultat autonoma innata ista postura mentalista de chomsky no fa pacha con posturas empiristas u materialistas como a que fa servir labov que creyen que o luengache no puede ser estudiau sin entender a suya prencipal función a comunicación humana ista posición funcionalista metería a la lingüistica en o puesto d o social asinas fan més important a pragmatica o cambio y a variación lingüistica d istas dos grans creyencias filosoficas y d as suyas mezclas naixerán quasi todas as escuelas d a lingüistica moderna tanto o mentalismo como o empirismo quieren esplanicar a naturaleza d o luengache miran a esplanicación no sólo a descripción d os tarabidaus lingüisticos ista ye a fin d a lingüistica lingüista ye una presona que s adedica a la investigación lingüistica una presona que parla bellas luengas ye un poliglota a lingüistica estudeya totz os aspectos d a luenga y incluye sozcampos como estudio teorico d o luengache que s ocupa de metodos d investigación y de questions comuns a las luengas pendendo d o enfoque escolástico os componens d analis cambeyan per eixemplo t a escuela formalista son diferents que t a escuela funcionalista per tanto no totz istos components son estudiaus per as dos teorías sino que la una en estudia bells y l atra belatros estudeyo d os fonemas prenunciaus per una comunidat de parlants estudio d a realización alofonica individual de ditos fonemas os alofonos son sonius d o parlache realizacions esferents d un mesmo fonema estudeyo d o significau d as parolas estudeyo d o tarabidau d o luengache estudeyo d o tarabidau interno d as parolas estudeyo d o modo con que se fa servir o luengache en bellas situgacions que pueden modificar a interpretación d o mensache se veiga tamién lexicolochía estudeyo interdisciplinario dentre a lingüistica y a informatica que s ocupa d o desembolique de models d o luengache per l uso d a computadora organización tipo árbol d a relación chenetica que tienen esferens luengas y esferens familias de luengas listau per orden alfabetico de bells países an que bi ha vinclos a la descripción de diferents luengas parladas en cada país luengas d o mundo organizadas per orden alfabetico en relación con os continents an se parlan ditas luengas listau de luengas d o mundo organizau alfabeticament en relación con os suyos respectivos acronimos en o estándar iso o luengache ye a capacidat d o ser human ta comunicar se per meyo d un sistema de signos u luenga ta ixo no debe trafucar se con luenga que ye a representación de dita capacidat os luengaches son esplanicaus d una traza fázil encara que reducindo a suya importancia t a formación d o nuestro mundo trazas de representar cosas a mayoría d as vegadas o termino quiere dicir o luengache que os humans fan servir ta comunicar se ye dicir as luengas naturals ya siga luengache parlau luengache de signos u o emplegau en a literatura o luengache natural incluye todas as comunicacions animals mesmo o luengache humán en as matematicas y en a informatica per eixemplo os luengaches artificials son clamaus luengaches formals incluindo luengaches de programación manimenos o luengache human tien un caracteristica que no puede ser trobada en os luengaches de programación a diversidat d o estudio d os luengaches naixe a sciencia clamada lingüistica asinas como a filolochía atros conceptos importants son lista de familias de luengas una útil lista de luengas y dialectos agrupaus seguntes a suya relación con os numeros de l un a lo diez en cadaguna puede ser trobada en mark rosenfelder s metaverse en anglés se puede trobar una lista quasi completa de todas as luengas localizacions población y afiliación chenetica en en anglés ferdinand de saussure chinevra de noviembre de chinevra de febrero de estió un lingüista suizo saussure ye o creyador d a lingüistica moderna s adedicó a l estudio d o indo europeu y publicó a los anyos memoria sobre o sistema primitivo de vocals en as luengas indo europeas con tal rigor y metodo gramatica comparada que contina fendo se servir dimpués de treballar como profesor en una escuela superior en a ciudat de parís diez anyos estió nombrau profesor de gramatica comparada en a universidat de chinevra preocupau per os problemas d o luengache fruito de tot ixo ye a publicación en d o curso de lingüistica cheneral una tuca en a historia d a lingüistica recopilau dimpués d a suya muerte per os suyos alumnos charles bally y albert sechehaye basau en as notas d a suya catedra que heban preso els mesmos y feito dimpués d un treballo de sintesi y estructuración a luenga aragonesa u aragonés tamién clamata navarro aragonesa en a suya etapa medieval no ha tenito a lo largo d a suya historia o prestichio literario que tienen as atras luengas romances d a peninsula iberica as glosas emilianenses sieglo xi son o primer testimonio escrito en lenguas aragonesa y vasca isto ye conoixito dende que se descubrioron encara que a sobén se diga que son castellanas también se diz a sobén que s escribioron en o sieglo x pero en verdat pareix que datan de metat d o sieglo xi l aragonesidat d iste texto s alazeta en l analís lingüistico que muestra muitos rasgos aragoneses como l articlo o a a diftongación duenno nuestro sieculo get ye elementos lexicos como a honore aiutorio etc dende o sieglo xi quasi totz os documentos aragoneses s escribioron en un latín medieval pleno de trazas romances pero cal esperar a segunda metat d o sieglo xiii pa que se cheneralizase o emplego de l aragonés en os documentos calendata más tardana que en castiella u occitania d o sieglo xiii i hai muitas obras escritas en un mezclallo d aragonés y castellano razón feita d amor lo libre dels tres reys d orient u a vida de santa maría egipciaca s ha conservato bell resto d a epica aragonesa por eixemplo o cantar d a campana de uesca prosificau en dentro d un texto historico as obras en prosa amuestran millor l aragonés medieval os diez mandamientos manual de confesión escrito en o mismo libro que a razón feita d amor as versions romances d os fueros d aragón os primers eixemplos de textos d historia en aragonés como o liber regum en o sieglo xiv espunta a personalidat de johan ferrández d heredia gran mayestre d o espital que empentó una gran fayena de traducción y compilación d obras enta l aragonés en o taller d avinyón y que fació un poder pa que ista lengua esdevenise una lengua de cultura otras personas d o rolde d a monarquía como johan de balbastro u johan de tudela también facioron traduccions enta l aragonés por un regular con o refirme d os reis por eixemplo se tradució o ceremonial de consagración y coronación d os reis d aragón a cronica de sant chuan d a penya o libro del trasoro o libro de marabillas d o mundo ecetra se puede decir que a segunda metat d o sieglo xiv estió a etapa d oro de l aragonés medieval en o sieglo xv os reis d aragón yeran d a dinastía castellana d os trastamara no bi ha una relación directa entre a castellanización d aragón y a venita d os trastamara que etnolingüisticament yeran castellans o primer rei d esta dinastía ferrando d antequera fació o suyo primer discurso en aragonés con o que no cambeó res en o uso de l aragonés como luenga oficial y de cultura pero alifonso v lo magnanimo s expresaba siempre en castellán quan alifonso v lo magnanimo fació que a suya cort estase en nápols o castellán yera chunto con o catalán y l italián un d os principals idiomas presents como luenga de cultura en a suya cort encomenzó un proceso en o que o castellán fue sustituindo poquet a poquet a l aragonés como lengua de cultura en aragón este proceso de castellanización que remató a la fin d o sieglo xv quan por unir se as coronas de castiella y aragón a clase dirichent aragonesa gravitase més enta castiella y fuese abandonato l uso de l aragonés como luenga oficial y de cultura a scripta aragonesa se descomposó en pocas decadas d o sieglo xv no n conservamos guaires textos literarios en aragonés un poema de eximén aznariz una replega de refrans dita romancea porverbiorum y bells poemetas dispersos en os protocolos notarials de tot aragón dende o siglo xv se desembolica una singularidat d a literatura d ista lengua a literatura alchamiada escrita con alfabeto arabico en do os rasgos de l aragonés soportoron a influencia castellana dica a suya desaparición en o castellano ye de enta acá a principal lengua de cultura en aragón muitos aragoneses han destacau escribindo en ixa lengua y en o sieglo xvii os chirmanos argensola bartolomé y lupercio deciban que heban d ir enta castiella a amostrar les o castellano a lengua aragonesa que esdevinió una luenga familiar y rural y por cada día más arrinconada en o pirineu prendrá enta debán un caracter firme popular o sieglo xvi ye de foscor no queda cosa escrita en aragonés fueras de l alchamia en o sieglo xvii apareixerán bells escritors que farán servir ista lengua popular pa caracterizar a personaches rurals u populars por eixemplo l abadesa de casbas ana abarca de bolea que usará l aragonés d o semontano en bells poemas en un concurso literario celebrau en uesca en s i presentoron tres poemas en aragonés de matías pradas isabel de rodas y fileno montaés d o sieglo xviii son os primers textos conservaus de pastoradas en do o repatán pastor basto charrará a sobén en aragonés os sieglos xix y xx veyerán un cierto renaixer d a literatura aragonesa si bien a suya mena d idioma minorizato y faltau d una seriosa referencia estándar fará que los escritors traten os suyos temas a ormino localistas en a suya mesma variedat dialectal d o aragonés asinas en apareixe en aragonés d almudévar a novela vida de pedro saputo de braulio foz ya en o sieglo xx destacan en fabla chesa as comedia costumbristas de domingo miral y a poesía de veremundo méndez coarasa en ribagorzano de graus grausino os escritos populars de tonón de baldomera en ribagorzano de estadilla estadillano os versos de cleto torrodellas y a obra de cleto josé torrodellas mur pablo recio en aragonés d o semontano os relatos costumbristas de pedro arnal cavero asinas como la popular novela de juana coscujuela a lueca historia d una moceta d o semontano as anyadas posteriors a la dictadura suponen una revitalización d a literatura aragonesa que agora presigue un modelo más estandarizato u supradialectal muitos estudio filolóchicos dencima las diversas fablas aragonesas aduyarán a afillar una visión conchunta d o idioma será l anyada d a primera gramatica escrita d o aragonés a cargo de francho nagore en ánchel conte publica lo poemario no deixez morir a mía boz eduardo vicente de vera publica garba y augua y do s amorta l alba anyadas dimpués creixe o numero d autors en lo que se clamará aragonés literario u común francho rodés chusé inazio nabarro miguel santolaria fernando romanos chusé raul usón josep carles laínez carlos diest óscar latas roberto cortés alonso ana giménez carmina paraíso santolaria por oposición a lo aragonés local u dialectal que tamién se sigue cultivando en obras como las de nieus luzía dueso u quino villa en dialecto de chistau u chistabín rosario ustáriz mariví nicolás u pepe lera en cheso ricardo mur chusé maría satué y maximo palacio en l aragonés de l alto galligo chuana coscujuela en semontanés u las de chusé maría ferrer ana tena toni collada pablo recio elena chazal u carmen castán en ribagorzano asinas mesmo creixerá en istas anyadas o numero de premios literarios que fomentan a creatividat literaria como el premio literario villa de sietemo u o premio de relatos luis del val a informatica ye a sciencia d o tractamiento automático d a información con un computador clamato amás ordinador u computador dentre as fainas mes populars que ha facilitau ista tecnolochía se i troban elaborar documentos ninviar y recullir correu electronico debuixar creyar efectos visuals y sentius maquetación de folletos y libretz triballar con a información contable en una empresa ascuitar musica controlar procesos industrials y chugar informática ye una parola que viene d o frances informatique formau alavez per a conchunción d as parolas information y automatique ta fer nos parar cuenta d a automatización de la información que se logra con os sistemas de computacion ista parola se usa mayorment en espanya y aragón computación se usa principalment en america y viene de computo o calculo a informatica ye un gran campo an se troban os fundamentos teoricos o disenyo a programación y lo uso d os computadors ordinadors a cheografía ye a sciencia que tien por obchecto l estudio d a superficie terrestre y a distribución espacial y as relacions reciprocas d os fenoméns fisicos biolochicos y socials que se i manifiestan en un sentiu clasico a cheografía ye a descripción d a tierra pero hue en día antimás de describir a cheografía tracta d explicar se considera a la cheografía como una sciencia que aglutina a todas as demás sciencias tanto naturals como socials dend a historia dic as matematicas l obchecto d estudio d a cheografía ye l espacio ista estudia os modos d organización d o superficie terrestre a distribución d os elementos que composan l anvista as suyas formas as suyas poblacions antimás estableixe una dialectica entre l explicación y a descripción de l anvista y entre o metodo inductivo y o deductivo istos elementos han de ser esleitos trigatos ordenatos chuzgatos y presentatos l analís leva a lo cheografo a replecar os modos d organización d o superficie terrestre os prencipals campos que estudia a cheografía y as suyas prencipals sciencias auxiliars son en cheografía matematica s estudia naturalment os metodos de l historia apareixen en totas estas brancas dic o punto de que s ha arribato a fablar de cheografía cultural asinas como os estadisticos y matematicos tamién s emplegan metodos d astronomía y cheodesia ta realizar os mapas cartografía asinas como a determinación de codigos de sinyals que aduyen a interpretar los antiparti la cheografía puede estudiar se de forma cheneral u concretada en una comarca rechión u país concreto se charra asinas de cheografía cheneral y cheografía rechional que ye a que se ocupa de l aplicación d as analises cheograficas a países concretos a cheografía puede considerar se una sciencia transversal que fa emplego de metodos y tecnicas d atras sciencias socials y naturals l anterior no debe de causar barafundio con respective a l obchecto d estudio d a cheografía este obchecto ye o paisache categoría principal lesporte ye una actividat fisica en que se siguen un conchunto de reglas u de costumbres y que se fa a ormino con un afán competitivo en cheneral o termin fa referencia a actividatz an que a capacidat fisica d o esportista determina de manera unica u prencipal o resultau ganar u perder manimenos tamién se fa servir ta referir se a actividatz an que atras capacidatz externas como a calidat de l equipamiento u l agudeza mental no ligatas dreitament a o fisico d o esportista son factors decisivos ixe ye o caso por eixemplo d os esportes mentals u os esportes de motor os esportes son una entretenedera ta qui los practica y tamién ta qui los veye u puedes estar un treballo ta vivir d ixo esporte profesional como ye o caso d os futbolers profesionals anque os termins esporte y actividat fisica gosan trafucar sen a diferencia ye en que o primero implica un caracter competitivo que no cal en o segundo os esportes pueden estar claseficatos de muitas formas bells d os mes basicos destinguen os esportes individuals y os esportes d equipe seguntes os accesorios ta practicarlos de pilota de raqueta de luita de patins etc un atra forma ye o sitio a on es practican de nieu d interior a l aire libre etc tamién pueden estar claseficatos seguntes a dedicación d os practicants profesionals o amaters o d os espectadors esportes minoritaris i esportes de masas atra claseficación muito estendillata ye seguntes a suya relacion con os chuegos olimpicos pudiendo estar esportes olimpicos esportes olimpicos d hibierno esportes olimpicos de verano antigos esportes olimpicos y no olimpicos francho chabier nagore laín zaragoza doctor en filolochía romanica ye un filologo aragonés y profesor titular de luenga espanyola en a universidat de zaragoza en o suyo campus de uesca a ciudat a on ye fincato ye uno d os responsables d o renaiximiento y reconoiximiento actual de l aragonés y uno d os primers escritors en fer creyación literaria en un aragonés común ye miembro dende a suya creación en octubre de y a propuesta d a universidat de zaragoza d o consello superior d as luengas d aragón en realizó una tesina sobre o pandicuto dialecto d a luenga aragonesa propio d a val de tena pandicosa concluyindo que existe una luenga esferenciata d o castellano en l alto aragón con granizas semellanzas gramaticals entre os suyos dialectos que quedan esparditos en o territorio altoaragonés ista luenga recibe o nombre d aragonés como continación que ye d a luenga aragonesa medieval a suya tesi doctoral versó sobre a crónica de san juan de la pea cronica de sant chuan d a penya publicato dimpués como el aragonés del siglo xiv según el texto de la crónica de san juan de la pea ya en nagore publicará a suya gramática de la lengua aragonesa y dimpués os estudios a bida a obra y a fabla de cleto torrodellas el aragonés de panticosa gramática replega de textos en aragonés dialeutal d o sieglo xx fuens lesicograficas de l aragonés catálogo de repertorios lesicograficos aragoneses dende o sieglo xvii dica os territorios lingüísticos en aragón el aragonés del siglo xiv entre atros amás de bellas obras literarias más que más de poesía en aragonés con as que logró os premios veremundo méndez de poesía en e u l altoaragón de narración en editor de autors populars en aragonés como chusé gracia u cleto torrodellas ye autor d una cinquantena d articlos scientificos publicatos arredol de l aragonés gramatica dialectolochía sociolingüistica aragonés medieval etc como poeta cal citar os libros de poemas sospiros de l aire cutiano agüerro o poema isto ye por o que luitamos ye mosicato por o grupo prau grupo purnas en a zenisa baxo a molsa astí bi son e os zeos d a tardada cal destacar tamién o suyo relato curto as coplas d o ferrero ganador d o premio de relatos luis del val en estió un d os fundadors d o consello d a fabla aragonesa asociación de caracter cultural d a quala ye estato o president dende dica l anyo tamién presidió o i congreso ta ra normalizazión de l aragonés organizato por o consello d a fabla y atras asociacions en en o que se consensuoron e aproboron unas normas ortograficas d uso en totas as variedatz de l aragonés antimás de en a koiné ye o president d o consello asesor de l aragonés d o consello d a fabla aragonesa y l enfilador d a revista scientifica luenga e fablas ye tamién vicedirector d o instituto de estudios altoaragoneses y vicepresident d a a i d l c m l association internationale pour la défense des langues et des cultures menacées en l anyada recibió a medalla d oro de santa isabel de portugal d a deputación provincial de zaragoza como reconoixedura d o suyo treballo por aragón as luengas araucanas son parlatas per os mapuche en o sud d america d o sud en a parte central de chile y centro occidental d archentina per quasi meyo millón de presonas iste grupo u familia ye formato en l actualidat que per dos luengas a mayoría de lingüistas manimenos considera o huiliche una variedat meridional d o mapudungun con grans diverchencias respective a lo mapudungun central u cheneral o mapudungun ye asinas visto como una luenga aislata a filiación d as luengas araucanas no ye pas clara anque lingüistas como englert u tovar la sitúan en o grupo andino d as luengas amerindias d america d o sud emparentatas de luent con as luengas quechuas y aymara belaltras clasificacions encara més especificas sitúan as luengas araucanas como subfamilia d una familia araucano chon que perteneixerba a lo debantdito grupo andino poderba pues no tratar se d una familia aislata chusé inazio nabarro garcía naixito de taust cinco villas o de noviembre de ye un filologo aragonés licenciato en filolochía hispanica por a universidat de zaragoza y miembro d o consello asesor de l aragonés y actualment president d o consello d a fabla aragonesa tamién ye escritor en aragonés y d a suya ampla obra cal destacar os poemarios o mirallo de chelo de en esfensa d as tabiernas e atros poemas de sonetos d amor e guambra de y as novelas reloch de pocha de y mesaches de as dos premio ciudat de balbastro a mas a mas de astí en do l aire sofla ta sobater as fuellas d os árbols que fue premio arnal cavero de y pexes e paxaros ganadora d o premio de relatos luis del val de en obtenió o premio pedro lafuente en aragonés en a categoría de narración curta por o suyo treballo fuellas d abisinia treballa como profesor de luenga castellana en un instituto en uesca ye autor tamién d as novelas ye autor tamién d una serie de textos breus publicatos en libros colectivos prebatina d una falordia sin de fadas ni nanez en iii premio literario val d echo a lifara en i premio literario bal de xalón cartas dende cuba en iv premio villa de sietemo triptico de os tiempos de a postema en nuei de tiedas con as fuellas contatas como as balas en desde aquí renaximiento en zaragoza de la z a la a os cuatre cantos de o cuculo en la torre de papel cans e cochins en branquil d a cerdanya u m estimarba más no fer lo en capiscol beluns d os suyos articlos lingüisticos son as rebindicazions lingüísticas en a poesía en aragonés sobre la sufijación apreciativa en a lueca de juana coscujuela construzions y chiros con o verbo fer biello idioma de loiras e paxarelas de tu que se fayó arredol d a koiné aragonesa el aragonés residual de tauste o rechimen preposizional d o verbo e altras peculiaridaz sintauticas en a luenga de acordanzas de san pelegrín u o caso de bels femeninos irregulars u poco frecuens en a onomastica aragonesa en recibió o premio de relatos luis del val por a suya obra pexes e paxaros afganistán oficialment republica islamica d afganistán en dari en paxtu ye un país y estato organizato politicament como una republica islamica d asia central situata en l altiplán iraní en a zona de transición entre l himalaya y as rechions d a mar caspia muga a lo sud y a l este con pakistán a l ueste con irán a lo norte con turkmenistán uzbekistán y tachiquistán y a lo nordeste con china a traviés d o corredor de wakhan ye asinas un país interior que no poseye acceso a la mar a suya capital ye kabul tamién son ciudatz importants mas de habitants kandahar mazar e sharif herat y jalalabad afganistán ye un d os países más pobres d o mundo tien una población ye de habitants estimación de en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² dende meyatos d os anyos o país se troba en un estato de guerra quasi constant en primeras con a invasión sovietica d afganistán y dimpués con a intervención d os países occidentals contra la guerrilla d os talibans que heba redotato a la unión sovietica y heba imposato un rechimen politico islamico basato en a sharia en l antigüidat o territorio de l actual afganistán feba parti d o imperio persa aquemenida ac que se dividiba en diversas satrapías bactria drangiana aracosia y aria entre o ac y o ac aleixandre lo gran establió por conquiesta a parti oriental d o suyo imperio en ista rechión istos territorios perteneixioron dimpués a lo reino seleucida a lo reino griego de bactria y en parti a lo imperio indián d asoka a los scitas o saka a lo reino kusán a los persas sasanidas a los hunnos kidaritas y heftalitas y tornó a estar baixo lo dominio sasanida dica la conquiesta arabe herat fue conquiesta por os arabes en l anyo a incorporación d afganistán a l islam estió lenta y tardana se produció dende sistán enta ghazni y kabul afganistán chunto a punchab constituyó lo centro d o estato irano islamico entre se construyoron importants mezquitas y palacios fortificatos baixo a dinastía gazneví os guridas arredol de a dinastía d os kart epoca mongola sieglos xiii y xiv y a cort de husayn bayqara baixo los sefevidas a partir de o país prenió lo xiismo mientres una gran mayoría d a población se manteneba sunnita a ruptura con persia se feba evident en os sieglos xvi y xvii afganistán se dividió entre o imperio mogol y persia l afganés nadir dimpués d a redota d os sefevidas s incorporó persia unión que duró dica o suyo asasinato en ahmad shah durrani fue esleito emir y dica l inte d a suya muerte en l anyo dominó lo penchab y delhi en a india territorios que os suyos succesors no podioron mantener manimenos afganistán se mantenió como estato y de feito o suyo nombre proviene d ista epoca as tensions entre o imperio ruso y o imperio britanico amanixioron en a redolada en o sieglo xix y a partir de principió a influencia britanica sobre o país a la fin rusia y anglaterra guarancioron a independencia d afganistán en l anyo feito que no se consolidó dica o d agosto de una vegata que heba rematato la tercera guerra anglo afganesa o país estió neutral mientres a segunda guerra mundial y en l anyo s establió en o río amu daria a muga con a unión sovietica o intento de creyar un pakhtunistan unión d as poblacions de luenga paxtu de l este d afganistán y as de l ueste de pakistán fació que se crebasen as relacions diplomaticas entre os dos países en l anyo un golpe d estato remató con a monarquía sardar muhammad daud khan proclamó a republica y asumió lo gubierno en unatro golpe d estato lebó a lo poder a abdbul qadir o mesmo anyo nur muhammad taraki d ideyolochía comunista fue nombrato chefe d estato por parti d o consello revolucionario d as fuerzas armatas y aumentó a dependencia d o país respective d a unión sovietica iste feito li suposó una confrontación ubierta con as guerrillas nacionalistas tradicionals y tamién islamicas os muchahidín en hafizulla amin d a facción khalq y primer menistro derrocó a taraki a unión sovietica decidió d intervenir ta refirmar o gubierno eliminó amin y se metió a favor de babrak karmal d a facción parcham a presencia sovietica fació que s intensificase a luita entre o gubierno y a guerrilla musulmana y fació exellar a muita población enta pakistán en karmal fue sustituito por muhammad najibullah en l anyo o desgaste d os sovieticos fació que se sinyasen os alcuerdos de chinevra entre afganistán pakistán y a urss en os que se determinó que as tropas sovieticas se retirasen d o país dimpués que os afganos forachitasen a las tropas sovieticas a guerra civil continó entre os partidarios de burhanuddin rabbani o president y ahmad shah massud menistro d esfensa y as faccions fiels a gulbuddin hekmatiar ocasionalment refirmato por as guerrillas d o comandant dostam os intentos de paz negociata por parti d as nacions unitas fracasoron a la fin un tercer grupo formato por islamistas radicals sunnitas os talibans dominoron dos partis d o país y en l anyo conquerioron a capital afganistán fue chusmeso a partir d allora a una interpretación estrema d a xara que deixaba a las mullers en un estatus muit inferior y castigaba tota disidencia con practicas brutals dimpués d os atentatos de l de setiembre de afganistán fue acusato de dar refuchio a osama bin laden cabo d o rete terrorista fundamentalista islamico al qaida y suposato autor d os atentatos en aviento de as nacions unitas autorizoron a creyación d una coalición internacional liderata por os nordamericans que quitó o rechimen talibán y miró d instaurar un gubierno democratico principioron asinas a charrar baixo a gollata d a onu con liders de diferents etnias ta confegurar o futuro politico d o país s esleyó a lo paxtu hamed karzai como chefe d o gubierno provisional y se determinoron eleccions ta l anyo os talibans esdevienioron una guerrilla antigubernamental dirichita por o mulá omar en chinero de s aprebó una constitución que define a lo país como una republica islamica que torna la igualdat de dreitos a las mullers y esfensa o respeto a las minorías relichiosas o resultato d as esleccions dió la victoria a karzai con un d os votos o retorno d os refuchiatos d o rechimen talibán mas que mas de pakistan y a desastrosa situación economica d o país favoreixioron o cautivo de l opio y o narcotrafico que mientres o periodo d os talibans heba estato prohibito a suya situación estratechica se vió reforzata por a sinyatura d un alcuerdo entre pakistán afganistán y turkmenistán en l anyo ta la construcción d un olioduto que trescruzarba istos tres países en ni os esfuerzos d a fuerza multinacional ni as accions d o gubierno de karzai podioron estabilizar o país chusmeso dende o mesmo inte d a conquiesta a una situación de guerra constant afganistán ye un país con una superficie de km² que se troba situato en l altiplán iraní en a zona de transición entre l himalaya y as rechions d a mar caspia muga a lo sud y a l este con pakistán a l ueste con irán a lo norte con turkmenistán uzbekistán y tachiquistán y a lo nordeste con china a traviés d o corredor de wakhan ye asinas un país interior que no poseye acceso a la mar a suya orografía ye prou montanyosa alto u baixo o d a suya superficie son territorios de montanya destacando ne en estar a o canto d o himalaya encara que os suyos ríos no son tot o cabalosos que cabría asperar en estar una redolada de climatolochía predominantment xuta a on predomina o clima desertico u o clima semi desertico sindembargo bi ha vals prou fértils como a val d herat a o norueste d o país con una important densidat de población que contrasta con a resta d o país cal destacar l actividat sismica d o país en forma de tierratremos que gosan provocar victimas a lo norte en a depresión esteparia de turquestén se troba o río amu daria km que ye a muga con turkmenistán uzbekistán y o tachiquistán a l este d o firuz kuh en a muga con pakistán as montanyas sulaiman ke pahad que van de norte a sud forman una barrera natural que proteche o país d as influencias monzonicas a lo noreste a gran cordelera de l hindu kush a segunda cordelera mas alta d o mundo a on se troba o mont noshaq con os suyos metros d altaria s une a l altiplán d o pamir por a rechión de badakhxán a l ueste d a cuenca d o río kabul a cordelera pierde altaria y se divide en diversas sierras que plegan dica irán a lo sud y a l ueste d a val d o helmand bi ha o dast e margo o sistán y a l este disiertos a mayoría d os ríos amu daria morgab harirud helmand arghandab tienen mayencos fuertes mientres que pueder permaneixer sin cabal en a estación xuta son poco fundos y no son navegables pero s aprofitan ta la producción d enerchía electrica centrals hidroelectricas de pol e homri sarobi naghloo y mahipar por un regular afganistán presenta un clima continental acentugato con hibiernos fredos y veranos calidos si bien as temperaturas varian prou seguntes l altaria as precipitacions son pocas y cayen entre octubre y abril o verano ye xuto en o sud y l este pueden recibir en l agosto bells repuis d influencia monzonica provinients d a india por dencima d os m d altria mandan as nieus perpetuas afganistán se divide en provincias badakhxan badgis baghlan balkh bamian daikondi farah faryab ghazni ghowr helmand herat jowzjan kabul kandahar kps hawst kunar qonduz laghman lawgar nangarhar nimruz nuristán oruzgan paktia paktika panjshir parvan samangan sar e pul takhar vardak y zabol a capital d o estato ye kabul con una población de d habitants en l anyo atras ciutatz importants son kandahar habitants mazar e sharif herat jalalabad kunduz gazni bamian balh y baglan totas ellas famosas por lurs numerosas mezquitas antigos palacios y atras restas arquitectonicas manimenos istas ciudatz igual que atros muitos puestos d o país han estato prou danyatas en os diferents conflictos belicos escaicitos afganistán ye un país poco poblato y basicament rural d a población quasi un d os habitants son ciudats nomás kabul supera o millón d habitants l alta tasa de natalidat compensa la fuerte tasa de mortalidat produeita principalment por os efectos d a guerra agganistán presenta una gran diversidat etnica d influencia irania y turca resultant d a suya situación como cruce d as migracions entre orient y occident a orografía aduya a mantener a heterocheneidat etnica y cultural a etnia demograficament mas important que ye tamién a que domina politicament ye a d os paixtuns quasi un d a población presentan una organización de tipo clanico y con fuerte presencia d o nomadismo os tachicos son agricultors sedentarios y comerciants en as ciudatz parlan dialectos persas a población d orichen mongol un parla persa arcaico y habita prencipalment en l hindu kush occidental un d a población ye d orichen turco turquemans uzbecos y en o corredor de vakhan kirguizes a resta son minorías etnicas d orichen diversos as luengas oficials son o paixtu y o persa as plantas que se troban en afganistán son pareixitas a las que se puet trobar en o tíbet y en l himalaya estando tamién pareixitas a las que se pueden trobar en orient meyo as selvas de cedros pins y d atras coniferas se pueden trobar en altarias entre y metros pero como conseqüencia d a tala abusiva en l anyo nomás ocupaban que un d a superficie d o país en altarias inferiors se troban árbols y arbustos como corylus avellana l avellanera pistacia vera a pistachera fraixins u chinibro juniperus communis per baixo d os metros d altaria nomás bi ha que una vechetación esteparia a on i predominan as hierbas y os matullos respective d os animals que i viven no son guaire diferents d os que se pueden trobar en orient meyo y a india se i puet trobar ovis orientalis orientalis onsos capra sibirica gazella subgutturosa lobos canis aureus chacals felis silvestris erizos dromerarios y o camello de bactracia entre d atras especies a pobreza d o país y o estato contino de guerra en que se i vive han tenito fundas repercusions en o medio ambient d afganistán asinas as tierras de pastura se troban en situación de frachilidat por a presión excesiva que i fa la ganadería que provoca a la vegata problemas con a erosión y que fa que a superficie cultivable mingue u tienga perdugas de calidat se suposa que alto u baixo a tercera part d a superficie que d antis mas s adedicaba a l agricultura ye hue albandonata a desertificación d o país avanza parando cuenta amás que as selvas veyen tamién reducitas as suyas superficies en iste caso mas que mas por a presión d o consumo de fusta ta lenya a necesidat d alimentos tamién ha feito que siga mayor a presión sobre a fauna salvache fuent de recursos alimenticios asinas se considera que alto u baixo especies de mamiferos se troban en periglo d extinción en o país como uncia uncia a pantera d as nieus mesmo que alto u baixo especies d aus en afganistán no bi ha garra preocupación por os problemas medi ambientals as autoridats nacionals y internacionals han signado bells acuerdos sobre as especies en periglo d extinción milloras medi ambientals y a prohibición d a realización de prebas nucleyars sin de resultatos favorables ta o medio ambient o islam en ye a relichión oficial y mayoritaria con un de sunnitas y un de xiitas y tien mazar e sharif como lo principal centro de pelegrinache d o país bi ha minorías hindús sikhs parsis y chodigas en as diferents ciudatz a economía d afganistán tién un baixo desembolique debito a la suya situación de guerra permanent dende zaguerías d os anyos a la manca d un gubierno estable y permanent y a suya distribución d a sociedat en grupos tribals a suya economía s alazeta mas que mas en l agricultura que ye o sector a on i treballa a mayor parte d a población d o país arredol d o a producción agricola que se concentra prencipalment en as tierras mas planas d o norte d o país se basa en o cautivo de cerials trigo panizo roz ordio fuitos secos fruitas tabaco y cotón afganistán ye un país muit pobre y tién muita dependencia de l agricultura y d a ganadería ye un d os paises con mes producción d opio se i concentra o d a producción mundial y haixís d o mundo producción favoreixita en primeras por a situación politica d o país y las constants guerras que feban que os contendients amenistasen recursos economicos fácils antiparte mientres o gubierno d os talibans que creboron qualsiquier vinclo u contacto con o exterior desapareixioron as pocas infraestructuras de comunicacions y productivas que bi heba en o país encara que os gubiernos y a comunidat internacional luitan contra o suyo cautivo a dependencia d os agricultors afganos respective de l opio ye en contino creiximiento tamién cal destacar en a suya ganadería a cría de uellas especialment d a uella karakul que con a suya lana han permitito historicament o desembolique d una important producción d artesanía d alfombras tién grans reservas de recursos naturals como hidrocarburos carbón gas natural y atros recursos naturals procedents d a meneria como fierro oro esmeraldas cromo zinc uranio y litio anque a suya explotación ye baixa os primers en prebar d explotar os suyos recursos naturals estioron os sovieticos mientres os anyos pero a situación de guerra fació que s albandonasen os treballos de prospección y d explotación ye un país con un amplo potencial en enerchía hidroelectrica a primera central hidroelectrica se i debantó ya en pero a mayor parte de l actual producción d enerchía electrica d o país se fa a traviés d o consumo de petrolio u gas natural importatos dende irán se gosa dividir afganistán dende o punto d anvista economico en quatre rechions diferents respective d as comunicacions o ferrocarril ye quasi inexistent y as comunicacions se basan en un rete de carreteras d arredol de km pero que gosan estar muitas vegatas sin asfaltar y que por ixo no se pueden fer servir mientres l hibierno nomás bi ha dos aeropuertos en o país en kabul a capital y en kandahar l esporte nacional ye o buzkashi que ye un esporte d equitación per equipes en un campo de dos kilometros de largaria aproximadament y que tién como obchetivo de portar o boz una craba sin de cabeza ta l extremo d o campo contrario tamién son populars o tent pegging o kite fighting y o topay danda atros esportes populars practicatos son o cricket a luita o boxeyo as artes marcials o baloncesto o fútbol o ciclismo o tiro con arco o tiro olimpico y l atletismo afganistán ha partecipato en os chuegos olimpicos de verano en as edicions de y aconsiguiendo a suya primera medalla en ista zaguera edición quan rohullah nikpai ganó a medalla de bronze en taekwondo en a categoría de kg quan ganó o suyo combate contra l espanyol juan antonio ramos nikpai aconsiguió atra medalla de bronze tamién en taekwondo pero ista vez en a categoría de kg en os chuegos de no ha partecipato garra vegata en os chuegos olimpicos d hibierno o fútbol en afganistán ye prou popular ye regulato por federación de fútbol de afganistán creyata en l anyo afiliata a la fifa en y a l asian football confederation afc en estando miembro fundador a suya selección nacional no partecipó en garra competición internacional dende l anyo dica o por conflictos armatos internos en l anyo chuga por primera vegata a selección femenina y en l anyo a selección masculina aconsiguió ganar o suyo primer trofeo internacional o campionato de fútbol de surasia saff championship a mas a mas a federación estió galardonata con o premio chuego limpio d a fifa fifa fair play award por a suya dedicación y a luita ta o desembolique d o futbol formativo y una liga nacional mientres a situación de guerra d o país pongo pygmaeus pongo abelii pongo ye un chenero de mamiferos aintro d a orden primates se troba clasificato en a familia d os hominidos en una sobfamilia propia dita ponginae son grans simios lures masclos plegan a fer metros d altaria alto u baixo quan s alzan en piet y una amplaria de brazos d enta m actualment comprende dos especies o pongo pygmaeus u arangután de borneo y o pongo abellii u arangután de sumatra a parola arangután bien d o malayo orang hutan que significa l hombre d a selva y ha puesto estar transmesa por o portugués pos no presenta h y presenta un grupo consonantico ng derivau d una n intervocalica se considera que ye o chenero de primates con una intelichencia mes gran fendo servir bell intrumento y contruyindo cada nueit un cado ta dormir feito d elementos vechetals superfamilia hesperioidea superfamilia papilionoidea as paixarelas tamién paixarellas u birabolas en singular tamién birabolas scientificament ditrysia son un grupo natural d insectos adintro d es lepidopteros representan un clado a lo que no han dato categoría taxonomica pero que incluye arredol d o d as especies descritas de lepidopters tienen l aparello vocal modificato que s ha transformato enta una trompa y as alas cobiertas d escametas en bi ha que son nocturnas y tamién diurnas en aragonés bi ha diferents zoonimos pa os integrants d este clado pero basicament son variants de bola boleta y de paixarela pa as familias diurnas y palometa pa as familias nocturnas o conchunto de variants bola boleta birabolas podrían estar muito antigas y tener conexión con o gallego bolboreta y con o portugués borboleta que han quiesto relacionar con un hipotetico belbellita formato a partir de bellus bolondrina y bolandrina son propias de l benasqués y compartitas con o catalán ribagorzán d a redolata de las paúls o conchunto de variants arredol de paixarela presentan una distribución principalment centro oriental y son paharel paharela paharella pasarella pacharella pahareta paxarela paxarelas paxarella paxareta y pasabela son claras derivacions d o latín passer como a parola paixaro y de feito beluna d estas variats coincide con ciertas denominacions d aus chicotas y con as laminerías que resultan d escalfar cierta variedat de panizo en bella variant d aragonés se solapan os dos tipos de denominación d as formas diurnas por eixemplo en chistabín tenemos pasabela y bola albania shqipria en albanés ye un país mediterranio d o sudeste d europa muga con montenegro a lo norte serbia kosovo a lo noreste macedonia d o norte a l este y grecia a lo sud tien una costa en a mar adriana a l ueste frente a italia y atra en a mar chonica a lo sudueste a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² a capital d o país ye a ciudat de tirana y as ciudatz principals son durrazo elbasan vlor y shkodr con una población d arredol de habitants a nacionalidat etnica mayoritaria ye l albanesa bi ha minorías arrumanas macedonianas en l este y griegas en l epiro o nombre d o país en albanés shqipria significa tierra d as aligas y fue adoptato por os albaneses en con a rebelión contra l imperio otomán dirichita por gjergj kastriot más conoixito como skanderbeg porque a bandera de skanderbeg yera un aliga bicefala herencio d o imperio bizantín o nombre en latín d o país albania por a suya parte fa referencia a albus por os altos monts de color blanco por a nieu ye un nombre transferito dende o lugar a on orichinalment yera aplicato os montes d o caucas a independencia de facto d o país plegó en con a redota d as tropas de l exercito turco en a primera guerra balcanica y a reculada d o territorio turco dica as puertas d istambul sindembargo a suya independencia yera menazata por as potencias d arredol o imperio austro hongaro y italia y por os atros países mugants serbia montenegro y grecia interesatos en a suya posición estratechica entre a mar hadriana y a mar chonica a historia moderna d albania encomienza quan ista emerche extrematament subdesembolicata dimpués d a primera guerra mundial ta par d alavez albania yera o fogar d una mica menos d un millón de presonas dividitas en tres grupos relichiosos y dos grupos socials aquells que yeran sinyors d a tierra y esfendeban os suyos dreitos semifeudals y aquells que no en yeran os primers siempre tenioron o control d os puestos de poder en o centro y sud d o país por consiguient esperaban de mantener os suyos privilechios malas que albania fuese independient a mayoría d a población heba encomenzato a qüestionar a situación además quasi tota l aristocracia terratenient yera musulmana asinas como a mayoría d os oficials y funcionarios publicos entrenatos por l administración de l imperio otomán en conseqüencia a mayoría d os puestos administrativos de totz os nivels yeran controlatos por os albaneses musulmans de a albania estió una monarquía con dos reis ahmed zogú autoproclamato rei como zog i y vitor manuel iii rei d italia dimpués d a invasión italiana en dica a redota d a italia faixista en a segunda guerra mundial en s establió o partito comunista d albania que prencipió a suya luita contra os ocupants d o país o tercer reich alemán y a italia faixista de mussolini con a retirada d a wehrmacht en o país quedó en mans d enver hoxha que establió una dictadura comunista o país dentró en en o pacto de varsovia sindembargo en o rechimen d hoxha partidario d o stalinismo trencó as suyas relacions con a unión sovietica dimpués d una fuerte critica d enver hoxha ta nikita kruschov y o país s aproximó a o gubierno maoísta de china en morió hoxha sustituito por ramiz alia quan ya heba prencipiato a glasnost y a perestroika en a unión sovietica asinas en bi habió en o país as primeras eleccions democraticas que ganó a oposición encara que a situación politica y economica d o país no ye buena o gubierno albanés ye partidario de que o país dentre en a otan encara que ista organización internacional encara no ha admeso a o país albania ye un país montanyoso d o territorio o pico cimero o mont korab tien una altaria de m por dencima d o nivel d a mar a resta d a superficie ye composata por vals y planas arguilatas escasament aprofitables ta l agricultura en alternar sen as inundacions con as epocas de sequera o río más important ye o drini con una largaria de km ye un d os pocos con un cabal estable tot l anyo os atros ríos mesmo beluns como lo semani o lo vjosa de más de km son quasi xutos d estiu albania tien km de costa entre a mar chonica y a mar hadriana albania apareixe dividita administrativament en prefecturas qark qarku en plural cadaguna d as qualas contiene quantos districtos rrethe as prefecturas en que ye dividita albania son cada una d as prefecturas dalbania ye dividita a la suya vez en quantos districtos u rrethe fendo ne un total de en tot o país a capital tirana tien un estatuto especial os districtos son dende a suya independencia en albania ha sufierto diversas reformas en a suya organización territorial o cambeyo más significativo se realizó en quan s adibioron nuevos distritos a os existents dende l anterior reforma de dende alavez s han realizato cambeyos menors dica plegar ta la organización territorial actual de distritos agrupatos en prefecturas a ilesia ortodoxa autocefala d albania ye una d as ilesias autocefalas d a comunión ortodoxa en se scindió d a ilesia ortodoxa de constantinoble anque a suya independencia no fue reconoixita dica estió victima de duras persecucions mientres a epoca comunista por l ateísmo d o rechimen y porque l uso d o griego en a liturchia yera veyito como una menaza t a identidat étnica d o país por os nacionalismos albaneses o documento más antigo d a literatura albanesa dica agora conoixito ye d o de noviembre de ye una formula de baptismo creyata por o bispe de durrazo pal engjlli existe amás un diccionario alemán albanés que fue escrito por arnold von harf en y o libro impreso más viello o meshari escrito en o anyo por o clerigo catolico gjon buzuku bells escritors albaneses son o sieglo xix o sieglo d os movimientos nacionals en os balcans se troboron os albaneses sin una tradición de unidat desembolicata lo largo d o país teneban una luenga y una cultura común pero bi heba una gran mentalidat rechionalista y individualista dominata por a supremacía d os clans y sin un desarrollo d una consciencia nacional y sin un esprito d espontania rebelión n ista historica situación cultural naixió a organización ideyolochica melitar y literaria clamata rilindja kombtae renaiximiento nacional estió inspirata por as ideyas d o romanticismo nacional y alumbramiento qualos estioron cultivatos entre os circlos intelectuals albaneses a mayoría emigratos en bells asentamientos en italia y os más recients en estambul bucarest sofía y o caire a musica siempre ha estato un meyo d expresión nacional ta os albaneses a musica folclorica estió en parti aduyata por o gubierno socialista que promoveba un festival musical cada cinco anyos en gjirokastr en o qualo os musicos debeban espresar o suyo refirme a os liders d o partito dimpués d o socialismo a radiotelevisión albanesa creyó en un festival en berat que aduyó a continar con as tradicions musicals os mitos albaneses son dividitos en dos grupos leyendas de metamorfosis y leyendas historicas belunas d as más conoixitas son alcheria en arabe y alfabeto arabe al jazr berber ye un país d africa en o maghreb en o norte d africa muga a o norte con a mar mediterrania a l este con tunicia y libia a o sud con nícher y mali a o sudueste con mauritania y o sahara occidental y a l ueste con marruecos a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² por a suya superficie ye o mas gran estato d a mar mediterrania o segundo estato mas gran d africa y l onceno de tot o mundo a capital y ciudat más poblata d o país ye alcher atras ciudatz importants son orán constantina y annaba politicament dende a suya independencia en de francia dende estió una colonia d ixe país alcheria ye una republica democratica estando o suyo actual president abdelaziz bouteflika o país fa parte d as nacions unitas d a unión africana d a opep y d a liga d estatos arabes ye un país que se define como de doble cultura y luengas arabe y berber l actual alcheria recibe l herencio de quantas civilizacions que se han succedito en o país y que li han adhibito influencias d europa a traviés d a mar mediterrania d africa a traviés d o disierto d o sahara y d orient meyo asinas estió un territorio que fació parte d o imperio román y que dica o sieglo viii estió amplament cristianizato fendo parte dimpués d o califato d os omeyas y d o imperio otomán encara que mas que mas formalment ta esdevenir en primerías d o sieglo xix una colonia de francia dica recuperar a suya independencia a prencipios d os anyos l actual alcheria recibe l herencio de quantas civilizacions que se han succedito en o país y que li han adhibito influencias d europa a traviés d a mar mediterrania d africa a traviés d o disierto d o sahara y d orient meyo a primer presencia conoixita de l homo habilis en alcheria se troba en o chacimiento arqueolochico d an el ahnech d o paleolitico que antiparte ye o chacimiento mas antigo d africa d o norte con millons d anyadas d antigüidat o chacimiento de tighennif de anyadas con presencia d elementos d industria litica contién tamién repuis d o homo erectus os primers repuis humans constatatos arredol de ac o disierto d o sahara yera un puesto humido con plevias y a on existiba una abundant fauna estando o chacimiento de bir el ater representant d ixa epoca os suyos habitants practicaban a cazata encara que o chacimiento plega dica a dita revolución neolitica quan apareixió l agricultura con a cultura capsiense que dura dende a revolución neolitica dica ac se produció a primera domesticación d animals mas que mas bovidos capridos y ovidos tamién se considera que son os primers habitants d o país en dixar nos muestras d o suyo arte y seguntes os lingüistas o suyo luengache ye l antecesor d as luengas berbers en ac prencipió a escape un proceso de desertización que creyó l actual disierto d o sahara y tamién plegó a edat de fierro sin que a redolada hese conoixito a edat de bronze como s escayece en africa os primers repuis arqueolochicos d importancia en alcheria corresponden a os pueblos berbers numidas como o mausoleu d imedghassen medracen en francés y o mausoleu reyal de mauritania son os repuis arquitectonicos mas destacatos encara que bi n ha d atros se conoix a existencia en l actual alcheria de reinos numidas con dirichents como massinissa estando important a suya caballería istos reinos fuoron aliatos u enemigos indistintament en primeras de cartago y dende a expansión d a republica de roma por a mar mediterrania tamién s alioron con os romans combatindo ie chuntos mientres a segunda guerra punica encara que istas buenas relacions rematoron con a conquiesta por roma d o territorio numida mientres o sieglo ii ac y o sieglo i ac o proceso remató con a redota en a batalla de thapsus ac de chuba i que s heba aliato con gneu pompeyo magno en a suya guerra civil con chulio césar encara que se manteneba a ficción d un reino independient numidia no yera en realidat mas que un estato satelite d o imperio román dica que en dc caligula fació asasinar a ptolomeu de mauritania o zaguer rei numida y creyó a provincia romana de mauritania cesariense mientres o sieglo i prencipió un intenso proceso de romanización incluyindo ie a fundación de nuevas ciudatz u a re fundación d antigas ciudatz numidas y o desembolique de l agricultura ta suministrar alimentos a roma a capital imperial os territorios d o interior continoron estando semi independients encara que vinclatos a o territorio román por o comercio y os romans construyoron un sistema de fortificacions t a protección d o territorio que controlaban mientres o sieglo ii y tamién en o sieglo iii continó o desembolique economico d a provincia d a mauritania cesariense que esdevenió una d as prencipals subministradoras de trigo y cerials a la capital tamién se diversificó en una segunda etapa o conchunto d as exportacions con cueros olivas aceite d oliva u vin a meyatos d o sieglo iii plegó a o territorio a nueva relichión d o cristianismo encara que en os anyos se desembolicó una herechía autoctona o donatismo que esdevenió una sinyal d identidat en a revuelta de prencipiando una serie de luitas dica que l exercito román albandonó o territorio en por as crisis d as invasions chermanicas continó sindembargo a represión d o donatismo y en os donatistas fuoron formalment y legal declaratos como hereches encara que sant agostín d hipona prebó de mitigar as condicions d a represión antiparte en os vandalos que s heban asentato en hispania mas que mas en andalucía presionatos por os visigodos trescruzoron o estreito de chibraltar y plegoron enta o norte d africa tresladando se dimpués enta l actual tunicia a on establioron un estato independient o dito reino vandalo conducito por chenserico en a expansión d o reino incorporó a mayor parte d os territorios que heban feito parte de l antiga mauritania cesariense dica o suyo esboldregamiento poco dimpués d a muerte de chenserico presionato melitarment por os bizantins belisario o mesmo cheneral bizantín que redotó a os ostrogodos en a peninsula italica conquirió en os anyos a ciudat de cartago a capital d os vandalos rematando de raso con o suyo reino os bizantins establioron en o territorio magrebín una d as suyas divisions administrativas pero tenioron que luitar contra as sublevacions d os berbers destacando entre as filas d istos zaguers a figura d antalas yabdas sublevato poco dimpués se proclamó rei d os aurés una redolada montanyosa en a muga entre alcheria y tunicia y estioron quantos os chicotz estatos d a redolada que proclamoron a suya independencia estando alternativament aliatos u enemigos d os bizantins que controlaban tunicia seguntes as circunstancias dica a conquiesta islamica en plegan a o maghreb as tropas islamicas d os omeyas prencipiando asinas a conquiesta d alcheria y a suya islamización sindembargo iste proceso tenió a oposición activa de quantos berbers que s aliaron en un primer momento con os bizantins resistindo a suya incorporación a o mundo islamico plegando mesmo a haber ie una important emigración u fuchita de bebers enta l amanata isla de sicilia en as succesivas batallas dica prencipios d o sieglo viii destacoron reis bebers como o rei koceila u a reina kahena que redotoron quantas vegatas a los exercitos islamicos conquistadors sindembargo dende a muerte d ista zaguera se produció un fenomeno de conversión masiva de berbers a l islam adoptando mesmo a luenga arabe por ixo en quan os musulmans atacoron a o reino visigodo de toledo en a peninsula iberica una part important d os suyos exercitos yeran formatos por berbers incluyindo ie o suyo chefe tariq ibn ziyad qui dió o suyo nombre a chibraltar djebel tarik tamién se produció una chicota inmigración d arabes encara que mas que mas en a redolada de kairouan y tamién en táncher en marruecos alcheria se divide en provincias wilayas districtos daras y municipios baladiyahs cada provincia districto y municipio tien o nombre d a suya capital que ye por un regular a ciudat mas gran d alcuerdo con a constitución d alcheria una provincia ye una colectividat territorial que tien bellas libertatz economicas l asambleya popular provincial ye a entidat politica que gubierna a provincia y tien un president qui ye trigato por os miembros de l asambleya istos s esliyen por sufrachio universal cada cinco anyos o wli prefecto u gubernador diriche cada provincia ista persona ye esleyita por o president d archelia as divisions administrativas han cambeato quantas vegatas dende a independencia quan s introducen nuevas provincias os numeros d as antigas provincias se mantienen encara que no sían en orden alfabetico as provincias con a numeración oficial son actualment dende alcheria se troba prencipalment situata entre as latitutz y n una chicota aria ye a o norte d o y lonchitutz u y e a mayoria d a suya costa ye montayosa y bi ha bells puertos natuarals l aria situata entre a mar y l atlas telliano ye fértil a o sud de l atlas telliano se troba un paisache d estepa que remata en l atlas sahariano mas enta o sud se troba o disierto d o sahara o macizo d ahaggar en arabe tamién conoixito como hoggar ye una rechión montanyosa en o centro d o sahara a o sud d alcheria se troba a bells km a o sud d a capital alcher y chusto a l ueste de tamanrasset alchers orán constantina tizi ouzou y annaba son as prencipals ciudatz d alcheria en ista rechión mesmo d hibierno as temperaturas diarias d o disierto gosan estar calidas manimenos dimpués d a boca de nueit l aire xuto permite una rapeda perduga d a calor lo que fa que as nueitz sía fredas s han rechistrato grans diferencias entre as temperaturas diurnas y nocturnas a mayor temperatura rechistrata oficialment estió de c en in salah as precipitacions son prou abundants en a zona costera de l atlas telliano con rechistros d entre y mm anyals incrementandose a cantidat de precipitacions d ueste ta este as precipitacionss son mayore en parti nororiental de alcheria a on s han replegato bells anyos dica mm en o interior as plevias son muito mas escasas os vientos dominants que bufan dende l este y o nordeste en verano cambean d hibierno bufando de l ueste y d o norte y portiando con ells por un regular un incremento d as precipitacions dende septiembre dica aviento un decremento en os zaguers meses d hibierno y primers de primavera y una quasi ausencia de plevias en os meses estivals alcheria tien tamién ergs u dunas d arena entre as montanyas a on que en verano quan os vientos son cerenyos as temperaturas pueden plegar a os c o sector d os combustibles fósils ye a columna vertebral d a economía d alcheria representando alto u baixo un d os suyos ingresos un d o pib y mas d un d os suyos beneficios en exportacions o estato se troba en o puesto tretze seguntes as suyas reservas de petrolio tenendo una reserva de millons de barrils m encara que s estima que a zifra actual ye incluso mayor ladministración d información sobre enerchía d os estatos unitos dio en o dato de que a reserva de gas natural d alcheria yera de billons de pietz cubicos m a ueitena mayor d o mundo a meya anyal d o pib no asociato a hidrocarburos creixió en un por cient entre y con un creiximiento total d o pib meyo d o por cient en o mesmo periodo debito a la menor producción de petrolio en a deuda externa ha estato virtualment eliminata y o gubierno ha acumulato grans reservas de diners gracias a o petrolio a inflacción a mas baixa d a rechión s ha mantenito estable en un por cient de meya en o periodo os indicadors financiers y economicos d alcheria han amillorato prou dende a metat d os anyos en parti gracias a las reformas politicas refirmatas por o fundo monetario internacional fmi y a reestructuración d a deuda por o club de parís as finanzas d alcheria en y se beneficioron d un incremento d o precio d o petrolio y politica fiscal d o gubierno aduyó a aumentar prou o superávit comercial obtener nivels récord en as reservas de divisas foranas y reducir a deuda externa os continos esfuerzos d o gubierno ta diversificar a economia atrayendo capital nacional y internacional han feito que o sector d a enerchía haiga tenito exito reducindo una mica as altas tasas de desempleo y amillorando as condicions de vida en o gubierno sinyó un tractato d asociación con a unión europea por o que o estato se beneficia en temas d importacions y exportacions con a unión en marzo de rusia condonó a deuda de mil millons de dólars que alcheria manteneba dende a era sovietica en una vesita d o president vladimir putin a o país a primera d un líder ruso en o zaguer meyo sieglo por a suya parti o president bouteflika alcordó mercar avions de combate sistemas d esfensa anti aerios y atras armas por un valor de millons a o prencipal exportador d armamento de rusia rosoboronexport alcheria tamién decidió en pagar a totalidat d a suya deuda millons de dólars millons a o club de parís isto fació que a deuda externa d alcheria fuese de menos de millons de dólars en zaguerías de o club de parís afirmo que iste acto reflecta a recuperación economica d alcheria en os zaguers anyos alcheria siempre ha estato conoixita por a fertilidat d o suyo suelo un d os alcherianos treballan en o sector agricola en a epoca d a guerra civil estatounitense se cautivó una gran cantidat de cotón pero dende alavez ista industria fue retaculando en primerías d o sieglo xx se facioron esfuerzos por fomentar o cautivo d ista planta una chicota cantidat de cotón creixe tamién en os oasis d o sud d o país bi ha bells cautivos de palmeras chicotas que s emplegar ta prener ne as suyas fuellas ya que tienen fibras prou pareixitas a o pelo d os caballos as oliveras tanto por as olivas como por l aceite y o tabaco son atros cautivos importants en a zona mas de km² d acres de tierras s adedican a o cautivo de cerials l atlas telliano ye a tierra a o mas se fan iste tipo de cautivos mientres o periodo de colonización francesa a productividat s incremento prou debito a la construcción de pozos artesians en muitos districtos que nomas requeriban augua ta fer los fértils entre os cerials os prencipals son o trigo l hordio y a cevada s exporta una gran variedat de verduras y fruitas mas que mas productos citricos alcheria tamién exporta figos dátils esparto y zuro ye o prencipal mercato de cevada d africa a més gran part d a población son arabes por o suyo orichen berbers arabizatos talment o u quasi en tinduf y a suya redolada os arabes presentan una cultura d o disierto común con os saharauis y os habitants d o sahara occidental y sud de marruecos y fuoron denominatos como moros dende o periodo colonial os berbers son arredol d un y se dividen en diferents grupos etnicos os més importants son os kabilenyos os tuaregs d o sahara y os xagüiya de l aurés os andalusís musulmans orichinarios de l al andalus medieval son pocos mils en vicos de ciudatz como shersell en as ciudatz costeras tamién bi ha pocos mils arabes con orichens turcos herencio de tiempos d o imperio otomán os chodigos fuyoron d alcheria quan declaró a suya independencia muitos d ellos yeran sefardís y actualment viven en francia por eixemplo os propietarios de fnac u en israel encara quedan uns pocos mils de pietz negros colonos europeus de diferents orichens pero afrancesatos totz que vinioron quan a ocupación francesa d alcheria a luenga oficial d alcheria seguntes a suya constitución de ye l arabe amás se reconoixe como luenga nacional o berber en una enmienda d a constitución d o de mayo de o d os alcherinos tienen como luenga materna a una d istas dos estando l arabe parlato como luenga materna por un d a población y o berber por un o francés encara que no tien un estatus oficial ye amplament emplegato por o gubierno o mundo d a cultura os medios de comunicación periodicos y l amostranza s amostra en a escuela primaria debito mas que mas a o pasato d alcheria como colonia francesa por lo que puet considerar se como idioma oficial de facto en alcheria o idioma cabilenyo a mas parlata d as luengas berbers en o país s amostra en a escuela y ye parcialment co oficial con bellas restriccions en partis de cabilia l arabe coloquial ye a luenga nativa de mas d o d a población d os que mas d un parlan arabe alcherino y alto u baixo un hassaniya l arabe alcherino ye a luenga segundaria de muitos berbers manimenos en os medios de comunicación y en os actos oficials ye fa servir por un regular l arabe estándar as luengas berbers son parlatas por alto u baixo un d a población d alcheria mas que mas en a rechión de cabilia en os aurés y en o sahara por os tuaregs y tamién en os arredols d alcher a capital d o estato muito antis de l arribata d os fenicios o berber se parlaba en tot o territorio de l actual alchería como s ha puesto documentar en inscripcions tifinagh d ixa epoca a tamas d o creiximiento d o punico o latín y dimpués de l arabe o berber continó estando a luenga prencipal d alcheria en o sieglo xi dimpués d as invasions d os banu hilal y os banu sulaym entre un y un d os alcherinos parlan un d os quantos dialectos d a luenga berber nombre nativo tamazight l arabe contina estando a unica luenga oficial d alcheria encara que o berber ha estato reconoixito recientment como luenga nacional o francés ye luenga forana que mas s estudea en o país y a mayoría d alcherinos pueden entender lo y parlar lo encara que por un regular no lo fan servir en a vida diaria dende a independencia o gubierno ha promocionato una politica d arabización lingüistica de l amostranza y a burocracia feito que ha tenito como resultato a limitación d o berber y l arabización de muitos parlants d ista zaguera luenga a posición d o francés en alcheria por estar una luenga prou important no ha estato tan afectata por a politica d arabización de feito muitos cursos mas que mas os relacionatos con temas scientificos y economicos d as universidatz se fan encara en francés recientment as escuelas han prencipiato a meter o francés en o suyo temario ta que ninos l aprendan dende l inte en que prencipian a aprender a escribir en arabe clasico o francés tamién ye prou emplegato en medios de comunicación y negocios dimpués d un debate politico en alcheria en os anyos en que se planteyó a sustitución d o francés por l anglés en o sistema educativo o gubierno decidió mantener o francés l anglés s amostra tamién en o primer anyo d educación secundaria o idioma punico una luenga fenicia se creye que s habió de parlar en quantas arias de l actual estato d alcheria iste idioma morió en o sieglo vi muitas ciudatz d alcheria tienen nombres deribatos d o punico u d o latín a relichión predominant en archelia ye o islam con un porcentache d o de población musulmana a mayoría d os alcherinos practican o sunnismo fueras de bells ibadis en a val de m zab en a rechión de ghardaa bi ha tamién uns cristians en o país incluyindo bells catolicos y entre y protestants evanchelicos mas que mas pentecostals seguntes o líder d a ilesia protestant d alcheria mustapha krim bellas fuents afirman que bi ha mas d un millón de cristians en alcheria a mayoría d ells vivindo en l aria d a cabilia alcheria tenió una important comunidat chodiga dica a decada de quasi totz os chodigos emigroron dimpués d a independencia d o país encara que un chicot numero de chodigos continan vivindo en alcher beluns d os esportes son praticatos dende l antigüidat como desafíos como as cursas de caballos actualmente os esportes mes practicatos son o fútbol l atletismo o boxeyo y o ciclismo con bells exitos esportivos continentals alcheria bi ha partecipato en os chuegos olimpicos dende o anyo y bi ha ganato medallas estando quatre d istas d oro alcheria organiza dos competicions de maratón importants la marathon des dunes o suyo recorrido ye integro por o disierto d o sahara y a marathon d alger a republica federal d alemanya bundesrepublik deutschland en alemán ye un estato d europa central a republica federal muga a lo norte con dinamarca a mar d o norte y a mar baltica a l este con polonia y la republica checa a lo sud con austria y suiza y a l ueste con francia luxemburgo belchica y los países baixos alemanya s estendilla dende as alteras montanyas d os alpes a tuca más elevata ye o zugspitze con m d altaria en o sud dica as costas d a mar d o norte y d a mar baltica por meyo s estendillan as tierras alteras bosquizas d alemanya central y as tierras baixas d alemanya d o norte o punto más baixo ye neuendorfer wilstermarsch con m travesatas per beluns d os mayors ríos d europa como o río elba o rin y lo danubio a suya población ye de habitants en una superficie de km² y una densidat de población de hab km² mientres a mas gran parti d a suya historia alemanya estió un termin cheografico emplegau ta designar un aria ocupata por diversos estaus se convirtió en un estau unito en un periodo de anyadas pero dimpués d a segunda guerra mundial tornó a dividir se en a republica federal d alemanya rfa brd conoixita como alemanya occidental y a republica democratica alemana rda ddr conoixita como alemanya oriental o d octubre de a rda y a rfa se reunificoron asinas que alemanya tornó a estar una nación unita berlín ye a suya capital dende a reunificación d alemanya y a ciudat más important d o país tamién tienen más d un millón d habitants as ciudatz d hamburgo y munich politicament l actual alemanya ye una republica federal parlamentaria estando l actual canceller angela merkel y l actual president christian wulff a republica federal d alemanya en l actualidat ye una potencia economica miembro d as nacions unitas a otan y d o g alemanya ye a tercera economia mas gran en termins de producto interior bruto nominal y o esportador mas gran y o segundo importador mas gran de biens a suya moneda nacional ye l euro que sustituyó a o marco alemán debito a la localización cheografica d alemanya en o centro d europa y a suya historia como rechión no unificata y habitata por destintas tribus y mas tardi por quantos chicotz estaus o nombre d alemanya ha pasau a las destintas luengas d una u atra forma en cheneral son tres as formas ta o nombre d o estau en as destintas luengas d o mundo o nombre d a tribu d os alamans proviene d o protochermanico alamanniz que puet tener dos significaus d a derivación d o prefixo al si al significa totz allora o nombre significa totz os hombres una alusión a lo feito de que a tribu yera una confederación de quantos grupos si al d atra man proviene d o latín alius atros u os atros allora o nombre significa foranos u hombres estranchers alemanya ye o sieteno país mas gran en superficie d europa y o quatreno d a unión europea o territorio d alemanya tien una superficie total de km² d os qualos km² son superficie terrestre y son lacos ríos y atras masas d augua i destacan o laco de constanza y o müritz o punto mas alto se troba en os alpes o zugspitze de m o territorio ye trescruzau por beluns d os ríos mas grans d europa como lo rin o danubio y l elba a mayor parti d os ríos d alemanya corren enta o norueste y desembocan en a mar d o norte excepto lo danubio que fluye enta l este d atra man o río más importat ye o rin naixe a lo centro este de suiza y fluye enta l ueste por meyo d o laco de constanza bodensee y dimpués enta o norte dica la mar d o norte debito a la suya localización alemanya tien mugas con mas estaus europeus que no pas atro estau d o continent muga a lo norte con dinamarca a l este con polonia y a republica checa a lo sud con austria y suiza y a l ueste con francia luxemburgo belchica y os países baixos a mayor parti d alemanya tien un clima templau i predomina l aire humedo d occident o clima ye moderau gracias a la corrient noratlantica a sección norte d a corrient d o golfo ista corrient d augua calienta la mar d o nord por tanto lo clima d o norueste ye ocianico a precipitación ye mayor mientres os veranos en ista zona os hibiernos son mas calurosos que no pas en atras rechions alemanas y os veranos son frescos a l este o clima ye más continental os hibiernos pueden estar muit fredos y os veranos muit calurosos o centro y o sud son arias de transición variando os suyos climas de moderadament oceanico a continental a temperatura meya anyal basada en o periodo normal ye una meya nacional de c as temperaturas meyas mensuals meyas se troban entre c en chinero y c en chulio a precipitación meya anyal ye de mm a cantidat meya mensual de precipitación ye entre mm en febrero y mm en chunio a temperatura mas baixa reconoixida oficialment medida en alemanya estió de c se rechistró en wolnzach en a temperatura mas alta dica hue estió de c y s aconsiguió o de chulio de en lingen ems manimenos ista lectura tien contraversia o estau conoixiu hue como alemanya fue reunificau como estau nación en l anyo con a creyación d o imperio alemán a on o reino de prusia yera o miembro mas gran o de chunio de un terrorista serbio de bosnia herzegovina fa un atentau en sarajevo en o que muere o prencipe hereu d o imperio austro hongaro estando o principio d un conflicto que encomienzó a primera guerra mundial o imperio alemán fa parti d as potencias centrals que estioron derrotadas en un d os conflictos mas sangrientos d a historia l de noviembre bi ha un armisticio con alemanya a suya dureza ye citada a sobén como uns d os factors que facioron que o nazismo s hese estendillau por o país antís d a segunda guerra mundial dimpués d a redota d o imperio alemán en a primera guerra mundial se reunió en a ciudat de weimar l asambleya nacional de weimar ta elaborar una nueva constitución pa alemanya a dita constitución de weimar que fue aprebata o de chulio de y dentró en vigor o l d agosto d ixa mesma anyada dimpués d estar sinyata por o primer president friedrich ebert se conoixe a o rechimen politico que establió ista constitución con o nombre d a ciudat a on se i reunió l asambleya ye decir republica de weimar a republica de weimar estió o primer rechimen democratico d a historia d alemanya encara que mientres a suya existencia bi habió muitas tensions y luitas politicas prevocatas por a extrema dreita plegando a una situación grieu como conseqüencia d a gran depresión quan plegó a o poder adolf hitler o de chinero de no abolió legalment a vichencia d a constitución encara que s apreboron mesuras que de facto facioron desapareixer a democracia en o país establindo ie una dictadura que se conoixe con o nombre de tercer reich legalment a constitución de weimar no s abolió dica rematar a segunda guerra mundial dimpués d a primera guerra mundial o resentimiento alemán por as condicions que s imposoron a o país en o tractau de versailles amás d a crisi economica crack de facioron posible que o nationalsozialistische deutsche arbeiterpartei d adolf hitler plegase ta o poder en proclamando o dito tercer reich rematando asinas con o periodo democratico que estió a republica de weimar y establindo una dictadura basata en o nazismo hitler portó a o país enta una militarización y una espansión territorial a costa d os suyos países vecins anulando parcialment as clausulas d o tractau de versailles encara que ista politica remató en una guerra ubierta contra as atras nacions antiparte o rechimen politico nazi fació importants crimens de guerra y crimens contra a humanidat l de setiembre de a wehrmacht alemana invadió polonia prencipiando asinas a segunda guerra mundial dica en os primers anyos d a guerra alemanya con os suyos aliaus as potencias de l eixe ocuporon europa menos o reino unito y a unión sovietica pero dende a fuerza de l exercito royo y o poderío industrial estatounitense redotoron a o nazismo rematando con a ocupación d a capital d o reich por as tropas sovieticas en a dita batalla de berlín y en a rendición d o país a os aliaus en dimpués d a segunda guerra mundial alemanya fue dividida en zonas d ocupación melitar pa cada país principal d os aliaus estatos unitos unión sovietica reino unito y francia o de mayo de a zona d ocupación melitar estatounitense a zona d ocupación melitar britanica y a zona d ocupación melitar francesa s unioron ta creyar a republica federal alemana en octubre de a partir d a zona d ocupación melitar sovietica se creyó a republica democratica alemana con un sistema de preponderancia politica d o comunismo mientres a guerra fría alemanya occidental fació parte d a otan y a republica democratica alemana d o pacto de varsovia o de noviembre de as autoridatz d a republica democratica alemana abrioron a o paso d os suyos ciutadans o muro de berlín y o d octubre de alemanya occidental absorbió a l antiga rda pa formar l actual alemanya en un proceso politico adugau por o canciller d a rfa helmut kohl alemanya ye una republica federal parlamentaria representativa y democratica o sistema politico alemán fue establiu en o documento constitucional de conoixiu como grundgesetz lei basica as enmiendas a la lei basica requieren d una mayoría de dos tercios d as dos cambras d o parlamento encara que os articlos que guarancian os dreitos fundamentals o estau democratico y o dreto a resistir os intentos por revocar a constitución son validos a perpetuidat y no pueden estar enmendaus a lei basica se conservó en efecto con enmiendas menors dimpués d a reunificación alemana de a tamás d a intención de bells politicos de reemplazar la por una constitución o canceller kanzler en alemán ye o chefe d o gubierno y diriche o poder executivo con un papel similar a o d un primer menistro u president d o gubierno o poder lechislativo recaye sobre o parlamento que ye integrau por o bundestag a dieta federal y o bundesrat o consello federal totz dos formando un cuerpo lechislativo unico os miembros d o bundestag s eslichen dreitament a traviés d un sistema de representación proporcional por un periodo de quatre anyos os miembros d o bundesrat representen os gubiernos d os deciseis estaus federaus y son miembros d os gabinetz estatals que les designan y destituyen en qualsiquier momento o bundesrat pendendo de l afer en discusión puet ganar a parola en o procedimiento lechislativo ocasionalment se producen conflictos entre o bundestag y o bundesrat creyando dificultatz en l administración dende o sistema de partius ha estau dominau por a unión democrata cristiana y o partiu socialdemocrata alemán encara que atros partius mas chicotz como o partiu libre democratico y l alianza os verdes tamién han teniu un papel politico important o chefe d estau alemán ye o bundesprsident president federal eslechiu por l asambleya federal una institución integrada por miembros d o bundestag y por un numero igual de ciudadans delegaus por os estaus federals o segundo cargo mas alto en orden de precedencia ye o president d o bundestag electo por o bundestag mesmo qui ye responsable d a supervisión d as sesions diarias d o cuerpo lechislativo o tercer cargo mas important ye o chefe de gubierno o canciller d alemanya qui ye nombrau por o president d alemanya y trigau por o bundestag si cal puet estar destituyiu a traviés d una moción de censura constructiva d o bundestag l adchectivo constructiva significa que o bundestag n esliche o succesor en l ambito d a unión europea alemanya tien a representación mas numerosa en o parlamento europeu en virtut d a suya condición de país mas poblau d a unión amás actualment un d os vicepresidents d a comisión europea ye alemán bells partius politicos alemans son cdu spd csu os verdes die linke y a deutsche volksunion alemanya ye miembro d a organización d o tractato de l atlantico norte otan dende mayo de dica a disolución d o pacto de varsovia a republica federal d alemanya en yera l unico miembro que compartiba muga con dos países d o bloque comunista y por tanto a estratechia mesma d a otan se desenvolicó a partir d a suya vulnerabilidat o cuerpo melitar alemán o bundeswehr ye una fuerza d esfensa constituyida por l exercito alemán heer a marina alemana marine a fuerza aeria alemana luftwaffe os servicios medicos centrals zentraler sanittsdienst y as brancas d o servicio de refirme streitkrftebasis o servicio melitar obligatorio creyau en l anyo se suspendió l de chulio de en os gastos melitars constituyioron l d o producto interior bruto d o estau en tiempos de paz o bundeswehr ye comandau por o menistro d esfensa en tiempos de guerra y seguntes a constitución actual nomás en casos d esfensa o canciller se convierte en o chefe d o bundeswehr en octubre de as fuerzas alemanas teneban tropas estacionadas en países estranchers como a parti d as fuerzas internacionals de paz incluyindo ie tropas en bosnia y herzegovina kosovo a republica democratica d o congo y afganistán alemanya no tien dengún policía en l ambito nacional difueras d as fuerzas federals d a muga encargadas d os afers y emerchencias externas en a churisdicción d as policías de cada un d os estaus u lnder d a federación a policía de cada estau ye encargada de l aplicación d a lei con l uso d as fuerzas municipals manimenos encara o gubiernon federal puet investigar bells afers u accions relacionadas con a seguridat interna d a republica y d os crimens que trespasan as mugas d os estaus as achencias federals son o servicio federal d intelichencia bundesnachrichtendienst con seu en múnich a oficina federal pa la protección d a constitución bundesamt für verfassungsshutz con seu en colonia y a oficina federal d investigación criminal bundeskriminalamt con seu en wiesbaden o tribunal de chusticia ye independient d o poder executivo y o lechislativo alemanya tien un estatuto civil que se basa en o dreito román con bellas referencias a o dreito chermanico o bundesverfassungsgericht tribunal constitucional federal con seu en karlsruhe ye o tribunal supremo alemán responsable d afers constitucionals con o poder de reyalizar procesos de revisión chudicial actua como l autoridat mas alta churidica y s asegura que as practicas d os poders lechislativo y chudicial s achusten a la lei funamental pa la republica federal d alemanya lei fundamental actua con independencia d os atros organos d o estau pero no puet actuar en o suyo propio nombre o sistema d o tribunal supremo d alemanya dito oberste gerichtshfe des bundes conta con dependencias especializadas pa as causas civils y penals o tribunal d apelación mas alto ye o tribunal federal de chusticia con seu en karlsruhe y leipzig a sala ye d estilo inquisitorial atros tribunals federals son o tribunal federal d o treballo en erfurt o tribunal social federal de kassel o tribunal federal d hicienda en múnich y o tribunal administrativo federal en leipzig o dreito penal y dreito privau son codificaus en o plan nacional en o strafgesetzbuch y o bürgerliches gesetzbuch respectivament o sistema penal alemán se diriche enta a rehabilitación d o criminal o suyo obchectivo segundario ye a protección d o publico en cheneral pa aconseguir iste zaguer obchectivo o condenau penal puet estar meso en garchola preventiva sicherheitsverwahrung amás de regular a pena si se considera una menaza pa o publico en cheneral o vlkerstrafgesetzbuch regula s conseqüencias d os crimens contra a humanidat chenocidio y crimens de guerra o poder lechislativo ye dividiu entre a federación y os estaus a lei fundamental estipula que os estaus deben seguir as disposicions d o poder lechislativo en l ambito estatal difuera de casos designaus por a mesma lei fundamental a lei federal prevalece sobre a lei de cada estau ya que o poder lechislativo ye a libel federal o bundesrat ye l organo federal a traviés d o qualo os estaus participan en a lechislación nacional cada estau tien os suyos propios tribunals constitucionals alemanya se divide administrativament en estaus federals ditos bundeslnder bundesland en singular os bundeslnder se dividen en districtos kreise y ciudatz kreisfreie stdte conformando asinas a estructura administrativa d o país con mas de millons d habitants alemanya ye o estau mas poblau d a unión europa manimenos a suya tasa de fecunditat d ninos por mai ye una d as mas baixas d o mundo y as estatisticas oficials estiman que a población decreixerá a u millons dica l anyo suposando una tasa neta de migración de personas a l anyo millons suposando una tasa neta de migración de a l anyo chemnitz ye considerada a ciudat con a tasa de natalidat mas baixa d o mundo alemanya tien un gran numero de ciudatz grans as mas pobladas son berlín hamburgo múnich colonia frankfurt y stuttgart l aria metropolitana mas gran d o país y d europa ye a rechión d o rhine ruhr a o norueste con quasi millons d habitants y que incluye as ciudatz de düsseldorf colonia essen dortmund duisburg y bochum dende aviento de arredol de siet millons d estranchers s han rechistrau en alemanya y o d os residents d o estau son d orichen forano totalment u parcial o grup mas gran millons proviene de turquía y a resta mas que mas d italia serbia grecia polonia y croacia en o informe d o estau d a población mundial de as nacions unidas dicen que alemanya tien o tercer porcentache mas gran d immigrants internacionals d o mundo con o u millons d os millons immigrants d o mundo como conseqüencia d as restriccions en as politicas migratorias o numero d immigrants que buscan asilo politico se redució constantment dende l anyo encara que s ha incrementau dende debiu a os conflictos existents en orient meyo concretament en siria y irak os alemans como grupo etnico y a tamás d os cambeos constants en lur territorio se relacionoron con atros pueblos dende tiempos antigos por eixemplo dentroron en contacto con os celtas y os eslavos d os que prenioron os nombres de ríos y montanyas y bells apellius de feito se creye que os nombres d o rin o danubio y o neckar son d orichen celta alemanya tamién recibió un gran numero d immigrants franceses hugonotz fuyindo d a persecución relichiosa mientres o sieglo xvi asinas como polacos mientres o sieglo xix a minoría mas gran antis de l holocausto yeran os chodigos en l actualidat a población d orichen eslavo s estima entre y una minoria numerosa son os turcos que i arriboron dende a decada de a traviés d o programa de treballadors convidaus gastarbaiter d o gubierno en primerias d o sieglo xix s estima que o d a población alemana ye forana s estima tamién que bi ha daneses sorabos y chitans a luenga oficial d o estau ye l alemán d o que bi ha quantas divisions dialectals d as diferents rechions etnicas y culturals d o territorio mas que mas en as arias rurals as tres divisions dialectals mas grans de l alemán que coinciden con tres rechions topograficas definidas son o baixo alemán l alemán central y l alto alemán amás o danés o baixo alemán o romaní y o frisón son reconixidas y protechidas oficialment por a carta europea d as luengas rechionals u minoritarias os protestants concentraus a o norte y a l este y os catolicos concentraus a o sud y a l ueste representan o d a población alemana un por cada grupo en total millons de personas perteneixen oficialment a una denominación cristiana o grupo de personas no relichiosas incluyindo ie os ateos y agnosticos agrupan a o d a población total mas que mas en as rechions de l antiga rda quasi millons de musulmans viven en alemanya mas que mas d orichen turco l d a población se declara cristiana ortodoxa a mayoría provenients de serbia y grecia alemanya tien o tercer numero mas gran de población chodiga d o mundo en mas d o doble d os chudigos que emigraban dende l antiga unión sovietica lo feban a alemanya antis que no pas a israel a població chodiga d aquell anyo yera de personas muito superior a os antis d a reunificación a educación en alemanya ye responsabilidat d os lnder con un chicot papel d o gubierno central a educación d o kindergarten no obligatoria s ofreixe pa os ninos entre os tres y os seis anyos y dimpués a educación ye obligatoria mientres os siguients anyos a educación primaria tien una duración de quatre anyos sin garra tipo d estratificación d atra man a educación segundaria ye estratificada en quatre tipos d escuelas pendendo de l habilidat d o estudiant seguntes as recomendacions d os suyos instructors o chimnasio prepara a os ninos mas dotaus pa os estudeos universitarios y tién una duración de ueito u nueu anyos pendendo d o land a realschule tien un enfasi mas amplo pa os estudiants intermedios y tién una duración de nomás seis anyos pa rematar existe a hauptschule pa a educación vocacional y a gesamtschule u escuela ampla que combina as tres anteriors alemanya estió un estau pionero en o establimiento d os beneficios de bienestar social o gubierno imperial de zaguerías d o sieglo xix estió o primero en proveyer a os ciudadans d aseguranzas de sanidat y d accidents o sistema de seguridat y bienestar social d alemanya ha estau a o largo d a historica un modelo pa os modelos d os atros países a cocina alemana vareya d una rechión a unatra y a ormino as rechions vecinas comparten qualques similitutz culinarias por eixemplo as rechions d o sud de bavera y suabia comparten qualques tradicions con suiza y austria o pan ye una parti muito important d a cocina alemana y as panaderías alemanas producen arredol de tipos prencipals de pan y tipos de pastels y bollos clamaus brtchen os quesos alemans represientan arredol d o por ciento de tot o queso produciu en europa en mas d o de toda a carne producida en alemanya yera de cochín pollo u vetiella os alemans producen as suyas omnipresents salchichas en quasi variedatz incluidas bratwursts y weisswursts encara que o vin se ye tornando mas popular en muitas partis d alemanya especialment amán d as rechions vinicolas alemanas a bebida alcoolica nacional ye a biera o consumo de biera alemana por persona yera litros en y sigue estando un d os mas alteros d o mundo as normas alemanas sobre a pureza d a biera se remontan a lo sieglo xvi l esporte ye una parti important d a cultura y d a vida d os alemans seguntes a federación alemana d esportes olimpicos dosb que tién mas de millons d asociaus a tercera parti d a población d o país fa bell esporte en un club u asociación esportiva en as mas de que bi ha en as mas de instalacions que tién o país bellas ciudatz d alemanya estioron as seus de beluns d os escaicimientos esportivos mas importants d o mundo como os chuegos olimpicos de berlín os de múnich y os chuegos olimpicos d hibierno de en garmisch partenkirchen o prencipato d andorra principat d andorra en catalán u simplament andorra ye un chicot país y estato montanyoso con picos de más de m d altaria y sin costa situato en los pireneus entre espanya y francia mug a o norte con os departmentos franceses de pireneus orientals y arija y a o sud con catalunya estando uno d os países mas chicotz d o mundo y o mayor microestato d europa con os suyos km² de superficie encara que por a suya población en ye nomás que o segundo con os suyos habitants mientres muito tiempo estió probe y aislato pero ha conseguito prosperar muito dende a segunda guerra mundial gracias a o torismo y por estar un paradiso fiscal no tien exercito a suya esfensa ye responsabilidat d espanya y francia herencio d a situación historica d andorra que dica estió o zaguer estato feudal d europa dende y mientres anyadas o país estió un territorio de soberanía feudal compartita d una man por o bispe d urchel y d atra man d o conte de foix a qui succedió en primeras o rei de francia y dimpués a republica francesa en l actualidat andorra se define como un estato social y democratico de dreito rechito por un coprencipato parlamentario estando os coprencipes actuals joan enric vives bispe d urchel y franois hollande president de francia l actual chefe d o gubierno d andorra ye antoni martí petit a luenga oficial d andorra ye o catalán estando o catolicismo a relichión d a mayor parti d os suyos habitants seguntes diz a leyenda andorra fue fundata por o emperador carlo magno se diz que cinco mil andorrans a las ordens de marco almugaver aduyoron a os exercitos imperials que se trobaban en o cuello de pimorent y en campcardós a luitar contra os musulmans d al andalus carlos magno en reconoixencia a l aduya que li heban feito os suyos habitants atorgó a suya protección a andorra declarando la pueblo sobirán l anyo en l archivo d o prencipato se i conserva una carta d a fundación d andorra atorgata por carlos magno encara que ixa carta no ye acceptata por totz os historiadors en haver estato redactata en una epoca muit posterior mientres o mesolitico bellos chicotz grupos humans s instaloron en cuevas amanatas a la valira como por eixemplo a balma de la margineda ac ac o mas antigo chacimiento arqueolochico d andorra d o neolitico meyo s han trobato os apedacamientos de la feixa del moro en juberri o de chunio de se troboron en ordino un sarcofago feito con losas de pizarra que conteneba os repuis humans mas antigos d as vals amás de brazalets y recipients d alfarería de ceramica con alimentos y entre as edatz de bronze y d o fierro s han trobato os d el cedre en santa coloma ac ac os repuis arqueolochicos tamién preban a existencia d una civilización prelatina que charraba una luenga vasco aquitana que ha dixato repuis prou evidents en a toponimia andorrana que podría estar o pueblo d os andosins o que ye indiscutible ye que en o chacimiento de l oral en a parroquia d encamp s han trobato repuis d a cultura iberica a primera referencia escrita sobre os andosins se troba en a descripción que en fació o historiador griego polibio sobre o paso d aníbal por os pireneus as fuents historiograficas describen a os andosins como un grupo organizato arredol d una ciudat en as vals d andorra con un espacio rural y que fácil que siga un subgrupo d os cerretans d a part alta d a val d o río segre se conoix tmién que os andosins heban establito relacions comercials a traviés d a vía romana strata ceretana de l alto urchel y a cerdanya en sant vicen d enclar encara que ye un chacimiento medieval tamién se i han trobato monedas i ainas romanas mientres o sieglo v os visigodos fuoron prenendo o control de territorios d o sud de galia y hispania adintro d o imperio román d occident en ixas envueltas andorra siempre estió a la marguin d o reino visigodo de tolosa y dimpués d o reino visigodo de toledo en estar ne prou luent y estar ne prou aislata pero a un ran local ya feba parte d a diocesi d urchel tres sieglos dimpués os musulmans berbers y arabes d o califato omeya de domás conquerioron a peninsula iberica trescruzando dillá d os pireneus t atacar o reino franco mientres bells anyos as vals d andorra dependeban indreitament d os sarracins dica l anyo l anyo carlos martel los redotó en a batalla de piteus aturando asinas a suya expansión enta o norte encara que continoron asentatos en os pireneus posteriorment carlos magno creyó a marca hispanica integrando ie andorra a o imperio carolinchio l anyo andorra se divide en siet parroquias tanto eclesiasticament como civil civilment a parroquias son o primer y unico ran administrativo por debaixo d o gubierno d andorra encara que belunas tienen organizacions menors com os quarts ordino la massana y sant juli de lria u os venats en canillo o gubierno que chestiona a parroquia se diz común formato por os consellers comunals cargo esleito equivalent a o consellero y os que encabezan o gubierno comunal o consul mayor equivalent a l alcalde y o consul menor popularment as parroquias d as vals d a valira d orient y d a valira d o norte ye decir as parroquias d encamp canillo la massana y ordino s han conoixito como os parroquias altas por contraposición a la resta de parroquias se les diz pero no tanto sobén parroquias baixas encara que tamién se puet trobar a denominación de parroquias centrals ta as d andorra la viella y escaldes engordany andorra se troba en a peninsula iberica en a cordelera d os pireneus en una rechión montanyosa formata por l alta cuenca d a valira bi ha picos con mas de m d altaria d os que o comapedrosa en ye o mas alto con m ye una rechión de cinglos y de vals estreitas por a on fluyen numerosos cursos d augua que s unen ta formar os diferents ríos prencipals bi ha dos vals prencipals situatas en o pireneu axial afluents d a valira a ribera d ordino u valira norte y a valira d encamp u d orient que s unen en les escaldes en a val d o madriu perafita claror fue declarada patrimonio d a humanidat por a unesco andorra la viella ye a capital mas alta d europa o país se caracteriza por as suyas tucas de materials paleozoicos que se debantan por dencima d os msnm y tienen o suyo punto mas alto a msnm amán d o plan de l estany en a muga hispano francesa a obertura d as vals en planas se debe a l orichen glacial de belunas d ellas entreficatas entre fuertes pendients y en as partis altas bi ha culs l actividat humana se centra en a val transversal norte este sudueste que a partir d o puerto d envalira con msnm baixa dica os msnm quan a valira dentra en catalunya o país ye travesato por tres ríos prencipals a valira d orient naixe en a parti mas oriental tien un recorrito de km y pasa por as poblacions de canillo y encamp confluindo con o río valira d o norte que naixe en os lacos de tristaina tien un recorrito de km y pasa por as poblacions d ordino y la massana ta en zaguerías plegar a la localidat d escaldes engordany a on confluye con dos ríos ta formar a gran valira con un recorrito d km y un cabal anyal meyano de m cubicos por segundo iste zaguero en a suya baixada enta o sud remata desembocando en o río segre en la seu d urgell que a la vegada ye afluent d o ebro andorra tien mas de lacos os mas representativos son o laco de juclar a superficie d o qualo ye a mas ampla de totz os lacos d o prencipato con hectarias y que mientres a epoca estival y debito a la manca d augua puet veyer se dividito en tres lacos diferents encara que en realidat ye o mesmo o laco de l illa con hectarias o estanyo d engolasters con hectarias y os tres lacos de tristaina a vechetación ye tipica d a versant meridional d os pireneus de tipo montanyosa continental con etapas bosque submediterranio de caixicos y carrascas mas entalto pinedas de pin royo y a la fin pin negro y abet u pratos alpins en as tucas a fauna que ye a tipica d alta montanya con presencia de vueitre craba salvache sarrio rabosa gralla de pico royo liebre garza esquiruelo chabalín truita etc se pueden trobar especies autoctonas d o pireneu catalán como a vaca parda d os pireneus y l onso pardo o clima ye mediterranio d alta montanya ixuto suau y fresco por a nueit mientres o verano y fredo con precipitacions en forma de nieu d hibierno se producen variacions en o clima pendendo de l altaria y a orientación y tien un porcentache alto de días soliatos d hibierno a temperatura meyana d as poblacions d altaria meyana como les escaldes ye de c de minima y c de maxima en o verano a meyana oscila entre os c min y c max tradicionalment andorra ha estato un país agrícola y ganadero encara que dende a decada de o sector primario ha ito perdendo importancia a producción agrícola ye limitata ya que nomás o d a tierra ye cautivable plantando se tabaco en buena parti d o terreno y a prencipal actividat ganadera ye a crianza bovina y equina basatas en un sistema d espleitación extensivo en o sector secundario predominan as industrias de transformación fumarretz puros y muebles y industrias primarias respective a las exportacions y importacions o d as importacions y o d as exportacions provienen u tienen como destín o mercato espanyol en zaguerías d o sieglo xx o prencipal suministrador yera francia dica que ha baixato un anyo dezaga d atro dica o actual se creye que o motivo en ye cultural a presencia de muitos interpresarios d orichen espanyol a mayor facilidat de transporte con o sud y o pre mas economico d os productos manufacturatos d espanya actualment o sector terciario representa seguntes estimacions o d o pib andorrán estando o torismo o sector prencipal d a economía andorrana nueu millons de personas la visitan anyalment atraitas por a suya condición de paradiso fiscal as suyas estacions d esquí y a diferencia de pres en o comercio respecto d os países vecins encara que iste zaguero s ha erosionato recientment mientres as economías francesa y espanyola s han ubierto proporcionando una disponibilidat mas ampla de biens y tarifas mas baixas en anyo o país recibió vesitants d os que o yeren espanyols o franceses y nomás un veniban d atros estatos o sector financiero constituito por entidatz bancarias perteneixients a l asociación de bancos andorrans que a la vegada ye miembro d a federación bancaria d a unión europea tamién contribuye substancialment a la economía os achents socials son andorra no ye un miembro de pleno dreito d a unión europea pero dende tien una relación especial y ye tractata como si fese parti d ella ta o comercio de biens manufacturatos libres d impuestos y como no miembro d a ue ta os productos agricolas tradicionalment andorra ha estato un paradiso fiscal tanto por l ausencia de bells impuestos como por a existencia d a protección legal d o secreto bancario pero con un control muit estricto sobre o blanqueyo de diners procedent d o crimen organizato actualment andorra no apareixe en a lista grisa de países no cooperants d a ocde porque o de marzo de o gubierno andorrán sinyó a declaración de parís con frana en a reunión d o g en londres ta deixar d estar considerato paradiso fiscal por a ocde ya que nicolas sarkozy heba menazato con dimitir como chefe d estato andorrán a causa d istas presions andorra ha sinyato tractats d intercambeo d informació fiscal con austria monaco liechtenstein san marino francia belchica archentina países baixos portugal y espanya ta as autoridatz espanyolas por eixemplo andorra deixó d estar considerato un paradiso fiscal o de febrero de quan dentró en vigor l alcuerdo d intercambeo d información fiscal sinyato en l anyo entre os dos países con o paso d o tiempo andorra ha aumentato a presión impositiva en creyar os impuestos de mercancías imi de servicios isi de producción interna ipi actividatz comercials iac y sociedatz amás d os prochectos impositivos de creyación d un iva y reducción d y impuestos d a renda ta treballadors no residents en o país encara que o prencipat no tien moneda oficial dende l de chinero de se fa servir l euro como moneda de facto antis d a dentrata d a moneda unica europea os presupuestos estatals se feban en pecetas encara que comercialment tamién s emplegaba o franco francés excepcionalment s ha emetito una moneda propia sin valor legal o diner a diferencia d atros chicotz estatos europeus que fan servir l euro andorra no emite os suyos propios euros encara que en octubre de s inicioron as negociacions entre andorra y a unión europea ta formalizar un alcuerdo que le permita emitir as suyas propias monedas en s han aturato momentaniament as negociacions ya que habría d adaptar se a normativa a la europea que entre d atras encluyiría a conversión d o institut nacional andorr de finances en un banco central permitindo a instalación de bancos europeus en andorra etc andorra se comunica con o exterior por vía terrestre fueras d os camins rurals nomás bi ha tres carreteras ta salir d o prencipato a via duanera de la farga de moles n cg a via duanera de pas de la casa cg n y a cs ta ir a os de civís un periclave urchelenco ya que no ye conectato por carretera con o rete viario catalán actualment son construindo se quantas obras en infraestructuras viarias como por eixemplo a enamplación de carrils en as carreteras prencipals a supresión de puntos negros en o rete viario y a construcción de quantos túnels d os que s han prencipiato treballos en o túnel d as dos valiras ta conectar istas parroquias respective a o transporte publico disposa tanto de servicios d autobuses urbans como interurbans que conectan con la seu d urgell barcelona ciudat y os aeropuertos catalans el prat reus chirona y leida d una man y con poblacions francesas d atra como tolosa no existe un rete ferroviario ni instalacions d aviación comercial si helipuertos l aeropuerto mas amanato ye l aeropuerto de la seu d urgell d aviación esportiva y os de leida alguaire tolosa y barcelona el prat o ferrocarril mas amanato se troba en l ospitalet a diez kilometros d a muga francesa en a gara internacional andorra l ospitalet y existen connexions d autobús con a gara d alta velocidat ave de leida pireneus o proveedor de telefonía fixa móbil y internet ye servei de telecomunicacions d andorra con o nombre comercial de andorra telecom que tamién chestiona o dominio de primer ran territorial cctld ad o rete telefonico ye composato por connexions de relés de radio con microondas entre centrals ta as connexions locals y cercuitos terrestres enta espanya y francia ta as comunicacions internacionals o servicio de correu lo atienden as companyías publicas espanyolas y francesas correus sociedad estatal correos y telégrafos dende y la poste dende en s introducioron os codigos postals seguntes l orden protocolario d as parroquias a población autoctona d andorra ye catolica andorra pertanye a la diocesi d urchel o reino d arabia saudi en arabe y alfabeto arabe al mamlaka al arabiyya as sadiyya ye un país d asia situato en a peninsula arabica muga con iraq chordania kuwait omán qatar emiratos arabes unitos y yemen a l este muga con o golfo persico y a l ueste con a mar roya a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población d hab km² a suya capital que ye amás a prencipal ciudat d o país ye riyadh atras ciudatz importants son chidda por a suya población y a meca y medina que son consideratas dos ciudatz santas d o islam o país fa parte d a onu d a opep y d a liga arabe politicament arabia saudí ye una monarquía absoluta dende o momento mesmo d a suya independencia estando l actual rei d o país fahd bin abdul aziz dende os anyos o país ha conoixito un constant desembolique economico vinclato mas que mas a o petrolio que se i descubrió en estando actualment o país o primer exportador mundial d ixe producto y tenendo amás o d as reservas mundials de petrolio gracias a la suya producción de petrolio arabia saudí un estato naixito en realidat mientres o sieglo xx ha consolidato una ampla influencia en orient meyo y en os países arabes mas que mas en as monarquías d o golfo persico a suya politica internacional con una posición muit conservadora se relaciona con os estatos unitos anque a elite politica d o país sía muit confesional y partidaria d o islamismo wahabista de radiz sunní antiparte con o producto d a venda de petrolio a l exterior ha millorato notablement o nivel de vida d os suyos ciudadans o nombre d o país tien dos partes fendo referencia primera d ixas partes a o nombre cheografico d o territorio que se troba situato en a peninsula arabica y que ye o lugar d orichen d os arabes y estando a segunda parte vinclata a la casa de saud o nombre d a dinastía que i reina dende a suya independencia ye asinas chunto con liechtenstein o solo país d o mundo en tener o suyo nombre orichinato en o nombre d a dinastía reinant en a peninsula arabiga anterior a l islam o territorio no teneba so que chicotas ciudatz de tipo mercantil situatas en o hichaz y en a parte sudoccodental d o país en puestos amanatos a la mar roya y a las antigas rotas comercials maritimas que a traviés d ixa mar y de l ocián indico conectaban l actual india con europa mahoma o profeta de l islam naixió en a ciudat d a meca en y en primerías d o sieglo vii logró a primer estructura politica común en a peninsula arabiga creyata sobre l alazet d os arabes pero mas que mas sobre o islam que esdeveniba asinas o cimento que cohesionaba a estructura politica territorial dimpués d a suya muerte os suyos succesors establiron l alazet d un gran imperio que s estendillaba dende a india a l este dica a peninsula iberica a l ueste y que abracaba tot o canto sud d a mar mediterrania dica a muga en anatolia con o imperio bizantín fendo se tota ista expansión en nomás que muit poquetas decadas como conseqüencia d ista expansión encara que en yera en as suyas oríchens a peninsula arabiga quedó a la marguin d o nuevo estato que se devantó o califato omeya dende os anyos asinas dende o sieglo x y dica primerías d o sieglo xx a meca y medina se trobaban baixo o control d un gubernant local o shariff d a meca pero que por un regular no yera o representant d un poder politico independient sino que depeneba d un d os grans imperios islamicos con seu en ciudatz como bagdad caire u istambul antiparte a mayor parte d o territorio d a peninsula que hue ye arabia saudí tornó a la situación anterior a l islam esdevenindo una atra vegata un territorio baixo o control de quantas tribus nomadas en o sieglo xvi l imperio otomán heba esdevenito o prencipan poder islamico adhibindo ie os territorios d as marguins d a mar roya y d o golfo persico aproveitando tamién ta reclamar a suya soberanía sobre os territorios interiors os otomans continoron dominando o territorio mientres o siguients quatre sieglos encara que cal parar cuenta que o grau de control que i teneban no estió mai constant y que iste grau de control variaba seguntes a fuerza u a debilidat que teneban as autoridatz centrals otomanas en cada momento historico a historia moderna d arabia saudí prencipia en que estió a calendata en a quala muhammad ibn abd al wahhab como líder relichioso os d a suya secta serían conoixitos como wahabistas y muhammad ibn saud como líder politico un capitoste de tribu en o neched estioron os establidors d un estato unificato en o centro d a peninsula arabica encara que teneban que luitar d una man con atras familias destacatas d o territorio y d atra man con o imperio otomán y con echipto potencias foranas con muita influencia politica y relichiosa en a pensinsula en ixas envueltas ibn saud y os suyos succesors convirtioron por a fuerza a lo wahabismo a muitas tribus beduinas que quedoron unitas en l anyo sozmetioron riad en l anyo qatar y en l anyo a rechión de hasa que yera habitata por xiitas en l anyo os saudís atacoron karbala y destruyoron los puestos santos d os xiitas en l anyo conquirioron a meca y forachitoron a los pelegrins estos exitos obligoron a los otomans a intervenir seriament o soldán otomán ordenó d actuar a lo pachá d echipto mehmet alí y os echipcios ocuporon neyed en os anyos y en o estato saudí quedó redueito a riad y a suya redolata y en l anyo riad fue preso por os shamís de hail que yeran aliatos d os otomans en abdelaziz ibd saud dimpués d estar exellato en kuwait conquirió a ciudat de riad que dica ixe inte yera a seu d un clan arabe rival d os shamís riad esdevenió a suya propia capital sozmetió o neched forachitó a los otomans de hasa en y creyó colonias de ijwan beduins sedentarizatos convertitos en combatients d o wahabismo en l anyo o imperio britanico y o imperio otomán se repartioron as arias d influencia en arabia oriental os britanicos consiguioron a part d arabia orientata enta a costa d o golfo d adén y d a mar arabiga d o golfo persico dica qatar neched y hasa pasoron a estar en a esfera otomana en arabia occidenal o sharif d a meca hussein o emir d asir muhammad al idrisi y o imán de yemen yahya reconoixioron l autoridat otomana este equilibrio se crebó en a primera guerra mundial en os britanicos yeran en guerra con os otomans y permitioron que os liders arabes se rebelasen contra os otomans pa protecher a canal de suez y os suyos intreses en o golfo persico os britanicos contemploron a posibilidat de creyar un califato arabe en aviento de os britanicos firmoron un alcuerde con ibn saud que permitiba a los saudís de liberar se d a sobiranía otomana o sharif d a meca husein fue proclamato por os britanicos rei de hijaz dimpués d a primera guerra mundial bi heba rivalidat entre a dinastía hachemí de husein y a dinastía saudí de ibn saud ibn saud se refirmó en os militants ijwan qui creyoron importants colonias dende que yeran partidarias de ibn saud y ell reivindicaba d esta traza ibn saud se fue estendillando por o hichaz y os britanicos lo permitioron como premio por a suya colaboración con os aliatos mientres a primera guerra mundial en l anyo conquirió a mayor part d o territorio atribuito a lo emir de kuwait en en l anyo s anexionó o emirato d os shamís y o norte d arabia os ijwan penetraban en irak y transchordania y esto obligó a la royal air force a forachitar los en os britanicos preboron de mediar entre os saudís y as atras dinastías y ibn saud acceptó as mugas con irak y kuwait hussein no querió negociar con os saudís o de marzo de os turcos abolioron o califato hussein se proclamó califa y os britanicos li retiroron o refirme ibn saud enampló suyos dominios por tot o neched en una expansión contina dica entre agosto de y aviento de ibn saud conquirió hichaz en chinero de l anyo abdelaziz ibd saud se proclamó rei de hichaz y soldán de neched territorios que fuoron unificatos ta establir l actual arabia saudí en dende que en se i descubrió petrolio arabia saudí estió centro de l atención por ixe recurso esdevenito un recurso de gran magnitut fendo posible a consolidación d o reino y d a fegura d o mesmo monarca y tamién atorgando os recursos economicos t amillorar o nivel de vida d a población mesmo que ta enamplar a suya influencia politica en o exterior d o país a tamas d ixo o de marzo de fue asasinato o rei faisal ibn abdelaziz u faisal ii d arabia saudí encara que estió asasinato por uno d os suyos sobrins dende o descubrimiento d o petrolio arabia saudí chira en torno de tres prencipios fundamentals o salafismo como fuent inspiradora o petrolio cmo furnidor de fondos y l alianza con os estatos unitos como meyo de potenciar l acción exterior d o país amplament conservadora protectora d as monarquías d a redolada y activa en a oposición a o xiismo radical quan en cayó a monarquía en irán arabia saudí se transformó no nomás que en o prencipal suministrador de petrolio a los estatos unitos y a atros países d a unión europea sino que tamién l aliato estratechico d os occidentals ta controlar o golfo persico en o país firme aliato d os estatos unitos en orient meyo fació parte d a coalición internacional liderata por os estatounitenses mientres a guerra d o golfo contra iraq que heba invadito kuwait una atra monarquía en a redolada con a quala os saudís teneban amplos vinclos politicos y economicos ta organizar l ataque contra iraq os estatounitenses disponioron de facilidatz atorgatas por o gubierno saudí en forma de bases melitars en territorio saudí encara que ixo crebaba con a ideya estendillata por os saudís d estar os líders d a causa relichiosa islamica en o mundo tamién colaboró con tropas y material aportando alto y baixo melitars vaixiellos avions tanques etc dende ixe inte os estatounitenses mantienen una chicota presencia melitar en o país ta controlar as suyas linias de cmunicación en irak a institución central de gubierno d arabia saudí ye a monarquía saudita a lei basica de gubierno adoptata en declara que arabia saudí ye una monarquía gubernata por os fillos y nietos d o primer rei abd al aziz ibn saüd tamién afirma que l alcorán ye a constitución d o país que se riche en base a la xaria lei islamica d alcuerdo con o endice de democracia de the economist o gubierno d arabia saudí ye o sieteno rechimen mas autoritario d entre os países evaluatos no se reconeixen os partitos politicos u as eleccions nacionals fueras d as eleccions locals que se celebroron en l anyo quan a participación yera reservata ta os ciudadans barons os poders d o rei son teoricament limitatos aintro d os limites d a lei islamica y d atras tradicions sauditas tamién ha de mantener un consenso entre a familia reyal saudita os líders relichiosos ulemas y atros elementos importants en a sociedat saudita o gubierno saudita aduya a estendillar o islam a traviés d a financiación d a construcción de mezquitas y madrasas escuelas alcoranicas en tot o mundo os prencipals miembros d a familia reyal trigan a o rei entre ells mesmos con l aprobación posterior d os ulemas os reis sauditas han venito desembolicando un gubierno central dende o consello de menistros nombrato por o rei l ha asesorato en a formulación d a politica cheneral y diriche as actividatz d a creixient burocracia iste consello ye composato por un primer menistro y vente menistros a lechislación proviene d a resolución d o consello de menistros ratificata por reyal decreto y ha d estar compatible con a xaria os miembros de l asambleya consultiva nombratos por o rei han limitato os poders lechislativos a chusticia s administra d alcuerdo con a xaria por meyo d un sistema de tribunals relichiosos os chueces son nombratos por o rei con a recomendación d o consello chudicial supremo composato por dotze churistas d alto ran a independencia d o poder chudicial ye protechita por lei o rei actua como o mas alto tribunal d apelación y tien a facultat d indulto arabia saudí ye dividita en provincias en arabe u mintaqa en plural manateq imachen de satelite d a nasa a linia amariella sinyala a ecorrechión d o disierto d arabia y dos chicotas ecorrechions vecinas o disierto y semidisierto d o golfo persico y o disierto y semi disierto tropical nubo sindio d a mar roya as mugas entre países son en negro o reino ocupa alto u baixo o d a superficie d a peninsula d arabia trobando se entre as latitutz y n y as lonchitutz y e en l anyo arabia saudí y yemen sinyoron un alcuerdo ta fixar as mugas entre ells que yeran en disputa una parti important d as mugas d o sud d o país con os emiratos arabes unitos y omán no se troban bien definitas asinas que a grandaria exacta d arabia saudí ye desconoixita o gubierno saudí estima que a superficie ye de km² atras fuents sinyalan que puet variar entre os km² y os km² por un regular se gosa listar como o eno estato mas gran d o mundo o disierto d arabia y as arias semideserticas y de matullos asociatas dominan a cheografía d arabia saudí se veiga a fotografía de satelite a la dreita formando de feito u conchunto de disiertos entre ells se troba l aria cubierta d arena mas gran d o mundo o rub al khali literalment sector vueito que domina a parti d o sud d o país y que cubre mas de km² a suya altaria varía dende os metros amán d a muga con yemen dica quasi o ran d a mar en o golfo persico una chicota aria arenosa d alto u baixo km² dita al nafd se troba en a parti norcentral d o país un gran arco d arena l al dahna de quasi km de longaria encara que en bells puestos con una amplaria de nomás km une al nafd con rub al khali virtualment no existen ríos u lacos permanents en o país encara que bi ha a saber los uadis a tierra ye por un regular pobre y bi ha grans arias que se troban de tot cubiertas por piedras as poquetas arias fértils se pueden trobar en depositos aluvials en os uadis arrius u oasis a prencipal caracteristica topografica ye a meseta central que puya a escape dende a mar roya ta descender dimpués gradualment enta o neched y o golfo persico l altaria d a meseta ye d alto u baixo metros en a parti occidental y de bells metres en l este como a pendient d a meseta baixa enta o golfo persico bi ha a saber las saladas sabkhahs y paúls en o norte as tierras altas occidentals tienen altarias de dica metros sobre o ran d a mar baixando amoniquet enta os metros en a redolada de medina y puyando enta os metros en a zona sudeste en a costa d a mar roya a estreita plana costera conoixita como o tihamah no existe quasi en a zona norte y s enampla en baixando ta o sud bi ha cortatos a o largo de toda a costa d a mar roya fueras d una chicota zona a o norueste d a meca a provincia sudoccidenta d asir ye montanyosa y astí se troba o mont sawda que ye considerato por un regular o punto mas alto d o país a suya altaria s estima que ye entre os y os metros fueras d a zona sudoccidental d a provincia d asir arabia saudí tien un clima desertico con temperaturas estremadament altas de día y una important baixata d as temperaturas de nueitz a temperatura meyana de verano ye alto u baixo de c encara que se puede plegar a os c de maxima d hibierno a temperatura no gosa cayer por debaixo d os c en primavera y agüerro fa calor estando as temperaturas meyas de c alto u baixo as precipitacions anyals son poquismas a rechión d asir ye diferent debito a la influencia d os monzons de l ocián indico que apareixen por un regular entre octubre y marzo bi ha una meya de milimetros cubicos de plevia en iste periodo lo que fa un d a precipitación anyal total entre a fauna tipica s incluyen os lupos hienas mongoos babuins llebres ratas d arena y cherbos os animals mayors comos gacelas oryx y leopardos yeran relativament numerosos dica os anyos quan a cazata dende vehíclos de motor redució a suya población dica quasi extinguir los entre as aus s incluyen os falcons que se prenen y entrenan ta cazar alicas vueitres u bulbuls bi ha quantas especies de serpients muitas d ellas verenosas y numerosos tipos de fardachos a vida marina ye prou rica en o golfo persico entre os animals domesticos mas habituals s incluyen camelos uellas crabas monos y gallinas reflectando as condicions deserticas d o país a flora d arabia saudí ye formata prencipalment por chicotz matullos que amenistan poca augua bi ha unas pocas arias con hierba y árbols en o sud d asir a palmera datilera phoenix dactylifera se troba prou estendillata arabia saudita tien una economia basata mas que mas en o petrolio y o gubierno mantiene un fuerte control sobre as prencipals actividatz economicas d o país as reservas de petrolio en l anyo plegan a cifras de mil milions de barrils ye decir o d as reservas mundials ye o primer exportador de petrolio y o líder en o cartel d a opep o sector petrolero representa o d os ingresos presupuestarios ta o país o d o suyo pnb y o d os suyos ingresos por exportacions debito a o petrolio parti d a costa y d o territorio d o país son seriament contaminatos alto u baixo o d o pnb proviene d o sector privato arabia saudí tenió un papel preponderant en os esfuerzos d a opep en por aumenta os pres d o petrolio reducindo a suya producción en l anyo y debito a o incremento d a demanda d o petrolio os ingresos por iste concepto aumentoron substancialment estimando se en un superavit presupuestario de mas de mil millons de dólars estatounitenses a población d arabia saudí s estima que yera en de millons incluyindo ie os alto u baixo millons de foranos residents dica os anyos setanta a mayoría d a población yera nomada u semi nomada debito a o rapedo creiximiento economico y urbán mas d o d a población actual ya s ha estableixito a tasa de natalidat ye de naiximientos por cada personas y a tasa de mortalidat ye nomás de muertos por personos bellas ciudatz y oasis tienen densidatz de mas de personas por kilometro quadrato evolución demografica a mayoría d os habitants d arabia saudí son etnicament parlando arabes tanto autoctonos como de fuera d o país entre os pueblos arabes con cierta idiosincrasia tenemos os awazim de l este os benighafir d a val homonima os hutaim y os shammar de neched y os rwala os habitants d asir nayrán y yizán son afins a los yemenís os datos demograficos sobre as diferents comunidatz presents se mantienen en secreto u son secretas u dificils de quantificar muitos arabes de países vecins son treballadors d o reino y podrían estar una quarta part d a población y entre ellos os més numerosos serían os yemenís tamién bi ha una important presencia de palestins bi ha habitants naixitos d arabia saudí d orichen etnico mixto que descienden de turcos iranís indonesios indios africans entre atros a mayoría immigroron como pelegrins y residen en a rechión d hichaz a o costato d a costa d a mar roya bi ha un numero significativo d expatriatos asiaticos mas que mas d a india pakistán bangladesh indonesia y filipinas bi ha menos de occidentals en o país en arabia saudí i trobamos os dos puestos mas sagratos d o islam concretament en as ciudatz d a meca y de medina cinco vegatas a o día os musulmans son gritatos dende os minaretz d as mezquitas a rezar o cabo de semana lo constituyen o chueves y o viernes a relichión musulmana monoteísta afirma tener as mesmas radices que o chudaísmo y o cristianismo manimenos a practica d o cristianismo a presencia d ilesias y a posesión de materials relichiosos cristians ye vedata de tot a os chodigos etnicos se les permite vivir en o país con a condición previa de que sían musulmans practicants y parlen arabe l alcorán ye a constitución d arabia saudí y a xaria ye a base d o suyo sistema legal y denguna atra relichión no se puet practicar en o país o islam prohibe o consumo de tocín y d alcohol y ista lei s aplica estrictament en tot o país existe una institución en o país conoixita como mutawa u policía relichiosa tamién conoixita como a policía ta a promoción d a virtut y prevención d o vicio tien oficials y mils de voluntarios y a suya faina consiste en fer cumplir a lei islamica tienen o poder d arrestar a qualsiquier hombre u muller que se troben reunitos publicament sin que sían familia y tamién tienen o poder de prohibir y encautar productos como podrían estar chuegos cd s de musica occidental cintas y atros productos que no se consideren compatibles con as leis d a xaria mientres o mes de chunio d o ramadán tanto musulmans como chents d atras relichions residents en o país han de seguir l ayuno prescrito por as leis relichiosas fumar minchar u beber en publico mientres iste mes ye penato con garchola ta os sauditas u con a expulsión immediata d o país ta os foranos bells millons de fidels musulmans acuden cada anyo en peregrinación u al hach a la meca y a os puestos santos d o islam d os arredols que se realiza en unas calendatas especificas d o calandario musulmán u bien o pelegrinache menor u umra que se puet fer qualsiquier momento de l anyo a demografía relichiosa exacta d o país ye dificil de calcular ya que o gubierno informa que o d os ciudadans son musulmans os musulmans xiitas serían menos d o d a población y se concentran en hasa o fútbol ye o esporte mes popular y practicato d arabia saudí estando ne o suyo organismo rector a federación de fútbol d arabia saudí y a suya competición mes important ye a saudí premier league os suyos equipes partecipan en as competicions internacionals organizatas por a confederación d asia de fútbol asian footbal confederation anque a partecipación en os chuegos olimpicos no habría d estar influitos por a relichión as mullers no pueden partecipar en os chuegos olimpicos por motivacions de tipo relichioso en a interpretación d o islam que se fa en o país arabia partecipa dende os chuegos de múnich arabia bi ha ganato dos medallas en os chuegos olimpicos una d archent de hadi soua an al somaily en atletismo en a preba de m lisos y atra de bronze en hipica de khaled al eid en l anyo se precipió organizar a copa rey fahd a on chugaban os campions continentals y o campión d o mundo de fútbol cada dos anyos dimpués de l anyo a copa cambeya o suyo nombre a copa confederacions y arabia deixa d estar a seu permanent dende l anyo s organiza cada quatre anyos estando a suya seu o mesmo país que organiza a copa mundial de fútbol l anyo siguient a republica archentina república argentina en castellán ye un estato d america d o sud muga a lo norte con bolivia y paraguai a l este con brasil uruguai y l ocián atlantico y a l ueste con chile país con que comparte o sud d a cordelera d os andes a capital d o país ye buenos aires y as ciudatz más importants en son cordoba rosario mendoza santa fe y la plata archentina ye o segundo país más gran en superficie d o subcontinent sudamericán dimpués de brasil y o ueiteno más amplo d o mundo con una superficie de km² encara que reclama amás km² de l antartida archentina en conflicto con os territorios reclamatos por chile y o reino unito archentina tamién reclama a sobirania d os territorios britanicos d as islas malvinas y as islas cheorchias d o sud y sandwich d o sud a suya población ye de habitants y tien una densidat de población de hab km² a parabra archentina proviene d o latín argentum que significa archent ya dende epocas de pedro de mendoza ta referir se a la rechión d o río d a plata s emplegaban os nombres de gobernación d o río d a plata y provincias d o río d a plata o río que da o suyo nombre a lo virreinato ye o mesmo que en juan díaz de solís clamó mar dulce dito tamién río de santa maría y río de solís os portugueses lo clamaban río de prata a causa d os rumors que deciban que existiban de metals preziosos y que finalment s imposó como río d a plata río de la plata en castellán a latinización d o nombre apareixió en un atlas venecián de y dimpués martín del barco centenera miembro d a expedición de juan ortiz de zárate imitando a ercilla con a suya l araucana publicó en un luengo poema d a historia d o río d a plata y d os reinos de perú tucumán y d o estato de brasil baixo lo titulo la archentina en o que se deciba a lo territorio d o río d a plata l archentino el argentino en castellán o territorio archentín se situa entre a cordelera d os andes y l ocián atlantico o país puet dividir se en tres arias cheograficas clarament diferenciatas a lo noreste y o centro este d o país se i troban os ríos más importants que corresponden a la cuenca d a plata a tercera cuenca más gran en amplaria d o hemisferio occidental formata por os ríos paraguai bermejo colorado uruguai y o más luengo lo río paraná os ríos uruguai y paraná se conectan y forman o estuario d o río d a plata o más gran d o mundo que desemboca en l ocián atlantico o territorio que se troba entre os dos ríos antis d unir se se conoixe como a mesopotamia archentina tien kilometros de costa l aria de l ocián atlantico sobre a plataforma continental ye muit ampla y se conoixe localment como a mar archentina se i troban importants recursos pesquers y petroliers l alternancia entre as corrients fredas de l antartida y as calidas de brasil premiten que as temperaturas costeras no baixen de traza uniforme con l aumento d a latitut a costa meridional d a tierra de fuego forma o estremo norte d o pasache de drake a zaguera dictadura que prencipió en l anyo inició a suya cayita con a redota d archentina en a guerra d as malvinas y en se facioron eleccions democraticas raúl alfonsín o primer president democratico dimpués d a dictadura s enfrontinó con diversos retos encluyindo ie un debantamiento melitar y renunció seis meses antis d a fin d o suyo periodo de mandato carlos ménem fue designato president y dimpués d una reforma constitucional consiguió estar reesleito por un periodo de quatre anyos más dica calendata en a que fernando de la rúa fue esleito estando a primera transición pacifica en muitas decadas a constitución archentina de reformata substancialment en estableixe una deseparación de poders definita adintro d un sistema presidencialista o poder executivo lo tien o president esleito con o vicepresident por un periodo de quatre anyos con a posibilidat de reelección a potestat lechislativa ye exercita por o congreso d a nación congreso de la nación en espanyol composato por o senato con miembros y a cambra de deputatos cámara de diputados con miembros o poder chudicial recaye sobre a cort suprema de chusticia os partitos politicos más grans d archentina son o partido justicialista pj un partito d orichen peronista y a unión cívica radical ucr establita en territorialment archentina ye organizata en provincias y a ciudat autonoma de buenos aires que ye a capital d a federación as provincias tienen totz os poders que no han estato explicitament delegatos a lo gubierno federal en a constitución nacional as provincias s encargan d impartir chusticia de chestionar os afers relacionatos con l amostranza primaria y d asegurar o rechimen municipal as provincias archentinas s organizan internament en un sistema congresual esleyindo os representants d o poder lechislativo y o gubernador d a provincia poder executivo de manera separata teoricament o president d argentina tien a facultat d intervenir en as provincias t asegurar ne a forma republicana de gubierno u ta esfender o territorio d as invasions estrancheras encara que en a practica ha intervenito en diversas ocasions melitarment u en casos en que o gubierno provincial ha estato acusato de corrupción a mayoría d as provincias d o centro y norte d o país son anteriors a la creyación d archentina como estato independient ye decir ya feban parti d os virreinatos espanyols de sudamerica manimenos as provincias con presencia significativa d amerindios u con una baixa población yeran territorios nacionals administratos por o gubierno federal antis de convertir se en provincias autonomas o zaguer territorio en convertir se en provincia ha estato tierra d o fuego antartida y islas de l atlantico sud qui lo fació en dica epoca en que as provincias unitas d o río d a plata prencipioron a emplegar oficialment o nombre d archentina a provincia oriental que en se convertirba en a republica oriental d uruguai y a provincia de tarija que dimpués ferba parti de bolivia yeran provincias constitucionals archentinas a mayoría d os inmigrants europeus que plegoron t archentina especialment entre a primera y a segunda guerra mundial s establioron en as ciudatz as qualas ofreixeban fainas educación y atras oportunidatz ta ingresar en a clase meyana os treballadors agricolas tamién s establioron en as grans ciudatz especialment en buenos aires que ha centralizato lo creiximiento d o país dende os anyos muitos lugars rurals han estato despoblatos debito a l abandono d o servicio ferroviario y a importación masiva de productos importants baratos que han reemplazato a los productos locals producitos a chicota escala en dentrar en servicio o sistema de convertibilidat que manteneba la valor d o dólar estatounitense artificialment baixo hue en día un tercio d a población total d o país vive en l aria metropolitana de buenos aires tamién conoixita como o gran buenos aires as siguients son as arias metropolitanas con una población superior a lo millón d habitants o castellán ye a luenga oficial d archentina a nivel nacional pero en a provincia de corrientes declaró a cooficialidat d o guaraní en l amostranza y en os actos de gubierno en as comunidatz indichenas se parla tamién o quechua l aimara y o mapudungun a luenga d os mapuches tamién se parlan muitas luengas d orichen europeu ruso dialectos italians y hebreus alemán etc en as grans ciudatz os esportes mes populars son o fútbol y o baloncesto anque tamién son muito practicatos atros como o rugby o tenis l atletismo o hockey hierba o hockey sobre patins y voleibol en a zona d a cordillera d os andes son populars os esportes d hibierno armenia en armenio hayastan o hayq oficialment republica d armenia ye un país sin de salita a o mar situato en eurasia entre a mar negra y a mar caspia en o caucaso meridional muga con turquía a l ueste cheorchia a lo norte azerbaichán a l este y irán actualment fa parti d a comunidat d estatos independients o de setiembre de armenia proclamó a suya independencia d a urss estando a sola republica socialista sovietica que siguió o cauz legal con un referendum a lo mes vinient ter petrossian fue esleito president d a republica en ixos primers anyos d independencia y de descomposición d a urss i habió tropas sovieticas que colaboraban en a muga d armenia y azerbaichán en a deportación d armenios mientres os armenios de karabakh yeran en rebelión ubierta y encomenzoron a vencer a los chenocidas azerís a servicio d a republica d azerbaichán y dimpués a forachitar a los azerís de l alto karabakh y a los meskhetas asentatos por os azerís os armenios de karabakh y os armenios d azerbaichán refuchiatos en karabakh consiguioron controlar o d azerbaichán y creyar un corredor con armenia plegoron a controlar dica a ribera ezquierda de l araxes en a muga con irán dica que l exercito iraní intervinió creyando una zona de seguridat de km armenia ye dividita en provincias istas se claman marzer u en a forma singular marz en armenio os esportes mes populars son a luita l halterofilia o judo o fútbol o boxeyo y os esportes d hibierno anque l esporte nacional ye l aixedrez en iste esporte tigran petrosian estió campión d o mundo dende dica l equipe d armenia tamién estió campión en a olimpiada d ajedrez de australia ye un país d oceanía situato en o hemisferio sud a suya capital ye canberra a mancomunidat d australia commonwealth of australia en anglés ye a seisena nación d o mundo en amplaria a unica que ocupa tot un continent y a mayor nación d australasia estando una isla no tiene mugas con atras nacions os vecins mes amanatos son nueva zelanda enta o sudeste y papúa nueva guinea timor oriental y indonesia enta o norte a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² o nombre d australia provién d a frase latina terra australis incognita que significa tierra d o sud esconoixita australia lieva habitata dende fa dica anyadas quan os antipasatos d os aboríchents autralians bi plegoron dende o sudeste d asia a tierra no fue descubierta per os europeus dica o sieglo xvii quan fue divisata y visitata per quatre expedicions europeas neerlandeses y britanicas o reino unito reclamó os dos tercios orientals d o continent por y os primers colonos fundón en nueva galas d o sud una colonia penal britanica o de chinero de os atros territorios fuoron reclamatos per o reino unito en a mayor parti d os estatos que mes tardi se achuntón ta formar l actual australia no yeran colonias penals l de chinero de a mancomunidat d australia naixió como dominio d o imperio britanico dende allora australia estió independient encara que o zaguer vinclo legal con o reino unito no se crebó dica australia ye una monarquía constitucional con isabel ii d anglaterra reinando como reina d australia en se fació un referendum ta cambear a constitución y fer esdevenir australia una republica con un president esleito que substituyese a la reina como chefa d estato pero se refusón istas reformas australia se trestalla en seis estatos y quantos territorios os estatos son os territorios son australia tien numerosos territorios menors como o territorio d a badía de jervis en nueva galas d o sud administrato como base naval y puerto maritimo d a capital quantos territorios externos son habitatos asaber los de territorios son quasi disiertos o territorio d a capital australiana fue creato en o puesto esleito ta la capital canberra canberra fue fundata como compromís entre as dos ciudatz principals melbourne y sydney atras ciudatz importants en australia son alice springs cairns y brisbana en a costa oriental darwin en a costa septentrional perth en a costa occidental y adelaida en a costa meridional o d a población australiana reside en as ciudatz ye miembro de numerosos organismos internacionals como a organización de nacions unitas a cooperación economica asiatico pacifica y a mancomunidat britanica a mancomunidat d australia ye una monarquía constitucional a reina d australia ye a chefa oficial d o estato y ye representata per un gubernador cheneral practicament a función d a corona y per tanto d o gubernador cheneral ye prou cerimonial o poder executivo en teoría representato per a corona ye exercito per un gabinet menato per o primer menistro o primer ministro tamién gosa estar o chefe d o partito con mayoría en a cambra de representants d australia cambra baixa dan escanyos d un parlamento bicameral a cambra alta escanyos ye o senato d australia en a quala cada estato ye representato per dotze senadors independienment d os habitants u os territorios que tienga cada estato cada tres anyadas se celebran eleccions a ormino con a metat d o senato esviellato a mayor parti d o territorio australián son territorios deserticos u semideserticos o d a superficie ye formata per dunas d arena només que os cantos sudoccidental y sudoriental tienen un clima temperato y espleitan un terreno moderatament fértil a parti norte d o estato tiene un clima tropical l amplismo arrecife d a gran barrera great barrier reef en anglés ye a mayor barrera de coral d o mundo y chace amán d a costa noreste l urulu u a penya d ayers en australia central ye o mayor monolito d o mundo australia comprende o d oceanía tamién australia poseye a isla de tasmania d a qual la desepara o estreito de bass australia se puede subdividir en tres rechions o canto oriental do son os alpes australians y a gran catena trestalladera l occident do bi n ha de mesetas y bellas zonas deserticas y o centro do ye o laco eire o mes gran d o país en o territorio desertico bells animals tipicos australians i viven como o canguro o diaple de tasmania o dingo o koala y o emú o paisache australián presenta quatre menas de vechetación l arbusto composato per eucaliptos d alters dica metros o malee formato per eucaliptos no mes alters de cinco metros a mulga ye composata de plantas acacias a la fin o mont baixo formato de barzas chicotas o fuso horario d o continent varía de utc dica utc qualques islas plegan ta utc y utc australia fa muga a o sud con l ocián indico a o norte con a mar d arafura a noreste con a mar de coral a o noreste con a mar de timor a o sudeste con a mar de tasman y a o sud con l ocián indico encara que siga una isla desertica y semiarida en australia no n mancan d habitats diversificatos ta acullir bi ne d especies animals y vechetals per a gran edat d o continent os climas tan variables seguntes as estacions y o aislamiento cheografico larguismo han puesto desembolicar sen bi una fauna y flora peculiars as especies animals mes conoixitas son a foca o koala o emú l ornitorrinco o guombat y o equidna que tanto ficacio clamón ta os primers exploradors europeus manimenos caballos uellas vacas y coniellos bi estión importatos d o continent europeu recientment australia poseye dos millons de cabezas de ganato ovín australia ye una economía prospera de mena occidental con una renda per cápita a ran d as quatre economías europeas en as zagueras anyadas australia ha concarato una crisi con un creiximiento cerenyo a creixient producción en a economía domestica frenó as perdugas y a confianza d as interpresas y consumidors romanió fuerte o enfasis australián ta as reformas ha estato atro d os elementos d a suya fuerza economica quasi totz os australians tienen orichen en os inmigrants d os sieglos xix y xx principalment d o reino unito y irlanda angleses irlandeses escoceses galeses y dimpuesas tamién italians griegos espanyols y portugueses y mes recientment de nacions asiaticas os descendients d os habitants orichinals os aboríchens australians constituyen o d a población seguntes o censo de como atras nacions desembolicatas a población australiana envelleixe con mes de pensionistas que de personas en edat laboral en australia se charra anglés encara que qualques comunidatz aboríchents han guardato lurs luengas y un numero prou gran d inmigrants de primera y segunda cheneración ye bilingüe tres de cada quatre australians se declaran cristians principalment catolicos u anglicans tamién se practican atras relichions caixico caixigo u robre ye a denominación popular colectiva ta qualques especies d árbols en o chenero quercus que tienen como caracteristica común de totas ellas de tener fuellas caducas u marcescents per contraposición con as carrascas u lecineras que son as especies arborias de fuella perén os caixicos son presents en a mayor part d eurasia fendo parte principal en muitas masas de selva por tot lo continent en beluna d as suyas especies as selvas en as que bella especie de caixico i siga predominadera se suelen referir como caixicars u caixigars en as parlas con tendencia a sonorizar as consonants xordas intervocalicas os caixicars amaneixen en as rechions que satisfaigan as necesidatz d humedat mas elevadas que suelen tener os caixicos en comparanza con belaltras especies de quercus per lo que se tornan cada vegada menos freqüents como mas ta l sud siga la zona en europa central y en as rechions d influencia climatica atlantica a especie quercus robur ye una especie que gosa presentar gran desarrollo y se n i troba con freqüencia manimenos o dominio de condicions climaticas de tipo mediterranio y dica sub mediterranio a lo mas en aragón fa que quasi no se n i trobe de q robur per contra quercus petraea que ye una especie con requerimientos d humedat y clima pareixitos a q robur se manifiesta en formacions muit chicorronas en as baixants d ubago de qualques sistemas montanyeses en i hai en l alto aragón en o piso montano anque en ixa part d o país se troba desplazato a sobén per o favo y tamién se n puede trobar en moncayo y de forma relicta en as sierras d albarrazín y de cuenca en existe manimenos belaltras especies millor adaptatas a las condicions submediterranias mediterranias bell poquet más humedas que de regular sobre tot en norte y en a montanya quercus humilis quercus faginea y quercus pyrenaica as dos zagueras tienen a fuella marcescent a mas gran part d os caixicos que omne puede trobar per l alto aragón pertenecen bien a la especie quercus faginea u bien a quercus cerrioides que qualques autors consideran un hibrido d entre q faginea y q humilis o fruito d o caixico ye per definición o glan ista parola s emplega de forma especifica ta nombrar os fruitos d as especies arborias de quercus con fuella caduca que ixo ye lo que se diz caixicos pus tradicionalment s ha quiesto considerar que tienen millors propiedatz nutritivas que as billotas per contraposición os fruitos d as carrascas y coscollos a importancia d ista diferenciación ye cabal si se considera que en a economía ganadera d enantes mas que mas en a montanya ta quan a pastura faltaba en hibierno os glans yeran principals ta complementar l alimentación d o bestiar de cría y minimizar asinas as muertes sobre tot de corders y crabitos lactants que yeran una contumancia habitual en os meses fridos a retreta d a leit ye a primer reacción que manifiesta o cuerpo d una fembra criadera quan sufre malnutrición tamién s emplegaba os glans ta alimentar a os tocins anque menos de como se piensa en l alto aragón as principals consumideras de glans yeran as uellas y as crabas os fitonimos caixico y caixigo son as dos denominacions mas freqüents ta iste tipo d árbols en l alto aragón a primera ye una versión conservadera con as consonants oclusivas xordas intervocalicas mientres que a segunda ye a suya equivalent sonorizadera as dos dimanan d una radiz prerromana talment celtica que s introdució en o latín d a peninsula iberica como caxicu m y probablement i siguió a evolución caxicu caixico caixigo con a particularidat que ista evolución no s habría completato de tot en tota la cheografía aragonesa dando ixas dos variants diatopicas que son bien vivas en as parlas actuals tanto la una como l altra cuentan con formas castellanizatas que fan part d o lexico de substrato aragonés en o castellano d aragón cajico y cajigo respectivament seguntes o lexicografo especializato en fauna y flora d aragón rafel vidaller a forma caixico se documenta alternativament en lugars quasi por tot l alto aragón sacando ne a ribagorza dende a chacetania botaya echo chaca ansó dica o sobrarbe viello sobrarbe vio nerín sercué saruisé boltanya en pasando per lugars de l alto galligo acumuer norte d o semontano de balbastro rodellar y diferents extremos d a plana de uesca arguis santolaria de galligo anque en qualques d istes lugars a pronunciación con k ye minoritaria contra la que ye con g p ex vidaller cita caixico en a buerda pero tamién caixigo que ye a sola variant que en chunto con a castellanizata cajigo en conoixen bells naturals imachen saint girons la pale jpg thumb right px lis dieron et otorgaron el usufructo de robres et fayas de los ditos montes en aragonés ademés de as dos formas tipicas caixico y caixigo se i documenta encara viva anque de manera residual unaltra parola d etimolochía clarament latina que se mete de forma evident en conexión con altras luengas romances d espanya como o catalán y o castellano ye a parola robre d o latín robur robris roble en castellano y roure en catalán ista denominación s ha documentau viva en vio val de vio sobrarbe como solo lugar de parla aragonesa en alins en a ribagorza de parla catalana calasanz y gabasa en a litera y en torrociella d alcanyiz en o baixo aragón a on que s interpreta que i representa un elemento de substrato aragonés en o castellano que actualment se i parla significativament o solo municipio en a comarca d os monegros que tiene un caixicar o vedau de robres ha nombre robres pero en o castellano con substrato aragonés que se i parla en l actualidat d istes árbols en dicen cajicos manimenos en os textos historicos d aragonés se i troba a saber las referencias a istes árbols con ixa denominación lo que fa pensar que en bell altro tiempo hese puesto estar una denominación muito más difundida lo menos en a val de l ebro en l aria d o mayestrato veyemos una continuidat dende l uso medieval rechistrato por textos d o sieglo xv de mirambel dica l uso actual en bordón y en o microtoponimo valderrobres de molins en as traduccions medievals veyemos robre y en a grant cronica d espanya compilación historica de chuan ferrández d heredia en trobamos un uso intresant en o libro d el trasoro escriben robres en o capítol que l adedican a l hipopotamo en o libro d as marabillas d o mundo tamién podemos veyer escrito robre en romanz navarro se gosa escribir robre y lo podemos veyer escrito en o mesmo fuero cheneral de navarra en un texto navarro de de santesteban de lerín s escribe robre en un altro de de roncesvals tamién podemos leyer lo tamién ye significativo en ista dirección que una d as villas principals d a matarranya se trobe documentada en aragonés medieval como val de rovres a chordonera rubus idaeus l ye un arbusto no lenyoso d a familia rosaceae caracterizau por o suyo creiximiento sarmentoso a presencia de punchas en as ramas y brancas y por os suyos fruitos en forma de drupa multiple polidrupa muit apreciaus en gastronomía y repostería que reciben a denominación de chordons a especie fa parte d o chenero rubus común con as barzas con as que lochicament se troba muit emparentada as caracteristicas morfolochicas d a chordonera recordan a la suya parient a barza pero no gosa manifestar un desarrollo tan important como ixaltra en formando verdugos mas finetz y creixendo mas a ran de tierra como a resta d especies de rubus as chordoneras tamién se reproducen vechetativament y creyan formacions de muitos individuos chuntos que reciben o nombre de chordonals procedent d o norte d asia y d europa oriental fueras de zonas muit septentrionals en aragón ye prou corrient en o pireneu y en a redolada de moncayo se fa servir con muita tradición en os lugars que rodian a moncayo ta aromatizar vins y licors y tamién ta fer sucos y xaropes o chordón se describe como un matullo de fulla caduca provisto d un tallo perenne curto y soterranio u rizoma a on que se forman anyalment una serie de canyas u percullos a chordonera mide entre y metros d altaria y presenta tallos lenyosos redondiatos y con brancas provistas de punchas finas y rectas poco resistents as fuellas son pinnatas con u foliolos verdes en l anverso y blanquinyosos y pilosos por o reverso os foliolos son totz sésils u quasi fueras d o que se troba en o estremo que tien peciolo as flors son blancas hermafroditas y auto fértils en a mayoría d as variedatz a corola ye formata por petalos poco vistosos y o caliz ye persistent y formato por sepalos presenta numerosos estambres libres y tiene qualques ovarios pero nomás un ovulo fértil de traza que cada ovario orichinará una drupa chiquinina o fruito ye un conchunto de diversas drupas polidrupa dito chordón de color royo no brillant y peludet que madura de verano u d agüerro o chordón ye muit pareixido d a mora d a barza pero se n diferencia porque conserva a suya color roya en a matureza mientres que as moras d as barzas se tornan negras en o suyo estato maturo os suyos prencipios activos se troban tanto en as fuellas como en o fruito u as simients os fruitos contienen un d acidos organicos d os qualos un ye acido citrico amás en istos bi ha vitamina c diversos zucres y pectina as simients contienen un d aceite esencial y as fuellas flavonoides mas que mas glucosidos de kempferol y taninos os compuestos de fenol d as fuellas que como se sabe tienen función antioxidant y oscilan entre i mg d equivalents d acido galico s ha caracterizato por un numero considerable d antocianinas entre as qualas s ha de destacar cianidin soforosido cianidin g glucosilrutinosido cianidin sambubiosido cianidin rutinosido y cianidin xilosilrutinosido amás d estar comestible d o fruito se n obtiene un xarope muit perfumato colorants y modificadors d a sabor tradicionalment as fuellas s han utilizato com a relaxant uterino como estimulant y en infusión ta o tractamiento de diarreras y atros trastornos gastro intestinals s ha emplegato tamién en ista forma ta amillorar os simptomas d os costipatos y en europa tamién ta facilitar os partos as fuellas debito a o suyo contenito en taninos pueden producir molestias gastricas en personas predisposatas o chordón vive mas que mas en marguins de tierra de camins comas en as selvas y terrenos rocosos en climas atlanticos tenderá a creixer en zonas baixas mientres que en climas calidos lo ferá en zonas mas altas o chordón ye un fruito comestible sobrebueno una mica mas aceto que a fraga pero con un taste propio muit caracteristico y intenso se fa servir a sobén en pastelería ye o ingredient prencipal d una d as mermeladas mas populars austria en alemán sterreich nombre oficial república de austria republik sterreich ye un país y estato d europa organizato como una republica federal y miembro d a unión europea dende austria ye situata en europa central y muga con alemanya republica checa eslovaquia hongría eslovenia italia suiza y liechtenstein os orichens de l austria chermanofona se troban en o sieglo ix quan os territorios de l alta y baixa austria estioron cada vegata mas poblatos o nombre alemán ostarrichi ye documentato por primera vegata en un documento oficial de y tien as suyas radices en o primer milenio a c dende allora la parola s ha desenvolicato dica sterreich austria ye una democracia representativa parlamentaria formata nueu estatos federals y ye un d os seis países europeus que han declarato neutralidat permanent austria ye miembro d as nacions unitas dende a suya independencia en y dentró en a unión europea en o nombre alemán sterreich deriva de l alemán antigo ostarrchi territorio de l este a primera forma d o nombre estió celtica norig con o mesmo significato ista parola fue romanizata a noricum regio australis y a forma latina austria son neolochismos d a edat meya en la flor de las ystorias d orient s escribe ostaricha u staricha a designación oficial ye de republica d austria en alemán republik sterreich dimpués d a cayita d o imperio austro hongaro en se deciba estato alemán d austria pero dimpués d o tractato de saint germain en laye habió de cambear o suyo nombre a republik sterreich republica d austria o nombre republik deutsch sterreich se puet trobar en as estampetas y diners de prencipios d os anyos o nombre se tornó a cambear mientres o rechimen faixista dende dica a estato federal d austria bundesstaat sterreich pero tornó a estar o mesmo con a independencia y a segunda republica austriaca actualidat austria ye un país chicot y montanyoso localizato en europa central entre alemanya italia y hongría con una superficie d o doble de suiza no tien denguna costa maritima muga con suiza y liechtenstein a l ueste alemanya a republica checa y eslovaquia a lo norte hongría a l este y eslovenia y italia a lo sud a rechión mas occidental d o país ye una francha estreita entre alemanya y italia d entre trenta y dos y sesanta kilometros de longaria a resta d austria a l orient tien una longaria de norte a sud de km a mayor parti d o territorio d austria se troba aintro d a sección oriental d os alpes que tienen en ista zona altarias de mas de metros as sierras d austria s estendillan d este a ueste y son deseparatas una de l atra por amplas vals as sierras d o norte incluyen os alpes de tirol d o nord y os alpes de salzburgo en o centro as sierras incluyen o hohe tauern que contiene o groglockner o pico mas alto d o país con m as sierras d o sud incluyen os alpes d o tztal os alpes de zillertaler os alpes carnicos y as montanyas de karawanken bi ha amás d istas sierras atras que s estendillan en a dirección norte sud a población se conzentra en as vals d os ríos entre os qualos destaca o danubio que dentra en austria por passau en a muga con alemanya pasando por linz y viena dica bratislava en a muga con eslovaquia por a muga con alemanya plega l inn que pasa por innsbruck y tien como afluent prencipal o río salzach que pasa por salzburgo o laco constanza ye o mas gran d o país y forma la muga occidental con alemanya y suiza a población estimada d austria en yera de habitants a capital viena tien una población superior a os millons d habitants un quarto d a población total d o país antiparti d a capital denguna atra ciudat supera o millón d habitants de feito a segunda ciudat mas gran graz nomás tien una población de habitants graz ye a capital d estiria y una comunidat industrial comercial y educativa important d o país linz ye a tercera ciudat mas gran con habitants un puerto fluvial important d o danubio y capital d o estau d alta austria l alemán luenga oficial en toda a federación ye parlau por un d a población austriaca s estima que l parla esloveno población localizada mas que mas en carintia a on ye luenga oficial y en estiria o parla crovate oficial en burgenland un parla turco o parla una atra luenga entre as que se troba l hongaro oficial en burgenland s estima que bi ha entre y eslovens en o estau de carintia asinas como crovates totz dos grupos amás d os hongaros son reconoixius como minoría y tienen dreitos especials por o tractau d o estau d austria de o terreno montanyoso d austria propició o desenvolique de quantos dialectos alemans a mayoría d os qualos perteneixen a os grupos austrobaverans fueras d o dialecto parlau en a rechión mas occidental vorarlberg que pertaneixe a o grupo de dialectos alamanicos bi ha un estándar especial ta l alemán austriaco con pocas esferencias manimenos de l alemán d alemanya austria ye una republica federal que se divide en nueu estatos bundeslnder a población d austria yera en chinero de de habitants a población d a capital viena blinca d os millons millons incluyindo ie l aria metropolitana estando asinas un quatreno d a población total d o país viena ye una ciudat que ofreixe una gran oferta cultural asinas como una sobrebuena calidat de vida en contraste con a capital a resta de ciudatz no plegan a millón d habitants a segunda ciudat mas gran ye graz con bells habitants seguita por linz salzburgo y innsbruck a resta de ciudatz austriacas tienen menos de habitants o idioma oficial d austria ye l alemán parlato por un d a población seguito por o turco serbio crovate hongaro y bosniaco una important minoría de fablants d o eslovén vive en os estatos federals austriacos de carintia y estiria estando arredol de presonas seguntes o censo oficial austriaco dica seguntes atras fuents no oficials en o estato mas oriental burgenland d antis mas parti hongara d o imperio austro hongaro arredol de ciudadans austriacos parlan hongaro y bells parlan crovate d a resta de austriacos que son descendients de no austriacos a mayor parti tienen o suyo orichen en os países mugants mas que mas en países de l antigo bloque de l este os ditos treballadors huespedes en alemán gastarbeiter y os suyos descendients asinas como os refuchiatos d a guerra de yugoslavia y atros conflictos fan tamién parti d una important minoría en austria dende l anyo os chitans tamién son reconoixitos como una minoría etnica en o país d alcuerdo a lo censo publicato por statistik austria en l anyo bi heba un total de presonas estrancheras vivindo en austria d istas parlaban l alemán como luenga materna prencipalment inmigrants procedents d alemanya suiza y a provincia italiana de bozen as siguients nacionalidatz con mayor numero d habitants en austria son as procedents de l antiga yugoslavia con presonas estando entre os mas numerosos serbios y crovates os turcos con d os qualos tienen l anglés como luenga nativa os albaneses con polacos hongaros rumans arabes eslovens sin d incluyir a minoria autoctona eslovacos checos persas italians rusos franceses chineses espanyols y bulgaros a orografía montanyosa d austria ha feito que s haigan desenvolicato muitos subdialectos de l alemán manimenos totz os subdialectos que se i charran perteneixen a lo dialecto austro baverán de fueras d o subdialecto charrato en o estato federal mas occidental vorarlberg que perteneixe a lo dialecto alamanico bi ha tamién un alemán austriaco estandar con bellas esferencias respective a l alemán estandar d alemanya o pasato d austria como potencia europea cheneró un ambient cultural que contrebuyó amplament con diferents formas d arte entre ellas especialment a la musica austria estió lo puesto de naixencia de grans compositors como wolfgang amadeus mozart joseph haydn franz schubert anton bruckner johann strauss pai johann strauss fillo y gustav mahler asinas como bells miembros d a segunda escuela vienesa como arnold schoenberg anton webern u alban berg viena tenió una especial importancia como centro d innovación musical mientres os sieglos xviii y xix os compositors yeran atrayitos a la ciudat gracias a lo patronache d os habsburgo fendo de viena a capital europea d a musica clasica en a epoca barroca habió importants influencias d os folklors eslavos y hongaro en a musica austriaca compositors d atras nacionalidatz como ludwig van beethoven vivioron a mayor parti d as suyas vidas en viena l actual himno nacional austriaco atribuito a mozart fue esleito dimpués d a segunda guerra mundial cambeyando lo por o tradicional himno austriaco obra de joseph haydn austria tamién ha producito un notable musico de jazz o teclista josef zawinul l artista pop y rock falco internacionalment conoixito en os anyos tamién yera austriaco o batería thomas lang naixió en viena en y actualment ye reconoixito por a suya habilidat tecnica azerbaichán ye un país d asia situato a lo sud de lo caucas y a l ueste sudueste de la mar caspia actualment fa parti d a comunidat d estatos independients muga a lo norte con rusia a l ueste con cheorchia a lo sudueste con armenia y a lo sud con irán bi ha un enclau clamato naxvan u nakhchivan situato entre armenia y irán o toponimo azerbaichán d as luengas actuals provién de l antigo atropatene nombre antigo d un territorio correspondient a l azerbaichán iraní o toponimo orichinal ha sufrito diferents modificacions pasando a traviés d as luengas de cultura d a rechión as fases propias d as luengas iranias l arabe y as luengas turquicas quan la revolución rusa remató con lo rechimen zarista ruso lo territorio de lo imperio ruso a lo sud de lo caucas formó la republica de transcaucasia pero como i heba diferencia d intreses entre los diferents pueblos sobretot en un tiempo de guerra contra los nacionalistas turcos d anatolia los azerís que yeran tamién musulmans y d orichen turquico estioron los primers que se deseparoron fundando a republica d azerbaichán los nacionalistas azerís colabororon con los rechimens nacionalistas turcos en o chenocidio armenio quan los exercitos zaristas empecipioron a perder la guerra civil l exercito royo sovietico abanzó enta lo sud plegando ta lo caucas y ta azerbaichán los bolchebiques sovietizoron la republica d azerbaichán y dende alavez fació parte de la urss dica la suya independencia en dimpués d independizar se esta republica de mayoría turca azerí y musulmana y on s han feito historicament mortaleras d armenios los armenios de l alto karabag s independizoron y ocuporon tamién un corredor entre karabag y armenia a suya participación internacional ye recient porque dica perteneixeba a la urss y os esportistas azerbaichans partecipaban con os equipes d iste país os esportes mes practicatos son l aixedrez con a figura de gary kasparov como referent l halterofilia y a luita tamién o fútbol y o fútbol sala son populars en os chuegos olimpicos ha conseguito medallas en quatre partecipacions a republica popular de bangladesh de delwar hasib en idioma bengalí ye un país y estato d o sud d asia en o subcontinent indio que se troba rodiato quasi de raso por territorio indio de fueras d en a suya parte sudeste que muga con myanmar y en o sud a on muga con o golfo de bengala a mayor part d a población d o país ye d etnia bengalí fablants d o idioma bengalí y de relichión musulmana a suya capital de bangladesh ye a ciudat de dhaka que ye amás a prencipal ciudat d o país por o suyo numero d habitants politicament bangladesh ye una democracia y s estructura como una republica parlamentaria estando actualment o suyo president zillur rahman y o suyo primer menistro sheikh hasina bangladesh fa parte d as nacions unitas d a commonwealth dende dimpués d a suya independencia de l asociación sud asiatica t a cooperación rechional d a bay of bengal initiative for multi sectoral technical and economic cooperation y de l organización t a cooperación islamica a suya población ye de d habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² ye o ueiteno país con mas población d o mundo y tamién uno d os estatos con mayor densidat de población as suyas mugas actuals s establioron en quan se produció a segunda partición de bengala entre india y pakistán quan bangladesh formaba part d iste segundo estato baixo o nombre de pakistán oriental o país proclamó a suya independencia de pakistán o de marzo de feito que reconoixió a comunidat internacional o d aviento de bangladesh no plegó en a suya independencia so que en meyo d una guerra de secesión con pakistán recebindo o nuevo estato en ista luita o refirme y l aduya d a india y d a unión sovietica sindembargo con a independencia prencipió un periodo de fundas luitas socials y politicas en bangladesh con quantos golpes d estato que han contribuito a ralentizar o creiximiento economico y o desembolique d o país dende o punto d anvista cheografico bangladesh se troba situato en o delta d o río ganches a on iste desaugua en o golfo de bengala iste feito determina a gran riqueza agricola natural d o país encara que tamién tiene conseqüencias negativas en forma de desastres naturals asociatos a las creixitas d o río ganches u de bell un d os suyos afluyents os repuis de civilización mas antigos que s han trobato en la rechión de bengala datan de fa quatre mil anyadas quan a rechión yera poblata por os pueblos dravidicos pueblos tibeto birmans y pueblos austro asiaticos no se conoixe l orichen exacto d a palabra bangla u bengala encara que se creye que deriva de bang que ye o nombre d una tribu de parla dravida que s establió en a rechión alto u baixo en l anyo ac en ista redolada o reino de gangaridai se i establió dende zaguers d o sieglo vii ac encara que dimpués s adhibió a o reino de bihar ta rematar en quedar en mans d o ser sometidos por los imperios de mágadha nanda maurya y sunga dende o sieglo iii dica o sieglo vi dc bengala fació parte d os imperios gupta y harsha vardhana dimpués d a caita d iste zaguero un líder bengalí dito shashanka fundó un reino de curta durada en bengala estando asinas shashanka considerato como o primer rei independient en a historia de bangladesh dimpués de un periodo de desórdens a dinastía budista d os pala gubernó a rechión mientres quatrecientos anyos que continoron con un reinato mas corto d a dinastía hindú d os sena l islam l introducioron en bengala en o sieglo xii comerciants musulmans y misioners sufís as conquiestas musulmanas posteriors aduyoron a difundir l islam por toda la redolada en bakhtiar khilji un cheneral turquico redotó a lakshman sen d a dinastía sena y conquerió a mayor parte de bengala dende alavez qui gubernó a rechión estioron una serie de dinastías de soldáns y sinyors bhuiyan en o sieglo xvi o imperio mogol conquerió o territorio de bengala mientres que dhaka esdevenió un important centro de l administración mogola os comerciants europeus i plegoron a zaguers d o sieglo xv y a suya influencia creixió dica que a companyía britanica d as indias orientals obtenió o control de bengala dimpués d a batalla de plassey en a sangrienta rebelión de conoixita como a rebelión d os cipayos comportó a transferencia de l autoridat dende a companyía enta la corona britanica con un virrei britanico que administraba o territorio mientres o dominio colonial as fambres estioron una constant encluyindo ie a conoixita como gran fambre de bengala de mientres a segunda guerra mundial que fació mas de millons de muertes entre y se fació una primera partición de bengala que fracasó y que prebaba de dividir ixa provincia d o raj britanico en dos zonas estando ne dhaka a capital d a zona oriental quan en o imperio bitanico concedió a independencia y se dividió a india seguntes as creyencias relichiosas d os suyos habitants en a dita partición d a india se fació a segunda partición de bengala a suya parte occidental s integró en a india y la suya parte oriental s adhibió a pakistán esdevenindo ne una provincia dita bengala oriental y que dimpués fue renombrata como pakistán oriental con a suya capital en dhaka asinas quan se produció a descolonización d a india en as zonas d ixe país con mayoría musulmana s organizoron formando un estato dito pakistán pero ixas rechions no teneban continuidat territorial y bengala oriental una parte d o estato de bengala con mayoría musulmana esdevinió o pakistán oriental como parte d o nuevo estato de pakistán tenendo a suya capital en dhaka ya en os primers anyos d independencia encomenzoron os conflictos politicos con pakistán occidental a on se trobaban os centros de decisión politica d o nuevo estato en se fació una important reforma agraria en bengala oriental en abolir se o sistema feudal zamindar que dica l inte existiba en o territorio sindembargo a tamas d a importancia economica y demografica d a parte este o gubierno y l exercito de pakistán se trobaban dominatos mas que mas por as clases altas d a parte ueste o movimiento por a luenga bengalí de estió a primera manifestación d a fricción que s escayeceba entre as dos partes de pakistán o descontento con o gubierno central sobre as qüestions economicas y culturals continó aumentando mientres a siguient decada estando alavez quan a liga awami amostró estar a voz politica d a población de parla bengalí en os anyos a liga proclamó o programa de seis puntos que preconizaba l autonomía d a rechión y en o suyo president sheikh mujibur rahman fue engarcholato no estando liberato dica dimpués d un levantamiento popular que no teneba precedents en o país en plegó en bengala o ciclón bhola un ciclón que prevocó la muerte d alto u baixo presonas o gubierno pakistaní no destacó precisament por a suya eficacia en aduyar a los bengalís u en promover a reconstrucción d un país esboldregato por o ciclón y asinas creixió o malestar d a población antiparte en as eleccions d ixa mesma anyada ganó a liga awami que dirichiba mujibur rahman obtenioron d os deputatos que correspondeban a pakistán oriental en o parlamento encara que o cheneral yahya khan declaró no validos os resultatos d as eleccions fomentando encara mas o malestar popular bengalí o de marzo de o cheneral yahya khan president de pakistán engarcholó a mujibur rahman y prencipió una ofensiva melitar en os territorios bengalís a dita operación searchlight encomenzando asinas una dura represión contra os autonomistas bengalís y contra a población civil mas que mas contra intelectuals y contra la minoría relichiosa hinduista a represión prevocó una mortalera d entre y de presonas con alto u baixo diez millons de refuchiatos en a india a mayor parte d os dirichents d a liga awami albandonoron o país y establioron un gubierno en o exilio en l amanata ciudat india de calcuta y respondioron proclamando a independencia d o suyo país con o nombre de bangladesh esdevinió asinas o prencipio d una guerra a guerra de liberación de bangladesh que en recibir os sublevatos l aduya d india en aviento esdevenió a guerra indo pakistaní de que remató o d aviento con una ampla victoria de l exercito indio de jagjit singh aurora con a conseqüencia d a independencia de pakistán oriental con o nombre de bangladesh bengala oriental mientres as luitas por a suya independencia bangladesh recibió tamién l aduya diplomatica y economica d a unión sovietica en plegar en a independencia en bangladesh s establió una democracia parlamentaria dirichita por mujibur rahman dirichent d a liga awami que heba estato liberato d a garchola o d aviento y que estió o ganador con mayoría absoluta en as eleccions chenerals d o de marzo de sindembargo en y se produció una fambre en o país y mujibur rahman proclamó o estato d urchencia en aviento de plegando en a establir ne un rechimen de partito unico o baksal o d agosto de se produció un golpe d estato melitar en o qual s asasinó a mujibur rahman y a quantos miembros d a suya familia dende alavez se producioron una serie de golpes d estato melitars mientres tres meses dica que plegó en o poder o cheneral ziaur rahman qui restablió un sistema democratico y fundó o bangladesh jatiyatabadi dal partito nacionalista de bangladesh bnp en as suyas siglas en anglés gubernando o país dica o suyo asasinato en por os melitars en un atro sangriento golpe d estato fació que plegase en o poder o cheneral hossain mohammad ershad qui gubernó dica quan dimitió por presions internacionals bangladesh tornó a estar asinas una atra vegata un sistema democratico y en as eleccions chenerals de ganó khaleda zia viuda de ziaur rahman y lider d o bnp esdevenindo asinas a primera muller primer menistro de bangladesh en la succedió sheikh hasina wajed filla de mujibur rahman supervivient d a mortalera d a suya familia en y lider d a liga awami ta perder as eleccions en quan tornó en o poder o bangladesh jatiyatabadi dal bangladesh se troba situato en una plana formata por o delta d o río ganches a on iste desaugua en o golfo de bengala iste feito determina a riqueza agricola natural d o país os aluvions sedimentarios que alportan fan d iste delta una d as planas mas fértils d o mundo encara que tamién tiene conseqüencias en forma de desastres naturals asociatos a las creixitas d o río ganges u de bell un d os suyos grans afluyents o río brahmaputra y o río meghna mas que mas nomás que quatre partes d o país se troban fuera d o delta d o ganges a división de sylhet a o noreste arredol d a ciudat de sylhet a rechión montanyosa de madhupur a redolada de chittagong hill tracts a o sudeste y a redolada de barind en trobar se o país en un delta plano a mayor parte d o país se troba a menos de metros d altaria dencima d o ran d a mar y mesmo un d o suyo territorio se troba situato baixo o ran d a mar fendo lo tamién muit vulnerable a inundacions por tifons u asociatas a la temporata d os monzons y fendo tamién que o país siga muit vulnerable dabant d o escalfamiento global antiparte o d a plevia se concentra de chunio a octubre con os monzons y nomás que o d a superficie d o país se troba protechito d as inundacions y poseye sistemas de drenache d as auguas y de medios d irrigación asinas quantos desastres naturals s han escaicito en o suyo territorio destacando ne en as zagueras anyadas o ciclón bhola con muertos un desastre natural que ye en l alazet d a guerra que condució a la independencia de bangladesh s estima que alto u baixo o d o territorio de bangladesh sería baixo las auguas d o golfo de bengala nomás que o nivel d a mar creixese d un metro os sundarbans forman a mayor parte d as tierras de costa d o país en una selva tropical declarata patrimonio d a humanidat por a unesco y que ye a mayor superficie de manglar d o mundo a on i vive una gran variedat d especies animals y vechetals destacando ne o tigre de bengala panthera tigris tigris una subespecie d o tigre panthera tigris que se troba menazata d extinción como curiosidat a ciudat de cox s bazar que se troba situata a o sudeste de bangladesh amán d a muga con myanmar poseye una placha de km de longaria que ye asinas a placha de mayor longaria d o mundo o clima de bangladesh ye un clima tropical con hibiernos suaves dende o mes d octubre dica o mes de marzo con un verano calido y humedo dende marzo dica chunio y con os monzons dende chunio dica octubre un feito que agrava las conseqüencias d a suya climatolochía ye a deforestación en a cordelera de l himalaya que ye o puesto a on i naixen os ríos que trescruzan bangladesh que fa quer as plevias pleguen en o delta con importants creixitas en os ríos y no pas como s escayeceba d antis mas quan as auguas plegaban con creixitas menos intensas pero con mayor durada en o tiempo isto tamién agrava o fenomen d a erosión en o país que se troba tamién con importants problemas medio ambientals por a suya propia deforestación si a ixo s adhibe que as creixitas d os ríos coinciden con a puyata d a marea en un país plano de raso se puet veyer qualas en son as conseqüencias en forma d inundacions y d atros desastres naturals que plegan en o país cada anyada amás d o ciclón bhola en cal mencionar as inundacions de quan as plevias d o monzón estioron muit intensas coincidindo amás con un deschelo important en a cordelera de l himalaya prevocando asinas a muerte de mas de presonas y a perduga d a suya vivienda ta d alto u baixo de bengalís amás d a muerte d alto u baixo animals domesticos tamién o ciclón sidr o de noviembre de fació muertos con unas perdugas economicas valoratas en millons de dólars os sundarbans forman a mayor parte d as tierras de costa d o país ye una selva tropical declarata patrimonio d a humanidat por a unesco y ye a mayor superficie de manglar d o mundo a on i vive una gran variedat d especies animals y vechetals belunas de las cuals son protechitas por periglo d extinción l animal mes representativo de bangladesh ye o tigre de bengala panthera tigris tigris una subespecie d o tigre panthera tigris que se troba menazata d extinción y ye un emblema ta o país y considerato como un d os animals nacionals atro d os animals nacionals ye o doel u doyel en bengalí copsychus saularis un ave apreciata por o suyo canto y surte en os billets a flora ye tamién muit variata destacando as especies d os manglars os nenufars que son a flor nacional d o país y lartocarpus heterophyllus que ye un árbol que tién un fruito que ye a fruita nacional d o país dende o punto d anvista d a cheografía politica bangladesh se divide en divisions bibhags districtos zila u jela upazila u thana os succesivos gubiernos nombran ixas realidatz administrativas por uno u atro nombre parishad y municipios en o país se troban siet divisions recebindo cadaguna d ellas o suyo nombre a traviés d o nombre d a suya capital división de rangpur con capital en rangpur división de rjshh con capital en rjshh división de dhaka con capital en dhaka división de sylhet con capital en sylhet división de khulna con capital en khulna división de barisl con capital en barisl y división de chittagong con capital en chittagong as siet divisions se dividen en districtos y istos se dividen en upzailas cal parar cuenta que en istas divisions administrativas no se i fan eleccions so que l administración de rechions districtos upzailas y atras subdivisions menos la fan funcionarios de carrera y no pas politicos profesionals nomás bi ha eleccions en o nivel d as alcaldías as prencipals ciudats de bangladesh son bangladesh ye dende o punto d anvista politico una democracia y s estructura como una republica republica parlamentaria estando actualment o suyo president zillur rahman y o suyo primer menistro sheikh hasina bangladesh fa parte d as nacions unitas dende d a commonwealth de l asociación sud asiatica t a cooperación rechional d a bay of bengal initiative for multi sectoral technical and economic cooperation y de l organización t a cooperación islamica una d as caracteristicas d o país ye que o islam ye oficialment a relichión d estato qualsiquier ciudadán mayor d edat a mayoría d edat ye a las anyadas puet partecipar en os procesos electorals eleindo se cada anyadas un parlamento unicameral de escanyos en circunscripcions uninominals o parlamento de bangladesh ye iste parlamento qui fa a elección d o primer menistro encara que formalment qui lo nombra ye o president de bangladesh y ye o primer menistro qui librement nombra a los miembros d o gubierno de bangladesh antiparte o president de bangladesh ye esleito por o parlamento de bangladesh que tién a suya seu en o jatiyo sangshad un edificio que se troba en a capital d o país dhaka y que ye obra de l arquitecto louis kahn en se redactó y aprebó a constitución de bangladesh que ye encara vichent aunque se li han feito enmiendas bell unas prou importants o poder chudicial de bangladesh s estructura dende a corte suprema de bangladesh os chueces d a quala los nombra o president d o país os dos principals partitos politicos son o partito nacionalista de bangladesh bnp un partito dirichito por khaleda zia que troba os suyos aliatos entre os partitos islamistas como o jamaat e islami bangladesh y o islami okiya jot l atro gran partito d o país ye a liga awami dirichita por sheikh hasina wajed que gosa aliar se con os partius de cucha u partidarios de solucions politicas laicas o tercer partido d o país ye o partito jatiya jp un partito amplament enfrontato con o bnp en se prohibioron os partitos islamistas jagrata muslim janata bangladesh jmjb y jama atul mujahideen bangladesh jmb en atribuir se lis a comisión de quantos atentatos a chunta d o control d esportes de bangladesh regula o funcionamiento de federacions nacionals esportivas de bangladesh o esporte nacional ye o kabaddi anque son muito mes populars o cricket y dimpués o fútbol atros esportes populars son o hockey sobre hierba o tenis o badminton o balonmán o voleibol i l aixedrez o equipe nacional de cricket se claseficó por primera vegada para o campionato d o mundo de cricket en l anyo y dimpués ha millorato o suyo nivel ganando a seleccions de primer nível ha partecipato en edicions d os chuegos olimpicos encara que sin ganar denguna medalla bangladesh chunto a india y sri lanka estió seu d a copa mundial de críquet bahrein en arabe mamlakat al barayn ye un país y estato d asia en orient meyo a o canto d o golfo persico estando formato por arredol de islas d un archipielago amanato a la costa d arabia saudí país con o qual ye unito por un dique artificial a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² o país ye politicament una monarquía constitucional estando l actual monarca hamad bin isa al khalifa con o títol d emir a capital de bahrein ye a ciudat de manama fa parte d as nacions unitas d a cceagp y d a liga arabe bahrein ye gubernada por a dinastía al khalif dende xeikhato independient separau de persia irán as enrestidas d iste zaguero podríanos dicir que subchectivament contina dica agora o protectorau britanico les esfendió dende dimpués y a causa d a trobada d a benzina en as suyas tierras en prencipiarían as reivindicacions nacionalistas en posteriors decadas y encara que en bahrein s embrecó en a federación d emiratos arabes iste talló ista integración quan tres anyadas dimpués proclamó a suya independencia y a dinastía al khalifa como emir actualment ye una monarquía hereditaria do o rei ye o chefe d estau y o primer ministro ye o chefe d o gubierno en realidat ambos puestos son ocupaus por a mesma familia que gubiernan baixo a consulta d o suyos menistros a revolución iraní prencipiada en se fació veyer en o país en a decada d os uitanta con una población mayoritaria xiita en se creyó o clandestino frent ta la liberación nacional y irán demandó belunas d as de l emirato alavez bahrein sinyó un alcuerdo d esfensa con arabia saudí y fació parti d o consello de cooperación d o golfo en creyó a organización parasindical d os treballadors d o petrolio que en parti ye reflectau en iste mural y que encara que as revueltas continarían dica hue en o fillo hamad ibn isa al khalifah herada de nuevas o trono d o reino dimpués d a muerte de su pai o reino de belchica koninkrijk belgi en neerlandés royaume de belgique en francés knigreich belgien en alemán ye un país de europa occidental muga con países baixos alemanya luxemburgo y francia y ye uno d os países fundadors d a unión europea belchica tien una población de más de de presonas en una superficie de km² en tiempos d a conquiesta romana de galia se documenta en de bello gallico de chulio césar lo etnonimo belgae y gallia belgica como denominación d a tierra habitada por este conchunto de pueblos celtas a la dreita d o río marne gallia belgica continó estando o nombre d una provincia romana en tiempos d augusto que se reorganizó baixo o mandato de domicián qui la dividió en tres partidas gallia belgica la sola que conservó lo nombre germania superior y germania inferior la segunda galia belchica fue dividida dimpués en belgica prima y belgica secunda estando toponimos creyaus con un adchectivo terminau en ica estas denominacions cayoron en desuso y quasi desapareixioron de tot en as primeras invasions barbaras quan os francos s apoderoron d o territorio de l actual belchica que se situa en a germania inferior y en belgica secunda no quedó que uns eruditos sobre tot clerigos que feban servir o toponimo belchica por escrito quan en a segunda mitat d o sieglo ix dimpués d a muerte de carlos magno se produció la scisión d o imperio carolinchio se creyó la entidat territorial de lotarinchia en latín medieval os clerigos teneban o costumbre d emplegar os antigos nombres latins de tiempos imperials y aplicoron a palabra belgica pa nombrar o reino de lotario ii manimenos a desaparición d este reino en o sieglo xii fizo desapareixer as denominacions de belgae belgica y gallia bélgica en o vocabulario politico d o latín medieval dende a edat meya tardana dica lo sieglo xvii la rechión historica d os países baixos mes gran que l actual benelux yera calificada de belgica en documentos redactaus en latín a partir d o nombre d as dos provincias romanas de galia belchica centradas en as ciudatz de trves y de reims baixo lo duque de borgonya felipe lo bueno unificador d as provincias d o que se conoixe como países baixos borgonyons apareixe a denominación de leo belgicus que significa león belga la silueta d un león cubrindo en os mapas a forma cheografica d as posesions borgonyonas ye alavez quan apareixen termins como belgium y belgia en a cronica de espaynna de garcía de eugui se puede veyer escrito en romanz navarro belchia en tiempos d os países baixos espanyols esta rechión yera conoixida en castellán como flandes por a provincia mes representativa a guerra de ueitanta anyos dividió os países baixos en dos entidatz provincias unidas belgica foederata y países baixos meridionals belgica regia estió a zona meridional a sola que emplegará o nombre de radiz galo romana en o proceso historico que conduciría a la formación d un estau indendient entre y exitioron os états belgiques unis y en se creyó lo royaume de belgique seguntes a constitución d o país revisata o de chulio de belchica ye un unico estato federal basato en tres rans os esportes mes practicatos en belchica son o fútbol o ciclismo y o tenis tamién tien una gran tradición en atletismo y tenis de mesa a republica de belarrusia u belarrusia ye un país d europa oriental en l aria d influencia cheopolitica rusa y anteriorment en l aria d influencia polaca y lituana actualment fa parti d a comunidat d estatos independients o territorio de belarrusia muga en o sentito d as agullas d o reloch con polonia a l ueste con lituania a lo norueste con una cantonera de letonia a lo norte con rusia a lo norte a a l este y con ucraína a lo sud con as pauls d o pripet como muga natural con esta zaguera republica a mayor part d a población ye belarrusa con una minoría polaca en extensas zonas de l ueste muito reducita dimpués d a segunda guerra mundial chicotas minorías de lituans y de tartres de lituania tamién en l ueste a man d a muga con polonia y lituania y inmigrants rusos y ucranians muitos d ellos venitos en o periodo sovietico o territorio de l actual belarrusia yera habitato en l alta edat meya por eslavos orientals que iban desplazando a los pueblos baltos enta l ueste dimpués d a invasión mongola a mayor parte d o territorio d os eslavos orientals quedó sozmeso por os mongols tartres pero con o tiempo os lituans conquirioron o territorio de l actual belarrusia y buena part d ucraína a los tartres d o khanato d a horda d oro l actual belarrusia fació part de lituania en a unión polaco lituana y en a republica d as dos nacions y os suyos habitants eslavos orientals fuoron denominatos rutens quan o imperio ruso esdevinió una potencia mayor que polonia lituania y participó en os repartos de polonia os territorios habitatos por os actuals belarrusos fuoron anexionatos por o imperio ruso os rutens belarrusos fuoron consideratos simplament rusos y o territorio suyo fue denominato rusia occidental quan dimpués d a revolución d octubre as potencias centrals ocupan amplos territorios en o frent oriental negocian con o nuevo gobierno ucranián y reconoixen un estato lituán a lo que conceden grodno bialystok y brest manimenos o de marzo de se problamó a republica nacional de belarrusia sin garra eco os polacos dende preboron de recuperar as mugas de extendendo a sobiranía polaca por os países rutens que enantes yeran d a unión polaco lituana u d a republica d as dos nacions a guerra polaco sovietica conduce en a que o territorio d os belarrusos quede dividito en dos por una muga a l este de minsk ratificata por o tractato de riga o de marzo de o renaiximiento cultural belarruso se produce en a decada de en o costato sovietico d a muga a republica socialista sovietica de belarrusia establita o de chinero de arredol de minsk y bobruisk será una republica costitutiba d a urss o d aviento de con rusia ucraína e trascaucasia entre y s exampla con polotsk vitevsk moguilov y gomel queda una muga fixata entre rusia y belarrusia corresponde a la muga entre rusia y polonia enantes de por un tiempo se fa oficial a luenga belarrusa y se creya una elite intelectual belarrusa pero o stalinismo reprimirá estas expresions y diezmará a clase intelectual o pacto chermano sovietico de permite a los sovieticos ocupar a metat occidental de belarrusia baixo poder polaco l exercito royo fa limpiezas etnicas de población polaca muitos polacos son deportatos ta cazaquistán en os alemans atacan a la unión sovietica y ocupan belarrusia s organiza una resistencia partisana que se mantién dica a contraofensiva sovietica de os einsatzgruppen eliminan a población chodiga en a retaguardia d as linias alemanas en un tratau soviético polaco fixó como muga entre la urss y polonia una muga equivalent a la linia curzon lo que significó a belarrusia una nueva muga y un ixamplamiento territorial enta l ueste os polacos nunca no heban acceptau esta linia como muga etnica pero dende la consideraba asinas la comunidat internacional dimpués os polacos que quedoron a l este d a nueva muga se troboron en a situación d acceptar una nacionalidat diferent u emigrar d acuerdo con una investigación recient bells millons de polacos viviban a l este d a linica curzón dos quals arredol de u murioron fuyoron emigroron u fuoron forachitaus enta os nuevos territorios alemans anexionaus por a nueva polonia a belarrusia d a postguerra teneba un menisterio d afers exteriors teoricament diferent d a urss y belarrusia fació part o mesmo que ucraína d os fundadors d a onu pero o país dependeba en realidat d a urss de tot a presencia militar sovietica y a construcción de nuevas industrias trayó nueva población rusa y d atras nacionalidatz d a urss fendo que a presencia d os nativos belarrusos se fuese diluindo en qualques puestos en o contexto d a economía planificada sovietica belarrusia teneba a función de producir equipamiento agricola tractors camions y productos electronicos y d alta tecnolochía destinaus a l exercito u a la población televisions frigorificos y radios a instalación d industrias quimicas y petroquimicas vinió acompanyada d a construcción d a nueva ciudat de navapolatsk que representaba un foco de contaminación a presión politica y cultural rusa en a belarrusia sovietica yera muito fuerte y por eixemplo a mitat d a decada de no i heba garra escuela en minsk que amostrase bielorruso a zaguers d esta decada amanixió o frent popular belarruso belarrusia estió o país més perchudicato por o desastre nucleyar de chernobil de a independencia de bielorrusia ye més resultato d as circustancias que d a voluntat nacional d un pueblo que deseye a independencia lo que quereban més os bielorrusos yera a fin d a hechemonía politica d o partito comunista unas esleccions libres y reparacions por a esferra de chernobil o golpe melitar d agosto de en rusia significó a fin d a urss y o d aviento de os presidents de rusia bielorrusia y ucraína firmoron a fin d a urss y a formación d a cei comunidat d estatos independients dende ixe inte bielorrusia ha tenito buenas relacions con rusia en setiembre de a republica prenió o nombre de belarus en cuenta de belorosija staniskav chchkevitch esdevinió chefe d estato de facto pero fue destituito y reemplazato en chinero de por mietchislav grib belize d antis mas conoixito como honduras britanica ye una monarquía constitucional y o país y estato situato mas a o norte d america central belize tien una sociedat prou diversa mezclando se ie a saber las culturas y luengas belize ye l unico país d america central a on l anglés ye luenga oficial muga a o norte con mexico a o sud y a l ueste con guatemala y a l este con a mar caribe o territorio continental de belize tien una largaria de kilometros y una amplaria de kilometros con una superficie de km² y una población de nomás habitants seguntes estimacions de belize tien a menor densidat de población de toda america central a tasa de creiximiento d a población d o país ye de est menimenos ye a mayor en a rechión y una d as mayors d o hemisferio occidental a gran abundancia de especies terrestres y marinas en belize y a suya diversidat d ecosistemas fan que sía una pieza clau d o corredor biolochico mesoamerican belize ye culturalment unica entre os suyos vecins centroamericans ye a una nación en a rechión que tien un herencio cultural britanico como parti d a zona d a caribe occidental manimenos tien tamién un patrimonio cultural caribenyo en común con a resta de países de centroamerica por un regular belize se considera como una nación centroamericana con fuertes lazos d unión tanto con a caribe como con latinamerica belize ye miembro d a comunidat d a caribe caricom y de el sistema de la integración centroamericana sica situato en a costa norte de centroamerica muga a o norte con o estato mexicano de quintana roo a l ueste con o departamento guatemalteco de petén a l este con a mar caribe y a o sud con o departamento guatemalteco d izabal a superficie total ye de km² que se veye reducito a km² por l abundancia de lacunas o norte de belize ye formato mas que mas de planas costeras y pantanosas densament repoblatas en bells puestos enta o sud se troba a cadena montanyosa baixa d as montanyas maya d as que o punto mas alto en belize ye o bec victoria a metros d altaria belize se troba situata entre os ríos hondo y sarstoon con o río de belize travesando o centro d o país a o largo de toda a costa d a caribe se troban arrecifes de coral se i troba a barrera de corals de belize que fa parti d o patrimonio mundial d a humanidat y que ye amás luenga d o hemisferio occidental y a segunda mas luenga d o mundo dimpués d a gran barrera de coral d australia administrativament o estato s organiza en districtos istos districtos se dividen a la vegada en circunscripcions a republica bolivariana de venezuela ye un país situato en o norte d america d o sud o territorio venezolán incluye amás diversas islas localizatas en a mar caribe venezuela muga con guyana a l este brasil a lo sud colombia a l ueste as islas de trinidad y tobago grenada santa lucía barbados curaao bonaire aruba sant vicent y as granadinas y as islas de sotavento que se troban a mán d a costa venezolana venezuela ye situata en o hemisferio norte encara que o estremo meridional continental se troba muit amán d a linia d o equador terrestre o suyo territorio continental ye integrato por una masa compacta que s estendilla d este ta ueste y que perteneixe a la placa sudamericana o territorio insular comprende un conchunto d archipielagos islas y isletas d a mar caribe por a suya cheografía bi ha una gran diversidat de recursos naturals prencipalment enercheticos y minerals y tamién una gran diversidat d especies y ecosistemas o país muga a lo norte con a mar caribe u mar d as antillas con una longaria de costa de km tien mugas maritimas con as auguas territorials de trinidad y tobago as antillas neerlandesas grenada puerto rico y as islas virchens comparte km de muga terrestre con brasil a lo sud km a l este con guyana y km a l ueste con colombia o relieu venezolán abarta tres unidatz cheograficas que son d ueste ta este os andes septentrionals se bifurcan en dos cadenas montaosas que se creyoron mientres a era terciaria que se deseparan en o estremo norte d a sierra oriental colombiana a cadena occidental ye constituita por a sierra de perijá en a muga con colombia que tien una altaria maxima de m a cadena oriental forma a sierra de mérida que tien una altaria maxima de m en o pico bolívar o punto mas alto d o país istas dos cadenas rodian a depresión d o laco de maracaibo que con km² ye o mas gran d america d o sud o laco ocupa una ampla depresión ubierta a lo golfo de venezuela o suyo subsuelo tien numerosas reservas d hidrocarburos entre o laco de maracaibo a sierra de mérida y a mar caribe se troban as sierras y as vals fundas hondonadas d o sistema lara falcón formato por tres aliniacions orograficas orientatas de sudueste ta norueste enta l este a rechión montanyosa venezolana s estendilla y rodia una vegata mas a costa d o caribe formando o sistema montanyoso d o caribe que tien una altaria maxima de m en o pico naiguatá y que ye formato por a sierra d o caribe y a sierra d o interior as dos orientatas d este ta ueste y en meyo d ellas se troba la depresión d o laco de valencia a la fin a l este d o sistema montanyoso d o caribe se troba o macizo de cumaná que forma as peninsulas d araya y paria entre os golfos de caraico y paria a rechión d as planas de l orinoco ocupa la depresión central que s estendilla entre as montanyas andinas a lo noreste y a val de l orinoco a l este y a lo sud y que rodía a l altiplán de guayana ye integrata por una gran plana que fue cubierta por a mar en epocas historicas antigas y que ha dato orichen a los chacimientos d hidrocarburos a l este y a lo sud de l orinoco se troba l altiplán de guayana que debito a la erosión ha creyato un relieu secundario de chicotz serratos que puyan a moniquet dica formar a muga con brasil en a cadenas montanyosa de tairapecó parima y pacaraima estando lo mont roraima con o punto mas alto venezuela tien una gran cantidat de recursos hidricos o d as auguas fluvials desembocan en l ocián atlantico un en a mar caribe y o s unen a lo río amazonas un chicot porcentache desembocan en a cuenca endorreica d o laco de valencia asinas tres quatrenas partis d o país perteneixen a la cuenca de l orinoco que desemboca en l atlantico a traviés d un gran delta ye o tercer río mas cabaloso d america d o sud os afluents mas importants de l orinoco son o ventuari o caroní o cauri l aro o guaviare o vichada o meta y l apure una parti d as auguas de l orinoco rematan en l amazonas por meyo d a canal natural de casiquiare que comunica con o río negro d atra man os ríos mas importants d a cuenca d a mar caribe desembocan en o laco de maracaibo cotatumbo escalante y chamba curtos y cabalosos a fauna bi ye diversa y abundant con presencia de mamifers caracteristicos d a zona tropical venezuela ye un d os países con mayor variedat d especies d aus os reptils i son tamién nombrosos y se i troba una gran variedat de peixes en i existiban especies en periglo d extinción entre ellas o thripophaga cherriei venezuela ye trestallata politicament y administrativa en estatos districto capital dependencias federales islas y territorio reclamato guayana esequiba venezuela ye un estato democratico y social de dreito y de chusticia con forma d estato federal en con a nueva constitución s establioron cinco poders publicos nacionals o poder executivo lechislativo chudicial electoral y ciudadán o poder executivo domina la estructura de gubierno nacional o president ye esleito ta un periodo de anyadas exerce a la vez como chefe d o estato y d o gubierno o parlamento de venezuela dito asambleya nacional ye composato por deputatos en o poder chudicial existe o tribunal supremo de justicia o maximo trebunal d o país o poder ciudadán tien un consejo moral republicano que agrupa la defensoria d o pueblo o menisterio publico y a contraloría cheneral d a republica o poder electoral ye conformato por o consejo nacional electoral os esportes más populars de venezuela están o fútbol y o béisbol atros esportes importants son o baloncesto voleivol tenis boxeo y rugby santiago de compostela u en aragonés sant chaime de compostela ye una ciudat situata en a provincia d a corua capital d a comunidat autonoma de galicia a ciudat de santiago de compostela tien una población de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² l unesco declaró en o suyo casco antigo patrimonio d a humanidat fa parte d a organización d as ciudatz d o patrimonio d a humanidat ye uno d os centros de pelegrinache más importants d a cristiandat chunto con cherusalem y roma a localidat de santiago de compostela se troba situata a metros d altaria dencima d o ran d a mar a una distancia de km d a ciudat de a corua a capital d a suya provincia a historia ye una disciplina scientifica que tien como obchecto o estudio d o pasau d a humanidat alazetando se en testimonios materials tamién se diz historia a o relato de feitos pasatos que se consideran dignos de remerar por una sociedat determinata a presona que fa d o estudio d a historia a suya actividat se diz historiador a historia naixió con l aparición d a escritura o qual permitió a continidat d os relatos por dencima de l antiga tradición oral por ixo a escritura marca a buega entre as sciencias d a historia y d a prehistoria y se gosa clamar tamién historia a o periodo dende l aparición d a escritura dica l actualidat a parabra en aragonés historia provién d a parabra latina historia que significa narrativa relato y que provién d o griego antigo historía que significa l aprendizache u conoiximiento por investigación historia rechistros u narrativa d o verbo historen investigar y iste derivato de hístr sabio testigo u chuez son ixos campos d estudio que ofreixen fuents de datos a o historiador zaragoza ye una ciudat aragonesa capital d aragón y d a provincia de zaragoza se troba situata en a comarca central a o canto d o río ebro y en a desembocadura d a uerba y o galligo en o centro d una gran val con gran variedat de paisaches dende disiertos como as bardenas y os monegros dica selvas pretas tasqueras montanya etc a población d a ciudat de zaragoza yera de habitants en estando asinas a cinquena ciudat en población d o estato espanyol a población de l aria metropolitana de zaragoza s estimó que yera en de habitants o municipio ye o puesto de residencia de mas d o d a población total d aragón a ciudat se troba a metros d altaria sobre o libel d a mar en una situación cheografíca excepcional ya que ye un nyudo de comunicacions entre as grans ciudatz de madrit barcelona valencia bilbau y tolosa distants as cinco a bells km de zaragoza alto u baixo a ciudat ye prou conoixita por o suyo folklore o suyo patrimonio cultural a gastronomía local y os suyos tres monumentos prencipals a basilica d o pilar a seu d o salvador y o palacio de l alchafaría chunto d a seu y l alchafaría bi ha atros edificios que fan parti d o mudéchar aragonés y por tanto d o patrimonio d a humanidat seguntes a unesco a figura d o lion rampant en os nuestros emblemas se debe a que alifonso vii de leyón rei de castiella y de leyón fue mientres un tiempo rei de zaragoza y cedió l animal heraldico a la nuestra ciudat dimpués a muerte sin descendencia d alifonso i lo batallero tanto o suyo chirmán remiro como lo suyo parient o rei castellano leyonés alifonso pretendeban o trono o suyo nombre actual procede d o suyo antigo toponimo román caesar augusta a traviés de l arabe saraqosta y d o mozarabe que como en almonezir aragoa mozarabe y aragonés medieval zaragoza castellán y aragones actuals en a parla baturra d a ribera baixa de l ebro se diz zirigoza que mos fa pensar en variants medievals d o nombre como ceragoa si no hese pasato por l arabe o nombre hese estato bella cosa pareixita a sargosta u zargosta población en mils en viviban en zaragoza foranos lo que suposaba lo d o total dende dica dita zifra pasó de a ye dicir aumentó quasi un os vicos con mayor población forana yeran delicias habitants o d o total d o districto y lo casco historico o os mayors grupos yeran rumanos marroquins ecuatorians chineses y colombians bi ha tres rios en zaragoza l ebro o galligo y a uerba zaragoza ye dividita administrativament en dotze districtos que se subdividen cadagún en vicos zaragoza tiene un clima semiarido fredo propio d a depresión de l ebro os hibiernos son liucherament fredos con minimas meyas arredol d os graus positivos estando normals as chelatas nocturnas diyas de chelatas de meya a l anyo mientres que las maximas gosan situar se bells graus de meya encara que dintre los meses d aviento y chinero a causa d a inversión termica producida per as boiras as maximas pueden cayer pro mesmo plegando a estar mas baixas que las zonas amán de zaragoza con mas altaria an i hai sol en istes eventos as maximas y las minimas son practicament as mesmas y las maximas pueden baixar facilment a los graus os estius son calidos as maximas gosan superar quasi siempre los c mesmo pasando los c qualques diyas y ocasionalment s ha plegau y superando liucherament o barrache d os graus en qualques eventos calidos mientres que las minimas a causa d a continentalidat de zaragoza gosan baixar d os graus encara que a vegadas ista marca se supere en eventos calidos provocando que sía dificil conciliar lo soneyo en tener altas temperaturas tanto per lo día como per a nueit as escasas plevias se concentran en primavera y en agüerro en menor medida u días de plevida per mes ocurrindo sequeras estivals practicament totz los anyos u días de plevida per mes encara que en ocasions en estiu puedan ocurrir fuertes tronadas a vegadas mesmo con piedra a causa d a calor y que fan amainar un poquet a sequera en hibierno las precipitacions tamién son pros escasas tant solo un poquet mas comuns que en verano lo que provoca que tot y con as baixas temperaturas tasament nieu un diya en l hibierno y tant solo días de plevida per mes o promeyo anyal ye pro escaso d uns mm seguntes l achencia estatal de meteorolochía a velocidat meya de l aire ye de km h o cierzo bufa con freqüencia entre l hibierno y a primers d a primavera amás d a ventallosa situación cheografica destaca en figueruelas una d as factorías de general motors a progresiva puyata d a economía agraria ha convertito a la general motors en un d os prencipals pilars d a economía d a provincia a la fabrica d autos s unen como alazet d a economía aragonesa a interpresa balay centrata en a fabricación de eletrodomesticos caf construccions y auxiliars de ferrocarrils s a d a que salen unidatz ferroviarias tanto ta o mercato estatal como ta o internacional y diversas meyanas interpresas de caracter nacional como pikolín u lacasa entre atras actualment a economía d a ciudat ye en plen desembolique devito a prochectos como a expo a plataforma lochistica de zaragoza plaza asinas como por o paso d o tren de alta velocidat espanyola ave que convierte a la ciudat en un important centro de comunicacions a ciudat poseye una universidat dende encara que os suyos orichens se troban en o sieglo xii actualment se divide en quantos campus d os que dos se troban en a ciudat existen quantos teatros a on s amostran obras d intrés cheneral y de teatro alternativo o mas antigo ye o teatro prencipal en o coso a man de l antigo teatro román tamién destacan o teatro d o mercato y o teatro d a estación se cuenta con un auditorio centro de congresos que amogolona la practica totalidat d os muitos congresos que se celebran en zaragoza y tamién de l actividat musical d a capital en iste auditorio tienen a seu a colla enigma orquesta de cambra de l auditorio de zaragoza orquesta de formación variable que poseye un convenio con iste auditorio y que tien una chicota temporada de conciertos adedicando se con especial intrés a la espardidura d a musica contemporania tamién ofreixe conciertos pedagochicos ta escolans y colabora con o coro de l auditorio coro amici musicae continando con a musica clasica tamién organizan conciertos as entidatz d estalvio ibercaja y cai asinas como choventutz musicals de zaragoza pero todas istas d un modo mas esporadico y enfocadas a atra mena de roldes y publico anque l ocio d a ciudat escurra por camíns mas mudenos como los cines existindo u salas en torno a la que pasa por estar a vía prencipal y atros tantos mas en os grans centros comercials de grancasa y augusta habendo suposau l aparición de salas multicine a disparición de bells d os cines de mas solera anque no ha eschalamancau a pervivencia de belunas d as antigas salas d o centro as zonas de marcha son rollo musica comercial y d adolescents o casco ta chent choven universitaria la zona y a xota esleita ta organizar a exposición internacional expo zaragoza asinas mesmo ha estato esleita como seu d un secretariato d a organización de nacions unitas t a decada de l augua d a unesco zaragoza ye una ciudat bimilenaira por la que han pasato quasi totas as civilizacions que han dominato a peninsula iberica estando una important ciudat en cada una d ellas por ixo bi ha enrunas y molimentos de totz os estilos y epocas a tamas de tener enrunas y edificios de gran belleza zaragoza ye encara una ciudat esconoixita t a mayoría d os espanyols y mesmo zaragozans ista situación cambeó una miqueta a radiz d a celebración d a exposición internacional de esdevenindo dende alavez zaragoza un destín preferito en o torismo cultural y d interior os grans puestos d intrés obligatos en toda vesita a zaragoza son amás bi ha atros puestos de gran intrés l afavilidat d as suyas chents fan d as suyas fiestas unas d as mas intresans con actos populars y actuacions en dreito en diversos puntos d a ciudat mas información en bi ha un servicio de trens de redolada entre zaragoza y parti d os municipios d a suya aria metropolitana clamato cercanías zaragoza que fa parte d o rete de cercanías de renfe operadora actualment dito rete de trens de redolada nomás ye formato por una linia a c tamién bi ha una linea de tramvía inagurata l anyo y clamata linea tamién bi ha un servicio publico de loguero de bicicletas clamato bizizaragoza u bizi o equipe de fútbol mes representativo ye o real zaragoza que chuga en la romareda y equipes menors como o club deportivo ebro o club deportivo giner torrero a real sociedad deportiva santa isabel o club deportivo valdefierro y o club deportivo sant gregorio arrabal tamién son importants l equipe de baloncesto basket zaragoza s a d de balonmán o cai balonmano aragón y atro de voleibol bantierra fábregas sport totz ells chugando en as ligas de maxima categoría tamién cal que destacar el centro natación helios un club poliesportivo con equipes federatos en esportes as suyas seccions mes importants son as de natación waterpolo y baloncesto zaragoza estió subseu olimpica de fútbol en os chuegos olimpicos de barcelona chugandose hi partitos d o grupo a y d y un partito d os quartos de final en la romareda en zaragoza s editan bells periodicos entre os que cal destacar o decán heraldo de aragón y o periodico d aragón i hai quantas canals de televisión que emiten dende la ciudat la canal autonomica aragón tv y las canals locals canal zaragoza tv la cheneral televisión tv radio ebro y popular tv amás televisión espanyola cuenta en zaragoza con un centro territorial pa aragón dende gran parte d as emisoras de radio de zaragoza son controladas per los grans grupos radiofonicos d espanya radio nacional d espanya cadena ser cope y onda cero a la marguin d ellas operan en zaragoza atras emisoras d ambito autonomico como aragón radio y numerosas emisoras locals as ciudatz achirmanatas con zaragoza son d atra mán existen alcuerdos de colaboración con as ciudatz de a parabra tecnolochía data d o sieglo xviii quan a tecnica historicament empirica empecipia a vinclar se con a sciencia y s empecipian a sistematizar os metodos de producción a tecnolochía surte quan s enfocan determinatos problemas tecnicos socials con una concepción scientifica y dintro d una cierta bastida economica y sociocultural ye intimament vinclada con a sciencia y a complementariedat entre as dos se incrementa cada vegada más a tecnolochía emplega o metodo scientifico comprende o saber sistematizato y en o suyo accionar se manulla tanto a ran practico como conceptual ye dicir que abraca lo fer y a suya reflexión teorica a tecnolochía ye o conchunto ordenato de conoiximientos y os correspondients enantos que tienen como obchectivo la producción de cabals y servicios tenendo en cuenta la tecnica a sciencia y os aspectos economicos socials y culturals embrecatos l alcance d o termin se estendilla a los produtos resultants d ixos enantos que deben responder a necesidatz u deseyos d a sociedat y tener como preposito contrebuir a amillorar a calidat de vida quan a tecnolochía busca una solución a los problemas que se planteyan en a sociedat lo fa relacionando a tecnica os suyos conoiximientos trastes y capacidat inventiva con a sciencia o campo d os conoiximientos scientificos y con o tarabidau economico y sociocultural d o medio as relacions socials as formas organizativas os modos de producción os aspectos economicos a bastida cultural entre atros aspectos resumindo se puede dicir que la sciencia ye ligada a lo deseyo de l hombre de conoixer mientres que la tecnica y a tecnolochía lo son a la voluntat de l hombre de fer ta satisfer os suyos deseyos y necesidatz a pintura ye a tecnica que premite a un artista clamato pintor plasmar as suyas obras dencima d una determinata superficie emplegando diferents pigmentos y atros materials a pintura ye una d as formas d expresión artistica más antigas d a humanidat y ye una d as seis bellas artes os historiadors de l arte dividen a la pintura en periodos veyer historia de l arte historia d a pintura y cada epoca cuenta con os suyos respectivas tecnicas de pintura o termin pintura puede estar emplegato ta referir se a una obra pictorica como sinonimo de quadro a vegadas tamién s emplega este termin ta referir se a los productos comercials emplegatos ta coloriar distintos obchectos como paretes y vehiclos a musica u localment mosica ye a la vegada a palabra musica ye un helenismo amprau por o idioma latín dende que tien relación con as palabras musa y museu y que plega a las luengas romances como un cultismo d astí que conserve o fonema k en ica sin sonorizar en iga u ega manimenos en aragonés no conserva a pronunciación esdrúixula latina y ye palabra plana tarqual documentó alwin kuhn en cheso a primers d o sieglo xx quan l aragonés yera una luenga vital en tot l alto aragón encara que no bi hese garra forma standarizada ni prebatina de normalización en aragonés medieval s escribe quasi siempre musica y musico asinas lo veyemos en as traduccions heredianas y en o libro d el trasoro tamién veyemos escrito musica y musico a zaguers d o sieglo xv en zaragoza en os zaguers textos en aragonés en os residuos d aragonés d as provincias de teruel y zaragoza queda un derivau feito a partir de musica con o diminutivo orichinal en aragonés musiqueta dica en zonas a on se fa servir ico a pronunciación vulgarizada mosica se fa servir muito en aragonés escrito de zaguers d o sieglo xx sobre tot baixo a erronia concepción que por estar diferent d a forma standard en castellán representa una forma orichinal aragonesa de feito a pronunciación mosica se da en rechistros populars tanto en aragonés como en castellán como muitas d as variacions espontanias de vocals civil y cevil sindicato y sendicato y no son significativas de garra lei fonetica que faigan diferents determinadas luengas romances uesca en castellán huesca ye una ciudat d aragón y capital d a provincia d o mesmo nombre u tamién clamata alto aragón y d a comarca d a plana de uesca situata en o centro d una depresión clamata tamién plana de uesca teneba en habitants en una superficie de km a m dencima d o mar d alicán y a una distancia de km d a vicina zaragoza o clima de uesca ye mediterranio con matices continentals y as precipitacions son arredol os mm anyals a suya fiesta mayor ye sant lorient y se celebra a semana d o al de agosto ye caracterizada por a vestimenta de color blanco y panyoletas verdes o dia ye o chupinazo y o dia ye sant lorient y os danzants bailan enfrente d a basilica de sant lorient o escudo d armas de uesca ye formato por un chinet en un campo de azul o chinet que mira a la drecha d o escudo con casco y vestito de blanco armado con una lanza y montato a caballo en a punta d o escudo diz la siguiente leyenda en latín v v osca urbs victrix osca en aragonés ciudat vencedora uesca a corona reyal ye ubierta con piedras preciosas con ueito florons interpolatos de perlas ye rodeyato por dos ramas una de palma de oro y atra de laurero a bandera ye de quatro colors blanco royo amariello y verde ye composata por a cruz de sant andreu y tamién en o centro tien a leyenda v v osca antes de plegar os romans a redolada de uesca yera tierra d os ibers ilerchetz que heban tenito una expansión recient a costa d atros pueblos relacionatos con os suesetans d as cinco villas la ciudat se clamaba allora bolskan y ya emitiba moneda en o sieglo ii ac a osca d os romans en o sieglo i ac ya yera una ciudat de raso romanizata y sertorio en fació a suya capital quan esdevenió un rebel contra la republica romana de sila sertorio fundó una academia en osca pa la educación romana de los fillos de l aristocracia indichena en a mesma plaza on se troba huei lo museu arquelochico roma ninvió a pompeyo contra sertorio y prenió osca en l anyo ac augusto puyó de categoría a uesca nombrando la municipio dimpués d a etapa visigoda y a invasión arabo musulmana osca la controlarán os musulmans en o contexto d al andalus en tiempos d al andalus en arabe s escribiba wasqa prenendo la pronunciación proto romance os historiadors musulmans destacoron que uesca teneba una doble muralla de piedra tamién dan noticia que un río traviesa a ciudat por o que se deduz que a ciudat creixió enta o nordeste en ixe periodo ixamplando se por a marguin ezquierda d o río isuela bi heba un barrio mozarabe en o sud d a ciudat esdevenita muga debant a los reinos cristians d o norte serán ternes as prebatinas d encorralamiento d a ciudat lo qualo la obligará a convertir se en una base melitar de primer orden en l anyo o rei cristián sancho remíriz prebó de conquerir a ciudat costruindo o castiello de mont aragón o rei sancho remíriz morió por una sayeta mientres reconoixeba la muralla en a primavera de l exercito cristián con o rei pero i debant metioron cerco a uesca mientres seis meses a ciudat fue entregata a lo rei sancho vencedor en a batalla d os plans d alcoraz conforme a l alcuerdo previo entre musulmans y cristians en o sieglo xiii uesca yera dividida en uns districtos ditos quartons por estar ne quatre alquibla mont aragón la magdalena y remián cadagún as suyas parroquias y os suyos barrios o quartón de l alquibla yera o sud d a ciudat y con buena part d a suya superficie fuera d a muralla yera o quartón mes poblau teneba os barrios que en a documentación medieval figuran como los oleros los ferreros los ballesteros los anajares barrio de don fertuyn de vergua y atros vecindatos destacando dos barrios de recient creyación como ixamplamiento d a ciudat barrio de los saccos y la población a meyaus d o sieglo xiii os monches de mont aragón empentoron a repoblación d o espacio d a zuda viella de uesca uesca se situa en a depresión de km de redolada clamata a plana que ye rodiata por chicotas elevacions y en o nurueste ista a sierra de guara una d as principals sierras exteriors d o prepireneu con una maxima altaria d o tozal situato a m d altaria se troba a metros d altaria sobre o ran d a mar y ye trescruzato por os ríos isuela y flumen o termin municipal de uesca ye de km² y muga con almudévar vicién monflorite as casas tierz quicena loporzano nueno igriés banastás chimiellas alerre barbués y albero baixo uesca tien barrios la catedral maría auxiliadora perpetuo socorro san josé san lorenzo san pedro santiago santo domingo y sant martín la encarnación y san francisco de asís os más poblaus son san lorenzo y santo domingo y sant martín o barrio de sant martín ya lo mencionan en un texto de en a edat meya bi habió un barrio de sant cibrián arredol d una ilesia ya desapareixida y a on teneban propiedatz los monches d o monesterio de sant chuan d a penya os poligonos industrials son la mangatina monzú sepes martinez de velasco y o parque tecnolochico walqa o municipio de uesca tamién tien os vicos rurals de apiés banariés bellestar d o flumen bunyals forniellos d apiés huarrios quarte y tabiernas d isuela o clima de uesca ye un clima mediterranio continental en verano as temperaturas son calidas y en hibierno son fredas con minimas baixas que a vegatas baixan d os a temperatura meyana anual ye de a ciudat tien horas de sol al ao días de tronatas y días de chelatas as precipitacions son arredol de mm anyals y tienen o suyo minimo en verano y o maximo a la fin d a primavera puede haber ie nevazos en hibierno pero no son muit comuns os records de temperatura rechistratos en l observatorio de uesca son os d o de chulio de y os d o de febrero de uesca ye una d as capitals de provincia con menor población d o estato espanyol con habitants en l anyo o chentilicio d os habitants de uesca y d a suya provincia ye uescano en castellán ye oscense y proviene d o antiguo nombre en latín de osca tamién se usa fato que significa presumido en castellán pero en a cultura popular significa tonto as fiestas de sant lorient d o al d agosto y a semana santa uescana han estato declaratas fiestas de intrés toristico amás d as fiestas de sant lorient o de chinero se celebra a festividat de sant vicent os uescanos gosan d encender fogueras rustir trunfas y minchar se las a sociedad deportiva huesca ye l equipe mas important de fútbol d a ciudat chuga actualment en a segunda división en baloncesto destaca el club baloncesto peas huesca que chugan en a leb oro o bm huesca ye o equipe de balonmán que iste anyo chuga en a liga asobal en a televisión ista huesca televisión que emite dende a plegada d a tdt radio huesca se encarga d emitir por l as ondas y o medio escrito mas important ye o diario del altoaragón establito en con una tirache de mas de exemplars entre os uescanos mas destacatos se troban madrit pronunciato en aragonés ma dri en castellán madrid ye una villa espanyola capital d o estato madrit ye amás d a capital d o estato a capital d a suya provincia y d a comunidat autonoma de madrit o suyo orichen ye en un enclau musulmán magerit conquerito por alifonso vi de castiella en la villa fue esleita como capital d espanya por felipe ii reemplazando a toledo en y dica a capitalidat pasó temporalment a valladolit dende allora madrit ha estato perén a capital d espanya no bi ha garra documento que permita saper que nombre tenió l aldeya de tiempos d os visigodos que s establió arredol de l arroyo de san pedro a evolución posterior d o toponimo permite afirmar que esta aldeya se clamó matrich evolución d o latín matrice referindo se a lo manantial y cauz prencipal d augua atros toponimos relacionatos con esta radiz son val madriz en a provincia de zaragoza y madriz en a riocha pero en estos casos con a evolución d as ce ci d alcuerdo con la fonetica aragonesa que van mes luent d a palatalización en che chi y esdevienen ze zi quan los musulmans conquerioron la meseta lo nombre matrich s arabizó en a suya fonetica como magrit mayrit car en arabe no existe a seqüencia trg y se troba més a sobén jrd en lo periodo ansalusí ye documentato a sobén lo chentilicio al mayriti y s aplicó por eixemplo a lo erudito y poligrafo hispanoarabe maslamah ben ahmad al mayriti naixito de madrit en o sieglo x ye arabizato y no en mozarabe orichinal como se troboron los castellans o toponimo quan conquerioron a cuenca d o río tacho a primer variacion maydrit maidrit se troba en o documento fundacional de vicus sancti martini de en ya se documenta madrit y la forma definitiva en castellán ya ye present en o mesmo fuero viello de madrit de dende ixe inte y mientres quasi tres sieglos coexistirán as variants madrit madrid en o zaguer quarto d o sieglo xv ya s imposa a variant grafica madrid pero como ye sabito en castellán d a meseta norte se prenuncia madriz que encara que siga a evolución de matriche seguntes a fonetica castellana s ha orichinato por a prenunciación como z d a d final en castellán en aragonés se leye madrit en bell texto medieval provinient d a redolada de daroca y encara se mantién esta pronunciación en aragonés ribagorzán como veyemos en bell texto dialectal madrit ye dividiu administrativament en ventiún distritos que a la suya vegada se subdividen en vicos beluns d os puestos toristicos mas importans son dentro d o patrimonio molimental se pueden alufrar entre atros o sieglo xx trayó tamién a construcción d un zarpato d edificios singulars muitos d els en o districto financiero de azca como en a comarca de madrit se troban o palacio y monesterio d o escorial os palacios d aranjuez aranjuez y o centro historico d alcalá de henares antimás de por los suyos puestos d intrés historico toda la ciudat ofrexe infinidat de posibilidatz comercials sindembargo existen zonas d especial concentración comercial como son as carreras preciados carmen y serrano goya con botigas d as más importants marcas de moda zara cortefiel u grans magazens el corte inglés o termin art u arte procede d o latín artem en l antigüedat se consideró l arte como a pericia y manya en a producción de qualcosa en a modernidat manimenos empecipia a distinguir se entre artesanía y bellas artes y entre artesán y artista asinas lartesán practica as artes utils s adedica a fer obchectos que tienen una clara utilidat lartista s adedica a las bellas artes y os suyos obchectos u practicas tienen un carácter ornamental exprisivo u de reflexión arredol d a realidat social en atras culturas ista distinción no existe as caracteristicas que definen a los obchectos artisticos son as prencipals teorías sobre l arte en son tres l arte se da siempre en un contexto historico y social determinato diferents teorías a concepción moralista s alazeta en o que l arte ha d estar a lo servicio d a moralidat y se arriba a considerar encluso que ha de ser refusato tot arte que no prometa avalues morals que se consideren adempribiables o moralismo en l arte se remunta a platón sieglo iv ac ta o que as tres ideyas alazetals a las que debe aspirar o ser humán son a de polideza bondat y chusticia hi habendo entre ellas una intima relación en l actualidat sigue viva la polemica sobre os efectos morals de l arte y sobre a lechitimidat u no de censurar l arte por criterios morals y no esteticos charles batteaux estió lo inventor d o termin bellas artes que aplicó orichinalment a danza estretalla musica pintura y poesía adhibindo ie dimpués arquitectura y explicativa más tardi a lista penarba cambeos seguntes os diferents autors que bi adhibirban u en quitarban artes ricciotto canudo o primer teorico d o cine estió lo primer en calificar a o cine como lo seteno arte en actualment se considera a siguient lista beluns consideran atras artes en a lista como a televisión a publicidat u os vidiochuegos estilos artisticos arte rechional teruel prenunciato en aragonés y en castellán ye una ciudat d aragón situata en a zona centro oriental d a peninsula iberica capital d a provincia d o mesmo nombre y d a comarca d a comunidat de teruel con una población de habitants ye a capital de provincia menos poblata d espanya se troba en o forcallo d os ríos guadalaviar y alfambra o suyo clima se caracteriza por hibiernos fredos y veranos calidos y xutos a ciudat de teruel tien una luenga historia que prencipia con as primeras poblacions estables en a zona mientres a edat de bronze con presencia luego d os pueblos celtibers y de l antiga roma dica plegar a lo establimiento d a ciudat en a edat meya por o rei alifonso ii d aragón quan l adhibió a lo reino d aragón estió una ciudat ubierta con muita influencia d os ganaders que feban a transuancia enta o reino de valencia encara que continó estando una ciudat de tamanyo chicot dica esdevenir en capital d a nueva provincia de teruel en establir se en espanya a nueva división territorial en provincias en a guerra civil espanyola a ciudat estió o scenario d a batalla de teruel una d as más importants batallas d a guerra en territorio aragonés ye especialment conoixita por os suyos pernils y o suyo arte mudéchar y reconoixita por a unesco como patrimonio común d a humanidat a suya fiesta mayor se celebra o lunes más cercano a o de chulio sant cristoval conoixita como a vaquilla del ángel por as vaquetas as fiestas se caracterizan por os pasavillas musicals charangas bailes nocturnos y toros ensogatos por as carreras d o centro d a ciudat entre os suyos atractivos toristicos se troban as suyas edificacions mudéchars o mausoleu d os aimants de teruel o centro paleontolochico dinópolis y una gran riqueza natural o suyo arte mudéchar fa remerar o suyo pasato multicultural os molimentos más destacatos d iste estilo son a ilesia de santa maría seu d a diocesi de teruel as torres de o salvador sant martín y sant per a los pietz d a que se troba a ilesia que tien o mesmo nombre tamién d arte mudéchar o escudo d armas d a ciudat de teruel ye formato de tres elementos ovalatos dos y un tot dencima d una cartela o primero as quatre barras d aragón de gules sobre fundo d oro o segundo un toro parato d oro terrasato de sinople surmontato d una estrela de ueito puntas d oro o tercero ye de gules un canyón y un obús d archent en aspo surmontatos d una granada de plata encendita de gules y en punta una pila de seis balas esfericas ordenatas una dos tres y arredol dentro de filactería a leyenda en castellán que diz m uy noble fidelisima heroica y vencedora en aragonés m uit noble fidelisma heroica y vencedora acolato tot de dos brancas d olivera trescruzatas en o suyo naiximiento de sinople frutatas d oro y como trofeus dos banderas d espanya dos tambors y dos fusils con bayoneta superato o conchunto d un murciacalo con as suyas alas estendillatas de sable timbrato de corona ducal a suya bandera ye de color roya con as antigas armas d a ciudat un toro surmontato d una estrela de ueito puntas rodiato tot de brancas de laurero y timbrato de corona ducal a presencia d o toro y a estrela tien relación con a leyenda fundacional d o toro y a estrela en a edat de bronze ya bi heba poblacions estables en a zona habendo se trobato chacimientos arqueolochicos importants en lalto del batán el cabezo del arquillo el barranco de la guea u el cabezo de san cristóbal pero estando mas que mas important o chacimiento de la escondilla en bellestar a on que se troboron restas d actividatz metalurchicas d as poblacions d a primera edat de fierro podemos veyer as influencias que tenioron tanto a val de l ebro como a meseta castellana y más tardi tamién a iberización que i plegó dende as costas levantinas d ista epoca destacan os chacimientos de la muela del rajo bellestar paracuellos y el castillejo tortallada en tiempos d os ibers yeran a saber los os poblatos que yeran esparditos por os cabezos d os arredols de l actual teruel destacan lalto chacón el castillejo de san blas penya rubia y o castillejo de villespesa u o castillejo de tortallada istos poblatos se trobaban aislatos os uns d os atros de traza que yeran fácils d esfender as inscripcions que s han puesto trobar por eixemplo en penyalba de bellestar nos amostran que lingüisticament yera una zona celtiberica l alfarería yera ya a prencipal actividat economica en ista epoca como contrimuestan os furnos que bi heba en belunas d istas poblacions fue ocupata por os romans quedando poblacions a on que existioron campamentos castralbo d o latín campamento blanco no bi ha guaires restas arqueolochicas conoixitas d a epoca pero si que ye important a villa romana de villespesa y más que más as suyas ceramicas a ciudat fue ocupata por l arabe tarik un chicot castiello dito tirwal entre saraqusta y cordoba sieglos dimpués fue conquiesta por as tropas d alifonso ii qui establió l actual teruel en l anyo una chicota población cristiana dimpué fue encorporata a o termin de daroca d ista epoca ye a leyenda fundacional de teruel que recenta o suyo nombre y o suyo orichen a causa d a conquiesta de valencia por os almuades alifonso ii miró de fortificar a ciudat de teruel ta organizar dende astí a reconquiesta metió a berenguer d entenza como tenente d a ciudat en octubre d ixe mesmo anyo ya l d octubre de prencipió a repoblación con chents prencipalment d orichen aragonés y navarro dando li fuers y esligando se de daroca dende l inte y estando allora cabeza d un amplo territorio que encara s heba de reconquerir a ciudat s heba convertito en muga d o reino d aragón con as tierras musulmanas y asinas ye que dende astí salioron expedicions melitars t a conquiesta d o rincón d ademuz valencia y murcia más tardi en as guerras d a unión a ciudat refirmó a o rei pero iv estando li atorgato o títol de ciudat o de setiembre de mientres os sieglos xiii y xvi a ciudat con os suyos fueros tenió a saber los enfrentamientos con una monarquía que heba evolucionato enta una forma de gubierno más autoritaria y centralizadora o maximo organimo de gubierno teruelano por ixas envueltas yera o concello una asambleya cheneral de vecins con amplas competencias mas que mas en l administracion d a ciudat l orichen d iste concello se troba en o privilechio que heba atorgato o de chulio de o rei chaime i d aragón establindo ista autoridat con catorce concellers encara que en o sieglo xv gosaban estar deciueito atro feito politico important estió a celebración entre os anyos y en teruel d as cortz chenerals d o reino con presencia d o rei alifonso v a inspección d a vida economica d a ciudat yera afer de l almutazaf u mayordombre qui cusiraba as transaccions mercantils que se i feban a inspeccions de pesos y medas y o control d actividatz artesanals a población se dividiba en grupos socials con diferent relichión y estatus churidico fiscal manimenos totz teneban os mesmos privilechios y fueros ye dende metat d o sieglo xiii quan prencipió a fer se una cherarquización entre a población cristina entre caballers que yeran d a clase superior y a resta de vecins chodigos y moros viviban en os suyos respectives vicos deseparatos d a resta d a población y organizatos en alchamas en iste sieglo debito a la división social habió a saber los conflictos internos en a ciudat en epoca medieval a ciudat de teruel y a suya redolada yeran una d as zona ganaderas más importants d o reino destacando mas que mas a suya cabanya lanar favoreixita por estar zona de paso enta os pastos d hibierno en tortosa y valencia allora os pastors y ganaderos teruelanos s agrupaban en una chunta u ligallo ta esfender os suyos intreses culturalment cal destacar o estudio d artes que existió en a ciudat dende l anyo y que pendeba economicament y administrativa en o concello en l anyo os reis ferrando ii d aragón y isabel i de castiella churan os fueros d a ciudat de teruel establindo ie dos anyos dimpués a enquesición a ciudat s oposaba a ista institución por lo que bi habió disturbios cheneralizatos encabezatos por o concello dimpués d un setio en a ciudat con juan garcés de marciella como capitán nombrato por o rei ferrando ii s imposó a enquesición y se cremó a totz os capes d a rebelión mientres tot o sieglo xvi a ciudat luitó por a esfensa d os suyos fueros debant d una monarquía que se feba cada vegata más absolutista tamién contrebuyó teruel en as alteracions de esfendendo os fueros d aragón en zaragoza a conseqüencia estió que beluns d os suyos habitants fuoron enforcatos por fer parti d a rebelión contra o rei felipe i a población d a epoca que apareixe en o fogache de ye de vecins a economía se basaba prencipalment en l agricultura y a ganadería fendo se a transuancia enta tierras d o reino de valencia estando amás as relacions comercials más freqüents con iste reino que con a ciudat de zaragoza en a industria destacaban os pelaires y os fabricants de panyos de lana en a guerra de succesión espanyola teruel refirmó a felipe v encara que a la fin os fueros fuoron abolitos por iste rei como en a resta d os reinos d aragón valencia mallorca y o prencipato de catalunya por os decretos de nueva planta en l anyo teruel consigue o privilechio de voto en as cortz de castiella que heba perdito dende a desaparición d as institucions aragonesas por os decretos de ye un d os tretze correchimientos en que se trestalla o reino d aragón a población creixió una mica en tot o sieglo xviii estando en l anyo de vecins dende l anyo teruel ye capital d a provincia d o mesmo nombre estando dende allora centro administrativo chudicial docente comercial y de comunicacions en as dos anteriors divisions provincials la de chusé bonaparte de y la d o trienio constitucional de a provincia teneba una grandaria menor ye por ixo que en trobar se a capital una mica descentrata bellas zonas d as suya provincia se troban una mica luent y mal comunicatas mientres a guerra d o francés a ciudat estió fidel a o rei ferrando vii alentatos por o capitán cheneral d aragón josé palafox as tropas francesas a o mando d o mariscal suchet ocuporon teruel setiando dimpués a ciudat as tropas de villacampa que heban redotato a os refuerzos franceses que se trobaban en caudet en l anyo se construyó o puent d a reina ta unir a ciudat con os llanos de san cristoval y en l anyo ye quan se mete en l alto d una colunna en a plaza mayor u d o mercato o emblema d a ciudat o torico en as guerras carlistas a capital estió fidel a os isabelinos debant d o poder carlista d o mayestrato nunca a capital fue menazata por o cheneral ramón cabrera encara que sí se facioron expedicions reyalistas ta safocar l acoso carlista sobre a tierra baixa y aduyar en o setio que bi habió en alcanyiz en mientres a tercera guerra carlista a ciudat fue atacata por marco de bello y o infante alfonso con numerosas tropas pero fracasoron y nomás pudioron dentrar en os arrabals d a ciudat en plega ta teruel o ferrocarril construindo se ie a escalinata neomudéchar obra d o incheniero josé torán ta unir a gara con o centro urbán teruel adquirió trista fama mientres a guerra civil en estar o scenario d a dita batalla de teruel habendo cayito en mans d os sublevatos a o comencipio d a guerra estió a sola ciudat presa por a republica y posteriorment reconquerita por as tropas de franco o de febrero de a ciudat quedó practicament destruita o plan de l alto mando republicán yera metigar una mica a presión que os nacionals yeran fendo sobre madrit a capital d a republica y sobre as zonas que controlaban en o frent norte ta ixo miroron de reconquerir teruel allora en mans d os sublevatos representando una amenaza ta o levant que yera zona republicana emplegoron divisions de l exercito popular republicán con bells soldatos en a operación a ofensiva republicana sobre a ciudat prencipió por a zona de corbalán o d aviento de baixo o mando d o cheneral vicente rojo lluch en prencipiar se facioron bells bombardeyos a posicions estratechicas que i yeran amanatas a la ciudat prencipalment nudos de comunicacions y tamién bombardeyos a o mesmo casco urbán d a ciudat d atra man os nacionals a o mando d o coronel domingo rey d harcourt yeran tanimientres parando a esfensa con os poquetz efectivos que n teneban no yeran más de hombres estando os puntos más fuertes d a suya esfensa o edificio de comandancia d a plaza sant chuan y o seminario puestos a on que tamién se n fuoron as chents d a ciudat t acubilar sen d os bombardeyos amás i plegoron bells civils y melitars d aduyar en a esfensa en plegar ta os arredols d a capital as fuerzas d a republica prencipioron a parar l artillería sobre o centro d a ciudat estricallando de tot as zonas de mayor resistencia os combates en as carreras d a ciudat yeran cuerpo a cuerpo feito que fació que muitos civils estasen embrecatos en istas acions o exercito popular republicán gosaba ubrir brecas en as paretz d as casas mugants chitando granadas y matando a muita población civil pero enantando asinas a escape ya que no podeban fer lo por as carreras en as que se trobaban os melitars enemigos a ciudat rebla o de chinero de ante o setio republicán y tamién debito a las baixas temperaturas que facioron encara mas dificils as operacions as tropas republicanas prenioron a domingo rey d harcourt y a qui allora yera bispe de teruel albarrazín anselmo polanco qui sería fusilato en pont de molins o de febrero de quasi a la fin d a guerra a respuesta d as fuerzas nacionals heba prencipiato o d aviento con bombardeyos aerios por orden de rafael garcía valio y o de chinero se situan os nacionals en os alrredols d a ciudat encara que dica o de febrero no pueden dentrar ie con una fuerte ofensiva d artillería y o refirme por aire d a lechión cóndor zarrando asinas o setio o día a tamas d os esfuerzos republicans o a ciudat rebla con a presa de quasi prisioners y numeroso material belico d ista traza se torna a un estato en o frent pareixito a l anterior a la operación con teruel recuperata ta a zona nacional y unas perdugas muit grans en hombres y material ta a republica sin d haber conseguito os suyos obchectivos inicials nomás retrasando a dentrata final de franco en madrit a la fin con a nueva ofensiva nacional en aragón dica a mediterrania en marzo de aproveitando l acumulación de fuerzas en teruel o frent s aluenya d a capital y chino chano s irá normalizando a vida en a ciudat que yera quasi de tot estricallata dimpués de dos setios un dato intresant ye que en a batalla de teruel s emplegó por primera vegada y como preludio d o que ocurriría en a segunda guerra mundial l avión alemán ju stuka en rematar a guerra prencipian os treballos de reconstrucción ista actividat duró dica meyatos d os anyos entre os que s aproveitó ta dotar a teruel de mayors espacios ubiertos y racionalización de carreras a suyas prencipals actuacions estioron o seminario y arredols a carrera y plaza de sant chuan y o conchunto de lóvalo o suyo nombre se remonta a una radiz prerromana probablement o celta turos que se repite muito en toponimos d o sud d a provincia y que apareixe en as inscripcions celtiberas de penyalba de bellestar bi ha muitos toponimos en os países antigament celtas con esta radiz como zúrich forca y la o curta latina diftonga ta ue o mozarabe local teneba una tendencia a perder a o final n estas terminacions bunyuel aranyuel estercuel almochuel exatiel castiel fabib caudiel tendencia que heredó l aragonés medieval que ya teneba en o mesmo prepireneu como ilustra o toponimo pedruel y que tamién prenió d os repobladors occitans en fuents arabes andalusís trobamos tiruwal en o muqtabis v de ibn hayyan un sieglo enantas d a reconquiesta de y tiruwl en al udri o pareixito fonetico con o toro favoreixió a leyenda fundacional d alifonso ii perseguindo lo toro amás d istas en os textos medievals latins y romances s escribiba de muitas trazas a sobén as latinizatas torol turol terol como en catalán o sufixo latín olus no diftonga y pierde a vocal final romanz en catalán o toponimo s adapta con una d estas zagueras prenendo ne terol a trasformación d a o romanz en y ye normal en l aragonés dende a edat meya semontano hespital os lugars de terrient y segorb o castellán prenerá a forma d o toponimo que será más común a fins d a baixa edat meya teruel en aragonés o diftongo ue desembolica a sobén una g quan va dimpués de r o que se conoixe como protesi velar son pronunciacions con protesi velar as palabras y toponimos esquirgüelo pallargüelo cirgüello villargüé argüés ecetra protesi que en a grafía de l academia de l aragonés no se representa ye posible sentir a pronunciación tergüel con protesi velar en baixo ribagorzano y tamién en zonas de l este d aragón a on se charra castellán bi ha una hota de zaguers d o sieglo xix con esta pronunciación antiparte en bella parla churras ye tergüel teregüel u tregüel en textos romances baixo medievals d a zona de rubihuelos actual rubielos de mora s escribiba terhuel y noguerhuelas con una h que representaba precisament la protesi velar g de debant o diftongo ué teruel ye a capital de provincia con menor población d o estato espanyol con habitants en l anyo amás ye a capital con un menor porcentache de población entre os y os anyos y a capital con o indice más alto de personas mayors de anyos en o período os datos se refieren a población de feito dende se fa servir o nuevo sistema de chestión contina y informatizata d os padrons municipals basato en a coordinación de totz ellos por parti de l ine dende l anyo a evolución d a población ha estato cheneralment positiva excepto dica quan a población baixó de a en o sieglo xx a población puyó en totz os censos que se facioron pasando de habitants en dica los en los en y los en encara que no ha estato un gran creiximiento si que s ha mantenito constant manimenos si que se puet charrar d una grieu despoblación en a suya provincia que teneba habitants a prencipios d o sieglo xx y continó baixando dica en en y nomás en muita d ista población se n fué ta la capital por ixo lo ratio de población de teruel respective a la suya provincia creixió en iste sieglo dende un a prencipios de sieglo dica un en y en ye amás a sola provincia d o estato a on que mueren más personas que naixen o chentilicio d os habitants de teruel y tamién d a suya provincia ye en aragonés terolano u teruelano en castellán o chentilicio ye turolense que ye un cultismo tamién existe a forma turboleta introdueita dende ambients cultos clasicistas baixo a suposición que os turboletas vivioron en teruel pero que no tien guaire emplego teruel se situa en a depresión formata por a compleganza d os ríos xiloca y guadalaviar entre a foya de calatayú y a plana valenciana ye rodiata por os macizos de gúdar chabalambre y a serranía d albarrazín lo que fa que os suyo clima sía estremo se troba a metros d altaria sobre o libel d a mar en un tozal chunto a o guadalaviar a un kilometro d o forcallo d iste río con l alfambra a suya situación ye estratechica por estar en o nugo de comunicacions entre as vals de xiloca alfambra millars y guadalaviar punto d acceso d a meseta y d aragón a l antigo reino de valencia encara s alzan restas d a viella muralla que cletaba la ciudat de teruel en epoca medieval yeran siet as puertas que s ubriban en o muro encara que hue nomás se conoixe a suya antiga ubicación actualment se puet veyer en o plan de teruel l aria perteneixient a la dita ciudat medieval as carreras d o casco historico a saber lo estreitas quasi no s han adaptato a los tiempos modernos fendo difícil a vegatas o paso d o trafico o casco antigo se puet dividir en dos por l eixe que forman as carreras d o salvador plaza de castiella y a carrera d o tozal corazón d a ciudat y puesto a on que se trobaba d antis más o mercato o sector norte ye formato por carreras irregulars que s endrezan perpendicularment a lo dito eixe d atra man o sector sud yera l antiga chudería situata en o cobalto d a ciudat as suyas carreras son radials y converchen en a plaza en cheneral o plan de teruel nos charra d una ciudat cristiana de nueva planta pareixe que en teruel no bi habió morería ya que dengún d os suyos vicos tien a estructura d as carreras estreitas y irregulars caracteristicas d os vicos andalusins no bi habió guaires modificacions en o casco urbán de teruel dica o sieglo xviii quan s espaldó a parti más amanata a lo guadalaviar ta enamplar o camín reyal que iba enta valencia dimpués se facioron atras obras ya difuera d as murallas construindo se desanches arredol d a ciudat a población prencipia a enamplar se por a parti oriental amaneixendo asinas vicos como lo de cuevas del siete u os vicos de sant julián y o rabal a lo sud frent a lo tozal a ciudat moderna s estendilló a l atro canto d o primitivo tozal a on que ye a ciudat viella gracias tamién a lo viaducto que premite unir as dos marguins astí se construyoron tamién a plaza de toros y o estadio de pinilla construindo se primero casas unifamiliars a prencipios d o sieglo xx y creyando se dimpués o vico d o ensanche con as suyas prencipals carreras radials enta o viaducto o río guadalaviar ha estato un obstaclo important que no ha premitito que a ciudat s estendillase muito enta l ueste as prencipals edificacions d ista marguin d o río son bellas industrias y urbanizacions modernas asinas pues a morfolochía urbana d a ciudat de teruel ye de tipo radioconcentrico adaptando se a lo suyo entorno y prenendo como eixes radials as suyas prencipals vías de comunicación como son as carreteras de zaragoza murviedro y alcanyiz respective a la tipolochía d as suyas edificacions cal decir que encara que l altaria d istas ye prou variable nunca no blinca d os pisos os edificios más altos se troban en o ensanche estando a torre de teruel en l avenita ruiz jarabo o edificio más alto d a ciudat con pisos trescruzato por o río guadalaviar se troba a man d o forcallo que forma iste río con l alfambra y dende a on que tamién gosa conoixer se a lo primero d istos dica la suya desembocadura en a ciudat de valencia como lo río turia o suyo termin municipal muga con la puebla de valverde cubla bellestar rubials albarrazín cella celadas alfambra peralellos cuevas labradas y corbalán se puet dividir a ciudat de teruel en dos zonas esferenciatas a marguin oriental d o río guadalaviar a on que se troban a mayor parti d os vicos d a ciudat y o suyo nuclio historico y a marguin occidental a on que podemos trobar prencipalment zonas industrials y urbanizacions de nueva construcción en a marguin oriental se situa o casco historico d a ciudat y arredol d iste una serie de vicos como son o vico d o carmen cuevas del siete los baches los arcos el carrel o rabal u sant julián en ista mesma marguin pero deseparatos d a resta d o casco urbán por a rambla de sant julián se troban os modernos vicos d o ensanche y fuentfresca entre as urbanizacions que se troban en a periferia de teruel son a laguna o tubo los arreales la guía cerro alcaldes la florida pinilla los aljezares sagrada familia vias de sant cristoval en a marguin occidental d o guadalaviar destacan o vico d o jorgito y a urbanización pinar de la muela entre os poligonos industrials cal destacar o poligono de la paz que se troba chunto a la n amás d os vicos urbans fan parti d o municipio de teruel os vicos rurals d aldeyuela val de zebro villespesa villalba chusana lo campiello castralbo caudet concut la guea sant blas tortallada y despoblato d a gasconiella o clima de teruel ye un clima mediterranio continental de montanya en verano as temperaturas son suaus encara que con muita oscilación termica y en hibierno son fredas con minimas muit baixas que a vegatas baixan d os a temperatura meyana d o mes de chinero ye de y la de agosto de estando a meya anyal de bells as precipitacions tienen o suyo minimo en hibierno y o maximo a la fin d a primavera debito a lo suyo clima continental no son guaire abundants recullendo se ie bells mm anyals los records de temperatura rechistratos en l observatorio de teruel son os d o d agosto de y os d o d aviento de l actividat economica en a capital s orienta a la industria con bells treballadors y a construcción con bells encara que o prencipal sector ye o sector servicios con más de treballadors manimenos a poca población d a ciudat fa que a suya actividat economica no tienga prou dinamismo estando una ciudat d emigración en cuentas d una ciudat receptora de población existen quantas explotacions ganaderas y industrias carnicas adedicatas prencipalment a lo bestiar porcín t abastir o mercato de productos carnicos con denominación d orichen amás d industrias de fabricación de prenso y abonos derivatos atro tipo de industrias importants en teruel son por eixemplo as relacionatas con l automobil as industrias de transformación de productos ceramicos y meneros y a industria forestal entre as industrias que se i pueden trobar destacan prencipalment as chicotas o prencipal poligono industrial ye la paz chunto a la carretera de zaragoza con m² de superficie industrial en a suya primera fase y m² en a segunda a importancia d o sector servicios se troba en o feito de que teruel ye a capital administrativa tanto d a suya comarca como d a suya provincia encara que no bi n ha muitos son más de os comercios u botigas que se troban en a ciudat os prencipals atractivos toristicos d a ciudat son o conoixito mudéchar teruelano y os aimants de teruel as calendatas con mayor afluencia de toristas en a ciudat gosan estar as fiestas de la vaquilla os aimants y a semana santa prencipalment a ciudat tien un rete d hotels de tres estrelas que premite agüespar a os suyos vesitants o palacio de congresos y esposicions de teruel tamién aculle tot tipo de ferias y congresos d entre as que destacan a feria d o pernil y o salón d os aimants teruel ye a población a on que se concentran totz os centros d amostranza superior d a comarca con quantos institutos d amostranza segundaria y formación profesional y tamién o campus d a universidat de zaragoza que incluye as titulacions de psicolochía artes politas sciencias d o treballo humanidatz relacions laborals machisterio y as inchenierías tecnicas en informatica y telecomunicacions en teruel se puet trobar una important muestra de molimentos de totas as epocas dende a edat meya dica o modernismo pasando por o renaiximiento u o barroco contino apareixen os molimentos más importants clasificatos por epocas son poquetas as zonas verdas publicas que bi ha en a ciudat de teruel entre istas cal destacar o parque de los fueros que ye o mayor espacio verde d a ciudat os chardins d a ciudad escolar o chardín d a glorieta os chardinetz que bi ha chunto a la escalereta debant d a gara un chicot parque en fuentfresca y belatras chicotas arias verdas en as carreras d o ensanche fuenfresca y chunto a las carreteras d alcanyiz y zaragoza d atra man as urbanizacions de las vias y pinar de la muela tienen asaberlas zonas verdas de propiedat privata as prencipals zonas a on que se concentra la vida nocturna en teruel son as carreras entre a plaza del torico y a ronda de ambeles entre as carreras a on se pueden trobar mayor cantidat de tabiernas y pubs son sant estebán parra abadía sant andrés y huesca en ista zona bi ha dende tabiernas irlandesas a on se puet beber biera dica atras a on se puet chugar a lo billar mientres se toma una copa a variedat de musica que nos ofreixen istos locals va dende os zaguers exitos pop u house dica musicas tradicionals jazz salsa u musica alternativa a vegatas en dreito ye de destacar en a vida nocturna teruelana dende fa muitos anyos o café bretón o solo karaoke d a ciudat y conoixito tamién como el desguace l atra prencipal zona de tabiernas d a ciudat se troba a l atro canto d o viaducto en o primer ensanche arredol d as carreras soria y l avenita ruiz jarabo a on que podemos trobar tamién gran variedat de pubs y tabiernas a base d a gastronomía teruelana como la d a suya provincia ye a carne de ternasco y o pernil dos productos con denominación d orichen amás en gran parti d a suya provincia tamién se fa l aceite d o baixo aragón que se fa servir en totas as recetas d a cocina teruelana entre as verduras destacan o cardo a borraina u as celgas atros primers platos tipicos son as sopas más conoixitas las d allo asinas como los cocitos y potaches o reganyao ye un producto tipico de teruel feito con una masa de pan con pernil u sardina con pimiento royo y tot cueto en o furno entre os pescatos destacan a truita frita con pernil y l abadeixo os más conoixitos lamins en teruel son os sospiros d aimant encara que tamién destacan as fruitas d aragón os turrons prencipalment de guirlache y os lamins mudéchars conoixemos os datos d o establimiento d a capiella musical d a seu de teruel gracias a las suyas actas capitulars bi heba seis infants cantaires de musica d organo y canto plano musicos de chirimías baixón cornetas sacabuche harpa organo gran y chicot o primero d os mayestros de capiella estió phelippe balthasar yeran os musicos en ista epoca seguntes apareixen en os documentos geronimillo bartolomillo blas bartolomé pascual joan gomes tiples francisco navarro martín ximeno contraltos amancio musico y tenor vicente oller musico y cantor bernad bartolomé garcía y castillo cornetas pedro navarro baixón y organista diego muoz os siguients mayestros de capiella estioron juan brun gaspar queto l ramos juseppe de rada martín m de victoria miguel marqués de daroca cristóbal galán gerónimo murciano miguel tello y jusepe alcalá y organistas bartolomé llobera juan de rueda baptista gonzález vicente pérez y gerónimo iranzo entre atros amás entre os grans musicos d a ciudat de teruel cal destacar os compositors antón garcía abril y javier navarrete o cantaire pop david civera u o tenor andrés marín teruel ye comunicata por carretera con as atras dos capitals aragonesas zaragoza y uesca y con a ciudat de valencia por medio de l autovía mudéchar a que fa o recorrito entre o puerto de somport y murviedro con a n se comunica con cuenca y con tarragona a traviés d alcanyiz por a n ye comunicata con utiel y albacet y con a n se comunica con castiella y leyón a estación d atobuses se troba situata en o centro d a ciudat y dende ella se puet plegar a lo casco historico en nomás menutos enlaza la ciudat d os aimants con atras ciudayz importants como zaragoza barcelona valencia bilbau madrit tarragona u pamplona amás de muitas localidatz d as provincias de teruel castellón y valencia bi ha servicio d autobuses urbans y taxis en a ciudat de teruel o ferrocarril central d aragón comunica teruel con zaragoza y valencia actualment ye en prochecto un aerodromo ta la ciudat de teruel con una pista de metros de longaria y m d amplo se situará en o vico rural de caudet o equipe esportivo más important d a ciudat ye o cai voleibol teruel equipe de voleibol que chuga actualment en a superliga y ye chunto a o fabregas sport multicaja os solos equipes aragoneses que lo fan amás o club voleibol teruel ye un d os tres solos equipes aragoneses que han ganato un títol de liga a ran estatal en a suya historia chuga como local en o pavillón de los planos o prencipal equipe de fútbol d a ciudat ye o club deportivo teruel establito en l anyo y que actualment chuga en a segunda división b en o estadio de pinilla entre as instalacions esportivas municipals d a ciudat destacan o medio de comunicación local más important ye o diario de teruel establito l d octubre de por alfonso torán a suya edición ye d arredol de unidatz categoría principal entre os teruelanos más ilustres se troban iste articlo ye sobre a villa tensina de biescas ta o lugar ribagorzano se veiga biescras de bardaixí biescas ye una villa d a provincia de uesca situata a m dencima d o ran d o mar en a tierra de biescas en o pireneu aragonés a villa ye dividita por o río galligo en dos vicos sant per y o salvador que a la suya vegata se divide en a penya y lo vico baixo en cada un d os dos vicos b ha una ilesia que leva o nombre d o vico conservando a d o salvador un abside romanico a población ye de bells habitants historicament as prencipals actividatz d a villa yeran l agricultura y a ganadería anque hue s ha convertito en un important centro toristico como a gran parti d as localidatz d a val de tena hue fan parte d o municipio de biescas muitas localidatz que d antes más tenioron o suyo propio concello o municipio de biescas ye dividito en quatre partes a on se troban os lugars y lugarons que lo forman tamién fan parte d o municipio as localidatz d ainielle en o sobrepuerto barbenuta bergusa casbas espierre susín y xabierre cuarnas este zaguer en sarrablo d antes más o termin municipal yera dividito en dica seis concellos diferents b ha restas d a ocupación humana en os territorios de l actual municipio de biescas dende os tiempos prehistoricos como puet veyer se en o dolmen de santa helena con materials d a edat d o bronze u a posible actividat humana arredol d o ibón de piedrafita en os tiempos d os romans ya se sabe que i pasaba a calzata romana que n puyaba dende sabiniacum dica o balniario de pandicosa más tarde mientres o periodo musulmán biescas pendeba d a ciudat de wasqa con a reconquiesta cristiana entre os anyos y o territorio estió repoblato y lo conte sancho galíndez ii establió lo monesterio de sant andreu d o cercito en l anyo construito por grupos de mozarabes que i plegoron dende uesca bi habioron numerosas envasions mientres o sieglo xvi en a val por parti de biarneses luterans dirichitos por antonio pérez secretario d o rei felipe i que heba fuyito ta biarn y refirmatos por henrique iv de francia o de febrero de dimpués d o incendio d a villa por os exercitos franceses escayeció una batalla en senegüé en a tierra de biescas en a quala os invasors estioron redotatos por tropas i plegatas dende chaca dende allora o puesto d a batalla se diz barranco d os luterans en a guerra civil a villa practicament fue destruita igual que atros lugars d a redolada como orós u gavín o toponimo biescas significa probablement dos lugars formato por o prefixo latín bi y o sustantivo d orichen prerromán eska oska que significa lugar historicament os dos vicos d a villa a penya y o salvador han estato deseparatos uno de l atro por o río y os habitants d un canto y de l atro heban de pagar un impuesto ta cruzar o galligo por o solo puent que existiba totas as anyatas se celebra en biescas a metat d octubre a feria d agüerro actualment ye un d os actos que más toristas trayen ta biescas chunto con as fiestas en a edición de l anyo a feria tenió un presupuesto de estando o prencipal evento d a localidat tradicionalment yera una feria ganadera pero actualment se realizan antimás de presents de bistiar benda de produtos artesanals esposicions de micolochía y actuacions musicals se divide en dos partes prencipalment o pavellón d a zona esportiba fernando escartín coti a on se troban os puestos de produtos artesanals y os varanatos con o ganau que se troban chunto a o parque d a conchada en o tradicional preset de bistiar destacan as razas montanyesas de uellas como a churra tensina tipica d a val a rasa aragonesa l ansotana a xisqueta a lacha a navarra a castillonaise l aure campan a baregeoise l aranesa a ripollesa u a rouge de rousillon caballos y mulas como a mula u o macho pirenenco crapas y bacas entre os alimentos artesanals que se venden en a feria destacan cada vegata más en os zaguers anyos o paté y más que más o queso en a edición de os vesitants mercoron más de toneladas de queso en a feria se dan premios a os millors espositors de quesos plegatos de totas as vals vecinas prencipalment de l aragón roncal y d as vals occitanas y tamién de catalunya y país vasco a feria fa parti d o rete de ferias de queso d espanya chunto con atras ferias aragonesas catalanas vascas navarras y francesas entre o censo de y o anterior crexe o termín d o municipio porque incorpora a barbenuta escuer gavín y oliván entre o censo de y o anterior crexe o termín d o municipio porque incorpora a aso de sobremont y piedrafita de tena existiban a saber los ditos sobre los biesquenses entre los foranos que gosaban clamar los pelaires por l antigo oficio de pelaire que yera prou estendillato en a villa y tamién perifollers u bueis de pata blanca aquí s amostran dos ditos populars categoría principal lista darticlos de cheografía de países existents en l actualidat afganistán albania alemanya alcheria andorra angola anguilla antigua y barbuda antillas neerlandesas arabia saudí archentina armenia aruba australia austria azerbaichán bahamas bahrein bangladesh barbados belarrusia belchica belize venezuela benín bermuda bután bolivia bosnia y herzegovina botsuana brasil brunei bulgaria burkina faso birmania actual myanmar camerún canadá islas caimán republica zentroafricana chad chamaica chapón chechenia cheorchia chibraltar chile colombia comoras republica democratica d o congo congo coreya d o norte coreya d o sud costa rica costa de vori croacia cuba chipre republica dominicana ecuador echipto el salvador emiratos arabes unitos eritrea estatos unitos d america estonia islas falkland islas malvinas islas faroe filipinas finlandia fichi gabón gambia ghana grecia guadalupe guam guatemala guinea guinea bissau guinea ecuatorial guayana francesa haití honduras hong kong hongría irán kazaquistán kirguizistán lesoto liberia libia mónegue myanmar namibia nauru nepal nueva caledonia nueva zelanda nicaragua nicher nicheria niue norfolk omán países baixos pakistán panamá papúa y nueva guinea paraguai perú polinesia francesa rumanía rusia santa lucía san san binzén y granadinas sant tomé y prencipe islas salomón islas cheorchias y sandwich d o sud sri lanka sudán tadyikistán tanzania timor oriental turquía turkmenistán ucraína uruguai uzbekistán vanuatu ciudat d o vaticano vietnam islas virchens wallis y futuna yemen zambia a incheniería se define como a profesión en a quala os conoiximientos d as matematicas y as sciencias naturals obtenitos a traviés d o estudio a experiencia y a practica son aplicatos con criterio y con consciencia a lo desembolique de medios ta emplegar economicament con responsabilidat social y alazetatos en una etica profesional os materials y as fuerzas d a naturaleza ta proveito d a humanidat as personas que s adedican a ella se gosan clamar incheniers o incheniero debe identificar y comprender os problemas más importants ta poder realizar un buen disenyo beluns d os problemas ta ixo son a escaseza d os recursos disponibles as mugas fisicas u tecnicas a flexibilidat ta esdevenideras modificacions y adhibicions y atros factors como lo coste a posibilidat de levar lo a cabo as prestacions y os miramientos esteticos y comercials por medio d a comprensión d os problemas os incheniers deducen quálas son as millors solucions ta concarar as mugas trobatas quan s ha de producir y emplegar un sistema os incheniers emplegan o conoiximiento d a sciencia y as matematicas y a experiencia apropiata ta trobar as millors solucions ta os problemas concretos creyando os modelos matematicos apropiatos d os problemas que lis premiten d analizar los rigurosament y prebar as solucions potencials si existen multiples solucions razonables os incheniers avaluran as diferents opcions de disenyo sobre l alazet d as suyas qualidatz y esliyen a solución que millor s adapta a las necesidatz en cheneral os incheniers miran de prebar si os suyos disenyos logran os suyos obchectivos antis de proceder a la producción en cadena ta isto fan servir entre atras cosas prototipos modelos a escala simulacions y prebatinas de fuerza as prebatinas refincan que los artefactos funcionan como s heba previsto ta fer disenyos estándar y fácils os ordenadors tienen un papel important emplegando los programas de disenyo asistito por ordinador dao más conoixito por cad computer assisted design os incheniers pueden obtener más información sobre os suyos disenyos l ordinador puede traducir automaticament bells modelos en instruccions aptas ta fabricar un disenyo l ordinador tamién premite un reemplego más gran de disenyos desembolicatos anteriorment amostrando a lo incheniero una biblioteca de partis predefinitas ta estar emplegatas en os suyos propios disenyos os incheniers gosan prener muit en serio a suya responsabilidat profesional ta producir disenyos que se desembolicarán como yera previsto y no causarán un danyo inasperato a la chent en cheneral d ordinario os incheniers incluyen factors de seguranza en os suyos disenyos ta reducir o risque de fallos inasperatos a parola dimana d o latín ingeniosus por lo tanto un incheniero ye una presona intelichent y practica que resuelve problemas o termin evolucionó más adebant ta incluyir todas as arias en as que se fan servir tecnicas ta aplicar o metodo scientifico en atras luengas como l arabe a parola incheniería tamién significa cheometría a sciencia mira d explicar os fenomenos recients y sin explicación creyando modelos matematicos que se corresponden con os resultaus experimentals tecnolochía y incheniería son l aplicación d o conoiximiento obtenito a traviés d a sciencia y producen resultatos practicos os scientificos treballan con a sciencia y os incheniers con a tecnolochía sindembargo puede haber ie puntos de contacto entre a sciencia y a incheniería no ye raro que os scientificos se veigan embrecatos en as aplicacions practicas d os suyos descubrimientos por contra entre que desembolican tecnolochía innovaderas os incheniers se troban a ormino explorando nuevos fenomenos tamién puede haber ie connexions entre as trazas de treballar d os incheniers y d os artistas más que más en os campos de l arquitectura y d o disenyo industrial a prencipios d o sieglo xxi a incheniería en os suyos muit diversos campos ha lograto explorar os planetas d o sistema solar con alto grau de detalle destacando ie os exploradors que se posan en as superficies planetarias tamién ha creyato un ordinador capable de redotar a lo campión mundial d escaques ha lograto comunicar a lo planeta en fraccions de segundo ha chenerato internet y a capacidat de que una persona se connecte a iste rete dende qualsiquier puesto d o planeta con un ordinador portiable y un telefón satelital ha emparato y permitito innumerables abances d a sciencia medica astronomica quimica y muitas atras gracias a la incheniería s ha creyato maquinas automaticas y semiautomaticas capables de producir con muit poca aduya humana grans cantidatz de productos como alimentos autos y telefons celulars encara que a incheniería ha puesto fer realidat todas istas marabillas a humanidat no ha conseguito redotar a fambre d o planeta ni muito menos a pobreza producindo se en l anyo una muerte d un nino cada tres segundos por causas aprevenibles sindembargo iste no ye un problema d a incheniería sino que más bien se tracta d un problema social politico y economico un aspecto negativo que ha chenerato a incheniería y compete en gran parti resolver a la mesma ye o danyo a lo medio ambient que muitos enantos y productos bafatos de istas disciplinas han chenerato y ye deber y fayena d a incheniería contribuir a resolver o problema a incheniería informatica ye una branca d a incheniería que pende en l aplicación d a tecnolochía a la construcción d equipes capables de procesar y almadazenar a información de traza automatica a incheniería informatica s alazeta fisicament en l actualidat en a tecnolochía electronica ta lo tarabidau fisico d os suyos procesos en particular en a integración de cientos de mils u millons de transistors en cercuitos lochicos o conchunto de dispositivos fisicos capables de complir as funcions d a incheniería informatica se clama hardware a incheniería informatica s ocupa d a cheneración de programas a traviés de mils u millons de sentencias lochicas que complementan a los dispositivos fisicos ta ofrir a utilidat enantada por os usuarios permitindo d espleitiar as suyas capacidatz de calculo almadazenamiento y proceso o tarabidau fisico u hardware ye o conchunto de elementos materials que composan un ordinador en iste conchunto se incluyen os dispositivos electronicos y eletromecanicos circuitos encordaderas tarchetas almarios u caxas perifericos de toda mena y atros elementos fisicos o hardware se refiere a totz os components fisicos que se pueden tocar d a computadora discos unidatz de disco monitor teclau xoriguet imprentadora placas chips y atros perifericos en cambeo o software ye intocable existe como ideyas conceptos simbolos pero no tien substancia una buena metafora sería un libro as pachina y a tinta son o hardware mientres que as parabras oracions cabos y o significau d o texto son o software una computadora sin software sería tan inútil como un libro con pachina en blanco francia u franza en francés france oficialment a republica francesa en francés république franaise ye un estato constituito por una metropoli y por territorios d ultramar francia ye o estato más gran d a unión europea ye situato en a europa occidental y muga a l ueste con l ocián atlantico a lo norte con a canal d a manga o paso de calais que a desepara d o reino unito y a mar d o norte a l este con belchica luxemburgo alemanya suiza y italia y a lo sud con andorra espanya mónegue y a mar mediterrania a francia metropolitana ye formata amás por a isla de corcega en a mediterrania situata a lo norte d a isla italiana de cerdenya tamién encluye islas y territorios d ultramar repartitos arredol d o mundo a suya población ye de d habitants en una superficie de km² y una densidat de población de hab km² politicament o país ye una republica presidencialista con capital en a ciudat de parís l actual president ye emmanuel macron y o primer ministro ye jean castex o país celebra a suya fiesta nacional o día de chulio aniversario d a presa d a bastilla en mientres a revolución francesa francia entre totz os estatos europeus ye o más antigo en a suya constitución como tal orichinalment un dominio reyal centrato en a isla de francia y parís en yera a capital actualment francia ye miembro d o consello d europa ye un d os países fundadors d a unión europea d a eurozona y d o espacio schengen ye un d os cinco miembros permanents d o consello de seguridat d as nacions unitas fa parti tamién d a unión latina d a organización ta la cooperación y o desembolique economico ocde d a francofonía y d o grupo d os ueito g melitarment francia ye miembro d a organización d o tractato de l atlantico norte otan se n heba retirato en y tornó parcialment en a suya moneda ye o euro que sustituyó a l antigo franco francés o idioma francés ye o solo idioma oficial d o país encara que se i charran luengas propias en muitas rechions asinas en l antiga occitania que hue fa parte en a suya mayor parte de francia se i charra l idioma occitán y tamién se i charran o vasco en iparralde o país vasco francés o bretón en bretanya l alemán en alsacia l idioma francoprovenzal en arpitania o catalán pireneus orientals y l idioma corso en corcega amás d una minoría de luenga italiana en niza a palabra francia tiene o suyo orichen en o latín estando francia en ixa luenga a palabra que s emplegaba ta nombrar o territorio ocupato por una d as tribus chermanicas os francos que ocuporon a marguin oriental d o río rin mientres o imperio román servindo a sobén como mercenarios con l exercito román antis de trescruzar o río y asentar se en a suya marguin occidental como uno d os pueblos federatos d o imperio os francos yeran en realidat una confederación de pueblos esferents unitos contra os suyos enemigos comuns os alamans y bi ha quantas teorías sobre l orichen d o suyo nombre ta beluns o suyo nombre deriva d a palabra d o protochermanico frankon que significa lanza u chabalina ta d atros o suyo orichen ye frank como libre con o mesmo sentito que tién hue a palabra franco en aragonés en estar os francos uno d os pueblos libres federatos con os romans ye verdat que os francos teneban contactos con os romans ya en os sieglos iii iv encara que cal decir que ixos contactos estioron a sobén nomás as primeras invasions chermanicas antiparte ye fácil que o sentito de franco como libre tenga o suyo orichen en a edat meya en estar os francos medievals habitants d o reino franco o primer nombre de l actual francia encluyindo os occitans a mayor parte d os nuevos habitadors en as repoblacions de territorios conquiestos en o proceso d a reconquiesta habitadors que teneban as suyas franquicias y libertatz mientres a dinastía carolinchia en os sieglos viii xi o territorio ocupato por os francos yera clamato franchonolant frenkenland mientres que o territorio habitato por os galorromans yera clamato uualholant welschland con a mesma radiz que galas en as luengas chermanicas dende apareixe o nombre de francia ta referir se a l actual francia designando o territorio sobre o qualo exerciba a suya soberanía o rei de francia as principals divisions administrativas francesas son as rechions un total de d as qualas son metropolitanas que pertocan a la francia continental o siguient tipo de división administrativa ye o departamento un total de d os qualos son d ultramar a siguient división administrativa ye o districto u arrondissement en francés bi n ha os districtos se subdividen en cantons por motivos administrativos y electorals a la fin tamién os districtos se dividen en municipios u comunas as rechions os departamentos y os municipios son conoixitos como colectividatz territorials collectivités territoriales lo que quiere decir que os residents pueden esleyir os miembros d una asambleya local y un chefe executivo mientres que os districtos y os cantons son nomás divisions administratibas y u electorals sin d autonomía dica l anyo os districtos tamién yeran colectividatz territorials con una asambleya local o consello de districto pero fuoron eliminatas mientres o rechimen de vichy y abolitas en a quatrena republica en tres comunas u municipios importants parís león del roine y marsiella se dividen en arrondissements u districtos municipals ta la suya administración territorial que amás tienen bell grau d autonomía financiera y administrativa o departamento de parís nomás ye formato por una sola comuna u municipio y as cinco rechions d ultramar guadalupe martinica guayana francesa mayotte y a isla d a reunión son constituitas nomás por un departamento a rechión de corcega que ye formata por dos departamentos tien un estatuto especial de colectividat territorial una mica diferent d as atras rechions metropolitanas en ye considerata una encara que no ye una rechión continental totas as rechions continentals u d ultramar son partis integrants d a unión europea dende a promulgación d as leis defferre de y y as leis raffarin de y francia s ha constituito como un estato descentralizato a reforma constitucional de febrero de diz que a organización d a republica ye descentralizata francia poseye una ampla variedat de paisaches dende as planas costeras en o norte y l ueste d o país a las cadenas montanyosas en o sud os pireneus y o sudeste os alpes d os qualos istos zaguers contienen a lo punto más alto de tota europa o mont blanc a metros d altaria mientres que o territorio principal de francia a metropoli se troba en europa occidental o estato francés tamién lo constituyen territorios de os ríos más importans de francia son en a versant atlantica garona loira y sena en a versant mediterrania o roine con o suyo afluyent o saona tamién tien parti d as compleganzas d os ríos rin mosela y escalda francia ye un estato que con muitos cambeyos politicos ha tenito una continuidat dende l alta edat meya influindo muito en a evolución economica tecnolochica y cultural d europa occidental en l anyo clodoveu i o rei franco de tournai venció a lo román siagrio en soissons y estendilló o suyo reino dica o río loira en l anyo venció a los alamans en tolbiac se convirtió a lo catolicismo y prenió baptismo chunto con muitos guerrers en reims de mans de sant remichio por ixo dimpués os reis de francia serán coronatos en reims clodoveu atacó a alarico ii rei d os visigodos en l anyo y lo venció en a batalla de vouillé a man de piteus clodoveu morió en l anyo y o suyo reino fue dividito entre os suyos quatre fillos clotario lo reunificó pero a la suya muerte en l anyo tornó a ser dividito en quatre partitas que esdevinioron rechions diferenciatas por a suya composición etnica gubierno y historia austrasia neustria borgonya y aquitania a zaguera controlata por o patriciato galorromán local y a menos chermanizata de traza que baixo os merovinchios o territorio d os francos se divide en tres reinos neustria austrasia y borgonya a historia d os francos en os sieglos vi y vii ye marcata por a rivalidat entre neustria y austrasia y os mayordombres de palacio van prenendo o poder de traza que a rivalidat entre mayordombres que representan l aristocracia terratenient y melitar marca a politica més que a rivalidat entre reis baixo o reinato de dagoberto neustria ye o reino franco més important en o sieglo viii predomina austrasia dirichita por os mayordombres de palacio pepín de heristal carlos martel y pepín lo petit que deposa a lo zaguer rei merovinchio y funda a dinastía carolinchia carlos magno ye nombrato emperador en l anyo con carlos magno o imperio carolinchio plega a la suya maxima extensión en l anyo por o tractato de verdún o imperio queda dividito y se creya o reino de francia occidental con centro politico en neustria y que tendrá una existencia independient d o resto d o imperio dende o sieglo ix os contes esdevienen cargos hereditarios y esdevienen tamién principes territorials o mesmo se desvién con os duques a fins d o sieglo ix desapareix o bilingüismo romanz francico y os francos s integran culturalment a los galorromans en francia occidental os reis son esleitos por os grans y no son necesariament d a dinastía carolinchia a familia d os robertins s imposa china chana y dende hugo capeto rei en l anyo os robertins conservarán a corona a títol hereditario con o nombre de dinatía capeta u d os capetos d esta traza o reino de francia occidental esdevién o reino de francia o cambeyo de dinastía lo cuentan asinas en o liber regum o reino de francia teneba a lo rei en o cabalto d a hierarquía feudal y tien o refirme d a ilesia como rei coronato por ella en a practica no tien autoridat reyal que en as propias posesions que en o sieglo xi yeran parís orliens y as suyas redolatas as posesions d o rei yeran o dominio reyal en o resto d o territorio os duques y contes teneban independencia de feito a lo principio os condatos correspondeban en cheneral a diocesi pero as mugan van evolucionando por matrimonios herencios compras y guerras locals o rei tamién va estendillando china chana o dominio reyal os contes de piteus prenen o títol de duques d aquitania a fins d o sieglo x y sozmeten o ducato de gascunya a meyatos d o sieglo xi en o sieglo xi bi ha dos luengas propias d as elites d o reino de francia y que tamién son literarias o normando d os duques de normandía y reis de francia y l occitán en o sud a muga oriental fue creyata por o tractato de verdún manimenos o sacro imperio román chermanico tiene cada vegata menos control en o reino de borgonya y en l anyo o conte de forez que yera en guerra contra os lioneses cambeya o suyo churamiento de fidelidat dende o emperador chermanico a lo rei capeto encomenzando un proceso d expansión d o reino de francia en territorio d o sacro imperio román chermanico o dominio reyal forma un conchunto contino dende selis dica bourges o condato de flandres tien ciudatz ricas por a industria textil gant bruxas y ypres y tien més vinclos con anglaterra que li vende a lana y con territorios a l este d o río escalda o condato de campanya esdevién en o sieglo xii en o principal dominio d a casa de blois o condato de blois sigue en mans d a branca menor as ferias de campanya lagny provins troyes bar sur aube serán importants fuents d ingresos d os contes dende principios d o sieglo xi miembros d a dinastía d os capetos son duques de borgonya en l anyo guillén de normandía conquiere o reino d anglaterra o ducato de normandía pasa en l anyo a lo conte d anchú godofred de plantagenet os duques d anchú tamién dominan en maine y turena dende a primera metat d o sieglo xi o condato de bretanya pasa a estar baixo sobiranía d o ducato de normandía en o ducato d aquitania tien dos capitals piteus y burdeus en o sud os contes de tolosa tienen a sobiranía dende quercy rouerne gothia y a cuenca meya d o río roine marquesato de provenza os contes de barcelona tienen o condato de provenza y tienen influencia sobre os vasallos d o conte de tolosa en o liber regum comentan bella cosa d a chenealochía d os reis d ixas envueltas henrique de plantachenet conte d anchú y duque de normandía se casa en con alionor d aquitania heredera d o ducato d aquitania dos anyatas dimpués ye coronato rei d anglaterra con o nombre d henrique ii d anglaterra y ye bisnieto por parte de mai de guillén o conqueridor henrique se troba gobernando en cinco estatos anglaterra normandía anchú aquitania y bretanya pa os plantachenet anglaterra yera un dominio periferico os plantachenet yeran de luenga y cultura normanda u francesa tienen muito vinclo con anchú y s oposan a lo rei de francia como grans sinyors feudals bi ha una guerra intermitent en as marguins de isla de francia normandía turena poitou y lemosín dimpués de prener posesión d auvernia a fins d o sieglo xii felipe augusto de francia fa confiscar en totas as tierras francesas de chuan d anglaterra en os anyos vinients normandía anchú y turena son adhibitas a lo domino reyal felipe augusto posa como gobernador de bretanya a un primo suyo y lo rei d anglaterra no conserva en francia que gascunya y o centro d aquitania rechión de bordeus por matrimonios y herencios o dominio reyal s estendilla dica a picardía a fins d o sieglo xii felipe augusto de francia adhibe artois metat sudoccidental d o condato de flandres a los suyos territorios y quan prebaba d imposar a suya autoridat més a lo norte as ciudatz flamencas fan liga con o rei d anglaterra y os ducatos y condatos vicins brabant holanda limburgo y lorena fan una coalición chunto con o emperador chermanico otón iv manimenos en frederico augusto de francia desfa la coalición en a batalla de bouvines y flandres y pasa a estar en a subchección suya por un quasi un sieglo en o sieglo xiii bi ha muitos albichenses cerrinos en tolosa albi agen pamiers carcasona besers y lurs redolatas en o papa excomulga a lo conte de tolosa remón vi de tolosa sospeitoso de simpatizar con os cataros y a l anyo vinient fa clamar a la cruzata contra ellos felipe augusto de francia no se i suma pero si que lo fan muitos normandos y franceses d o norte en besers ye saqueyato y fan una mortalera con a suya población simón de montfort s estableix como mayestre y acosa a los cataros con a pretensión de recibir o condato de tolosa en consigue atra excomunión de remón vi a población occitana tien una reacción fura contra a población d o norte de francia pero ii d aragón defiende a lo conte de tolosa pero en pero ii y o conte son vencitos en a batalla de muriel simón de montfort ye asesinato en y o rei de francia loís viii de francia ye qui aproveita a ocasión en invade a rechión y tres anyatas dimpués o conte de tolosa acepta casar a la suya filla con o chirmán de loís ix de francia alifonso de piteus en o lenguadoc s adhibe en o dominio reyal de pa cutio felipe o fermoso prebaba de reforzar o poder d o reino a l egual que o suyo predecesor loís ix de francia o condato de campanya y bria ye adhibito a lo dominio reyal en o reino s estendilla a costa d o sacro imperio román chermanico en a redolata de león del roine entre y en barrois mouvent en vivarais y en valentinois en o interior d o reino de francia bi ha quatre grans estatos vasallos borgonya bretanya flandres y guyena o nombre d aquitania en francés oficial dende o sieglo xiii borgonya y bretanya son en mans d os capetos locals a qüestión d aquitania ye enreligata porque en parte ye en poder d os reis d anglaterra en loís ix firma un tractato con henrique ii d anglaterra en o que mugan o ducato de guyena a cambeyo d o vasallache de loís dende fins d o sieglo xii os flamencos se troban en rebelión de contino y vencerán a la caballería francesa en en courtrai encara que i haiga problemas pa mantener o control d o reino de francia os capetos tienen influencia fuera d as suyas mugas en carlos i d anchú esdevién conte de provenza por matrimonio en vente anyatas més tarde conquiere o reino de secilia dende un capeto esdevién o conte de borgonya as coronas de francia y navarra se troban en unión presonal entre y o delfinato que fue fundado por os contes d albón en o sieglo xi se posa baixo a protección d o rei de francia o delfín humberto li vende a lo rei as suyas posesions en os papas adquirioron o condato de venaissin en y comproron avinyón a lo conte de provenza en os papas residen en avinyón dende dica a muerte de carlos iv de francia en sin hereus barons fa acabar con él a linia dreita d a dinastía d os capetos a lei salica fa que i haiga un problema succesorio en francia pero no en navarra on hereda a suya sobrina chuana ii os reis d anglaterra reivindicaban a corona de francia o exercito anglés iba ganando a guerra a lo principio gracias a los arquers que permitioron exitos en as batallas de crécy y azincourt os angleses no pueden controlar por muito tiempo os territorios conquiestos por no tener refirme local a diferencia d os plantachenet d o sieglo xii yeran vistos como forans a sola rechión de francia on bi ha un refirme cutiano a los angleses ye en guyena os franceses yeran desorientatos y en estato de guerra civil armanyacs contra borgonyons pero a hostilidat contra os angleses iba aumentando y chuana d arco se n aproveita os capetos dreitos s estinguen en y se planteya un problema de sucesión os grans de francia adrezan més a suya atención por felipe de valois por estar francés que por atros candidatos posibles como eduardo iii d anglaterra nieto de felipe o fermoso eduardo pareix aceptar lo pero dimpués reivindica a corona y ataca os suyos exitos melitars son importants destrucción d a flota francesa en a batalla de l écluse en flandres en a victoria en a batalla de crécy en y de piteus en on o rei de francia chuan o bueno ye feito presionero en por o tractato de brétigny una guyena asaber lo d examplata muito més gran que a redolata de bordeus plegando dica piteus y cevennes ye atribuita a lo rei d anlaterra a cambeyo de renunciar a la corona francesa manimenos carlos v de francia tien de conestable a lo bretón bertrand du guesclin y pronto reconquiere os territorios perditos enta os angleses no dominan que calais ponthieu y as rechions de bordeus y bayona s estableix un equilibrio fráchil a prencipios d o sieglo xv bi ha dos clans franceses opuestos os armanyacs que son fuertes en o centro y sud y os borgonyons chuan o bueno cede a un fillo suyo dito felipe l atrevito o ducato de borgonya que fa una politica prou independient y convence a carlos vi l ababol desherede a lo delfín carlos en proveito d henrique v d anglaterra henrique v qui en ya heba vencito a la caballería francesa tien una enchaquia pa reviscolar a guerra en chuana d arco libera orliens que yera asitiata por os angleses y fa coronar a carlos vii de francia en reims y dende ixe inte os angleses reblan y retaculan en no conservan que calais y a guerra remata os duques de borgonya han aproveitato pa asegurar se a suya posición en una ampla zona entre o sacro imperio y o reino de francia y poseyen o ducato de borgonya flandres artois picardía o ducato de nevers ye en mans d una branca menor d a familia y o ducato de bretanya gana independencia en o tot o sieglo xiv o biarn se libera d a sobiranía anglesa y francesa en o reinato de loís xi de francia se produce una luita contra carlos o temerario duque de borgonya a la muerte de carlos o temerario o rei s anexiona a lo dominio reyal o ducato de borgonya artois y picardía manimenos a sucesión d a casa de borgonya pasa a los habsburgo por o matrimonio d a filla de carlos o temerario con maximilián d austria en o ducato de nevers esdevién un feudo fiel a lo rei flandres encara s escapa de l autoridat d o rei loís xi consiguió que o rei d aragón li entregase en prenda o rosellón y cerdanya a cambeyo de l aduya cuentra una revuelta en catalunya loís xi presionó sobre a casa d anchú pa que adhibisen o suyo herencio territorial anchú y maine a lo dominio reyal tamién consigue que o rei renato de napols y conte de provenza legue indreitament o suyo condato de provenza a lo rei de francia dimpués que alfonso v lo magnanimo lo destrone de traza que en se proclama a unión d o condato de provenza a francia en o interior de francia contina a consolidación d o dominio reyal por meyo d a incorporación d infantatos y atros feudos terminando principalment entre o sieglo xvi y xvii a oposición a los habsburgo dominó a politica exterior de francia dica meyatos d o sieglo xviii y ye un herencio d a edat meya os habsburgo yeran herederos d a casa de borgonya y tamién d a casa de trastamara y doncas d a casa d aragón que yera oposata a los anchú en o reino de nápols y o reino de secilia carlos viii de francia quiere fer valer os suyos dreitos por o reino de nápols procedents d a casa d anchú pa tener as mans libres torna artois y franco condato a los habsburgo en y rosellón y cerdanya a la corona d aragón carlos viii fracasa en italia a l egual que loís xii manimenos francisco i de francia vence en a batalla de marignano en pa dimpués enfrentar se a carlos v en por o tractato de cambrai flandres y artois s unen a lo imperio y ye o unico caso d expansión d o imperio a l ueste d a linia fixata en l anyo por o tractato de verdún manimenos a guerra esclata de nuevo y en carlos v lega os países baixos y o franco condato a felipe ii quan os habsburgo teneban as arcas vueitas firman en o tractato de cateau cambrésis y francia conserva os tres bispatos ocupatos en calais conquiesto a los angleses en pero pierde italia on no conserva que o marquesato de saluzzo que estió vasallo d o delfinato en henrique iv reconoix as pretensions d o duque de savoya sobre saluzzo y a cambeyo n obtién bresse bugey y gex en a decada de o duque de bretanya preba de casar a la suya filla y heredera ana con maximilián d austria viduo de maría de borgonya en esto fa que os franceses interviengan a la fin ana se casa con o rei de francia carlos viii en y dimpués con o suyo sucesor loís xii de francia manimenos o ducato no ye unito a la corona amés loís xii casa a la suya filla claudia de francia con francisco d engolesme o futuro francisco i de francia baixo o suyo reinato en os estatos de bretanya aplegatos en vannes demandan a unión perpetua y a cambeyo se reconoixen os dreitos y privilechios d o ducato loís xii y francisco i aportan a la corona os infantatos que controlaban ducato d orliens condatos de blois y valois y engolesme a etapa vinient afecta a lo dominio d o duque de borbón con títol de conestable formato por feudos y infantato o territorio d o conestable prene una gran extensión en o sieglo xv con o bourbonais mancha auvernia forez beajoulais etc en francisco i reclama a restitución d os infantatos como o conestable ye refuchiato amán de carlos v o conchunto d o suyo dominio recuperato u confiscato pasa a mans d a corona en as anyatas vinients quan henrique iv de francia puya plega a la cadiera reyal accede tamién por herencio a un amplo dominio as posesions en o interior d o reino s unen a la corona en biarn y a baixa navarra que yeran estatos sobirans d henrique iv s anexionan en y ya no quedarán que poquetz feudos henrique iv ye asesinato en y esto enfebleix a monarquía ye o cardenal richelieu menistro de loís xiii dende dica qui restableix y refuerza l autoridat d o estato dende o cardenal mazarino contina esta politica a penar d a resistencia d os notables y os grans d o reino a fronda en o cardenal muere y loís xiv decide exercer solo o poder seguindo a mesma dirección a expansión territorial ligata a la luita contra os habsburgo d espanya y austria ye por razons estratechicas ocupar posicions que permitan intervenir en alemanya u italia y impedir que os habsburgo ocupen posicions que lis permitan d intervenir en francia en os tractatos de westfalia posan fin a la guerra d as trenta anyatas francia obtién a reconoixencia d a suya sobiranía en tres bispatos ocupatos dende y bells territorios d alsacia d esta traza tien ya cabos de puent en o imperio o tractato d os pireneus de posa fin a la guerra contra espanya que li cede rosellón a cerdanya norte artois de fueras de saint omer y parte d o flandres maritimo hainaut y luxemburgo as guerras contra os habsburgo países baixos y o reino d anglaterra ocupan unas anyatas o reinato de loís ix o resultato ye l anexión de part d os países baixos enantes espanyols d o franco condato y d o resto d alsacia con estrasburgo o expansionismo s enfebleix os borbons gobiernan en espanya y os países baixos pasan a austria con o que cambeya o contexto diplomatico francia plega a fer liga con austria contra prusia y anglaterra en a expansión se fa més amoniquet y estanislau leszczynski antigo rei de polonia esdevién duque de lorena vitalicio en cuentas de francisco o marito de maría tresa d austria que recibe o gran ducato de toscana en compensación quan muere estanislau o ducato de lorena s adhibe a lo reino y en a republica de chenova cede corcega a francia en o territorio francés ye como l actual pero sin savoya niza avinyón y o condato venaissin prencipato de montbéliard y ciudat de mülhausen en o sieglo xviii francia conoix una centralización administrativa bi ha fidelidat a la monarquía y a luenga francesa se cheneraliza en as elites socials as divisions administrativas son gubiernos territorios baixo o control d un gran sinyor que tien una función melitar u de mantenimiento de l orden y generalités baixo un intendent con una función de chestionar a fiscalidat as obras publicas y a policía en nombre d o rei os gubiernos aumentan os suyos poders en as guerras de relichión u d a fronda y a monarquía despulla d o suyo poder a los sinyors os parlamentos y cortz sobiranas son instancias chudicials que executan una función politica important a la fin de l antigo rechimen bi ha distinción entre países d estatos en os que una asambleya vota y distribuye os impuestos y países d eleccions en os que os achents d o rei actuan dreitament a revolución francesa esclata en y fa que caiga a monarquía anyatas més tarde os privilechios son abolitos a nueit d o d agosto o d agosto son declaratos os dreitos de l hombre y d o ciudadán a sobiranía d a nación sustituye a la sobiranía d o rei a centralización de l antigo rechimen arredol d a figura d a monarquía en a capital contina en a revolución francesa con o rechimen chacobita contina a expansión territorial pero ya no será tan decisiva como en a edat meya y en l antigo rechimen bi ha un cambeyo administrativo y en l asambleya constituyent fa una división de francia en departamentos que entrará en vigor en febrero de a mida d os departamentos se fa d una traza que permita a los habitants plegar a la capital en un día a población local eslei a los miembros d as asambleyas departamentals que pueden d esta traza canalizar as reivindicacions locals os departamentos esminglanan as provincias historicas prou grans pero resucitan bellas entidatz antigas périgord dordonya quercy lot y rouerge aveyron en napolión bonaparte posa a un prefecto en cadagún d os departamentos os prefectos yeran més poderosos que os intendents d enantes de dimpués d a revolución en francia se reivindicaban unas mugas naturals pa chustificar una expansión territorial os monts pireneus a o sud os alpes y o rin a l este se concibe a luenga francesa como ferramienta pa unificar a nación francesa en cuenta d un criterio de pertenencia a la nación u de definición d a nación francesa se concibe que as atras luengas son elementos de l antigo rechimen u vehiclos d o separatismo avinyón y o condato venaissin son anexionatos en en ye anexionata savoya en o prencipato de mónegue o condato de niza o bispato de basilea y enclaus de saarwerden salm y montbéliard tamién son anexionatos en francia declara a guerra a la casa d habsburgo con qui fan liga prusia reino unito espanya y países baixos dimpués de bellas derrotas l exercito d a republica francesa s imposa en dezaga d a muga noreste a l atro anyo s anexionan os países baixos austriacos y o bispato de lidje y a l inte se dividen en departamentos en se desvién o mesmo en a marguin ezquierda d o río rin mülhausen y a republica de chinevra s incorporan a francia ixe mesmo anyo en o periodo napolionico o imperio francés ye muito més gran que no pas a francia que se reivindicaba con unas mugas naturals dende s estendilla dende roma dica hamburgo o tractato de parís d o de noviembre de que remata as guerras napolionicas torna a francia as mugas de d alto u baixo no conservando que pocos enclaves anexionatos en a revolución francesa dimpués d a derrota de napolión se restaura a monarquía a expansión europea s atura y as prebatinas d anexión topetan con a oposición d atros estatos en muere loís xviii y ye succedito por carlos x que ye ultramonarquico en chulio de bi ha una revolución que lo derroca y sienta en a cadiera reyal a lo duque d orliens loís felipe d orléans se creya una monarquía costitucional que ye sostenita por a burguesía loís felipe abdica en a revolución de febrero de quan ye proclamata a segunda republica francesa en aviento de loís napolión bonaparte fillo de loís un chirmán de napolión ye esleito president tres anyatas dimpués un golpe d estato y un plebiscito concentran o poder en loís napolión bonaparte que restableix o imperio en y prene o títol de napolión iii en o rei de cerdenya y piemont cede savoya y niza a francia a cambeyo de l aduya en a politica d unificación italiana en prebó d aprobeitar o conflito entre austria y prusia pa ocupar belchica y luxemburgo pero bismarck lo impedirá as tropas alemanas rodeyan parís o gobierno se refuchia en burdeus o imperio se desfa quan os prusians fan presionero a napolión iii en a batalla de sedán en setiembre de se proclama de nuevo a republica a tercera republica francesa consolidata a fins d a decada de a iii republica durará dica a segunda guerra mundial en chinero de se firma un armisticio con alemanya y por o tractato de francfort d o de mayo de francia cede a alemanya alsacia de fueras de belfort y una part de lorena con a ciudat de metz as tropas francesas resisten a las tropas alemanas en a batalla d o marne en setiembre de y o conflicto durará anyatas dimpués d a rendición d alemanya as rechions chermanicas d alsacia y lorena tornan a francia sin consultar lo a la población local en gran part chermanofona francia reclama os districtos de sarre louis y sarrebruck seguntes presuntos dreitos historicos encara que estatos unitos s oposa a esta reivindicación se plega a un alcuerdo sobre a creyación d un territorio d o sarre sozmeso a un estatuto especial o de mayo encomienza a batalla de francia una campanya melitar que remata o de chunio de en a que a wehrmacht d o tercer reich invadió os países baixos belchica luxemburgo y francia os franceses no son capaces de defender sen bien en a guerra contra alemanya encara que i heba una linia defensiva en a muga con alemanya a linia maginot y que feban servir voluntarios republicans espanyols en a primera linia de combate os alemans entran por o noreste muga de francia con belchica francia firma un armisticio con alemanya o de chunio de y queda dividita en dos zonas una zona ocupata dreitament por alemanya en a metat norte y a costa atlantica y un estato titere en o centro y sudeste dito francia de vichy y con capital en vichy y dirichito por o mariscal philippe pétain alsacia y lorena rechions historicament chermanicas tornan a alemanya y niza y savoya son anexionatas por italia en chulio a cambra de diputatos y o senato chuntos en una asambleya nacional da poders plens a pétain que se compromete a colaborar con alemanya en chunio de o cheneral charles de gaulle funda o movimiento d os franceses libres en londres con a intención de continar a guerra manimenos son poca chent en chunio de os aliatos desembarcan en normandía batalla de normandía y en agosto de liberan parís se restableix un rechimen democratico baixo a dirección de charles de gaulle que dimite en francia consigue exercer un papel en a politica internacional en a postguerra y participa en a ocupación d alemanya en se creya una nueva constitución y se funda a quatrena republica francesa se produce una recuperación economica francia s asocia con atros países d europa occidental pa formar a cee as colonias luitan por a suya independencia os franceses son derrotatos en indochina y la pierden o imperio colonial francés encomienza a desfer se os alcherians se rebelan en y francia considera alcheria una colonia como as atras por tener muita población francesa os pietz negros en de gaulle ye president y se prepara una nueva constitución que s aprueba en referendum en setiembre naixendo a quinta republica francesa en francia accepta a independencia d alcheria por os alcuerdos d evian y a mayoría d os pietz negros tornan ta francia sendo establitos en a costa mediterrania contribuindo a l afrancesamiento d occitania de catalunya norte y de corcega a sociedat ye o conchunto de presonas que comparten fins procupacions y costumbres y que interactúan entre ellas establindo una comunidat tamién ye una entidat poblacional u habitat que incluye os habitants y a suya redolada tot el interrelacionato con un prochecto común que lis da una identidat de pertenencia antimás significa un grupo con ligallos economicos ideolochicos y politicos y supera o concepto de nación estau sería a sociedat occidental como una sociedat de nacions etcetra todas istas sociedatz son l obchecto d estudeyo d as sciencias socials en especial d a sociolochía antropolochía ecolochía etcetra istas agrupacions no han d estar concepcions abstractas sino que han de tener una representación en un medio por un regular o territorio y un alto grau d acción social conchunta en atro caso no pueden estar obchecto d una metodolochía con metodos sociolochicos ta la suya analís y farían parti d o conoiximiento filosofico teolochico u d atros sabers no empiricos antimás d os habitadors a redolada y o prochecto societario pueden adhibir se ie atras categorías t a definición de sociedat seguntes a especialidat d o prochecto u d o suyo grau de desembolique isto será a tecnolochía alcanzada en os medios de producción dende una sociedat primitiva con a simpla tecnolochía especializata de cazataires muit poquet maneficios dica una sociedat muderna con complexa tecnolochía muitos maneficios practicament en todas as especialidatz istos estadios de civilización incluyirán o estilo de vida y o suyo ran de calidat asinas que será simple y de baixa calidat comparativa en a sociedat primitiva y complexo u sofisticato con alta calidat comparativament en a sociedat industrial a calidat de vida comparativament ye controvertito pues tien aspectos subchectivos respective a cómo ye entendita por os subchectos no podemos saber quanto disgraciaus se sentiban os hombres prehistoricos por no tener televisión o escudo de francia ye un d os muitos simbolos republicans de francia apareixe en documentos oficials en uniformes policials en a frontera de muitos edificios publicos ya sían estatals u municipals y tamién en os pasaportes liga muitos temas recullitos d a tradición greco latina en as cerimonias de l antiga roma os machistratos importans iban preceditos d uns lectors istos lebaban fasciclos que representaban o poder d o estato ixe simbolo estió recullito poco dimpués d a revolución francesa ta representar o poder y l autoridat d a republica o manullo de caixigo representa a inmortalidat y a fuerza d a nación mientres que o laurelero representa a l heroe esfendendo a la mai patria as inicials rf significan république franaise en francés republica francesa parís paris en francés y oficialment ye a una ciudat de francia d a que ye a suya capital trescruzata por o río sena o municipio u comuna de parís tien habitants y ye o centro d un aria metropolitana d una población de d habitants una d as mayors d europa y que corresponde a la rechión parisina u le de france en francés una d as rechions de francia con una superficie de km² a suya densidat de población ye de hab km² parís ye a prencipal ciudat d o país seu d o gubierno central francés y puesto a on se troban as prencipals representacions diplomaticas d atros estatos antiparte ye una ciudat con gran importancia economica en estar chunto con londres o centro economico más important d europa dende que chulio césar conquirió as galias en ac y adhibió o suyo territorio a la republica romana a ciudat de parís que se troba situata en un puesto estratechico a o canto d un río navegable como ye o río sena y en una crucillata natural de camins esdevenió una ciudat de gran importancia historica encara más quan esdevenió a capital d o reino franco estando asinas ya ta cutio a capital d os sucesivos reinos y republicas d a historia de francia dica l actualidat por ixe herencio d a historia a ciudat tien quantos edificios y puestos d intrés repuis de más de anyadas d historia fa parte d a organización d as ciudatz d o patrimonio d a humanidat actualment mas d a metat d a población menor de anyadas d a ciudat tien ascendencia forana en particular d orichen magrebí y d as antigas colonias francesas de l africa sozsajariana se conoix a presencia de población estable alto u baixo en o territorio d a ciudat de parís a lo menos dende a dita cultura chasséen ac ac mientres o neolitico as primeras noticias historicas d a ciudat son d o sieglo iii ac quan un pueblo celta dito parisii u parisios fortificó a isla d a cité que forma o corazón u nuclio d a ciudat iste pueblo yera qui habitaba a redolada quan i plegoron as tropas de chulio césar a las galias o ac y pareix que nomás ocupaba una chicota isla d o río sena ye fácil que a isla d a cité encara que ista hipotesis ye hue en descusión y podría estar belatra isla hue desapareixita en cambear o curso fluvial en os tiempos de chulio césar a ciudat prenió o nombre de lutecia os romans enamplaron as antigas mugas celtas d a ciudat especialment sobre o canto cucho d o río sena a población d a ciudat en ixas envueltas yera prou chicota alto u baixo habitants y a ciudat no yera mas que una ciudat como quantas atras en as galias en contimparanza a ciudat de lugdunum hue león d o roine teneba habitants y yera a prencipal ciudat romana en as galias sindembargo mientres o imperio román bells emperadors vivioron en a ciudat en o baixo imperio román a población parisina se replegó dezaga d as murallas d a ciudat por a inseguridat provocata por as invasions chermanicas cal parar cuenta que o limes u muga d o imperio con chermania yera prou amanato sindembargo dende o sieglo iv tenemos constancia d a existencia d arrabals en a ciudat difuera d o recinto murallato ye en ixe inte que la ciudat recuperó o suyo antigo nombre de parís vinclato a l antigo pueblo celta que i viviba en a fortaleza d a bastilla que se trobaba en l orient d a ciudat se encetó oficialment o movimiento que se conoix como revolución francesa baixo napoleón iii a ciudat tien a suya transformación urbana más significativa o emperador encarga a lo barón haussmann a execución d os cambeos que fuesen menester fer ta convertir parís en a ciudat más muderna d o mundo en a suya epoca asinas s espalda gran parti d a ciudat antiga y medieval y se pasa a los grans bulevars y edificios mudernos estando o más destacato a opera garnier se facioron en ista epoca importants obras publicas en a ciudat iste periodo plega a la suya fin dimpués d a cayita d o emperador debito a la redota d o suyo exercito en a guerra franco prusiana exposicions universals parís estió seu mientres a segunda metat d o sieglo de quantas exposicions en que bi heba expositors de tot o mundo amás destacata estió en remerando lo primer xentenario d a revolución francesa ta iste evento fue construita a torre eiffel que encara que habría d estar desmontada una vegata rematata la exposición contina actualment en o suyo plazamiento orichinal o sieglo xx s enzeta con a construcción d o metro de parís os feitos más importants que escayezen en a ciudat mientres ixe sieglo serán en muitas ocasions vinclatos con o metro en a prencipios d a segunda guerra mundial a wehrmacht d o tercer reich de hitler conquiere a ciudat parís fue almenistrata por as fuerzas alemanas d ocupación que l albandonoron dimpués de quatre anyadas sin causar muita destrucción en contimparanza con atras ciudatz europeas en ista guerra desembolique urbán baixo l administración d o president franois mitterrand en a decada d os anyos y prencipios d os anyos a ciudat tien un nuevo empentón en o suyo urbanismo y infraestructura s esviellan sectors deprimitos d a ciudat sobretot barrios d o canto cucho y a villette se n devantoron nuevos edificios emblematicos como a biblioteca l arco d a esfensa u o museu d orsay y s esvielló lo museu d o louvre una d as carreras mes importants y conoixitas de parís ye os champs élysées que principia en o arco d o trunfo de parís a rechión de parís concentra alto u baixo a quatrena parti d a producción industrial de francia a suya economía s empara alazetalment en a fabricación de maquinarias de toda mena ye de destacar tamién a producción d articlos de luxo como l alta custura as choyas y os perfumes en o suyo puerto sobre l atlantico en l amanat ciudat de le havre moviliza o quatreno mayor volumen de tonelache en europa o sector financiero d o país se concentra en ista ciudat y l agricola se mueve mayoritariament en a ciudat que poseye a mayor bodega de mercancías agricolas d o mundo abtiparte francia ye o prencipal destín toristico en o mundo y muitos d os toristas vesitan a suya capital o sistema de transporte de parís ye d una eficacia destacata ta una megalopolis d ista grandaria as suyas vías se mantienen en sobrebuén estau y l unico problema ta os vehíclos ye o exceso d os mesmos un eficaz sistema une os trens de redolada con o sistema de metro que a la suya vegada ye unito a un denso rete de rotas d autobuses lo que fa que siga muit fácil mover se por a ciudat que amás tien dos aeropuertos internacionals dende os qualos se puet plegar a fote a lo centro d a ciudat parís s enlaza con a resta d europa gracias a un muderno rete d autopistas y a lo sistema ferroviario que cuenta con o tgv ta conectar con os diferents puntos d o país con londres y dende con frankfurt d o main actualment a ciudat tien un d os endices de contaminación ambiental más alto d europa anque tien una considerable cantidat d espacios publicos y zonas verdes o caos d o tracaz y bell atras circunstancias fan que a ciudat siga menos agradable de recorrer d o que podría estar en virtut d os suyos atractivos urbanisticos y historicos pasiar por a ciudat en bicicleta ye difícil si se confronta con atras capitals europeas debito a lo poco numero de kilometros en vías ta istos vehíclos o particular foriconismo de bells automotors y a contaminación un cada vegata más alto numero de presonas vive con animals lo que ha feito d a chestión y control d os repuis organicos d istos animals un serio problema parís tien un puesto privilechiato en l arte y a cultura a ran mundial en os zaguers sieglos astí han naixito movimientos artisticos como o expresionismo o surrealismo y o fauvismo y importants feguras de l arte y o pensamiento como rené descartes voltaire victor hugo émile zola alexandre dumas fillo edgar degas claude monet jean paul sartre u jean renoir tamién ha acullito a muitos artistas foranos como leonardo da vinci vincent van gogh u pablo picasso y a escritors como ernest hemingway gabriel garcía márquez y atras celebridatz como alexander von humboldt amás a ciudat cuenta con una gran cantidat d obras d arte dividitas en os suyos moltiples museus y coleccions privatas dentro d istos tresoros o más destacado ye a famosa mona lisa una pintura de valgua incalculable por atra parti o patrimonio arquitectonico de parís ye unico en o mundo denguna atra ciudat ha devantato tantos y tan valiosos edificios d os más destacatos arquitectos universals parís tién una gran tradiccion esportiva y ha organizato belunas d as competicions esportivas mes importants d o mundo un d os equipes mas destacatos d a ciudat ye o parís saint germain tamién conoixito a sobén como psg un d os millors clubs de fútbol de francia y en l actualidat tamién d europa a ciudat tién d alto u baixo instalacions esportivas d entre as que bi ha de destacar se hi pistas de tenis chimnasios municipals piscinas estadios municipals y dos instalacions ta esportes acuaticos grenoble en arpitano grenoblo ye una ciudat fabril y comercial clavada alto u baixo a una distancia de km al sudeste de león d o roine a capital d a suya rechión fa parte d a rechión de roine alpes d o departamento de l isra y d o districto de grenoble en ye a suya capital amás d estar a capital de cantons a suya población ye de habitants en l anyo a suya actividat comercial prencipal ye a fabricación de produtos textils sustancias quimicas y dispositivos electricos antimás poseye una gran universidat en o sieglo xix os industrials d a ciudat empentoron a construcción de plantas hidroelectricas grenoble estió a seu d os chuegos olimpicos d hibierno en a suya decena edición en categoría principal marsiella en occitán marselha en francés y oficialment marseille ye a segunda ciudat más gran de francia situata en l antigua provincia de provenza dencima la mar mediterrania ye o puerto comercial más gran de francia a ciudat cuenta con una población de censo de y habitants en l aria urbana de marsella ais de provena a suya superficie ye de km² y a suya densidat de población de hab km² marsella ye a préfecture capital d o département bocas d o roine fue fundata por os griegos focenses enta l anyo ac sieglos dimpués esdevinió una polis y a ciudat griega més important d a mediterrania occidental os griegos de marsiella feban liga con a republica romana pero esta ciudat fue anexionata a roma por chulio césar porque refirmaba a lo partito de pompeu en os visigodos conquieren as ciudatz d arlet y marsiella actualment a población d orichen alcherín forma un alto porcentache debant d a población nativa occitana entre a población aloctona tamién bi ha presencia de pietz negros pieds noirs franceses de diferents orichens forachitatos dimpués d a guerra d alcheria león d o roine en francés lyon y en francoprovenzal liyon ye a tercera ciudat más gran de francia ye a capital d a rechión d auvernia roine alpes y d a metropoli de león a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de km² ye situada en a unión d os ríos roine y saona a una altaria meya de metros dencima d o ran d a mar o suyo nombre provién d o galo lugdunum a ciudat fortificata d o dios lug amanix en a cronica de sant chuan d a penya como león del royne pa esferenciar lo d o leyón peninsular en a cronica de morea s escribe león sobre el rose u simplament leon en una versión de las cronicas d os chudeces de teruel s escribe leon sobre el roine en atras se copia mal lo que i yera enantes referindo se a lo concilio ecumenico de celebrato en esta ciudat os suyos barrios antigos d o renaiximiento fan parte d o patrimonio mundial d a unesco fa parte d a organización d as ciudatz d o patrimonio d a humanidat enchega a atras ciudatz parís marsiella estrasburgo lille a traviés d o tgv atomo d o latín atomum y este d o griego intrestallable ye a menor cantidat d un elemento quimico que tien existencia mesma y que no se puet troixar meyant procesos quimicos o concepto d atomo ya fue proposato por bells filosofos griegos como democrito y os epicurios sin dembargo fue oblidato dica que o quimico anglés john dalton revisó a ideya en a suya teoría atomica en o sieglo xix gracias a os treballos d avogadro se principió a distinguir entre atomos y moleculas a visión moderna d o suyo tarabidato interno habió d asperar dica la preba de rutherford en y o modelo atomico de bhr bells trobos scientificos posteriors como a teoría quantica y os enantos tecnolochicos como o microscopio electronico han permeso de conoixer con mayor detalle as propiedatz fisicas y quimicas d os atomos encara que a mayor parti d un atomo ye espacio vueito os atomos son composatos de particlas mas chicotas por comenencia se gosa dividir en en o caso d atomos en estato neutro o numero d electrons ye identico a lo de protons que ye o que caracteriza a cada elemento quimico o numero de protons d un atomo se clama numero atomico y determina a suya posición en a tabla periodica d os elementos os atomos con o mesmo numero atomico pero distinta masa atómica por tener diferent numero de neutrons se claman isotopos india u oficialment a republica d a india en indi bhrat gaarjya ye un país situato a lo sud d asia ye o sieteno país más gran d o mundo km² y o segundo con mayor población d habitants rodiato por l ocián indico por o sud a mar arabica a l ueste y o golfo de bengala a l este india tien una linia de costa de km muga a l ueste con pakistán a lo norte y nordeste con nepal china y bután y a l este con bangladesh y myanmar amanatos a las suyas costas d o sud en l ocián indico se troban as islas maldivas y sri lanka cuna d a cevilización d a val de l indo y rechión de rotas historicas y grans imperios o subcontinent indio fue conoixito mientres gran parti d a suya historia por a suya riqueza comercial y cultural quatre d as prencipals relichions hinduismo budismo chainismo y sikhismo s orichinoron astí mientres que o zoroastrianismo o chudaísmo o cristianismo y l islam bi plegoron en o primer milenio d a nuestra era enamplando a diversidat cultural d a rechión gradualment anexionata por a companyía britanica d as indias orientals dende primerias d o sieglo xviii y colonizata por o reino unito dende meyatos d os sieglo xix ta esdevenir una colonia dita raj britanico india esdevenió una nación independient en dimpués d una intensa luita por a independencia maracata por una resistencia no violenta dirichita por mohandas karamchand gandhi india ye una republica dividita en estatos y territorios con un sistema de democracia parlamentaria republica parlamentaria democratica estando o pais democratico con mayor numero d habitants ye a dotzena economía más gran d o mundo y a quatrena seguntes o endice de paridat de poder alquisitivo una serie de reformas economicas feitas dende han transformato lo país en una d as economías con mayor tasa de creiximiento manimenos encara bi ha uns nivels prou altos de pobreza analfabetismo malautías y malnutrición o suyo actual president ye apj abdul kalam y o suyo primer menistro ye manmohan singh a capital d o país se troba en nueva delhi encara que a suya mayor ciudat seguntes o numero d os suyos habitants ye bombai fa parte d a commonwealth y tamién de l organización d as nacions unitas os idiomas oficials d o país son l indi l anglés y atras luengas mas o toponimo india ye un derivau de indus que dimana d a parola hindu d o persa antigo preso d o sanscrito sindhu que ye a denominación historica d o río indo os griegos antigos se referiban a los indians como indoi que traduce chent d o indo pueblo d o indo o termin hindostán se referiba en persa enantes de a lo territorio constituito por os actuals pakistán y india en textos medievals aragoneses se refieren a esta tierra como india pero en o manuscrito alchamiau d urreya de xalón escriben alhindi en a india bi ha muitos pueblos presents con identidatz y orichens diferents a mes gran part d os pueblos d a india perteneixen a familias lingüisticas munda dravidica y indoaria os dravidas dominan en o deccán os munda en o centro ueste y os indoarios en as compleganzas d o indo y o gangas en l aria mugant con o tíbet y birmania bi ha pueblos d a familia sino tibetana relacionaus con os tibetans a mes gran part d a población son seguidors d o hinduismo evolución d o brahmanismo y d o vedismo indoario y una d as grans relichions politeístas actuals bi ha muita población musulmana y encara que constituyen una minoría en a india bi ha més millons de musulmans indians que en muitos países de mayoría musulmana o sikhismo ye una relichión sincretica entre o hinduísmo y o islam relichions con menos seguidors son o chainismo y budismo que apareixioron en a india pero que no podioron fer sen mayoritarias y ciertas relichions d orichen forano como o zoroastrismo d os parsis o cristianismo y o chudaísmo os mas antigos asentamientos humans d a india se troban en bhimbetka en l actual estato de madhya pradesh estando bells abrigos rocosos d a edat de piedra a primera presencia permanent de pobladors en un puesto ye de fa anyadas y seguntes l antropolochía yeran lugars habitatos por os ditos negritos dimpués fa o suyo desembolique una civilización abanzata conoixita como civilización d a val d o indo que floreixió mientres os sieglos xix ac xvi ac que seguntes os historiadors peteneixeban a poblacions dravidianas a civilización d a val d o indo remató quan plegoron a o subcontinent indio as primeras poblacions nomadas procedents d asia central de tipo indoeuropeu que se desplegoron por o norte d a india establindo ie a cultura vedica ista teoría no ye compartita por totz os historiadors ya que una parti fan constar a existencia d elementos de continidat entre la civilización d a val d o indo y a cultura vedica y creyen que en realidat os invasors nomás facioron que imponer a suya luenga o sanscrito a suya estructura social y as suyas creyencias relichiosas y que sindembargo adoptoron a mayor parte d os elementos culturals que hi troboron que yeran más abanzatos que los suyos propios en o sieglo vi ac gran part d a compleganza de l indo fa part d o imperio aquemenida os territorios indians constituirán adintro d este imperio a ventena satrapía dimpués de conquerir as satrapías de bactria y sogdiana o rei de macedonia aleixandre lo gran encomienza a ocupar a ventena satrapía dende verano de l anyo ac venció a los guerrers assakenoi tribus montanyesas asvakas y fació pactos con rei omphi de taxila esto li permitió de trescruzar lo río indo en l anyo ac y luitar contra lo rei poros de punchab que fue esconfito pero a qui dimpués li retornó o suyo reino plutarco parla d una entrevista en punchab entre aleixandre lo gran y sandrocottos u chandragupta un cheneral que dimpués creyaría a dinastía maurya dimpués de dominar o punchab aleixandre trescruzó o río ravi pa entrar en a compleganza d o río gangas pero gran part d o suyo exercito se niega a continar y aleixandre se vei obligau a tornar se ne a l ueste aproveitando o curso d o río indo arriban en o delta de l indo en l anyo ac con muitas perdugas por as malautías y os ataques d os indians en a historiografía indiana aleixandre o gran ye dito simplement alikasuddara considerau como un d os primers barbaros que devastoron o suyo mundo comparable a tamerlán en l anyo ac seleuco nicator un d os chenerals d aleixandre luita contra os maurya en as planas de l indo enta l anyo ac seleuco nicator fixa a muga con o dominio indián d os maurya en o hindu kush o reino de mágadha en a compleganza baixa d o río gangas se fació poderoso en os sieglos v y iv enta l anyo ac o cheneral chandragupta prenió o poder y fundó a dinastía maurya que forachitó a los greco macedons d a compleganza de l indo chandragupta fue succediu por bindusara en l anyo que feba campanyas en o norte d o deccán en l anyo bindusara fue succediu por ashoka con qui os maurya plegoron a lo suyo apocheu y que consiquió conquerir quasi tota a peninsula indostanica ashoka se convirtió a lo budismo y en fació a relichión d estato a la muerte d ashoka os maurya entran en decadencia y se produce una fragmentación territorial o zaguer maurya muere en l anyo ac se producen invasions de pueblos orichinarios d asia central y l actual afganistán como os greco bactrians os saces y os tocarios u yuezhi en tiempos d ashoka bi heba tres reinos conoixius en o sud d a india chola pandya y chera a on se cautivaba o roz bi heba comercio maritimo y se parlaba tamil estos estatos continarán existindo en o sieglo i entre as compleganzas d o narmada y godávari se desembolican os andhra que parlaban telugu y que teneban un estato propio poderoso en o sieglo i que dominará o centro d o deccán en o sieglo ii pa esminglanar se en o sieglo iii entre ac y ac os griegos de bactria conquirioron o norte d a plana de l indo os griegos fuoron dimpués sustituitos en o norueste d a india por os saces y a meyaus d o sieglo i por os yuezhi que conquieren o norueste y part d a compleganza d o gangas creyando o imperio kushan os saces emigran a l actual rachastán o imperio kushan plega a lo suyo apocheu a fins d o sieglo i y principios d o sieglo ii con kanishka y teneban a capital en pesawar en o imperio kushan se desembolica l arte greco budista dimpués de l apocheu os yuezhi van perdendo territorio desapareixendo os estatos yuezhi en o sieglo iv o imperio gupta yera gobernato por a dinastía homonima y estió o segundo imperio d a india con una duración dende l anyo dica a segunda metat d o sieglo v con una succesión ininterrumpita de pais y fillos os gupta estioron politicos brillants liberals permisivos y mecenas culturals muitas dinastías indias lis atorgaban muito respeto por estar descendients d a princesa kumara devi princesa divinizata d a dinastía lichavi feito que lis dió lechitimidat en o poder a traza d estar d os gupta cambeoron a imachen de l aristocracia debant d o pueblo fendo olvidar o recuerdo d o guerrero ario d a casta kchatrya pa esdevenir una cort con un sistema liberal de gobierno aimant d a cultura y o buen arte y con o yoga como disciplina corporal en cuenta d a caza u as artes marcials a chusticia yera relaxata pero i heba una fuerte hierarquía social con castas se sape poco sobre l orichen d os gupta que en as suyas cronicas no se remonta que a l anyo quan o prencipe shri gupta gobernaba un clan en magadha en a redolada de pataliputra lo succede ghatotkacha en l anyo y en o suyo reinato o prencipe pataliputra chandragupta aplega unos exercitos indians enta l anyo y los adreza contra os invasors kushana tocarios con exito o de febrero de l anyo instaura a dinastía imperial dita gupta esdevenindo ne o primer emperador o nombre gupta ye una composición d os toponimos d os dos reinos hindús magadha cuenca d o gangas l orichen presunto de chandragupta y gandhara cuenca de l indo encara que adorador d o dios visnú y hinduista respeta o budismo oficial d a india d ixos tiempos yera casato con a princesa kumara devi princesa divinizata d a dinastía lichavi y esto li daba lechitimidat en o poder a éll y a totz os descendients d una traza que beluns d os suyos descendients podioron consagrar sen con o sacrificio d o caballo samudragupta fue consagrato con o sacrificio d o caballo conquiere l ueste d a cuenca d o gangas estendilló os suyos territorios anexionando tot uttar pradesh madhya pradesh y bengala y imposó un vasallache a lo norueste d a india tamién adreza campanyas ta o decán en as monedas conmemorativas d a suya victoria se lei a inscripción sanscrita tamién estió un gran letrato y musico bi ha monedas que lo representan tanyendo l harpa se casó con a princesa datta devi talment atra lichavi chandragupta ii yera casato con una princesa vakataka y hereda o imperio gupta dimpués d asasinar a lo suyo chirmán ramagupta prenendo li a muller con a categoría de segunda muller gracias a las alianzas matrimonials con os vakataka podió estender o comercio ta la costa occidental derrotó a los satrapas de l ueste ditos shaka y consigue ubrir una frontera a la mar d omán ocupando rachastán y gucharat por o norte consolidó un tranquilo dominio gupta dica afganistán chandragupta ii cambeó a cort dende pataliputra ta ujjain maddya pradesh millor enfilata pa o comercio esta ciudat esdevién una fita pa as caravanas que dende o sud y as costas puyan ta o norte pa plegar a la rota d a seda en una zona ya pacificata pataliputra contina estando a capital d o gangas y yera plena de vida quan la visitó o pelegrín chino faxian entre l anyo y con chandragupta i heba un rolde de celebres artistas que actuoron en as nueu choyas literarias yera entusiasta d a cultura aquemenida y se fació retratar en as monedas barallando se con un lión kumaragupta i celebró o sacrificio d o caballo como samudragupta reina en paz con un imperio intacto enantes que os hunnos blancos esdeviengan una amenaza en as mugas d o norte desestabilizando a zona d a rota d a seda kumaragupta morió en una batalla contra os hunnos pero as suyas anyatas de reinato se consideran o maximo explendor d a cultura gupta estió amigo presonal de kalidasa y amés estió un gran poeta y mecenas de totas as artes a epoca d os gupta estió una epoca de culminación cultural en o periodo conoixito como india clasica que duró dica o sieglo viii o hinduismo plegó alavez dica una forma quasi definitiva estando auspiciato por o poder imperial encara que bi ha muita tolerancia relichiosa o budismo encara ye en florata encara que bells budistas tornan a las radices hinduistas dixando lo se desembolica una literatura profana en luenga sanscrita con kalidasa como representant o modelo d os gupta fue imitato por as cortz locals y tamién alochaban en os palacios a los autors celebres de l inte as prencipals ciudatz esdevinioron centros d irradiación artistica con biblioteca y tallers d obras d arte amés d estar mecenas bells gupta estioron artistas mandoron analizar y catalogar textos antigos amés de completar y replegar coleccions literarias gracias a esto se conservan muitas obras literarias indias dica huei o idioma oficial d o imperio gupta estió o sanscrito que encara que no yera una luenga parlata yera en a suya mayor florata literaria con cautivo d os cheneros teatro y cuento as matematicas abanzoron dica fins d o sieglo v quan aryabhta inventó o zero y o sistema decimal y achustó o valor exacto d o numero pi os primers arabes musulmans que contactoron con a india diciban a las matematicas arte indio indisat bi habió descubrimientos astronomicos como que a tierra chira arredol d o suyo eixe o a explicación d os eclixes de sol y de luna en quimica consiguioron fundir a columna u stambha de fierro feito que asombró a los invasors islamicos que la trasladoron en o sieglo xi ta delhi on encara la trobamos bi habió progresos en medicina y por eixemplo susruta en o sieglo iv ixemenó a practica d a disección os prencipes gupta donoron muitos diners a la construción y mantenimiento d os hespitals gratuitos ganando sen a confianza de bells subditos os gupta consiguioron tener comunicación y comercio con culturas de muito luent como a romana y la china quan os gupta plegoron a lo poder a india yera mayoritariament budista y os comerciants teneban o poder economico os budistas consentiban a puyata d atras relichions y se contentaban con tener o tracto favorable que teneban con atras dinastías encara que hinduistas os gupta veyeban en o budismo yera una ferramienta pa reforzar o comercio exterior y s interesaban en a suya teoría filosofica plegando a fundar universidatz como a de nalanda en as que o budismo esdevién pura metafesica a tendencia intelectual d o budismo fa que pierda ferbor popular y la chent se decante por o hinduismo encara que a teoría d o dharma budista siga considerando se dimpués d os gupta como bella cosa important en os estudeos filosoficos o budismo como relichión en a india d o sieglo vi pasará por un tiempo d agonía desaparición no sobrevivindo que en atros países desapareixendo de tot en a india entre os sieglos vi y vii o buda de sarnath ye una imachen d o culto d o suyo fundador que reflecta a intelectualización d o budismo o estilo gupta de sarnath planteya un buda metafisico abstracto aterrenal pétrio y distant d o fiel un purismo riguroso volumetrico trasforma as partz d o cuerpo humán en esferas cilindros piramides ecetra encara que o estilo de sarnath ye més coderent con a dotrina budista no impresiona a la masa popular que ye atraita cada vegata més as representacions vitals d os dioses hindús plens de vida y con aspecto principesco o induismo amanix como una nueva forma de brahmanismo y esta nueva fase en a evolución relichiosa puya a una categoría superior totz ixos cultos populars que o budismo heba sozterrato por o cauz d a devoción bhakti lis atorga una consistencia doctrinal mayor totz estos cultos populars se basan en una literatura mitolochica que os gupta han preservato en sanscrito que dimpués traducen a lo idioma hindí mayoritario y por ixo o sistema socio relichioso se dicirá hinduismo o cambeo social fa que a los gupta no los valoren u teman como guerrers d una traza que agora los valorarán como protectors d a tradición os nobles hindús rescatan a los brahmans de l olvido y los puyan de nuevo como casta superior y os brahmans lechitiman a los prencipes como descendients d os heroes miticos brahmans y nobles miran o refirme popular puyando de categoría os cultos que enantes yeran desvalorizatos u prohibitos a economía influye tamién en este cambeo en o sieglo iv os comerciants yeran en a suya mayoría budistas y aumentan as suyas riquezas mantenendo se como clase social important encara que no como casta en o sieglo v a inestabilidat en a rota d a seda y as invasions unas fan que s arruinen de tot o cambeo social que cherminó en o periodo gupta tendrá una florata en periodos posteriors en o renaiximiento hindú dimpués d os gupta ya no i habrá una clase mercantil poderosa d orichen hindú y o suyo puesto será ocupato en diferents epocas por chainos musulmans y parsis o triunfo d o hinduismo ye representato por o culto a vishnu y os primers templos edificatos a divulgación de l antiga literatura estendilló o culto a vishnu dica ixe inte vishnu yera considerato a ación preservadora de brahma siva en ye a destructora pero a tradición popular li dio o papel protagonista en as dos epopeyas d o mahabharata y d o ramayana on krishna y rama son avatars de vishnu en l arte gupta as representacions de vishnu son terrenals y aristocraticas as devocions locals transforman as enerchías femeninas d o dios en a suya muller laksmi diosa d a belleza y riqueza amés de krishna y rama amaneixen atros avatars como a sierpre ananta infinito sobre a que descansa o dios y l aliga garuda parabra valorata que lo transporta a totas partz as primeras construccions en piedra d a india son os templos de deogarh sanchi ter cherzarla y aihole en os porches d o templo de deogarh ye representato vishnu son templos més chicotz y con menos decoración que os templos chigants posteriors son concebitos como a casa d o dios en a tierra y o suyo proceso constructivo amaneix detallato en os manuals d arquitectura sagrata os vastu sastras os hunnos blancos tamién conoixitos como heftalitas s imposan en asia central en a primera metat d o sieglo v conquieren bactria y adrezan incursions ta lo norueste d a india dende l anyo os hunnos impedirán l acceso a la ruta d a seda skandagupta lis resiste a l egual que o suyo pai kumaragupta y los vence asegurando a muga norte pero ixo enfebleix a lo imperio gastos melitars interrupción d o comercio y no estió una victoria pa cutio veyendo en as zagueras anyatas d o suyo mandato nuevos abances hunnos skandagupta estió o zaguer gran gupta li succeden o suyo chirmán purugupta narasimhagupta kumaragupta ii y que pierden tota a part noroccidental d o imperio os emperadors gupta se veyen obligatos a refuchiar sen en as cortz meridionals mirando l amistat d as dinastías y cortz provincials dica a suya fin en l anyo budhagupta ye derrotato fuye y se refuchia en a universidat budista de nalanda dende l anyo o imperio gupta va desapareixendo poco enantes de l anyo os hunnos blancos invaden o norte d a cuenca de l indo y adrezan campanyas dica a india central y a cuenca d o gangas fendo mortaleras y saqueyos o imperio d os gupta se fragmenta y desapareix a metat d o sieglo vi os sobirans locals se repartirán chicotz principatos en bengala y magadha beluns d os quals durarán dica o sieglo viii as hordas d hunnos blancos son acotolatas enta l anyo por os persas sasanidas y os turcos celestes que lis fan pinza y os que quedoron en a india se disolvioron en a población os independentistas indians yeran dividitos entre os que refirmaban a l eixe y os que no lo refirmaban y miraban de conseguir una independencia pactada con o imperio britanico en pago a un refirme en a guerra en mohandas karamchand gandhi encomienza una campanya independentista con a mes gran part d os altos cargos d o congreso engarcholaus esclatan manifestacions contra os britanicos subhas chandra bose d orichen bengalí s alinia con as potencias de l eixe en o exilio organiza l exercito nacional indio u ina con prisioners que os chaponeses heban feito quan en febrero de prenioron singapur en marzo de o ina intentó liberar manipur chunto con os chaponeses pero los britanicos los enconfioron obligando los a rendir se en mayo de y amortando a chandra bose os laboristas de gran bretanya fan convocar eleccions en a india a fins de l anyo os musulmans votan en a suya mes gran part a a liga y os hindús en gran mesura votan a lo congreso os britanicos ninvían a tres achents que proposan instituir una confederación de dos estatos l aun pa os hindús y l atro pa os musulmans pero mantenendo un gubierno central comuns pa afers de defensa y relacions externas tamién proposan scindir o punchab y bengala o congreso y a liga acceptan pero no se posan d alcuerdo pa formar un gubierno interín en agosto de os musulmans atacan a los hindús en calcuta esclatan disturbios entre musulmans y hindús con una gran mortalera d unas presonas o bisorrei britanico d a india wavell acomanda a nehru que forme un gubierno y encara que a liga i participa continan as luitas entre musulmans y hindús en chinero de a liga refusa de participar en una asambleya constituyent os britanicos sustituyen a wavell por lord mountbatten os sikhes veyen como a liga se fa con o poder en punchab y veyen como solución sublevar sen y reclamar un territorio propio dito sikhistán o punchab ye scenario de luitas de musulmans contra sikhes y hindús con grans mortaleras o lider musulmán djinnah acceptó a partición d o punchab y nehru acceptó a secesión d os territorios de mayoría musulmana y a creyación d o estato de pakistán con estos territorios os estatos gobernaus por principes optarán a suya integración en o estato musulmán dito pakistán u o estato hindú dito india en chulio de o parlamento britanico votó a india independence act que instauró dos territorios independients a partición d a india britanica suposó grans movimientos de población en os hindús y sikhes abandonoron en masa o punchab occidental devez que os musulmans eslamporon d o punchab oriental con un resultau de millons de desplazaus y muertos un millón y meyo de musulmans d a plana d o río gangas emigra enta l ueste en especial a karachi en bengala se producen intercambios de población que afectan a més de millons d hindús y a millón de musulmans entre y en l anterior india britanica s han produeito intercambios de población que afectan a millons de presonas os estatos gobernaus por principes se deciden por integrar sen en a india u pakistán en diferents condicions particularment conflictivas en a qüestión de caixmir que motiva guerras entre india y pakistán y menos conflictivas en junagadh y hyderabad en chinero de mohandas karamchand gandhi fa una vada de fambre pa protestar contra a persecución d os musulmans ye asesinau o de chinero por un extremista a suya muerte significa a desapición d a sola figura capaz de mantener a musulmans y hindús unius en l anyo una constitución instaura un rechimen laico y democratico oposau a lo sistema de castas a india prene una estructura federal con estatos y una decena de territorios administraus por o gubierno federal nehru domina a vida politica dica a suya muerte en y fomenta a industrialización y l alfabetización d a india se reorganizan os estatos en o deccán os dravidas son distribuitos en quatre estatos andhra pradesh mysore kerala y madrás u tamil nadu a reorganización en a redolada de bombay desemboca en disturbios entre gucharatís y maratís y en a creyación de dos estatos gucharat y maharashtra en politica exterior a india no s alinia con garra bloque y recibe aduyas financieras y tecnicas tanto d a urss como de gran bretanya y estatos unitos as colonias francesas y portuguesas d a peninsula indostanica son adhibitas a india en goa ye presa por a fuerza bi ha conflictos con china que s ha anexionau o tíbet en y ladakh en bi ha enfrentamientos armaus entre tropas chinesas y hindús en ladakh y en lo norte d assam india demanda aduya melitar a estatos unitos y china s amana diplomaticament a pakistán nehru ye succediu por lal bahadur shastri y devez indira gandhi filla de nehru entra en o gubierno en esclata a guerra indo pakistaní en caixmir pero se firma a paz en indira gandhi esdevién primer ministro bell tiempo dimpués y encomienza una politica populista de nacionalizacions en indira ye excluita d o congreso y creya atra formación politica que fa liga con os comunistas os nacionalistas tamils y os sikhes en marzo de esclata a guerra d independencia de bangladesh con implicación d a india a india recibe millons de refuchiatos de bangladesh y refirma a los bengalís que se quieren independizar de pakistán estatos unitos refirma a pakistán y ixo fa que a india s amane en politica exterior y defensa a la urss o d aviento se rinde pakistán tornando os refuchiatos en en bi habió una crisi politica que condució a un estato d excepción con ciertas reformas economicas que durará dica y que conducirá a que indira pierda as eleccions indira torna a ganar as eleccions en en este nuevo mandato destacan as tensions en punchab oriental a on bi ha un secesionismo sikh indira muere o d octubre de asesinada por sikhes d a suya guardia presonal dimpués d a muerte d indira a india a tendiu enta un liberalismo economico aumentando as diferencias socials y tamién ha aumentau o nacionalismo hindú a india se troba situata en a placa tectonica india una subplaca d a placa tectonica indoaustraliana ocupando a suya mayor parte seguntes explica a cheolochía fa millons d anyadas ista placa feba parte de l antigo continent de gondwana y en ixas calendatas prencipió o suyo desplazamiento enta o norte dica contactar con a placa tectonica eurasiatica formando con a suya presión sobre ista placa l himalaya a cadena montanyosa de mayor altaria d o mundo y que ye a muga natural norte d a india con nepal y china a mayor parte d os prencipals ríos d a india tienen o suyo naixedero en l himalaya trescruzando o país dica la suya desembocadura en o golfo de bengala a l este d o país son o río ganges y o río brahmaputra sindembargo tienen o suyo naixedero en atros puestos d o país o río godavari o río mahanadi o río kaveri y o río krishna que desauguan tamién en o golfo de bengala y o río narmada y o río tapti que desembocan en a mar arabiga a republica d a india ye dividita administrativament en ventiueito estatos y siet territorios d a unión territorios d o gubierno central os estatos y os territorios se subdividen en districtos territorios d a unión l esporte nacional ye o hockey yerba y o suyo organismo rector ye a federación de hockey de l india l equipe nacional estió o ganador d o campionato mundial de hockey sobre yerba en a suya edición de a más a más de estar tamién ganador en os chuegos olimpicos ueito vegadas d a medalla d oro una d archent y unatra de bronze sin d embargo l esporte mes practicato ye o cricket con muitas competicions importants celebratas por tot o país estando a suya competición mes important a liga profesional clamata indian premier league ipl a suya selección nacional ha ganato competicions internacionals mas que mas con os paises d a mancomunidat britanica de nacions atros esportes populars son o fútbol mas que mas en a parti norte d o país o tenis y l atletismo con os esportes modernos i conviven bells esportes tradicionals indichenas como o kabaddi kho kho pehlwani y gilli danda y bells artes marcials asiaticas como kalarippayattu musti yuddha silambam y marma adi l india estió organizadora d os chuegos asiaticos en a suyas edicions de y de estando tamién organizadora d os chuegos d a mancomunidat britanica de nacions en a edición de y a copa mundial de críquet en a edición de dende l anyo l india organiza o gp de l india de formula en o circuito internacional de buddh lagricultura ye en un sentito amplo o conchunto de conoiximientos y d actividatz que tienen por obchecto a explotación d o medio natural ta producir alimento u atros productos a traviés d o cautivo de bellas plantas y a cría d animals domesticos l agricultura tien una gran importancia estratechica como alazet ta l autosuficiencia y a riqueza d as nacions a qui treballa en l agricultura se le diz agricultor u mas tradicionalment labrador l orichen de l agricultura se troba en o neolitico quan a economía d as sociedatz humanas evolucionoron dende a caza y recolección enta l agricultura y a ganadería as primeras plantas cautivatas estioron o trigo y l hordio os suyos orichens se pierden en a prehistoria pero pareixe que yeran tres as culturas que de forma independient la practicaban en mesopotamia en america central as culturas precolombinas y probablement a l este d asia por os chineses se produce una transición alto u baixo gradual dende a economía de caza y recolección a l agricultura una d as razons d a introducción de l agricultura habría estato un cambeo climatico enta temperaturas mas templatas l agricultura premitió una mayor densidat de población que a economía de caza y recolección y a disponibilidat d alimento ta un mayor numero de personas permitindo que no totas as personas haigan d adedicar se a producir ne lo que ye crucial en a naixencia d as sociedatz estatals dica a metat d o sieglo xx l augmento d a producción agricola consistiba en a expansión d as zonas cautivadas pero se plegó a un inte que ya no se podeban extender més alavez encomenzó un proceso de modernización de l agricultura pa obtener mes rendimiento en as mesmas tierras cautivadas fendo servir mes abonos quimicos augua y pesticidas tamién creyoron por selección chenetica unas variants de creiximiento mes rapedo d especies cautivadas de cerials tot esto ye conoixiu como a revolución verde en l actualidat buena part d as nuevas superficies cautivadas se dedican a la obtención de biocombustibles y tamién muitas tierras cautivo de plantas comestibles las han dedicadas a cautivar plantas pa fer biocombustibles fendo puyar os pres d os alimentos a principios d o sieglo xxi giotto di bondone conoixito como giotto estió un pintor escultor y arquitecto italiano naixito en y muerto en as innovacions d a pintura suya fan d ell o més gran representant d o trecento italiano considerando se o vinclo prencipal entre l arte bizantín d a edat meya tardana y a gran revolución artistica d o renaiximiento naixito en una familia campesina d a toscana posiblement clamato ambrogio pareix seguro que se formó con o pintor cimabue a obra més antiga que li atribuyen bells expertos son os frescos d a ilesia superior d asís en concreto a historia de sant francesco d asís en giotto se tresladó ta padua a fin de pintar os frescos que a familia scrovegni li encargó ta una d as suyas capiellas ixos frescos son os solos que li se atribuyen con seguranza y incluyen un chuicio final en o muro ueste una anunciación en l arco d o presbiterio y bellas scenas d a vida d a virchen y d a pasión de cristo en os altros muros a obra en plegato amuestra una nueva concepción d a pintura per l atención que para l artista igual ta la creyación d efectos de perspectiva como ta la unificación d o espacio que aconsigue entegrar as feguras con os elementos arquitectonicos que lis fan de bastida l uso de colors puras y matizatas acobalta la solemnidat y o dramatismo d as scenas a partir de o mayestro treballó en florencia en a decoración de dos capiellas d a ilesia d a santa croce as scenas d a vida de sant francesco pintatas en a capiella bardi anuncían os ideyals pictoricos d o quattrocento os frescos sobre a vida de chuan baptista en a capiella peruzzi antecipan as conquiestas espacials de masaccio posteriorment giotto treballó ta roberto d anchú en nápols y ta os visconti en milán pero a obra més important d os zaguers anyos d a suya vida estió lo campanile d a seu de florencia d o qual trazó los planos y emprencipió a construcción as innovacions en l arte de giotto li atorgón ya buena fama en o suyo tiempo y o mayestro fue loato per muitos d os suyos coetanios a cultura se puede definir de diversas manieras pero alazetalment se refiere a en forma más detallada a cultura se clasifica d alcuerdo a as suyas definicions en john h bodley an anthropological perspective l antropolochía como sciencia social ha estau a disciplina que cheneralment ha efectuato estudios sobre a cultura referitos a a suya definición o suyo significau como enanto social y dentro d una sociedat determinata asinas como a descripción scientifica d a cultura d una sociedat o tema d a cultura popular como artes tradicións emplegos y costumbres ye en o articulo artes y tradicións populars o significau muderno y en evolucion d as nuevas tecnolochías ha creyato lo termin cibercultura que ye o replega d os cambeos en a sociedat civil formas de treballar y medios de producción en si mesmo ye un concepto evolutivo porque cada vegada albarca mas campos dende a información y a documentación funcional que ye o más reconoixito dica un nuevo humanismo estructural a fuga d os movimientos migratorios ha emplantillau a cultura como espardidura y dimpués asimilación d avalues materials y espirituals estando as influencias mutuas y creyando un hibrido de dos u más culturas con a suyo expresión en o luengache a gastronomía o culto relichioso as artes populars o folclore si se dan as menas propicias t a asimilación como serán exposición continada a os eventos socials y bella mena d intrés u semellanza entre os grupos diversos puede pensar se que a suya influencia en os cambeos socials a tenor d a realidat observable ye poco relevant talment porque no bi ha intrés u semellanza entre os grupos a causa d una insuficient exposición a organización d as nacions unitas t a educación a sciencia y a cultura unesco ha proposato un plan de protección d os cabals culturals d o mundo a traviés d a convención sobre a protección d o patrimonio mundial cultural y natural hemologato en presenta una lista de cabals que pertocan a lo patrimonio mundial más conoixito como patrimonio d a humanidat meyo orient a sociolochía ye a sciencia social que s adedica a l estudio sistematico d os grupos y as sociedatz y en as qualas as presonas viven estudia cómo son creyatas mantenitas u cambiatas as tarabidato socials o efecto que tienen en o comportamiento individual y social y os cambios d istas producto d a interacción social a sociolochía aplica metodos d investigación empiricos analís de datos elaboración de teorías y valura lochica d os argumentos lamerican sociological asociation asa define a sociolochía como l estudio d a vida social o cambio social y as causas y consecuencias d a conduta humana investiga o tarabidato d os grupos organizacions y sociedatz y como as presonas interactuan dentro d istos contextos traducito d a suya o terreno d investigación d a sociolochía ye prou amplo puet investigar dend as enchaquias por as qualas as presonas trigan as suyas parellas dic as ragons d a desigualdat social en una sociedat a sociolochía cheneralment se divide en dos grans arias metodos d investigación y teoría social de desembolique profesional y intelectual istas arias son intimament enchegadas y en muitas ocasions entrecambean ideyas y metodos conceptos u fenomens impotants estudiaus por a sociolochía son as normas socials a socialización a interacción social o poder a ideyolochía as clases socials y en cheneral socialización grupos socials y control social institucións estato y familia napas socials clase social y desigualdatz cambeo en l orden social población y urbanismo a creyación d a sociolochía como disciplina scientifica ye ligada a los nombres de henri de saint simon auguste comte karl marx herbert spencer émile durkheim george simmel ferdinand tnnies vilfredo pareto y max weber tres importants prespectivas cheneralment emplegatas son o interaccionismo simbolico a teoría d o conflicto y o funcional estructuralismo u funcionalismo talcott parsons y o sistema social con o tarabidau social en telecomunicación o termin comunicacions tien os siguients significaus veyer tamién canal de comunicacions podemos definir o servicio de telecomunicacions como una capacidat u facilidat de telecomunicación atendida a un achent usuario d o servicio y que ye proporcionada por un achent clamato furnidor d o servicio o redolín d o usuario d o servicio debe estar identificau por o responsable de logar ta facilitar a eslección d aquers servicios que li premitan desempenyar de maniera adecuada todas as suyas funcions o furnidor d o servicio espleita los recursos ofreixitos a l usuario d os qualos puede estar u no propietario emplegando en parti recursos propiedat d atro furnidor en l actualidat s emplegan retz integradors de servicios ta poder soportar a integración de diferents servicios os retz han de cumplir as siguients caracteristicas flexibilidat simplicidat de coste optimo de o fauvismo ye un estilo pictorico d orichen francés caracterizato per l uso de colors intensas puras y expresivas y per una simplificación d as formas as perspectivas y as uambras estió lo primero d os prencipals movimientos pictoricos expresionistas apareixitos ta las primerías d o sieglo xx si bien no tenió guaire durada o movimiento ganó importancia en rancando d a exposición de bells fauvistas en o salón d agüerro salon d automne de en parís l orichen d a denominación se troba en a frase d o critico francés louis vauxcelles qui exclamó donatello au milieu des fauves donatello entre as bestias furas referindo se a una escultura d estilo quatrecentista que yera en metá d a galería a fegura capecera d o movimiento estió henri matisse belaltros artistas consideratos fauvistas anque ta muitos no significó que qualquecosa temporal estioron andré derain albert marquet maurice de vlaminck georges rouault raoul dufy georges braque y kees van dongen en o fauvismo se perciben bellas influencias como a d os neoimpresionistas u a d os postimpresionistas cézanne gauguin y van gogh o estilo de vez influyó considerablement en muitos d os movimientos posteriors d o expresionismo europeu larquitectura pronunciato arkite tua arkited tua ye l arte y a sciencia de disenyar edificios en os sieglos pasatos os arquitectos s ocupaban antimás de disenyar os edificios de disenyar as ciudatz plazas albareras y parques y tamién os obchectos d emplego en as edificacions como los muebles hue os profesionals que prochectan y planifican l espacio urbán son os urbanistas establindo se en una especialidat distinta a l arquitectura u a incheniería civil que se clama urbanismo en tanto que a os profesionals que creyan muebles y atros obchectos lis se conoixe como disenyadors industrials seguntes un topico popular en o tractau más antigo que se conserva sobre a matiera de architectura de vitruvio sieglo i ac se diz que l arquitectura discansa en tres principios a polideza venustas a firmeza firmitas y a utilidat utilitas l arquitectura se puede definir allora como un equilibrio entre istos tres elementos sin sobrepasar garra a l atros no tendría sentiu tratar d entender un treballo d arquitectura sin considerar istos tres aspectos sindembargo ye prou con leyer o tractau ta percaver se de que vitruvio desichiba istas caracteristicas ta bells edificios publicos mui particulars de feito quan vitruvio gosa fer una analís de l arte sobre o que escribe proposa entender l arquitectura como composada de quatro principios orden relación de cada parti con o suyo emplego disposición as especies de disposición son o trazau en planta en devantato y en perspectiva proporción consonancia uniforme entre a obra entera y os suyos miembros y distribución en griego oikonomía pende en o debiu y millor emplego fesable d os materials y d os terrens y en precurar o menor coste d a obra consiguiu d un modo racional y aponderau bi ha que dar se cuenta de que as suyas embudias a lo respective son pro intensas pos quatro pachinas más adebant divide l arquitectura en tres partis construcción gnomica y mecanica por intresant que siga no debe olvidar se que este tractau ye l unico tractau clasico que nos ha arribato y a probabilidat de que siga lo millor d a suya epoca ye chicota a historia d as diversas versions d o tractau de vitruvio resume bien o conflicto a l hora de definir l arquitectura en claude perrault medico fesiologo especializau en disección de cadávers buen debuxán publicó a suya traducción resumida d o tractau de vitruvio que quedó de raso reorganizau sindembargo va a estar gracias a lo resumen de perrault que vitruvio va a estar bociato y va a influir en os tractaus y teorías d os sieglos siguients y ye en ixe resumen en o que a triada vitruviana va a veyer a luz a esferencia substancial entre a versión de perrault y as anteriors radiga seguntes josé luis gonzález moreno navarro en que perrault terchiversa o carácter sintentico de l arquitectura en una visión analitica y esflecada en tres brancas autonomas lo que ye una conseqüencia d o suyo tarabidau mental formata a lo largo d una vida adedicada a l analís d os organismos vivos que en dengún inte apanyaba y tornaba a dar vida por o contrario seguntes vitruvio l arquitectura ye una sciencia que surte de muitas atras sciencias y emperifolla con mui variato aprendizache por l aduya de que un chuicio se forma d ixos treballos que son o resultau d atras artes a practica y a teoría son os suyos pais a practica ye l alufradura cutiana y continada d o modo d executar bell treballo dau u d a operación d as mans t a conversión d a matiera d a millor forma y d a maniera más rematada a teoría ye o resultau d ixe razonamiento que contrimuestra y explica que o material forchau ha estau convertiu ta resultar como la fin propuesta porque l arquitecto nomás practico no ye capable d asignar as ragons pros t as formas que ell afilla y l arquitecto de teoría ralla tamién agafando a uembra en vegada d a substancia o que ye teorico asinas como tamién practico capable no nomás de prebar a convenencia d o suyo disenyo so que tamién de levar lo en execución como disciplina a importancia de l arquitectura en o sieglo xx estió graniza pos o suyo exercicio estió responsable de no menos d a tercera parti d os materials portiaus por a humanidat en ixa epoca mui intresant como replega y reflexión sobre as diversas definicions d arquitectura a lo largo d a historia ye a obra d o cretico italiano brun zevi architectura in nuce a parabra arquitectura ye emplegata tamién t o disenyo u l acto de disenyar atros sistemas complexos por eixemplo arquitectura de computadoras y arquitectura de software abkhasia prenunciato ab xa sja en abkhasio apsny en cheorchián apkhazeti en ruso abkhazia ye un país de km² situato en o caucas ye una republica autonoma dentro de cheorchia pero ye de facto independient por más que no ye reconoixita internacionalment a suya capital ye sukhumi bi ha referencias d abkhasia en traduccions heredianas como o libro de los emperadors y la flor de las ystorias d orient con fonema k representato con c u con ch abcas avaschia etc en zaguerías d o periodo sovietico os abkhasios yeran una minoría en o suyo territorio historico y no plegaban a o os mingrelians yeran un o esporte mes popular ye o fútbol tién una liga de fútbol d aficionatos y no ye afiliata a nenguna federación internacional atros esportes practicatos son o boxeyo o baloncesto y a luita o cine u cinema alcorzamiento de cinematografía ye a tecnica que consiste a prochectar fotogramas de forma rapeda y succesiva fotogramas por segundo ta creyar a impresión de movimiento a parola provién d o griego í kínema kinemátos movimiento y gráfos sufixo d a radiz grafein escribir plasmar os empecipiallos d o cine se remuntan t a rematanza d o sieglo xix en francia quan os chirmans lumire filmoron a salita de fainers d una fabrica como forma de rechistrar celebracions u de recontar historias o cine ye un arte a lo que se gosa clamar seteno arte a industria cinematografica s ha convertito en un negocio important en países como los estatos unitos u l india os suyos primers trangos datan de zaguers d o sieglo xix estió lo d aviento de quan os chirmans lumire prochectoron publicament a salita de fainers d una fabrica francesa categoría principal categoría principal cine d aventuras cine d acción cine d animación cine d autor cine belico cine de ficción scientifica cine fantastico cine negro cine pornografico comedia cine comedia romantica cine costumbrista decumental drama melodrama cine historico cine d intriga cine musical cine policiaco cine politico cine divulgador cine de terror western cine de l ueste categoría principal a fotografía ye a tecnica de gravar imachens fixas sobre una superficie de material sensible a la luz basando se en o prencipio d a cambra escura en a cambra escura se consigue prochectar una imachen captata por un lente u un conchuntos de lentes sobre una superficie de forma que a imachen queda redueita de grandaria y puet veyerse correctament ta almadazenar ista imachen as maquinas fotograficas emplegaban dica fa bells anyos as peliculas sensibles mientres que en l actualidat s emplega tamién sensors dichitals a fotografía puede estar clasificata baixo amás ampla denominación de tractamiento de imachens y por isto ha embelecato a scientificos y artistas dende os suyos empecipiallos os scientificos sobretot han aprofeitato a suya capacidat ta plasmar con precisión toda mena de cercunstancias y estudios como los estudios sobre locomoción humana y animal d eadweard muybridge os artistas tamién han estato sedueitos por istos aspectos pero han tractato siempre d ir por más variatos camíns que a simpla representación foto mecanica d a realidat a parabra fotografía procede d o griego y significa debuixar con a luz de photos luz y graphis debuixo a fotografía ha establito dende os suyos empecipiallos un meyo de gran utilidat en a investigación scientifica gracias a lo suyo emplego a ran scientifico se tien a posibilidat de rechistrar fenomens que no pueden ser alufratos dreitament como por eixemplo aquells que se desembolican en tiempos mui breus fotografía ultrarrapeda u mui pandos fotografía de baixa velocidat aquells que escayecen a escala microscopica aquells que afectan a rechions mui grans d a tierra u d o espacio fotografía aeria orbital astronomica aquells atrabatas a radiacions no visibles a lo uello humán ecetra entre as más importants aplicacions d a fotografía en o campo scientifico destacan a fotografía ultrarrapeda y estroboscopica a fotografía estereoscopica a fotografía infrarroya y ultravioleta a fotografía aeria y orbital u a fotografía astronomica quan os conoiximientos en optica estieron pro enantaus os pintors escubrioron a maniera de prochectar una imachen sobre una binza de papel con aceite lo que lis premitiba prener notas a escape con a ventalla d una inversión d a imachen y una reducción de grandaria isto consona con a fuga d o realismo en a pintura mas tardi s escubrioron tecnicas emplegando clara de uego que feban fesable lograr que a imachen por si mesma se quedara gravada en o papel ista tecnica se fue perfeccionando gracias a la replega d o fenomén quimico embrecato y a una contina prebatina con materials alternativos luego estió fesable tener una caixa con un papel fotosensible zaboyato d a luz un canyon con o que enfocar la y un tancador ta fer pasar a luz o tiempo pro ta que percutiese a la binza a fotografía como arte sciencia y experencia humana fuoron evolucionando en paralelo mientres iste tiempo en quanto estió fesable fer d a cambra un dispositivo móvil fácil de manullar apareixió a posibilidat d influir en o espectador por meyo d a posición d a cambra y a suya enfiladura lo que premitíba tresladar a subchectividat d o fotografo a la fotografía antimás d ir construindo un luengache artistico o luengache artistico fotografico empecipió con l herencio d a pintura sindembargo enampló a escape o suyo lexico gracias a la facilidat de fer enfiladuras estrimeras picatos contrapicatos a captura d o movimiento con largos tiempos de tancador y a decisión de l inte a presión sobre o fotografo ta sinyalar a suya subchectividat en a fotografía forchó un luengache plen de sotilezas pero que s entiende perfectament mui dreito ta qualsiquier observador hue en día la fotografía ye practicata por millons de presonas en tot o mundo armatos con buenas maquinas fotograficas preferindo se actualment as maquinas con una buena optica y muitas opcions que adhiban flexibilidat fren a las maquinas enfiladas a lo gastador a on a optica y o tancador ye manullada por a electronica restando a lo feito de fer una foto gran parti d a suya imprebisibilidat l aparición d as maquinas dichitals maquinas mistas con vidio y a fotografía en redoladas de realidat virtual complican enriqueixendo o esdevenidero d iste arte en as pachinas adedicatas a la historia d a fotografía se realiza una estudio detallato que albarca dende os suyos empecipiallos dica o mesmo sieglo xxi y que incluye o estudio d os diferents eventos presonaches y cheneros fotograficos que han influito en o desembolique d istos dos sieglos d a historia d a fotografía o dreito de autor considera a las imachens fotograficas a los fins de tutelar as imachens de presonas u d aspectos alazetz u feitos d a vida natural u social obtenitas por meyo de l emplego d un procedimiento fotografico u enanto analogo corresponde a lo fotografo excepto en bellas qüestions relativas a los retratos fotograficos o dreito exclusivo de reproducción espardidura y venda sindembargo si a obra ha estato obtenita en a bastida d achuste de logamento de servicios u de treballo tal dreito exclusivo corresponde a lo responsable d o mandalexo actual a duración d os dreitos sobre a fotografía viene determinato por a normativa legal d aplicación o dreito tamién proteche a privacidat d o subchecto fotografico de feito ye premitida a espardidura de fotografías sin o premiso d o subchecto nomás en os casos de presonaches publicos en a resta d os suposatos o fotografo tetular d a obra debe obtener o premiso d o subchecto a la publicación y exposición publica se clama escultura a a escultura se divide en dos grans brancas estatuaria y escultura ornamental seguntes que represente a forma humana y esprese as concepcions suprasensibles de l hombre u s ocupe en reproducir artisticament os demás sers d a naturaleza animals u vechetals a primera leva con propiedat o nombre d escultura y tien un ideyal mesmo desempenyando a segunda un papel secundario a lo servir d auxiliar a la primera y a l arquitectura a estatuaria complega tres cheneros a conduta representa en escultura y en pintura lo que o modulo en arquitectura y no ye atra cosa en cheneral que o conchunto d as mesuras proporcionals que s alufran en a fegura humana os artistas griegos d o sieglo d oro sieglo v a c tenioron ya a suya conducta atribuiu prencipalment a lo escultor policleto y anque dende allora ha ito i habendo rectificacions y variacions en mans d os antigos y mudenos artistas quedó pro establito por o pintor leonardo da vinci a remates d o sieglo xv acomodando se ie a mayoría d os pintors y escultors a mesura alazetal d a conducta florentina prenita de l hombre bien establiu ye en a cabeza ista se considera en altaria como a ueitena parti de tot o cuerpo estando a cara a sobre parti d o mesmo y d una altaria igual a la largaria d a man estando l hombre en piet y estendillando os brazos determina un quadrau perfecto con as ringlas que baixan a plomo y pasan por as estrimeras d as mans y as que horizontalmén se tienden sobre a cabeza y debaixo d os piules as diagonals d iste quadrau se tallan en a zaguer vertebra lumbar y fixan en o centro de toda la fegura tirando una horizontal por dito punto central se divide l hombre en dos partis iguals y cada una d istas en atras dos por ringlas paralelas que trescruzan por a metat d o peito y por as rodetas a cabeza se divide a la suya vegada en quatro partis iguals estando una d ellas a nariz a escultura y mas encara as artes a ella subordinadas se sirven de variaus procedimientos t a suya execución os escultors gosan aprestar a suya obra formando en modelo modelando con buro u cheso fin a fegura que ha de servir les como alazet y este modelo equivale ta ells a lo boceto t o pintor u o plan ta l arquitecto dimpués l artista quita de puntos a suya obra con auxilio d una quadricla fendo la proporcional a o suya mena a materia sobre a quala treballa o escultor gosa estar bardo piedra fusta bronze fierro vori plata u oro o procedimiento alazetal y clasico siguito por os escultors ye o entretallau servindo se d escobre y buril u cincel seguntes os casos pos incluso l atros procedimientos de fundir y moldeyar desichen mas u menos retoques de cincel si a obra ha de salir perfecta s emplegan antimás o remoldato u vudau o cincelau o repuxau o embutiu o gravau y o raxoso u troquelau a danza ye l arte d exprisar se por meyo de movimientos d o cuerpo a lo ritmo d a musica tamién se puet definir como l arte d exprisar se por meyo d o movimiento d o cuerpo de traza estetica y a traviés d un ritmo con u sin de sonito isto significa que bellas danzas pueden interpretar sen sin l acompanyamiento d a musica a danza ha formato parti d a historia d a humanidat dend o comencipio d os tiempos os primers antecedents los trobamos en as pinturas rupestres a historia d a danza reflecta os cambeyos respective d as relacions d o lugar con a suya conoixencia d o mundo en l antigo echipto as danzas cerimonials estieron estatueixitas por os faraons istas danzas que esfugaban en ceremonias representando a muerte y a reencarnación d o dios osiris se n estieron fendo cada vegata más complexas dic o punto de que nomás podeban ser executatas por profesionals qualificatos arredol de dionisio u baco o dios d o vin y a zorrera collas de mullers clamadas menades iban de nueit a las montanyas an baixo los efectos d o vin celebraban as suyas nosas con danzas istas danzas encluiban en ocasions musica y diferents feguras d a mitolochía clasica que yeran representaus por autors y danzants entrenatos a remates d o sieglo v a c istas danzas prencipioron a fer parte d a scena social y politica de l antiga grecia entre los románs l ademprivio d a danza por parti d os poders publicos fue eslanguindo a cristianización de l imperio román ficó una nueva yera en a que o cuerpo a sexualidat y a danza resultoron unitas y estieron arreparo de controversia y conflictos l actitut d a ilesia cristiana ent a danza dend o sieglo iv y mientres toda la edá meya estió dople por una parti trobamos o refús d a danza como catalizador a d a permisividat sexual a lascivia y l extasi por menadors d a ilesia como sant agostín quala influencia continó mientres toda la edat meya por atra parti bells antigos pais d a ilesia intentoron adhibir a los cultos cristians as danzas mesmas d os celtas anglosaxons galos ecetra a plegada d a renaixedura trayó una nueva actitut ent o cuerpo as artes y a danza as cortz d italia y francia esdevinioron o centro de nuevos desemboliques en a danza gracias a los mecenaches a os mayestros d a danza y a os musicos que creyoron grans danzas a escala social que premitioron o creiximiento d as celebracions y festibidatz a lo mesmo tiempo a danza esdevinió en arreparo d estudios seriosos y una colla de intelectuals clamatos a pleyade treballoron ta remontar o teatro d os antigos griegos combinando a musica o soniu y a danza en o sieglo xix o balet romantico reflecta la luita entre o mundo terrenal y o mundo espritual se puede veyer por eixemplo en obras tals como giselle o laco d os cisnes o esclatanuezes chorchi ye un nombre propio masculino tiene como orichen o nombre griego formato per as parolas tierra e treballar i o suyo significato ye o que treballa la tierra a ormino fendo referencia a un viticultor u un chardinero en occident o nombre se conoixe rancando d o s x como consecuencia d as cruzatas o nombre s espardió per a popularidat de sant chorche y a suya leyenda auria leyenda que se farchó en as cortes europeas en o s xiii en a edat meya os caballers angleses acostumbraban d entrar en batalla a lo chilo de by george encomandando sen a sant chorche y demandando ne emparanza como santo patrón d os caballers huei a expresión contina emplegando se pero con o sentito de per totz os diaples d iguals trazas entre os caballers catalans y occitans s usaba o chilo de guerra sant jordi firam firam o nombre ye estato un d os más emplegatos en os zaguers anyos sobretot en os países de tradicción cristiana y n abondan as traduccions y variants en buena cosa de luengas psicolochía d o griego alma e tractato sciencia significa sciencia de l alma sindembargo actualment la conceptualizan como l estudio de a mayor parti d os estudios se realizan en sers humans manimenos ye habitual l estudio d o comportamiento d animals tanto como un tema d estudio en ell mesmo veyer cognición animal etolochía como ta establir medios de contimparanza entre especies psicolochía contimparativa punto que a sobén resulta controvertito a psicolochía como demba d estudios se n ye movita tanto por camins scientificos como no scientificos a psicolochía replecata como sciencia alazetal u experimental s enmarca en a tradición positivista emplegando o metodo scientifico de concarar hipotesis con variables quantificables en contextos experimentals e clamando antimés a atras arias d estudio scientifico ta exemplificar millor os suyos conceptos pero no todas as rechiras en psicolochía siguen o metodo scientifico clasico dende una perspectiva mes ampla e replecando a psicolochía como una parti d as sciencias humanas u socials a ormino s emplegan metodolochías qualitativas de rechira que enriquexen a descripción e interpretación d enantos que por medio d a prebatina clasica resultan mes difícils d abastar sobre tot en arias clinicas en l atra estrimera bells psicologos a psicolochía humanista per eixemplo arriban mes luent refusando de raso l emplego d amanamientos scientificos dende atra perspectiva a psicolochía estableix una demba d estudios entremeya de lo biolochico e lo social en quanto a lo biolochico encara que a psicolochía no embreca sino que l estudio d os fenomens d o sistema niervoso terne que terne y en a mesura que a comprensión d o funcionamiento d o cerebro e l esmo han enantau os aportes d a neurobiolochía se n son itos incorporando a la rechira psicolochica a traviés d a neuropsicolochía e as neurosciencias cognitivas en o tocant a lo social a psicolochía prolarga d a sociolochía l antropolochía l economía e as sciencias politicas en a mesura en que o suyo obchecto d estudio ye o comportamiento individual e o de grupos chicotz en interrelación mes que de collas meyanas u grans colectividatz d individuos culturas u sociedatz etimolochicament a parola psicolochía deriva d o latín psychologia termín ell mesmo formato a partir d o griego antigo a bufada l esprito l alma e a sciencia l estudio a rechira per o saputo humanista croata marko maruli e que sembla apareixer per primera vegata en o titol psichiologia de ratione animae humanae a zagueras d o sieglo xv y en primeras d o sieglo xvi que a traza d ell se ye tresbatita tot y que a primera aparición atestata se troba en o churista e filosofo alemán johann thomas freig latinizato freigius con tot y con ixo a parola ye verdaderament popularizato per a reforma protestant en alemanya a traviés d os escritos de felipe melanctón qui reprén o termin en os suyos estudios biblicos e os suyos comentarios d a filosofía aristotelica o termin se retroba asinas mesmo en discursos esotericos como psichologie ou traicté de l apparition des esprits de nol taillepied a letra griega psi ye a sobén emplegato como una abreviadura d o termin psicolochía l obchecto d estudio d a psicolochía ye un debat no zarrato dende fa sieglos en efecto seguntes os autors a psicolochía se ye trobata centrata en obchectos muito diferents sinse que siga posible huei decidir quál ye a teoría unitaria que estarba amplament acceptata asinas d os amanamientos enta ista qüestión estrimerament complexa se n fan partache tradicionalment entre qui consideran que l obchecto d a psicolochía ye o comportamiento e a suya chenesi os enantos d o pensamiento as emocions e o caracter u mesmo a personalidat e as relacions humanas etc antimés os comportamientos humans son influyitos per factors numerosos e igualment diversos os estimulos d o instant present l herencio chenetico o sistema fisiolochico o sistema cognitivo os conoiximientos pensamientos recuerdos etc l ambient social l ambient cultural as experiencias pasatas as caracteristicas personals como lo nibel d intelichencia a personalidat u a presencia d una malotía mental as diferents brancas de la psicolochía se distinguen siga per o metodo emplegato clinica u experimental siga per l actividat humana considerata treballo memoria percepción aprendizache atención comportamiento en grupo etc siga per un gran demba d investigación psicolochía cognitiva psicopatolochía psicolochía social psicolochía d o nino u d o desembolique psicofisiolochía psicolochía animal o desembolique d a psicolochía ye estato influyito per bellas corrients de pensamiento u escuelas en l orden cronolochico de lur aparición os principals amanamientos d a psicolochía son l amanamiento fisiolochico surtito d a medicina e biolochía gustav fechner qui preba de replecar os vinclos entre sensación y estimulo wilhelm wundt qui funda o primer laboratorio de psicolochía experimental d o mundo en alemanya en o sieglo xix l amanamiento psicodinamico surtito d o psicoanalís con sigmund freud en as anyadas o conductismo u behaviorismo de john watson ivan pavlov e burrhus frederic skinner dende l humanismo con carl rogers e abraham maslow en as anyadas e la psicolochía cognitiva con donald broadbent ulric neisser en as anyadas a taula aquí chuso ilustra la diversidat d a psicolochía con diferents amanamientos teoricos primera columna obchectos d investigacón variatos segunda columna metodos de rechira dependients de qüestions planteyatas e de teorías subchacents tercera columna as aplicacions d a psicolochía son igualment numerosas quatrena columna a zaguera columna d a taula presenta disciplinas aon a psicolochía se ye adhibita a unatra disciplina academica ta formar una disciplina independient istas listas no se corresponden pas a una nomenclatura publicata sino que se corresponden con temas trobatos en diversos manuals de referencia l amanamiento psicodinamico d a psicolochía ye inspirato per o psicoanalís disciplina que se ye desembolicata per sigmund freud en viena en as anyadas de o suyo amanamiento se basa en o metodo de tractamiento d os trestuques psiquicos que ell clamó psicoanalís iste metodo d estudio d o funcionamiento psiquico lo menó a desembolicar teorías sobre o desembolique normal d o nino e o desembolique d a personalidat que han influyito fuertement a psicolochía en particular en a demba d a psicopatolochía a saber los psicoanalistas han influyito per lurs descubrimientos as teorías d a psicolochía d o nino as observacions clinicas de melanie klein e donald winnicott han menato enta una millor comprensión de l afecto as observacions d erik erikson han menato enta una millor comprensión d a influencia social e cultural sobre o desembolique d a personalidat e la rechira d a identidat personal asinas como enta la mesa en evidencia d os estadios d o desembolique psicosocial os metodos psicoanaliticos u psicodinamicos se basan en a observación clinica l amanamiento conductista u behaviorista fue desembolicata per john broadus watson en en os estatos unitos alazetando se en as rechiras animals d o fisiologo ivan pavlov considerato como lo descubridor d o condicionamiento clasico en as anyadas de burrhus frederic skinner desembolicó a teoría d o condicionamiento instrumental u operant que o suyo postulato ye que un refuerzo augmenta la freqüencia d aparición d una conducta albert bandura enampló a teoría behaviorista parando cuenta d a dimensión social de l aprendizache os modelos e imitacions e la libertat d o subchecto tría d os suyos modelos en a suya teoría de l aprendizache social de que surte a teoría social cognitiva en l amanamiento conductista mete os alazetz d una psicolochía que en quier desembolicar de modelos scientificos e ha os suyos orichens en a rechira animal l obchecto d estudio d o conductismo ye l aprendizache en condicions controlatas e os suyos metodos se basan en experiencias menatas en un laboratorio de rechira a corrient humanista en psicolochía escomencipió a surtir en os estatos unitos en as anyadas de os suyos orichens vienen d a filosofía a corrient fue fundata en as anyadas de per carl rogers en reacción a las corrients psicoanaliticas e conductistas a corrient humanista considera a la presona como fundamentalment bueno libre e capable d orientar a suyas trigas ta realizar se plenament si ye autentica e congruent con ella mesma abraham h maslow ye unatro líder humanista e ye conoixito per haber elaborata en as anyadas de a teoría d a hierarquía de necesidatz que describe as condicions necesarias e previas ta l autorrealización como amanamiento psicodinamico o suyo principal obchecto ye a terapia que o suyo obchectivo ye menar a los individuos a realizar lur pleno potencial os metodos d a psicolochía humanista son clinicos e no directivos a corrient cognitivista se ye desembolicata a partir d as anyadas de en os estatos unitos e reino unito a corrient cognitivista privilechia la observación scientifica d a conducta ye distinto d o conductismo en que preba d establir ne de modelos sobre os enantos mentals como lo ficacio a percepción o razonamiento a resolución de problemas u mesmo a memoria o prochecto cognitivista ye estato de prebar de caracterizar a organización d os enantos internos embrecatos en o comportamiento istas evolucions teoricas van ensemble con os desemboliques experimentals que forman os alazetz metodolochicos d a experimentación en psicolochía cognitiva entre ellas a renovación de l amanamiento dito de la cronometría mental proposata fa un sieglo como muito luego per o fisiologo neerlandés franciscus cornelis donders seguntes que a mesura d o tiempo de reacción furne un index d o tiempo de tractamiento d un estimulo dato a metafora que prevaleix en psicolochía cognitiva ye a d o cerebro ordinador en una epoca aon os progresos en informatica son plenos de promesas per a intelichencia artificial seguntes iste paradigma cognitivista a información estarba l obchecto d un tractamiento seqüencial u paralelo circulando entre os diferents enantos que constituyen o esprito humán seguntes a estructura esquematica dentradas percepción tractamiento cognitivo surtidas comportamientos atros amanamientos conceptuals se son desembolicatos per eixemplo basatos en os modelos de rete neuronals aon a información se distribuye en o sino d un rete constituito per un gran numero d unitatz cf connexionismo as rechiras e metodos de psicolochía cognitiva en primeras limitatos a experimentos de laboratorios se son emplegatos de corriu per atras disciplinas a psicolochía d o desembolique d o funcionamiento social e d o tractamiento d os trastuques mentals en a demba d o desembolique d a cognición jean piaget proposó una teoría constructivista d o desembolique d a intelichencia e lev semionovitch vygotski proposó una teoría sociocultural d o desembolique cognitivo os temas de rechira en psicolochía son innumerables per o feito d o gran numero d obchectos d estudio d a psicolochía e d as suyas aplicacions muito variatas os metodos de rechira son consiguientment numerosos qualques metodos s alazetan en observacions en condicions alto u baixo controlatas atros metodos s alazetan en metodoa experimentals con protocolos estrictos e dando puesto a analises estatisticos elaboratos totz istos metodos n han d avantallas e de limites beluns son utils ta observar a complexidat d un subchecto atros ta invalidar ne d hipotesis e metodos teoricos os metodos se trigan en función d obchectivos d o rechirador os metodos de rechira mes a ormino feitos servir per os psicologos son os metodos experimentals os metodos experimentals consisten en situar una qüestión adintro d una teoría que furne un modelo explicativo d o fenomén per eixemplo un comportamiento dato se formulan hipotesis experimentals que son prediccions de comportamientos alazetatos en a teoría un experimento se realiza e os datos s analisan a saber las rechiras tienen puesto adintro d os laboratorios a ormino situatos en as universidatz pero atros metodos d investigación son igualment freqüents l avantalla d o metodo experimental en un laboratorio de psicolochía ye explorar os vinclos de causa y efecto aislando as variables independients e mesurando una u dos variables dependients una relación estatistica se bi estable u invalida si un efecto y variable dependient sigue a una condición x variable independient allora ye probable que la causa x haiga provocato l efecto y iste razonamiento no ye pas infalible et puet menar enta conclusions erronias si atras variables se desconoixen u ignoran una avantalla d o metodo experimental manimenos ye a suya replicabilidat si a experiencia ye bien controlata atros rechiradors qui realizan o mesmo experimento troban os mesmos resultatos e pueden fer progresar a teoría practicando un cambio controlato de variables durando una replicación o experimento sobre o terrén ye un experimento aon as suyas variables son controlatas per un experimentador pero que prene puesto en un meyo natural ta replecar os efectos l avantalla d os experimentos sobre o terrén ye replegar ne manimenos de comportamientos mes amanatos a las reaccions naturals d os participants a suya validez externa ye doncas mes fuerte que un experimento de laboratorio sindembargo a suya validez interna s arriesga a estar mes feble o experimento ye pior controlato que o experimento en laboratorio e os comportamientos alufratos no pueden repetir se numerosas vegatas per cada participant como ye o caso en laboratorio qualques qüestions no pueden pas tractar sen asignando los participants a collas de traza aleatoria por razons naturals u eticas por exemplo estudiar a diferencia entre hombre e mullers u entre ninos de pais esvurciatos u no quan as variables independients no pueden pas prener sen a l azar e as collas experimentals son definitos por as condicions naturals o plan d experimentación se diz quasiexperimental o estudio correlativo mira de mesurar as relacions entre variables permite de meter en evidencia que una variable ye ligata ta unatra a un ran estatistico e de mesurar l amplaria d a relación fa chuego ta estudiar qualques variables qui no son pas manipulables experimentalment como o numero de fumarros fumatos e as conseqüencias sobre qualques marcadors de salut tamién fa chuego ta replegar un gran numero de variables por exemplo replegando ne de qüestionarios sobre grans contrimuestras fa chuego tamién quan as variables no son pas ligatas a priori e que lurs interpretacions entre causa y efecto no siga pas ambiga por exemplo en o estudio sobre a relación entre l aviellamiento e o libel de buenpasar psicolochico si ye posible que l aviellamiento pueda afectar o buenpasar ye imposible que o buenpasar pueda provocar l aviellamiento si l estudio correlativo no permite pas de determinar a existencia de vinclos de causalidat ye manimenos como os atros metodos no experimentals una buena fuent d hipotesis de rechira ye en a base de tecnicas estatisticas mas sofisticatas que permiten de explorar millor os vinclos entre as variables extrayendo ne notablement de factors de traza exploratoria analís factorial u fendo ne servir de metodos de regresión os modelos estatisticos alazetatos en as correlacions pueden tamién menar en combinando ne d analises factorials exploratorios enta la metodo de rechira de relacions causals analises causals u analises d o camín en os modelos d equacions estructurals l alufrada naturalista ye l alufrada d individuos en lur ambient familiar sinse garra intrusión garra intervención ni garra cambeo d as variables en o meyo natural o metodo ye estato meso en valor por l etologo konrad lorenz qui estudió d ista traza os comportamientos socials d os animals en os humans l ambient natural puet estar a escuela o puesto de treballo u o domicilio por exemplo o metodo en presenta de numerosas dificultatz tecnicas os alufradors deben estar o mas discretos posibles ta no interferir con os comportamientos naturals sindembargo as presonas qui se saben alufratas n han de comportamientos licherament diferents por exemplo mais qui se saben alufratas en lurs interaccions con lurs ninos chicotz s amuestran mas pacients a presencia d un experimentador intrusivo puet provocar ne de numerososos esbirriais experimentals como conseqüencia d a deseyabilidat social de l efecto hawthorne entre atros esbirriais experimentals os datos replegatos son numerosos e complexos muitos metodos d escandallo permiten de mugar a replega d información ta simplificar a buixada d o tractamiento de datos o metodo d escandallo de succesos mira de triar nomás que as accions u succesos que intresan a os experimentadors o metodo d escandallo temporal en tractar nomás que datos d intes predeterminatos por exemplo si a duración de l alufrada leva numerosos días u no tractar soque os diez primers menutos de cada hora o metodo d os puntos consiste en n alufrar soque a un solo participant alavegada por exemplo en un patio de recreo e dimpuesas a os atros participants a redolín seguntes un plan determinato d enanto unatro problema ye o d as interpretacions d os comportamientos e de lur codificación por exemplo as intencions u emocions d os participants como a medrana u l agresividat son d interpretación dificil ta estalviar as interpretacions subchectivas as alufradas de terrén describen nomás que os comportamientos u discansa en tecnicas a on numerosos codificadors independients analisan os comportamientos e lurs interpretacions son obchectos de discusions en caso de desalcuerdo as alufradas naturalistas u de terrén permiten una buena descripción de comportamientos naturals e complexos ye util ta situacions a on os experimentos de laboratorio no son pas posibles lur riqueza permite d emitir ne de nuevas hipotesis de rechira l alufrada en laboratorio ye l alufrada de presonas en un meyo artificial pero sinse intervención de l experimentador qui influya en os comportamientos ye una buena fuent d hipotesis de rechira atenas en griego azína ye a capital de grecia se clama asinas en honor a la diosa atena a suya protectora estió cuna d una d as primeras democracias formals que se n tienga constancia y ye o puesto an se troba o partenón l antigua ciudat portuaria d o pireu ha estato sorbida por a nueva atenas en l actualidat a ciudat tien una población d alto u baixo millons de habitants más d un tercio d a población total de grecia ye comunicada por un aeropuerto ubierto y de nueva construcción l aeropuerto eleftherios venizelos situato a unos menutos en auto d o centro d a ciudat a historia d os atenienses empecipia con un mito antis a chent d atenas a l igual que la de tot o mundo y de tot tiempo contaba sobre os suyos mesmos orichens falordias pero no se trataba de falordias inventadas por ells yeran o reflexo de verdatz parcials malfarchatas y antiguas de feito irremontables transmitidas de viva voz de cheneración en cheneración quasi con toda seguranza por meyo de cantos y baladas y en ixas falordias l orichen de tot yera una diosa que dimpués pasaba a formar un tot con a ciudat metiu que heba quasi o mesmo nombre atena ye un nombre mui antigo no griego como cenya la zaguera silaba na un sufixo etrusco atenas fue fundada por o lechendario zecrope que yera una mezcla d hombre y sirpient gosa ser considerau o primer rei autentico d atenas baixo o suyo reinau atena se convirtió en patrona d a ciudat atenas s escribe en aragonés medieval como athenas os habitants d athenas son mencionatos como athenienos como curiosidat en una pachina d a cronica de morea escriben cetinas talment por pareixito fonetico con cetina en aragón atenas ye parti d un país a on l esporte en l anguidat yera parti d a relichión y en atenas yeran muito conoixitos os chuegos panatenaicos celebratos en honor a la diosa palas atena en que yeran incluyitas prebas esportivas y d arte os primers chuegos panatinaicos fuoron organizatos en l anyo ac y reglatos por pisistrato a on fue construito l actual estadio panathinaiko yera a on es feban as prebas atleticas y de luita d istos chuegos atenas estió l anfitriona d os chuegos olimpicos de os chuegos entreficatos de tamién d o campionato d o mundo d atletismo en a suya edición de y o campionato d europa d atletismo en a ix edición de y a xiii de cherusalem en hebreu yerushalayim en arabe al quds ye una ciudat d israel en o situata en o proximo orient asiatico ye a principal ciudat israelí y a capital declarata d o estau d israel y d igual modo ciudat an l autoridat palestina pretende d establir a suya capital cherusalem este en l anyo teneba una población aproximata de habitants ye una d as más antiguas ciudatz d o mundo habitada por os cananitas chebuseus antis d a plegada d as tribus hebreas a canaán a comencipios d o sieglo xiii adc fa parte d a organización d as ciudatz d o patrimonio d a humanidat shalom significa paz en hebreu por lo que cherusalem ye un termin ta exprisar ciudat d a paz israel proclamó a cherusalem capital d o suyo estato en y hi establió a seu d a residencia presidencial o parlamento israelí knesset a cort suprema y atras institucions administrativas como a ciudat heba estato dividita entre israel y chordania dezaga o armisticio d a guerra arabe israelí de ista declaración de capitalidat solo afectaba a la parte occidental d a ciudat que yera l administrata por israel cherusalem ye considerata ciudat sagrada por as tres grans relichions monoteístas o cristianismo o chudaísmo y o islam ta o cristianismo ye a on que pedricó chesús y a on que estió crucificato ta o chudaísmo ye a on que o rei david establió a capital d o reino d israel o puesto d asentamiento de l arca de l alianza y a on que o suyo fillo salomón d israel construyó o templo ta on han de dirichir as pregarias o islam replega d istas relichions o caracter sagrau d a ciudat a on que miraban os primers musulmans en rezar antes de pasar a fer lo cara a meca calatayú calatayud en castellán ye una ciudat y municipio aragonés situata en a provincia de zaragoza comarca de comunidat de calatayú en ye a suya capital y partito chudicial d o suyo nombre tamién en ye a suya capital a suya población ye de habitants en una superficie de km² ye situato a o canto d o río xalón en un aria estratechica on o río xiloca s achunta con o xalón y s achuntan doncas dos vias naturals de comunicación a metros d altaria dencima d o ran d a mar y a una distancia de km de zaragoza a capital d a suya provincia uesca ye una d as capitals de provincia con menor población d o estato espanyol con habitants en l anyo as enrunas d a ciudat romana de bilbilis son en o termin de calatayú ocupando as costeras d os cerros bambola san paterno y santa barbara entre a marguin ezquierda d o río xalón y a rambla de ribota cerca de uermeda en l anyo los musulmans andalusís encomenzoron a fortificar un recinto que dió nombre a la ciudat de calatayú y costruyoron cinco castiellos unitos con murallas en l anyo abderramán i asitió y prenió calatayú en l anyo calatayú yera una d as principals ciudatz d a taifa de zaragoza y capital d o suyo propio districto entre y bi habió una taifa de calatayú independient o de chunyo de alifonso i lo batallero conquirió a ciudat y li dió carta puebla en a mesma anyata y dimpués fuero en mientres asitiaba bayona alifonso i ordenó en o fuero de calatayú que as ilesias d ixa villa y tierra fuesen patrimonials cosa que confirmará o papa lucio iii en con una bula en a que declaraba totas as ilesias que baixo ixe privilechio s heban de conferir a presonas naturals d a mesma tierra con a reconquiesta vinioron repobladors cristians y se creyoron nuevas parroquias dica plegar ta en as que s agruporon seguntes os suyos orichens a parroquia de sant per la dividioron en sant per de los francos y sant per de los serranos a primera pa os de baigorri y a segunda pa os montanyeses de l alto aragón por haber se preso a ciudat o día de sant chuan baptista li se dedico una ilesia a lo piet d o castiello a ilesia de sant chuan lo viello u sant chuan de vallupiel atra ilesia que se fació a lo piet d o castiello estió sant miguel poco dimpués d a conquiesta a mezquita mayor fue trasformata en a ilesia de santa maría la mayor adscrita a lo bispato de zaragoza seguindo a tradición de desfer as mezquitas y convertir las en ilesias u seus en o vico mozarabe costruyoron as ilesias de sant chaime y lo salvador a lo norte d a ilesia de santa maría construyoron a ilesia de sant andreu y a lo sur a de sant torcuat calatayú fue ocupata por alifonso vii de castiella dimpués d a muerte d o batallero alifonso vii disposó que as ilesias de calatayú perteneixesen a la diocesi de sigüenza calatayú tornó a lo reino d aragón chunto con zaragoza y en calatayú pasó a depender d a diocesi de tarazona o monesterio d oa recibió de remón berenguer iv o vico poblato con mozarabes encara que no se sape si yeran mozarabes nativos u mozarabes traitos d andalucía por o batallero a orden d o temple tenió una comanda en calatayú igual que a orden d o espital que ya en i tenió un comandador conoixito como galindo pero estió a orden d o santo sepulcre a més poderosa por un alcuerde de remón berenguer iv con o patriarca y o capítol de cherusalem en seguntes este alcuerde concedioron a los d o sepulcre extensos biens pa fundar una ilesia en a ciudat con o qual o mesón de calatayú esdevenió o mesón matriz d as atros mesons d o sepulcre en espanya y o prior muitas vegatas se titulaba gran prior d a orden en o bispe de tarazona consagró dos colechiatas con l asistencia de chaime i santa maría y santo sepulcre en i heba parroquias contando en total habitadors estando la més poblata a parroquia de sant per de los francos y la que menos la d o santo sepulcre a lo largo d o sieglo xiii atras ordens s establioron en calatayú creyando conventos intramuros franciscans dominicos mercedarios carmelitans y monchas menoretas de santa clara en se concede a calatayú o dreito a celebrar ferias en calatayú se rindió a las tropas castellanas dimpués d un sitio prolongau los castellans ocuporon la ciudat con caballers y ballesters entre y o d abril de mientres a primera guerra carlista guerras carlistas tropas carlistas mandatas por o cheneral juan cabaero y esponera dentroron en calatayú o suyo nombre ye d orichen arabe con a radiz qalat castiello y un antroponimo significando o castiello d ayub qal at ayyb en textos medievals cristianos se diz calataiub pero bi n ha muitas variants producto de que a b final no se troba guaire a sobén en aragonés asinas alternarán variants rematatas en f t y d u con e u o paragochica a variant rematata en d ya se troba en o sieglo xiii y será a que s imposará en l oficial con o tiempo en castellán encara que no totz os castellanofablants la pronuncien dende o sieglo xvi s irá emplegando o chentilicio bilbilitano propuesto por l humanista y poeta neolatín antón serón este chentilicio s irá fendo més y més oficial a costa d atros como calatayucense tamién culto y calatayubí chentilicio d orichen arabe destaca o recinto fortificato de calatayú d a epoca musulmana as prencipals celebracions en a ciudat son as fiestas en honor a sant roque agosto y as ferias en honor a la virchen d a penya setiembre as dos compachinan actos relichiosos en as suyas respectivas armitas con actos d ocio de distinta mena son d intrés toristico os actos relichiosos d a semana santa bilbilitana calatayú fa parte d o rete toristico de ciudatz ave ayerbe ye un municipio aragonés d a provincia de uesca situato en a comarca d a plana de uesca fa parte d o partito chudicial de uesca a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² ayerbe se troba situato a metros d altaria sobre o ran d a mar a una distancia de km d a ciudat de uesca a capital d o suyo partito chudicial d a suya comarca y d a suya provincia o termin municipal d ayerbe muga a o norte con as penyas de riglos y lobarre a l este con lobarre y os corrals a o sud con lopinyén ortiella y a l ueste con biscarrués y morillo de galligo a localidat d ayerbe fue conquiesta por o reino d aragón en dende l amanata base abanzata que yera o castiello de lobarre chaime i d aragón creyó a baronía d ayerbe que en l anyo esdevinió o marquesato d ayerbe en bell texto medieval s escribe ayerb u aierb como en un texto de de l archivo de lo pilar l aragonés d ayerbe forma parte de l aragonés meridional pero tien bellas caracteristicas en común con l aragonés occidental y se fa servir a denominación común d ayerbense pa dicir l aragonés d os lugars d a suya redolada ayerbe ye una d as localidatz d a plana de uesca an l aragonés tien mas vitalidat berlín prenunciato en alemán ye una ciudat que ye a la vegata a capital d alemanya y d un estato federato rechión d alemanya a ciudat s entivoca cheograficament con o estato que ye rodiato de raso por o de brandemburgo veyer mapa d o qualo se desalpartó en trescruzata por o río spree y situata a una a distancia de bells km d a muga entre alemanya y polonia berlín ye a ciudat más poblata y ampla d o país asinas como una d as mas destacatas en politica d a unión europea ue a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² berlín una ciudat d a quala ya se decumenta a suya existencia en o sieglo xii estió a capital d o reino de prusia y dimpués d o imperio alemán dende a unificación alemana en dica a fin d a segunda guerra mundial con a redota d o tercer reich amás de mientres a republica de weimar dende dica a ciudat estió dividita en quatre zonas d ocupación melitar d os aliatos en a nueva alemanya occidental establió a suya capital en bonn y a republica democratica alemanya creyata por a unión sovietica establió a suya capital en berlín encara que nomás en l antiga zona d ocupación melitar sovietica en a capital de l alemanya reunificata se transfirió a berlín dende a ciudat de bonn a ciudat de berlín ye una d as mas importants metropolis d europa destacando por o suyo papel en a cultura a historia a sciencia os medios de comunicación y tamién por o suyo papel en a politica tamién ye un activo centro industrial encara que as suyas industrias son mas que mas en sectors tecnolochicament abanzatos como telecomunicacions optoelectronica tecnolochías d a información y a comunicación industria automobilistica incheniería biomedica u biotecnolochía en a suya faceta cultural destaca por os suyos museus universidatz u orquestas encara que a ciudat de berlín se fundó alto u baixo en hue en día no bi ha repuis d ixas primeras anyadas d a ciudat que en ixe inte yera nomás que una chicota localidat establita en as mugas orientals d o sacro imperio román chermanico con os pueblos eslavos encara no chermanizatos nomás quan en o sieglo xv frederico i esdevenió elector d o electorato de brandenburgo s alazetó o desembolique de berlín que estió a ciudat que esdevenió a suya capital mesmo que continó estando a capital d as succesivas entidatz politicas que naixioron como herencio de brandenburgo dica esdevenir en zaguerías d o sieglo xx a capital de l alemanya reunificata en o rechimen politico dito imperio alemán en os anyos a ciudat de berlín yera una d as ciudatz con una mayor presencia en a cultura europea pero ixo cambeó de raso con l abanze d o nazismo y d o tercer reich en un proceso que remató en zaguerías d a segunda guerra mundial con l apocalipsi d o nazismo en a batalla de berlín entre l exercito royo y a wehrmacht rematando con os repuis que encara no heban destruito os bombardeyos aerios d os aliatos occidentals mientres a guerra quan remató a guerra a ciudat quedó dividita en un reflexo d a mesma división d alemanya en alemanya occidental y alemanya oriental dica a reunificación d alemanya mientres os anyos quan a ciudat tornó a estar a capital d una alemanya una atra vegata unificata mientres os anyos se bi devantó o dito muro de berlín que deseparaba encerclando la a parte d a ciudat que feba parte de l alemanya occidental ta la recuperación d a suya capitalidat en chunio de se votó una en lechislación especifica en o bundestag y en prencipió o proceso de teslato d as oficinas gubernamentals dende bonn enta berlín a ciudat de berlín se troba situata en una plana a dita plana chermano polaca a metros d altaria sobre o ran d a mar en a confluencia d o río havel afluent d o río elba con o suyo afluent o río spree a cantos d istos ríos se troban muitos lacos estando mesmo ista a etimolochía d o nombre d a ciudat que deriva d a radiz brl con o significato de puesto humido en cuentas d a etimolochía popular que relaciona o toponimo con a palabra br que significa onso actualment berlín s estendilla en un territorio que dista d este enta ueste una distancia d alto u baixo km con una distancia norte sud de bells km rodiato de raso por o estato de brandemburgo con o qualo heba formato historicament una unidat administrativament berlín no ye nomás que una ciudat sino que amás ye uno d os estatos federatos lnder alemans estando asinas una ciudat estato mesmo que hamburgo y bremen sindembargo istas dos ciudatz ya teneban una tradición de sieglos de semi independencia mientres o sacro imperio román chermanico y por contra berlín plegó a ixe estatus pos as mesmas circunstancias d o suyo desembolique urbán mientres o sieglo xx y lo consolidó en zaguerias d os anyos en a posguerra por a situación politica alemana por ixo a figura d o suyo alcalde no se denomina asinas sino que ye formalment o chefe d un estato alemán esleito por o parlamento estatal lista d alcaldes democraticos dende a ciudat de berlín se troba hue y dende l de chinero de dividita en districtos municipals dica ixe inte se trobaba dividita en berlín mitte friedrichshain kreuzberg pankow charlottenburg wilmersdorf spandau steglitz zehlendorf tempelhof schneberg neuklln treptow kpenick marzahn hellersdorf lichtenberg y reinickendorf nueva york clamada oficialment city of new york y mas a ormino clamada new york city ta distinguir la de l estato de nueva york ye a ciudat más poblada d os estatos unitos y a segunda más poblada de nordamerica dimpués de mexico df tien una población de habitants una superficie de km² y una densidat de población de hab km² ye clamada carinyosament a gran manzana y reconoixida como una d as mayors metropolis d o planeta a suya fama li da o títol de capital d o mundo y corroborando ixa credencial as nacions unitas i tienen a suya seu nueva york se troba entre os puestos con mayor densidat d habitants en os estatos unitos a población d a suya aria metropolitana tien arredol de millons d habitants y considerando a suya aria a densidat ye quasi igual a hab km² a ciudat de nueva york se clava en a costa noreste d o país en o corazón d una ampla aria metropolitana conoixida como tristate triestatal por estar en a compleganza entre os estaus de nueva york nueva jersey y connecticut anque o suyo nombre orichinal estió nueva amsterdam por estar una colonia neerlandesa en dimpués d a segunda guerra anglo holandesa cambió a new york en honor a chacobo duque de york qui ganó a guerra contra os países baixos a ciudat de nueva york ye dividita en cinco districtos bronx the bronx orichinariament en holandés bronck s new york manhattan queens queens kings brooklyn en holandés breukelyn y richmond staten island antis de l arribata d os europeus a zona de nueva york yera poblata por tribus nativas amerindias como os lenapes que ye a mes conoixita o primer europeo en arribar a la badía de nueva york estió giovanni da verrazano un explorador italián a o servicio d o rei de francia nueva york estió o prencipal obchectivo d os atemtatos de l de setiembre de en os quals murioron quasi personas en a destrucción d o world trade center actualment en o lugar a on estioron as torres cheminucas son construyendo un nou complexo con o memorial del world trade center o one world trade center y atros edificios d oficinas a población de nueva york ye de en personas més que en o censo de que estioron a población d a ciudat de nueva york ye una d as més diversas d america a lo largo d a suya historia os esportes mes populars son o béisbol o baloncesto y o fútbol americán anque l esporte mes practicato ye o footing especialment en central park entre os escaicimientos esportivos organizatos en nueva york destaca a maratón de nueva york por a suya larga tradición y fama que tién entre os atletas de tot o mundo nueva york tien dotze ciudatz chirmanas pekín budapest cairo cherusalem johannesburgo londres madrit roma santo domingo tokio so paulo y bogotá tokio en chaponés tky ye a capital de facto de chapón situata en o centro este d a isla honshu tokio ye actualment a ciudat mas poblata d o mundo con bells millons d habitants o instituto de población en o suyo informe anyal preveye que l anyo mumbai india pasará a estar a ciudat mas poblata d o mundo anque o nombre tokyo sería una romanización más correcta d o nombre orichinal o nombre d a ciudat ye tokio en aragonés castellán alemán neerlandés y esperanto entre atros en anglés y atros idiomas s escribe tokyo anque d antis más tamién s escribiba tokio en catalán s escribe tquio atros nombres antigos d a ciudat son tokei edo y yedo tokio tien tres distincions cheograficas en o suyo significato as poblacions u superficies son d alcuerdo a lo censo realizato en l anyo mientres os anyos y tokio tenió un gran millora economica construyendo se hi a segunda linea de metro en a torre de tokio en y en os anyos coincidiendo con os chuegos olimpicos de bi ha un gran cambeyo en infraestructuras y equipamientos esportivos turisticos comunicacions y servicios construyendo se hi a primera linea de shinkansen tkaid shinkansen o tren d alta velocidat chaponés y as instalacions esportivas que encara hue son utilizatas tamién tenió una gran explosión industrial estando o centro d a industria de chapón que estió referencia mundial en industrias de l acero l automoción electrodomesticos y elecronica tokio ye a principal ciudat esportiva de chapón y a on se concentran muitos d as millors instalacions y d os suyos equipes profesionals de diferents esportes l actividat profesional ye principalment en fútbol béisbol y sumo con presencia tamién de equipes de baloncesto y voleibol d alto nivel a nivel popular a mas d istos esportes son populars l atletismo o tai chi y atras artes marcials bells d as instalacions esportivas de tokio son heredatas d os chuegos olimpicos de como l estadio olimpico de tokio o nippon budokan o chimnasio nacional yoyogi y o chimnasio metropolitán de tokio y atras construyitas dimpués como o tokyo dome y meiji jingu stadium de beisbol o rygoku kokugikan de sumo tokio estió l anfitriona d os chuegos asiaticos en a suya edición de os chuegos d a xviii olimpiada d a era moderna en l anyo y estará a seu d os chuegos d a xxxii olimpiada d a era moderna en l anyo cada ayata y dende l anyo ye a seu d o pan pacific open y tamién d o japan open dica o de tenis femenín do cercuito d a wta y d o japan open masculín d o cercuito atp de tenis dica l actualidat roma ye una ciudat italiana capital tanto d italia como d a rechión d o lazio y d a provincia de roma que se troba situata chunto a o río tíber en a parti central d o país amán d a mar tirrena a ciudat d o vaticano situata en a suya mayor parti en o interior de roma ye a seu d o papato d a ilesia catolica reconoixito como estato independient por o gubierno italiano en l anyo por o pacto de letrán a machestuosa cupula d a basilica de san pietro en a ciudat d o vaticano sobresale sobre l horizont d a ciudat roma fa parte d a organización d as ciudatz d o patrimonio d a humanidat antiparte ye una ciudat con un important legato cultural herencio d a suya historia en estar tamién l antiga capital d o imperio román y seu d o papato dende fa alto u baixo anyadas a suya población ye de d habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² diz a leyenda que os bezons romulo y remo fillos de marte fuoron albandonatos en naixer enfortunadament una lupa se encargó de aleitar lis y os ninons creixioron cerenyos sindembargo estando creixitos romulo amortó a remo y establió roma hue en diya o simbolo d a ciudat imperial contina estando a lupa y os dos ninos londres en anglés london pronunciato ye una ciudat capital d anglaterra y d o reino unito que ye una d as más grans ciudatz d europa situata a lo sud de gran bretanya y a o canto d o río tamisa fue establita por os romans en o sieglo i sobre un antigo asentamiento d a tribu celta d os cantios con o nombre de londinium o suyo territorio muga a lo norte con os condatos d essex y hertfordshire a l ueste con os condatos de buckinghamshire y berkshire y a lo sud con kent y surrey o toponimo procede de londinium adaptación latina d un vocable celta que significaba ciudat d a luz en aragones ye documentato o emplego de londres en textos medievals que fan referencia a lo comercio de productos textils tamién en obras historiograficas navarras como o libro de las cheneracions podemos leyer londres y una explicación lechendaria sobre a suya etimolochía en una superficie de km² y districtos a ciudat de londres tien una población humana de habitants que fan d ista una d as ciudatz europeas más densament pobladas chunto con moscú estambul y parís con una densidat de población de hab km² en o cens de o d os siet millons de habitants se clasificaban en o grupo d etnia blanca en una mala aplicación d o concepto etnia o en a india bangladeshí u paquistaní o en l africana o en a caribea o en a de razas mixtas y o en a china a mayor colla relichiosa ye a cristiana y no relichión declarata o d os habitants de londres son naixitos difuera d a unión europea l aria metropolitana de londres tien una población de habitants mayor que todas as poblacions d escocia galas y irlanda d o norte chuntas ye a segunda aria metropolitana més gran d europa nomás superada por l aria de moscú y una d as mayors en o mundo con una vida y fluxo economico que la situan en o segundo puesto mundial nomás por dezaga d a ciudat de nueva york en estatos unitos a ciudat fue establita por os romans en os anyos esdevenindo a capital d a provincia romana de britania arredol d o d antis más yera habitata por os cantios una tribu celta que feba parte d os britanos y que dió nombre a la isla de kent y a canterbury y mientres o dominio román esdevenió con o suyo puerto sobre o río tamisa a ciudat más gran d a provincia a suya primera cita ye mientres o reinato de nerón encara que a suya conquiesta por os romans estió mientres o reinato de claudio l antecesor de nerón encara que a primera ciudat romana fue destruita de raso arredol d o mientres a sublevación de boudicca reina d os iceni encara que fue esviellata luengo d a redota d os sublevatos fue albandonata por os romans en o sieglo v que en ixe inte albandonoron toda a isla de gran bretanya y a ciudat quedó albandonata de raso en o sieglo vii quan os anglos saxons y chutos la invadioron encara que muit a man d a ciudat romana en l actual carrera de aldwych bi heba un asentamiento saxón dito lundenwic que estió l alazet d a recuperación d a ciudat que prenió importancia quan tornó a ser ocupata l antiga ciudat romana en os sieglos ix x sindembargo a ciudat no tornó a recuperar se dica la desaparición de l amenaza d os vikingos que feban incursions en as costas y remontando os ríos navegables o río tamisa que trescruza londres ye navegable a suya importancia fue ratificata con a devantadera d a seu de westminster que prencipió en o sieglo xiii en estar a ciudat esleyita por guillén o conquiridor como a suya capital luego d a conquiesta normanda d anglaterra en en ixe inte a residencia reyal se trobaba en l actual torre de londres en bi habió una epidemia de peste con arredol de victimas y en se produció l incendio de londres que destruyó quasi de raso a ciudat destacó en a suya reconstrucción o papel de l arquitecto anglés christopher wren sindembargo a creixencia d a ciudat de londres en superficie y en población esdevenió en o sieglo xix con a revolución industrial quan a ciudat yera o prencipal centro industrial britanico y a capital financiera d o país mientres a segunda guerra mundial a ciudat fue bombardeyata por a luftwaffe en a batalla d anglaterra en o dito blitz encara que se diz que ye una ciudat a on as plevias escayecen a ormino londres no se troba en a zona d anglaterra con más plevias que ye situata a l ueste encara que bi ha plevias más a sobén que en climas como o clima mediterranio a presencia d a nieu ye excepcional y os suyos veranos son con temperaturas suaus londres estió a seu d os chuegos olimpicos de y os de que estioron cancelados por a ii guerra mundial y organizó os posteriors chuegos de tamién estió a seu d os chuegos olimpicos de moscú en ruso moskvá ye una ciudat de millons d habitants y a capital de rusia ye localizata a o canto d o río moskva en a parte europea d o país en a provincia d o districto federal central encara que en estar a capital d o país tien una administración independient d o suyo districto o nuclio historico de moscú estió en a ribera cucha d o río moskva en un pueyo donde hue se troba o kremlin y a plaza roya a ciudat ye o centro politico economico y cultural de rusia moscú habió gran importancia en a historia estando a capital d o gran ducato de moscú y d o imperio ruso dica pero i de rusia anyo en que fue transferita la capitalidat ta sant petersburgo dimpués d a revolución rusa l anyo moscú tornó a estar a capital d a unión sovietica a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² ye asinas a mayor ciudat d europa por a suya población y a suya aria metropolitana tien arredol de millons d habitants fa parte d a organización d as ciudatz d o patrimonio d a humanidat en moscú fuoron celebratos l anyo os chuegos olimpicos chuegos olimpicos de o nombre d a ciudat procede d o río que la trescruza clamato moscova u moskva moscú ye situata a metros d altaria sobre o ran d a mar y ye trescruzata por o moskva istambul estambul d o turco istanbul costantinnoble u costantinoble ye a ciudat mas gran de turquía y tamién una d as ciudatz mas grans d europa con amán de de habitants en a ciudat y entre y millons en l aria metropolitana ye tamién a capital administrativa d a provincia d istambul a ciudat viella ye prencipalment clavada en o estreito d o bosforo sindembargo a ciudat muderna ye muito mas ampla y complega os dos cantos europeu y asiatico d o estreito entre as atraccions toristicas s encluyen a ilesia d a divina sabiduría aya sofia sariyer eyüp y taksim en o canto europeu y beykz üsküdar kadiky moda bostanci y adalar en o canto asiatico como capital que estió de dos d os imperios mas poderosos d a tierra y ciudat cosmopolita que t o sieglo xvi yera prebablement a más civilizada y multicultural istambul ahuespa molimentos extraordinarios palacios ilesias y o hipodromo que datan d a epoca bizantina as mezquitas azul y süleymaniye o palacio topkapi seu d o poder imperial otomán y atros fa parte d a organización d as ciudatz d o patrimonio d a humanidat anque dende a capital de turquía ye ankara istambul sigue estando una ciudat que tien un papel central en a industria o comercio y a cultura de turquía ahuespa más d una dotzena d universidatz ye seu d o patriarcato ecumenico cabeza d a ilesia ortodoxa griega se clamó bizancio dica quan cambeó ta unatra denominación en griego konstantinoúpolis y en latín constantinopolis emplegando se n derivatos en cadaguna d as luengas d os países europeus en la cronica de sant chuan d a penya s escribe constantinnoble u costantinnoble en o libro d os emperadors s escribe contastinoble con metatesi encara que o nombre cambeó atra vegata en con a conquiesta turca otomana os derivatos europeus de constantinopolis s emplegaban en occident dica en o periodo otomán os turcos clamaban a la ciudat istanbul pero oficialment s emplegaba o nombre qustantaniyyeh ciudat de costantín en arabe o nombre oficial d istambul fue imposato lo de marzo de establita por l emperador román costantín i lo gran sobre l antiga colonia griega de bisancia establita por colonos griegos de megara en ac en a cronica de los conquiridores en fan mención dende ixe inte bisancia u bizancio fue conoixito como costantinopolis en a suya honor y en aragonés costantín noble constantinoble contastinoble y atras variants esdevinió a capital d o imperio román de orient y dimpués estió a capital d o imperio bizantín dezaga d a caita de costantín noble u conquista de istambul en pasó a estar parti y capital d o imperio otomán dic a suya caita oficial o de noviembre de con a proclamadura d a republica endrezada por mustafa kemal clamato dimpués atatürk u pai d os turcos a capital turca se tresladó ta ankara l d octubre de o bosforo en turco boazii ye un estreito que divide en dos partis a ciudat de estambul conectando a lo mar de marmara con a mar negra bi ha dos puents sobre este estreito o puent bogazici boazii kprüsü de metros de largo estió replenau en o segundo puent o fatih sultan mehmet fatih sultan mehmet kprüsü fsm posedeix una largaria de metros estió replenau en y se troba a quasi cinco kilometros a lo norte d o primer puent un tónel ferroviario de kilometros ye estando construito y se estima a suya rematanza ta alto u baixo metros d o tónel van a construyir se baixo l estreito por meyo d a tecnica d acolada d o canyo y ye previsto que será o más fundo tónel executau por este metodo con un maximo de m baixo lo ran de l augua o prochecto alufra a construcción d un metro de km con quatre estacións que unirá o centro de estambul con a urbe oriental y con a urbe occidental en estambul bi ha una gran tradicción esportiva os esportes mas populars sant petersburgo en ruso sankt peterburg nombre d orichen holandés castiello de sant pero ye a segunda ciudat en impotancia de rusia con alto u baixo cinco millons d habitants a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² tien dentrada a la mar baltica por a regudidura d o río neva ye o solo puerto de rusia en a mar baltica antimás d o enclau de kaliningrado ye un centro industrial industría quimica textil y construccions mecanicas cambió de nombre quantas vegadas se clamó petrogrado petrograd que significa ciudat de pero adaptación a lo ruso de peterburg entre y y leningrado leningrad en honor a lenin entre y fue establida por pero lo gran en con o proposito de deslocalizar a capital d o país y de feito estió capital de rusia de a a ciudat estió o scenario principal d as revolucions de y de a revolución rusa en l arquitectura de sant petersburgo se nota la influencia italiana en o sieglo xviii y en menor mesura la francesa o centro urbán d a ciudat ye declarato por a unesco patrimonio d a humanidat fa parte d a organización d as ciudatz d o patrimonio d a humanidat a ciudat fue establita o de mayo de por o zar pero i de rusia fendo parte d o suyo programa ta ubrir rusia a las influencias mudernizadoras occidentals ye por ixo que a ciudat s establió a o canto d o golfo de finlandia en a mar baltica encara que a sobén se creye que o suyo primitivo nombre yera sankt petersburg en alemán o nombre estió sint pietersburg en neerlandés pero i heba treballato d incognito en os países baixos encara que a escape s imponió o nombre en alemán por estar l alemán a luenga franca d a mar baltica en ixas envueltas s establió a man d a desembocadura en a mar baltica d o río neva a on o imperio ruso teneba d antis más una fortificación melitar en una zona d almarchals salobres por ixo a construcción d a ciudat fació una mortalera entre os obrers que i treballaban que yeran a sobén esviellatos estando sustituitos por siervos de tot o país en bellas anyadas i morió o d os obrers d ixa anyada o primer edificio d a ciudat en ser construito fue ta marcar atra d as finalidatz d a ciudat imponer a presencia rusa en a mar baltica en o marco d a gran guerra d o norte contra suecia una fortaleza melitar en a marguin dreita d o río neva ista fortaleza fue clamata fortaleza de pero y pavlo hue encara existent en o zar aleixandre ii promulgó una lei ta abolir a servitut en o imperio ruso fendo asinas libres a muitos campesins que plegoron a la ciudat de sant petersburgo que prencipió asinas a estar o principal centro d a incipient industria d o país en os alazetz d a revolución industrial millor que moscú que yera una ciudat que se trobaba más luent d as vías de comunicación con europa o principal comprador d os productos industrials rusos ista industrialización enfortió a clase obrera rusa concentrata en sant petersburgo a on s ixemenoron as ideyas d o socialismo y d o anarquismo en rusia por as pobres condicions de vida d os treballadors francho rodés orquín sarinyena ye un escritor aragonés que ha escrito quantos libros de poesía y lexicografía en luenga aragonesa iste licenciato en filolochía hispanica ye en l actualidat profesor en o ies biello aragón de samianigo miembro de l academia de l aragonés que en ye vocal d investigación y d o rolde o caxico en agosto de se n dio de baixa d o consello d a fabla aragonesa y d o consello asesor de l aragonés en a decada d os publicó os libros de poesía ye coautor d o libro antroponimos aragoneses y autor d o bocabulario aragonés d o botero pedro lafuente editato en en ixe mesmo anyo colaboró en o bocabulario aragonés d abes d europa ha treballato en o curriculum de luenga aragonesa ta educación segundaria que decamín amaneixerá ye coautor d o bocabulario monegrino que reculle un numero important de dentratas bellas y de un borguil de parolas bocabulario dialeutal escolar ha publicato bells articlos entre os que destacan o cambeo m n en bels morfemas de cuatrena presona proposa d una metodolochía lesicolochica de l aragonés estándar ta zenzias esperimentals con un eixemplo a tabla periodica d os elementos u bella resenya como l aragonés de sasa de sobrepuerto en s ha encargato d a traducción y la edición d o treballo el aragonés literario a finales del siglo xiv el testimonio del libro del trasoro d a profesora dawn e prince d a iowa state university publicato en en a revista dichital edacar academia de l aragonés tamién ye estato o corrector d a traducción ta l aragonés dos cuatre ebanchelios de nuestro sior chesucristo feita por o escolapio p pedro recuenco y publicata en en publicó la edición critica d o libro del trasoro de brunetto latini colección larumbe prensas de la universidad de zaragoza volumens con un estudio lingüistico y un vuedau lexico los angeles los angeles u la en abreviadura en anglés en aragonés sería os ánchels ye una ciudat d os estatos unitos clavata en o estato de california en a costa de l ocián pacifico y a bells kilometros a lo norte d a muga con mexico ye a capital d o condato de los angeles a suya población ye de d habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² por o suyo numero de habitants los angeles ye a segunda ciudat mas gran en os estatos unitos dimpués de nueva york en a suya aria metropolitana viven bells millions de presonas respective d a superficie que ocupa ye a primera ciudat de norteamerica y una d as mayors d o mundo l amplaria dende a suya estrimera norte dica la suya estrimera sud ye de bells kilometros en a ciudat se troban quantos puestos famosos o más conoixiu ye o vico de hollywood centro d a industria d o cine en os estatos unitos antiparte ye una ciudat olimpica en estar a seu d os chuegos olimpicos de los angeles de y d os chuegos olimpicos de los angeles de cuenta con l aeropuerto internacional de los angeles en gaspar de portolá desembarcó en california en os cantos d un río que clamó nuestra seora reina de los ángeles nuestra sinyora reina d os ánchels en aragonés a ciudat que se establió poco dimpués en ixe mesmo puesto adoptó parti d ixe nombre y se clamó el pueblo de nuestra seora la reina de los ángeles de porciúncula o lugar de a nuestra sinyora la reina d os ánchels de porciúncula en aragonés nombre que dimpués se simplificó por o de el pueblo de la reina de los ángeles o lugar d a reina d os ánchels en aragonés d o que procede l actual a ciudat de los angeles se troba situata a o canto de l ocián pacifico estando a ran d a mar los angeles fue establida o de setiembre de por espanyols washington dc ye a ciudat capital d os estatos unitos y ye por sí mesma o districto de columbia d c a suya población ye de habitants con una densidat de población de hab km² con una población de poco más de habitants a suya aria metropolitana ye a ena más poblata en a nación en a ciudat se troban a casa blanca residencia d o president y o capitolio seu d o congreso federal y en as suyas proximidatz o pentagono seu d o mando de l exercito estatounitense amás d estar a seu d o gubierno tamién ye un punto toristico important con molimentos como os memorials a os ex presidents lincoln jefferson y washington y o molimento a os cayitos en vietnam prochectata por l arquitecto francés pierre l enfant en zaguerías d o sieglo xviii estió a primera ciudat especialment creyata como centro de gubierno a ciudat de washington situata en o districto de columbia a o canto d o río potomac entre os estatos de virchinia y maryland ye a capital d una unión federal de estatos quan estatos unitos declaró a suya independencia d o reino unito o de chulio de agora celebrato como fiesta nacional existiban estatos cadagún d ells soberán cadagún deseyoso de controlar os suyos propios afers os estatos tractoron de conservar a suya soberanía y independencia aintro d una confederación flexible pero o suyo intento contrimostró estar ineficaz de tot en adoptoron una nueva constitución que establiba una unión federal subordinata a un cerenyo gubierno central en conseqüencia decidioron de fundar una nueva ciudat que no tenese garra vinclo con garra atro d os estatos que feban parte d os estatos unitos fundación que se debantó o de chulio de y recibió o suyo nombre en a honor d o president george washington o distrito de columbia establito o de chulio de ye un distrito federal como especifica a constitución d os estatos unitos o congreso d os estatos unitos tién a maxima autoridat sobre o distrito de columbia encara que n haiga delegato a suya autoridat de manera considerable en mans d o gubierno municipal d a ciudat a zona en a quala se troba situato o distrito orichinal la cedioron alazetalment o estato de maryland y a mancomunidat de virchinia sindembargo l aria que se troba a o sud d o riu potomac alto u baixo km² tornó enta virchinia en y agora fa parte d o condato d arlington y a ciudat d alexandria en conseqüencia dende a resta d a superficie que conforma o territorio que agora ye dito districto de columbia perteneixeba d antis más a o estato de maryland pequín chinés pinyin bijng forma tradicional peking ye a capital d a republica popular de china y tien una población de habitants en una superficie de km² con una densidat de hab km² pequín ye una d as municipalidatz de china que poseyen un estatus provincial y son baixo lo control dreito d o gubierno central pequín ha estato municipalidat dende a creyación d a republica popular china ye una d as ciudatz más grans de china nomás superata por xangai en quanto a población tamién ye un important nugo de comunicación pos poseye muitas linias de ferrocarril autopistas y carreteras ye reconoixita actualment como lo corazón cultural politico y social de china en a rechión de pequín bi ha presencia humana dende l anyo ac a man de pequín encara que en un lugar hue desconoixito yera l antiga ciudat de ji que estió a capital d o estato de yan en o periodo historico de china conoixito como os reinos combatients ista ciudat fue albandonata en o sieglo vi en o periodo d as grandes dinastías chinesas a dinastía tang y a dinastía song a rechión de pequín yera ocupada nomás que por chicotas aldeyas de tipo agricola quan en o sieglo x a dinastía liao redotó a os song y lis prenió a mayor parte d o suyo territorio en o norte incluyindo a rechión de pequín os song establioron a suya capital en o sud en nanking en o sieglo xiii plegoron ta o lugar os mongols de chinguis khan que destruyoron as antigas ciudatz a ciudat de zhongdu que heba estato capital d a dinastía chin fue cremata en en a decada de kublai khan decidió situar a suya capital un poquet a lo nort d o centro de zhongdu y mandó construir la preparando se pa rematar a conquiesta de china y fundar a dinastía yuan a ciudat fue baptizata como dadu a gran capital en chinés que en mongol esdevinió daidu y esdevinió oficialment a suya capital en as luengas turquicas yera conoixita como khanbalikh a ciudat d o gran khan l antigo nombre de zhogndu lo trobamos en la flor de las ystorias d orient chuan de mandevilla prenió o la flor de las ystorias d orient como fuent y transmitió este mesmo toponimo y por ixo veyemos jonig en a versión aragonesa d o libro d as marabillas d o mundo pero en o libro de marco polo podemos veyer a denominación turquica o feito que kublai khan la trigase como capital por estar a man d as suyas bases de poder en mongolia fació que con o tiempo esta ciudat prenese importancia encara estando en a muga norte de china bi ha districtos urbans atros districtos más se troban en os arredols d a municipalidat prencipalment ciudatz satelite lugarons y comarcas rurals os dos condatos de pequín gubernan lugarons y arias rurals mui luent d a ciudat a tamas d o mal feito por a revolución comunista y o creiximiento urbán como l espaldadura d os hutongs encara existen bellas atraccions historicas ta o torismo as más conoixitas son o ixamplamiento badaling d a gran muralla chinesa o palacio de verano y a ciudat vedata por o suyo significato politico tamién ye mui vesitata la plaza de tian anmen puestos famosos a ciudat de pekín ye a seu de muitos equipes que partecipan en as categorias superiors d os diferents esportes practicatos en china entre os que bi ha de destacar a o beijing guoan d a china super league de fútbol os beijing ducks d a chinese basketball association o beijing shougang d a chinese basketball association femenina os china sharks d a asia league ice hockey y os beijing tigers d a china baseball league estió a seu y organizó os chuegos d asia de os chuegos olimpicos de y o campionato d o mundo d atletismo de que se fació en o estadio nacional de pekín conoixito como o niu tamién será seu d os chuegos olimpicos d hibierno de xangai chinés pinyin shnghi ye a ciudat más gran d a republica popular china ye situata a lo sud d o delta d o yangtze en chinés as abreviaduras de xangai son h tradicional simplificato y shn administrativament xangai ye una d as quatre municipalidatz d a republica popular china totas ellas administradas dreitament por o gubierno central d o país xangai ye a capital economica de china y tien más de gratacielos ocupa una superficie de km² y una población de tretze millons d habitants a ciudat ye dividida en districtos y condato nueu d istos districtos urbans son situatos en a redolada de puxi u parti antiga d a ciudat a l ueste d o río huangpu districto de huangpu huángp q districto de luwan lúwn q districto de xuhui xúhu q districto de changning chángníng q districto de jing an jng n q districto de putuo ptuó q districto de zhabei zhábi q districto de hongkou districto de yangpu yángp q distrito de pudong pdng xn q situato en a parti nueva de xangai d o condato de chuansha dica baoshan boshn q condato de baoshan dica minhang mnháng q condato de shanghai dica jiading jidng q condato de jiading dica jinshan jnshn q condato dica songjiang sngjing q condato dica qingpu qngp q condato dica nanhui nánhu q condato dica fengxian fngxián q condato dica en a isla de chongming condato de chongming chóngmíng xin ricardo mur saura ye un antropologo y escritor naixito de zaragoza en anque criato durante la suya nineza en pandicosa estudió machisterio filosofía y teolochía y cheografía y historia as suyas especialidatz son a relichiosidat popular l arquitectura romanica y a etnolochía como mosén fa de parroco y capellán de muitos lugars y lugarons de la comarca de la tierra de biescas uei tamién ye profesor de relichión en o c r a alto gállego en a sección de l i e s biello aragón y en a escuela de teolochía de l obispau de chaca ye autor antimás de muitas publicacions de conchunta con atros autors asinas como de bells cincientos articlos de temas d arte luengua historia y antropolochía en quantas revistas y publicacions como artosilla en el corazón de la guarguera ibort en tierras del gállego susín y la ermita de nuestra seora de las eras medianeta un despoblado de soduruel por la sierra de estaún ubicación de los monasterios aragoneses viaje a la cuna de santa orosia u memoria sobre el camino histórico de jaca a yebra de basa o camino del pastor ha publicato muitos libros o mundo de ro ninón en panticosa zaragoza geografía del voto a san indalecio chaca en torno a la virgen de la cueva chaca detrás de uruel por los pueblos de mosen benito zaragoza con o palo y o ropón chaca montaas profundas uesca tamién ye autor d una traducción inedita de lo nuevo testamento en aragonés panticuto o zaguero libro publicato ye una novela historica que leva por títol aquers tiampos tan enrebullatos a republica socialista de vietnam en vietnamita cng ho x hi ch ngha vit nam ye un país y estato d asia o más oriental d a peninsula indochina en o sudeste asiatico y muga con china a lo norte laos a lo norueste y cambocha a lo sudueste a l este de vietnam i ye a mar de china meridional y l ocián pacifico con más de km de costas mientres que a o sudueste en ye o golfo de siam a capital d o país se troba en ciudat ho chi minh dende a reunificación de vietnam en en rematar a guerra de vietnam con a victoria de vietnam d o norte sobre vietnam d o sud y o suyo aliato estatos unitos vietnam tien una población de millons de presonas lo que fa que sía o eno país más poblato d o mundo y o eno d asia en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² d alcuerdo a las cifras oficials tenió un creiximiento d o en o suyo pib en lo que fa de vietnam o segundo país d o estremo orient en rapedo creiximiento economico y o primero d o sudeste asiatico politicament vietnam ye una republica popular estando l actual president d o país truong tan sang y estando ne o primer menistro nguyen tan dung encara que vietnam ye conoixito en o mundo occidental más que más por a guerra de vietnam y por as guerras anteriors que facioron d iste país un contino campo de batalla dende primerías d os anyos dica primerías d os anyos poseye una muit intresant cultura y ye una nación con una historia prou antiga estando amás en l actualidat un país con un potencial economico en contino creiximiento encara que o feito historico por o qualo gosa estar conoixito vietnam en os países occidentals ye a succesión de guerras mientres o sieglo xx que prencipioron con a ocupación chaponesa mientras a segunda guerra mundial en os anyos ta de contino enlazar con a guerra d indochina y a guerra de vietnam dica meyatos d os anyos y que mesmo continaron con a invasión de cambocha y os chicotz enfrontamientos melitars con china en a suya muga norte en os anyos o país tien una luenga y rica historia dillá d ixos escaicimientos melitars d una man como estato independient y d atra man como un territorio conquiesto bella vegata por os chineses u dende meyatos d o sieglo xix por os franceses a presencia colonial francesa prencipió en quan sinyoron un tractato con nguyn phúc ánh d a dinastía nguyn por o qualo li atorgaban a suya aduya ta que se proclamase emperador con o nombre de gia long en recebendo como pre a isla de poulo condor en o sud d o país dende meyatos d o sieglo xix francia teneba prou intrés en a ocupación de territorios colonials en a redolada de l actual vietnam en primeras con l aduya d os espanyols que teneban amanata a suya colonia en filipinas pero dimpués en solitario prencipioron a suya ocupación en vietnam en en desembarcar en la ciudat de nng en a costa occidental d o territorio teoricament yera nomás que ta protecher a os misioners cristians pero en a practica as tropas francesas s estendilloron por o país en ocupando tamién saigón francia ocupó entre y os tres territorios que alavez feban parte de l actual vietnam cochinchina annam y tonkin amás d os territorios mugants de cambocha y laos con totz istos territorios establió una colonia denominata indochina francesa con a colonización francesa d una man prencipió una activa explotación colonial en forma de producción de materias primas como té café u tabaco pero d una atra man amanixioron cambeos destacatos en a cultura y en a sociedat vietnamitas en primeras por l acceso a la cultura occidental a traviés d o contacto con a luenga francés d os colonizadors u tamién por a expansión d o cristianismo en o territorio sindembargo tamién s estendilló por o territorio vietnamita o ideyolochía d o nacionalismo fomentata amás por o feito que os franceses no teneban guaire respeto respective d os dreitos civils d os vietnamitas amanixioron asinas bellos politicos nacionlistas vietnamitas como phan boi chau u phan chu trinh encara que qui adquirió dimpués ampla importancia historica estió un atro d ells ho chi minh mientras a segunda guerra mundial tropas chaponesas ocuporon o país en en a dita invasión chaponesa d indohina alazetalment nomás que como aliatos d a francia de vichy que representaba a o gubierno colonial francés en a colonia d a indochina francesa y que en ixas envueltas colaboraba con o tercer reich y con as potencias de l eixe mientres o gubierno d o mariscal philippe pétain con a ocupación d o territorio vietnamita os chaponeses preteneban d una man disponer de bases aerias y bases navals ta controlar a mar de china meridional y protecher o flanco d o suyo ataque posterior enta filipinas controlata por os estatos unitos a l este y l abance enta la colonia neerlandesa d as indias orientals neerlandesas a lo sud a on esperaban trobar una fuent de suministros de materias primas mas que mas petrolio y alimentos en forma de roz o exercito francés destinato en vietnam no s adhibió como en atras colonias francesas a charles de gaulle y a la suya francia libre en prexinar que de fer lo serían atacatos por os chaponeses pero en os zaguers momentos d a guerra os chaponeses los desarmoron y facioron prisioners asinas a sola resistencia efectiva contra a ocupación chaponesa de vietnam y d a resta d a indochina francesa proveniba de guerrillas nacionalistas de cuchas con muita influyencia comunista o viet minh se fundó en y estioron istas guerrillas as receptoras de l aduya melitar d os aliatos mas que mas estatounitense encara que tamién britanica alazetando en a recepción d ixos suministros a suya posterior fuerza dimpués d a redota chaponesa amás en amanar se la fin d a ocupación chaponesa ho chi minh proclamó unilateralment a independencia de vietnam o de setiembre de antis mesmo de que i plegasen as tropas de l exercito britanico que heban de desarmar a los chaponeses en un chesto que os estatounitenses aprecioron prou y que os britanicos que teneban as miras de continar controlando economicament y politica a colonia si ista plegaba en a suya independencia tamién acceptoron prou bien antiparte os chaponeses heban proclamau por a suya parte en os zaguers días d a guerra una quasi independencia de facto a traviés d un gubierno titella ta dificultar a recuperación d o poder colonial francés asinas quan os franceses tornoron en rematar a guerra troboron un país prou diferent d o vietnam colonial anterior a la guerra a on o nacionalismo heba creixiu substancialment y a on bi heba dezaga d ell un poder capaz mesmo de redotar los en o frent de batalla con soldatos entrenatos en a guerra de guerrillas y con armamento moderno a vegatas mesmo mas moderno que as armas que feban servir as tropas francesas sindembargo os franceses preboron de restablecer o suyo poder colonial prencipiando asinas un nuevo periodo de luitas mas que mas en foma de guerra de guerrillas en o que se conoix como guerra d indochina en ista guerra os franceses no teneban ni as simpatías ni o refirme ni d os britanicos ni d os estatounitenses y amás se troboron con un chenero de guerra a guerra de guerrillas que ni conoixeban ni teneban meyos melitars ta ganar antiparte os estatounitenses refusoron de colaborar en o esfuerzo de guerra francés en negando lis o emplego d as suyas armas mas modernas estando asinas obligatos os franceses a fer servir armamento obsoleto procedent d a suya producción anterior a la segunda guerra mundial u de l armamento conquiesto a os alemans mientres a guerra o gubierno francés en veyer que a vía melitar no plegaba en os suyos obchectivos prebó de plegar en una solución politica a traviés de reunions con os nacionalistas vietnamitas d o vit minh lideratos por ho chi minh y prencipioron asinas una serie de reunions en a ciudat suiza de chinevra antiparte en ixos mesmos momentos os franceses preboron de millorar a suya posición negociadora en controlando parte d o territorio d o norte de vietnam que dica l inte no controlaban y establioron una base melitar en in bin ph clavata en bell meyo d a selva tropical que pensaban que poderban abastecer por vía aeria a traviés d una chicota pista u aeropuerto melitar sindembargo o lider melitar vietnamita v nguyn giáp i veyó a suya oportunidat de dar un golpe definitivo a o poder melitar francés y prencipió o setio d a base en o que se conoix como batalla de in bin ph que remató o de mayo de con l absoluta redota francesa y a rendición d as tropas zerclatas que amás yeran mas que mas paracayidistas un cuerpo d elite aintro de l exercito francés asinas a posición d os negociadors vietnamitas quedó prou reforzata y en chulio francia sinyó os alcuerdos de chinevra seguntes os qualos vietnam quedaba provisionalment dividito en dos partes d una man un vietnam d o norte independient baixo o control d o vit minh de ho chi minh y d atra man un vietnam d o sud encara tutelato por francia dica la celebración posterior d unas eleccions libres que reunificarban o país a guerra de vietnam prencipió quan ng nh dim un menistro d o gubierno de vietnam d o sud con ideyolochía nacionalista y anticomunista que yera aliato d os estatos unitos y que heba conquerito o poder en o país dimpués d un golpe d estato feito con l aduya estatounitense quan os franceses albandonoron o país derrocó a monarquía de bo i y proclamó a republica negando se amás a cumplir os alcuerdos de chinevra que recullían a celebración d unas eleccions libres ta reunificar vietnam en considerar que de fer se ixas eleccions fácil que perdese y que por contra las ganarían os comunistas en ixas condicions os dirichents de vietnam d o norte tamién creyeron que yera una buena oportunidat ta organizar una sublevación en o sud derrocar a o gubierno nacionalista de diem y reunificar o país por a fuerza d as armas sin os risques d un proceso electoral considerando a suya acción una simpla continación d a guerra d indochina ta ixo reactivoron en a os guerrillers que heban feito parte d a resistencia contra francia y que viviban en o sud y ninvioron suministros equipe melitar armas y quadros politicos y melitars enta o sud por medio d una rota que trescruzaba a selva tropical d o país dende o norte enta o sud a dita rota ho chi minh en a honor de ho chi minh l historico líder d a luita por a independencia contra os franceses teneban tamién l aduya lochistica d a china de mao zedong y d a unión sovietica de leonid brezhnev que consideraban ista luita en o marco d a guerra fría como un medio de socavar a influencia d os estatos unitos en a redolada y mesmo en tot o sudueste d asia asinas vietnam d o norte atacó encara que no con una guerra ubierta so que presentando a necesidat de reunificar o país y d aduyar a la población sublevata en o sud seguntes a crida feita por o frent nacional de liberación de vietnam os estatounitenses afirmando que a suya intervención en vietnam yera nomás que ta impedir l estendillamiento d o comunismo en asia prencipioron por ninviar a los sudvietnamitas aduya melitar nomás que en forma d armas y diners ta enamplar mica en mica a suya intervención en a guerra en una escalata dende o dito incident d o golfo de tonkin dica plegar a un guerra ubierta con intervención de mas de soldatos mientres a presidencia de lyndon baines johnson con a dita ofensiva d o tet en a guerra s estendilló enta os estatos vecins de laos y cambocha dica que en os esttaounitenses principiaron a reducción d os suyos efctivos melitars en vietnam una d as prencipals caracteristicas d ista guerra estió que en estar una guerra de guerrillas no existioron os tradicionals frents delimitatos a on as tropas luitaban so que se basó en a presencia de bases melitars de l exercito estatounitense dende a qualas as suyas tropas prebaban de controlar os territorios d arredol y en l emplego de tacticas de guerrilla por os nord vietnamitas ta controlar as rotas de comunicación norte sud a traviés d a selva tropical y mantener a suya capacidat de luita antiparte os guerrillers nord vietnamitas tamién facioron servir accions de sabotache en a retaguardia estatounitense atacando a os suyos soldatos en as grans ciudatz en emplegar ne ixas tacticas totz dos bandos estió una guerra con gran proporción de baixas entre a población civil que amás habió de sufrir os resultatos y conseqüencias d as armas quimicas que fació servir l exercito estatounitense como o conoixito achent narancha un defoliant quimico con o que miraban de fer que os árbols perdesen as suyas fuellas y facilitar asinas a luita contra as guerrillas y que provocó muitos casos de cáncer y atras malautías mesmo dimpués de rematar a guerra muitas d as tierras de cautivo d o país fuoron afectatas por a contaminación producita por a guerra quimica tamién estió una guerra amplament cubierta por os medios de comunicación estando asinas a primera guerra a on se feban emisions en directo d as accions de guerra feito que tenió muita importancia en a opinión publica estatounitense chenerando en a sociedat d ixe país un activo movimiento pacifista contrario a la partecipación estatounitense en a guerra dica que en as tropas estatounitenses rematoron a suya partecipación dreita en as accions melitars y albandonoron progresivament o país fendo asinas que en s esboldregase o rechimen de vietnam d o sud rematando asinas a guerra con a victoria total d o vietnam d o norte y con a reunificación d o país en rematar a guerra s unificó de nuevo o país tal como reculliban os alcuerdos de chinevra pero dimpués de mas de anyadas de guerra y amás sin a celebración d as eleccions libres que se deciba en os alcuerdos o nuevo país adoptó o nombre oficial de republica socialista de vietnam en establindo se a suya capital en l antiga ciudat de saigón que heba estato a capital de vietnam d o sud en rebaptizando la con o nombre de ciudat ho chi minh en a honor de ho chi minh l antigo lider d as guerras colonials contra os franceses o nuevo país unificato esdevenió aliato d a unión sovietica en as suyas barallas con a china maoísta plegando mesmo a tener bellos chicotz choques melitars en a suya muga con china amás en dimpués de tener atros choques melitars con cambocha a l ueste as tropas vienamitas invadioron a kampuchea democratica que yera o nombre que pol pot aliato d os chineses heba dato a o país a invasión remató con o rechimen dictatorial y chnocida de pol pot pero as tropas vietnamitas en numero d alto u baixo soldatos i pemaneixioron mientres os anyos vietnam tien una superficie de bells km² sin d encluir as islas de hoang sa y truong sa estando asinas una miqueta mas gran que italia y alto u baixo con a mesma grandaria que alemanya a longaria total d as suyas mugas internacionals ye de km a suya topografía se basa en tozals y montanyas con densas selvas estando a tierra plana nomás que un d a suya superficie as montanyas cubren un d a superficie d o país estando un atro formato por chicotz tozals y un cubierto de selvas tropicals en a parti norte d o país trobamos prencipalment mesetas y o delta d o río royo o phan xi png situato en a provincia de lo cai ye a montanya más alta de vietnam con metros d altaria o sud se divide entre planas costeras a cordelera annamita y zonas con grans selvas o delta d o río royo conoixito en vietnamita como sng hng ye una rechión con forma de trianglo de bells km² ye mas chicot pero mas desarrollato y densament poblato que o delta d o río mekong en dentrar en o golfo de tonkín o río royo ha deixato una cantidat graniza de depositos aluvials en forma de sedimentos mientres os zaguers milenios enantando enta o golfo bells metros cada anyo o delta d o mekong tien una superficie de bells km² formando una plana de no más de tres metros sobre a ran d a mar trescruzando un laberinto de canals y ríos os sedimentos transportatos por o mekong y os suyos afluyents fan que o suyo delta abance entre sesanta y ueitanta metros anyals enta la mar a causa d as esferencias en a latitut y a la gran variedat topografica d o país o clima de vietnam varía prou entre un puesto y atro asinas mientres l hibierno u estación xuta que dura dende noviembre dica abril os vientos monzonicos dentran por o noreste dende a costa chinesa y trescruzan o golfo de tonkín prenendo gran humidat estando l hibierno en muitas partis d o país xuto en contimparación con o verano a on que pleve muito más a temperatura meya anyal ye mayor en as planas que en as montanyas y mesetas y en o sud que en o norte as temperaturas en as planas d o sud ciudat ho chi minh y o delta d o mekong varían muito y pueden estar entre os y os c a lo largo de l anyo os cambeyos d estación en as montanyas y mesetas y en o norte son más fuertes y pueden variar entre os c en aviento y chinero y os c en chulio y agosto a republica socialista de vietnam ye gubernata a traviés d un sistema muit centralizato dirichito por o partito comunista de vietnam ng cng sn vit nam conoixito d antis mas como o partito d o treballo de vietnam o gubierno de vietnam ye en teoría independient d o partito pero en a practica recibe a mayoría d as suyas instruccions dende o partito vietnam se divide en provincias y tres municipalidatz an giang ba ria vung tau bac thai ben tre binh dinh binh thuan can tho cao bang dac lac dong nai dong thap gia lai ha bac ha giang hanoi ha tay ha tinh hai hung hai phong ciudat ho chi minh hoa binh khanh hoa kien giang kon tum lai chau lam dong lang son lao cai long an minh hai nam ha nghe an ninh binh ninh thuan phu yen quang binh quang nam da nang quang ngai quang ninh quang tri soc trang son la song be tay ninh thai binh thanh hoa thua thien hue tien giang tra vinh tuyen quang vinh long vinh phu yen bai os censos más recients han estimato a población de vietnam en bells millons de presonas os vietnamitas son un d a población a mayor densidat de población d o país se concentra en as suyas arias aluvials y en as planas costeras os vietnamitas son o grupo social mayoritario d o país y por ixo controlan as suyas politica y economía bi ha más de minorías etnicas en tot o país a mayoría d istas minorías etnicas como os muong son estreitament relacionatos con os vietnamitas y gosan trobar se en as mesetas que cubren os dos tercios d o territorio antis d a guerra de vietnam a población d a meseta central yera degar indichena os hoa chineses vietnamitas y khmer krom viven en as planas as minorías etnicas más importants incluyen os miao os yao os tai os tailandeses y os nung entre y bells chineses albandonoron vietnam os vietnamitas parlan o idioma vietnamita como luenga nativa d antis más iste idioma s escribiba emplegando os caracters chineses en o sieglo xiii o vietnamita desarrolló lo suyo propio sistema de caracters dito ch nm a famosa obra de nguyn du on trng tn thanh en aragonés a historia de kieu fue escrita en ch nm mientres o periodo colonial francés s emplegó lo quc ng u alfabeto romanizato d o vietnamita desarrollato en o sieglo xvii por o chesuita alexandre de rhodes y atros misioners catolicos en ista epoca l alfabeto romanizato se fació popular en a educación emplegando se encara hue tamién se charran atras luengas minoritarias en vietnam as más comuns son o tai mng khmer chinés nng y h mng o francés como herencio d o pasato colonial ye encara parlato por bells viellos vietnamitas como segunda luenga pero ye perdendo popularidat en favor d atras luengas occidentals vietnam ye miembro d a francofonía o ruso y en menor mesura l alemán checo u polaco son conoixitos por bellas familias que tenioron relacions con l antigo bloque sovietico en os zaguers anyos anglés s ha feito más popular como segunda luenga o estudio de l anglés ye obligatorio en a mayoría d as escuelas o chinés y o chaponés tamién s han feito populars a cocina de vietnam como totas as cocinas d a zona ye rica y variata con platos que van dende os mas refinatos dica os mas sencillos ye una cocina mas que mas sana que fa servir pocas grasas y una gran variedat de verduras o gi cun ye una forma de minchar tipica de vietnam consiste en combinar una serie d ingredients gambas peix u trozos de salchicha con trocetz de mango verde allo pimento picant verde embolicatos en fuellas verdas os mesmos ingredients se pueden tamién embolicar en seccions de pasta muit fina quasi transparent preparando uns rolletz con os ingredients istos rolletz asobén se minchan mientres se van fendo pero tamién se pueden servir ya preparatos son muit comuns como plato diario as diversas sopas de fideus bi ha un tipo de fideu vietnamita que ye muit gordo y que se mincha en sopas claras con trozos de tocín y verduras asobén as sopas de fideus se minchan ta chentar bi ha tamién una gran varietat de platos a base de roz s acompanyan a sobén con mariscos como o cangrillo y as gambas u bien con preparacions a base de tocín bi ha muitos peixes que tienen un papel important en a cocina de vietnam os peixes pueden estar de río ya que vietnam tien muitas cuencas fluvials lacunas y paúls u bien marins debito a la luenga costa de l este d o país ye muit tipica d a cocina vietnamita a salsa nc mm una salsa feita con anchovas locals que s emplega ta condimentar muitos platos as anchovas ta fer ista salsa provienen por un regular d a isla de phú quc que tamién ye famosa por o suyo pebre negro bi ha platos d a cocina chinesa y francesa que fan parti d a cocina vietnamita debito a las influencias historicas y culturals de china y de francia o reino unito de gran bretanya y irlanda d o norte anglés united kingdom of great britain and northern ireland ye un país d o norte d europa formato por anglaterra escocia y galas en a isla de gran bretanya y irlanda d o norte en a isla d irlanda a unica muga terrestre d o país ye en a isla d irlanda con a republica d irlanda o resto son mugas maritimas con l ocián atlantico a mar d o norte a mar celta a mar d irlanda y o canal d a manga a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² a capital d o reino unito ye a ciudat de londres o reino unito ye una monarquía constitucional y l actual monarca en ye isabel ii o primer menistro ye david cameron d o conservative party dende l de mayo de politicament ye a unión de quatro clamatos países constituents anglaterra escocia irlanda d o norte y galas as islas anglonormandas y a isla de man formalment no en fan parte d o reino unito encara que bi son federatas tamién fan parte d o reino unito bellas dependencias foranas como chibraltar u as islas malvinas a suya moneda ye a libra esterlina y o país ye miembro d a commonwealth a organización d as nacions unitas con cadiera permanent en o consello de seguredat d a onu y a otan o reino unito no en tien d idioma oficial pero l anglés en ye de facto encara que o galés ye oficial en galas y o gaelico escocés ye oficial en parti d escocia islas hebridas o nombre oficial d o país reino unito de la gran bretanya y irlanda d o norte fa referencia a os quatro países que en fan parte clamatos países constituents anglaterra galas irlanda d o norte y galas d antis mas anglaterra anexionó en o sieglo xvi galas y en escocia s unió politicament a anglaterra teneban o mismo rei ta formar o reino de gran bretanya en con a unión d irlanda se formó o reino unito de gran bretanya y irlanda y en dimpués d a independencia d irlanda se cambeó o nombre ta l actual articlo principal cheografía d o reino unito o reino unito d a gran bretanya y irlanda d o norte ye formato cheograficament por a isla de gran bretanya ista isla supone a mayor parte d os territorios d anglaterra escocia y galas y tamién por a parte noroccidental d isla d irlanda irlanda d o norte amás de muitas islas mas chicotas a mayor parte d o territorio insular ye entre as latituds y n sindembargo as islas shetland plegan a man d a n y entre as lonchituds w y y l observatorio reyal de greenwich a man de londres ye o punto ta establir o meridián homonimo meridian de greenwich meridián zero u primer meridián o reino unito ye situato entre l ocián atlantico y a mar d o norte a una distancia de km d a costa noroccidental de francia país d o qual ye separata por a canal d a manga irlanda d o norte tién una muga terrestre ye a unica muga terrestre d o país d una longaria de km con a republica d irlanda o tonel d o canal d a manga une actualment o reino unito con francia trescruzando a canal d a manga a isla de gran bretanya s estendilla de norte enta o sud en una longaria d arredol de km y d este enta ueste d alto u baixo km a superficie total d o reino unito ye d arredol de km² o clima d o reino unito ye un clima frido con muitas plevias que fan creixer a hierba ta nutrir a ganadería d o país formata por vacumen y uellamen sindembargo en recibir as influencias dulcificadoras d a corrient d o golfo tien un clima menos frido que o que corresponderba seguntes a suya latitut encara que a sobén ye cubierto puet pasar con facilidat d un día cubierto con plevias a un día de sol a economía britanica sigue o modelo anglosaxón a liberalización economica o libre mercato impuestos y regulacions minimas basato en a mida d o producto interior bruto en tasa de cambeo d o mercato o reino unito ye a cinquena economía mas gran d o mundo a segunda d europa dimpués d alemanya ye a seisena economía mas gran d o mundo en pib en paridat de poder adquisitivo os britanicos estioron os primers en o mundo en dentrar en a revolución industrial y como a resta d os estatos en industrialización d allora a suya economía se concentraba en a industria pesata construcción de barcos menería producción d acero y textils o imperio britanico creyó un mercato mundial ta os productos britanicos premitindo que o reino unito dominase o comercio internacional mientres o sieglo xix una ventacha unica que conservó dica la industrialización d atras nacions europeas y nordamericanas a industria pesata disminuyó en importancia a lo largo d o sieglo xx mientres que o sector d os servicios ha creixito prou y forma hué en día o d o pib o sector d os servicios ye dominato por as interpresas financieras londres ye un d os centros financiers mas gran d o mundo l agricultura representa nomás l d o pib y ye muit mecanizata en a industria as principals actividatz son a maquinaria o material de transporte vehiclos ferrocarrils y aeronautica y os productos quimicos en a menería as tradicionals menas de carbón en forma d hulla situatas en yorkshire galas escocia y lancashire fornioron a las centrals termicas britanicas a enerchía necesaria ta o desembolique economico gracias a lo petrolio descubierto en en a mar d o norte o reino unito ye o segundo productor europeu dimpués de noruega o sector servicios ye o que mas alporta a lo pib d o país en destacan a bolsa os servicios financiers d a banca y as companyías d aseguranzas a moneda d o reino unito ye a libra esterlina representata con o simbolo o banco d anglaterra ye o banco central d o estato encargato d a emisión d a moneda encara que os bancos d escocia y irlanda d o norte conservan o dreito a emitir billetz subchectos a la retención de prou billetz d o banco d anglaterra ta realizar ne a emisión a lo largo d a historia la libra esterlina s ha mantenito como una d as divisas mas estables y fuertes d o mundo y una d as mas cotizatas o reino unito estió un d os tres estatos que no dentroron en a zona euro en quan encara feba parti d a unión europea encara que denguna luenga ye oficial en o reino unito a luenga predominant ye l anglés una luenga d orichen chermanico con numerosos amprens d o francés atras luengas vernaclas d o reino unito son as luengas celtas insulars galés cornico irlandés y gaelico escocés o escocés a luenga mas amanata a l anglés se parla en escocia os inmigrants recients d asia han trayito lurs luengas en o reino unito vive o numero mas gran de parlants d hindi y punchabi fuera d asia un d a población afirma tener una relichión en o reino unito a relichión principal ye o cristianismo encara que o d os britanicos s identifican como cristians un porcentache muit chicot ye practicant a ilesia d anglaterra ye a ilesia oficial d o estato orichinalment establita como parti d a ilesia catolica en por agostín de canterbury a ilesia d anglaterra se n deseparó en mientres o reinato d henrique viii d anglaterra como ilesia d o estato os bispes perteneixen a la cambra d os lords o monarca britanico ha d estar miembro d a ilesia d anglaterra d alcuerdo a l acta de y en ye o gubernador supremo dengún monarca ha d estar catolico a seu d a ilesia d anglaterra ye a seu de canterbury y l arcebispe de canterbury ye o clerigo chefe a ilesia d escocia conoixita informalment como kirk ye a ilesia nacional d escocia ye una ilesia presbiteriana y no ye subchecta a lo control d o estato o monarca britanico en ye un miembro ordinario encara que no ye menester que o monarca faiga dengún churamento ta esfender a seguridat d a ilesia d escocia en a suya coronación ánchel conte cazcarro ye un escritor historiador y etnografo aragonés naixito d alcoleya de cinca uesca en doctor en historia y catedratico d amostranza segundaria estió cofundador d a revista andalán d o consello d a fabla aragonesa y fundador d a colla folclorica viello sobrarbe ye chubilau dende activo melitant reorganizó o partido comunista de espaa pce en a provincia de teruel en os zaguers anyos d o franquismo y hue milita en ezquierda unida d aragón en se presentó como candidato a o senato espanyol por a provincia de uesca en a lista electoral de cucha unida ye miembro de l equipe fundador d andalán revista aragonesista y escrita de raso en castellán fueras de bells articlos en idioma aragonés que entre atros publicaba ánchel conte ye tamién entre os fundadors d o consello d a fabla aragonesa entre a suya estancia en aínsa como profesor d historia fació una intensa fayena investigadera d o folklor d a comarca d o sobrarbe y fundó l agrupación folclorica viello sobrarbe yera miembro d o consello asesor d o i congreso ta ra normalizazión de l aragonés manimenos no firmó os alcuerdes graficos de anque ha escrito dimpués totz os suyos libros con ixa ortografía no quiso participar ie d o ii congreso de l aragonés refusando formar parte de l academia de l aragonés ye una fegura sinyalera en a literatura moderna en aragonés ha escrito poesía novela y relatos curtos en a primera ha escrito tres poemarios no deixez morir a mía voz o tiempo y os días y zaga o mar o desierto premio pedro saputo en prosa ye autor de dos libros de relatos o rafe d o espiello y de ordo sacerdotalis y atras dos novelas o bolito d as sisellas premio pedro saputo y aguardando lo zierzo premio ciudat de balbastro como investigador tiene publicatos más de quaranta articlos d historia medieval altoaragonesa publicatos en revistas y autas de congresos nacionals y internacionals y tres obras importants en a historiografía aragonesa la encomienda del temple de huesca y la aljama de moros de huesca los moriscos de la ciudad de huesca una convivencia rota y la aljama de moros de barbastro beluns d os suyos articlos y comunicacions tamién los ha escritos en aragonés estando asinas pionero en o emplego d ista luenga en o campo d a historia tamién fació parte d o equipe que escribió l asayo sinyalero ha reculliu quantos premios literarios encluyindo ie o premio de cuentos en aragónes ziudat de balbastro premios en a fiesta d a poesía de uesca de en y recullió o premio saputo a la millor obra en aragonés por o bolito d as sisellas y e zaga o mar o desierto en recullió o premio d a universidat de zaragoza ta poesía en aragonés por o poemario como plebia sobre o bientre que s edito fendo parte d o poemario e zaga o mar o desierto en obtenió o premio ziudat de balbastro por aguardando lo zierzo en o gubierno d aragón li atorgó a medalla a lo merito cultural en reconoiximiento a la suya dilatada trachectoria profesional en a recuperación de tradicions aragonesas d o suyo folklore y a suya luenga l aragonés a la que ha esfendiu igual con os suyos estudios como con a creyación d institucions de refirme fendo la vehiclo d os suyos treballos d investigación historica actualment ye miembro d a sociedat de lingüistica aragonesa coleccions de relatos ha publicau poemas y cuentos en argensola andalán fuellas rolde luenga e fablas y en atras revistas bells poemas suyos s han traduciu ta o castellán francés anglés alemán y portugués lorda lorda en occitán lourdes en francés ye una ciudat francesa situata en o departamento d altos pireneus ye o punto de pelegrinache mas important de francia ta os catolicos y un d os prencipals en o mundo se troba en tierras occitanas a piet d os pireneus amanata a aragón dende o qual os accesos son fácils per a banda de chaca u per bielsa a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² se conta que en febrero de a virchen maría apareixió devant d una misacha de anyos que se deciba bernadette soubirous en a remota grota de massabielle a estatua d a virchen de lorda s erichió en ixe puesto en luego a capiella se cambeó per una basilica de pelegrinache bernadette soubirous dentró en o monesterio de nevers en y fue canonizata en cada anyo de marzo ta d octubre o santuario de nuestra sinyora de lorda ye centro de pelegrinaches en masa venitas d europa y d altros cabos d o mundo se creye que l augua d a fuent d a grota poseye propiedatz curativas a ilesia catolica romana en ha reconoixito oficialment curacions miraglosas o complexo relichioso abraca bellas ilesias capiellas viacrucis y cientos d hotels y botigas fueras d o intrés relichioso a ciudat conta con un castiello fortificato medieval lorda s emplega tamién como antroponimo de muller ana labordeta ye una actriz aragonesa naixita en teruel en de vocación tardana a suya carrera profesional se centra en o mundo d o teatro anque tamién ha participato en bellas cintas y series de televisión a suya entrepitación como carlota en a obra centímetros la fació ganadora d o premio miguel mihura d a sgae en l anyo premio que s atorga a la millor actriz d una obra nueva concebita per bell autor espanyol bellas obras de teatro en as que ha participato después de la lluvia marat sade el mercader de venecia comedias bárbaras la orestíada el visitante la seá rosita retablillo de don cristóbal la hermana pequea centímetros los puentes de madison excusas bellas series de televisión en as que ha participato hermanos de leche policías robles investigador motivos personales chusé raúl usón serrano conoixiu como chusé raúl usón jusep raül uson en grafía sla zaragoza ye un editor y escritor aragonés que ha publicato quantas obras en luenga aragonesa ye miembro dende a suya creación en octubre de y a propuesta d as cortz d aragón d o consello superior d as luengas d aragón licenciau en cheografía y historia por a universidat de zaragoza estió coordinador d o ligallo de fablans de l aragonés ha ganau quantos premios literarios tanto de poesía como de ficción como l onso de plata d o premio literario villa d echo u o premio arnal cavero articulista en aragonés y editor ye o traductor de cullita d otri antolochía de poesía contemporania occidental y d atras obras infantils y chovenils tamién ye autor d o dietario as zien claus en que relata o suyo treballo como educador en un reformatorio con o que aconsiguió o premio arnal cavero en ye president d a sociedat de lingüistica aragonesa y secretario de la revista filolochica de lingva aragonensi ye fundador y propietario d a editorial xordica dende en a tradición d as grans editorials independients europeas en a que ha publicau a muitos d os nuevos escritors aragoneses daniel gascón cristina grande miguel mena ángela labordeta antón castro fernando sanmartín julio josé ordovás ángel petisme santiago gascón fernando martín pescador isidro ferrer daniel nesquens u sergio algora tamién ha publicau a atros importants escritors aragoneses josé antonio labordeta javier tomeo ismael grasa josé maría conget jesús moncada josé luis cano javier barreiro ildefonso manuel gil josé maría latorre agustín sánchez vidal y a muitos atros escritors david trueba manuel antonio pina ondjaki gonalo tavares jean debernard lara lópez irantzu landaluce manuel moyano diego pita joan perucho diego marín a u xosé luis méndez ferrín ye l editor privau más important de libros en luenga aragonesa habendo publicau a ánchel conte francho nagore laín elena chazal chusé inazio nabarro quino villa carlos diest o chilo skrik en noruego ye un d os quadros más conoixitos d o expresionismo y una d as prencipals obras de l artista y pintor noruego edvard munch simboliza l hombre moderno sozmeso a una crisi d angustia existencial o paisache d o fondo ye o fiordo d oslo visto dende o tozal d ekeberg munch fació quatre versions d o quadro estando ne as mas conoixitas una feita con tempera sobre cartón museu munch d oslo y una feita con olio tempera y pastel sobre cartón galería nacional d oslo a tercera versión perteneix tamién a o museu munch y a quatrena ye en una colección particular respective a o chilo munch escribió o de febrero de roboron o quadro d a galería nacional en primeras se sospeitó d os activistas antialbortistas de noruega pero a sospeita resultó falsa tres meses dimpués demandaban millón de dólars americanos a o gubierno noruego per o quadro pero lo gubierno i refusó retroboron o quadro lo de mayo per meyo d una operación d a policía noruega en colaboración con a policía britanica y o museu getty en o quadro estió d inspiración ta wes craven en a cinta clamata scream o chilo a l hora de creyar a mascarota que i porta l asasinador o d agosto de roboron a man armata la versión más conoixita d o museu munch devez que un altro quadro de munch a madonna seguntes o diario sueco svenska dagbladet o quadro ye estato cremato una moneda ye a pieza feita d un material resistent d ordinario un metal que s emplega como diners habitualment tienen forma de disco encara que bi n ha con atras formas diferents actualment as monedas chunto con os billetz fan parti de totz os sistemas monetarios modernos por un regular as monedas se fan servir ta bosar obchectos de menor valor mientres que os billetz s emplegan ta bosar os de mas valor en a mayoría de sistemas monetarios a moneda de mayor valor facial tien un valor menor que o billet de menor valor tradicionalment as monedas teneban una valgua que yera equivalent a la valgua d o metal con que se fabricaban oro u archent mas que mas en os zaguers cient anyos o valor facial d una moneda ha estato por un regular mayor que o valor d o metal que s ha emplegato ta a suya fabricación manimenos bi ha excepcions mas que mas en periodos d inflación en os que o valor d o metal ha estato mayor que o valor facil d a moneda fendo que as autoridatz que cudiban as monedas hesen de cambear a composición d istas y quitar as antigas de circulación historicament s han feito servir una gran cantidat de metals encluyindo ie aleyacions y atros materials por eixemplo porcelana en a producción de monedas ta circulación y colleccionismo tamién se diz moneda a la divisa de curso legal d un estato a valgua d una moneda ta un coleccionista puet variar seguntes as condicions en que se troba a suya importancia historica si ye mas o menos rara a suya calidat u o disenyo polito d ista y o material de que ye feita si a moneda no tien una caracteristica que la faiga destacar a suya valgua no será por un regular muita as monedas feitas con metals preciosos tamién se tasan d alcuerdo a istos factors encara que a caracteristica mas important gosa estar a valgua de l oro u l archent de que son feitas a vegadas bellas monedas conmemorativas como as fuella d arce d oro canadiense u as alicas d oro estatounitenses se cuden con un valor nominal menor que a valgua d o metal de que son feitas ya que son monedas que no s emplegan en a circulación y nomás tienen valor fiduciario a mayoría d as monedas actuals son feitas de metal y a suya valgua viene d o suyo status como dinero fiduciario isto significa que a valgua d a moneda ye decretata por o gubierno y a la vegada viene determinata por o mercato libre ya que as monedas nacionals son suchetas a quantos factors aintro d o mercato internacional de divisas iste feito fa que as monedas sían fichas que se fan servir ta bosar igual que lo son os billetz ya que o gubierno guarancia a valideza d istas como forma d intercambeo internacional de biens u servicios en o comercio alavez as monedas pueden tener un valor fiduciario menor que a valgua d os metals que las composan encara que isto nunca no se fa a esprés ni quan se quitan as monedas ta circular nomás ocurre dimpués mientres a historia d ixa moneda debito a la inflación quan a valgua en o mercato d os metals son mayors que o valor nominal d a moneda eixemplos d iste fenomen son as monedas estatounitenses de dime quatreno meyo dolar y dollar anteriors a niquel y penique anterior a como resultato d a puyada d a valgua d o cobre estatos unitos redució a cantidat d iste metal en as suyas monedas de penique dende metat de os peniques estatounitenses se fabrican con un de zinc cubierto con un de cobre as diferencias extremas entre a valgua d as monedas y d os metals que se fan servir ta fabricar las fan que s haigan de retirar d a circulación ta evitar que a chent las funda ta quitar ne os metals que tienen mas valor iste ye un eixemplo d a lei de gresham de feito a ceca d os estatos unitos ta mirar d anticipar se a istas practicas quito una lei o d aviento de que criminalizaba a fundición y exportación de monedas de penique y niquel a violación d osta lei se puet castigar con multas de dica dólars u dica un maximo de cinco anyos en a garchola bi ha a saber las teorías sobre l orichen d as monedas una teoría diz que as monedas s orichinoron arredol d o ac en anatolia en l actual turquía y en particular en o reino de lidia os opositors d a teoría de lidia se refirman en o feito de que no s ha trobato garra moneda en o chacimiento arqueolochico de sardis que estió a capital de lidia una moneda por definición ye un obchecto que se fa servir ta facilitar o comercio y o intercambeo de biens os historiadors que son a favor d a hipotesi d as monedas griegas de lidia afirman que istas podeban no haberse emplegato en o comercio u a industria as monedas d electro aleyación d oro y archent no yeran estandarizatas en peso y seguntes os detractors d ista teoría yeran chapas medallas u obchectos ceremonials emplegatos por sacerdotz mas que monedas as mas antigas d istas no fuoron descubiertas en lidia sino en l antigo templo griego d efesos una colonia d os antigos griegos en o que hue ye turquía atra posible teoría sobre l orichen d as primeras monedas de metal se troba en china as primeras piezas conoixitas de metal ta comerciar provenients de china datan de l anyo ac y se descubrioron en una sepoltura amán d anyang yeran replicas de bronze d as primeras monedas chinas feitas con conchas por o que se deciban conchas de bronze manimenos muitos numismaticos afirman que tanto istas como os cutiellos palas y ixatas que emplegaban os chineses ta mercar se pueden considerar diners pero no monedas ya que no teneban garra marca u marcas que certificasen a suya valgua en un intercambio chunto con anatolia y china a india tamién chugó un important papel en o desembolique d a moneda as primeras monedas indias fuoron cuditas arredol d o sieglo vi ac por os mahajanapadas u reinos d a plana indo ganchetica as monedas d ista epoca levaban a marca de puranas karshapanas u pana os mahajanapadas que cudiban as suyas propias monedas incluyiban gandhara kuntala kuru panchala shakya surasena y surashtra griego d echina anverso país de quelona reverso ina y un delfín as antigas monedas d echina levaban imachens de tortugas y fuoron cuditas entre seguntes os numismaticos as monedas mas antigas d europa son as d echina que fuoron cuditas entre o y o ac bien por as propias chents d echina u por fidón rei d argos que estió qui primero metió os estandars de peso y midas en a biblioteca nacional de parís se troba una pieza unica d estatero feito d electro a calendata de fabricación d ista moneda no ye mas antiga que o ac os antigos griegos copioron a ideya d os anatolios u viceversa y la estendilloron ta comerciar con atros puestos debito a la colonización griega as monedas estioron presents ascape primero por tota la mar mediterrania y dimpués por tot o norte d africa incluyindo ie echipto siria persia y os balcans as primeras monedas de lidia yera feitas d electro una aleyación natural d archent y oro a la que se gosaba adhibir tamién a vegadas arambre ye platero que muitas d as primeras monedas de lidia y de grecia yeran cuditas por particulars y yeran mas chapas que verdaderas monedas encara que debito a o suyo numero ye evident que belunas yeran emisions oficials d un estato nombrando se por eixemplo a sobén o rei aliates de lidia como un d os precursors d a cudición de moneda a mayoría d as primeras monedas de lidia no teneban garra escritura leyenda u inscripción nomás que imachens d animals simbolicos por o tanto a calendata d istas monedas s alazeta mas que mas en a evidencia de que proveniban d excavacions arqueolochicas d o templo d artemis en efeso que estió una d as siete marabillas d o mundo antigo o feito de que as primeras monedas en as que apareixeba un tozuelo de lión se trobasen en iste templo y o feito de que no fuesen emplegatas en o comercio refirma a teoría de que istas monedas fuesen en realidat chapas u medallas emplegatas por os sacerdotz d o templo d artemis y que o nombre d a persona que reculliba a medalla yera inscrito en ella a diosa artemis en anatolia se deciba potnia theron que significa aimant d os animals y o suyo simbolo yera o lión y o tigre un chicot porcentache d as primeras monedas de lidia levaban escrita una leyenda un atra famosa moneda d electro a moneda mas antiga con una inscripción que se conoce dica hue tien o suyo orichen en caria asia menor ista moneda leva a inscripción griega phaenos emi sema que se puet transcribir como soi a insignia de fanes u soi o sinyal d a luz u talment soi a sepoltura d a luz u soi a sepoltura de fanes as monedas de fanes son conoixitas en estar as mas antigas monedas griegas una d istas se trobó en o templo d artemis en efesos o deposito de monedas d electro mas antigo descubierto as primeras monedas feitas d oro puro y archent fuoron cuditas por o rei creso de lidia fillo d aliates un poco dimpués en a mesma rechión apareixioron os daricos d oro y os sigloi d archent provenients d o imperio aquemenida u persa poco dimpués d as primeras monedas europeas en echina una isla griega en l anyo ac apareixioron monedas en atenas y corinto as primeras monedas romanas yeran feitas de bronze y apareixen en o ac a primera moneda europea con numeros arabigos data de y o suyo orichen ye en o cantón suizo de sankt gallen a historia d as monedas en aragón prencipia con as monedas iberas y plega dica hue con l euro como moneda de curso legal en tot o país igual que en a resta d o estato espanyol y en atros estatos de toda europa as primeras monedas ibericas que se troban en aragón son as procedents d a ciudat de celsa posteriors a l anyo ac por ixas envueltas prencipiaba a cheneralizar se l uso d as monedas por o que en aragón habioron d importar se materials como l archent y l arambre ya que no yeran prous as cantidatz que plegaban de menas como as de parzán en a val de bielsa u as de calcena as monedas ibericas aragonesas s achustaban a las normas metrolochicas y de circulación que yeran vichents en republica romana estando o denario a unidat d archent y l as a unidat de bronze con a expansión d o territorio controlato por a ciudat de bolskan osca ta os romans y actual uesca dimpués d as guerras sertorianas dica ac puyó a importancia d ista ceca estando a suyas monedas reconoixitas por a estrela que portiaban dimpués d a batalla d ilerda en l anyo ac prencipian a emitir se monedas romanas deixando se asinas de fabricar quasi de tot as iberas feba ya bells anyos manimenos que muitas d as cecas ibericas emitiban moneda con denominación latina u bilingüe como en celsa por un regular se suele representar en as monedas d ista epoca un tozuelo d un hombre choven en l anverso d orichen griego y en o reverso un chinete que en bellas ocasions leva una lanza u una palma de victoria tamién aparareixen ya en ista epoca simbolos que permiten diferencias as distintas cecas u emisions como a luna creixient u a estrela en o caso de bolskan cudioron moneda en argón dica venticinco cecas diferents alaún alagón os araticos en a redolada d o río aranda arandiga u aranda de moncayo os vascons en a zona de navarra con capital en bengoda bentian capital d os bentians belaiscom capital d os belos beligiom u beligio azaila en l actual cabezo d alcalá belchit bilbilis amán de calatayú bolskan u olskan uesca bornescon enta l actual soria en a val de xalón bursau borcha karauez u caravis segurament magallón contrebia carbica enta cuenca contebacom bel en territorio d os belos en botorrita celsa viliella d ebro damaniu difuera de l actual aragón pero en o convento caesaraugustano tamusiens igual que l anterior tergacom tierga titiacos capital d os titos en la celtiberia citerior turiasu tarazona iaca chaca sesars sesa sekia exeya d os caballers ildugoite oliet lagine en o baixo aragón nertobis l almunia de donya godina en o cabezo chinchón orosis amán de mont albán otobeskem en l ebro meyo talment mequinenza segaisa l antiga segeda tament en belmont de gracián salduie amán de zaragoza y sedeisken probable capital d os sedetans con a romanización d os territorios que forman l actual aragón s estendilló por a zona a moneda hispano romana as tierras aragonesas se trobaban en a provincia d hispania citerior y aintro d o convento caesaraugustano as monedas las emitiban os municipios y as colonias caesaraugusta y celsa asinas o gran numero de cecas que existiban en a epoca iberica quedó reducita a unas pocas y desapareixioron d as monedas os simbolos indichenas como l alfabeto íbero ya no s emplega en ista epoca l archent en ta cudir moneda sino que se fa servir o bronze ta emitir diferents monedas d ases y os suyos divisors y bella moneda de multiplos d iste como os dupondios y os sestercios s emitió como en a resta d hispania dende epoca de lepido y octavián dica a muerte de cayo césar en o convento caesaraugustano formató amás de por aragón por as actuals provincias d a riocha navarra leida y guadalachara cudiban moneda as colonias de caesaraugusta y celsa y os municipios dosca huesca osicerda talment osera bilbilis calatayú y turiaso tarazona no sé sabe guaire bien porqué se deixó d emitir en a resta de cecas ibericas aragonesas pero lo que ye platero ye que as ciudatz que continoron emitindo moneda lo facioron enlazando con as monedas iberas que ya se i cudiban d antis mas en o caso de celsa continó a emisión de monedas dende as antigas monedas bilingües entre os anyos y ac dica las monedas latinas as monedas latinas d osca son anteriors a o ac y enlazan con as ibericas a traviés d o denario de domicio calvino en bilbilis tamién quedaban sinyals d o pasato iberico en as primera emisions ya que os primers ases latinos encara se marcaban con a letra iberica bi en turiaso se pasa d as monedas con a cabeza d a ninfa silbis enta las monedas romanas de l anyo ac osicerda tamién emitirá monedas bilingües arredol d o ac a ceca ibera de salduie deixó o suyo puesto a la colonia de caesaraugusta establita en o ac que sustituyó a tipografía indichena por a representación d os bueis con l aladro y o sacerdote simbolo d a fundación d a colonia seguntes o rito etrusco en l anverso d as monedas hispano romanas apareixen retratos de personaches por un regular o emperador u miembros d a familia d iste l obchectivo de meter o tozuelo d o emperador en as monedas yera que a población podese veyer la y reconoixer lo asinas pues a fin yera propagandistica a sobén apareixeba tamién una leyenda con o nombre d o emperador manimenos en bells casos no bi ha garra inscripción iste feito puet indicar que o retrato se tracta d un politico u melitar important en hispania por eixemplo fundador d una ciudat encara que no ye guaire seguro a vegadas os emperadors apareixeban con una corona de laurel dencima d o tozuelo y atras con o tozuelo espullato quan un emperador yera muerto se le representaba con una corona radiata amás d istas representacions tamién se pueden trobar atras que amostran sinyals melitars motivos relichiosos u animals como o toro que se puet interpretar d o culto indichena a iste animal d atra man tamién i trobamos contramarcas u resellos que son alteracions por eixemplo d a valgua orichinal d a moneda u atras condicions d a suya circulación como reformas que haigan feito que cambease o suyo peso u a suya lei tamién puet significar que s autorice a la suya circulación en atros territorios en os que no s heban emitito en primeras encara que en o caso d as monedas hispano romanas aragonesa no se sabe guaire bien si o suyo uso yera amugato cheograficament existen resellos de tiberio en celsa y caesaraugusta cabezas d alica de significato melitar en celsa y atros puestos y alteracions d as piezas orichinals con inicials de ciudatz como caesaraugusta u turiaso as zagueras monedas hispano romanas s emitioron en tiempos d o emperador caligula y dende alavez dica o reinato de leovichildo no s emitió moneda en a peninsula iberica por ixas envueltas circulaban por l actual territorio aragonés monedas tardorromanas y aureos bizantins mas que mas d honorio y valentinián iii os visigodos imitoron os solidos d oro y os tremises bizantins estando leovichildo qui en o reino visigodo de toledo creyó una moneda nacional con o tremis d oro un tercio d o solido aureo de en libra en aragón bi heba nomás cecas en zaragoza y en tarazona amás d en chistén y boltanya zaragoza cudiba con o nombre de cesaracosta dende tiempos de leovichildo apareixendo mas tardi como cearcota en turiaso se cudiba con o nombre de tirasona mientres os reinatos de recaredo gundemaro sisebuto y suintila y igual que zaragoza feba servir o tipo provincial tarraconense ista ceca deixó d emitir en o segundo tercio d o sieglo vii dica a fin d a monarquía visigoda bi ha nomás quatre exemplars provenients d a ceca de cestavvi en chistén encara que atros autor atribuyen istas monedas a la ceca de zaragoza tamién bi heba un atra ceca perinenca en volotania boltanya en tiempos de gundemaro que emitió tremis de g d oro con tipos d a provincia tarraconense as monedas aragonesas d o reino visigodo no yeran guaire diferents d as que s emitiban en a resta d a provincia tarraconense estando piezas d oro por un regular de baixa ley con un peso meyano de g y seguiban normas d o dreito román y no d o chermanico a ceca prencipal se trobaba en caesaraugusta por estar a cabecera de l antigo convento churidico y a segundaria i yera en turiaso que yera amás de seu episcopal un important centro comercial as monedas d archent y bronze romanas se continaban emplegando en a circulación normal mientres que as emisions d oro como as feitas en chistén y boltanya se reservaban ta grans gastos mientres a epoca de dominación musulmana en aragón as monedas que gosaban circular yeran as mesmas que en tot o emirato y dimpués califato de cordoba dica l anyo quan cayó ista monarquía y apareixió a taifa de saraqusta en as monedas perteneixients a o emirato no se troba o nombre d o emir pero sí a calendata en que s emitioron y debito a las diferents escrituras s han puesto clasificar por cecas trobando se una d ellas en a ciudat de saraqusta as monedas d o califato se cudiban en as cecas de quruba y madnat al zahr apareixiendo nombres d imams de diferents ciudatz asinas en a epoca de hisam ii apareixen en saraqusta os nombres d abdala ahmed monzir y suleiman y en qalat ayyb o de mohamed en epoca d alcasim apareixe yahia de saraqusta y en epoca d abdala apareixe en ista mesma ciudat o nombre de mondzir a unidat d ista epoca ye o dírham equivalent a la decena parti d un dinar d oro a mayor importancia d a ceca de saraqusta plega con o gubierno d a taifa d ista ciudat baixa a lei d as monedas d oro y archent ta convertir se en monedas de bellón dica un d archent como maximo por ixas envueltas a cudición d as monedas no ye guaire buena estando ne saraqusta una excepción en a epoca d os tuchibís contina apareixiendo o nombre d o imam d a ciudat en a moneda como se feba en o califato pero serán os banu hud os que deixen ista practica ta encluyir ie os suyos propios nombres y títols en primeras istas monedas continaban con o estilo califal y muitas d ellas feban referencia a hisam ii como califa encara que poquet a poquet aluenyando se d iste estilo sustituindo istas monedas por atras d oro y archent mas chicorronas en qalat ayyb tamién cudió monedas mohamed ben suleyman en as que se feba referencia a o califa hisam ii con a invasión d os almorabetz se produce atra vegada a unificación monetaria d al andalus estando a moneda oficial o dinar dito por os cristians morabetín a tamas d iste feito en saraqusta continoron cudindo se monedas taifals bellas a nombre d o emir ali ben yusuf no son tan intresants en aragón as monedas d os almuades as doblas d oro encara que circuloron tamién por os reinos cristians as primeras cudicions medievals en o reino d aragón son prou relacionatas con o reino de navarra en ixos primers anyos prencipian a fer se como en a resta d europa monedas de bellón una aleyación d archent y arambre ista monedas prencipiarían a sustituir a las antigas monedas visigodas bizantinas y romanas asinas como a os dirhams en as zonas musulmanas d a peninsula en ista epoca en aragón tamién se cudioron monedas foranas como as castellanas feitas en en zaragoza por o rei alifonso vii de castiella os primers tipos d o reino aragonés seguiban o patrón imposato por sancho garcés iii en nachera con o títol de naiara y l árbol de sobrarbe dende a nueva unión d aragón con navarra a traviés d a persona d o rei sancho remíriz en y mientres os reinatos de pero i y alifonso s emitió moneda aragonesa en chaca que teneba tamién curso legal en navarra en tornar a cudir se os diners de bellón navarros desapareixerá l arbol d as monedas ta estar sustituito por a cruz patriarcal apareixiendo a os dos cantos d a cruz a leyenda ara gon a unidat de cuenta aragonesa yera por ixas envueltas o sueldo que se dividiba en diners formando dotze diners chaqueses un sueldo chaqués mientres os succesivos reis enantaban enta o sud creyoron atras cecas mas meridionals como a de monzón en tiempos de pero i pareixe que a moneda yera escasa en istas epocas en o reino d aragón por ixo circulaban tamién atras monedas foranas como os diners sanchetz emititas por o rei sancho vii de navarra os sueldos morlans provenients d o biarn u os petavinos con orichen en piteus amás de monedas de barcelona y as piezas arabes d oro a tamas d a unión dinastica d aragón con o condato de barcelona ta formar a corona d aragón cadagún d istos territorios continoron cudindo y fendo servir a suya propia moneda alifonso ii cudió diners chaqueses pero fendo una reforma en os suyos divisors dividindo se dende alavez en obolos u miallas y denominando se moneda chaquesa nueva en zaguerías d o sieglo xii circulaban por o reino diners y obolos de bellón morabetins arabes almorabetz u castellans d oro y monedas foranas provenients de castiella biarn y catalunya estió o rei pero ii d aragón qui metió fin a ista anarquía monetaria deixando como sola moneda de curso legal a moneda chaquesa y fendo que a resta hesen de tasar se en función d ista ye decir con a valgua que tenesen seguntes a suya lei y talla en sueldos chaqueses en primerías d o sieglo xiv o dinero chaqués circulaba amplament tamién por a zona de leida y tortosa por o que o rei chaime ii establió una nueva ceca en sarinyena que no emitió guaires diners pero que miraba de distribuir mas facilment a producción d a moneda estió pero iv qui instaló a ceca en zaragoza capital d o reino cerrando asinas o ciclo d as cudicions chaquesas os diners chaqueses que circuloron por o reino en tiempos de chaime i se cudioron en leida y puet estar que os que circulaban en os reinatos de pero i y pero ii se fesen en uesca y os de alifonso i en mont aragón encara que no se sabe guaire bien respective a o peso d as monedas en tiempos de sancho remíriz o peso d os diners oscilaba entre os y gramos y o d as miallas entre y gramos estando en tiempos de chaime i de a gramos o peso d os diners y gramos as miallas y tornando a alcanzar o peso orichinal con pero iv en muitos d os estatos d a corona se cudioron monedas d archent a imitación d o gros francés u o groat anglés s emitioron tamién monedas d oro en secilia cerdenya y nápols pero iv metió en os suyos estatos una nueva moneda o florín d oro de florencia orichinario d ista ciudat y que levaban as imachens de sant chuan y a flor emblemas d a ciudat de florencia as cortz d aragón s oposoron en a la sustitución d a moneda chaquesa por ista nueva divisa por o que o rei mandó cudir os florins difuera d as mugas d o reino en a ceca de perpinyán a on ya s heban empezato a fabricar en asinas os florins d oro d aragón nomás se cudioron en zaragoza por un breu periodo de tres anyos d o reinato de pero iv y se ferían dimpues en as cecas de perpinyán valencia barcelona tortosa y mallorca dica tiempos d o rei ferrando o catolico en no bi ha guaire continidat entre a moneda medieval aragonesa y a d o sieglo xv o rei chuan ii cudió monedas d oro y archent en zaragoza y ducatos en barceloma pero pareixe que no emitió a moneda chaquesa que en l anyo heba estato lechitimata por as cortz de teruel viedando l uso d atro tipo de moneda as monedas cuditas en zaragoza yeran ducatos d oro y reyals d archent con o busto reyal y o escudo d aragón como simbolos respectivament o rei ferrando ii cudió monedas de bellón a ceca de zaragoza s esferenciaba por a letra c en as suyas primeras emisions que levaban o tozuelo d o rey y un escudo trestallato con as armas de castiella leyón aragón y secilia atras marcas de cecas yeran as inicials d os mayestros que heban feito as monedas s sánchez g s gabriel sánchez y l s luis sánchez en os ducatos apareixeba amás a mazada de triunfator et catolicus os meyos ducatos d oro d ista epoca se deciban fernandins dimpués de l anyo se cuden piezas de diez quatre y un ducatos cal destacar una rariza moneda que en cuentas de seguir o tipo normal con o escudo d aragón leva o escudo de zaragoza un castiello de dos torres con una cruz de lorena en o centro a marca de ceca c y as inicials d un d os sánchez d atra man o rei ferrando de conchunta con a suya muller isabel i de castiella cudió en moneda en iste reino que no yera de curso legal en aragón istas monedas como ye de dar conservaban o sistema monetario castellán establito por o rei henrique iv que feba servir l oro ta a moneda castellana castellanos y l archent ta os reyals y os suyos divisors con a lei pragmática de medina del campo de se miró d unificar a moneda d oro d os estatos perteneixients a las dos coronas o nuevo ducato sería una moneda d archent de gran calidat que tendría prou importancia en toda europa en as piezas castellanas amaneixe tamién o escudo d aragón secilia chunto a o de castiella leyón os dos baixo l alica de sant chuan y con a mazada de sub umbra alarum tuarum protege nos domine as monedas castellanas d os reis catolicos continoron emplegando se mesmo en os reinatos de chuana y felipe i de castiella de chuana y carlos i de castiella y o de carlos i encara que en aragón no estió asinas dimpués d a muerte d o rei ferrando ii continoron cudindo moneda d oro plata y bellón a suya filla chuana y o fillo d ista carlos con a leyenda de ioana et karolus rex aragonum debito a la manca de monedas d archent en os anyos y as cortz de zaragoza autorizan a o tresorero luis sánchez ta cudir reyals y meyos reyals con o peso y lei d os de castiella asinas se cambea a valgua d o reyal d archent y s achusta a iste a moneda de bellón pocos anyos dimpués en s enampla d anterior acto de cortz ta os ducatos y meyos ducatos y reyals y meyos reyals con as midas de castiella y ta a moneda chaquesa diners y miallas d as emisions de moneda de felipe i entre a no se sabe guaire encara que si que apareixe en o fuero nuevo d as cortz de monzón respecto a la fabricación de moneda iste fuero determina a fabricación d escudos d oro como os de castiella encara que con as armas d aragón y miallas en s alcuerda cudir dos mil doblons y diners chaqueses en miallas dica vente mil libras en istas monedas apareixe o nombre d o rei en latín philipus y o títol de aragonum rex as pocas monedas que se cudioron en o reinato de felipe ii yeran d archent de ueito y quatre reyals en reyals en y y meyos reyals en de felipe iii se sabe que cudió moneda d archent recortata de y reyals en y reyals redondos y recortatos de en o reinato de carlos ii se facioron reyals y monedas de bellón d os tipos habituals achustando los a las monedas de morabetins procedents de castiella en primerías d o sieglo xviii cudió dineriellos o rei carlos iii d aragón dica quan l archiduque deixó a cadiera reyal a felipe iv felipe iv cudió bellas monedas en aragón mientres os primers anyos d os suyo reinato dica o de chunio de quan ordenó que no se cudise mas moneda con tipo aragonés encara que ya feba anyos que no se feba a moneda chaquesa mas tardana que existe ye de l anyo y d ixe mesmo anyo y d o sieguient bi ha piezas de y morabetins con a marca z d a ceca de zaragoza que siguen o sistema cheneral espanyol a emisión de moneda en aragón remata o de chulio de por un decreto d o rei felipe iv ya nomás con o títol de felipe v d espanya en que se prohibe cudir moneda en zaragoza dimpués d as midas presas por felipe iv ta rematar con a cudición de moneda en aragón nunca mas no se tornó a fer moneda en o país pasando a estar moneda de curso legal en tot o territorio nacional a moneda estatal en ista epoca circulaban os escudos d oro os reyals d archent y os quatrenos ochavos y morabetins d arambre en chusé i bonaparte ordenó que todas as monedas d oro y archent levasen a suya valgua en reyals de bellón estando en o caso de l antigo reyal de a ueito que pasó decir se duro en istas monedas apareixeban os simbolos de castiella leyón aragón y navarra y l alica d os bonaparte en siguió en aragón o sistema monetario cheneral con as siguients monedas d oro o doblón de reyals y g d archent o duro de reyals y g con divisors de meyo duro peceta de quatre reyals meya de dos y reyal y d arambre o meyo reyal decima doble decima y meya decima de reyal os morabetins valeban tres centimos y ya en os reyals que yeran a unidat monetaria se dividiban en cient partis reducindo se a centimos os morabetins en l anyo s establió o escudo d archent de gramos miligramos y milesimas de fino como unidat en totz os reinos en oro a unidat yera o doblón de y escudos en archent o duro o escudo a peceta y a meya peceta y en arambre o quartiello a decima y a meya decima ye ya en quan dimpués d o reinato d isabel ii s imposa como moneda a peceta que sería a moneda de curso legal en tot o estato espanyol dica l anyo quan prencipió a emplegar se l euro mientres a guerra civil bi habió en o bando republicano emisión de monedas y billetz por parti de bells municipios d aragón mesmo con o escudo d o consello rechional d esfensa en quasi totz os casos a valgua d istos billetz y monedas yera poca a tamas de no cudir moneda propia en a epoca d as pecetas se facioron bellas referencias a aragón en as monedas como o duro adedicato a aragón con a imachen d a puerta d o carmen de zaragoza y a bailarina de pablo gargallo u a moneda de ptas adedicata a la maja vestida de goya o tractato d a unión europea que dentró en vigor en preveye a creyación de una unión economica y monetaria con a introducción d una moneda unica de ella ferían parti os estatos que cumplieran una serie de condicions y se metería en circulación de forma gradual os estatos miembros d a unión europea alcordaron o d aviento de en madrid a creyación d una moneda común europea baixo a denominación deuro con calendata de prencipio de circulación en chinero de l anyo dende l de chinero de deixoron d existir como sistemas independients as monedas d os once estatos d a unión que s aculloron a o plan d a moneda unica a dita zona euro alemanya austria belchica espanya finlandia francia irlanda italia luxemburgo países baixos y portugal y atros estatos difuera d a unión europea como mónegue san marino y ciudat d o vaticano l de chinero de s incorporó grecia y dimpués bells anyos dimpués eslovenia l de chinero de malta y chipre l de chinero de eslovaquia l de chinero de estonia l de chinero de y andorra lo ferá en en aragón como parti d un estato d a zona euro ista moneda precipió a circular o de chinero de y ye dende alavez a moneda de curso legal en o país as monedas que circulan son de dos y un euro y de y centimo d euro ya que aragón no ye un estato independient no tien a posibilidat de cudir moneda propia por o que actualment circulan por o territorio aragonés monedas d os estatos independients que sí que lo fan encara que dengún estato dica hue ha cudito moneda de curso legal que tienga bella relación con aragón si que ye previsto que espanya emita monedas conmemorativas de aintro d a suya serie adedicata a o patrimonio d a humanidat en o estato espayol con a imachen d os dos molimentos asinas categorizatos que existen en aragón o mudéchar aragonés que apareixerá previsiblement en y o macizo d as tres serols que habría d apareixer en sí que s han feito monedas conmemorativas en o estato espaol adedicatas a aragón como as dos monedas adedicatas a la expo de zaragoza con as imáchens d o pavillón puent y a torre de l augua d archent a moneda adedicata a o bicentenario d a guerra d o francés con as imáchens de palafox y agustina d aragón d oro as monedas adedicatas a francisco de goya de d archent maja vendimia y garrotes y una de d oro volaverunt y as monedas adedicatas a las ciudatz de huesca d archent zaragoza d archent y teruel d archent con os suyos escudos y as suyas seus aintro d a serie de capitals provincias espanyolas africa ye un d os cinco continents chunto con europa asia america y oceanía muga a lo norte con a mar mediterrania que la desepara d europa a l ueste con l ocián atlantico y a l este con a mar roya que la desepara d asia l ocián indico y asia a traviés d a canal de suez o continent africán tien una superficie de km² ye o segundo continent por a suya superficie y una población de d habitants tamién ye o segundo continent por a suya población con o d os habitants d o planeta con una densidat de población de hab km² en fan parte países encluyendo ie a isla de madagascar a mas gran d as islas africanas y encluyendo ie tamién as islas y archipielagos ye un continent con muita importancia ta la historia que gosa estar considerato l orichen de l homo sapiens u mesmo d a familia d os hominidae seguntes os chacimientos localizatos por os arqueologos en etiopía kenia u tanzania amás d atros chacimientos menors en países como sudafrica ye tamién uno d os puestos a on naixió l actual civilización en a val d o río nilo con a civilización de l antigo echipto que yera en contacto con as civilizacions d orient meyo y con as civilizacions d a mar mediterrania como l antiga grecia u l antiga roma antiparte en o sieglo xix as potencias europeas establioron as suyas colonias en o continent quedando nomás liberia y etiopía como as solas nacions independients dica o proceso de descolonización en os anyos quan a mayor parte d os territorios africans plegoron a la suya independencia dende ixe inte o continent ha padeixito freqüents guerras mas que mas guerras civils y dende os anyos una constant situación de sequera en o centro norte d o continent estando amás uno d os puestos d o mundo a on mas s ha estendillato a sida que ye en bells países una important causa de mortalidat a climatolochía d o continent ye muit variata con clima templato en as costas d a mar mediterrania y a o sud en sudafrica climas calidos y diserticos en os tropicos y climas calidos y humidos en o equador terrestre encara que una caracteristica común a totz ixes climas ye o feito que no bi ha en africa ni plevias regulars ni grans montanyas que puedan templar o clima con cheleras u nieu estando asinas a sola influencia dulcificadora d o clima a que tien o suyo orichen en as mars y ocians exteriors tampoco no tien pas un rete desenvolicato de ríos estando nomás ríos importants o río nilo que dende o o suyo naixedero en o centro este d o continent puya enta o norte ta desauguar en a mar mediterrania o río congo que dende o centro d o continent marcha enta l ueste dica l ocián atlantico o río nícher que drena a parte centro oriental d o continent desauguando en o golfo de guinea y o río zambezi o solo d os grans ríos d o continent que desaugua en l ocián indico encara que no gosa trobar se una opinión unanime sí ye platero que o nombre d africa provién d o latín seguntes una teoría o suyo nombre deriva d o nombre d un viento d a peninsula italica l africus que designaba en a campania a un viento humido que proveniba de cartago cal parar cuenta que basicament os romans no designaban con o nombre d africa mas que a la parti occidental d africa d o norte ye decir alto u baixo l actual tunicia seguntes una segunda teoría o continent recibió o suyo nombre d o nombre d una tribu berber a tribu d os banu ifren o suyo antipasato eponimo yera ifren con un termin relacionato con as esplugas antiparte ifri ye o nombre d una antiga diosa berber o continent africán muga a lo norte con a mar mediterrania que la desepara d europa a l ueste con l ocián atlantico y a l este con a mar roya que la desepara d asia l ocián indico y asia a traviés d a canal de suez dende o suyo cabo septentrional que se troba en tunicia dica o suyo cabo meridional que se troba en sudafrica o continent s estendilla km y dende o suyo cabo occidental en cabo verde dica o suyo cabo oriental en somalia alto u baixo km o continent africán tien una superficie de km² estando o segundo continent por a suya superficie y una población de d habitants tamién ye o segundo continent por a suya población con o d os habitants d o planeta con una densidat de población de hab km² en fan parte países encluyendo ie a isla de madagascar a mas gran d as islas africanas y encluyendo ie tamién as islas y archipielagos o país con una superficie mas gran ye sudán que ye o eno d o mundo antis d independizar se o sudán d o sud que h esdevenito o eno estato independient d africa o suyo litoral no tien accidents destacatos encara que sí que cal charrar d o golfo de guinea que se troba en a parte occidental d o continent en l ocián atlantico entre as suyas islas cal destacar madagascar que ye a mas gran d as islas d o continent as islas canarias as islas de cabo verde socotora zanzíbar reunión u as comoras tampoco no tiene africa muitas montanyas d altarias importants encara que cal destacar o kilimanjaro y o mont kenia con mas de metros d altaria sobre o ran d a mar os suyos ríos prencipals son o río nilo o mas largo d o mundo o río congo o río nícher y o río zambezi tamién cal citar bellos lacos como o laco victoria o laco malawi y u laco tanganyka a distribución d a población d o continent africán no ye pas homochenia por a gran diferenciación en as condicions climatolochicas asinas parte d o continent ye un disierto como o disierto d o sahara u o disierto d o kalahari y en atras grans partes d o continent a existencia de selvas tropicals fa imposibles as grans concentracions humanas que en ixas condicions se troban mas que mas en a val d o río nilo que trescruza de sud enta norte a parti occidental d africa africa ye o continent que poseya una mayor tasa de creixencia d a población con un en os anyos y un en os anyos a conseqüencia d una alta tasa de natalidat por mil en encara que ixe aumento de población queda mitigato por una alta tasa de mortalidat infantil que reduz l asperanza de vida meya d os africans dica las anyadas de vida africa ye un continent con una gran variedat lingüistica y s estima que se i charran arredol de luengas diferents a mayor parte con menos de fablants debito a ista gran fragmentación lingüsitica en a mayor parte d os nuevos estatos establitos con o proceso descolonización mientres os anyos y os anyos han adoptato como luengas oficials a luenga de l antiga metropoli as excepcions en son os países de luenga arabe en africa d o norte y bellos atros países como tanzania con o swahili etiopia con l idioma amarico y somalia con l idioma somalí j h greenberg proposó en una división d as luengas africanas en quatre grans familias lingüisticas as luengas afro asiaticas con as luengas semiticas as luengas echipcias as luengas berbers as luengas chadicas as luengas cusitas y as luengas omoticas as luengas nilotico saharianas as luengas khoisan y as luengas nichero kor dofanianas respective d a relichión l islam dentró en africa dende zaguerías d o sieglo vii con as conquiestas arabes de l africa d o norte y dende ista redolada s estendilló enta o sud a traviés d as rotas comercials por o disierto d o sahara y por a mar roya y l ocián indico o cristianismo que yera present en o norte d africa dende as suyas mesmas oríchens despareixió con a conquiesta arabe sin estar capable d estendillar se enta o sud con a excepción d etiopía y quasi heba desapareixito dica que dende a segunda metat d o sieglo xix tornoron a amostrar lo misioners europeus actualment arredol d un d a población africana profesa l islamismo un os diferents ritos cristians y la resta conservan l animismo anterior a la introducción d ixas dos relichions monoteístas respective d as razas se i puet trobar en africa tipos racials prou esferenciatos con un norte y un disierto d o sahara de raza blanca composato por os países arabes un amplo grupo de raza negra en o sud y o centro d o continent con un reducito grupo de raza amariella en a isla de madagascar antiparte dende o sieglo xvii s establió en o sud d o continent mas que mas en l actual sudafrica una ampla presencia de blancos os ditos afrikaans d orichen mas que mas neerlandés en africa se gosa distinguir entre l africa d o norte y l africa subsahariana tamién dita de vegatas africa negra y aintro d ista zaguera trobamos l africa occidental l africa oriental l africa central y l africa austral cadaguna con caracteristicas propias en l africa d o norte predomina d una man a raza blanca a luenga arabe y a relichión islamica tanimientres en l africa subsahariana predomina a raza negra con menos presencia de l arabe a excepción de zonas amanatas a o norte d o continent y a on a presencia d a relichión islamica coexiste con os cultos animistas y con o cristianismo encara que l islamismo ye predominant en l africa oriental y central con a notable excepción d etiopia en africa de l ueste dende o sieglo vi dica prencipios d o siguient milenio a gran actividat comercial y a fertilidat d a suya tierra favoreixioron a emerchencia de poderosos reinos y imperios como por eixemplo o reino mossi a civilización nok o imperio de mali l oba de benin o reino de kanem bornou o dahomey o reino d oyo o imperio ashanti o imperio de ghana o imperio songhai o imperio djolof o imperio kongo o imperio peul de macina o reino bambara de segou u o imperio monomotapa o establimiento d o imperio de mali tamién dito mandé u manden ye sin garra dadalo uno d os mas grans escaicimientos d a historia d africa se produció en quan soundiata keta ganó con o suyo exercito a batalla de kirina soundiata esdevenió alavez rei de reis u emperador y se li considera como a uno d os mas grans herores de toda africa encara que a transmisión oral d a suya historia haiga puesto contribuir a que a suya vida tienga as caracteristicas propias d un heroe de cuento dotó a lo suyo imperio d una constitución a carta de kurukan fuga u carta d o manden en que en bellos aspectos s amana a una declaración de dreitos humans ista carta que s ha trensmitito oralment de cheneración en cheneración reculle entre d atros o dreito a la vida a preservación d a integridat fisica a tolerancia o respeto respective d os sabios y marabouts o prencipio d educación d os ninos por parte de totz l asociación d as mullers a la vida politica o buen trato respective d os esclavos etc mesmo se i fa mención d una supresión d a esclavitud encara que ista institución continuó existindo de facto a carta da igualment reglas economicas y tamién respective d a guerra a l este o reino d etiopia continó con o reino d axum que desembolicó relacions comercials entre africa orient meyo y a india ta rematar en africa austral que alazetalment tera ocupata por os pueblos khoisan y dimpués por os bantús o gran zimbabwe centro d o imperio monomotapa i amanixe dende o sieglo iv bellas federacions mas laxas de ciudatz estato como por eixemplo os yorubas y os haussa tamién existioron encara que a mayor parte d istos reinos desapareixioron u a lo menos perdioron parte d o suyo esplendor con a presencia d os europeos en os puertos d o golfo de guinea en a suya condición d antigas colonias europeas a mayoría d os países africanos mantienen estreitas relacions economicas con a unión europea s ha creyato una organización supranacional pareixita a la ue dita unión africana d a que en fan parte a totalidat d estatos africans con a excepción de marruecos que no reconoix a la republica arabe saharaui democratica que sí que en fa parte en estar reconoixita por a resta de países africans a mayor parte d os países africans se troban en una situación economica prou feble en vivir alto u baixo o d a población africana con una baxisma renda per capita mesmo inferior a un dólar estatounitense por día por ixo se considera que son países subdesembolicatos estando en africa la mayor parte de países d o tercer mundo u en vías de desembolique seguntes a terminolochía economica de feito o producto interior bruto d africa ye nomás o d o pib mundial sindembargo africa ye un continent prou rico en recursos naturals mientres a colonización europea se fació a explotación d os recursos mas fácils d obtener destacando ne l oro o vori d os alifants as piedras preciosas destacando ne diamant pero tamién d atras u las fustas preciosas u semi preciosas os diamants o petrolio o gas natural y a menería en cheneral han esdevenito mas freqüents dimpués d a independencia pero a manca de capitals t a suya explotación ha feito que ixos recursos gosen estar propiedat d interpresas foranas mas que mas d europa y d estatos unitos feito que condiciona a vida politica africana dende os anyos o sector d a industria ye quasi inexistent en africa con as excepcions de sudafrica echipto tunicia y marruecos asia ye una d as partis que chunto con europa forma o supracontinent d eurasia ye una d as mayors arias cheograficas d o planeta tierra y s estendilla en a metat oriental d o hemisferio norte dende l ocián glacial arctico por o norte dica l ocián indico por o sud por l este arriba dica l ocián pacifico y por l ueste dica os monts urals y o caucaso mugando tamién con a mar roya a mar echea o estreito d os dardanelos a mar de marmara o bosforo a mar negra y a mar caspia ye deseparata d america por o estreito de bering y d africa por a canal de suez en fer parte en realidat d una continidat cheografica con europa que formalment puet definir se como una peninsula chigant d asia puet considerar se que a noción d asia ye mas que mas una noción cultural y no pas cheografica en as suyas mugas tradicionals asia tien una población de d habitants ye o continent con una población mas gran con alto u baxo o d a población mundial en una superficie de km² tamién ye o continent mas gran por superficie con alto u baixo o d o total d as tierras emerchitas con una densidat de población de hab km² tamién se troba en asia concretament en china o puesto situato mas luent d a costa que se troba a una distancia de km d a mar y o puesto de mayor altaria d o mundo o monte everest con metros d altaria gosa trastallar se en as siguients divisions cheograficas asia meridional u asia d o norte asia occidental u asia de l este asia central asia septentrional u asia d o norte y sudeste d asia a palabra asia provién d o griego atribuyendo se o suyo emplego por primera vegata a herodoto arredol de ac ta fer referencia a la rechón d anatolia u con a intención d explicar as guerras medicas a o imperio persa esferenciando asinas ixa redolada de grecia y echipto herodoto comenta que se fan servir tres nombres de muller ta describir una masa enorme y substancial d a tierra europa asia y libia referindo se a africa indicando que a mayor parte d os griegos creyeban que asia recibiba o suyo nombre por a muller de prometeu pero que o lidios deciban que recibió o suyo nombre en referncia a asias fillo de cotys y que pasó ent a tribu de sardes mesmo antis d herodoto homero charra d un país aliato de troya dito asios y tamién describe un almarchal como en a iliada en a luenga griega a palabra puet provenir d os assuwa una confederación d estatos d anatolia occidental mientres o sieglo xiv ac que fue redotata per os hititas alternativament a etimolochía d a palabra asia puet provenir d a palabra en acadio w a m que significa puyar referita a la dirección d a salita d o sol en orient meyo relacionata tamién con a palabra fenicia asa que significa este en qualsiquier caso y qualsiquiera que en sía o suyo orichen se cheneralizó o emplego d a palabra asia en o mundo griego y a traviés d o suyo herencio se transmitió ent a roma antiga cheneralizando se asinas en os mapas antigos y medievals que emuestran o continent asiatico como una gran taca amorfa que s estendilla enta l este en l antigüedat se suponeba que o mundo asiatico remataba en a india por ixo aleixandre lo gran creyeba que en plegar en india heba plegato dica la fin d o mundo dimpués o nombre enampló o suyo significato ta incluir ie as tierras situatas a l este d ixa asia orichinal encluyendo ie os territorios a l este d a india como china y o sud este asiatico amás d os territorios a l este d os monts urals que ye o suyo significato actual muitos cheografos no consideran que asia y europa sían continents deseparatos porque en realidat no bi ha garra deseparación fisica entre totz dos por eixemplo sir barry cunliffe profesor emerito d arqueolochía europea d a universitat d oxford diz que europa ye cheograficament y cultural nomás que a prominencia occidental d o continent asiatico ye decir considera que europa ye una pensinsula d asia cheograficament asia ye a parti mas gran d o este d o territorio dito eurasia estando europa a peninsula noroccidental d ixa masa de tierra u d africa eurasia cheolochicament asia europa y africa forman una sola masa contigua excepto a canal de suez y comparten a mesma plataforma continental quasi tota europa y a mayor parti d asia se troban situatas sobre a placa eurasiatica que s une a o sud con a placa arabiga y a placa indica mientres que a parte este de siberia se troba sobre a placa nord americana y as filipinas sobre a placa filipina sindembargo a opinión mayoritaria mesmo que a opinión tradicional considera a europa y a asia como dos continents deseparatos encara que sía nomás que como una simpla convención antiparte en asia mas concretament en china se troba o puesto de tierra firme que se troba a una distancia mas gran d a mar a km de distancia asia tien un litoral con muitos accidents con quantas mars interiors mar arabiga mar de china meridional mar de chava mar de china oriental mar amariella mar de chapón mar d okhotsk mar de bering mar de kara mar de barents etc golfos golfo persico golfo d omán golfo de bengala golfo de siam golfo de tonquín golfo d anadir etc peninsulas anatolia peninsula d arabia india malacca indochina coreya kamchatka taimir kola etc y islas adchacents como chipre islas maldivas sri lanka o gran archipielago d insulíndia encluyindo ie as filipinas borneu sumatra chava y islas celebes entre d atras taiwan as islas de chapón isla de sakhalin nueva siberia a tierra d o norte nueva zembla etc respective d o suyo relieve asia ye un continent con muitas montanyas destacando ie a cordelera de l himalaya an se troban as maximas altarias d a tierra con tucas como o mont everest o k u l annapurna totz con mas de metros d altaria tamién i podemos trobar grans planas como siberia y disiertos como o disierto de gobi u o disierto d arabia tamién podemos trobar en asia ríos destacatos como o río obi o río yenissei y o río lena en a cuenca de l ocián glacial arctico o río amur o río amariello o río yangtze y o río mekong en a cuenca de l ocián pacifico y o río brahmaputra o río irawadi o río ganges y río indo en a cuenca de l ocián indico o río tigris y o río eufrates en asia occidental y o río amudarja y o río syrdarya en a cuenca endorreica interior o continent tamién tién grans lacos como a mar caspia o lago mas gran d o planeta a mar d aral a mar muerta de salinidat intensa u o laco baikal o laco de mas fondaria d o mundo fan parte d asia un total de estatos estando o estato asiatico con mayor numero d habitants china con una población d alto u baixo millons d habitants y o menos poblato as maldivas con una mica mas de habitants por a suya superficie o país que s estendilla mas por territorio asiatico ye rusia con una mica mas de millons de km² y o país con una superficie mas chicota ye tamién maldivas cin una mica menos de km² por densidat de población o estato mas densament poblato ye singapur con una densidat de mas de hab km² y o meons densament habitato ye mongolia con menos de hab km² quantos países asiaticos han cambeato de nombre mientres o sieglo xx como resultato de consolidacions secesions independencias u cambeos de rechimen asia ye un continent con una amplia y variata historia que se estendilla quasi dende os alazetz d a humanidat dica hue trobando se en o suyo territorio destacatas civilizacions con una ampla influencia en a historia d a humanidat asinas se puet destacar civilizacions en bells puestos como en a val d o río indo en a val d o río eufrates y o río tigris u en as vals d o río amariello y o río yangtze asia ye tamién a cuna d as prencipals relichions monoteistas actuals chudaísmo cristianismo y islam estado dende asia que s han estendillato arredol d o mundo en l actualidat se considera que en l actual turquía en gbekli tepe se establió antes de ac o mas antigo santuario conoixito establito por grupos de cazaraires recolectors se considera como o mas antigo chacimiento arqueolochico d una cultura propia d o neolitico dende astí alto u baixo en ac as comunidatz d agricultors s estendilloron a traviés d anatolia mesopotamia y africa d o norte orichinando se asinas os primers nuclios conoixitos de civilización tamién ye d ixas mesmas envueltas un chacimiento localizato en lahuradewa en l actual india a on as datacions con carbonio de repuis de roz evidencian a suya ocupación en ac se tracta d o mas antigo chacimiento neolitico en asia d o sud antiparte en beifudi amán de yixian en a provincia de hebei china se troban os repuis de chacimientos contemporanios d os anteriors con a cultura cishan ac y a cultura xinglongwa ac a l este d as culturas neoliticas d os monts taihang omplindo asinas un vuedo arqueolochico entre as dos culturas d o norte de china alto u baixo en ac amaneixió a cultura halaf en liban palestina siria anatolia y o norte de mesopotamia alazetando se en l agricultura de secano en o sud de mesopotamia en as fertils planas aluvials se fundoron as civilizacions d as ciudatz de sumer y elam a on caleban sistemas de riego en estar unas redoladas co muit poquetas plevias a cultura ubaid tamién dita periodo ubaid i floreixió dende ac alto u baixo en ac empecipió o calcolitico y en ac a edat de bronze sustituindo se asinas as antigas culturas neoliticas asiaticas asinas por eixemplo a civilización d a val de l indo que ye una civilización d a edat de bronze ac con un periodo de plenitut en ac que se centró principalment en la parte occidental d o subcontinent indio considerando se que a primera forma d o hinduismo amaneixió mientres ista civilización china y vietnam tamién estioron centros a on se i desembolicó amplament a metalurchia encara que data d o neolitico os primers tambors de bronze han estato descubiertos en os arredols d o delta d o río royo en vietnam y tamién en o sud de china istos chacimientos se relacionan con a cultura prehistorica de son dong en vietnam tamién s han trobato instrumentos elaboratos en bronze en o chacimiento de ban chiang en l actual tailandia datatos arredol de ac europa ye una d as grans peninsulas d eurasia a la que por un regular y por razons historicas se considera un continent por si mesma europa s estendilla por a metat oriental de l hemisferio norte dende l ocián glacial arctico por o norte dica a mar mediterrania por o sud por l ueste arriba dica l ocián atlantico y por l este dica os monts urals ye unita y a la vegata deseparata d asia por os monts urals a l este en una linia que contina por o caucas a mar negra o bosforo a mar de marmara os dardanelos a mar echea y a mar mediterrania antiparte ye deseparata d africa por a mar mediterrania estando o estreito de chibraltar a l ueste a on que istos dos continents se troban más amanatos en fan parte quantas islas amanatas a o continent como as islas britanicas isla de gran bretanya y isla d irlanda y as islas feroe en a mar d o norte y l ocián atlantico u corcega secilia cerdenya y creta en a mar mediterrania tamién se considera que en fa parte a isla d islandia encara que ye mas amanata a america deseparata nomás de gronlandia por o estreito de dinamarca o continent europeu tien una superficie de km² estando o seiseno d os siet continents por a suya superficie y una población de d habitants o tercero d os continents por a suya población con una densidat de población de hab km² cal parar cuenta sindembargo que dende a segunda meitat d o sieglo xx a tasa de creixencia d a población en europa ye menor que en atros continents reducindo se asinas o suyo peso demografico global en o total d a población mundial ye un continent con una gran importancia historica en estar no nomás uno d os puestos d orichen de quantas cevilizacions como l antiga grecia u l antiga roma sino tamién a on que se fació a revolución scientifica d os sieglos xiv y xv que fació que dica o sieglo xix quasi todos os territorios d os atros continents quedasen dominatos por potencias europeas por medio d o colonialismo mientres o sieglo xx europa perdió parte d a suya potencia sustituita por os nuevos poders economicos y melitars emerchents estatos unitos y a unión sovietica como conseqüencia d a primera guerra mundial y d a segunda guerra mundial continando o continent dividito en dos bloques diferenciatos mientres a guerra fría en rematar ista zaguera situación a unión europea un organismo supranacional establito quan remató a segunda guerra mundial enampló muito as suyas mugas enta l este con antigos países miembros d o pacto de varsovia que d antis mas yeran aliatos d os sovieticos o continent europeu recibe o suyo nombre seguntes a mitolochía griega por un princesa fenicia a qui segrestó o dios zeus incarnato en un toro de color blanca ta portar la dica a isla de creta y fer la esdevenir a suya aimant en aragonés medieval se puet veyer escrito europa en o libro d el trasoro y amés as variants auropa y eoropa o chentilicio pa os habitants d europa que se fa servir en idioma aragonés ye europeu y en femenín europea con a forma femenina d o sufixo eu propia de cultismos en primer lugar cal parar cuenta que europa no ye en realidat mas que una peninsula d asia con a quala forma una solenca placa tectonica no bi ha garra limite cheografico scientifico d europa enta l este encara que a ormino se considera que europa ye unita y a la vegata desepadata d asia por os monts urals y o río ural a l este en una linia que contina por o caucas a mar negra o bosforo a mar de marmara os dardanelos a mar echea y a mar mediterrania antiparte ye deseparata d africa por a mar mediterrania estando o estreito de chibraltar a l ueste a on que istos dos continents se troban más amanatos en fan parte quantas islas amanatas a o continent como as islas britanicas isla de gran bretanya y isla d irlanda y as islas feroe en a mar d o norte y l ocián atlantico u corcega secilia cerdenya y creta en a mar mediterrania tamién se considera que en fa parte a isla d islandia encara que ye mas amanata a america y deseparata nomás de gronlandia por o estreito de dinamarca en estar situata en a dorsal que desepara as placas tectonicas euroasiatica y americana os casos de rusia y de turquía son prou intresants ta veyer os problemas ta tobar una linia de deseparación u muga clara ye platero que rusia fa parte d a tradición cultural europea y que o suyo territorio s estendilla a banda y banda d os urals dica o punto que se diz a sobén mesmo que forma un subcontinent propio encabalgato entre europa y asia antiparte turquía con una tradición cultural de puent entre l orient meyo asiatico y europa tien parte d o suyo territorio en europa encara que a suya capital y a mayor parte d o suyo territorio fan parte d asia de feito as institucions politicas europeas consideran a istos dos países como fendo parte d europa mesmo que en as competicions esportivas as mugas orientals d europa tienen radices no pas cheograficas sino politicas estando en tiempos d o zar pero i de rusia en o sieglo xviii quan se fixoron ixas mugas en os urals que yeran alto u baixo as mugas que deseyaba o imperio ruso antis d anexionar se siberia tamién a muga d o caucas se desplazó enta la mar caspia a prencipios d o sieglo xix ta chustificar l anexión por rusia de cheorchia y armenia tamién son especials os casos de bellas islas de l ocián atlantico madeira as islas azores u mesmo as islas canarias que encara que cheograficament no en fan parte se consideran como islas europeas tamién ye discutible o caso de chipre amanato a asia encara que a suya tradición historica y cultural ye clarament europea y o caso de malta puent entre europa y africa ta rematar bi ha o caso de gronlandia que cheograficament ye platero que fa parte d america encara que ye una colonia de dinamarca y tamién se gosa consoderar en bells medios que fa parte d europa encara que a suya población mesmo decidió en un referendum albandonar a unión europea encara que con as matizacions anteriors se puet distinguir en europa a exitencia d as siguients arias cheograficas os ríos europeus desauguan en as mars mugants con europa ye decir l ocián atlantico y as mars que en fan parte mar baltica mar d o norte golfo de vizcaya mar mediterrania mar tirrena mar adriana mar echea mar negra y mar d azov son as mars que reciben as auguas d os prencipals cursos fluvials continentals amás d a mar caspia una mar interior y d a mar de barents que fa parte de l ocián antarctico os prencipals ríos d europa con alto y baixo a suya longaria son antiparte tamién se troban en europa quantos lacos que se pueden agrupar seguntes a suya posición cheografica as prencipals islas que en fan parte son antiparte as prencipals peninsulas d europa son as prencipals cordeleras europeas son os alpes escandinavos corresponden a la orochenia caledoniana y se formoron en o mesmo proceso d unión de l antigo continente de baltica y laurentia que os apalaches d o norte y bellas montanyas de groenlandia y escocia os pirineus os alpes os carpatos y o caucas se formoron en a orochenia alpina encara que puedan tener nuclios con materials paleozoicos d a orochenia herzinica a población autoctona d o continent europeu ye corresponde a la representación occidental d o tronco racial caucasoide poblacions descendients d os cromanyons que dende asia arriboron en asia occidental y europa desplazando a los neandertals enta zonas marguinals os caucasoides gosan presentar altas frecuencias de pelleta clara que no lis resulta desfavorable por una menor insolación d este continent en os cabo septentrionals y orientals bi ha poblacions autoctonas con un orichen mixto asiatico mongoloide y europeu caucasoide producto d a colonización post glacial d estos territorios y d invasions de pueblos d as estepas quasi totz os europeus autoctonos actuals parlan luengas indoeuropeas de fueras d os vascos d os pueblos des luengas uralicas y caucasicas as luengas turquicas y mongolas tamién son presents dende a edat meya a mayoría d as luengas indoeuropeas que se parlan en europa son de tres familias chermanica eslava y romanz o modo de producción agricola y ganadero ye amplament estendillato dende fa milenios dende os focos agricolas d orient meyo y pocos pueblos d o norte han estato cazadors recolectors dica fa pocos sieglos como os lapons u atros actualment o creiximiento demografico d os europeus actoctonos ye muito baixo y o vueito poblacional ye ocupato por una inmigración provinient d atros continents particularment africa as primeras troballas d especie d o chenero homo present en o continent europeu son de fa anyadas y son d o dito hombre de talteüll trobatas en a dita espelunga d aragón en talteüll rosellón catalunya a clasificación d os restos més antigos d o chenero homo ye en revisión permanent en a decada de tendeban a agrupar totz os restos d o paleolitico inferior fuera d africa y beluns d os d africa en a especie homo erectus dende fa bell tiempo bell autor deseparan beluns d os restos europeus con a denominación de homo heidelbergensis tamién ye proposata a especie homo antecessor como evolución d o homo erectus u homo heidelbergensis amaneixió l hombre de neanderthal u homo neanderthalensis a segunda especie d o chenero homo present en o continent europeu dende fa alto u baixo anyadas y con adaptacions a lo clima frido que trayeban as glaciacions os hombres de neanderthal desembolicoron a cultura musteriana fa unas anyadas y aproveitando un interestadial menos frido en a glaciación de würm plegó dende asia o dito hombre de cro magnon que ya perteneixeba a la especie homo sapiens os cromanyons desplazoron a los neandertals enta zonas marguinals como a peninsula iberica u os balcans as teorías mas antigas deciban que no heban existido cruces entre istas dos especies pero seguntes as zagueras investigacions se diz que l hombre europeu actual puet tener chens d os neanderthals con os qualos s habría aparellato en dos momentos historicos diferents en qualsiquier caso os neanderthals desapareixioron fa arredol de anyadas a fin d a glaciación de würm trayó uns cambios ecolochicos que facioron a la fauna d o frido mamuts lanutz rinoceronts lanutz etc emigrar enta arias marguinals d o norte con o desplazamiento d as zonas climaticas de vechetación y fauna enta o norte tamién emigroron os cromanyons os animals d o frido heban sobrevivito a atros periodos integlacials pero en esta desglaciación sufrioron a sobrecaza por part d os cromanyons y s extinguioron os cromanyons d o sud y centro d europa evolucionoron enta unas poblacions con rasgos més gracils que teneban una cultura cazadora recolectora calificata de epipaleolitica os cazadors recolectors epipaleoliticos se barrachoron con poblacions que veniban d orient meyo con un modo de vida agricola y ganadero producindo se a colonización neolitica d europa que tenió dos camins principals uno de mediterranio neolitico cardial y atro de centroeuropeu dito danubián en l aria atlantica ya encomienzan as construccions megaliticas ya a fins d o neolitico os europeus conoixioron a metalurchia y por os metals que feban servir os arqueologos parlan d a edat d o cobre edat de bronze y edat de fierro a edat de cobre ye conoixita tamién como calcolitico y a los europeus que no conoixeban o uso d o cobre los califican d eneoliticos sobretot en o calcolitico y eneolitico ye quan se desembolica o megalistismo en diferents zonas d europa occidental ye dende o eneolitico u calcolitico quan os europeus han desembolicato unas chefaturas en europa occidental destaca a cultura d o vaso campaniforme y en europa oriental con a domesticación d o caballo s ixemenan as luengas indoeuropeas d alcuerdo con o modelo de dominio d elites dende europa central dica asia central pa plegar dimpués t a india y a europa atlantica a fins d a edat de bronze una cultura s estendilla amplament por europa central y occidental ye a cultura d os campos d urnas que plega dica a val de l ebro ya en a edat de bronze europea ya bi heba culturas indoeuropeas mencionatas por a historia ye o caso d a cultura micenica con cierta vinculación u vecindat con os pueblos de mar que atacoron a hititas u echipcios tamién pueblos europeus d a edat de bronze como os pretartesios feban tractos comercials con os fenicios en a edat de fierro bi heba pueblos que como os ibers celtas ilirios y scitas yeran contemporanios con romans u griegos que por fer servir a escritura perteneixen a lo periodo historico en l antigüedat as dos culturas prencipals d europa estioron en l antiga grecia y en l antiga roma l antiga grecia estió a on que naixioron os conceptos prencipals d a filosofía de l arte y d a medecina que dimpués desembolicó l imperio román que s estendilló por toda la cuenca d a mar mediterrania y por atros territorios d europa occidental establindo as suyas mugas alto u baixo en os ríos rin y danubio estando sota o suyo control os territoios situatos a l uste y a lo sud d istos dos ríos roma aportó no nomás o desembolique d a cultura de l antiga grecia sino que amás tamién aportó as infraestructuras en vías de comunicación as vías romanas os alazetz d o dreito y tamién una luenga común a tot l imperio o latín de lo qualo derivan as actuals luengas romances charratas en o sud y l ueste d europa incluyindo ie l idioma aragonés roma legó tamién un ideyal d unidat politica de tot o territorio continental que ye o precedent más antigo de l actual unión europea quan en o sieglo v as primeras invasions barbaras esboldregoron l imperio román rebló a cultura y as condicions chenerals de vida d os europeus que dentroron asinas en a dita edat meya desapareixió a estructura politica centralizata sustituita por un conchunto de reinos con clase dirichent procedent d os pueblos chermanicos invasors incluyindo ie o reino visigodo de tolosa y o suyo succesor o reino visigodo de toledo d os qualos feba parte o territorio d aragón en a parte oriental de l imperio sindembargo contino un estato hereu de l imperio román o dito imperio bizantín que fació de puent de transmisión d a cultura y d as conoixencias clasicas en a parte occidental carlos magno con l aduya d o papato establió o imperio carolinchio abracando l antiga galia amás de partes d italia de suiza d austria de belchica d os países baixos y d alemanya y que estió l alazet de dos reinos importants ta l esdevenidero d europa francia y o sacro imperio román chermanico encara que o territorio aragonés no en feba parte sí que recibió as suyas influencias politicas y culturals y ye fácil que l alazet d a reconquiesta en as vals d os pireneus aragoneses tenga o suyo orichen en a intervención d o imperio carolinchio as suyas influencias se facioron sentir en o territorio de l antigo condato d aragón incluyindo ie o monesterio de sant per de ciresa en a val d echo pero tamién en o condato de sobrarbe y en o condato de pallars dende o sieglo vii europa recibió os ataques dende asia y dende africa d un nuevo poder que heba apareixito l islam en a peninsula iberica desapareixió o poder d os visigodos sustituito por o califato de cordoba y en o terriorio d l actual turquía l imperio bizantín rebló con os ataques en primerías d os arabes y en zaguerías d os pueblos turcos os países europeus prencipioron dos movimientos simultanios d esfensa o proceso d a reconquiesta en a peninsula iberica y as cruzatas en orient meyo encara que l imperio bizantín cayó de taso en o sieglo xv ubriendo as puertas d os balcans a l imperio otomán que heba sustituito a los bizantins antiparte a civilización europea heba incorporato a isla de gran bretanya dimpués de recuperar se d as invasions d os anglos saxons y chutos en o sieglo v y d os vikingos dende finals d o sieglo viii y tamién a isla d irlanda que no heba padeixito as invasions chermanicas encara que sí as invasions vikingas tamién encorporó os territorios de luengas chermanicas ye decir l actual alemanya y escandinavia y prencipió dende l imperio bizantín un proceso de cristianización d os pueblos eslavos en os balcans y en l actual rusia dende meyatos d o sieglo xv en europa apareixió un nuevo poder politico emerchent a casa d habsburgo que entre d atros territorios patrimonials yera hereu d a corona d aragón y d o reino d aragón pero que tamié controlaba o sacro imperio román chermanico y quantos territorios en l actual italia antiparte o pensamiento scientifico se desembolicó en o continent recuperando se con o renaiximiento quantas conoixencias oblidatas de l antiga grecia y de l antiga roma y premitiendo asinas a expansión politica d europa por atros continents estando ixos conocimientos culturals l alazet d a superioridat politica europea sobre a resta d o mundo dica calendatas recients asinas en cristofo colombo decubrió america pero tamién portugal alto u baixo en ixas mesmas calendatas descubrió a rota que portaba enta la india por o cabo de buena asperanza y por l ocián indico estando asinas l alazet d o imperio colonial portugués en o territorio de l actual rusia emerchió un poder nuevo l alazet de l imperio ruso y en os balcans se paralizó a penetración en europa de l imperio otomán prencipiando amás os habsburgo una reconquiesta d os territorios balcanicos mientres o sieglo xvi prencipió en europa una luita por o control politico y melitar d o continent entre o reino d espanya aragón y a corona d aragón ya en feban parte y o reino de francia en espanya yera rei carlos i d aragón conoixito a sobén en a historiografía como o emperador carlos v d a casa d habsburgo y en francia o rei yera francisco i de francia que perteneixeba a la casa de valois istos dos reis prencipioron una luita por o control d os territorios de borgonya y os países baixos espanyols u mesmo por a corona d o sacro imperio román chermanico que no yera más que a continidat d una luenga luita entre o reino de francia y o suyo enemigo tradicional en o sud a corona d aragón ista luita tamién s estendilló enta a peninsula italica continando a luita entre a corona d aragón y a casa d anchú por a supremacía en italia mientres istas luitas os habsburgo se troboron con o problema d o protestantismo que trencó as posibilidatz d emplegar os recursos d alemanya en a luita y amás ubrió un segundo frent en o mesmo territorio alemán d o imperio quan os protestants d escandinavia conducitos por os reis de suecia intervinioron en a luita antiparte en a mar mediterrania y en os balcans teneban una atra luita con o imperio otomán ta rematar con henrique viii d anglaterra o protestantismo a dita ilesia anglicana trunfó en o reino d anglaterra qui s anexionó escocia y dió aduya a los rebels protestants en os países baixos que establioron as provincias unitas amás de prencipiar una luita con espanya por o control maritimo de l ocián atlantico y dimpués por a supremacía naval en tot o mundo ta mantener a luita os habsburgo contaban con os recursos financers que proveniban d o suyo imperio colonial en america pero istos recursos rematoron en estar insuficients para as guerras que se succediban de contino asinas en o sieglo xvii se transformó o mapa europeu con a paz de westfalia que comportó l aparición d as provincias unitas os actuals países baixos y a plena independencia d a confederación helvetica marcando un nuevo equilibrio de poder en europa o gran cambio d o sieglo xviii estió a guerra de succesión espanyola que ta aragón tenió como conseqüencia a suya redota en a guerra y meyant os decretos de nueva planta a supresión d as libertatz aragonesas y d as suyas institucions politicas estando dende ixe inte l antigo reino d aragón anexionato por o reino d espanya o gran escaicimiento d a segunda metat d o sieglo xviii estió a ilustración un movimiento filosofico que s estendilló por europa y mesmo plegó enta america a on remató con a guerra d independencia d os estatos unitos y a independencia d as tretze colonias que dica ixas envueltas feban parte d as colonias d o reino unito en ixe proceso se desembolicoron y enamploron as ideyas que en zaguerías d o sieglo xviii rematoron en o reino de francia con a revolución francesa l abolición d a monarquía y a proclamación d a republica amanixioron asinas en a scena politica europea os tres prencipios fundamentals d a revolución francesa libertat igualdat y fraternidat que esdevenioron l alazet d o posteror proceso de democratización mientres as guerras revolucionarias francesas y d as guerras napolionicas ixas ideyas s estendilloron por europa estando o chermen d o liberalismo y d o amanixer d as nacionalidatz ta aragón estió un periodo convulso marcato por os setios de zaragoza mientres a guerra d o francés dende quan as potencias europeas redotoron a napolión bonaparte y derrocoron o primer imperio francés ta restaurar a monarquía prencipió un periodo de conservadurismo en europa seguntes os alcuerdos d o congreso de viena sindembargo ixo estió nomás que un freno temporal y en segunda metat d o sieglo xix as ideyas liberals trunforon en europa con a unificación d italia y a unificación d alemanya encara que en ista zaguer caso con un esbirriai conservador y militarista antiparte as dos prencipals potencias liberals o reino unito y francia establioron os alazetz d una relación que remató con a suya alianza en rematar o sieglo frent a la coalición conservadora formata por o imperio alemán y o imperio austro hongaro o imperio ruso a mayor potencia conservadora d o continent s arrangleró con francia y o reino unito ta fer frent a alemans y austro hongaros en os balcans tamién amanixió en a segunda metat d o sieglo xix o socialismo desembolicato por karl marx y friedrich engels y l anarquismo as dos prencipals opcions d o movimiento obrero que hea apareixito con o proceso d a industrialización mientres a primera decada d o sieglo xx s establioron definitivament os dos bloques politico melitars en o continent encara que italia dubtaba entre adhibir se a o bloque liberal u a o bloque conservador en con l atentato de sarajevo esclató a primera guerra mundial entre istos dos bloques esdevenindo un escaicimiento de gran impacto en l esdevenidero d europa prencipiando o de chulio de y no rematando dica l de noviembre de a primera guerra mundial s estendilló por quasi toda europa nomás continoron neutrals noruega suecia dinamarca países baixos y espanya y as mortaleras en o frent estioron enormes mientres as quatre largas anyadas d a guerra o desembolique tecnico aplicato a la sciencia melitar y a la potencia de fuego por eixemplo a metralladora facioron quasi imposibles os grans ataques en o frent y remató por establir se una linia de trincheras dende a canal d a manga dica suiza y dende suiza dica la mar hadriana en ista guerra de trincheras os abances se mediban por metros y os muertos se contaban por decenas de milers en o esblodregamiento d o frent oriental s escaició quan s esblodregó o imperio ruso dimpués d a revolución rusa quan as condicions de cida d a población yean menimas y a incapacidat en o frent d os melitars zaristas yera platera de raso sindembargo o imperio alemán y encara mas os suyos aliatos d as potencias centrals o imperio otomán y o imperio austro hongaro heban plegato a o limite d as suyas capacidatz melitars y rematoron por reblar y perder a guerra as relichions autoctonas politeístas europeas son quasi desapareixitas dende fa sieglos en europa predominan as relichions monoteístas d orichen asiatico dende a cristianización forzata d o mandato d o emperador román teodosio i diferents sectas y variants d a relichión monoteísta cristiana s han ito estendillando por intreses diplomaticos u por a fuerza cruzata contra os baltos as principals varians d a relichión cristiana son a catolica a ortodoxa griega y as ilesias ditas en conchunto protestants a presencia d a relichión musulmana ye més recient que o cristianismo y os musulmans europeus tradicionalment musulmans se troban en zonas d os balcans y d europa oriental antigament baixo a influencia d o imperio otomán a inmigración africana y asiatica han traito una población musulmana con mayor creiximiento demografico que a población autoctona europa estió un continen con muita presencia d adeptos a lo chudaísmo dica as persecucions y mortaleras d a ii guerra mundial que facioron que o nuclio d o chudaísmo se desplazase enta israel u america oceanía ye una división d a tierra considerata un continent formata por australia y por as grans islas de papua nueva guinea y nueva zelanda asinas como tamién una quantas islas más chicotas a ormino coralinas y d orichen volcanico distribuitas por l ocián pacifico encara que se considera que as islas más amanatas a asia fan parte d iste zaguer muga con l ocián indico a l ueste l ocián antarctico a lo sud y l ocián pacifico a l este amás d atras mars con una superficie terrestre de km² ye o continent con una superficie más chicota encara que si se para cuenta d a superficie incluindo ie tamién as mars ocupa alto u baixo o d a superficie total d o planeta a suya población ye de habitants con una densidat de población de hab km² america d o norte u tamién nordamerica ye un subcontinent que fa parte d o continent d america y que s estendilla por l hemisferio occidental dende l ocián glacial arctico por o norte dica la muga de mexico con guatemala y belize por o sud estando a la vegada delimitau por l ocián pacifico a l ueste y por l ocián atlantico a l este se considera que america central no en fa parte a diferencia d os cheografos de países anglo saxos que encluyen america central en america d o norte que seguntes ista concepción plega asinas dende alaska dica l istmo de panamá encluyendo ie tamién as antillas tamién de vegatas se considera que mexico no en fa parte estando adhibito seguntes istas concepcions a america central mas que mas por consideracions de tipo cultural en estar canadá y estatos unitos países anglo parlants y mexico un país hispano parlant sindembargo t a mayor parte d a comunidat scientifica d america d o norte en fan parte os estatos de canadá estatos unitos y mexico america d o sur tamién clamada sudamerica ye un subcontinent trescruzato por l equador con a mayor parti d a suya aria en l hemisferio sud ye situato entre l ocián pacifico y l ocián atlantico se gosa considerar parando cuenta de motivos politicos que s entendilla enta o sud dende a muga de colombia con panamá dica o cabo d hornos encara que parando cuenta nomás que de criterios purament cheograficos una chicota parte de territorio colombián faría parti d america central bi ha dos elementos cheograficos destacatos a cordelera d os andes en dirección norte sud quasi paralela a la costa de l ocián pacifico y o río amazonas a l este desauguando en l ocián atlantico america as americas u lo nuevo mundo ye un continent u división d o mundo que s estendilla en l hemisferio occidental d a tierra dende l ocián glacial arctico por o norte dica quasi l ocián glacial antarctico por o sud y ye a la suya vegata delimitato por l ocián pacifico a l ueste y por l ocián atlantico a l este ye formata por dos subcontinents america d o norte que encluye a la suya vegata a centroamerica y america d o sud o numero total de luengas d america blinca d as entre idiomas dialectos y patois os prencipals son os idiomas d os países colonizadors europeus seguitos por as luengas d as prencipals culturas andinas portugal ye un país de l europa sudoccidental que fa parte d a unión europea ue dende de nacions unitas dende a suya fundación en y tamién ye miembro fundador d a otan y a ocde ye amás miembro d a comunidat de países de luenga portuguesa o territorio d o país s estendilla por a frontera atlantica d a peninsula iberica y muga a lo norte y a l este con espanya incluye tamién os archipielagos d as azores y de madeira a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² a capital d o país ye a suya ciudat más poblada lisbona o president d o país ye aníbal cavaco silva y o primer menistro ye actualment pedro passos coelho o país tien una luenga historia y estió en os sieglos xv xvi una d as prencipals potencias europeas a lusitania prencipió a decir se portugal entre os anyos y dc a fins d o sieglo x o nombre ya s emplegaba con más freqüencia ferrando i de castiella denominó oficialment o territorio de portugal o calendata en que li n dió a lo suyo fillo garcia i de galicia cale l actual ciudat de vila nova de gaia ya yera conoixita como portucale dende os tiempos d os godos o nombre de portugal por tanto se deriva d o nombre román d ista ciudat portus cale cale yera o nombre d un asentamiento primitivo localizato en a desembocadura d o duero que desaugua en l ocián atlantico a lo norte d o país mientres a segunda guerra punica á fins d o sieglo iii ac os romans dentroron en a peninsula en una batalla contra os cartachineses conquerindo a ciudat de cale puerto d orichen griego amán de l actual porto y la baptizoron como portus cale mientres a edat meya a redolada de cale fue conoixita por os visigodos como portucale o qualo evolucionaría ta portugale mientres os sieglos viii y viii bells historiadors se piensan que a parola cale se deriva d o griego kalles polito mientres que d atros en dicen que deriva d os pueblos galaicos que habitaban en a zona situato en o cabo sudueste d europa o portugal continental tien muga nomás con unatro estato europeu espanya o territorio continental ye dividito por o río prencipal o tacho a rechión d o norte ye más montanyosa bi ha altiplans intercalatos con arias que permiten o desembolique de l agricultura a lo sud dica l algarve o relieu se caracteriza por as planas y as sierras son esporadicas atros ríos importants son o duero o minho o guadiana que como lo tacho naixen en espanya o mondego naixe en a sierra da estrela a sierra a on que se troban os puntos más altos d o portugal continental as islas de azores son localizatas en o rift meyo de l ocián atlantico bi ha una gran actividat volcanica en ista zona o punto más alto de portugal o monte pico se troba localizato en a isla d o pico con metros d altaria as islas d a rechión autonoma de madeira d atra man son situatas en a placa africana por a suya situación d estabilidat ye una zona con menos actividat sismica o punto más alto d iste territorio ye o pico ruivo con metros d altaria en o portugal continental as temperaturas meyanas anyals son de c a lo norte y de c a lo sud as islas de madeira y as azores debito a la suya localización en l atlantico son más humidas y a precipitación bi ye más común con un intervalo de temperaturas menor actualment o país ye dividito en districtos amás d as dos rechions autonomas de madeira y azores istos districtos se dividen en municipios u concelhos en portugués y freguesías as ciudatz prencipals d o país son lisbona a suya capital o porto braga coimbra funchal ponta delgada évora faro aveiro guarda leiria setúbal almada y viseu bi ha una interpresa publica portuguesa de transporte por ferrocarril creyada en como heredera d a companhia dos caminhos de ferro portugueses clamata comboios de portugal tamién conoixita como cp o caminos de ferro portugueses l esporte mes popular y practicato ye o fútbol os prencipals equipes son el fc oporto el benfica y el sporting de lisboa bells d os millors chugadors d a historia d o futbol portugués son eusébio da silva ferreira luís figo vítor baía rui costa joo vieira pinto y cristiano ronaldo a más a más d os entrenadors de fútbol josé mourinho y andré villas boas a republica checa eská republika en checo u chequia esko en checo ye un país en europa central que fa parte d a unión europea ue muga a lo norte con polonia a l este con eslovaquia a lo sud con austria y a l ueste con alemanya se la conoix localment como esko y oficialment como eská republika chunto con polonia eslovaquia y hongría forma o grupo visegrad de nacions o país fue establito l de chinero de con a disolución de checoslovaquia a capital se troba en a ciudat de praga que amás ye a mayor ciudat d o país a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² bells eslavos d europa centro oriental s organizoron formando un estato en a primera metat d o sieglo ix y destruito por os hongaros en l anyo moimir fundó o ducato de moravia y o suyo sobrín ratislau s independizó d o reino franco oriental amanando se a costantinoble dende costantinoble fuoron ninviatos os santos eslavos macedonians cirilo y metodio pa cristianizar los fendo servir a luenga eslava como vehiclo de comunicación dreita cirilo y metodio creyoron una organización eclesiastica morava autonoma que desapareix quan en l anyo muere metodio loís o chermanico preba de sozmeter a radislau sin conseguir lo pero o suyo sobrín de ratislau lo entrega a los francos orientals en l anyo en a paz de forchheim moravia la gran pierde a baixa panonia manimenos contina a expansión de moravia con a conquiesta d eslovaquia hongría occidental silesia bohemia y sudetes en l anyo moravia la gran reconoix l autoridat d a santa seu y se posa baixo a suya protección os hongaros s establixen en a cuenca panonica y en a suya expansión destruyen o estato de moravia la gran quedando os eslavos sozmesos a los hongaros os primers sobirans conoixitos d os checos estioron a dinastía d os premislidas conoixitos con seguridat dende boivoj i de bohemia baptizato enta l anyo por sant metodio chunto con a suya muller santa ludmila boivoj ye succedito por spytihnv dimpués por vratislau i de bohemia y dimpués por wenceslau i de bohemia derrocato por o suyo chirmán boreslau o crudel a l egual que en polonia a cristianización no fue total y part d a población siguió pagana a penar que a cristianización se fació por os santos cirilo y metodio ninviatos por costantinoble os cristians checos s alioron con roma en l anyo quan otón i d alemanya ye coronato emperador d o sacro imperio román chermanico bohemia en fa parte en l anyo boreslau o piadoso obtién a creyación d o bispato de praga dependient de l arcebispato de maganza en l anyo a orden benedictina s establió en drevnov a penar d a resistencia popular bohemia esdevién un reino dentro d o sacro imperio a principios d o sieglo xiii con otakar i de bohemia otakar s anexiona en l anyo moravia otakar ii de bohemia se fa amo d a mayor parte d austria y aspira a estar esleito emperador d o sacro imperio pero os electors prefieren en a rodolfo d habsburgo en a batalla de dürnkrut en os habsburgo prenen posesión d austria en wenceslau iii de bohemia ye asesinato y desapareix a dinastía d os premislidas en o emperador henrique de luxemburgo consigue que o suyo fillo chuan siga esleito rei de bohemia y se casa con a chirmana de wenceslau iii de bohemia chuan se dedica a guerreyar por europa y dixa gubernar a la suya muller y a la nobleza checa morindo en en a batalla de crécy o suyo fillo carlos lo succede y esdevién emperador d o sacro imperio en carlos iv d o sacro imperio román chermanico con carlos iv o bohemia conoix a suya millor epoca y praga esdevién a capital d o imperio y una d as ciudatz més grans d europa a bula d oro de lechisla o sistema d elección d o emperador o territorio d o reino de bohemia se fa més gran con l anexión d a baixa lusacia l alta lusacia ya perteneixeba a lo reino de bohemia dende os países de cheb cabo ueste de bohemia y znojmo o sud de bohemia silesia pasa a fer part d o reino de bohemia a cambeyo de renunciar a la corona de polonia dende praga ye seu d un arcebispato independient de tot de maganza carlos iv d o sacro imperio román chermanico funda con o refirme de climent vi a universidat de praga en a primera d europa central y d o sacro imperio román chermanico en carlos iv decide d edificar a ciudat nueva de praga nové mesto y en ordena a construcción d o famoso puent de piedra d a ciudat cheronimo de praga que heba estudeyato en oxford estendilla as ideyas criticas sobre a ilesia d o teologo anglés john wyclif en os tiempos d o scisma d occident estas ideyas inspiran a jan hus traductor d a biblia a lo checo y predica a reforma d a ilesia en idioma checo en praga y ye escomulgato jan hus ye convocato debant o concilio de gostanza en y lo creman vivo como dimpués fan con cheronimo de praga jan hus esdevién o heroe nacional checo y os seguidors d as suyas ideyas relichiosas os husitas se rebelan tamién con o deseyo d un cambeyo social con abolición d a servitut y que as tierras sigan comuns wenceslau iv de bohemia no puet controlar a situación y o de chulio de os husitas chitan por as finestras d o castiello de praga a altos cargos catolicos en a dita defenestración de praga wenceslau iv de bohemia ye sucedito por o suyo chirmán sechismundo i d o sacro imperio román chermanico rei d hongría dende y emperador dende os husitas no lo reconoixen y sechismundo y lo papato organizan una cruzata a cruzata ye derrotata en a batalla de vitkov por jan zizka y una dieta cheneral de bohemia confisca os biens d o clero y d a corona quan muere jan zizka en ye succedito por prokop que derrota a una cruzata en sechismundo aproveita a división entre dos brancas d husitas calixtins y taboritas en bi ha un alcuerdo entre catolicos y calixtins en o rito os taboritas son derrotatos en en a batalla de lipany on muere prokop sechismundo acepta a perduga d os biens d a corona y d o clero y reconoix o checo como luenga oficial ye proclamato rei y muere en alberto de habsburgo estió emperador rei d hongría y de bohemia y morió en deixando como hereu a ladislau esleyen a atro habsburgo como emperador frederico iii en bohemia chorche de podebrady un noble ultraquista prene o poder y se fa esleyir rei en dimpués d a muerte de ladislau o postumo imposa a suya autoridat dica en silesia y funda una imprenta en a que s imprime o primer libro en checo os catolicos de bohemia esleyen a matías corvín como rei en pavlo ii acomanda a matías corvín que organice una nueva cruzata chorche de podebrady muere en nombrando como succesor a ladislau fillo de casimiro lo gran de polonia ladislau cede a matías corvín moravia silesia y lusacia y dimpués d a muerte de matías ladislau ye esleito rei d hongría y refa o reino de bohemia a ladislau lo succede como rei de bohemia y hongría o suyo fillo luís que muere en a batalla de mohacs en y ye succedito por ferrando de habsburgo dende ixe inte os habsburgo serán reis de bohemia y d hongría dica dende dica en bohemia bi ha tranquilidat encara que a reforma s estendilla a escape os checos son a mayoría utraquistas y se dividirán en seguidors de roma y neoutraquistas que se farán protestants os alemans de bohemia se fan protestants ferrando i en favorix a los catolicos y proteche a los chesuitas que fundan en praga una universidat rival d a universidat anterior en se creya un arcebispato catolico de tot dimpués d un sieglo y meyo d husitismo maximilián ii ratifica oralment a confesión checa de que fa que os neoutraquistas s amanen a los luterans rodolfo ii estableix a suya residencia en praga en proteche as artes y sciencias acollindo a astronomos protestants como tycho brahe y johanes kepler y reconoix a libertat de culto en en muere o suyo chirmán matías que lo succedió en a derrota d a montanya blanca desapareix a bohemia quasi independient y husita bi ha una gran represión que encomienza por miembros d a dieta que son escabezatos bi ha multas y confiscacions a la baixa nobleza checa y alemana y lurs propiedatz pasan a los sinyors que heban estato fidels a lo bando vencedor como os wallenstein valdstyn a cancillería de bohemia ye tresladata ta viena en a dieta domina l alto clero y l alta nobleza ferrando dixa que se faiga a contrarreforma y os chesuítas prenen o control d a universidat carlos familias de nobles y burgueses que no querioron convertir sen a lo catolicismo habioron d exellar sen rematata a guerra d as trenta anyatas a fins d o sieglo xvii s ha produeito cambeyos socials que han perchudicato a los nativos checos bohemia depende de l alta nobleza que tien o d a tierra os alemans dominan o comercio y l artisanía dica en a capital praga os campesins checos son en una situación d esclavitut y en y esclatan revueltas en quan a guerra de succesión austriaca os prusians invaden silesia que perteneixeba a bohemia dende o sieglo xiv y por o tractato de dresde en se l anexionan de fueras de chicotz territorios que encara se dicen silesia austriaca y que tenioron población alemana y en teschen polaca en as tropas baveranas y francesas ocupan bohemia sin resistencia popular os habsburgo veyen que o sistema creyato por ferrando ii no funciona y quan maría teresa y chusé ii i habió reformas se creya una administración central en viena con churisdicción en austria en bohemia y en moravia bi ha una burocracia que se puet fer servir pa puyar socialment tanto os alemans como os checos quan a santa seu suprime a orden d os chesuítas en se refirma l amostranza secundaria y torna a haber ie amostranza primaria en checo con tot y con ixo chusé i estableix que l alemán yera a luenga sola de l administración bi ha un edicto de tolerancia en pa os protestants que millora tamién a situación pa os chodigos axkenazís a esclavitut ye abolita tamién pero no o rechimen feudal a principios d o sieglo xix bohemia tien un desembolique economico pareixito a lo d austria y rechions orientals d alemanya amanix o mobimiento intelectual d os despertadors en se celebroron esleccions por sufrachio universal en o marco d a confederación chermanica bohemia en feba part os representants checos se niegan a participar pero os alemans de bohemia y moravia que no veyen inconvenient en estar unitos alemanya si que quieren participar ie un representant a lo parlamento de frankfurt declara que o chequismo ha de estar aturato y reprimito por a fuerza palacky organiza en chunio en praga un congreso eslavo con checos eslovacos y polacos en a ciudat bi ha disturbios y ha d intervenir l exercito con o cheneral windischgraetz un parlamento creyato por sufrachio universal s aplega en viena con representants de totz os estatos baixo dominio austriaco de fueras de hongría bi ha muitos deputatos eslavos y votan en septiembre l abolición d os dreitos sinyorials y d os ligallos de servitut a causa d os disturbios de bohemia reprimitos por o canciller schwarzenberg un aristocrata de bohemia o gubierno y asambleya se treslatan ta moravia pretenden creyar una constitución on se respeten os dreitos d as nacionalidatz l asambeya refirma un prochecto presentato por cajetán mayer un deputato morabo en o que se respetan os territorios historicos y bi ha división en cerclos de caracter nacional pero o emperador francisco chusé y scwarzenberg lo refusan en marzo de l asambleya ye disuelta y s atorga una constitución reaccionaria en s alcuerda o compromís austro hongaro o territorio de bohemia y moravia quedan en cisleitania sin garra autonomía encara que bohemia yera a l egual que hongría en unión presonal a lo imperio os deputatos checos boicoteyan os treballos d o parlamento de cisleitania en o canciller hogenwart proposa un compromís por que que francisco chusé sería coronato en praga y reafirmaría os dreitos d o reino de bohemia pero os hongaros y os alemans de bohemia se i oposan en s imposa o bilingüismo pa os funcionarios de bohemia o que favoreix a los checos a universidat carlos se divide en dos seccions alemana y checa os chóvens checos d o partito nacional liberal fundato en consiguen una influencia cada vegata mayor y s organiza un partito socialdemocrata checo dica no bi ha sufrachio universal en cisleitania quan encomenzaba a primera guerra mundial bohemia y moravia encara no teneban autonomía politica si que en teneban de cultural bohemia y moravia a fins d o sieglo xix y principios d o sieglo teneban un grau de desembolique comparable a atros países d europa central y occidental con desembolique industrial fabricas koda fundatas en plzen en agricultura modernizata grau d amostranza con a industrialización amaneix una clase obrera en o d os funcionarios de bohemia y moravia yeran checos os escritors d esta epoca son o checo jaroslav hasek y o chodigo askenazi franz kafka o gubierno austro hongaro recluta a soldatos checos y de totas as nacionalidatz p a guerra pero bells liders politicos han emigrato t o estranchero como tomás masaryk y edvard benes que con o eslovaco milan stefanik creyan en parís en o consello nacional checoslovaco con l aduya d universitarios franceses como ernest denis o consello nacional checoslovaco creya con voluntarios y exprisioners collas de guerrillers checos y eslovacos que luitan en o frent francés y italián y dimpués a lechión checa en rusia en mayo de os deputatos checos proposan en o parlamento austro hongaro a creyación d un estato confederal y que bohemia eslovaquia serían uno d os suyos components os hongaros s i oposan a lechión checa de rusia participó en a ofensiva rusa de chulio de pero se retiró ta siberia pa embarcar en vladivostok a lechión checa participó en a guerra civil rusa y lechionarios secuestroron o ferrocarril transiberián fuoron derrotatos por os bolchebiques en serán repatriatos o gubierno francés en chunio de reconoixió a representatividat d o consello nacional eslovaco o d octubre de masaryk anuncia en washington a formación d un gubierno provisional checoslovaco reconoixito por os aliatos o se proclama a republica en praga o se forma en praga o gubierno provisional d unión de checos y eslovacos os checos reclaman pa o suyo estato tot o territorio historico d a corona de bohemia bohemia moravia y a silesia austriaca a fins de os aliatos niegan a los alemans d os sudetes o dreito a referendum pa que decidan d unir sen a una alemanya con austria adhibita a silesia austriaca ye obchecto de litichio en a redolata de teschen bi ha muitos polacos y polonia la reclama o de chulio de a redolata de teschen ye partita en dos y polonia se queda con a partita oriental dende dica en checoslovaquia bi ha un rechimen de democracia parlamentaria masaryk ye president dende noviembre de dica lo succede benes que enantes heba estato ministro d afers exteriors y responsable d alcuerdes defensivos en con rumanía y yugoslavia entesa chicota y con francia en en se firma un pacto d asistencia mutua con a urss checoslovaquia estió a zaguera democracia europea que refirmó a la segunda republica espanyola en a guerra civil en tot ixe periodo d entreguerras os dreitos d as minorías se respetaban millor que en atros países d europa central respetando as exichencias d os tractatos de paz serán as reivindicacions d as minorías las que farán desfer se a checoslovaquia dimpués as relacions entre checos y eslovacos se fan peyors porque a millor preparación educativa d os checos fa que ocupen masivament as plazas de funcionario en eslovaquia en eslovaquia o partito populista prene posicions autonomistas y con bell caracter faixista con mosen josef tiso os alemans tornan a reivindicar a unión con alemanya y en a decada de y en o pronazi konrad henlein obtién dos tercios d os votos d os alemans en o de marzo de austria ye anexionata por alemanya y esto produce una crisi en checoslovaquia henlein presiona cada vegata més a lo gubierno de praga y bi ha tensión en os sudetes pa evitar una posible guerra que podeba estendillar se amés países o primer ministro britanico neville chamberlain negocia con hitler y con una tensión internacional puyando o de setiembre se plega a un alcuerde en munich entre hitler mussolini chamberlain y daladier que ye o principio d a fin d a zaguera democracia parlamentaria d europa central y indreitament fació que a segunda republica espanyola perdese un zaguer refirme y que deixase de tener razons pa resistir en a batalla de l ebro o tractato de munich significaba que o territorio d os sudetes de bohemia moravia y silesia fuese cedito a alemanya o de setiembre polonia obliga a que checoslovaquia li ceda a partita ueste d a redolata de teschen o d octubre dimite benes y s exella en estatos unitos o d octubre tiso proclama l autonomía d eslovaquia y rutenia o de noviembre o primer arbitrache de viena atorga a hongría o sud d eslovaquia y de rutenia y o rechimen pronazi d eslovaquia entra en conflicto con o gubierno de praga declarando a independencia d eslovaquia o de marzo de a nueit d o a lo de marzo o president hacha arriba en berlín y firma un documento baixo l amenaza d una guerra que posa bohemia y moravia en mans d o führer o de marzo hitler firma en o castiello de praga un decreto por o que bohemia y moravia esdebienen un protectorato y s adhiben a lo reich mientres a segunda guerra mundial as autoridatz nazis controlan de tot bohemia y moravia en octubre de benes creya un comité nacional checo en londres dende noviembre de cierran os centros d amostranza superior en chinero de s establix o servicio de treballo obligatorio centenars de mils de checos son nimviatos a las fabricas alemanas os resistents y opositors son nimviatos a campos de concentración como os futuros presidents zápotocky y novotny y lo futuro arcebispe de praga mosen beran benes tornó a ser nombrato president y forma un gubierno que a unión sovietica reconoix en chunio de en setiembre de arriba en praga d adchunto dreito de himmler reinhard heydrich de caracter tierco que aumenta a represión y que ye asesinato o de mayo de en represalia o de chunio os nazis fan una mortalera en lidice en aviento de benes firma en moscú un tractato d amistat y asistencia mutua y s entrevista con o comunista klement gottwald dica mayo de as tropas d os aliatos no podioron entrar en bohemia y moravia pocos días enantes de plegar l exercito royo os habitants de praga se sublevoron os americans plegoron dica plzen en marzo abril de benes treslada as autoridatz checoslovacas dende londres ta kosice y se forma un nuevo gubierno con o socialdemocrata zdenek fierlinger de president y o comunista gottwald de vicepresident o programa d este gubierno dito de kosice preveye una reforma agraria nacionalizacions y fer liga con a urss una vegata rematata de tot a guerra se torna a las mugas de manimenos por l alcuerde d o de chunio de checoslovaquia cede a la urss a rutenia subcarpatica a conferencia aliata de postdam d agosto de dixa que o gubierno de checoslovaquia forachite a los alemans y dende no en quedan que uns en mayo de bi ha esleccions libres en checoslovaquia y con o d os votos os comunistas ganan o president benes acomanda a gottwald a formación d un gobierno d unidat nacional en o que o ministro d interior ye comunista y o menisterio d asuntos foranos ye en mans de jan masaryk fillo de tomás masaryk moscú se mete en a politica checoslovaca y ordena que checoslovaquia refuse o plan marshall acceptato en chulio o partito socialdemocrata refusa a fusión con o partito comunista dimiten dotze ministros no comunistas en protesta d a orientación comunista d o menisterio d interior esclata una vaga y os comunistas prenen o poder a escape o d o sector industrial ye nacionalizato y una nueva constitución establix una republica de democracia popular en chunio dimite benes y os comunistas ya tienen de tot o poder en bi ha una purga estalinista y muitos d os acusatos son comunistas chodigos axkenazís en checoslovaquia ye proclamata republica socialista pero en o sistema se relaxa liberan a mosen beran arcebispe de praga y a comunistas victimas d as purgas en febrero de alexander dubcek fa que o partito comunista prenga un programa reformista o camín de checoslovaquia enta o socialismo que ye conoixito como a primavera de praga en chulio a urss a rda polonia hongría y bulgaria presionan a checoslovaquia y os días d agosto a urss invade checoslovaquia tornando a la situación inicial o de chinero de checoslovaquia esdevinió una republica federal formata por a republica socialista checa y a republica socialista eslovaca en se produce a revolución de terciopelo y o de noviembre de una manisfestación d estudiants ye reprimita o día de noviembre o partito comunista pierde o papel dirichent o d aviento dimite husak o d aviento václav haver ye president d a republica en abril de checoslovaquia esdevién una republica federativa checa y eslovaca pero os nacionalistas eslovacos dimpués de ganar as esleccions de chunio de en eslovaquia votan una declaración de sobiranía václav havel dimite y os cabos de gubierno checo y eslovaco negocian a deseparación confirmata por voto en l asambleya federal de noviembre a deseparación encomenzó l de chinero de a republica checa se divide en rechions kraje en checo y una ciudat capital hlavní msto marcata con un a republica checa ye formata principalment por dos rechions naturals y historicas bohemia que ye a cuenca alta d o río elba y moravia tamién bi ha una chicota part de silesia que pertanye a la republica checa o paisache checo ye muit variato bohemia a l este ye formata per una cuenca drenata por l elba labe en checo y o vlatva u moldava y ye rodiata prencipalment por montanyas de baixa altaria como a sierra de karkonosze d os sudetz o punto mas alto d o país o snka con m se i localiza moravia a rechión oriental d o país tamién ye montanyosa y drenata por o río morava pero tamién bi ye a fuent de l oder odra en checo as auguas d a republica checa drenan en tres diferents mars a mar d o norte a mar baltica y a mar negra encara que a republica checa no tien garra costa a republica checa loga un sector d os muelles d o puerto d hamburgo que le fue otorgato seguntes o tractato de versailles ta permitir o movimiento d os biens d o país por a mar o territorio pasará a mans d alemanya en as selvas ocupan quasi d un tercio d o territorio checo y son de caracter centroeuropeu caixicars en as tierras baixas y fayars mas entalto con a presencia de coniferas como l abet o pin royo y a pícea o clima ye continental en praga a temperatura meyana varía d os c en chinero a c en chulio as minimas pueden plegar a os c en as montanyas de bohemia a pluviosidat oscila entre os mm anyals en as planas de bohemia dica en as montanyas d o norte a maxima ye en chulio y a minima en febrero a republica checa poseye un alto grau de desembolique economico estando o suyo pib per capita d un d a meya d a unión europea ye una d as economías mas estables y prosperas d entre os antigos países comunistas con un creiximiento de mas d o anyal en as zagueras tres anyatas recientment o creiximiento s ha visto liderato por as exportacions a países d a unión europea mas que mas alemanya y as inversions foranas mientres que a demanda interna ye revivindo a mayoría de sectors d a economía han estato privatizatos incluindo ie bancos y telecomunicacions o gubierno actual de centro dreita contina con os plans de privatización en a industria enerchetica y l aeropuerto de praga s ha plegato tamién en zaguerías a un alcuerdo de venda d un d o productor d enerchía cez group y se ye discutindo tamién a venda d a fabrica de biera budjovick budvar en una enqüesta en colaboración con l asociación d economía checa reveló que a mayoría d os economistas checos son a favor de continar con a liberalización en a mayoría d os sectors d a suya economía o país fa parti d a zona schengen habendo quitato os controls en as aduanas y ubrindo de tot as mugas ta os suyos vecins alemanya austria polonia y eslovaquia o d aviento de a republica checa ye miembro d a organización mundial d o comercio l anterior gubierno checo liderato por os socialdemocratas esprisó o deseyo de adoptar l euro en pero l actual executivo de centro dreita suspendió o plan en encara no s ha fixato una calendata pero o menisterio d economía diz que sería realista asperar a dentrata d a republica checa en a zona euro en si se fan correctament una serie de reformas economicas manimenos os prochectos mas recients sobre l adopción de l euro evitan fixar una calendata encara que o país se troba en millor posición economica que atros miembros d a unión europea ta adoptar a moneda común no s aspera que se faiga o cambeo antis de debito a o refuse policico a o tema l de chinero de l antigo primer menistro checo mirek topolánek declaró que l de noviembre d ixe mesmo anyo o gubierno checo anunciaría una calendata fixa ta l adopción de l euro ya que o país cumple actualment totz os criterios ta l adopción de l euro manimenos en haber de deixar iste o suyo cargo a calendata nunca no se fixó manimenos existen quantos retos economicos en o país as tasas de corrupción continan estando mayors que en atros países desembolicatos seguntes a ocde y os presupuestos publicos son negativos a tamas d o gran creiximiento d a suya economía en os zaguers anyos d atra man en o deficit en o suyo pib estió de l y en de l d acuerdo con as normas contables d a ue prou millor que as previsions inicials o informe d o programa internacional ta a evaluación d estudiants coordinato por a ocde sitúa actualment a la educación checa como o eno millor sistema educativo d o mundo por dencima d a meya d a ocde en a población estimata d a republica checa yera de millons d habitants o d a población tien entre y anyos d edat o tien menos de anyos y o mas de a tasa de natalidat estimata en yera menor a la tasa de mortalidat a primera yera de por cada habitants y a segunda de por cada habitants praga con una población estimata d millons d habitants en ye a capital y a ciudat mas gran d o país ye o centro comercial industrial y cultural d a republica asinas como un destín turistico important atras ciudatz importants son brno ostrava plze y olomouc etnicament o pueblo checo desciende d as tribus eslavas que plegoron en bohemia y moravia en o sieglo v y en l actualidat representan o d a población os eslovacos son o mientres que os alemans os chitans y os hongaros a resta en o censo de quasi un d a población d a republica checa declaró que no teneba garra afiliación relichiosa una zifra significativa dimpués de meyo sieglo baixo un sistema comunista de gubierno os catolicos representan o os protestants o a luenga nacional y oficial ye o checo una luenga d o grupo eslavo occidental parlata por un d a población bi n ha dos dialectos que difieren muit poquet un que se parla en moravia y l atro en bohemia tamién se i parla o eslovaco una luenga muit amanata a o checo os esportes mes populars d a republica checa son o fútbol o hockey chelo o tenis o balonmán y o atletismo a campionato nacional de fútbol ye a gambrinus liga ande os dominadors son l ac sparta prague y o sk slavia prague con once y quatre títuls o equipe nacional de fútbol estió subcampión d europa en a eurocopa d anglaterra en o atletismo actualment destaca en a preba d a decatlón l atleta roman ebrle campion olimpico d o mundo d europa y recorman mundial atros atletas importants son os lanzadors de chabalina jan elezn barbora potáková y o decatleta tomá dvoák a republica italiana u italia ye un estato d europa d o sud que fa parte d a unión europea ue o suyo territorio ye prencipalment una peninsula y dos grans islas en a mar mediterrania sicilia y cerdenya por o norte ye rodiata por os alpes por a on muga con francia suiza austria y eslovenia os estatos independients de sant marino y ciudat d o vaticano son enclaus dentro d o territorio italián mientres que campione d italia ye un enclau italián adintro de suiza en l actualidat italia ye una republica democratica y un país desembolicato con o sieteno producto interior bruto más alto d o mundo y o eno endice de desembolique humán más alto ye miembro fundador d a unión europea y miembro d o grupo d os ueito y d o consello de seguridat d as nacions unitas l orichen d a parola italia d o latín talia no ye prou platero seguntes as teorias más estendillatas o termin estió un amprén d o griego antigo y iste de l oscán viteliú que significa tierra d os bueis a parola aragonesa vetiello se remonta a lo latín vitelu o toponimo sería en honor a lo dios d o bestiar marte o buei yera o simbolo d as tribus d o sud d a peninsula y a sobén yera representato banyando lo lupo román como simbolo prevocador d a italia libre mientres as guerras samnitas o nombre italia se referiba a una rechión d o territorio que en l actualidat ye o sud d italia d alcuerdo con antíoco de siracusa orichinalment nomás se referiba a la porción d o sud d o bruttium l actual calabria pero por ixas envueltas o termin ya yera sinonimo d enotrios y incluiba a la mayor parti de lucania os griegos prencipioron a fer servir o termin ta referir se a una rechión muito más ampla pero no sería dica os tiempos d as conquiestas romanas quan o termin se cheneralizó ta incluir ie tota la peninsula italia ye formata por una gran peninsula que s estendilla por a mar mediterrania y chunto a las suyas dos prencipals islas secilia y cerdenya creya masas aquaticas importants como a mar hadriana a lo noreste y a mar chonica a lo sudeste muga a lo norte con francia suiza austria y eslovenia a sierra d os apenins forma la columna vertebral d a peninsula dende o norueste dica on s une con os alpes cadena montanyosa que forma un arco que zarra a italia dende o norte astí se i troba tamién una gran plana aluvial a plana po veneciana drenata por o río po y os suyos diversos afluents provenients d os alpes apenins y dolomitas bi ha quantos vulcans activos en italia l etna ye o vulcán activo más gran d europa o punto más alto d italia no ye pas o mont blanc como gosa pensar se ya que ista tuca ye de raso en o canto francés d o macizo o suyo punto más alto ye o mont blanc de cormayeur a m d altaria situato en o mesmo macizo d o mont blanc en a capezera d a val d aosta en francés aoste manimenos italia s asocia más facilment con os dos vulcans más famosos l actualment inactivo vesuvio amán de nápols y o muit activo etna en secilia o clima ye muit diverso debito a la variación d altaria que encluye o clima mediterranio d as costas o clima continental d o norte y o clima humido subtropical os climas d as costas pueden diferir muito d os climas a altarias muito mayors encara que se troban a poca distancia especialment mientres os meses d hibierno en que en as montanyas o clima ye fredo humido acompanyato de nieu mientres que as rechions costeras tienen d hibiernos más templatos italia se divide en diferents rechions que d alcuerdo a la constitución de tienen autonomia local tenindo a constitución o papel de ye reconoixer protecher y promover l autonomía local asegurar que os servicios d o estato sían descentralizatos y adaptar os prencipios y as leis establindo l autonomía y descentralización manimenos cinco d istas rechions val d aosta friuli venecia chulia secilia cerdenya y trentino alto adigio tienen un estatus autonomico especial debito a la suya naturaleza cheografica cultural u social y a presencia de minorías etnicas as atras lombardía liguria veneto piemont calabria toscana abruzos basilicata campania emilia romanya lazio marcas molise pulla y umbría tienen un estatuto común d administración fuoron establitas finalment como rechions mientres a decada de cada rechión esleye un consello y una giunta regionale chunta rechional encapezata por un president esleito por sufrachio dreito a chunta ye responsable debant d o consello y ha de tener o boto de confianza d o consello a reforma constitucional de enampló as competencias d as rechions en especial respective a los poders lechislativos a mayoría d os controls d o estato fuoron abolitos as rechions se subdividen en provincias y istas en comunas u municipios os zaguers datos d o instituto nacional d estatistica istat estimoron una población de habitants en aviento de un incremento d o dende a población italiana ye a quatrena más gran d a unión europea dimpués d alemanya francia y o reino unito y a ena más gran d o mundo o creximiento poblacional se debe prencipalment a la immigración y a lo incremento en a esperanza de vida que s ha estimato en anyos a tamas d o creximiento poblacional italia ye s abiella a escape con una tasa de fecundidat d ninons por muller a man d un de cada cinco italians ye chubilato italia tien una d as densidatz de población más altas d europa con presonas por kilometro quadrato a densidat ye mayor en a rechión d o norueste de feito dos d as vint rechions lombardía y piemont sumatas agrupan o d a población total d o estato d os qualos millons viven en a rechión metropolitana de milán l aria metropolitana más poblata l alfabetismo plega dica o y a educación ye obligatoria ta totz entre os y os anyos d edat alto u baixo dos terceras partis d a población vive en arias urbanas una zifra menor a la d atros estatos d europa occidental a luenga oficial d italia ye o italián una estandarización d o toscán luenga descendient d o latín antis d a reunificación italiana en ista luenga existiba nomás como luenga literaria parlata por menos d o d a población numerosas luengas se parlaban en a peninsula la mayoría luengas romances que s heban desenbolicato en cadaguna d as rechions y reinos debito a la fragmentación politica d a peninsula muitas d istas luengas han sobrevivito a sobén ditas impropiament dialetti dialectos massimo d azeglio un d os menistros de cavour declaró dimpués d a unifificación italiana que ya que s heba creyato italia nomás caleba creyar italians debito a lo gran numero de luengas que se parlaban en a peninsula s establió que o italián correcto u estandar sería basato en o dialecto florentín d a toscana ya que sería a primera rechión en producir autors importants como dante alighieri s establió un sistema educativo que redució a variación d as luengas con o paso d o tiempo sería en a decada de quan o creiximiento economico y a televisión premitioron a universalización d o italián os grupos minoritarios son chicotz estando lo mayor d istos os de parla alemana en o sud d o tirol seguntes o censo de a población se troba composata por presonas de parla alemana tiroleses etnicos y nomás de parla italiana y os eslovenos arredol de trieste atros grupos minoritarios con idiomas parcialment oficials incluyen a minoría de parla francesa en a rechión d a val d aosta os sardos o catalán o friulán y o ladín en as montanyas dolomitas estando totz idiomas romances o catolicismo román ye a relichión más gran d o estato italián encara que ya no n ye a relichión oficial encara tién un papel important en os afers politicos nacionals en parti debito a la localización d a santa seu adintro de roma un d os italians s identifican como catolicos encara que nomás un ye practicant u miembro activo atros grupos cristians en italia son os cristians ortodoxos orientals y os cristians ortodoxos griegos os grupos protestants más numerosos son os pentecostals y evanchelistas que agrupan presonas os testigos de cheobá s han estimato en presonas como resultato d as recients ondatas d immigración d atras rechions d o mundo bi ha quasi musulmans l esporte mes popular y practicato ye o fútbol o baloncesto tamién ye un esporte muito practicato y a suya competición més important ye a lega basket serie a que ye a mas alta d as categorías de baloncesto d italia por debaixo ye a legadue italia es universalmente definida como una de las más bellas fascinantes y ricas en historia y naturaleza para visitar absolutamente para todos los extranjeros quienes están de vacaciones en italia no pueden evitar sentirse cautivados por las maravillosas costas por los pequeos y encantadores pueblos medievales por los paisajes pintorescos cultivados con viedos y olivos y por los impresionantes y asombrosos espectáculos de montaas cada región guarda tesoros naturales históricos y culturales de incalculable valor la movida italiana es famosa en todo el mundo y no tiene nada que envidiar a tantos lugares famosos como ibiza o mykonos dónde tienes que ir para encontrar las discotecas más exclusivas y la vida nocturna más desenfadada si pretendes divertirte en los barrios más animados y en las discotecas más de moda o gran ducato de luxemburgo ye un país d o norueste d europa que fa parte d a unión europea ue muga con francia alemanya y belchica luxemburgo yera dividiu en districtos istos antigos districtos son dividius en cantons os cantons se dividen en comunas a división administrativa menor en luxemburgo ciudatz de luxemburgo por población os esportes con mes exitos internacionals son o ciclismo con tres ganadors en o tour de francia franois faber en nicolas frantz en y y charly gaul en antimás d os chermans andy y frnk schleck y o esquí con marc girardelli ganador d a copa d o mundo d esquí y dos medallas d archent en os chuegos olimpicos d hibierno luxemburgo a ganato dos medallas olimpicas en os chuegos olimpicos de verano una d archent de joseph alzin en halterofilia en anvers y una d oro de josy barthel en atletismo en helsinki y dos medallas d archent en os chuegos olimpicos d hibierno marc girardelli en esquí en albertville chipre en griego kypros en turco kbrs ye una isla d o mar mediterranio situada km a lo sud de turquía y km a l ueste de siria aon se clava a republica de chipre un estau internacionalment reconoixiu pero que nomás controla os dos tercios d o sud d a isla o tercio norte fue ocupau por turquía en establindo a republica turca d o norte de chipre este zaguer territorio ye reconoixido nomás por turquía en a isla tamién se troban os enclaus sobirans d o reino unito de acrotiri y dhekelia o nombre de chipre tien relación con o cobre u arambre en griego en aragonés medieval s escribiba chipre u gipre como en a versión a d as cronicas d os chudeces de teruel os estatos unitos d america en anglés united states of america abreviato usa ye un país formato por una federación de estatos situatos en a parte norte d america independient dende o de chulio de en a guerra d a independencia d os estatos unidos contra o reino unito quan as primitivas colonias d a costa este facioron a suya declaración d independencia a suya capital ye a ciudat de washington dc establita en a honor de george washington entre os estatos de maryland y virchinia en un districto federal dito districto de columbia a suya forma de gubierno ye a republica federal en un sistema de democracia representativa de tipo presidencialista estando l actual president donald trump a constitución d os estatos unitos fue adoptata o de setiembre de estando ratificata en fendo asinas d as premitivas colonias un unico país independient a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² estatos unitos ye asinas o tercer país d o mundo por a suya superficie y tamién por a suya población estatos unitos muga a lo norte con canadá a lo sud con mexico a l este con l ocián atlantico y a l ueste con l ocián pacifico encara que o estato d alaska ye a o norte de canadá o estato de hawaii ye en l ocián pacifico y os estatos unitos son titulars de bellatros territorios en a mar caribe u l ocián pacifico o estato d alaska muga a lo sud con canadá y a l ueste en trescruzando l estreito de bering ye rusia asinas nomás d os estatos se troban en america fendo parte o estato de hawaii d oceanía a economía d estatos unitos ye actualment a primera economía mundial con un producto interior bruto de más de billons de dólars estatounitenses ye decir alto u baixo lo d a producción mundial estatos unitos ye miembro fundador d a organización d as nacions unitas organización que tien una d as suyas seus en a ciudat estatounitense de nueva york y o país ye miembro permanent d o consello de seguridat d as nacions unitas o país tamién ye miembro de quantas atras organizacions internacionals como a otan a oea l apec a ocde u a osce encara que a luenga más charrata d o país ye a luenga anglesa en as suyas variants conoixidas como american english no tien garra luenga oficial a tamas de que l anglés ye a luenga oficial de facto sindembargo se i charran encara quantas luengas d os indios americans y a mayor parte d os inmigrants charran a suya luenga orichinaria destacando l italián l alemán u o chinés encara que se i charran quasi todas as luengas antiparte o castellán ye a luenga charrata d antis de dentrar en os estatos unitos de parte d os estatos d o sudueste d o país amás d estar a luenga d un numero muit important d inmigrants en o sieglo xx ista inmigración muit variata en os suyos orichens fa que os estatos unitos sigan uno d o países con mayor diversidat etnica d o mundo en o cartografo alemán martin waldseemüller fació un mapa d o mundo a on que nombraba as tierras d o hemisferio occidental como america en honor a l explorador y cartografo italián amerigo vespucci as antigas colonias britanicas emplegoron por primera vegata o nombre moderno dimpués d a declaración d independencia a declaración unanime d independencia d os estatos unitos d america a parola unitos apareixeba en minusclas en a declaración o de chulio de l actual nombre se fació oficial o de noviembre de quan o segundo congreso continental adoptó los articlos d a confederación que deciban o nombre d ista confederación será os estatos unitos d america o nombre curto estatos unitos ye tamién estándar atras formas comuns son en anglés u s y usa y en aragonés eua u eeuu coloquialment en anglés tamién gosa decir se the u s of a u the states en aragonés os estatos columbia que gosó estar un nombre popular ta os estatos unitos se deriva de cristofo colombo tamién apareixe en o nombre d o districto de columbia una forma estandar ta referir se a los ciudadans d os estatos unitos ye americán nordamericán u tamién estatounitense en anglés nomás se fa servir a primera d istas formas y por ixo no ye guaire común emplegar l adchetivo americán ta referir se a presonas que no tiengan a nacionalidat d estatos unitos os estatos unitos son situatos quasi en a suya totalidat en o hemisferio occidental os quaranta y ueito estatos continentals u contiguos se troban en o centro d o subcontinent nordamericán y s estendillan dende l ocián atlantico dica l ocián pacifico mugan a lo norte con canadá y a lo sud con mexico y con o golfo de mexico alaska o estato más gran en superficie y deseparato d a resta d os estatos continentals por canadá muga con l ocián pacifico a lo sud y con l ocián arctico a lo norte hawaii ye un archipielago d o pacifico central a l ueste d america d o norte estatos unitos ye o tercer u quatreno país más gran d o mundo pendendo de como se consideren as disputas territorials entre china y a india os estatos unitos tamién administran diversos territorios insulars d a mar caribe y de l ocián pacifico a plana costera de l atlantico da lugar a selvas caducifolias y a la sierra de piemont a cadena montanyosa d os apalaches desepara o litoral d os grans lacos y as tascas d o meyo ueste o sistema fluvial d o mississipí missouri o quatreno río más gran d o mundo en amplaria fluye de norte enta sud d o centro d o país as planas fértils conoixitas como as grans planas s estendillan dica l ueste as montanyas rocosas s estendillan de norte ta sud a l ueste d as grans planas deseparando o centro d o país de l ocián pacifico l aria que se troba a l ueste d ista cadena montanyosa ye desertica se bi troban o disierto de mojave y a gran cuenca a sierra nevada s estendilla de manera paralela a las rocosas amán d a costa d o pacifico con os suyos metros d altaria o monte mckinley ye o pico más alto d o país bi ha vulcans activos en l archipielago alexander y as islas aleutianas tot o estato de hawaii se troba sobre islas vulcanicas tropicals belunas d as prencipals tucas d estatos unitos son os estatos unitos debito a la suya grandaria y variedat cheografica incluyen quasi totz os tipos de climas dende l este enta o meridiano o clima ye dende continental humedo en o norte dica subtropical humedo en o sud a parte sud d a peninsula de florida asinas como l archipielago de hawaii tienen un clima tropical as grans planas a l ueste d o meridiano son semi aridas muitas d as montanyas occidentals tienen un clima alpín en a gran cuenca o clima ye arido desertico en o sudueste mediterranio en a costa de california y oceanico en as costas d oregón washington y sud d alaska a mayoría d alaska tien un clima subarctico u polar as condicions climaticas extremas no son guaire raras en os estatos que se troban chunto a lo golfo de mexico a on que gosa haber tormentas tropicals a mayor parte d os tornados en o mundo ocurren en iste país prencipalment en l aria conoixita como tornado alley os estatos unitos estan consideratos como un país de megadiversidat ecolochica arredol de especies de plantas vasculars se pueden trobar en os estatos continentals y alaska y más de especies de flors se troban en hawaii estando bien poquetas d istas las que se troban amás en o continent bi ha en os estatos unitos más de especies de mamifers d aus y de reptils y anfibios bellas especies d insectos han estato rechistratas o endangered species act de ye una lei que proteche as especies menazatas u en periglo d extinción y os suyos habitats que estan cusiratos por o servicio de pescata y vida salvache bi ha cinquanta y ueito parques nacionals y cientos d atros parques administratos federalment selvas y arias naturals en conchunto lo gubierno poseye un d a superficie d o país a mayoría d istas arias baixo control d o gubierno federal son logatas a interpresas que expleitan os recursos de gas natural u petrolio a minería a industria fustera u a ganadería un s emplega ta usos melitars encara que os estatos unitos naixioron como un país independient con a guerra d independencia contra o reino unito dende a historia d estatos unitos no prencipia con ista guerra sino que ye muit anterior remontando se dica os primers pobladors d o continent o continent americán recibió os suyos primers pobladors arredol d o ac encara que nomás bi ha restas arqueolochicas comprevatas dende o sieglo xxi ac en alaska provenients de siberia a traviés d o estreito de bering que desepara alaska d asia encara que seguntes bella teoría o continent recibió tamién población dende oceanía a traviés de l ocián pacifico en a rechión de sudamerica colonos d orichen europeu s establioron en a costa occidental estatounitense a lo canto de l ocián atlantico dende o sieglo xvi espanyols en florida y a costas d o golfo de mexico angleses escoceses neerlandeses daneses y suecos amás de franceses en as costas de l ocián atlantico encara que os espanyols forachitoron muitas vegatas istos primers colonizadors foranos sindembargo dende o sieglo xvi os angleses heban consolidato as suyas posicions en a costa atlantica establindo asinas un territorio colonial as ditas tretze colonias que proclamoron a suya independencia en prencipiando asinas a guerra d independencia d os estatos unidos con l aduya melitar financiera y politica franco espanyola dica rematar con o reconoiximiento d a suya independencia efectiva por l antiga metropoli o nuevo país luego d a suya independencia prencipió una expansión enta l ueste enta o dito far west anexionando muitos territorios incluyindo ie antigas colonias espanyolas en guerras con o suyo vecín mexico como texas nuevo mexico arizona nevada u california amás de florida creyando una gran potencia economica que recibirba una important inmigración europea a guerra civil estatounitense a meyatos d o sieglo xix remató lo rechimen esclavista proclamando a emancipación d os esclavos de raza negra ubrindo amás as puertas a la introducción en o país d a revolución industrial antiparte mientres a suya expansión enta l ueste os estatounitenses luitoron contra os pueblos amerindios en as ditas guerras indias ta fer los reblar y albandonar os suyos territorios en en prencipiar a primera guerra mundial estatos unitos yera una d as prencipals potencias economicas d o mundo y a suya dentrata en a guerra con os aliatos en estió decisiva ta rematar ixe conflicto en prechudicio d as potencias centrals manimenos o país se replegó en o suyo interior sin participar en os intentos de paz dimpués d o tractato de versailles dica la suya intervención en a segunda guerra mundial dende tamién con os aliatos quan o país prenió consciencia d estar una gran potencia no nomás economica sino tamién politica y melitar asinas o suyo papel estió fundamental en a construcción d as nacions unitas como alazet d o sistema politico internacional d a post guerra y en o establimiento d a otan como palanca melitar ta la guerra frida contra la unión sovietica en os anyos que ramató con a disolución d a unión sovietica en y con a presencia d estatos unitos como a gran potencia melitar de prencipios d o sieglo xxi actualment seguntes as hipotesis d os historiadors se creye que os primers habitants d o continent americán bi plegoron dende asia a traviés d o estreito de bering trescruzando asinas o punto a on que se comunican l ocián glacial arctico con l ocián pacifico en epocas de glaciacions quan o nivel d a mar yera más baixo y antiparte bi heba un puent de chelo entre os dos continents dende siberia enta alaska pareixe que ista dentrada de pobladors estió feita en diversas calendatas entre o ac y o ac estando totz os pueblos amerindios descendients d ixos grupos d inmigrants d orichen asiatico asinas ye atestiguata la presencia humana en alaska arredol d o sieglo xxi ac u en a costa atlantica arredol d o sieglo xvii ac seguntes as troballas arqueolochicas encara que as hipotesis dicen que a presencia humana estió anterior istos pobladors establioron qualques culturas d a prehistoria en l actual territorio estatounitense u mesmo nuclios de población importants en os territorios d o sud a man de l actual muga con mexico con millors condicions climatolochicas ta l agricultura que premiteba o desembolique d a civilización asinas a cultura humana más antiga conoixita en o territorio estatounitense ye a clamata cultura clovis d arredol d o sieglo xiv ac situata en o territorio de l actual estato de nuevo mexico dimpués d a cultura clovis se succedioron en a cuenca d o río misisipi os anasazis os mound builders u constructors de tumulos y a dita civilización d o misisipi sindembargo istas civilizacions y mesmo a suya remeranza desapareixioron antis d a plegata a america d os europeus que nomás troboron en l actual territorio estatounitense que grupos sin una cultura abanzata a o ran europeu en comparanza con as civilizacions sudamericanas en o sieglo xv quan cristofo colombo plegó a america en o territorio estatounitense nomás i viviba bella tribus de cazataires recolectors que no heba establito denguna civilización abanzata ni dengún nuclio habitato permanent y que practicaba a sobén o nomadismo como medio de vida sin conoixer l agricultura u fendo d ixa tecnica de cultivo de vechetals una ferramienta marguinal reservata a las mullers d a tribu devant d o papel d o varón como cazataire ye fácil que os primers europeus en plegar a america esen os vikingos provenients d escandinavia prencipalment de noruega a traviés d islandia y de gronlandia y se diz que leif ericson i plegó a finals d o sieglo x u primerías d o sieglo xi en establindo ie una colonia que clamó vinland u tierra d as vinyas por motivos de propaganda mesmo como s heba clamato a gronlandia tierra verde sindembargo ye un tema controvertito ta os historiadors en no tener denguna confirmación arqueolochica platera u mesmo documental sobre ixos feitos antiparte se diz que pescataires d orichen vasco u bretón bi podioron plegar en o sieglo xv dezaga d a pesca d as ballenas u de l abadeixo por as pesquerías de terranova encara que no bi ha tampoco pruebas documentals d ixe feito mesmo seguntes bellas teorías ye iste feito o que bi ha dezaga d o primer viache de cristofo colombo que teneba conoiximiento d a presencia de tierra en a redolada por os relatos d os pescataires vascos y bretons sí ye documentato que cristofo colombo estió lo descubridor oficial d america o d octubre de en plegar a la rechión d o caribe encara que en realidat pensaba que heba plegato a china u chapón os espanyols colonizoron os territorios de cuba y puerto rico en as antillas y dentroron en mexico y panamá encara que tamién establioron bella colonia en l actual estato de florida forachitando a os franceses de relichión protestant que se i heban instalato en os anyos mientres as guerras de relichión de francia antiparte colonos tamién de relichión protestant asobén angleses encara que tamién d os países baixos escoceses suecos u daneses s establioron en a costa atlantica estatounitense dende a segunda metat d o sieglo xvi y franceses y angleses ocuporon as costas de canadá y d o río sant lorient dentrando dica os grans lacos d america d o norte istos colonos plegoron a la rechión en relación con as exploracions d os países europeus que quereban trobar un paso por o norte dende l ocián atlantico enta l ocián pacifico ta poder acceder a lo comercio con china india y chapón evitando lo control d as atras vías maritimas por espanya cabo de hornos en america d o sud portugal rota d a india por o cabo de buena esperanza u o imperio otomán mar roya ye decir yeran viaches ta buscar o dito paso d o norueste os más antigos lugars habitatos por europeus en l actual territorio d os estatos unitos son saint agustine en florida por os espanyols jamestown en virchinia por os angleses y plymouth en massachusetts establita en por os pais pelegrins pilgrim fathers puritans fuyitos d a intolerancia relichiosa en anglaterra encara que en os anyos y bi habió exploracions espanyolas en a parte sud d o territorio estatounitene encara que en no trobar ie oro os espanyols albandonoron a conquiesta d os territorios a lo norte y estioron asinas os angleses qui rematoron por unificar totz istos territorios d a costa atlantica baixo lo suyo control en establindo ie un sistema de colonias administrativament independients dica creyar as clamatas tretze colonias os espanyols dentroron sindembargo en l actual territorio estatounitense dende o sud a partir d as suyas conquiestas en mexico y tamién en puyando enta o norte por a costa de l ocián pacifico con ciudatz como san francisco y mesmo os rusos facioron a suya aparición dende siberia trescruzando o estreito de bering dica alaska u mesmo dica oregón u a parte norte de california antiparte os colonos franceses dende as suyas bases en nueva orleans en o golfo de mexico puyoron por a val d o río mississippi establindo ie a loisiana en a suya desembocadura mientres o sieglo xvii anglaterra establió as suyas primeras colonias importants en territorio estatounitense asobén por iniciativa privata y vinclata a problemas de tipo relichioso en a metropoli estando amás conoixita a que fació plegar a colonos alto u baixo en a l actual massachusetts que yeran de confesión puritana y que establioron bella ciudat en a redolada como boston en a costa encara que dentroron ta establir chicotas localidatz dica km en o interior d o territorio en o sieglo xviii os angleses prencipiaron una muit ampla expansión d os suyos territorios doblando a superficie de territorio colonizato y multiplicando por a suya población con un augmento d a población muito més gran que a meya europea d ixas envueltas en primer lugar dende as planas costeras enta l ueste d o continent en luitas contra as tribus d os amerindios que i viviban en segundo lugar contra as colonias francesas de loisiana que yeran un competidor comercial respective d o lucrativo comercio de pellizos d animals salvaches ta pelletería y en tercero contra os espanyols que teneban as suyas posicions en florida amás tamién prencipioron una explotación extensiva de l agricultura en as colonias d o sud primero con mano d obra d orichen blanco en rechimen de semi esclavitut a sobén colonos d orichen irlandés u escocés y luego con una masiva importación d esclavos negros quan l agricultura esdevenió en bell lugar un lucrativo negocio como con o cotón u o tabaco a población que i plegó en o sieglo xviii ya no yera nomás d orichen anglés u escocés y de relichión protestant porque en os suyos territorios d orichen prencipió a estendillar se a teoría de que a población d un territorio yera una d as suyas fuents de riqueza que no se podeba ninviar a fuera d o territorio y s aprobó bella mesura ta dificultar a emigración d angleses enta america plegoron asinas irlandeses catolicos encara que tamién os hugonotz franceses fuyitos de francia quan loís xiv derogó o edicto de nantes u chents que plegaban dende alemanya y dende os cantons de suiza de luenga alemana fuyindo d as guerras de relichión en europa istos alemans s establioron asobén en pennsilvania a on encara hue se charra l alemán de pennsilvania tamién bi plegoron os escoceses de l ulster que albandonaban a suya tierra por as malas condicions economicas y que yeran presbiterians sindembargo ista nueva población no se mezcló con as anteriors poblacions u entre sí sino que en ista primera etapa formaba chicotz nuclios etnicos como en un mosaico os colonos europeus que bi plegoron no plegoron sindembargo como población libre porque plegoron con contratos de semi esclavitut ta pagar o suyo viache u en plegar ie como parte d una condena chudicial encara que ista servitut teneba una durada limitata en o tiempo sindembargo tamién plegaba a población esclava stricto sensu que yera d orichen africán y que asobén plegaban a las colonias d o sud ta treballar en as grans plantacions en nomás yeran presonas en virchinia pero o suyo numero continó o suyo crecimiento y s aprobó bella norma que feba que a suya situación d esclavitut fuese ta cutio como en virchinia u maryland transmitindo ixa situación a los suyos fillos o d os esclavos africans arredol de presonas en viviban en os estatos d o sud en en virchinia os africans yeran más d o d a población y en en carolina d o sud más d o ista situación premitió una important millora d as infraestructuras en o territorio d as tretze colonias que en teneban una población de más de milions d habitants en ixas envueltas a cultura d os estatos unitos teneba muita relación con a cultura d europa en estar as unicas radices culturals d os colonos o continent europeu en os anyos a situación politica d as tretze colonias evolucionó en primer lugar a población d orichen europeu heba desarrollato en ixos territorios una sociedat culturalment a lo mesmo nivel que a suya metropoli con vías de comunicación internas parellanas a las anglesas pero teneba bloqueyato o suyo abance por a presencia politica d anglaterra asinas uno d os obchectivos d as colonias yera la suya expansión enta l ueste dezaga d os monts apalaches enta os territorios que nominalment feban parte dica ixe inte d o dominio colonial francés y que os angleses heban conquiesto mientres a guerra d os siet anyos encara que o gubierno britanico lis negaba ixa posibilidat temendo lo fortaleiximiento d a posición d as colonias debant d a metropoli quan o reino unito teneba que absorber a colonos d orichen francés que yeran en canadá amás d organizar as nuevas colonias conquiestas d atra man as guerras con francia y con espanya facioron que o parlamento britanico instigato por o primer menistro george grenville puyase os impuestos a totz os suyos territorios ta recullir diners a deuda publica anglesa s heba duplicato mientres a guerra incluyindo ie as colonias americanas sin parar cuenta en as protestas d os colonos que deciban que ixos impuestos s heban creyato sin o suyo consentimiento en no estar representatos en o parlamento britanico a on que nomás teneban representación os territorios metropolitans a tensión puyó de ran en quan o parlamento britanico aprebó un nuevo impuesto en a dita lei d o timbre ista lei se referiba a totz os territorios colonials angleses en america y asinas por tot o territorio apareixioron organizacions politicas secretas ditas fillos d a libertat ta luitar contra l impuesto y lograr ne a suya supresión en octubre de se reunioron en a ciudat de nueva york representants de d as colonias en un congreso sobre a lei d o timbre esdevenindo asinas a primera reunión de representants politicos intercolonial y se i fació un memorial de dreitos prencipió un boicot a os produtos d orichen britanico y en se derogó a lei d o timbre que esdevenió asinas a primera victoria politica conchunta d os colonos sindembargo en a derogación d a lei se deciba que o parlamento britanico teneba plena autoridat ta fer leis que obligasen a las colonias y a o pueblo americán en como continaban os problemas fiscals en o reino unito o menistro britanico charles townshend establió un impuesto sobre as exportacions d as colonias en quantos articlos amás d establir una chunta con seu en boston ta o suyo control tamién desichiba que as colonias fesen que os ciudadans recibiesen en a suya vivienda a las tropas de l exercito britanico ta vivir ie como gosaba ser normal en ixas envueltas a on os quartels no existiban y nueva york se negó en aumentar a tensión en o territorio o gubierno britanico ninvió tropas regulars de l exercito britanico lo que encara fació aumentar más o clima prerrevolucionario en as colonias especialment en nueva anglaterra philadelphia y virchinia o de marzo tropas britanicas disparoron contra os manifestants en boston massachusetts en a dita mortalera de boston con victimas en s aprebó una mesura en o reino unito ta permetir a la companyía britanica d as indias orientals vender o suyo té dreitament en as colonias britanicas y ixo amenazaba a los comerciants d o territorio estatounitense y tamién a os contrabandistas que introduciban ixe producto ilegalment asinas o d aviento de os colonos destruyoron en boston un cargamento de té en protesta por os impuestos que pagaban sobre iste producto en a dita boston tea party fendo asinas imposible qualsiquier intento conciliatorio esclatando a guerra d independencia d os estatos unidos en os sublevatos ninvioron representants esleitos a un dito congreso continental reunito en philadelphia dende o de setiembre de a petición de virchinia y un segundo congreso continental reunito tamién en philadelphia dende o de mayo de a on s aprebó a declaración d independencia d os estatos unitos o de chulio de seguntes un borrador preparato por thomas jefferson a on que se proclamaban os prencipios de libertat igualdat y o dreito a la propia felicidat a guerra contra o reino unito estió amás una autentica guerra civil en estar en contra d a independencia muitos loyalist u leyalistas que en rematar a guerra albandonoron os estatos unitos ta vivir en o territorio vecín de canadá que yera una colonia britanica y que no participó en a sublevación en una luega campanya melitar en a quala os colonos americans recibioron l aduya de l exercito espanyol y de l exercito francés o nuevo exercito regular establito por george washington l exercito estatounitense redotó a l exercito britanico en batallas como a batalla de saratoga d octubre de u a batalla de yorktown ubrindo asinas camín a lo tractato de parís d o de setiembre de por o qualo o reino unito acceptaba y reconoixeba la independencia d os estatos unitos antiparte o segundo congreso continental que heba ratificato os articlos d a confederación en tamién redactó a constitución d os estatos unitos ta la convención de philadelphia de iste texto a lo qualo se i adhibioron enmiendas declaración de dreitos en ye l alazet d o sistema de democracia en os estatos unitos ta rematar o proceso de consolidación institucional d o nuevo país george washington fue esleito en o primer president d os estatos unitos y en a seu d as institucions gubernamentals s establió en a nueva ciudat de washington dc que esdevenió asinas a capital d o país y centro d un districto federal o districto de columbia ta marcar a suya no dependencia de dengún d os estatos ta dignificar o cargo washington prebó d imitar a dignitat d as monarquías europeas plegando a viachar en una carroza con o suyo escudo d armas sindembargo o congresó d os estatos unitos limitó ixo y atorgó a lo cargo o nombre sencillo de president d os estatos unitos estió o primer president george washington qui establió en linias chenerals l alazet de l actual sistema de gubierno estatounitense creyando os cargos de secretario d estato secretario d hicienda u secretario de guerra amás d o fiscal cheneral y o director cheneral de correus alexander hamilton esdevenió secretario de hicienda y thomas jefferson secretario d estato en rematar a suya guerra d independencia os estatos unitos facioron frent a lo primero d os suyos deseyos a expansión enta l ueste u far west en a clamata conquiesta de l ueste travesando los monts apalaches mirando d establir como muga occidental d o país o río mississippi que deseparaba os dominios colonials angleses y franceses en america d o norte asinas encara que a población d a rechión de dezaga d os apalaches yera quasi nula en en ixe territorio ya teneba una población de presonas ista expansión se faxió con a oposición d o reino unito y d espanya estando iste zaguer país o propietario nominal d a parte sud d o territorio ocupato por os colonos y tamién con a oposición d os amerindios que i viviban o territorio estatounitense s enampló en aplicando a nueva doctrina d o destín manifiesto manifest destiny en anglés a doctrina politica d o partito republicán democrata d os estatos unitos dominant en o primer quatreno d o sieglo xix seguntes a quala a nación estatounitense americana deciban identificando o suyo país con tot o continent teneba la misión divina de portiar a civilización y a democracia enta l ueste ista doctrina se completaba con o mito d a muga quan se clamaba muga a lo punto limite d implantación d as poblacions d orichen racial blanco dimpués d expulsar u estricallar a la población amerindia con mortaleras continas dica rematar en amás conoixita a mortalera de wounded knee en encara que ista expansión enta l ueste se fació a vegatas por medio de compras asinas a compra de loisiana o d abril de a la francia de napolión bonaparte por milions de dólars estatounitenses u a compra d alaska en a l imperio ruso a mayor parte d a expansión estatounitense se fació con guerras y mortaleras d as poblacions nativas asinas as guerras indias contra la población nativa amerindia que bi heban en os territorios conquiestos que permetió a expoliación d as suyas tierras a guerra mexicano estatounitense de y o tractato de guadalupe hidalgo premitioron a ocupación de texas y california amás d os actuals utah nevada nuevo mexico y arizona antiparte o tractato d oregón de trazó a muga definitiva entre os estatos unitos y canadá a l ueste d as montanyas rocosas ista afluencia de colonos enta l ueste aumentó espectacularment quan se trobó oro en ixos territorios prencipiando a clamata fiebre de l oro en california favoreixita amás por a construcción d o dito primer ferrocarril transcontinental que feba posible a millora d as comunicacions y a integración d os territorios occidentals en a resta d o país o proceso d a conquiesta de l ueste tenió a suya enamplata enta l ocián pacifico a finals d o sieglo xix u mesmo a prencipios d o sieglo xx alaska a lo norte y hawaii a l ueste amás d a guerra hispano estatounitense que permitió anexionar filipinas y bella isla en o pacifico y se puet considerar que no remató dica quan arizona esdevenió un estato d os estatos unitos de pleno dreito u mesmo dica quan o fació l estato d alaska o segundo gran problema d os estatos unitos mientres o sieglo xix estió o problema d a esclavitut a nivel federal a tracta d esclavos fue prohibita en y en os estatos d o norte d o país a esclavitut fue declarata ilegal entre en vermont y encara que os plantadors de cotón d os estatos d o sud d o país emplegaban muita mano d obra esclaba ta las suyas plantacions y feban una activa propaganda politica en os estatos sudenyos ixa fratura entre o norte y o sud fació esclatar a tensión politica rematando en quan fue esleito president d os estatos unitos l advocato abraham lincoln un candidato antiesclavista que ganó as eleccions con un programa t abolir a esclavitut en tot o país siet estatos esclavistas d o sud facioron publico o suyo albandono d os estatos unitos anunciando a creyación d un nuevo país os estatos confederatos d america dimpués d un tenso compás d espera a batalla de fort sumter d abril de estió lo prencipio d a guerra civil estatounitense luego de quatre largas anyadas a guerra remató con a victoria d o norte encara que en a guerra morioron bellas presonas o d a población estatounitense en ixas envueltas d os quals yeran soldatos d uniforme en rematar a guerra s aprobó bella enmienda a la constitución d os estatos unitos t abolir a esclavitut liberar a los quatre millons d esclavos que viviban en o sud y dar lis os dreitos de ciudadanía como a qualsiquier atro ciudadán estatounitense sindembargo as clamatas leis jim crown facioron legal en os estatos d o sud a segregación racial una situación que no remató dica os anyos luego d una intensa luita social y politica antiparte a victoria federal en a guerra civil comportó lo reforzamiento d o estato central en o país o proceso d industrialización d os estatos unitos parte d a clamata revolución industrial prencipió en os anyos en o norte d o país y a suya conseqüencia estió una serie de cambios de muita importancia a nivel demografico economico y social apareixioron muitas ciudatz nuevas en tot o país y antiparte as ciudatz que ya existiban se consolidoron y creixioron istos procesos se complementoron con l aumento d a immigración a lo país que premitió l aparición d un proletariato y o desembolique d o capitalismo vinclato a lo sector de l industria dende finals d o sieglo xix y primerías d o sieglo xx fació aparición a sociedat de consumo estando uno d os suyos factors l automobil en as ciudatz de nueva york y chicago se devantoron os primers gratacielos a industrialización fomentó un imperialismo parellán a lo imperialismo que por ixas envueltas se puet trobar en os prencipals países d europa desembolicando y fendo l adaptación d a clamata doctrina monroe seguntes a quala america habría d estar ta os americans istas teorías son l alazet d a creixent importancia en ixe periodo d os estatos unitos en a scena politica internacional con as suyas primeras guerras contra potencias europeas como a guerra hispano estatounitense en que premitió anexionar filipinas y encorporar a la esfera d influencias estatounitenses as antigas colonias d espanya de cuba y puerto rico ista zaguera contina hue fendo parte d o territorio estatounitense con a categoría destato libre asociato encara que os estatos unitos ya jeban compareixito en a scena politica internacional o suyo gran momento estió a primera guerra mundial que precipió en europa en entre as potencias centrals y os aliatos en prencipiar a guerra estatos unitos se declaró neutral y no estió dica o d abril de que dentró en a guerra en aduya d os aliatos mientres o mandato d o president woodrow wilson manimenos en os estatos unitos teneban muita fuerza as ideyas aislacionistas que consideraban que os asuntos d europa yeran muit luent d o suyo país y que teneban que desligar se ne d o imperialismo europeu y d as suyas luitas de poder asinas en rematar a guerra o senato d os estatos unitos refusó ratificar o tractato de versailles que heba rematato a guerra y tamién refusó de dentrar en a sociedat de nacions encara que a ideya d ista asociacion yera d o mesmo president estatounitense woodrow wilson prencipió asinas un periodo d aislacionismo en o qualo o país se replegó sobre si mesmo en o periodo d entreguerras fendo en un primer momento creixer a prosperidat economica politica y social en o país dreito de voto primero ta las mullers y luego ta os amerindios etc estió tamién un periodo de convulsions por a lei xuta que ubrió a puerta a la expansión d o gangsterismo en o país y estió l alazet d a posterior influencia d a mafia en a sociedat estatounitense sindembargo en o dito crack de prevocó una situación de crisi economica a clamata gran depresión que fació aumentar a tasa de paro en o país dica nivels no conoixitos dica allora antiparte en os anyos tamién habió lo dust bowl unas tormentas de polvo en tot o centro agricola d o pais que levoron a la ruina a muitos agricultors en fue esleito president d os estatos unitos franklin delano roosevelt d o partito democrata que fació a propuesta d o new deal ta combatir a crisi metendo asinas os alazetz d o estato d o bienestar que premitió a recuperación d a situación economica d o país quan prencipió a segunda guerra mundial en setiembre de con l ataque d o tercer reich contra polonia os estatos unitos como en mantenioron a suya neutralidat encara que a lo president franklin delano roosevelt li cuacaba la politica d os aliatos asinas os estatos unitos encara que neutrals favoreixeban de feito a luita d o reino unito contra l alemanya nazi y os suyos aliatos d o pacto de l eixe con mesuras como a lei d ampre y arriendo que meteba biens a disposición d o esfuerzo belico britanico y luego tamién d a unión sovietica y d a resta d os aliatos sin necesidat d o suyo pago anticipato a producción d a industria belica estatounitense entre atras mesuras favoreció a desaparición u reducción d a tasa de paro antis mesmo de dentrar en a guerra o d aviento de o chapón atacó por sospresa la base naval estatounitense de pearl harbor en hawaii ataque a pearl harbor fendo asinas que os estatos unitos dentrasen en guerra con chapón y dimpués o tercer reich li declaró a guerra estatos unitos prencipió un intensivo programa de producción industrial ta fabricar armas y equipamiento ta la guerra amás d enamplar as suyas fuerzas armatas participando decisivament en a guerra en o frent occidental y o frent d a mediterrania y o norte d africa contra os alemans y en o teatro d operacions d o pacifico contra os chaponeses en rematar a guerra con a victoria d os aliatos en estatos unitos yera la prencipal potencia economica d o mundo y tamién a prencipal potencia melitar en tener amás a bomba atomica estando por decisión d o president harry truman o primer país en fer un uso melitar d ixa nueva arma en agosto de contra as ciudatz chaponesas de hiroshima y nagasaki en os bombardeyos atomicos sobre hiroshima y nagasaki en rematar a guerra ta evitar a repetición de l aislacionismo dimpués d a primera guerra mundial estatos unitos prenió un papel decisivo tamién a libel d a diplomacia estando uno d os impulsors d a carta d as nacions unitas que estió lo chermen d a organización d as nacions unitas establita o d octubre de en a ciudat de san francisco en california una d as seu d a organización se troba situata en a ciudat de nueva york y os estatos unitos son uno d os miembros permanents d o consello de seguridat d as nacions unitas sindembargo a victoria en a guerra dixó a los estatos unitos debant de l atra potencia melitar emerchent d a guerra l unión sovietica prencipiando una luita politica entre as dos nacions y lurs aliatos respectivament a otan y o pacto de varsovia ista guerra no estió una guerra dreita entre as dos superpotencias sino que estió una luita indreita dita guerra frida con episodios como a guerra de coreya u a guerra de vietnam a on s enfrontinaban os suyos aliatos con aduya d as respectivas superpotencias a guerra de coreya con muita implicación estatounitense remató en empate fendo asinas que hue en coreya bi haiga dos países coreya d o norte y coreya d o sud en vietnam sindembargo encara que os estatos unitos estioron o prencipal combatient fuoron redotatos y vietnam d o norte s anexionó a vietnam d o sud l aliato estatounitense en rematar a guerra frida en con a disolución d a unión sovietica estatos unitos esdevenió a prencipal potencia melitar d o mundo y continó luitas contra iraq y afganistán amás d estar obchectivo d atentatos terroristas como os atentatos de l de setiembre de esdevenindo a preocupación por o terrorismo a prencipal preocupación d os estatounitenses en as zaguras anyadas d a controvertita presidencia de george walker bush que en fue sustituito por barack obama o de noviembre de barack obama redotó en as eleccions presidencials a o canditato d o partito republicano mitt romney estando asinas esleíto ta un nuevo periodo presidencial de quatre anyadas a contar dende chinero de os estatos unitos son actualment a federación más antiga que existe ye una republica constitucional y una democracia representativa o gubierno ye regulato por un sistema de deseparación de poders definito en a constitución que ye o documento legal supremo d o país en o sistema federal americán os ciudadans son subchectos asobén a tres rans de gubierno federal estatal y local as tasas locals gosan dividir se entre os gubiernos d o condato y o municipio en a mayoría d os casos os liders executivos y lechislativos son esleitos a traviés d escrutinio uninominal mayoritario por os ciudadans d un districto no bi ha escrutinio proporcional plurinominal a ran federal y ye prou raro a rans inferiors o gubierno federal se divide en tres brancas a cambra de representants tien miembros cadagún representando a un districto d o congreso mientres un periodo de dos anyos os escanyos se dividen cada diez anyos por estatos seguntes a suya población seguntes o censo estatounitense de l anyo siet estatos tienen o minimo de un representant mientres que california o estato con mayor población tien cinquanta y tres o senato tien miembros tenendo cada estato dos senadors que s eslichen cada seis anyos seguntes un sistema que fa que a lo menos cada dos anyos se renoven un tercio d os senadors o president sirve mientres un periodo de quatre anyos y nomás puet estar re esleito una vegata o president no ye esleito a traviés d o voto dreito sino a traviés d un sistema indreito de colechios electorals en que cada estato tien un numero de votos proporcional a la suya población a cort suprema liderata por o chuez president d os estatos unitos tien nueu miembros a estructura d os gubiernos estatals ye prou pareixita a la federal nomás nebraska tien un poder lechislativo unicameral o gubernador chefe executivo de cada estato ye esleito dreitament qualques chueces estatals y miembros d os gabinetz son esleitos por o gubernador mientres que d atros son esleitos por votación popular totas as leis y procedimientos gubernamentals son subchectos a una revisión chudicial y no se premite denguna lei que sia inconstitucional o texto orichinal d a constitucion establixe a estructura y responsabilidatz d o gubierno federal y as suyas relacions con os estatos l articlo un proteche o dreito a l habeas corpus y l articlo tres guarancia o dreito a un chuicio qualsiquiera que sía o delito comeso ta fer cambios en a constitución ye menester tener o refirme de tres quatrenos d os estatos en total a constitución s ha cambiato vintidos vegatas dica hue en a mayor parti d a historia d os estatos unitos ha existido lo bipartidismo dende as eleccions presidenxials de os partitos politicos más importants han estato lo partito democrata establito en y o partito republicán establito en dende a guerra civil nomás un candidato presidencial d un tercer partito o president theodore roosevelt por o partito progresista consiguió un d o voto popular en as eleccions de en a cultura politica americana o partito republicán ye considerato de centro dreita u conservador y o partito democrata ye considerato de centro cucha u liberal os estatos d o noreste y d a costa ueste y belluns d a zona d os grans lagos son ditos os estatos azuls y son relativament liberals d atra man os estatos royos son tradicionalment os d o sud as grans planas y as montanyas rocosas y son relativament conservadors o ganador d as eleccions presidencials de barack obama ye o eno president estando lo primer president afroamericán ya que totz os anteriors estioron d orichen europeu en o senato se compone de senadors democratas dos independients y republicans y a cambra de representants ye formata por democratas y republicans respective a los gubernadors estatals en bi n ha democratas y republicans os estatos unitos exercen una influencia economica politica y melitar en tot o mundo o país ye miembro permanent d o consello de seguridat d as nacions unitas y amás a seu d as nacions unitas se troba en a ciudat de nueva york quasi totz os países tienen embaixatas en washington d c y muitos tienen consulatos por tot o país d a mesma traza quasi totz os países tienen misions diplomaticas d os estatos unitos manimenos cuba irán coreya d o norte bután sudán y a republica de china no tienen garra relación diplomatica con estatos unitos os estatos unitos tienen muit buenas relacions con o reino unito canadá australia nueva zelanda chapón coreya d o sud israel y os estatos miembros d a otan tamién treballa a ixena con os suyos vecins miembros d a organización d os estatos americans y tien alcuerdos de libre comercio con canadá y mexico seguntes o tratato de libre comercio d america d o norte en os estatos unitos gastoron millons de dólars netos en aduya oficial a lo desembolique arredol d o mundo manimenos si parlamos de porcentaches respectives a la suya renta nacional bruta os estatos unitos con un estioron o zaguer d os ventidos estatos donants d atra man as aduyas privatas estatounitenses con o estranchero son relativament chenerosas o president tien o tetulo de comandant en chefe d as fuerzas armatas nacionals y puet esleyir os suyos liders o secretario d esfensa y a chunta de chefes d estato mayor o departamento d esfensa d os estatos unitos administra las fuerzas armatas incluyindo ie l exercito l armata o cuerpo de marines y a fuerza aeria a guardia costera ye responsabilidat d o departamento de seguridat nacional en tiempos de paz y d o departamento de l armata en tiempos de guerra en l anyo as fuerzas armatas teneban un personal en activo d millons as reservas y guardia nacional fan que o numero total de tropas sía de millons amás o departamento d esfensa tien bells treballadors civils o servicio melitar ye voluntario encara que en tiempos de guerra se puet reclutar ciudadans a traviés d o selective service system as fuerzas armatas estatounitenses pueden esplegar se a escape debito a la gran flota d avions de transporte que poseyen os once porta avions activos que tien l armata y as flotas y unidatz que poseyen en os ocians atlantico y pacifico difuera d os estatos unitos son as bases y instalacions melitars que poseye l exercito con personal esplegato en más de países a presencia global de l exercito d os estatos unitos ha levato a bell estudioso a definir lo como lo mantenimiento d os alazetz d o imperio o gasto total d os estatos unitos en esfensa en estió de más de millons de dólars lo que ye más d un d o gasto melitar mundial y más que os catorce mayors gastos melitars chuntos a renta per capita emplegata estió de alto u baixo nueu vegatas a meya mundial con una tasa d un d o pib estió a segunda mayor entre os quince mayors gastos melitars dimpués d arabia saudí a propuesta de presupuesto d o departamento d esfensa ta l anyo ye de millons de dólars un mayor que en y un mayor que en amás bi ha una propuesta de millons de dólars más ta las campanyas en iraq y afganistán en setiembre de bi heba alto u baixo soldatos esplegatos en iraq y bells en afganistán dica o d octubre de l exercito d estatos unitos ha tenito baixas melitars en a guerra d iraq y en a guerra d afganistán estatos unitos ye actualment formato por estatos y un districto federal encorporatos dende a los estatos alazetals antiparte puerto rico tien dende a guerra hispano estatounitense un status especial como estato libre asociato cada estato se divide en condatos encara que en o estato de loisiana se claman parroquias por tener herencio d o sistema administrativo francés anterior a la revolución francesa estatos que forman os estatos unitos d america amás important ye o estato libre asociato de puerto rico situato en a mar caribe as siguients islas tamién son administratas por os estatos unitos samoa americana isla baker guam islas howland isla jarvis atol johnston arrecife kingman atol midway isla navassa islas marianas d o norte atol palmyra islas virchens americanas y as islas wake se troban todas en l ocián pacifico os estatos unitos tienen una economía mixta capitalista alimentata por l abundancia d os suyos recursos naturals unas infraestructuras prou bien desembolicatas y una alta productividat d alcuerdo con o fundo monetario internacional o pib d os estatos unitos ye de billons de dólars lo que fa un d o total mundial a tasas de cambio de mercato y quasi un d o producto bruto mundial respective a la paridat de poder adquisitivo ppp ye o pib más gran d o mundo estando alto u baixo un menos que o conchunto d o pib d os países d a unión europea en termins de ppp en l anyo o país se sitúa en o puesto diecisieteno mundial por pib nominal per capita y seiseno por pib ppa per cápita os estatos unitos son o primer importador de biens y o tercer mayor exportador a tamas de que as exportacions per capita son relativament pocas canadá china mexico chapón y alemanya son os suyos prencipals socios comercials en l anyo os vehiclos yeran a prencipal mercancía tanto importata como exportata china ye o prencipal tenedor extranchero d a deuda publica estatounitense dimpués d una expansión que ha durato más de seis anyos a economía estatounitense ha estato en rexesión dende aviento de os estatos unitos se clasifican en segundo lugar seguntes o endice de competitividat global en l anyo s estima que o sector privato constituye un d a suya economía estando l actividat economica d o gubierno federal d un y l actividat economica d os gubiernos locals incluyindo ie as transferencias federals un a economía ye postindustrial con o sector servicios constituindo un d o pib encara que os estatos unitos continan estando una potencia industrial o negocio líder por ingresos brutos ye o comercio a lo por mayor y por menor por ingresos netos ye a fabricación os productos quimicos son o sector líder en fabricación os estatos unitos son o tercer mayor productor de petrolio d o mundo asinas como lo primer importador ye o primer productor mundial d enerchía electrica nucleyar asinas como de gas natural liquido fosfatos y sal encara que l agricultura ye nomás un d o pib estatos unitos ye o primer productor mundial de panizo y soya a bolsa de nueva york ye o prencipal mercato mundial por volumen de dólars coca cola y mcdonald s son dos d as marcas más conoixitas a ran mundial en o tercer quatrimestre de o numero de treballadors estatounitenses yera de millons de presonas d istos treballadors un teneban treballos en o sector servicios con millons de traballadors o gubierno ye a primera fuent d emplego arredol d un d os treballados son afiliatos a bell sendicato estando un a tasa en europa occidental o banco mundial sitúa a los estatos unitos como lo país en que ye más fácil contratar y despedir treballadors entre y l anyo laboral meyano d un treballador en estatos unitos ha creixito en horas en parte como resultato d isto estatos unitos tiene a mayor tasa de productividat d o mundo en tamién lideraba la tasa de productividat por hora pero actualment noruega francia belchica y luxemburgo son por debant en comparanza con europa os impuestos por propiedat y sobre a renta son por un regular mayors mientres que os impuestos sobre productos gosan estar menors d alcuerdo con a oficina de censo d os estatos unitos os ingresos brutos medianos por familia en fuoron de a mediana varía dende os en maryland dica os en mississippi emplegando as tasas de paritat de poder adquisitivo a mediana total ye parellana a la d atras nacions desembolicatas dimpués d una important cayita mientres meyatos d o sieglo xx as tasas de pobreza s han estabilizato dende primerías d os anyos con entre un y un d os ciudadans vivindo anyalment baixo lo umbral d a pobreza y un vivindo a lo menos un anyo en situación de pobreza entre os y os anyos en millon d americans viviban en a pobreza o estato d o bienestar d os estatos unitos ye actualment un d os más austers entre os países d o mundo desembolicato reducindo poco a pobreza relativa y a pobreza absoluta respecto a la meya d os países más ricos mientres que o estato d o bienestar americán ha mirato de reducir a pobreza entre as personas de mayor edat os chovens reciben bien poqueta asistencia en unicef estudeó a calidat de vida d os ninos en ventidós países industrializatos estando estatos unitos o zaguero d els en a clasificavión a tamas d os grans incrementos en a productividat a baixa tasa d ature y a baixa inflación l aumento d os ingresos dende ha estato menor que en as anteriors decadas menos amplament repartitos y amás acompanyatos d un aumento en a inseguridat economica entre y os ingresos netos han puyato más d un en totas as clases socials estando amás mayor o creiximiento entre os pobres que entre os ricos os ingresos familiars medianos tamién han puyato en totas as clases dende debito en gran parte a que muitas familias tiene dos sueldos a la igualación de salarios entre os dos cheneros y a l aumento d horas de treballo estatos unitos ye o país desembolicato con mayor desigualdat d ingresos entre a suya población d o mundo un d a población pecha un de totz os impuestos federals y un d a población o a riqueza igual que os ingresos ye muit concentrata un d a población adulta d o país poseye un d a riqueza a segunda mayor tasa entre as nacions desembolicatas un d a población poseye o d a riqueza neta os estatos unitos han estato líders en rechira scientifica y innovación tecnolochica dende o sieglo xix en alexander graham bell recibió a primera patent estatounitense por o telefón o laboratorio de thomas edison desembolicó lo fonografo a primera bombiella electrica y a primera camara de vidio nikola tesla estió un d os pioners d a corrient alterna o motor de corrient alterna y a radio en primerías d o sieglo xx as companyías d automobils de ransom e olds y henry ford creyoron a linia de montache os chirmans wright facioron o primer vuelo en l anyo l apocheu d o nazismo en os anyos fació que muitos scientificos europeus incluyindo ie albert einstein y enrico fermi emigraran enta os estatos unitos mientres a segunda guerra mundial o prochecto manhattan desembolicó armas nucleyars dentrando asinas en a era atomica a cursa espacial produció un gran empentón en os campos de l astronautica a sciencia de materials y os ordinadors en os estatos unitos se desembolicó tamién l arpanet y o suyo succesor internet hue os prencipals ingresos ta la investigación un s obtienen d o sector privato os estatos unitos son líders mundials en publicacions scientificas y factor d impacto os ciudadans americans poseyen muitos productos tecnolochicos en as suyas casas y quasi totz tienen conexión a internet de banda ampla o país ye o prencipal productor de comida modificata cheneticament más d a metat d a superficie d os suyos cautivos son biotecnolochicos en a vida cutiana o transporte más emplegato en estatos unitos ye o coche en yeran os automobils por cada americans en comparanza con os por cada habitants d a unión europea alto u baixo un d os vehiclos personals son furgonetas toterrenos u cambionetas l adulto meyo americán contando tanto conductors como no conductors pasa bells menutos conducindo cada día viachando km a industria de l aviación civil ye de tot privatizata mientres que a mayor parte d os aeropuertos son de propiedat publica as quatre mayor aerolinias en o mundo por trafico de pasachers son estatounitenses southwest airlines ye a numero uno d os trenta aeropuertos de pasachers con mayor trafico d o mundo dieciseis se troban en os estatos unitos incluyindo ie lo mayor d o mundo mientres que o transporte de mercancías por ferrocarril ye prou estendillato ye muit poqueta la chent que emplega o tren ta viachar aintro u entre ciudatz nomás un d os desplazamientos a lo puesto de treballo se fan a traviés d o transporte publico mientres que en europa se fa un l uso d a bicicleta ye muit chicot por debaixo d os endices europeus o mercato enerchetico d estatos unitos ye de terawatt hora anyals o consumo d enerchía per capita ye equivalent a toneladas de petrolio a l anyo en comparanza en alemanya ye de y en canadá de toneladas en un d a suya enerchía s obtenió d o petrolio un d o carbón y un d o gas natural a resta estio subministrata por as fuents d enerchía renovables os estatos unitos son o primer consumidor mundial de petrolio mientres muitas decadas a enerchía nucleyar ha tenito un papel limitato en relación con atros muitos países desembolicatos en parte por l accident de three mile island en en s han feito requestas ta la construcción de nuevas plantas nucleyars a población total d estatos unitos estimata por a ofizina de censo d os estatos unitos ye de presonas incluyindo ie bells millons d inmigrants ilegals que s estima i viven asinas os estatos unitos son o tercer país más poblato d o mundo dimpués de china y a india a tasa de creiximiento d a suya población ye de comparata con o d a unión europea a tasa de naixencias ye de por un por debaixo d a meya mundial encara que ye mayor que qualsiquier país europeu fueras de albania y irlanda en l anyo fiscal millons d inmigrants obtenioron a residencia legal mexico ha estato mientres más de dos decadas o país d orichen d a mayor parte d os inmigrants dende china india y filipinas se troban tamién entre os quatre países prencipals d orichen estatos unitos ye a unica nación industrializata d o mundo a on que os grans aumentos de población se prochectan os estatos unitos tienen una población muit diversa grupos etnicos tienen más d un millón de miembros os americans blancos son o grupo racial más numeroso os descendients d alemans irlandeses y angleses son tres d os quatre mayors grupos etnicos d o país os afroamericans son a minoría racial más numerosa y tercer grupo con mayor numero de descendients os asiatico americans son a segunda minoría racial más gran os dos mayors grupos etnicos son os chineses y os filipinos en a población d estatos unitos s estima que incluyiba bells millons de presonas con bell antipasato nativo americán u nativo d alaska millons nomás con istos antipasatos y millons con bell antipasato hawaiián u oceanico millons nomás con istos antipasatos o creiximiento d a población hispana u latina os dos termins son oficials ye o mayor de totz os grupos etnicos bi ha millons d americans descendients d hispanos que son identificatos como una etnia propia por a oficina censal o d istos son descendients de mexicans entre y a población hispana ha puyato un mientres que a población no hispana lo ha feito nomás un a mayoría d o creiximiento ye por inmigración asinas en un d a población estatounitense yera naixita difuera d o país estando d istos un naixitos d america latina a fertilidat ye tamién atro factor important una muller hispana tien de meya tres fillos tanimientres a tasa de fertilidat d as mullers negras no hispanas ye de fillos y en as mullers blancas no hispanas d as minorías como son definitos por a oficina d o censo totz os no hispanos y no blancos multirracials constituyen un d a población y s estima que serán a mayoría d a población en l anyo alto u baixo un d os americans vien en arias urbanas seguntes a oficina d o censo incluyindo ie tamién os suburbios a metat d istos vive en ciudatz con poblacions de más de habitants en localidatz teneban una población superior a los habitants nueu ciudatz blincaban d o millón de residents y quatre ciudatz global teneban más de millons nueva york los angeles chicago y houston bi ha cinquanta y dos arias metropolitanas con una población de más d millón d habitants d entre as cinquanta arias metropolitanas con mayor creiximiento quaranta y siet se troban en l ueste y o sud as arias metropolitanas de dallas houston atlanta y phoenix han creixito en más d un millón d habitants entre y l anglés american ye a luenga nacional de facto encara que no bi ha una luenga oficial a libel federal qualques leis como a lei de requestas de naturalización estandarizan l anglés en bells millons d estatounitenses un d a poblacion mayor de anyadas charraba nomás l anglés en casa o espanyol charrato por un d a población en casa ye a segunda luenga más común y más amplament amostrata qualques americans refirman a ideya de fer l anglés luenga oficial ya que en ye actualment en por lo menos vintidos estatos tanto lo hawaiián como l anglés son idiomas oficials por lei en o estato de hawaii encara que no tienen degún idioma oficial nuevo mexico tien leis que promocionan l uso de l anglés y o castellán y loisiana de l anglés y o francés en atros estatos como california ye obligatoria la publicación de versions en espanyol de qualques documentos gubernamentals incluyindo ie los formularios d os trebunals bell territorio insular guarencía o reconoiximiento oficial d as suyas luengas nativas chunto con l anglés o samoano y o chamorro son reconoixitos en samoa americana y guam respectivament o carolinio y o chamorro son reconoixitos en as islas marianas d o norte y o espanyol ye luenga oficial en puerto rico os estatos unitos son oficialment un estato secular a primera enmienda a la constitución d os estatos unitos guarencía o libre exercicio d a relichión y prohibe a creyación d un gubierno relichioso en un estudio de l anyo o d os americans dicioron que a relichión chuga un papel muit important en as suyas vidas una zifra muito mayor que en denguna atra nación rica d alcuerdo con una enqüesta de o d os adultos s identifican como cristians estando un en os protestants suposan un d os cristians mientres que os catolicos son un o estudio categoriza como evanchelicos de raza blanca a un d a población estando o grupo relichioso más gran d o país atro estudio estima que os evanchelicos de totas as razas son entre un y un o porcentache de ciudadans de relichions no cristianas yera en d un estando d o en as prencipals fes no cristianas son o chudaísmo budismo islam hinduismo y unitarismo universalista un d a población se describiba en l anyo como agnostico ateo u sin de relichión quan iste porcentache yera en de a educación publica americana ye dirichita dende os gubiernos estatals y locals regulata por o departamento d educación d os estatos unitos a traviés de restriccions a las subvencions federals os ninos en a mayoría d estatos han de prencipiar a escuela a la edat de seis u siet anyadas por un regular en educación infantil u educación primaria y rematan con dieciueito anyadas obtenendo lo dotzeno grau en rematar a escuela segundaria u high school bell estato premiten a los estudiants de dixar a escuela con dieciseis u diecisiet anyadas alto u baixo lo d os ninos van a escuelas relichiosas privatas nomás un d os ninos son educatos en a suya propia casa en os estatos unitos existen muitas importants institucions d educación superior tanto privatas como publicas asinas como community colleges con politicas de libre admisión d entre os nordamericans mayors de venticinco anyadas un tienen o graduato escolar un son estudiants universitaires un tienen o tetulo de bachiller y un un grado universitario a tasa d alfabetización ye alto u baixo d un as nacions unitas clasifican a los estatos unitos con un endice d educación de en o dotzeno puesto mundial os estatos unitos tienen una asperanza de vida de anyos un anyo menos que a meya d europa occidental y entre tres y quatre anyos menor que noruega suiza y canadá en as dos zagueras decadas a posición d o país en a clasificación mundial de países por asperanza de vida ha cayito dende o puesto eno dica o eno a mortalidat infantil ye d un por mil lo que mete a los estatos unitos en o puesto eno d un total de países por dezaga de totz os países d europa occidental as tasas de supervivencia a lo cáncer en estatos unitos son as mayors de tot o mundo alto u baixo un tercio d a población adulta ye obesa y unatro tercio tien sobrepeso a tasa d obesidat amás alta en o mundo industrializato s ha duplicato en o zaguer quatreno de sieglo a diabetis tipo relacionata con a obesidat ye considerata como epidemica por os profesionals d a salut a tasa d emprenyaturas entre as adolescents ye de por mil mullers lo que ye quasi quatre begatas mayor que en francia y cinco mayor que en alemanya l alborto legal por requesta ye un tema con muita contraversia muitos estatos prohiben a subvención publica de l alborto y miran de restrinchir los requerindo lo premiso paterno y obligando a un periodo d aspera mientres que a tasa d albortos ye baixando o ratio de albortos por naiximientos y albortos por mullers entre y anyos ye mayor que qualsiquier atra nación occidental o sistema de salut d os estatos unitos tien muito mayor presupuesto que no en denguna atra nación tanto en gasto per capita como en porcentache d o pib a organización mundial d a salut clasifica o sistema de salut estatounitense como lo primero en capacidat de respuesta pero lo eno en rendimiento total os estatos untiso son líders en innovación medica en o sector no industrial gastó en rechira biomedica tres vegatas más per capita que europa de traza diferent a lo que se fa en atros países en estatos unitos o sistema de salut no ye guaranciato por o gubierno ta totz os ciudadans en as companyias d aseguranzas pagaban un d os gastos personals de salut un yera pagato por presonas privatas y os gubiernos federal estatals y locals pagaban un en l anyo millons d americans un d a población no teneban aseguranza medica millons más que en a prencipal causa ye l aumento d o numero de ciudadans que no tienen treballos que encluyan aseguranza medica o tema d os ciudadans sin d aseguranza ye una qüestión politica de primer orden un estudio de estima que a manca d aseguranza ye asociata con quasi muertes anyals en massachusetts se convirtió en o primer estato en incluyir aseguranza medica ta totz os ciudadans antiparte o de marzo de o president barck obama logró l aprobación d una reforma d o sistema sanitario estatounitense ta guarancir a totz os ciudadans una asistencia sanitaria l aplicación d a lei en estatos unitos ye a primera responsabilidat d os cuerpos de policía local y sheriff con a policía estatal fendo servicios adicionals más amplos as achencias federals como lo federal bureau of investigation fbi y o cuerpo de aguacils d estatos unitos tienen funcions especials a ran federal y en a mayoría d estatos a churisprudencia actua baixo un sistema de lei común dreito anglosaxón en anglés common law os trebunals estatals fan a mayoría de chuicios encara que os trebunals federals de qualques delitos asignatos amás d as apelacions a los trebunals estatals entre as nacions desembolicatas os estatos unitos se troban por dencima d a meya en numero de crimens violentos y más que más de violencia relacionata con armas de fuego y homicidios en bi habió homicidios por cada habitants tres vegatas más que en a vecina canadá a tasa d homicidios en os estatos unitos que baixó en un entre y s ha mantenito constant dende allora os dreitos de posesión d armas son un polemico tema de debate politico os estatos unitos tienen a mayor tasa de población presa d o mundo asinas como a mayor población total presa en primerías de l anyo más de millons de presonas yeran presas más d un de cada adultos a tasa actual ye alto u baixo siet vegatas mayor que as zifras de l anyo os hombres afroamericans son engarcholatos alto u baixo seis vegatas más que os hombres blancos y tres más que os hombres hispanos en o ratio de dentratas de chent en a garchola yera tres vegatas mayor que en polonia o siguient país con mayor ratio seguntes a organización ta la cooperación y o desembolique economico oecd ye o país a on que más presonas s engarcholan debito a temas de drogas encara que ye abolita en a mayoría d os países occidentals a pena de muerte encara existe en os estatos unitos por qualques crimens federals y melitars y en trenta y seis estatos dende l anyo quan a cort suprema d estatos unitos reinstauró a pena capital dimpués d una moratoria de quatre anyadas ha habito más de execucions en estió lo seiseno país con mayor numero d execucions d o mundo por dezaga nomás de china irán pakistán iraq y sudán en nueva jersey se convirtió en o primer estato en abolir de traza lechislativa la pena de muerte dende seguito de nuevo mexico en estatos unitos ye una nación culturalment diversa debito a la gran variedat de grupos etnicos de tradicions y de valors a cultura americana u occidental se deriva prencipalment d os inmigrants d europa occidental prencipiando con os asentamientos angleses y neerlandeses d os primers colonizadors as culturas alemana irlandesa y escocesa tamién han influito significativament en a cultura estatounitense asinas como bella tradición d os amerindios nordamericans y d os esclavos africans a expansión enta l ueste metió a cultura estatounitense en contacto con a cultura mexicana encorporando la en muitas expresions d ocio y cocina d o sud d os estatos unitos más que más en os estatos orichinalment mexicanos como texas nuevo mexico y california a inmigración masiva d europeus d o sud y de l este d o continent trayó nuevos elementos a cultura estatounitense s ha descrito como un crisol a on que os inmigrants asimilan a cultura estatounitense unificata que a la vegata encorpora las culturas de totz os inmigrants atros modelos manimenos suchieren que a cultura no ye un crisol sino que as culturas d os inmigrants conservan lurs caracteristicas sin de mezclar se de tot en una cultura unificata os sociologos modernos dicen que a maniera en que a sociedat estatounitense conseguirá l harmonía etnica y racial ye a traviés d o pluralismo y no pas de l asimilación y que por tanto s ha d eliminar o concepto d o crisol cultural un component important d a cultura estatounitense ye o concepto d o suenio americán a faina o corache y a rasmia sin d importar a clase social fan que una presona amillore as suyas condicions de vida en o sieglo xx y lo que levamos d o xxi estatos unitos ha estato una gran potencia cultural mundial pero a tamas de grans personas como william faulkner frank lloyd wright u jackson pollock as suyas grans aportacions a o patrimonio mundial no han de buscar se en as artes tradicionals sino en a sciencia a tecnolochía y en tres d as ditas artes populars consideratas chenuinament estatounitenses o cine o cómic y a musica popular a primera cinta comercial d o mundo s exhibió en a ciudat de nueva york en emplegando o quinetoscopio de thomas edison l anyo siguient podió veyer se a primera prochección d una cinta tamién en nueva york estando estatos unitos o país líder en o desembolique d o cine sonoro mientres as decadas venideras dende primerías d o sieglo xx a industria d o cine estatounitense ha tenito como base prencipal y referent o districto de hollywood en a ciudat de los angeles california o director d w griffith estió clau ta o desembolique d a gramatica cinematografica y a cinta citizen kane en aragonés ciudadán kane de l anyo gosa considerar se a millor cinta de totz os tiempos actors estatounitenses como john wayne humphrey bogart u marilyn monroe s han convertito en iconos mientres que o productor walt disney estió líder tanto en as cintas d animación como en o campo d o merchandising os prencipals estudios cinematograficos de hollywood han producito as cintas de mayor exito comercial en a historia como u titanic y os productors de hollywood dominan actualment en a industria cinematografica mundial estatos unitos tien o mayor numero de telespectadors en o mundo y o tiempo meyo que pasa un estatounitense debant d a televisión contina puyando estando ya de cinco horas diarias en as quatre mayors cadenas de televisión son interpresas privatas o tiempo meyo que un estatounitense pasa ascuitando a radio ye una miqueta mayor de dos horas diarias en internet as pachinas más populars son facebook youtube myspace wikipedia craigslist y ebay os estilos musicals ritmicos y liricos d os afroamericans han influenciato muito a musica estatounitense fendo la prou diferent d a tradición europea bell elemento d expresión d a musica folk como lo blues s ha adoptato y transformato en os diferents cheneros de musica popular o jazz se desembolicó en os primers anyos d o sieglo xx gracias a feguras como louis armstrong y duke ellington a musica country se desembolicó en os anyos y o rhythm and blues en a decada de elvis presley y chuck berry estioron pioners d o rock and roll a meyatos d a decada de en os anyos bob dylan apareixió en o renaiximiento d a musica folk ta convertir se en un d os millors cantautors y james brown lideró lo desembolique d o funk os estilos más modernos d a musica estatounitense incluyen o hip hop y a musica house estrelas d o pop estatounitenses como presley michael jackson y madonna s han feito muit famosos a ran mundial en o sieglo xviii y primerías d o sieglo xix l arte y a literatura estatounitenses prenioron a mayoría d os suyos rasgos d europa escritors como nathaniel hawthorne edgar allan poe u henry david thoreau creyoron a meyatos d o sieglo xix una nueva escuela literaria estatounitense mark twain y o poeta walt whitman estioron importants figuras d a segunda metat d ixe mesmo sieglo emily dickinson quasi desconoixita mientres a suya vida ye hue considerata como una poetesa esencial en a literatura estatounitense bella obra que han puesto replegar o sentimiento y caracter nacional como moby dick de herman melville the adventures of huckleberry finn de twain u the great gatsby de f scott fitzgerald se dicen a vegatas a gran novela americana once ciudadans d estatos unitos han ganato lo premio nobel de literatura o más recient toni morrison en ernest hemingway o ganador de l anyo ye conoixito por estar un d os escritors de mayor influencia en o sieglo xx bell chenero literario popular como lo western y o hard boiled s ha desembolicato en os estatos unitos os escritors d a cheneración beat ubrioron nuevos enfoques literarios como por eixemplo escritors postmodernistas como john barth thomas pynchon y don delillo os trascendentalistas lideratos por thoreau y ralph waldo emerson establioron o primer gran movimiento filosofico americán en rematar d a guerra civil estatounitense charles sanders peirce y dimpués william james y john dewey estioron liders en o desembolique d o pragmatismo en o sieglo xx a obra de w v o quine y richard rorty facio surtir a filosofía analitica entre os academicos estatounitenses john rawls y robert nozick lideroron o renaiximiento d a filosofía politica en o campo d as artes visuals a escuela d o río hudson estió un important movimiento de meyatos d o sieglo xix aintro d a tradición d o naturalismo europeu en a esposición internacional d arte moderno en a ciudat de nueva york una exposición d arte modernista europeu impresionó a lo publico y transformó a scena artistica estatounitense georgia o keeffe marsden hartley y atros artistas esperimentoron con nuevos estilos amostrando una gran senbilidat individualista os prenipals movimientos artisticos como lo expresionismo abstracto de jackson pollock u willem de kooning y l arte pop d andy warhol y roy lichtenstein tenioron muita importancia en estatos unitos o modernismo y dimpués o postmodernismo facioron famosos a arquitectos estatounitenses como frank lloyd wright philip johnson u frank gehry un d os primers promotors d o teatro estatounitense estió lo interpresario p t barnum qui prencipió a dirichir un complexo d ocio en manhattan en l anyo a companyía de harrigan and hart produció una serie de comedias musicals en nueva york dende os anyos ya en o sieglo xx o musical moderno emerchió en broadway os compositors más famosos de cantas ta musicals estioron irving berlin cole porter u stephen sondheim o escritor d obras de teatro eugene o neill ganó lo premio nobel de literatura en atros importants dramaturgos estatounitenses incluyen a quantos ganadors d o premio pulitzer como tennessee williams edward albee y august wilson a obra de charles ives en os anyos li fació estar o primer compositor clasico important en os estatos unitos atros importants compositors estioron henry cowell y john cage aaron copland y george gershwin desembolicoron una sintesi unica entre as musicas popular y clasica as coreografas isadora duncan y martha graham aduyoron a creyar a danza moderna mientres que george balanchine y jerome robbins fuoron dos importants figuras d o ballet mientres o sieglo xx unatro medio d expresión artistico muit important ta os estatounitenses ye a fotografía tenendo grans fotografos como alfred stieglitz edward steichen y ansel adams as tiras comicas y os comics son inventos estatounitenses superman un d os prencipals comics de superheroes s ha convertito en tot un icono estounitense a gastronomía en os estatos unitos ye parellana a la que se puet trobar en muitos atros paises occidentals o trigo ye o prencipal cerial tradicionalment a cocina estatounitense emplega ingredients como lo pavo ciervo trunfas moniatos chayote y sirope d acirón que ya se feban servir en as cocinas indichenas y d os primers pobladors europeus beluns d os platos más caracteristicos son a barbacoa ta carnes de tocín y vaca o crabcake as trunfas fritas y as galletas con pepitas de chicolate a soul food tipica d os esclavos africans ye popular en o sud d os estatos unitos y más que más entre os afroamericans en tot o país as cocinas sincretistas como a cocina criolla de loisiana a cocina cajún u a tex mex son importants localment platos caracteristicos como a tarta de mazana o pollo frito a pizza as hamburguesas y os hot dogs han tenito influencias de diferents grupos etnicos inmigrants tamién se consumen muito as trunfas fritas asinas como los platos mexicans como por eixemplo os burritos y tacos y os platos italians como a pasta os americans por un regular prefieren o café en cuentas d o té as industrias de marketing d as interpresas estatounitenses son responsables de que s haigan cheneralizato o suco de narancha y a leit como bebitas ta o desayuno mientres as decadas de y a dieta calorica d os americans ha puyato en un asobén as cadenas de comida rapeda s han asociato con lo que se diz a epidemia d obesidat americana os refrescos gaseosos s han feito tamién muit populars iste tipo de bebitas representan o d a inchesta calorica meyana d os americans dende zaguerías d o sieglo xix o béisbol ha estato considerato lo deporte nacional d os estatos unitos o fútbol americán o baloncesto y hockey chelo son os atros tres esportes profesionals por equipes más importants o fútbol americán y o baloncesto universitarios atrayen grans audiencias estando lo fútbol americán o esporte más popular entre os espectadors d antis más os esportes individuals con mayor numero de seguidors yeran o boxeyo y as cursas de caballos pero actualment tienen más importancia o golf y as cursas d autos más que más a nascar o fútbol se chuga prou a rans amateurs y chovenils tamién son populars atros esportes como lo tenis y l atletismo a tamas de que a mayoría d os esportes estatounitenses s han desembolicato partindo d esportes europeus o baloncesto o voleibol o skateboarding o snowboarding y o cheerleading son inventos estatounitenses o lacrosse y o surf tienen orichens nativoamericans y hawaians dica hue s han feito ueito chuegos olimpicos en estatos unitos en total en a suya historia os estatos unitos han ganato medallas en os chuegos olimpicos de verano más que dengún atro país y en os chuegos olimpicos d hibierno o segundo país con mayor numero a republica de china tradicional simplificato tongyong pinyin jhonghuá mínguó hanyu pinyin zhnghuá mínguó dita tamién taiwán ye un territorio asiatico formato por un archipielago de islas d as que la isla de taiwán u formosa ye a mas ampla y important a republica de china deixó d estar miembro d as nacions unitas quan os países miembros decidioron que fuese miembro a republica popular china taiwán ye reconoixita como a republica de china por países no ye reconoixita por a mayoría d os países d o mundo encara que ha tenito y tien relacions economicas y melitars con muitos d ells china taipéi ye o nombre con que o país partecipa en competicions esportivas internacionals o esporte nacional y mas popular ye o béisbol esporte que replega mas de espectadors por partiu y os millors chugadors d o país chugan en a major league baseball mlb estatounitense canadá en anglés y francés canada ye o segundo país mas grande y o mas septentrional d o mundo ocupando a mayor parti d o territorio d america d o norte mugando a lo sud con os estatos unitos y a o norueste con o estato estatounitense d alaska a l ueste muga con l ocián pacifico a l este con l ocián atlantico y a o norte con l ocián glacial arctico por ixo o suyo lema nacional a mari usque ad mare ye decir de mar a mar ye una federación escentralizada de diez provincias y tres territorios gubernada como una monarquía constitucional parlamentaria a reina ye isabel ii o gubernador cheneral ye david johnston y o primer menistro de canadá ye justin trudeau en estar un territorio a on se i charra francés y anglés istas dos luengas son idiomas oficials de canadá sindembargo québec ye uficialment monolingüe francesa y nueva brunswick y o territorio d o yukón son oficialment bilingües estando monolingües angleses o resto de territorios y provincias antiparte en os territorios d o norueste se i charran legalment luengas encluyindo ie o francés y l anglés amás d atras luengas inuit a suya población humana ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² a suya capital ye a ciudat d ottawa y as prencipals ciudatz d o país son toronto mont reyal vancouver calgary ottawa edmonton québec winnipeg y hamilton l actual canadá fue descubierto en por o francés jacques cartier y esdevenió alavez una colonia francesa con capital en a ciudat de québec establita en por samuel de champlain en a val d o río sant lorient sindembargo mientres a guerra d os siet anyos os britanicos conquerioron o territorio en y l adhibioron ta cutío a l imperio britanico canadá esdevenió independient d o reino unito en un luengo proceso pacifico que prencipió en y no remató dica os anyos os historiadors afirman que o nombre de canadá s aplicaba orichinalment nomás que a o territorio d a ciudat de québec y a la suya redolada y pareix que ye un nombre d orichen iroqués con o significato de lugar de cabanyas con iste nombre se designaba a o lugar a on i hibernaban as tribus d os iroqueses en a primera metat d o sieglo xvi quan plegó a la redolada o explorador francés jacques cartier qui estió o primero qui en fació emplego ta designar uno d os reinos fácil que un conchunto humán rechito por un mesmo chefe como gosaban fer as tribus amerindias mientres o sieglo xvii os franceses estendilloron a denominación de canadá ta totz os territorios que formaban o suyo dominio colonial en l actual canadá estando a denominación popular ta o nombre que oficialment yera nueva francia nouvelle france en francés estando tamién o nombre de canadá o nombre esleito por os britanicos ta nombrar a los suyos territorios colonials en a redolada y tamién ta tot canadá quan redotoron a los francees en a guerra d os siet anyos y conquirioron tot o suyo dominio colonial t adhibir lo a la suya propia colonia de canadá canadá ocupa a mayor parte d a porción septentrional d o continent d america mugando a o norueste con o estato d alaska que fa parte d os estatos unitos y por o sud con quantos estatos d ixe mesmo país s estendilla d este enta ueste entre l ocián atlantico y l ocián pacifico mugando a o norte con l ocián glacial arctico amás d as suyas mugas terrestres tien una muga maritima a l este con gronlandia que fa parte de dinamarca y tamién con a minuscla posesión francesa de saint pierre y miquelon clavata en l ocián atlantico debant d a costa canadiense y zaguer repui d os dominios colonials franceses en canadá con una superficie de km² ye o segundo país d o mundo por superficie total dezaga de rusia encara que si se para cuenta nomás d a superficie d a tierra emerchita descontando ie a superficie ocupata por l augua nomás en ye o quatreno en estar quasi o d a superficie de canadá ocupata por lacos y ríos sindembargo con una densidat de población de hab km² canadá esdevién uno d os países d o mundo con una menor densidat de población en estar a mayor parte d o territorio canadiense cubierto por cheleras y por una capa de permafrost u suelo chelato permanentment a mayor parte d a población canadiense vive en a redolada que se troba a o canto d os grans lacos d america d o norte y d o río sant lorient en as provincias d ontario y quebec administrativament o territorio canadiense ye una federación que se troba dividita en diez provincias y territorios agrupatos en quatre rechions cheograficas canadá de l ueste canadá central canadá atlantico y canadá d o norte estando o canadá d o norte a suma d os tres territorios arcticos de canadá antiparte quan se charra de canadá de l este se fa referencia a os territorios d o canadá atlantico y d o canadá central encara que canadá politicament ye organizato como una federación y no como una confederación as provincias canadienses que tienen una autonomía mas gran que os territorios de canadá tienen a responsabilidat politica d a mayor parte d as politicas socials d o país encara que cal parar cuenta que istas politicas socials nomás pueden iniciar se que por iniciativa d o estato central esdevenindo asinas as provincias qui fan a mayor parte d o gasto publico social en o pais recebindo ie en conseqüencia a parte mas gran tamién en os impuestos d o país o gubierno central fa unas compensacions a las provincias menos ricas ta garantir uns nivels menimos en os servicios en tot o país o esporte en cananá ye muit variato os esportes d equipe mes populars son o hockey chelo o fútbol canadiense tamién conoixito como gridiron o baloncesto o fútbol o beisbol y o curling os esportes individuals mes practicatos son l atletismo o ciclismo o triathlon a natación o boxeyo o golf y belatros menos conoixitos canadá ha organizato tres chuegos olimpicos os chuegos olimpicos de mont reyal y dos edicions d os chuegos olimpicos d hibierno os de calgary y os de vancouver canadá ha partecipato en totz os chuegos olimpicos de verano fueras d os primers celebratos en atenas en o estato de qatar en arabe ye un país de l orient meyo d asia situato en en o golfo persico mugant con arabia saudí qatar ye dividito en municipios baladiyah a suya economia yera basata prencipalment en a pesca y a recolección de perlas pero o descrubimiento de petrolio en o suyo territorio mientres os anyos produce un cambeyo en a suya economia actualment ye una economía basata en o petrolio pero l estato ye invirtiendo en infraestructuras ta convertirse hi en un puesto toristico y organizar escaicimientos esportivos importants a competición más important celebrata en qatar será a copa mundial de fútbol en a suya xxii edición de tamién important ye o gran premio de qatar de motociclismo organizato dende l anyo en o cercuito de losail o reino de dinamarca u dinamarca ye un país que se troba situato en a peninsula de chutlandia a lo norte d europa que fa parte d a unión europea ue d a otan d a organización d as nacions unitas d a ocde y d a osce encara que o país ye miembro d a ue no en fa parte d a eurozona en mantener como moneda a corona danesa en cuentas d o euro o territorio d o país ye rodiato por a mar baltica y a mar d o norte en una peninsula chutlandia y quantas islas a lo norte d alemanya y a lo sudeste de suecia o suyo territorio continental muga a o sud con alemanya a l este con a mar baltica y a l ueste con a mar d o norte a o norte o skagerrak separa dinamarca de noruega y a l este o kattegat l resund y l estreito de bornholm la separan de suecia antiparte tamién fan parte d o país dos territorios autonomos as islas feroe y gronlandia ista zaguera esleyó no fer parte d a unión europea a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² politicament dinamarca ye una monarquía constitucional estando l actual reina d o país margalida ii y l actual primer menistro o politico mette frederiksen a capital de dinamarca ye a ciudat de copenaguen encara que dinamarca ye un país chicot ye un pais con muita importancia en a historia d europa y no només por estar o puesto d orichen de quantos pueblos chermanicos como os chutos u os vikingos daneses sino que tamién por o suyo papel en europa dende a consolidación d o estato danés mientres a edat meya en ixas envueltas dinamarca controlaba os territorios d os actuals reino unito suecia noruega y islandia amás d as costas d a mar baltica y bellos territorios en o norte d alemanya o toponimo dinamarca fa referencia a los danos y dimpués daneses en aragonés medieval se puet veyer ya en a grant cronica d espanya compilación historica de chuan ferrández d heredia situada en o norte d europa dinamarca consiste en a peninsula de chutlandia y islas d istas son habitadas chinero de estando as mas grans zelanda a isla de chutlandia d o norte y fionia a isla de bornholm se troba a o este d a resta d o país en a mar baltica dinamarca tien un clima atemperau con hibiernos suaus con temperaturas meyas en chinero d c y estius frescos con una temperatura meya en agosto de c as temperaturas mas extremas rechistradas en dinamarca dende quan prencipioron as gravacions fuoron c en y c en dinamarca tien un promeyo de días por anyo con precipitación recibindo en promeyo un total de milimetros por anyo l agüerro ye a estación mas humida y a primavera a mas ixuta a posición entre un continent y un oceán significa que o clima a ormino ye inestable a causa d a ubicación d o norte de dinamarca i hai grans variacions estacionals en a luz d o día i hai días curtos entre l hibierno con a salida d o sol arredol d as am y boca i nuei pm asinas como largos días d estiu con salida d o sol a las am y boca i nuei a las pm dinamarca ha estau habitada dende arredol d o a c y l agricultura ha estau evident dende o a c dende o sieglo viii a rechión escandinava estió a fuent d os vikingos colonizoron asaltoron y mercaron en todas partes d europa os vikingos daneses yeran mas activos en o este y o sud d as islas britanicas y en europa occidental conquirioron y asentoron en partes d anglaterra conoixidas como que danelaw baixo o rei sweyn forkbeard en y en francia an daneses y noruegos fundoron normandía o reino unificau de dinamarca surtió en o sieglo viii como que una nación marinera competent en la luita por o control d a mar baltica dinamarca suecia y noruega estioron gubernadas chuntas baixo un gobernaire soberano en a unión de kalmar establida en y que remató con a secesión sueca en as arias de dinamarca y noruega remanioron baixo o mesmo monarca dica dinamarca noruega a partir d o sieglo xvii i habió quantas guerras devastadoras con l imperio sueco que rematoron con grans cesions de territorio a suecia dimpués d as guerras napolionicas noruega estió reblada a suecia mientres que dinamarca se quedó con as islas feroe gronlandia y islandia en o sieglo xix i habió una oleyada de movimientos nacionalistas que estioron redotaus en a primera guerra de schleswig dimpués d a segunda guerra de schleswig en dinamarca perdió o ducado de schleswig debant de prusia dinamarca remanió neutral entre a primera guerra mundial manimenos en a metat norte de schleswig tornó a estar danesa en abril de una invasión alemana veyió breus escaramuzias militars entre que o movimiento de resistencia danés estió activo dende dica a rendición alemana en mayo de dinamarca se trestalla en rechions dende as diez ciudatz mas importants son os esportes mes practicatos en dinamarca son o fútbol o balonmán o ciclismo y os esportes d hibierno dinamarca estió campona d a eurocopa en o anyo con beluns d os millors chugadors d a historia de dinamarca como os chirmans brian y michael laudrup y o porter peter schmeichel en balonmán tien una d as millors seleccions d o mundo tres vegatas campiona olimpica tres campionatos d europa y un campionato d o mundo en o ciclismo destacan bjarne riis ganador d o tour de francia en y michel rasmussen ganador de belunas etapas en o tour de francia y a vuelta a espanya en atletismo wilson kipketer keniata nacionalizato danés fue o recordmán d o mundo en a prova de m lisos dende o d agosto de dica o d agosto de a cocina danesa s orichinó a partir d os productos locals d a propia población labradora y s enriquió con as tecnicas de cocina desembolicadas en zaguerías d o sieglo xix y a mayor disponibilidat de productos entre y dimpués d a revolución industrial os entropans ubiertos conoixius como que smrrebrd que en a suya forma basica son a minchada habitual pa l almuerzo pueden considerar se una especialidat nacional quan se preparan y decoran con una variedat d ingredients finos as minchadas calients se preparan tipicament con carne u pescau entre os platos de carne y pescau s incluyen o flskesteg cochín rustiu y o kogt torsk abadeixo escalfiu con salsa de mostaza y guarnimientos as carnes molidas cochín vetiella u vetiella se cheneralizoron entre a revolución industrial y os platos tradicionals que encara son populars incluyen frikadeller mondonguillas karbonader empanadas de cochín y medisterplse salchicha frita dinamarca ye conoixida por as suyas bieras carlsberg y tuborg pero entre os propios daneses o vin importau ha ganau una popularidat constant dende o decenio de a unión europea u ue ye una organización supranacional formata por estatos d a rechión europea actualment adedicata a incrementar a integración economica y politica y a reforzar a cooperación entre los suyos estatos miembros a unión europea naixió l de noviembre de seguntes las clausulas d o tractato de maastricht encara que ye a heredera d a comunidat economica europea creyata en que desapareixió con a creyación d a ue con o tractato d a unión europea s atorgó a ciudadanía europea a los ciudadans de cada estato miembro s intensificoron los alcuerdos duaneros y sobre inmigración con o fin de premitir a los ciudadans europeus una mayor libertat ta vivir treballar u estudiar en qualsiquier d os estatos miembros y se relaxoron los controls en las mugas las especials relacions politicas se traducen en l establimiento d un mesmo ordenamiento churidico común superior a las lechislacions nacionals y en l esistencia y funcionamiento d os suyos organimos politicos y institucións superiors a los d os estatos miembros los estatos actualment miembros d a unión europea con a suya calendata de dentrada son actualment con los suyos quasi milions d habitants a unión europea creya arredol d o d o producto interior bruto mundial dica hue gronlandia parte de dinamarca y o reino unito son os unicos territorios en haber albandonato a unión europea dimpués d haber ne feito parte encara que noruega refusó en y en dos referendums a suya dentrada luego de rematar los alcuerdos previos a la suya incorporación a la ue articlo prencipal historia d a unión europea en rematar a segunda guerra mundial prenioron fuerza en europa antigas concepcions de tipo politico que pensaban que una mayor integración economica d os países d europa portaría a evitar las friccions entre ixos países fendo asinas más difícil una nueva guerra en o continent antiparte los estatos unitos ta evitar a expansión ta los países occidentals d o comunismo dende a unión sovietica establioron o clamato plan marshall ta favoreixer a expansión y recuperación economica europeas y ista aduya d o plan marshall ta estar eficaz febe imprescindible establir mecanismos de cooperación entre las economías d os países europeus en en checoslovaquia bi habió o clamato golpe de praga quan o partito comunista de checoslovaquia prenió o poder en o país y los países d europa occidental establioron o de marzo de o tractato de bruselas ta establir una unión occidental con colaboración en temas economicos socials culturals y esfensivos los países que sinyoron o tractato estioron países baixos belchica luxemburgo francia y o reino unito encara que dimpués s establió en con mas miembros y con l aduya de canadá y estatos unitos a otan o tractato de bruselas estió un punto clau en o proceso de creyación d una europa unita ya en en una reunión en colonia entre o francés robert schuman l alemán konrad adenauer y l italián alcide de gasperi se charró d a posible unión europea quan yeran en una reunión de partitos democrata cristians o de mayo de robert schuman fació a declaración schuman que ye considerata l acta de naxencia d a unión europea y bi proponeba d alcuerdo con jean monnet a creyación d un organismo ta meter en común a producción de carbón y d acero de francia y d alemanya occidental amás de qualsiquier país que se i adhibise asinas a primera institución de cooperación economica entre los países d europa estió a comunidat economica d o carbón y d o acero ceca establita en por o tractato de parís que teneba a finalidat de coordinar las economías nacionales en los sectors economícos d a minería d o carbón y d a industria siderurchica pesata ta a fabricación d acero los países fundadors d ista comunidat economica estioron belchica países baixos luxemburgo francia italia y alemanya occidental sindembargo o tractato que establió a comunidat feba referencia a la voluntat politica d una federación europea estando asinas o primer paso enta l actual unión europea en los mesmos países sinyoron o tractato de roma ta establir a comunidat economica europea cee que se definiba como un mercato común u unión duanera ta permitir en o suyo interior a libre circulación de mercaderías y de presonas fomentar a cooperación economica y aumentar o ran de vida d os suyos ciudadans nacionals tamién s establió leuratom u comunidat europea d a enerchía atomica con los mesmos estatos miembros ye a clamata cee u europa d os antiparte tamién se creyoron los alazetz d a ideya d a libre competencia y encara mes important d o posterior desarrollo d unas leis comuns a totz los estatos miembros en unas mesuras d integración lechislativa ta favoreixer a integración economica y politica en se fació a primera enamplata d a cee en dentrar dinamarca irlanda y o reino unito luego de superar se las reticencias francesas contra a dentrada en a cee d os britanicos que heban feito que francia en vetase a dentrada en y ta salvaguardar a suya producción agricola encara que tamién por motivos politicos tamién yera prevista a dentrada de noruega encara que en un referendum a población noruega refusó a encorporación d o suyo país a la cee con dinamarca dentró o suyo territorio de gronlandia que albandonó dimpués a unión europea encara que fa parte de dinamarca ista enamplata estió a primera d as succesivas enamplatas y incorporó a la cee dos países economicament muit abanzatos dinamarca y o reino unito reforzando amás o sector d a cee de l ocián atlantico sindembargo daneses y britanicos estioron dende a suya dentrada en a cee parte d os clamatos países euroscepticos reticens a la creixencia d as institucions politicas europeas ye a clamata cee u europa d os los países europeus d a mar mediterrania grecia espanya y portugal miraban de dentrar en a cee dende feba anyadas pero lis mancaba uno d os requisitos fundamentals como yera a existencia d un sistema politico interno de tipo democratico en grecia bi heba a clamata ditadura d os coronels en portugal bi heba a dictadura de antónio de oliveira salazar y dende de marcelo caetano y en espanya a dictadura de francisco franco sindembargo a meyatos d os anyos istos tres países plegoron a un sistema democratico encara que por vías diferents en grecia luego de fracasar l intento d anexión de chipre por a invasión d ista isla por turquía cayó a dictadura en y se restablió un sistema democratico abolindo amás a monarquía en portugal un golpe d estato d os melitars más chovens y ubiertos en un marco de crisis por las guerras colonials fació cayer a dictadura o d abril de en a clamata revolución d os clavels en espanya o de noviembre de morió o dictador y encara que bells elementos reacionarios d o rechimen tentoron d evitar lo en s aprobó a constitución espanyola de restablindo o sistema democratico en ixas condicions a dentrada d istos tres países en a cee yera imprescindible ta enamplar a base economica territorial social y politica d a propia cee encara que tamién ta saldar a o menos parcialment a deuda d os países europeus en permetir a continidat d as dictaduras en ixos países dica los anyos asinas luego d adaptar las suyas economías en un proceso de converchencia economica con europa en dentró grecia y en dentroron espanya y portugal creyando asinas a clamata cee u europa d os ubrindo a cee a o sud mediterranio o tractato de l acta unica europea fue sinyato o de febrero de en a ciudat de luxemburgo luxemburgo y o de febrero en den haag países baixos nomás mes y meyo dimpués de dentrar espanya y portugal ta dentrar en vigor o de chulio de los suyos puntos prencipals estioron l abance enta un sistema de libre comercio en a cee dirichito enta un verdadero mercato común l aparición d a ideya de cooperación politica europea antecedent de l actual politica esterior y de seguridat común d a ue y o reforzamiento d a cooperación entre los estatos miembros en los campos d a rechira a tecnolochía o medio ambient a seguridat y a esfensa l acta unica europea estió un paso fundamental enta a posterior constitución d a unión europea a sinyatura d o tractato de maastricht en estió unatro paso fundamental enta o proceso d unificación europea estando un tractato seguntes o qualo los países miembros d a cee cedeban importants parcelas d a suya propia soberanía a las institucions europeas como o parlamento europeu muit reforzato por iste tractato encara que se reforzaban tamién las politicas de cooperación en temas economicos y socials amás a cee esdevenió formalment a unión europea ue tamién se remató o proceso d unión monetaria europea creyando o banco central europeu y a moneda unica l euro en dentroron en a unión europea suecia finlandia y austria en a clamata ue u europa d os dentrando asinas tres d as democracias más estables d o continent con sistemas politicos y socials muit abanzatos o d octubre de se sinyó en a ciudat neerlandesa d amsterdam o tractato d amsterdam que yera una revisión d o tractato de maastricht de se quereba fer a profundización d a linia anterior amillorando a posición d os ciudadans como elements fundamentals d o proceso de construcción europeu tamién se miraba d amillorar o proceso de presa de decisions en a unión europea imprescindible en una europa d os con muitas posibilidatz de doblar o suyo numero de países miembros en prencipió a moneda unica l euro que prencipió a circular fisicament como moneda común encara que no pas ta totz los miembros en antiparte con a sinyatura en d o tractato de niza se metieron los alazetz d a quatrena gran enamplata de miembros d a ue en a mayor d a suya historia dica hue plegando dica los miembros ue u europa d os en en dentrar rumanía y bulgaria en en dentrar croacia a ue plegó dica miembros ue u europa d os dimpués d a salida d o reino unito o de chinero de a unión europea pasó a tener miembros articlo prencipal institucions y politica en a unión europea l ue cuenta con cinco institucions tenendo cada una d ellas una función especifica antimás cuenta tamién con cinco importants organismos o banco central europeu o comité economico y social europeu o comité d as rechions o banco europeu d inversions a esfensoría d o pueblo europeu y a europol a unión europea tien una superficie total de km² muga con noruega rusia belarrusia ucraína moldavia turquía suiza albania serbia macedonia d o norte andorra san marino liechtenstein mónegue ciudat d o vaticano y marruecos países y territorios d ultramar los países y territorios d ultramar ptu son países que no fan parte d o territorio comunitario a diferencia d os du los ciudadans d os ptu tienen a nacionalidat d os estatos miembros de que dependen sindembargo en bells casos los suyos ciudadans no poseyen a ciudadanía plena de tals estatos os países y territorios d ultramar son os siguients lista organizata en orden descendent d alcuerdo a o numero d habitants de cada país ista zifra ye a suya vegada proporcional a o numero de posientos que cada país tien en o parlamento europeu articlo prencipal economía d a unión europea l euro ye a moneda d a euro zona u zona de l euro composata por dotze d os estaus miembros d a ue que comparten ista moneda unica los billetz y monedas d euro se metioron en circulación l de chinero d o articlo prencipal demografía d a unión europea población d a ue veyer migración en a unión europea eslovaquia en eslovaco slovensko ye una republica centroeuropea que fa parte d a unión europea ue no tien costa y muga a lo norueste con chequia a lo norte con polonia a l este con ucraína a lo sud con hongría y a lo sudueste con austria o país naixió o de chinero de con a disolución de checoslovaquia os hongaros emigroron ta panonia e rematoron con a existencia d o estato eslavo de moravia la gran e dende ixe inte os hongaros irán conquerindo os cabos d a cuenca danubiana actuals eslovaquia transilvania eslavonia ecetra dica plegar a las montanyas d os carpatos que la cierran a fins d o sieglo xi o territorio d os eslovacos ye sozmeso de tot a población eslava autoctona quedará dominata por una nobleza hongara encara que tamién i heba uns pocos nobles eslavos o territorio de l actual eslovaquia recibirá o nombre d alta hongría enta l anyo vendrán alemans ditos saxons pa espleitar as minas y amanixen ciudatz como schemmnitz y kremnitz o rei matías corvín habió d intervenir en l alta hongría pa luitar contra os husitas d o territorio eslovaco y venció en l anyo en a batalla de kostolány o primer testimonio escrito en luenga eslovaca ye de en ixa epoca os alemans miners se convierten a lo luteranismo y bells eslovacos y hongaros conoixen movimientos protestants producindo se conversions dimpués d a derrota en mohacs l alta hongría pasa a depender d os habsburgo dentro d a hongría reyal una administración hongara s establió en pozsony y lo primato d hongría se refuchió en trnava on en os chesuitas creyan una universidat bi ha una contrarreforma menos represiva que en bohemia os eslovacos contribuirán a la repoblación d as zonas devastatas por a guerra como a plana hongara y a voibodina en l alta hongría os eslovacos son en a suya mayoría siervos d a nobleza hongara y fan revolucions dica en a economía ye controlata por os alemans y chodigos axkenazís dende os eslovacos son sozmesos a una maguiarización forzata como atros pueblos de trasleitania o sufrachio fa menor a presencia eslovaca diputatos en a dieta hongara de en anyatas a manca d oportunidatz fa que meyo millón d eslovacos emigren ta estatos unitos bi ha dos partitos politicos principals un partito populista catolico y o partito hlas partidario d a unión con os checos os eslovacos participoron en a primera guerra mundial chunto con os alemans y hongaros d o imperio austro hongaro manimenos un eslovaco y dos checos emigratos a lo estranchero creyan en en parís un consello nacional checoslovaco con aduya francesa os diputatos checos proposaban en mayo de a creyación d un estato confederal con bohemia y eslovaquia como uno d os components a lo que s oposaban on hongaros o consello nacional reclutó voluntarios y exprisioneros pa creyar un grupo guerrillero checo y eslovaco que luitaba chunto a los aliatos en o frent francés y italián en chunio de o gubierno francés reconoixeba a representatividat d o consello nacional checoslovaco o d octubre de masaryk anuncia en washinton a formación d un gubierno provisional checoslovaco reconoixito por os aliatos o d octubre se proclama a republica en praga o d octubre s aplega un consello nacional eslovaco y o d octubre se forma o gubierno provisional d a checolovaquia unita a creyación d una muga entre checoslovaquia y hongría se fa con criterios etnicos economicos y estratechicos por no haber ie una rechión historica eslovaca deseparata d hongría en o tractato de trianón o de chunio de se creya una muga que plega por o sud dica o danubio quedando comarcas de mayoría hongara dentro de checoslovaquia amés por este tractato o a zona de mayoría rutena d os carpatos rutenia subcarpatica tamién queda dentro d eslovaquia que os aligatos ta heban dixato en a eslovaquia con a condición que os rutens tenesen un estatuto d autonomía checoslovaquia tien un rechimen de democracia parlamentaria masaryk ye president dende noviembre de dica os eslovacos encomienzan a desconfiar d os checos porque dende tienden a dominar en l administración o partito populista de hlinka ye cada vegata més important prene posicions autonomistas y ye influenciato por o faixismo o d octubre de mosen josef tiso d o partito populista proclama l autonomía d eslovaquia y rutenia o d octubre o primer arbitrache de viena atorga a hongría o sud d eslovaquia y rutenia o rechimen d eslovaquia se torna faixista clerical baixo a presión de hitler y o de marzo de a dieta de bratislava proclama a independencia baixo a protección d o tercer reich mosen josef tiso aplicó en eslovaquia as mesuras antichodigas que dictaba o tercer reich eslovaquia participó en a guerra contra a urss en agosto de i heba una resistencia de partisans eslovacos en a redolata de banska y fan esclatar una insurrección por bells meses o exercito royo sovietico entró en kosice a fins de marzo de y en bratislava en abril un gubierno checoslovaco creyato en o exilio s estableix en kosice en marzo abril de este gubierno fa liga con a urss y tien prevista una reforma agraria y unas nacionalizacions a checoslovaquia en paz torna a las mugas de pero por un alcuerde d o de chunio de checoslovaquia ha de ceder a la urss a rutenia subcarpatica a conferencia d os aliatos de postdam d agosto de autoriza a checoslovaquia a forachitar a los alemans en eslovaquia no i heba que a decima part d alemans que en bohemia y moravia en mayo de bi ha esleccions libres y ganan os comunistas con o d os votos prenendo de tot o poder en os eslovacos chunto con os checos y a l egual que muitos pueblos d europa centro oriental pasarán por un periodo estalinista en a decada de i habrá unas prebatinas de reformas que serán esclafatas por a intervención sovietica l de chinero de checoslovaquia esdebinió una republica federal formata por a republica socialista checa y a republica socialista eslovaca en o partito comunista pierde o control de checoslovaquia en chunio de bi ha unas esleccions en as que os nacionalistas eslovacos obtienen a mayoría d os votos en eslovaquia y votan una declaración de sobiranía o cabo d o gubierno eslovaco vladimir meciar y o cabo de gubierno václac klaus negocian a scisión y a deseparación ye confirmata en l asambleya federal en noviembre de traza que o de chinero de a republica checa y a republica eslovaca son estatos independients eslovaquia se subdivide en ueito kraje en singular kraj prenunciau krai traducius como rechión pero con un significau mas amanau a condau cadagún d os quals leva o nombre d a ciudat prencipal dende eslovaquia se divide en ueito unidatz territorials en singular vyí územn celok y en plural vyie územné celky abreviau vúc ditas samosprávny kraj rechions con autogubierno u autonomas os kraje se subdividen en muitos okresy en singular okres traduciu como districto actualment bi ha districtos a superliga eslovaca ye a mas alta d as categorías de fútbol d eslovaquia y por debaixo ye a primera liga organizatas por a federación de fútbol d eslovaquia hongría mosag en hongaro u a d antis mas republica d hongría m kztaag en hongaro ye un país y estato d europa central que fa parte d a unión europea ue dende l de mayo de muga con austria eslovaquia ucraína rumanía serbia croacia y eslovenia ye clamata localment tierra d os magyar u magyarország chunto con polonia eslovaquia y chequia forma o grupo visegrad de nacions a suya capital se troba en a ciudat de budapest a suya luenga oficial ye l hongaro y a suya moneda nacional ye o forint a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² politicament o país ye una republica parlamentaria estando o suyo actual president pál schmitt y o suyo actual primer menistro viktor orbán dende o punto de gollata historico o país ye depositario d una luenga historia que s alazeta dende a plegata en o suyo actual territorio d os nomadas hongaros que formoron o suyo primer estato en zaguerías d o sieglo ix esdevenindo o reino d hongría en l anyo un reino cristiano dende ixas envueltas dica meyatos d o sieglo xvi o reino d hongría estió una d as potencias dominants en europa central encara que dende alavez pasó a mans d os habsburgo deseparato d xa dinastía esdevenió une republica mesmo que con a perduga d una part important d o suyo territorio con o tractato de trianon en rematar a primera guerra mundial país aliato d o tercer reich mientres a segunda guerra mundial fació parte en a posguerra d o pacto de varsovia dica a disolución d a unión sovietica actualment o país fa parte d a unión europea d a otan d a onu d a ocde y d a osce con una ampla presencia internacional os hongaros descienden de pueblos eslavos y talment d atros orichen como vlacos y pueblos chermanicos sozmesos por una minoría dirichent formata por un pueblo nomada d as estepas d europa oriental de qui prenen o etnonimo d hongaros u machiars a denominación de machiar lis vien por a tribu prencipal d a federación de tribus dita on gur as diez tribus u as diez sayetas o bisnieto d o khan arpad geza se convirtió a lo catolicismo en y lo suyo fillo esteban fue declarato rei d hongría por o papa de roma a formación d o reino d hongría como un estato hongaro fuerte con o modelo d as monarquías cristianas d europa occidental aturó a penetración de pueblos nomadas euroasiaticos que yeran esbarratos enta o imperio román d orient u bizantín dica o sieglo xiii ye o caso d os pazinacos y os cumans os succesors d esteban encomenzoron una espansión territorial plegando dica os carpatos y anexionando sen eslovaquia y transilvania croacia s unió a lo reino d hongría en pero mantenendo a suya autonomía en a invasión mongol redució la suya población d hongría a quasi a metat pero os mongols no se quedoron si que quedoron poblacions de cumans y alans que se refuchioron d os mongols a dinastía d arpad s estinguió en bi habió una dinastía orichinaria d a baixa nobleza vlaca hongarizata os hunyadi iancu de hunedoara y matías corvín con a que hongría tenió o suyo mayor espendor atras dinastías que reinoron en hongría estioron os anchú os luxemburgo y os jagellon en solimán o magnifico derrotó a l exercito hongaro en mohacs a parte central d o reino d hongría y croacia quedoron ocupatas por os otomans eslovaquia y a parte occidental d hongría y croacia quedoron baixo a poder d os habsburgo transilvania formó un principato autonomo o territorio ocupato por os otomans yera dividito en quatre paxaliks y transilvania yera un estato titere d o imperio otomán en o sieglo xvii os habsburgo consiguioron fer reblar a lo imperio otomán y conquerir a mayor parte de l antigo reino d hongría incluita transilvania os otomans lis cedioron os territorios en a paz de carlowitz hungría esvebinió part d o estenso imperio austriaco d os habsburgo y recibió a plegata de repobladors alemans que serán conoixitos como suabos d o danuvio en os hongaros no yeran que o d os habitants d una hongría tres vegatas més gran que l actual a fins d o sieglo xix o imperio austriaco se reorganizó formando o imperio austro hongaro formato por o reino d a gran hongría y o reino d austria que compartiban rei en o sieglo xix os nacionalistas hongaros s enemistoron con os nacionalistas d atros pueblos que habitaban l antigo reino d hongría como ye o caso d os crovates serbios eslovacos y rumans bi habió represions contra as culturas d ixos pueblos pa asimilar los a la fuerza en os hongaros yeran ya a mayoría d a población d hongría més extensa que l actual manimenos a primera guerra mundial estió un desastre pa hongría que estió en o bando perdedor dimpués de perder ie os rumans atacoron hongría y n ocuporon dica a capital hongría fue forzata a reconoixer por o tractato de trianon a perduga de totas as suyas rechions perifericas quedando muitos hongaros en territorios de países mugants en bells casos mayoritarios u en d atros chicotas minorías se producioron movimientos de población en o territorio rumán os funcionarios hongaros fuoron despeditos y muitos emigroron ta hongría en a segunda guerra mundial hongría s alinió con l eixe y fue recompensata con l anexión de zonas mugants de yugoslavia y d o norte de transilvania y on encomenzoron a fer limpiezas etnicas con a población rumana dimpués d a guerra as mugas tornoron a estar as mesmas que enantes de fueras d a muga con checoslovaquia y as tropas sovieticas imposoron un rechimen comunista que duró dica fins d o sieglo xx hongría ye una republica o suyo nombre oficial ye magyar kztársaság u republica hungara o país ye dividito en megye u condatos ciudatz autonomas y a capital hongría se puet dividir en tres zonas prencipals o norte montanyoso con tozals y montanyas baixas amán d a muga eslovena a mas alta d as qualas ye o kékes con m a gran plana a l este d o danubio l alfld y a parti occidental tamién plana con bells tozals a on destaca o laco balaton y as montanyas bakony conta con tres grans ríos o danubio y os suyos afluyents tisza y dráva amás amás de lacos de diversa consideración como o debandito balaton y o fert u neusiedler en a muga con austria a superficie ye de km² hongría celebró as primeras eleccions multipartidistas en dimpués de quatre decadas de comunismo transformando con exito a suya economía planificata en una economía de mercato tanto a propiedat como a inversión forana se troban prou estendillatas entre as interpresas hongaras hongría ha de reducir o gasto publico y fer una mayor reforma d a suya economía ta mirar de cumplir a suya calenda de dentrata en a zona euro en l anyo hongría ha continato con o suyo creiximiento exonomico como un d os nuevos países miembros d a unión europea dende o sector privato suposa alto u baixo un d o pib hongría tien alto u baixo un tercio de toda a inversión forana dreita en europa central con una inversión forana dreita total acumulata de mas de us billons dende bi ha grans libertatz comercials monetarias d inversión comercio y treballo as tasas sobre a renda son prou altas pero o impuesto de sociedatz ye baixo as tasas d inflación son baixas habendo ne puyato en os zaguer anyos pero trobando se ne actualment en situación estable o capital forano tien virtualment as mesmas proteccions y privilechios que o capital nacional o estato de dreito ye fuerte bi ha un poder chudicial profesional que proteche os dreitos d a propiedat y o ran de corrupción ye baixo a economía d hongría ye una economía de grandaria meyana ubierta estructuralment politica y institucional en europa central y fa parti d o mercato común d a ue como a mayoría d economías d a europa de l este experimentó una liberalización d o mercato en primerías d a decada de como parti d a transición dende o sistema comunista hue hongría ye un miembro de pleno dreito d a ocde y d a organización mundial d o comercio a oecd estió a primera organización internacional que acceptó a hongría como miembro de pleno dreito en dimpués de seis anyos de mutua cooperación en hongría i viven poco mas de diez millons d habitants estimación d o con un creiximiento anyal negativo en a mayoría d os hongaros perteneixen son hongaros etnicos u machiars que parlan hongaro encara que tamién bi ha una población important de chitans y d atras minorías europeas como rumans alemans serbios u eslovacos a capital ye budapest o indice d alfabetización ye muit alto en os hungaros han desenvolicato una literatura de buena qualidat a ran mundial con autors reconoixitos como imre kertész sándor petfi u sándor márai a capital d o país ye budapest y as ciudatz prencipals son debrecen miskolc szeged pécs y gyr os esportes mes practicatos son o fútbol o atletismo sobretot en as prebas de lanzamiento de martiello y disco o waterpolo o natación y l esgrima en o fútbol o suyo equipe nacional estió subcampión d o mundo en os anyos y campión en os chuegos olimpicos de helsinki tokio y mexico amás de medalla d archent en múnich y bronze en roma o millor chugador estió ferenc puskás que chugó muitos anyos en o real madrid a republica d eslovenia ye un país y estato d europa central muga con italia a l ueste con a mar adriana por o sudueste con croacia por o sud y l este con hongría por o noreste y con austria por o norte ye un país d amplas selvas y con modelato karstico a mas gran part d a población ye de nacionalidat etnica eslovena anque bi ha tamién crovates y serbios a identidat d os eslovens ye alazetada en a suya luenga l esloveno que los fa diferents d os suyos vecins alemans d austria o idioma eslavo sirvió pa que en o pasato bells eslovens creyesen en o ilirismo ideyolochía que fracasó con a fin de yugoslavia a identidat eslovena ye diferents d atras identidatz eslavas a causa d a experiencia historica d un pueblo eslavo que ha vivito chunto con os alemans concretament os austriacos fendo parte d o imperio austriaco y d o imperio austro hongaro compartindo una evolución socioeconomica enta la industrialización y o capitalismo en un contexto diferent a los pueblos eslavos d os balcans que han tenito influencias griegas y turcas simbolo de tot ixo ye l alfabeto latín que fan servir y a relichión catolica que comparten con os eslavos crovates a partecipacion d eslovenia como equipe nacional ye recient porque dende compitioron con o equipe d o reino de yugoslavia dica y dimpués con o equipe d a republica federal socialista de yugoslavia dica os esportes mes practicatos en o país son o fútbol o baloncesto o balonmán l atletismo mas que mas en as prebas de lanzamientos a natación o remo y os esportes d hibierno mas que mas o hockey chelo grecia oficialment republica helenica ye un país d o sudeste d europa que fa parte d a unión europea ue situato en a parti sud d a peninsula balcanica muga por tierra con bulgaria macedonia d o norte y albania a lo norte a l este con turquía y con auguas en a mar echea y a l este y sud en a chonica y mediterrania a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² amás important ciudat de grecia ye a suya capital atenas encluindo o puerto d o pireu encara que bi ha atras ciudatz importants como salonica patras heraklion u larisa a capital d o país ye a ciudat d atenas o suyo president ye karolos papoulias y o suyo primer menistro ye lukás papadimos grecia declaró a suya independencia d antis más yera territorio d o imperio otomán o de marzo de independencia que fue reconoixita o de febrero de o país fa parte de quantas organizacions internacionals como a unión europea a otan a organización d as nacions unitas a ocde u a osce o país ye formato por una ampla aria continental situata a lo sud d os balcans a peninsula d o peloponeso deseparata d o continent por a canal de l istmo de corinto y un buen numero d islas que incluyen entre d atras creta rodas eubea lesbos quios tassos samotracia lemnos y os archipielagos d o dodecaneso as cicladas y as esporadas totas situatas en a mar echea y corfú leucada cefalonia y zante en a mar chonica grecia tien más de km de costa y nomás km de mugas terrestres con una superficie total de km y una población de habitants un de grecia ye montanyoso a mayor parti d o país ye xuto y rocoso por lo que nomás un d o terreno ye cautivable en a grecia occidental bi ha lacos y paúls o pindo a sierra central tien una altaria meyana de m o mont olimpo ye o punto más alto de grecia con m sobre a ran d a mar o clima de grecia ye mediterranio y presenta hibiernos suaves y humidos y veranos calidos y xutos as temperaturas no i son extremas encara que en hibierno a nieu caye en as montanyas y a vegatas tamién en a mesma ciudat d atenas grecia estió a primera aria d europa a on emerche a primera civilización a primera apareixió en a isla de creta a civilización minoica y dimpués en a grecia continental a civilización micenica dimpués as ciudatz estato emerchen por tota la peninsula griega y s estendillan a traviés d as costas d a mar negra o sud d italia y asia la chica gosando tener grans nivels de prosperidat que resultoron en un gran desarrollo cultural esprisato en l arquitectura a literatura a sciencia y a filosofía y que leboron a atenas a un ambient democratico atenas y esparta encapezoron a luita contra o imperio persa en as guerras medicas refusando lo as dos ciudatz s enfrontinoron tamién entre ellas en a guerra d o peloponeso más entaban as dos fuoron eclixatas por tebas y dimpués por o reino de macedonia que baixo lo mando d aleixandre lo gran unió y encapezó o mundo griego enta la victoria sobre os persas establindo lo periodo helenistico que dominó lo mundo civilizato conoixito mientres quasi dos sieglos dica que os romans s establioron como dominadors de totas as tierras de parla griega arredol de l anyo ac a posterior mezcla d as culturas romana y helenica se sintetizoron en establir se o imperio bizantín en l anyo dc arredol d a ciutat de costantinoble l antiga bizanzio griega a quala tenió la mayor parti d o poder cultural y melitar mientres os siguients anyos dica la suya cayita a mans d os turcos otomans en mientres os siguients anyos grecia remanió en a subchección otomana y muitos intelectuals griegos emigraron a la europa occidental portiando con ellos a cultura de l antiga grecia y fendo parti important d o dito renaiximiento europeu de forma paralela os griegos ortodoxos s unioron a traviés d a relichión desarrollado más tardi un papel fundamental en a formación d a moderna identidat griega dimpués d o trunfo en a guerra d independencia griega sobre o imperio otomán entre y o nuevo estato griego estió a la fin reconoixito en o protocolo de londres en ioannis kapodistrias un noble griego d as islas chonicas fue esleito primer gubernador d a nueva republica con tot y con ixo dimpués d o suyo asasinato s instauró a monarquía con o rei otón i de grecia d a dinastía wittelsbach d orichen baverán en o rei fue aforzato a guaranciar a constitución y una asambleya representativa pero por a suya vocación autoritaria fue destronato en y reemplazato por o prencipe vilhelm de dinamarca qui adoptó lo nombre de chorche i de grecia y encluyo con el a lo territorio as islas chonicas regalo de coronación d o reino unito como resultato d as guerras balcanicas grecia consiguió incrementar o suyo territorio y población ocupando territorios que no yeran de mayoría griega ya en a primera guerra balcanica y forachitando dimpués muitos macedonians eslavos u bulgaros os siguients anyos a luita entre constantín i de grecia y o primer menistro eleftherios venizelos sobre a política forana en viespras d a i guerra mundial dominó a scena politica griega y dividió lo país en dos grupos oposatos dimpués d a i guerra mundial se produció a luita que enfrontinó a grecia con os nacionalistas turcos lideratos por mustafa kemal una guerra que prevocó un intercambeo important de población entre os dos países dimpués d o tratato de lausana a inestabilidat y os succesivos golpes d estato marcoron a siguient era que fue eclixata por a faina d encorporar más d un millón y meyo de refuchiatos griegos d asia menor a la sociedat griega o d octubre de a italia faixista demandó a rendición de grecia pero lo dictador griego ioannis metaxas se i oposó y prevocó a consiguient guerra griego italiana a on que grecia forachitará a las fuerzas italianas a albania dando a los aliatos d a segunda guerra mundial a primera victoria sobre as potencias de l eixe posteriorment habió d enfrontinar se a las fuerza alemanas mientres a batalla de grecia dimpués d a liberación grecia caye en a guerra civil entre as fuerzas monarquicas y as comunistas que provocó una grieu crisis economica y grieus tensions socials entre as dreitas y as cuchas os siguients anyos os siguients anyos se caracterizoron por a marguinación d a chent de cuchas aintro d a esfera politica y social gricas pero con un considerable creiximiento economico gracias en parti a lo plan marshall en prencipia un periodo de turbulencia política que levó a lo golpe d estato lo d abril de d o rechimen d o coronels con o refirme d os estatos unitos en noviembre de un debantamiento en a universidat politecnica d atenas prevocó un golpe contrario que instaló a dimitrios ioannidis como dictador o de chulio de con a invasión turca d a isla de chipre o rechimen griego caye l antigo primer menistro konstantinos karamanlis retornó de parís a on que heba vivito dende o suyo exilio en prencipia la era dita metapolitefsi o d agosto de as fuerzas griegas albandonoron a estructura melitar d a otan en protesta por a ocupación turca d o norte de chipre en s instauró a constitución d a republica democratica y s abolió a monarquía por referendum andreas papandreou fundó lo movimiento socialista panhelenico pasok en respuesta a lo partito nueva democracia de konstantinos karamanlis combertindo sen en as dos fuerzas politicas dominants en a politica griega mientres as decadas siguients grecia tornó a la otan en grecia se convirtió en o deceno miembro d a unión europea l de chinero de experimentando dende allora un notable creiximiento economico o país adoptó l euro en y organizó los chuegos olimpicos de verano de en atenas os países baixos en neerlandés nederland en frisón nederln ye un país europeu que fa parte d a unión europea ue situato en a desembocadura d os ríos rin y mosa muga con a mar d o norte alemanya e belchica os paísos baixos fan parti chunto con as islas caribenya d aruba curaao y sint maarten d o reino d os países baixos tamién fa parti chunto con os países vecins de belchica y luxemburgo d o benelux como diz o suyo nombre o territorio d o país ye formato por tierras baixas d as que alto u baixo una tercera parti son situatas a o libel d a mar u por debaixo d ista asobén y de manera no oficial iste país ye conoixito metonimicament por o nombre d a suya rechión historica mas influyent u relevant holanda situata en a parti occidental d o país asinas o suyo idioma tamién ye conoixito tradicionalment como holandés encara que o suyo nombre oficial ye neerlandés o nombre d o país nederlanden tierras baixas se debe a o feito de que una parti d o norte y ueste d o territorio d o país se troba por debaixo d o libel d a mar a o sudeste d o país s estendillan os ditos países altos superiors que se troban una mica por sobre o libel d a mar un complexo sistema de drenache d augua a construcción d o qualo prencipió en a epoca medieval ha feito que s haiga puesto incrementar a superficie d o país en mas d un sin d un drenache constant a metat d os países baixos serían inundatos por a mar y por os numerosos ríos que trescruzan o suyo territorio como ye o caso d o rin que desemboca en rotterdam y que ha feito d ista ciudat o puerto de mayor movimiento en tot o continent o país ye dividito en dos partis prencipals por os suyos tres ríos mas grans o rin en neerlandés rijn y o suyo prencipal afluyent o waal asinas como o mosa en neerlandés maas istos ríos fan a función de barrera natural entre as tierras d o norte y as d o sud a parti sudueste d os países baixos ye formata por un gran delta que forman istos ríos y o escalda scheldt que se divide en dos brazos o westerschelde y loosterschelde nomás un brazo d o rin o ijssel desemboca mas a o noreste en o estanyo d ijsselmeer l antigo zuiderzee mar d o sud con o paso d os sieglos a linia de costa d os países baixos han cambiato prou como resultato d a intervención humana u desastres naturals a mas notable en termins de perduga de tierra estió a tronada de que prevocó a creyación de l archipielago de zelanda a o sudueste a inundación de st elizabeth de y a mala chestión posterior destruyó o pólder inundando grans partis d o centro sud d o país mas recientment partis de zelanda s inundoron mientres a inundación d a mar d o norte de a conseqüencia d a quala s executoron os treballos d o dito plan delta istos desastres fuoron potenciatos en parti por a influencia humana a chent heba drenato as tierras altas paulencas ta poder ser emplegatas como cautivos iste drenache prevocó que a torba fértil se comprimise y que o ran d a tierra baixara ta protecher se d as inundacions se construyoron una serie d esfensas en contra de l augua como o ran d o terreno baixaba os diques habioron de creixer formando un sistema integrato en o sieglo xiii os molins de viento fuoron emplegatos ta quitar augua d arias por debaixo d o libel d a mar os molins de viento s emplegoron dimpués ta drenar lacos creyando os famosos polders en l anyo l afsluitdijk fue rematato zarrando asinas l antigo zuiderzee mar d o sud d a mar d o norte creyando o laco ijsselmeer fació parti d os ditos treballos d o zuiderzee a on que quatre pólders fuoron quitatos a la mar con un total de km a dirección d o viento predominant en os países baixos ye d o sudueste lo que prevoca un clima oceanico moderato con veranos frescos y hibiernos moderatos as tablas sigüients son basatas en temperaturas moderatas d o instituto knmi en a estación meteorolochica de de bilt entre y a efectos administrativos os países baixos son dividitos en rechions administrativas ditas provincias cadaguna baixo un gubernador ditos commissaris van de koning comisarios d o rei excepto en a provincia de limburg a on que o comisario se diz gouverneur gubernador totas as provincias se dividen en municipios gemeenten en total de chinero de o país tamién se divide en districtos aquaticos waterschap u hoogheemraadschap cadagún d os qualos tien autoridat en materia d augua a de mayo de bi n heba a creyación d istos organismos data de amás dende o d octubre de bi ha tres municipios con o estatus de municipio especial d os países baixos bonaire saba y sant eustaquio que se troban situatos en as antillas neerlandesas encara no fan parti de denguna d as provincias d os países baixos pero a provincia de holanda septentrional ha ofreixito a os municipio fer parti oficialment d ella os países baixos tienen dos luengas oficials o neerlandés en tot o territorio y o frisón en a provincia de frisia amás d o neerlandés amás tanto o limburgués como una serie de dialectos d o baixo saxón groningués drentés stellingwerfés sallandés twentés veluwés y achterhoekés tienen o reconoiximiento de luenga rechional bellas presonas emplegan a luenga de signos neerlandesa que encara aspera reconoiximiento oficial en o mundo d a interpresa y a educación l uso de l anglés ye muit estendillato asinas por eixemplo o segundo ciclo d a mayoría de carreras universitarias eno y eno cursos ditos master se fa en anglés y no pas en neerlandés d atra man a presencia de muitos inmigrants ha levato muitas atras luengas a o país i son notables o malayo y o criollo sranan papiamentu d entre as luengas provenients d antigas colonias u actuals territorios asociatos a o reino d os países baixos y o turco o kurdo l arabe y o berber d entre as luengas trayitas por inmigrants d o norte d africa u anatolia o esporte ye una parte muito important d a cultura en os paises baixos os esportes mes practicatos son o fútbol y o ciclismo en fútbol a suya selección nacional bi ha aconseguito bells exitos internacionals como l eurocopa de y tres medallas de bronce en os chuegos olimpicos de londres de estocolmo de y anvers de a suya competición de clubs mes important ye primera división anomenata eredivisie y os equipes mes importants estan l ajax d amsterdam y el psv eindhoven entre os millors chugador de fútbol bi ha que destacar d entre d atros a johan cruijff marco van basten ruud van nistelrooy edwin van der sar frank de boer ruud gullit ronald koeman johan neeskens frank rijkaard y wesley sneijder que estioron bells d os millors chugadors a libel mundial d a suya epoca en atletismo bi ha que destacar a l atleta lornah kiplagat d origen keniata pero nacionalizata que tién en a actualidat o récord d europa de meya maratón polonia polska oficialmente rzeczpospolita polska ye un país y estato d europa central que fa parte d a unión europea ue y tamién d a otan onu ocde y osce a capital d o país ye a ciudat de varsovia polonia ye una republica y o suyo president ye actualment andrzej duda o suyo primer menistro ye ewa kopacz a etnochenesi d o pueblo polaco se troba en a fusión de tres tribus eslavas occidentals d a cuenca d o río vistula os vislans d a rechión de cracovia os silingos de silesia y os polans de posnania totz en a subchección d a dinastía piast fundata por o rei polán mieszko i mieszko se convirtió a lo cristianismo en l anyo pa privar una presión cristiana de signo chermanizador y posó un bispe en poznan en l anyo boreslau i chrobry boreslau o valient siguió ixa mesma politica pro chermana teneba buenas relacions con otón iii y casó a la suya filla con o markgraf hermann i de meissen os polans facioron més fuerte a suya posición hechemonica entre os eslavos occidentals sozmetendo a los vislans y conquerindo a ciudat de cracovia en l anyo creyó l arcebispato de gniezno con churisdicción sobre os bispatos de wroclaw cracovia y kolberg o que fació que polonia fuese una provincia eclesiastica independient d as provincias eclesiasticas alemanas pendendo dreitament de roma en l anyo boreslau chrobry crebó con a ideya universalista d un imperio d a cristiandat y cambeyó de politica defendendo intreses polacos contra l imperio y contra bohemia en consiguió o reconoiximiento d o suyo títol reyal a conversión d os polacos a lo cristianismo creyó una falca cristiana que deixó solos a los vendos que ya no podioron resistir a colonización alemana como antes heban feito con bravura en os sieglos xi y xii os succesors de boreslau irán repartindo se o reino en o sieglo xi os ataques d os checos combinatos con una revuelta d os polacos pagans obligoron a casimiro i de polonia a fuyir d o país casimiro i podió tornar en polonia con l aduya d os alemans y quan tornó a reinar establió a suya capital en cracovia fendo una reorganización d a ilesia con clero alemán y una reorganización d o estato tresladando o centro politico dende polonia a gran enta polonia a chica mes enta lo sud en as antigas tierras d os crovates blancos a importancia de cracovia como centro politico d os polacos se reflecta en que encara en o sieglo xiv polonia siga conoixita en bells idiomas occidentals como reino de craco tal y como veyemos en a versión aragonesa d o libro d as marabillas d o mundo pero a fragmentación politica d os polacos permitió que continase l abance alemán acompanyato d una chermanización d o territorio ostsiedlung sobretot en silesia amés os cristians alemans ocuporon arias luent d as tierras alemanas a lo norte de polonia se creyó o bispato de riga en y s organizó a orden d os portaespatas que prenió o control de livonia y curlandia o duque conrado de mazovia fació venir a la orden teutonica pa que luitase en kulmerlandia contra os prutens y en a orden se i establió pa convertir los a l este de polonia o estato de kiev fue esminglanato en prencipatos beluns d os quals fuoron atacatos por os pueblos d as estepas os cumans espulloron kiev en dimpués d os cumans os duenyos d as estepas estioron os mongols que en devastoron polonia y redotoron a un exercito polaco alemán en a batalla de legnica antes d entrar en hongría a fins d o sieglo xiii a disgregación d o reino fació que i hese muita anarquía politica os mainates polacos l alta nobleza yeran totpoderosos os szlachta baixa nobleza yeran furos a monarquía s heba tornato electiva a ilesia catolica manteneba a unidat nacional y continaba a presión alemana silesia fue adhibita a lo sacro imperio román chermanico y en a orden teutonica s heba anexionato danzig y pomerelia y heba tallato a polonia l acceso a la mar baltica os zaguers piast ladislau o breu y sobretot casimiro o gran consiguioron adrezar a situación baixo o reinato de casimiro o gran polonia recuperó a prosperidat acullió a inmigrants especialment chodigos forachitatos d alemanya que esdevendrán un grupo etnico chodigo nuevo con un important papel en polonia os asquenazís en polonia s ixampló con o prencipato rutén d halicz u galitzia en a capital cracovia s establió una universidat en en se desvinió o casamiento reyal d eudovichis filla d o rei de polonia loís d anchú y lo gran duque jogaila jogaila se convierte a lo catolicismo y fue esleito rei de polonia con o nombre de ladislau ii jagellón os lituans y os polacos s heban unito pa fer frent un enemigo común a orden teutonica y teneban como enemigos comuns tamién a os tartres d a mar negra en muere eudovichis y o tractato de vilna de establió o mantenimiento indefinito d a unión personal entre polonia y lituania ye o prencipio d a unión polaco lituana en a que se respectaban as diferencias entre os dos estatos que yeran gobernatos por o mesmo rei esta nueva entidat representó en a suya epoca una potencia important en o reinato de ladislau ii jagellón os polacos lituans y rutens vencen a los caballers teutonicos que heban ocupato samotichia en a batalla de tannemberg baixo o reinato de vytautas o gran ducato de lituania s extendilla dica plegar a la costa d a mar negra casimiro iv reinó dica y refirmó revueltas contra os caballers teutonicos d os nobles polacos en pomerelia d os burgueses de prusia y d os marins de danzig a guerra d as tretze anyatas que remata por a tractato de torún por o que polonia recupera l acceso a la mar baltica a orden teutonica esdeviene vasalla d o rei de polonia y ha de ceder pomerelia danzig y varmia ermland l apocheu d a unión polaco lituana contina en o sieglo xvi en ixe sieglo as amenazas exteriors alemans y tartres son poco importants a dinastía de jogaila a sobén reina tamién en hongría en o extenso estato polaco lituano bi ha una estabilidat y coexistencia entre catolicos ortodoxos protestants y chodigos en o plan cultural bi ha una florata cultural con penetración d influencias d o renaiximiento italián a nobleza rutena y lituana se polonizan a fins d o sieglo xvi a unión polaco lituana encomienza a perder a hechemonía en europa centro oriental por a presencia en a escena de dos potencias que son puyando o imperio otomán y moscobia futuro imperio ruso en a zona d a baltica a orden teutonica remata de desapareixer por a secularización da orden en esdevenindo o suyo gran mayestre duque de prusia y vasallo d o rei de polonia en livonia a solución se retrasa y iván lo terrible la invaden ocupando en narva y dorpat en se decide un reparto o grant mayestre kettler esdevién duque de curlandia y vasallo d o rei de polonia o estato polaco lituán s anexiona a parte central dita livonia y suecia fa lo mesmo con estonia y dinamarca con a isla de osel quedando pendient forachitar a los ocupants rusos sechismundo augusto estió o zaguer d os jogaila en o suyo mandato o contexto cheopolitico d a unión polaco lituana yera mes perigloso y caleba reforzar o estato en se creya a dieta de lituania a imachen y semellanza d as institucions polacas tres anyatas mes tarde as dos dietas se reunen en lublin pa acordar un nuevo dispositivo a nobleza de lituania meridional a zona poblata por rutens de l actual ucraína crebaba negociacions con a nobleza d o norte de lituania as actuals lituania y belarrusia y demandaba a unión con a dieta polaca feito que obtienen y dimpués tamién fan os mainates d o norte de lituania d esta traza en se firma a unión de lublin que estableix una unión pa cutio con una sola corona un sobirán esleito en común conservando cadagún d os dos estatos leis tribunals trasoro exercito dinatarios etz pero os ciudadans de cada estato tienen dreitos en l atro en varsovia esdevient a capital unica d o conchunto sustituindo a cracovia y vilna en ixas envueltas a reforma luterana s extendillaba a escape entre as minorías alemanas y en bells medios polacos dimpués d o luteranismo s extendillaba o calvinismo plegando a tener como seguidors a una seisena parte d a nobleza polaca tanto a catolicos o canciller radciwill como ortodoxos os czartoryski encara que i heba tolerancia a ilesia catolica reaccionó y os chesuitas encabezoron una fuerte contrarreforma en creyan un colechio en vilna que será universidat en y dedican o suyo esfuerzo a l amostranza a predicación y a edición de libros traducción d a biblia a lo polaco muitos nobles polacos tornan a lo catolicismo como os radwicill entre os ortodoxos d os países rutens se producen conversions a lo calvinismo y lo catolicismo lo que fa que en se reuna una asambleya de lo clero en brest litovsk en a que deciden d acceptar l autoridat d o papa de roma pero conservando o rito bizantín d esta traza naixe a ilesia greco catolica u uniata a la muerte de sechismundo augusto o zaguer d os jajellons en cal trobar atro sobirán o primato de polonia ye nombrato interrei mientres miran en o extranchero como será costumbre dica meyatos d o sieglo xviii en esliyen a lo frances henrique de vallois que abandona por o que dimpués trigan a esteban bathory voivot de transilvania que en vence a lo emperador maximilián ii lo sucederá sechismundo iii vasa sueco pero fillo d una mai jajellón y catolico y dimpués ladislau iv os polacos esleyoron a esteban bathory esteban bathory aleixa a los rusos en tiempos d ivan o terrible y plega dica a rechión de moscú en os rusos renuncian a livonia a la muerte d iván o terrible os polacos plegarán a mantener una guarnición en o kremlin de y reconquieren smolensko novgorod severski y chernigov conquiestas confirmatas en por a tregua de anyatas y deulino y reconoixitas por o tractato de polanovo dimpués d una nueva guerra ruso polaca sindembargo contra suecia no pueden mantener posicion y dende os suecos preban de conseguir livonia en tiempos de gustavo ii adolfo de suecia dende dica i habió una guerra que remató con a tregua de altmark en a que suecia ocupó quasi tota livonia no pas a parte sudeste dita livonia interior y posicions en a costa polaco prusiana dende dica polonia se mantién en paz a la marguin d a guerra d as trenta anyatas os escayeiximientos de facioron que polonia dentrase en un proceso de decadencia irreversible primero estioron unas revueltas cosacas beluns d os quals se farán independients de polonia dimpués as invasions suecas en esclata a lo sud de kiev una revolución campesina y cosaca que ye esclafata por os polacos que consiguen reforzar a suya influencia a l ueste d o dniéper endizcando encara mes a los cosacos avezatos a autonomía y privilechios en chinero de bogdan khmelnitsky se fa esleyir hetmán mira de tener buenas relacions con os tradicionals enemigos tartres y con a suya aduya khmelnitsky diriche una important revuelta antipolaca en lviv ye setiato en esta revuelta cosaca fan mortaleras de catolicos senyal d identidat polaco debant d os rutens y d asquenazís que feban parte d o sistema politico polaco dimpués de bellas victorias cosacas o rei de polonia se vei obligato a fer concesions pero a guerra contina se plega a un inte de indefinición bells cosacos son vencitos y se sozmeten y khmelnitski vei que a unica salita pa o estato cosaco independient ye posar se baixo a protección d o imperio ruso cosa que demandó en y acceptó o zar aleixo i dos anyatas dimpués en con l alcuerde de perejaslav en o que os zaprogos acceptan a sobiranía d o zar y lo zar reconoixe as libertatz y institucions d o pueblo cosaco os rusos atacoron polonia en y con aduya d os cosacos prenen kiev smolensko y vilna tres anyatas dimpués a paz de nimieza de aturan as hostilidatz porque os suecos que son enemigos comuns d os dos bandos invaden polonia dende livonia en guerra entre polonia y suecia yera una luita succesoria entre dos brancas d a familia vasa o rei de polonia entre y yera chuan casimiro d a familia vasa os suecos prenen ciudatz importants de tot o país fueras de danzig y lviv varsovia ye presa por os suecos y recuperata por os polacos quantas vegatas entre y o tractato d oliva de confirma l abandono de livonia a suecia y posa fin a la guerra d o norte pero ixas tres anyatas d invasión sueca deixan senyal en a memoria colectiva polaca como o diluvio alavez o ducato de prusia aligato de suecia deixa d estar baixo sobiranía polaca en y consigue a cesión de territorios en a muga oriental con pomerania con tot y con ixo os polacos tornoron a fer a guerra en contra os rusos con aduya d os tartres por a tregua de andrusovo en os polacos habioron d abandonar smolensko as tierras a l este d o dniéper y kiev cedito por dos anyatas a los rusos pero que ya no tornará a polonia o imperio otomán invade polonia en y asetian lviv por o tractato de sorawno en os otomans se quedan con podolia polonia alavez ye un país arruinato y destruito chuan sobieski será o zaguer rei polaco con cierta gloria será un exercito polaco dirichito por sobieski qui en creba o setio de viena y fa fuyir a los otomans vencitos en kahlenberg dimpués polonia austria y venecia forman a santa liga contra o imperio otomán os polacos encara intervendrán en hongría vlaquia y podolia fan dentrar a rusia en a guerra a cambio d a cesión de kiev pa cutio polonia recupera podolia en a paz de karlowitz en chuan sobieski ye succedito por o elector de saxonia frederico augusto pa os polacos augusto ii o fuerte ye a primera vegata que esleyen a un prencipe alemán que amés ye un sobirán que ya reina y tien unas tropas bien preparatas o zar per o gran troba l inte de fer a guerra contra suecia con l aliganza de dinamarca polonia y saxonia en suecia ye atacata y carlos xii prene copenhagen fa retacular a los rusos dica narva y devanta o setio que os polacos y saxons fan en riga l anyata vinient os suecos invaden polonia y i serán dica amés d os saqueyos bi ha una epidemia de peste en en carlos xii consigue que a dieta esleiga como rei a estanislau leszczynski y dimpués engalza a augusto ii dica saxonia obligando lo a abdicar en dimpués s adreza contra rusia y s aliga con os cosacos de maceppa sindembargo os cosacos y suecos chuntos no pueden organizar sen bien l exercito sueco ye esclafato en a batalla de poltava y carlos xii se refuchia en o imperio otomán pero o gran ye o solo vencedor d a segunda guerra d o norte en entra en varsovia on torna a meter en o trono a augusto ii as tropas d ocupación rusas arbitran entre as faccions polacas a tutela rusa sobre polonia dura dica por o tractato de nystad suecia deixa a rusia livonia estonia ingria y o itsmo de carelia a muga ruso polaca debuixa un arco de cerclo dende riga dica kiev a la muerte d augusto ii en bi ha dos candidatos estanislau leszcynski a qui refirma francia y lo fillo d augusto ii a qui refirman austria y rusia o segundo candidato será esleito baixo presión rusa por una dieta marguinal y esdevendrá augusto iii estanislau queda rodeyato en dancig y fuye a guerra de succesión polaca contina entre francia y austria por o tractato de viena en estanislau renuncia a polonia en ixos tiempos polonia yera una camín de penetración en tierras alemanas y una base d a retaguardia rusa en os combates contra prusia por eixemplo en en zaguerías d a guerra de succesión d austria y en a guerra d as siet anyatas en l aragonés pedro pablo abarca de boleya y ximénez d urreya o conte d aranda yera embaixador d espanya en polonia estanislau augusto poniatowski descendient d os czartoryski ye esleito rei de polonia en y tien o refirme d a emperadriz caterina ii en os rusos intervienen en polonia con enchaquia de defender a las poblacions ortodoxas en os nobles catolicos forman a confederación de bar contra o rei encomenzando una guerra civil que ye desincusa pa que interviengan as potencias d arredol prusia austria y rusia que ocupan territorios en prenda ye o que se conoix como primer reparto confirmato o de chulio de con o tractato de sant petersburgo en estanislau augusto quiere fer reformas y estableix una comisión d educación nacional o primer menisterio d instrucción publica d europa a gran dieta elabora una constitución liberal votata o de mayo de os mainates s i oposan y piden a intervención d as tropas rusas cosa que permite o segundo reparto de polonia confirmato por o tractato de grodno o de chulio de en marzo de bi ha una insurrección que resiste tanto a prusians como a rusos pero ye vencita y o d octubre se produce o tercer reparto estanislau augusto abdicó o de noviembre de as tres potencias firman o de chinero de un tractato que proclama a fin de polonia finis poloniae napolión vence en a los prusians y en a los rusos con l aduya d as lechions polacas de friedland en a paz de tilsit con o zar aleixandre i constituye o gran ducato de varsovia como estato vasallo de francia con territorios de prusia habitatos por polacos corresponde a las partes prusianas d o segundo y tercer repartos de fueras d a redolada de byalistok y dancig y una parte d o primer reparto a denominación de gran ducato de varsovia estió porque as denominacions de polonia u reino de polonia yeran poco diplomaticas y molestaban a rusia potencia con a que s heba firmato a paz y una d as potencias que s heban repartito polonia heban firmato o de chinero de un tractato que proclamaba a fin de polonia y aboliban a suya denominación en austria ye derrotata en wagram y ye obligata a ceder a lo gran ducato a suya parte en o tercer reparto y una parte d o primer reparto zamosc car tarnopol ye cedito a rusia as tropas polacas d o gran ducato de varsovia son capitaneyatas por o sobrín d estanislau augusto joseph poniatowski muerto en y participan en as campanyas napolionicas de rusia y espanya en os setios de zaragoza combatió a lechión d a vistula en o congreso de viena de se produce o seiseno reparto de polonia aleixandre i ye sinyor d o gran ducato de varsovia y ye obligato a tornar posnania y torún a prusia tarnopol a austria y fer de cracovia una ciudat libre o gran ducato baixo sobiranía rusa recupera a denominación de reino de polonia encara que tamién ye conoixito como reino d o congreso dende os polacos tienen una historia diferent seguntes dependan d o imperio ruso d o imperio austriaco u d o reino de prusia a cultura polaca ye millor tractata en o imperio austriaco mes respectuoso con as minorías y con una monarquía catolica en o imperio ruso y en prusia a cultura polaca se veyerá menazata por campanyas de rusificación u chermanización os polacos son a mayoría en o reino de polonia y bi ha minorías rutenas en a rechión de chelm y lituanas a lo norte de suwalki pero tamién bi ha polacos en rusia occidental que antes heban estato d a unión polaco lituana a redolata de vilna y polacos ixemenatos por belarrusia volinia y podolia on son l aristocracia d a tierra as primeras anyatas de rechimen ruso son tranquilas o delegato d aleixandre i ye o suyo chirmán constantín casato con una polaca en se creya una universidat en varsovia seguindo funcionando a de vilna bi ha sociedatz secretas d oposición antirrusa o movimiento revolucionario d o sieglo xix plega t o reino a fins de bi ha una revolución en varsovia y s extendilla por tot o país o de chinero de a dieta proclama a caita d o zar nicolau i y nombra un gubierno nacional de miembros dende febrero de bi ha una guerra entre polacos y rusos coincidindo con una insurrección en lituania os rusos esclafan a revuelta polaca o de setiembre o cheneral paskievitch obliga a varsovia a capitular ye nombrato gobernador de polonia en prene mesuras contra os polacos como cerrar a universidat de varsovia fuera d o reino de polonia fa una represión crudel con execucions deportacions ta siberia traslado d a nobleza polaca ta o caucaso cierre d a universidat de vilna y uso d a luenga rusa en as escuelas y tribunals o rechimen autoritario podió evitar o contachio revolucionario de y duró dica a muerte de nicolau i en y de paskievitch en dimpués d a guerra de crimea encomienza en o reino de polonia una liberalización con o cheneral gortchakov y dimpués o polaco wielopokski en en sindembargo a liberalización creya impaciencia y en bi ha una insurrección en varsovia que s extendilla ta lituania en mayo dimpués d estar esclafato o movimiento en bi ha unatra represión mes dura encara as reformas de son anulatas cambían o nombre de reino de polonia por país d a vistula se rusifica a universidat de varsovia y se persigue l amostranza d o polaco a ilesia catolica tamién ye reprimita en son confiscatos os biens os monesterios son cerratos as asociacions relichiosas son disueltas y os bispes deportatos u encarcelatos no en queda garra entre y en meyo de varsovia construyen una seu ortodoxa dende a presión se relaxa amaneixen partitos politicos liga nacional partito nacionaldemocrata partito socialista polaco y partito socialdemocrata en as esleccions de a la primera duma dimpués d a revolución rusa de os escanyos d os países d a vistula van a los nacionaldemocratas y polacos son esleitos en a rusia occidental os polacos de prusia son ciudadans prusians y dende ciudadans d o imperio alemán esto lis da obligacions melitars y tamién dreito a voto en o reichstag bi ha deputatos polacos os gubiernos de berlín fomentan a chermanización con a escuela y l exercito y trayen pobladors alemans a los países polacos baixo control alemán encara que con alto coste os polacos son capaces de mantener se como pueblo diferent mantenendo lurs propiedatz lur luenga y lur relichión y tamién tienen mayor creiximiento demografico en o zaguer tercio d o sieglo xix o progreso industrial traye miners polacos ta l alta silesia on a lo prencipio no se mezclan guaire con os polacos autoctonos y obrers polacos ta la cuenta d o rhur a parte de polonia baixo poder d o imperio austriaco prene o nombre de galitzia cracovia ye proclamata como ciudat libre en o congreso de viena a ciudat libre de cracovia y s organiza como republica en a galitzia occidental a mayor parte d a población ye polaca y catolica en a galitzia oriental a mayoría d a población ye rutena y uniata pero una minoría polaca tien o poder politico muitos d os nobles propietarios d as tierras son polacos a nobleza polaca ye bien acollita por os habsburgo coinciden en estar catolicos y os habsburgo los aprecian por o suyo grau de civilización os polacos de galitzia no tienen tanto deseyo de fer sen independients como en o imperio ruso y i habrá politicos polacos que plegarán dica cargos altos a republica de cracovia ye ocupata de a o de febrero de un gubierno cracovián proclama una insurreción cheneral que s extendilla por tota galitzia pero os campesins rutens se rebelan contra os nobles polacos os austriacos intervienen esclafan a sublevación popular posan fin a las mortaleras y s anexionan cracovia dos anyatas mes tarde bells polacos de galitzia participarán en a insurreción hongara de en o polaco de galitzia genor goluchowski ye nombrato primer menistro d o imperio en o estatuto de galitzia reconoix o polaco como luenga oficial os polacos dominan a dieta de galitzia as universidatz de cracovia y lviv atrayen a los polacos de rusia y prusia dende galitzia fa parte de cisleitania dentro d o imperio austro hongaro ye dicir no pende d a parte hongara d o imperio en o parlamento de viena os polacos conservadors forman un partito de gubierno en bi ha polacos en os exercitos alemán austro hongaro y ruso en os imperios centrals ocupan os países d a vistula dependient d o imperio ruso y se n reparten l administración os alemans en varsovia y os austriacos en lublin as potencias centrals quieren fer que os polacos luiten contra os rusos pilsudski s alista en l exercito austriaco y aduya a la formación d un exercito polaco pro austriaco en os emperadors austriaco y alemán prometen a los polacos a creyación d un estato polaco con monarquía herediaria y constitucional a campanya de reclutamiento de no tien exito y o mesmo pilsudski desencantato ye engarcholato en magdeburgo en chinero de s instituye un consello d estato polaco que dimite en chulio en setiembre lo sucede un consello de rechencia encara en vigor en en estatos unitos o president wilson propone una polonia independient con acceso a la mar dimpués d a campanya pro polaca d ignacy paderewski en un comité nacional polaco s aplega en parís dende mayo de un exercito polaco participa en os combates en francia a revolución rusa permitió a los polacos obtener a independencia seis meses dimpués a guerra remata y se fa a reconstrucción de polonia prenendo como base l antigo reino d o congreso o de noviembre de o consello de rechencia estituito en transmite os poders a pilsudski engarcholato bells días antes y esdevient o comandant en cap de l exercito polaco mientres aguardan a conclusión d o tractato de paz os aliatos estableixen l enlace con varsovia vía dancig a traviés de territorio alemán unen a lo exreino polonia a l inte a galitzia occidental esgallata d austria con a creyación de checoslovaquia o de chinero de se constituye un gabinet d unión nacional baixo a presidencia de paredewski con a participación d os polacos que heban luitato en occident dimpués celebran eslecions en o exreino de polonia y galitzia occidental que conducen a la formación d un parlamento u dieta completata con os deputatos polacos de l antigo reichstag alemán y d o antigo parlamento de viena encara quedaba en suspensión a situación d a galitzia oriental o de febrero s adopta a primera constitución dan como prioridat a formación d un exercito polaco o gubierno bolchevique yera en disposición de recuperar os territorios perditos por rusia a mesura que se retirasen as tropas alemanas a retirata d os alemans yera una imposición de l armisticio de l de noviembre de l de febrero de l exercito polaco se troba debant de l exercito royo en brest litovsk y lo refusa ta l este pinsk y grodno son ocupatos y o d abril de jócef pisudski dentra en vilna en agosto os polacos son ya a l este de minsk y han conquiesto a galitzia oriental a los ucranians en o tractato de versalles d o de chunio de os aliatos trazan una muga entre alemanya y polonia seguindo o prencipio d as nacionalidatz o corredor polaco con pomerelia y a mayor parte de posnania son ceditas a polonia quedando prusia oriental aislata danzig que ye una ciudat de mayoría alemana en ixe corredor ye declarata ciudat libre quedan dos zonas d etnicidat problematica en as que celebrarán referendums o territorio de marienweder y allenstein que tienen una población polaca luterana y o l alta silesia con población chermanizata en a edat meya pero on plegoron inmigrants polacos pa treballar en as menas que se sumoron a los polacos autoctonos a parte d a muga con alemanya os aliatos s encargarán dimpués de debuixar a muga oriental quedando tamién en suspenso a situación de teschen disputato con checoslovaquia y que será resuelto por reparto o de chulio de mientres a guerra polaco sovietica o secretario d estato d o foreign office britanico en ixe tiempo lord curzon recibio o encargo de trazar a muga oriental de polonia encluindo os territorios historicos de mayoría polaca y indiscutiblement polacos fació o suyo treballo en aviento de linia curzon pero os suyos resultatos no fuoron acceptatos por os nacionalistas polacos que reclamaban galitzia oriental y volinia habitatas por ucranians y atros territorios habitatos por belorrusos amanando se a las mugas de dende fins de en l alta silesia topetan dos organizacions clandestinas a pow polska ornacicja wojskowa y bandas de guerrillers alemans dimpués d enfrentamientos os aliatos deciden en febrero de administrar un plebiscito un exercito de hombres reemplaza a las tropas alemanas o plebiscito d o de marzo de da votos a alemanya fendo votar a alemans silesians que viviban fuera y pa polonia en mayo as tropas regulars polacas preban de prener o control pero os guerrillers alemans contraatacan intervienen os aliatos y a sociedat de nacions o d octubre de decide a división de l alta silesia en abril de lanzan una ofensiva con a colaboración d o ucranián petliura y prenen kiev o de mayo o exercito royo reaciona a l inte y mijaíl tujachevsky abanza por belarrusia y iegorov y a caballería de semyon budyonny abanza en dirección ta galitzia os polacos retaculan en totz os frents os royos deixoron que os lituans ocupasen vilna en l inte que o exercito royo ye en a muga de prusia oriental se celebra o plebiscito d os districtos de marienwerder y allenstein o de chulio de y a mayoría prefiere depender d alemanya tamién se produce o reparto d o territorio de teschen entre polonia y checoslovaquia y o retoque d a muga en zakopane por decisión d os aliatos y encara que os polacos lo acceptan checoslovaquia no permite o transporte d armas ta polonia quan o d agosto o exercito royo s amana ta torún os polacos lanzan una contraofensiva o d agosto con refirme de francia y con gran exito o miraglo d a vistula o exercito royo se bate en retirata o d octubre de o cheneral lucjan z eligowski ocupó vilna o d octubre se firman os alcuerdes previos de paz que conducen a lo tractato de riga d o de marzo de a nueva muga ruso polaca ye muito a l este da linia curzon y ye un poquet mes buena pa os polacos que a d o reparto de a metat d os territorios habitatos por belarrusos son baixo sobiranía polaca y l atra metat baixo sobiranía sovietica en chinero de vilna queda anexionata a polonia y os aliatos lo reconoixen en marzo de o mariscal jósef pilsudski estió a prencipal fegura politica d a polonia d entreguerras heba dirichito as operacions melitars contra l exercito royo en a guerra polaco sovietica y yera mariscal dende a constitución polaca de de marzo de inspirata en a iii republica francesa no li pareixeba adequata a crisis economica en a que caye polonia en lo permite fer un golpe de estato en mayo de a lo prencipio ye bien recibito por os socialistas y os sindicatos a presidencia ye acomandata a lo suyo amigo moscicki pero en a practica pilsudski fa de dictador refirmando se en l exercito en proclama unatra constitución muito autoritaria a la muerte de pilsudski lo succede a ditadura melitar d o mariscal rydz smigly prencipal dirichent d os exercitos y lo coronel jósef beck menistro chermanofilo d afers exteriors antigos colaboradors de pilsudski en o rechimen melitarista polaco encara teneba buenas relacions con alemanya a la que heba aduyato en a desmembración de checoslovaquia obligando la a ceder o de setiembre a parte ueste de teschen en marzo de alemanya reclama o corredor de danzig hitler proposa que dancig siga adhibito a lo reich encara que permaneixendo economicament en polonia y tamién reclama un corredor entre pomerania y prusia oriental o gubierno polaco se niega o d agosto os menistros molotov y ribbentrop firman un pacto de no agresión chermano sovietico en moscú con un protocolo secreto que preveye repartir se polonia y permitir a la urss embadir atros países finlandia estonia letonia y norte de rumanía pa recuperar besarabia as tropas alemanas trescruzan a muga polaca l de setiembre a las d o maitín plegando en a linia narew vistula san o día a l atro l día l exercito sovietico invade as provincias orientals de vilna volinia y galitzia por haber abanzato mes d o previsto os alemans se firma unatro protocolo secreto o de setiembre as mugas se fixan por a linia curzon pero con vialystik y prcemysl a los sovieticos os alemans permiten que os sovieticos invadan tamién lituania y deixan que amés ocupen vucovina d o norte varsovia capetula o de setiembre as autoridatz sovieticas fan una gran limpieza etnica de polacos en os territorios que controlan un millón y meyo de polacos de bielorrusia y ucraína son deportatos ta cazaquistán y siberia y en primavera de fan una gran mortalera d oficials polacos prisioneros a mortalera de katyn con mes de asasinatos o reich s adhibe l antigo corredor de posnania que heba estato d alemanya dica pero tamién d amplas zonas d o centro de l actual polonia o cantón sudoriental de polonia forma o general government administrato dreitament por os alemans o gobernador cheneral tien a seu en cracovia en os territorios anexionatos os millons de polacos conviven con os alemans venitos d a urss y d os territorios ocupatos por os sovieticos alemans d a mar baltica y d a mar negra os alemans preboron de forachitar a los polacos d o corredor de posnania pero no podioron organizar bien a expulsión en o gubierno cheneral viven millons de polacos y os alemans prenen o poder de l administración y deixan a los polacos funcions subalternas os intelectuals os oficials de l exercito os integrants d a estructura administrativa son ninviatos a campos de concentración a población chodiga ye obligata a concentrar se en guettos y dende os guettos será ninviata a campos d exterminio bi ha una resistencia polaca ak armia krajowa o gubierno polaco en o exilio ye primero en rumanía y dimpués en londres dirichito primero por o cheneral sikorski muerto en soldados polacos refuchiatos pasan dende francia dica anglaterra en y luitan en l exercito britanico en por un tractato entre sikorski y moscú se forma un exercito polaco en a urss baixo o mando de wladyslaw anders formato por prisioners de guerra y deportatos d as rechions aneixionatas belorrusas y ucranianas dende a urss pasan ta irán y dende irán ta occident en y luitarán en montecassino y francia atro tercer exercito polaco se formará en a urss en a división kosciuszko que entra en polonia antes que os sovieticos estableixcan o de chulio de o comité de liberación nacional en lublin comité concebito por moscú como a prefiguración d o futuro gubierno polaco diferent d o gubierno en o exilio que refirman os angleses y americans o d agosto de os sovieticos plegan a lo vico de praga en a marguin dreita d a vistula chusto a lo canto de varsobia que ye en a marguin ezquierda a ak provoca una insurreción cheneral que os alemans tardan días en esclafar con victimas polacas os sovieticos no aduyoron a los habitants de varsovia y no abanzoron pon preferindo que as fuerzas polacas hostils a ellos en o futuro s enfeblisen en febrero de gran bretanya abandona a polonia a la suya suerte a urss consigue que os aliatos consideren a linia curzón como muga seria y pa cutio por atra part os sovieticos proposan que a muga chermano polaca se situe en a linia oder neisse en chunio de stanislas mikikajczyk cabo d o partito campesín polaco y succesor dica noviembre de accepta participar en un gubierno provisional d unidat nacional chunto con boreslaw vierut os puestos clau l interior y defensa son asignatos a los comunistas como se desveniba en totz os países d o frent oriental as esleccions chenerals previstas en a declaración sobre a europa liberata no se fan dica chinero de serán falseyatas y darán a victoria a los comunistas d o partito obrero polaco en chulio i habió discusions mes concretas sobre os cambios de mugas entre alemanya y polonia os angleses y americans acceptoron que os sovieticos deixasen baixo administración polaca a parte d a suya zona d ocupación situata a l este d a linia oder neisse pero sin acceptar que significase que deixase de fer parte d alemanya si que deixoron que a urss imposase o suyo criterio en prusia oriental dende meyatos de en os territorios d alemanya a l este d a linia oder neisse stettin neumark de brandemburgo y baixa silesia se forachita a los alemans que no heban fuito antes de l abance sovietico de chinero de as rechions que heban estato adhibitas a lo reich tornoron a tener a suya población polaca a minoría alemana quedó reducita a la de bellas zonas rurals de silesia on bi heba una población mezclata que seguntes as circumstancias se consideran alemans u polacos en os territorios ocupatos a los alemans asientan a polacos repatriatatos que heban estato deportatos ta siberia u cazaquistán u atros polacos forachitatos d os confins de bielorrusia u ucraína u mesmo treballadors polacos d europa occidental tot esto creba as estructuras tradicionals d a sociedat polaca chusto dimpués d as esleccions de mikolajczyk abandona polonia temendo por a suya vida wladyslaw gomulka ye alavez en o cobalto d o partito comunista que dende será o partito obrero unificato de polaco poup as reservas que amuestra enta a colectivización de l agricultura y a suya concepción d a vía polaca enta o socialismo fan que stalin lo acuse de titismo por ixo en wladyslaw gomulka ye substituito por boreslaw vierut miembro d o kchb que fa tot o que dicen en moscú gomulka será engarcholato a fins de dica fins de o deterioro d as condicions de vida fa que i haigan revueltas en poznan en chunio de kruschov da lo poder de nuevo a gomulka en octubre pero as reformas no sirven a situación economica contina degradando se y o rechimen se torna muito autoritario a fins de exclatan revueltas en bellas ciudatz gomulka ye substituito por edward gierek que será anyatas en o poder en a decada de i habrá inversions financiatas por occident que no servirán y rematarán en un gran endeudamiento en as huelgas de radom y atros puestos conducen a la creyación d o comité de defensa d os treballadors kor primera organización obrera no comunista y que prefigura o que será solidarnosc en octubre de karol wojtyla cardenal arcebispe de cracovia ye esleito papa y prene o nombre de chuan pavlo ii a ilesia catolica polaca en sale enfortita a prencipios de verano de o pre d os alimentos puya de sopetón y bi ha huelgas en tot o país lech wasa diriche a luita dende os astillers de gdansk gierek dimite en setiembre se funda a confederación solidarnosc y ye reconoixita legalment en octubre en octubre o lider d o poup ye o cheneral jarucelski o rechimen comunista pasa por una crisis y jarucelski proclama o d aviento de o estato de guerra se prohibe a confederación solidaridat y engarcholan a los suyos dirichents o estato d emerchencia remata en bi ha amnistías en y en en as autoridatz encomienzan o dialogo y bi ha mesas redondas en en as esleccions de chunio d ixe mesmo anyo solidarnosc triunfa con o d os escanyos d a dieta que no yeran reservatos a lo poup y escanyos sobre en o senato se fa un reparto de poder jarucelski ye esleito president d a república en chulio y se nombra en agosto primer menistro a tadeus mazowiecki conseller de lech wasa o de noviembre alemanya y polonia firman un tractato que garantiza a intanchibilidat d a muga establita en l oder neisse o d aviento resulta esleito president d a republica lech wasa en as esleccions lechislativas dioron mayoría a los excomunistas y a lo partito campesín polaco a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² s estima que en os polacos etnicos yeran d os habitants de polonia y s estima que as minorías autoctonas no polacas que i heba en yeran alemans belarrusos y ucraineses os caixubos son bells pocos mils y son consideratos como polacos por o gubierno muga con alemanya chequia eslovaquia ucraína belarrusia lituania y rusia provincia de kaliningrado amás de con a mar baltica administrativament polonia se trestalla en rechions clamatas voivodatos correspondients a territorios historicos os esportes mes practicatos son o fútbol l atletismo o baloncesto os esportes d hibierno y os esportes de motor a bandera d a unión europea tien dotze estrelas doratas sobre fundo azul definición heraldica as dotze estrelas son de cinco puntas y son en cerclo representando a unión d os pueblos d europa o suyo acomodo equivale a lo d as horas en a esfera d un reloch en distintas tradicions dotze ye un numero simbolico que representa a integridat encara que tamién ye o numero de meses de l anyo y o numero d horas que apareixen en a cara d o reloch o cerclo ye entre atras cosas un simbolo de unidat o numero d estrelas no ye relacionato con o numero de países que forman a unión por ixo a bandera no cambeya quan s enampla a unión europea a republica d estonia en estonio eesti vabariik u eesti ye un país d o noreste d europa y fa parte d a unión europea ue dende o de mayo de y d a otan dende o de marzo de constituita por una parte en o continent y un archipielago muga con o mar baltico a l ueste o golfo de finlandia a lo norte o estau baltico de letonia a lo sud y rusia a l este o pueblo estonio tien conexión lingüistica y etnica con o pueblo finés y o pueblo sami y conexions historicas y culturals con os países nordicos suecia dinamarca y noruega antiparte o idioma estonio una luenga fino ugrica d as luengas uralicas como o finés y l hongaro a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² a suya capital ye a ciudat de tallinn encara que estonia declaró a suya independencia d o imperio ruso o de febrero de y encara que a independencia fue reconoixita por a comunidat internacional o de febrero de en como conseqüencia d o pauto molotov ribbentrop entre a unión sovietica y o tercer reich en a segunda guerra mundial o país fue ocupato por l exercito royo y esdevenió a republica socialista sovietica d estonia dentro d a urss no recobró a suya independencia dica a disolución d a urss en encara que proclamó a suya independencia o de noviembre de ista no fue reconoixita por a comunidat internacional dica o d agosto de sindembargo en a suya historia estonia estió ocupata por atros países a qual cosa fa patent a influencia d alemanya dinamarca rusia u suecia en a cultura d estonia estonia ye un país muit plano con una altaria meya de metros y m d altitut maxima en a montanya suur munamgi situada en o cabo suroriental con un aria de km² estonia ye mayor que qualques países europeus como dinamarca u suiza as suyas dimensions s extienden km d este a ueste y km de norte a sud as islas oceanicas corresponden a d o territorio y o numero d islas y islotes ye d unas con dos que son pro grans pa formar os suyos propios condatos saaremaa sel y hiiumaa dago amás d as vormsi worms y muhamas moon mientres que os lacos ocupan o d a superficie d o país troban uns lacos y estanques beluns muit chicotz encara que o mas gran o laco peipsi en a buega con rusia tien km² numbrosos paúls y km de litoral maritimo accidentado por un gran numero de badías golfos y estreitos tamién i hai numbrosos lacos como que o peiper pihkwa y vrtsjrv as selvas cubren un d a superficie total os prencipals ríos d o país son os narva virgala parnu pltsamaa halliste navesti pedja emajgi kunda loksa jaggovel keghel y fickel en contrapartida a población ye relativament chicota en l anyo solament personas habitan estonia o que da una densidat de solament habitants km² a ciudat mas gran d estonia y tamién a suya capital ye tallinn an reside un tercio d a población personas atras grans ciudatz son a universitaria tartu habitants a industrial narva personas y a de veraneyo prnu personas prnu ye apreciada en estiu a causa d o suyo aire suau y a temperatura de l augua agradable que recuerda pro o litoral mediterranio a ciudat gran mas cercana a tallinn ye helsinki capital de finlandia que dista kilometros por o golfo de finlandia atras ciudatz cercanas son riga a km sant petersburgo a km y estocolmo a km o clima en estonia se divide entre l oceanico y o continental o factor prencipal que afecta o clima en estonia ye l ocián atlantico prencipalment a corrient d o golfo as actividatz ciclicas d o como en la parti norte d o ocián provocan variacions repentinas de temperaturas asinas como l aparición d aires fuertes y un gran libel de precipitacions mm anyo pa o clima maritimo o prencipal factor que caracteriza a diferencia climatica entre o litoral y as planas de l interior ye a distancia d a mar baltica en hibierno as corrients d aire mantienen o litoral mas calient mientres que l interior ye amán de c mas fredo en primavera ista situación s invierte as tierras d as planas calientan mas rapidament que as auguas d a mar baltica y mantienen a temperatura en l interior c mas calient d o que se da en o litoral o que no escayeixe en verano l hibierno en estonia ye rigoroso a meya en febrero ye de c a primavera ye suau y con pocas plevidas o verano ye relativament calient a meya de chulio ye de c y l agüerro ye larga y suau a temperatura meya a lo largo de l anyo en estonia queda entre c y c o día mas calient d a historia se convirtió en vru l d agosto de con c lo mas frío estió de c a jgeva o día de chinero de o clima en cheneral en estonia ye humido con una meya anyal de humedat relativa entre y a nieu que ye freqüent ye present entre y días por anyo y cubre entre tot l hibierno as tierras altas de l interior plega ocasionalment en as redoladas costeras y en as islas como que saaremaa estonia se riche por o sistema republicano de gubierno con un president trigau por cinco anyos por o parlamento unicameral o gubierno u poder executivo ye exerciu por o primer menistro designau por o president de conchunta con atros ministros con cartera l actual president d o país ye kersti kaljulaid y o primer menistro ye kaja kallas o poder lechislativo l exerce o riigikogu u asembleya d estau componiu por miembros trigaus sobre a base d o sistema proporcional os deputaus son trigaus por un periodo de quatro anyos por a suya parti o poder chudicial ye componiu por tribunals de primera y segunda instancia dencima d os quals se troba a riigikohus u corte nacional con miembros vitalicios trigaus por o parlamento a propuesta d o president estonia s ha convertiu en un d os primers países con voto electronico tanto pa as eslecions presidencials como que pa as parlamentarias estonia se troba trestallada en condatos en estonio maakond un condato ye endrezau por un gubernador nombrau por o gubierno nacional y que lo represienta en l ambito local o suyo mandato ye de cinco anyadas de durada asinas como o d o president y tien como función basica fer a connexión entre os departamentos d o suyo estau y os concellos d o suyo condato con o gubierno nacional o prencipal condato ye o de harju an ye a capital tallinn y an reside o d a población d estonia atros condados importants son os de prnu ida viru y de tartu mas d o d o pib estonio deriva d o sector de servicios d a industria y amán de d o sector primario agricultura incluida o sector de servicios practicament no existiba en la yera sovietica y obtenió un increyible y rapido creiximiento a l inicio d os anyos hue a industria ye qui pasa por un buen inte y creixe con taxas superiors a la os servicios o pib d estonia en quedó en billons de dolars con un creiximiento de l respective a a renta per capita ye de dolars estatounitenses y o libel de desemplego ye de solament o o libel d inversión plega a o d o pib y a deuda publica no pasa d o d o pib os prencipals productos agricolas son trunfa vechetals pescaus y leit por lo que fa a os sectors d a industria estonia que creixió o en o os prencipals estioron os d incheniería electronica fusta y derivaus textil tic y telecomunicacions estonia exporta de tot o que produz d os quals solament un tercio ye en servicios prencipalment turismo en as exportacions d estonia sumoron billons de dolars tenendo como prencipals productos d exportación y prencipals socios finlandia suecia alemanya letonia lituania y rusia teruel en catalán província de terol ye una provincia situata a o sud d a comunidat autonoma d aragón con capital en a ciudat de teruel a suya superficie ye de km² y a suya población ye de habitants d os qualos a quatrena parti viven en a capital a suya densidat de población ye de hab km² tien municipios d os qualos a metat son lugars de menos de habitants de cheografía monteriza o suyo clima ye un d os más duros d europa por a suya sequera y por as diferencias termals de graus en pocas horas en bellas epocas de l anyo en a capital os records de temperatura son de de chulio de y d aviento de a suya economía s alazeta prencipalment en o cautivo de cerials y en o torismo en o sector industrial no ha tenito un desembolique industrial completo en tien dos estacions d esquí chabalambre y valdelinars as dos en as sierras de chabalambre y gúdar a o sud d a provincia como reyación a la despoblación y a o baixo desembolique economico existe un movimiento ciudadán clamato teruel existe ta esbellurciar a provincia baixo martín xiloca cuencas meneras andorra sierra d arcos baixo aragón comunidat de teruel mayestrato sierra d albarrazín gúdar chabalambre matarranya daroca ye una ciudat aragonesa situata en a comarca d o campo de daroca a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² daroca ye situata en a fuesa de daroca una semifuesa con dirección nw se encaixada adintro d a depresión de calatayú y mont albán y con o río xiloca en lo suyo fondón daroca se situa a metros d altaria sobre o libel d a mar o suyo termin municipal muga con nombrevilla villanueva de xiloca val de forna val de sant martín val conchán forcallo manchons retascón y villarroya en o periodo andalusí daroca feba part d o districto de calatayú y fue fortificada por os tuchibís dende a segunda mitat d o sieglo ix pa defender se u estar prevenius d os banu qasi la reconquerió alifonso i d aragón o batallero en y li dió un primer fuero dimpués d a batalla de fraga y a muerte d o batallero a zaguera mención d un tenent ye d octubre de y daroca fue quasi abandonata por quasi seis anyadas daroca quedó despoblata dende mayo de l anyo encomienza a ser citato o tenent sancho inyiguez que ya heba estato tenent de daroca enantes a febleza d os almorabetz permitió a los cristians aragoneses de reocupar daroca remón berenguer iv li dió un segundo fuero en con este fuero daroca esdevinió a capital d a comunidat de daroca en se concede a daroca o dreito a celebrar ferias en o rei pero iv li dió o titol de ciudat en la edat meya i heba diez ilesias santa maría sant per sant andreu sant chuan santo domingo sant miguel sant chaime sant martín sant lorent y sant valero categoría principal chaca jaca en castellán ye una ciudat y municipio aragonés de uesca capital d a comarca de chacetania y d o partito chudicial de chaca tien una población de habitants en una superficie de km² ye situata a lo norte d a provincia en a dentrata d a val de l aragón a la uembra d o mont uruel en o pireneu central a metros d altaria sobre o ran d a mar y a una distancia de km d a ciudat de uesca a capital d a suya provincia iste municipio ye un d os millors puestos ta practicar os esportes d hibierno antimás d estar una población de gran vitalidat o municipio ye dividito en partes a on son distribuitos os vicos rurals de chaca a baixa val d estarrún o campo de chaca a garcipollera soduruel a val ancha a val estrecha a val d avena y a val d atarés claudio ptolomeu en o sieglo ii nombra iacca como una d as ciudatz de los vascons en a suya obra geographik úphégesis en o capítol en tiempos d al andalus u dominación musulmana d a peninsula iberica l antiga iacca yera despoblata u poco poblata a principios d o sieglo sieglo xi chaca yera un simple castrum y no una ciudat un texto de diz en latín d o castro que se diz chaca arredol de a mayor parte d os habitants d a ciudat de chaca yeran d orichen franco ye decir occitans bi ha un vico con nombre occitán burnau ye intresant o toponimo llano de samper probable castellanización recient de plano de sant per entre as instalacions esportivas de chaca cal destacar as pistas de chelo a viella ye una d as pistas de chelo mas antigas d espanya y en l anyo se contruyó o nuevo pabellón de chelo de chaca que prencipió a funcionar en l anyo categoría principal samianigo sabiánigo en castellán ye un municipio aragonés d a provincia de uesca situato a metros d altaria en sarrablo en a comarca de l alto galligo a km de distancia de uesca y tien una población de habitants a suya economía s alazeta en as industrias quimicas y en o torismo en o suyo termin municipal se troban buena parti d as ilesias de sarrablo o museu ángel orensanz y artes de sarrablo y o museu de debuixo d o castiello de larrés muga a lo norte con os municipios de biescas y yebra de basa a l este con fiscal y boltanya a lo sud con o municipio d as penyas de riglos a lo sudeste con a comarca d o semontano de balbastro y a l ueste con os municipios de candarenas chaca y villanuga samianigo ye situato entre a val d o río aurín y a cuenca d o curso meyo d o río galligo en a suya zona norte y entre vallibasa y a guarguera en a zona sud es decir abarca dende las sierras interiors d o pireneu dica las exteriors pasando por a depresión meya lo que fa que n tienga una gran variedat d ecosistemas y paisaches que se combinan con a rica arquitectura popular y relichiosa d iste termin municipal ye o mayor termin municipal de uesca con os suyos km² y o tercero d aragón dezaga d os de zaragoza y exeya a localidat de samianigo fue fundata por os romans amán de l actual ubicación entre os ríos galligo d as galias y aurín daurum por l oro que se i trobaba fa ya más de anyos en epoca d augusto pareixe que o más probable ye que o suyo nombre vienga d o cheneral román calvisio sabino a qui acomandoron a a pacificación d a zona dimpués d a conquiesta romana en un documento d o sieglo ii apareixe como sabiniacum más tardi en samianigo s encorpora a lo reino d aragón y ye allora quan apareixe documentato como savignaneco mientres a edat meya estió patrimonio d a corona y no pas d un sinyor feudal como atros lugars d a redolada a la fin d o sieglo xix samianigo encara yera un chicot lugar con bellas casas qualos habitants viviban d as suyas tierras y o suyo ganato quan a carretera que puyaba ta o balneyario de pandicosa y ta biescas s amilloró en y prencipioron a construir casas arredol d ista a lo suyo paso por o lugar de samianigo asinas con a plegata d a carretera y o ferrocarril en prencipió a creixer o lugar y esdevinió una ciudat adedicata a los servicios en prencipioron a instalar sen en o lugar industrias quimicas y de l aluminio aduyatas por a presencia d o ferrocarril as centrals electricas y a situación cheografica gracias a istas empresas a población d o lugar puyó dende habitants dica quasi en menos de anyadas a lo prencipio d o sieglo xx samianigo yera un chicot lugar que nomás teneba habitants con a plegata d o ferrocarril y d as industrias instalatas en o lugar a población puyó muito debito a la plegata d inmigrants venitos d a resta d a val y sobretot de difuera d aragón en iste censo se denominaba saviánigo y el puente entre o censo de y o anterior crexe o termin d o municipio porque incorpora a sardas y recibe una parti de cartirana entre o censo de y o anterior crexe o termin d o municipio porque incorpora a acumuer cartirana chesera una parti de ena una parti de guasa una parte de oliván orna de galligo senegüé y sorripas y xabarrella entre o censo de y o anterior crexe o termin d o municipio porque incorpora a una parti de a guarta a economía de samianigo s alazeta en os servicios o torismo as industrias metalurchica quimica y farmaceutica y a enerchía a industria electroquimica aragonesas establita en y a fabrica d aluminio alcoa establita en son encara hue dos d os pilars d a economia d a capital sarrablesa ya en os aos s establió tamién a empresa farmaceutica bieffe medital en o municipio chunto a lo lugar de sorripas creyando tamién atra fuent de treballo ta la val por atra parti tamién ye important o sector d a enerchía por meyo d a producción d electricidat y gas natural a casa d o sieglo xix conoixita como casa batanero ye a seu d o museu d artes de sarrablo iste museu fue inagurato en a planta baixa reproduce as diferents cambras d una casa pirenenca con totz os suyos trastes en o segundo piso bi ha salas adedicatas a las fainas artesanals que se feban d antes más en l antigo granero s ha instalato un espacio ludico adedicato a pedrón o famoso diaplet de sarrablo en samianigo se troba tamién pirenarium o parque d os pireneus ye un parque tematico con maquetas d o pireneo y d a resta d aragón en miniatura y ye situato en os viellos cuartels de l exercito a ciudat ye mui ligata a lo esporte en cheneral y especialment a lo ciclismo ye famosa por estar o scenario d una d as pruebas ciclistas amateurs más importants d o mundo dita quebrantahuesos a quala sería una etapa tour de categoría especial por os puertos de montanya que se i pasan a sobén etapas d a vuelta a espanya rematan prencipian u pasan por a localidat s han feito incluso campionatos d espanya de profesionals pasando los millors ciclistas d o mundo como miguel induráin entre atros o fútbol ye representato por o agrupación deportiva sabiánigo categoría principal irlanda ye un país d o norueste d europa que fa parte d a unión europea ue d as nacions unitas d a osce e d a ocde a suya constitución dice que o nombre d o estau ye éire en irlandés u bien ireland en anglés o suyo territorio albarca alto u baixo cinco seisenos d a isla d irlanda l occidental d as clamadas islas britanicas contra la costa d o norueste de europa l atro seiseno pertoca a irlanda d o norte una rechión administrativa d o reino unito y parti d a provincia irlandesa historica de ulster a población d irlanda ye de en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² a capital d o país ye a ciudat de dublín dende a declaración d independencia d o país d antis más estió una colonia britanica o d abril de l actual presidenta d irlanda ye michael d higgins y o primer menistro ye micheál martin dende chunio de l articlo quatreno d a constitución irlandesa adoptata en l anyo diz que o nombre d o estato ye éire u en anglés ireland ta totz os propositos oficials incluindo as relacions internacionals y atros documentos legals o gubierno irlandés fa servir o nombre direland amás d emplegar éire ta os documentos escritos en luenga irlandesa as institucions d a unión europea siguen o mesmo patrón dende que o irlandés fue acceptato como luenga oficial d a unión l de chinero de y dicen a l estato éire ireland como os nombres oficials que emplegan ta o pasaporte irlandés o nombre d a isla tien o suyo orichen en o irlandés antigo ériu en irlandés moderno éire que significa o mesmo que o termin chermanico land ériu d o protocelta werj que tamién cheneró lo galés iwerd mar d irlanda orichinalment significaba gordaria relacionato con a fertilidat os celtas deciban éire a la población irlandesa y asinas a tierra principió a ser conoixita como tierra de l éire u éireland que derivó en l actual ireland irlanda hue en día o nombre oficial d o estato ye irlanda ireland en anglés y éire en luenga irlandesa republica d irlanda republic of ireland u poblacht na héireann ye como apareixe en os textos oficials bi ha una leyenda toponimica que relaciona o nombre d os irlandeses y irlanda con os ibers y que curiosament se troba en a grant cronica d espanya compilación historica de chuan ferrández d heredia a isla d irlanda tien una superficie de km² d os qualos un corresponden a la republica km² y a resta a irlanda d o norte muga a l ueste con l ocián atlantico a lo noreste con a canal d o norte a l este con a mar irlandesa que se conecta a l ocián por meyo d a canal de sant chorche y d a mar celta o relieu d irlanda ye suaument accidentato por diversos monts o punto más alto ye carrauntoohil con m por o suyo aislamiento dende a fin d o würm respecto a las arias continental y incluso respecto a la gran bretanya a fauna terrestre autoctona ye pobra rabosas furons liebres y poquetz ciervos constituyen as prencipals especies bi ha un escaso numero de reptils nomás existe un reptil actoctono a sargantana zootoca vivipara a fauna d aus y mamifers anfibios tamién se troba redueita por a depredación l alca chigant l au que en un primer inte yera dita pingüín encara que no perteneixeba a la família d os pingüins australs s extinguió en o sieglo xvii debito a lo clima templato ocianico moderato por a corrient d o golfo o clima relativament templato y l alta humidat reforzata por la presencia d abundants torbas a isla ye quasi cubierta de tot por praus a on predomina a tefla simbolo nacional y tradicional d a cultura irlandesa a torba se forma a partir d a descomposición de plantas como a molsa os praus irlandees poseyen una color verda intensa que ha feito que irlanda a sobén se diga o verde erin actualment quedan poquetas selvas en irlanda dica la edat meya gran parti d éire yera igual que as atras islas britanicas cubierta de selvas caducifolias d especies como os caixicos carrascas albernices y urmos gran parti d aquellas selvas fuoron tallatas por os invasors angleses ta a estendillar os pastos d ovín y a construcción de vaixiellos con a revolución industrial os angleses accentugaron a deforestación en emplegar a fusta tamién como carbón vechetal a republica d irlanda se subdivide en condatos istas divisions s emplegan en contextos politicos culturals y esportivos as circumscripcions d o dáil se somenten a las mugas d os condatos y por tanto os condatos con más población tienen más circumscripcions electorals pero as circumscripcions no han de crebar as mugas contals os irlandeses son o pueblo autoctono d irlanda y son un pueblo celta d a branca gaelica encara que a mayoría d os irlandeses actuals sigan alofonicos y parlen o dialecto irlandés d a luenga anglesa historicament os gaels irlandeses han asimilato a pueblos celtas britonicos a pictos a invasors vikingos y anglo normandos bi ha una minoría protestant que va desapareixendo poquet a poquet y que ye d orichen anglés u escocés como os protestants de l ulster irlanda ha tenito un gran fluxo d inmigrants d os nuevos estatos d a unión europea s estima que inmigrants han plegato dende polonia lituania letonia y estonia a comunidat asiatica ye d alto u baixo presonas y a nicheriana de bellas presonas o irlandés una luenga d a branca goidelica d as luengas celticas yera o solo idioma parlato en a isla dica la imposición de l anglés en os ambitos oficials y la perduga de prestichio d o gaelico convertito en una parla popular hue en día dende a proclamación d a republica ye cooficial con l anglés en tot o territorio y contina estando a luenga mayoritaria d os territorios conoixitos como gaeltachtaí plural de gaeltacht encara que se troba en situación de retacule a tamas d os esfuerzos d o gubierno ta fomentar la en as atras zonas o ran de conoiximiento varía muito seguntes as estatisticas pero en cheneral se puet decir que l anglés ye mayoritario en quasi tota la isla l aprendizache d o irlandés ye obligatorio en a educación primaria y segundaria d o estato en zaguerías de o parlamento britanico vota una lei acta de gubierno d irlanda de de lloyd george que divide a isla en dos partz cadaguna autonoma y con estructura confederal pa asegurar a supremacía d os protestants a delimitación d irlanda d o norte de no incluye os tres condatos de l ulster mes catolicos donegal monaghan y cavan manimenos os grans terratenients consiguen que os condatos de fermanagh y tyrone de mayoría catolica queden en irlanda d o norte chunto con os quatre de mayoría protestant de antrim down armagh y londonderry pa dar lis una viabilidat economica as eleccions dan una mayoría a los unionistas en o norte y a lo sinn fein en o sud os miembros d o sinn fein esleitos se constituyoron en asambleya d irlanda u dail eireann y negocioron con o gobierno de londres y en zaguerías de se concede una quasi independencia a un irish free state u estato libre d irlanda formau por condatos de mayoría catolica acceptando que os condatos protestants d irlanda d o norte sigan unius a lo reino unito y a existencia d un vinclo d o estato libre d irlanda con a corona os republicans protestan pero en l anyo os votants dan mayoría a los qui son partidarios d o tractato una part de l ira y de valera se niegan a acceptar o tractato en en chunio de esclata una guerra civil o d aviento de o estato libre d irlanda se secesionó d o reino unito o nuevo estato teneba o status de dominio d a commonwealth a secesión se produció d alcuerdo con o tractato o d aviento o parlamento d irlanda d o norte demanda a chorche v de seguir dependendo d o reino unito despartindo se oficialment d o estato libre d irlanda os partidarios d o tractato vencen y en l anyo de valera deposa as armas preferindo actual adintro d o rechimen politico plegando a estar chefe de gubierno en en l anyo una nueva constitución instaura un estato republicán de facto dito eire encara que se concede a la ilesia catolica un puesto privilechiau en esta constitución se contempla una futura posible unificación con irlanda d o norte pero dica ixe inte se precisa que as leis votadas en o parlamento de dublín s aplican en o territorio que controla ye dicir l anterior estato libre d irlanda eire se mantenió neutral en a segunda guerra mundial en abril de fue proclamada la republica d irlanda y en o mesmo anyo o parlamento de westminster la reconoixió comprometendo se tamién a no cambiar o estatuto d irlanda d o norte sin o consentimiento d os suyos habitants finlandia oficialment republica de finlandia en finés suomi u suomen tasavalta en sueco finland u republiken finland ye un país miembro d a unión europea dende y situau en o nordeste d europa tiene buegas a o ueste con suecia a o este con rusia y a o norte con noruega por o ueste y o sud ye rodiada por o mar baltico que la desepara de suecia y estonia cruciando os golfos de botnia y finlandia respectivament a capital y ciudat mas important d o país ye helsinki en finlandia contaba con una población de millons d habitants en un aria de km² a más gran parte d a población d o país se concentra en l extremo sud en a costa d o golfo de finlandia y a suya redolada incluindo l aria metropolitana d helsinki finlandia ye o sexto país mas extenso d europa y cuenta con una densidat poblacional baixa de habitants por km² o que convierte a o país en o segundo de menor densidat poblacional d a unión europea a más gran parte d os fineses charran finés u finlandés como a suya luenga materna a quala ye una d as pocas luengas oficials d a unión europea que no descienden d a familia indoeuropea a segunda luenga oficial de finlandia ye o sueco charrau como luenga materna por un d a población finlandia estió parte de suecia dica que en estió anexionada por a rusia imperial pasando a estar o gran ducau de finlandia autonomo dica quan obtenió a independencia actualment finlandia ye una republica parlamentaria y democratica y ye miembro d as nacions unidas dende asinas como d a unión europea dende a economía de finlandia ye una d as mas prosperas en o continent basando se en os importants sectors de servicios asinas como de manufactura en o país existe un estau de buenpasar asinas como una politica altament democratica y con libels sumament baixos de corrupción l orichen d o nombre suomi finlandia ye incierto pero una d as propuestas mas acceptadas ye que deriva d a parola proto baltica em tierra a suya ortografía ye muit semellant a o termin saami forma en a quala se denomina o pueblo lapón amás d os parients mas proximos d o finés estonio soome iste nombre s utiliza asinasmesmo por qualques idiomas balticos como o letón y o lituano somija y suomija respectivament situada aproximadament entre as latitutz y n y as longarias y e finlandia ye un d os países mas septentrionals d o mundo d as capitals mundials solament reykjavík se troba mas a o norte que helsinki a distancia dende o punto mas a o sud hanko en uusimaa a o mas a o norte nuorgam en laponia ye d kilometros finlandia tiene uns lacos y islas o suyo laco mas gran saimaa ye o quarto mas gran d europa a rechión d os lagos de finlandia ye l aria con mas lacos d o país muitas d as prencipals ciudatz d a zona sobre tot tampere jyvskyl y kuopio se troban amán d os grans lacos a mayor concentración d islas se troba en o sudueste gran parti d a cheografía de finlandia ye o resultau d a edat de chelo os glaciars yeran mas gruesos y duroron mas astí en comparanza con a resta d europa os suyos efectos d erosión han deixau o paisache finés en a suya mayor parti plano con pocos pueyos y menos montanyas o suyo punto mas alto l halti a metros se troba en l extremo norte de laponia en a buega entre finlandia y noruega a montanya mas alta que o suyo pico ye enterament en finlandia ye ridnitohkka a m dreitament adchacent a halti habendo estau comprimiu baixo l enorme peso d os glaciars o terreno en finlandia ye aumentando a causa d o rebote post glacial l efecto ye mas fuerte arredol d o golfo de botnia an a tierra s eleva constantment arredol d cm por anyada como que resultau o viello fondo marino se convierte poco a poco en tierra ixuta a superficie d o país s expande en uns kilometros quadraus per anyada en termins relativos finlandia s eleva dende a mar o prencipal factor que influye en o clima de finlandia ye a posición cheografica d o país entre os paralelos norte y en a zona costera d o continent euroasiatico en a clasificación climatica de kppen toda finlandia se troba en a zona boreal caracterizada por veranos calidos y hibiernos chelaus dentro d o país a temperatura vareya considerablement entre as rechions costeras d o sud y l extremo norte amostrando caracteristicas tanto de clima maritimo como continental finlandia ye pro amán de l ocián atlantico como pa estar calentada de contino por a corrient d o golfo a corrient d o golfo se combina con os efectos moderadors d a mar baltica y numerosos lacos interiors pa explicar o clima inusualment calido en comparanza con atras rechions que comparten a mesma latitut como alaska siberia y o sud de gronlandia os hibiernos en o sud de finlandia quan a temperatura meya diaria remaneix por baixo de c gosan durar uns días y en l interior a nieu gosa cubrir a tierra dende finals de noviembre dica abril y en as zonas costeras como helsinki a nieu a ormino cubre a tierra dende finals d aviento dica finals de marzo mesmo en o sud as nueitz d hibierno mas duras pueden fer que as temperaturas baixen a c encara que en arias costeras como helsinki as temperaturas por baixo de c son raras os veranos climaticos quan a temperatura meya diaria remaneix por alto de c en o sud de finlandia duran aproximadament dende fins de mayo dica meyaus de setiembre y en l interior os días mas calidos de chulio pueden aconseguir mas de c en o norte de finlandia particularment en laponia os hibiernos son largos y fredos mientres que os veranos son relativament calidos pero curtos os días d hibierno mas severs en laponia pueden fer que a temperatura baixe a c l hibierno d o norte dura uns días con una capa de nieu permanent dende meyaus d octubre dica prencipios de mayo os veranos en o norte son pro curtos solament de dos a tres meses pero encara se pueden veyer temperaturas maximas diarias por alto d os c entre as ondas de calor o clima finés ye adequau pa o cautivo de cerials solament en as rechions mas meridionals mientres que as rechions septentrionals son adequadas pa la cría d animals una quatrena parti d o territorio de finlandia se troba dentro d o cerclo polar arctico y o sol de meyanueit se puede experimentar entre mas días quanto mas a o norte se viacheya en o puesto mas septentrional de finlandia o sol no se mete entre días consecutivos entre o verano y no sale en absoluto entre días entre l hibierno finlandia conta con arredol de millons d habitants y tiene un promeyo de densidat de población de habitants por kilometro quadrau isto la fa dimpués de noruega y islandia o país con a población mas espardida en europa a distribución d a población ye muit desigual ya que a población se concentra en a plana costera d o sudueste arredol d un vive en lugars y ciudatz estando millons qui viven en l aria metropolitana d helsinki en laponia en cambeo a densidat de población ye de solament personas por kilometro quadrau os quasi anyos d asociación de finlandia con o reino de suecia prencipioron en con a introducción d o cristianismo por o rei erik ix de suecia encara que orichinalment estió o sueco a luenga dominant de l administración o finés recuperó a suya relevancia entre o resurtimiento nacionalista de dimpués d a publicación d a epopeya nacional de finlandia o kalevala por elias lnnrot a guerra civil finesa contina estando l evento mas controvertiu y emocional en a historia d a finlandia moderna dica o sieglo xiv o territorio finés estió disputau por o reino de suecia y a republica de nóvgorod en as guerras sueco novgorodenses quedando o territorio finés dividiu entre todas dos potencias en o sieglo xv nóvgorod fue anexionau a o principau de moscú y nuevament esclató o conflicto con o reino de suecia clamau guerra ingria y que deixó a suecia como potencia dominant d o territorio finés entre y se desembolicó a clamada gran guerra d o norte en a quala suecia perdió territorios y influencia en o territorio finés que pasó a formar parte d a rusia imperial manimenos os conflictos militars con suecia continoron en esclató a clamada guerra finesa que dio como resultau l anexión de finlandia por o zar aleixandre i creyando o gran ducau y asumindo o mandato como o primer duc o ducau de finlandia duró dica finals de o d aviento d ixe anyo poco dimpués d a revolución bolchevique en rusia finlandia declaró a suya independencia en o país experimentó una breu pero amarga guerra civil que conmocionó a suya scena politica entre anyos finlandia en a segunda guerra mundial finlandia libró tres guerras a guerra d hibierno a guerra de continación y a guerra de laponia as dos primeras estioron contra a urss y a tercera contra l alemanya nazi entre a segunda guerra mundial finlandia luitó contra a unión sovietica en dos ocasions a guerra d hibierno emparada en chicota medida por voluntarios de suecia como respuesta a l agresión y invasión por parte d a unión sovietica que buscaba expandir se dimpués d invadir as republicas balticas y de nuevo en a guerra de continación de con emparo considerable de l alemanya nazi dimpués d haber estau abandonada por os países aliaus d a segunda guerra mundial en a suya luita contra a unión sovietica a iste conflicto siguió a guerra de laponia en a quala finlandia fació fuera a os alemans d o norte de finlandia os tractaus sinyaus en y con a unión sovietica tenioron como conseqüencia una serie de compromisos politicos asinas como concesions territorials finlandia perdió mas d o d o suyo territorio y a suya segunda ciudat viipuri amás un numero considerable de personas habió d estar evacuau y realochau en atras partes d o país veyer republica socialista sovietica carelo finesa manimenos as concesions politicas y territorials asinas como d as indemnizacions de guerra imposadas finlandia nunca estió ocupada por os sovieticos y remanió a o ueste d o clamau telón d acero se veiga finlandización finlandia no prenió parte en a guerra fría en garra d os dos bandos estando neutral entre tot o conflicto dica a extinción d a urss y a suya partición en republicas en porkkala una base cedida en virtut d as clausulas d o tractau de paz estió tornada por a unión sovietica en a disolución d a unión sovietica y a suya partición en quince republicas en cambió a situación cheopolitica de finlandia deixando sin efecto os compromisos politicos contraitos con a urss o que tenió como conseqüencia una mayor integración de finlandia en europa d iste modo dentró en a unión europea en finlandia se trestalla en rechions clamadas en finlandés maakunta y en sueco landskap as diez ciudatz mas importants son o esporte nacional ye o pespallo pero os mes practicatos son os esportes d hibierno o fútbol y l atletismo an que estioron famosos os fineses voladors hannes kolehmainen paavo nurmi ville ritola volmari iso hollo y albin stenroos y lasse viren antimás tien una gran tradición en prebas de lanzamiento sobretot en tirada de chavalina con siet medallas d oro en os chuegos olimpicos y muitos atletas campions d o mundo y d europa entre os que destacan tero pitkmki tapio korjus arto hrknen aki parviainen seppo rty y kimmo kinnunen entre d atros a gastronomía de finlandia ye conoixida por combinar os productos tradicionals d o país con as tecnicas y o estilo de la cocina continental contemporania con una creixent presencia de l alta cocina por a situación y a historia d o país o suyo cocina ha recibiu influencias de las cocinas sueca y rusa y en o sieglo xx recibió l aportación que trayioron os refuchiaus de carelia as carnes de cochín y vacuno y de reno en o norte asinas como o pescau d augua dulza y d a costa tienen un paper important en os platos tradicionals mientres que seguntes as rechions se puede rechistrar amás a presencia de distintos vechetals tuberclos y fongos i hai una considerable afición a las carnes de la caza alce ciervo y aus con freqüencia s utilizan cerials integrals mestura hordio cibada tamién s emplegan distintos lulos anayons anayons royos anayons agros moras arcticas y arto amariello pa acompanyamiento d a minchada prencipal u pa la elaboración de postres a leit y os suyos derivaus s utilizan no solament como bebida sino tamién en numerosas recetas en la cocina tradicional s usaban napos y atros tuberclos europeus que siguen consumindo se pero igual que en atros países europeus a trunfa se convirtió en l alimento basico preferiu dimpués d a suya introducción a partir d o sieglo xvi virollas tipicas son a republica de malta ye un chicot país y estato islenco densament poblato d o sud d a unión europea ye formato por un archipielago situato en a mar mediterrania a o sud d italia entre a isla de secilia y o país africán de tunicia debito a la suya situación estratechica as islas han estato gubernatas y letigatas por diversas potencias mientres os sieglos en o rei carlos i d espanya donó istas islas a os caballers hespitalers en ixe inte conoixitos como orden de sant chuan de cherusalem y rodas ya que solimán i o magnifico los heba expulsato de lurs fortificacions en rodas por ixo a orden d o hespital tamién se clama orden de malta o papa climent vii cedió a os hespitalers de malta tamién tripoli a condición d estar neutrals en os conflictos entre nacions cristianas en soldatos otomans de solimán i o magnifico sitioron malta pa anexionar la a o imperio otomán dimpués d a derrota turca os espanyols y os turcos dixoron de prebar controlar tota a mar mediterrania pa protecher a isla d atros desembarcos turcos se costruyó una ciudat fortificata en a peninsula d o mont sceberras baptizata como la valetta en honor a o gran mayestre jean parison de la valette a presencia hespitalera remató quan napolión conquerió a isla en a republica de lituania u lituania ye un país a lo norte d europa que fa parte d a unión europea ue situato chunto a lo baltico muga a lo norte con letonia a l este con belarrusia y a lo sudueste con polonia y la provincia oblast rusa de kaliningrad os lituans etnicos son a mayoría d a población tamién bi ha polacos rusos y chodigos asquenazís os polacos se distribuyen por a zona sureste mugant con bielorrusia y por a redolata d a capital vilnius manimenos en vilnius a suya redolata bi ha chent que parla polaco dende muitas cheneracions pero que se consideran lituans a población chodiga asquenazí se veyó reducita a pocos mils por as mortaleras d a segunda guerra mundial administrativament lituania se divide en condatos corresponents a territorios historicos l esporte mes popular de lituania ye o baloncesto lituania estió a seu d o eurobasket disputando se hi partitos dende o d agosto dica o de setiembre en as ciudatz de klaipda iauliai panevys alytus vilna y en kaunas o reino de suecia u suecia ye un país d europa que fa parti d a unión europea ue muga con noruega en o norte dinamarca en o sudueste y finlandia en l este ye un toponimo derivau d o etnonimo d o pueblo chermanico que i predominó quan forachitoron a los godos los suecos o toponimo ye documentau en aragonés por primera vegada en a grant cronica d espanya compilación historica empentada por chuan ferrández d heredia situau en o norte d europa suecia limita a o este con a mar baltica y o golfo de botnia dando le a o país una larga linia costera que forma a parti iste d a peninsula escandinava a o ueste se troban os alpes escandinavos skaderna os quals forman una buega natural con noruega a o nordeste limita con finlandia a o sudueste con os estreitos de skagerrak kattegat y resund que lo deseparan de dinamarca alemanya polonia rusia lituania letonia y estonia amás ye connectau con dinamarca por o puent d resund con una superficie de km² suecia ye o país mas gran d o mundo ye o cinqueno mas gran d o continent y o mas gran d europa d o norte a suya grandaria ye un poquet mas gran que o estato de california y semellant a o d uzbekistán con una población de mas de millons d habitants l altitut minima de suecia se troba en a badía d o laco hammarsjn amán de kristianstad con metros baixo o libel d o mar l altitut maxima d o país ye en o mont kebnekaise con m o territorio sueco tamién comprende unas islas d as qualas contan con una población permanent gotland land orust hisingen y vrmd son as islas mas grans d o país en a suya mayoría o territorio sueco ye plano con excepción d a zona ueste an surten os alpes escandinavos a mayor parti de suecia tiene un clima atemperau manimenos a suya latitut norte con quatro estacions distintas y temperaturas suaus entre tot l anyo l hibierno en l extremo sud gosa estar feble y se manifiesta solament a traviés de qualques periodos mas curtos con nieu y temperaturas baixo zero l agüerro bien puede convertir se en primavera allí sin un periodo definiu d hibierno o país se puede dividir en tres tipos de clima a parti mas a o sud tiene un clima oceanico a parte central tiene un clima continental humido y a parte mas a o norte tiene un clima subarctico manimenos suecia ye muito mas calida y ixuga que atros puestos en una latitut semellant y mesmo bella cosa mas a o sud prencipalment a causa d a combinación d a corrient d o golfo a temperatura mas alta nunca rechistrada en suecia estió de c en mlilla en mientres que a temperatura mas freda nunca rechistrada estió de c en vuoggatjlme o de febrero de a causa d a gran latitut de suecia a duración d a luz d o día vareya muito a o norte d o cerclo polar arctico o sol nunca se mete en verano y nunca sale en hibierno manimenos en a capital estocolmo que se troba mas a o sud a luz d o diya dura mas de horas a fins de chunio pero solament arredol de horas a fins d aviento suecia naixió como país independient y unificau entre a edat meya desembolicó una administración moderna centralizada dende o reinau d o rei gustavo i en o sieglo xvi en o sieglo xvii o país extendió os suyos territorios y formó l imperio sueco a mayoría d os territorios conquerius difuera d a peninsula escandinava los perdió entre os sieglos xviii y xix a rechión oriental de suecia l actual finlandia estió conquerida por rusia en a zaguera guerra en que suecia s embrecó ocurrió en quan suecia obligó noruega a formar a unión personal con suecia que disolvió en dende suecia ha estau en paz y ha adoptau una politica exterior de neutralidat en tiempo de guerra suecia se trestalla en condatos clamaus ln as diez ciudatz mas importants son a gastronomía sueca siempre ha estau baixo a influencia d o clima y os recursos disponibles en as diferents rechions d o país como que a d atros países escandinavos dinamarca finlandia y noruega ye tradicionalment sencilla o pescau a carne y as trunfas son os ingredients basicos pa elaborar a mayoría d as tipicas recetas suecas entre os platos mas famosos d o país destacan as mondonguillas suecas kttbullar tradicionalment servidas con salsa trunfas bullidas y con mermelada d anayons royos tamién o lutfisk y o smrgsbord o knckebrd ye o pan tradicional sueco y s ha desembolicau en muitas variants contemporanias o reino de noruega u noruega en bokmal kongeriket norge en nynorsk kongeriket noreg ye un país d europa situato a lo norte d a peninsula escandinava muga con suecia rusia y finlandia se crei que o toponimo se puet interpretar dende o norrén antigo y significaría a ruta d o norte a forma noruega ya se puet leyer en aragonés en o libro d el trasoro en atra part d o mesmo libro parlan de norue como una tierra a continación d armagh de dublín y de caiseal que bell autor ha interpretau como noruega o clima costero de noruega ye excepcionalment suau en comparanza con arias en latitutz semellants en atras partes d o mundo con a corrient d o golfo pasando dreitament frent a las arias d o norte d a costa atlantica calentando de contino a rechión en l hibierno a causa de l alta latitut de noruega i hai grans variacions estacionals d a luz d o día dende finals de mayo dica finals de chulio o sol nunca baixa d o tot debaixo de l horizont en as arias a o norte d o cerclo polar arctico d astí a descripción de noruega como a tierra d o sol de medyanueit y a resta d o país experimenta un maximo de horas de luz por diya por contra dende zaguerías de noviembre dica zaguerías de chinero o sol nunca s eleva por alto de l horizont en o norte y as horas de luz son muit curtas en a resta d o país a temperatura meya mensual de chinero oscila entre os en finnmarksvidda y os en as zonas costeras exteriors de srlandet y vestlandet en chulio a temperatura meya vareya de arredol d o fiordo d oslo a en as tucas mas granizas de jotunheimen a temperatura mas alta medida en noruega ye en nesbyen y a temperatura mas baixa ye en karasjok a temperatura meya mensual mas alta se midió en oslo en chulio de y aconsiguió os mientres que a temperatura meya mensual mas baixa se rechistró en karasjok en febrero de con a demografía de noruega comprende una población de habitants a l de chulio de chicota en termins absolutos y relativos ocupa o puesto entre os países por grandaria de población y o entre os países por densidat demografica por causas climatolochicas y por a particular configuración orografica d o país as mayors densidatz demograficas se dan en a costa y a o sud d o territorio an as condicions ambientals son mas benignas pa o habitat humano arredol d o d a población noruega s ubica arredol d oslo mientres vastas zonas d o país no son habitables a densidat meya ye de tasament hab km² una d as mas baixas d o continent europeu solament superando a islandia noruega se trestalla en once condatos clamaus fylke as diez ciudatz mas importants son os esportes mes populars en noruega son os esportes d hibierno o fútbol y o balonmán noruega partecipa en os chuegos olimpicos de verano dende parís y en os chuegos olimpicos d hibierno dende a primera edición en l atletismo ye también muit popular y destaca actualment andreas thorkildsen dos vegatas campión olimpico y d europa amás d una vegata campión d o mundo en lanzamiento de chavalina d antis mas destacaron en a prebas de larga distancia ingrid kristiansen y grete waitz y en o meyo fundo vebjrn rodal qui estió campión olimpico en atlanta en os metros lisos a cocina noruega en a suya forma tradicional se basa prencipalment en as materias primas disponibles en noruega y as suyas montanyas naturaleza y costa se diferencia en muitos aspectos d a cocina continental por o mayor enfasis en a cazata y o pescau muitos d os platos tradicionals son o resultau de l uso de materials conservaus necesarios por os largos hibiernos virollas tipicas son a federación rusa u simplament rusia en ruso rossiya ye o país más gran d o mundo estendillando se entre europa y asia ye una republica semipresidencialista integrata por subchectos federals rusia muga con los siguients países empecipiando por a parti noroccidental y seguindo lo sentito contrario a las sayetas d o reloch noruega finlandia estonia letonia belarrusia lituania polonia ucraína cheorchia azerbaichán cazaquistán china mongolia y coreya d o norte a suya costa s estendilla dende l ocián arctico dica l ocián pacifico d o norte y tien amás costa en mars interiors como a mar baltica mar negra y mar caspia como succesor prencipal d a unión sovietica rusia contina estando un país influyent en particular en a comunidat d estatos independients integrata por muitos atros estatos de l antiga unión sovietica a historia de rusia prencipia con os eslavos orientals os pueblos eslavos apareixioron como grupo etnico en europa entre os sieglos iii y iv establito y gubernato por os vikingos y os suyos descendients o primer estato eslavo oriental a rus de kiev surtió en o sieglo ix y adoptó lo cristianismo d o imperio bizantín en prencipiando asinas a sintesi d as culturas bizantina y eslava que definirba la cultura rusa d os siguients mil anyos a rus de kiev se desintegró y as tierras fuoron dividitas entre chicotz estatos feudals o succesor más poderoso estió lo gran ducato de moscú que estió a fuerza prencipal d o proceso de reunificación rusa en a suya luita d independencia en contra d a horda d oro moscú reunificó china chana os prencipatos rusos que la rodiaban y a la fin dominó lo legato cultural y politico d a rus de kiev en o sieglo xviii ya s heba estendillato por meyo d as conquiestas as anexions y as exploracions y se transformó en o imperio ruso que s estendillaba dende polonia dica l ueste a l ocián pacifico rusia se convirtió en o país constituyent más gran d a unión sovietica o estato socialista constitucional más gran d o mundo y superpotencia mundial dica la suya desaparición a la fin d a guerra fría con a disolución d a unión sovietica en s establió a federación rusa pero ye reconoixita como a personalidat legal de continidat d a unión sovietica asinas rusia ye miembro permanent d o consello de seguridat d as nacions unitas y miembro prencipal d a comunidat d estatos independients rusia ye un país con armamento nucleyar y tien a reserva d armas de destrucción masiva más gran d o mundo rusia ye situata entre europa oriental y asia septentrional chusto a divisoria entre os dos continents a cordelera d os urals se troba en territorio ruso y en o estremo oriental ye deseparata d o estato estatounitense d alaska por o estreito de bering muga a lo norte con l ocián arctico a traviés d a mar de barents a mar de kara a mar de laptev a mar d a siberia oriental y a mar de chukchi astí se troban os archipielagos de nueva zembla tierra de francisco chusé tierra d o norte y nueva siberia y a isla de wrangel a l este muga con o estreito de bering que a desepara d america y con l ocián pacifico a traviés d o estreito de bering a mar d okhotsk y a mar de chapón astí se troban a isla de sakhalin y as islas kurils y a lo sud d istas bi ha a isla chaponesa de hokkaido a lo sud tien mugas terrestres con coreya d o norte a republica popular de china mongolia y cazaquistán a lo sudueste muga con a mar caspia y as montanyas d o caucas que deseparan rusia d azerbaichán y cheorchia a l ueste as suyas mugas son a mar negra y a mar d azov ucraína belarrusia letonia estonia a mar baltica a traviés d o golfo de finlandia finlandia y noruega deseparato de rusia se troba loblast u provincia de kaliningrad que muga a lo norte y a l este con lituania a lo sud con polonia y a l ueste con a mar baltica rusia s estendilla a traviés d a mayor parti d o norte d eurasia y por tanto existen una gran variedat de paisaches y climas a mayor parti d o paisache consiste en planas granizas tanto en a parti europea como en a parti asiatica que son amplament conoixitas como por eixemplo siberia istas planas son más que más estepa a lo sud y selvas densas a lo norte con a tundra a lo largo d a costa d o norte se troban cadenas montanyosas a lo largo d as mugas d o sud como lo caucas a on que se troba o elbrús o punto más alto de rusia con metros d altaria y l altai a l este bi ha la sierra de verkhoiansk y os vulcans d a peninsula de kamtchatka en a parti central i son os urals que son a división prencipal entre europa y asia rusia tien una luenga linia de costa de más de kilometros a lo largo d os ocians arctico y pacifico asinas como mars interiors com a mar baltica a mar negra y a mar caspia as mars más chicotas fan parti d os ocians a mar de barents a mar blanca a mar de kara a mar de laptev a mar de la siberia oriental y a mar de chukchi fa parti de l arctico mientres que o estreito de bering a mar d okhotsk y a mar de chapón perteneixen a l ocián pacifico as islas prencipals que se i troban encluyen nueva zembla a tierra de francisco chusé a tierra d o norte as islas de nueva siberia a isla de wrangel as islas kurils y a isla de sakhalin rusia ye trescruzata por grans ríos os d a parti europea que desembocan en as mesmas costas rusas son o volga o don o kama l oka y o dvina septentrional mientres que os que desembocan en atros países son o dnieper y o dvina occidental en asia se i troban l obi o irtix o yenisei l angara o río lena y l amur os lacos prencipals encluyen o laco baikal o laco ladoga y o laco onega seguntes as estimacions preliminars a población rusa l de chinero de yera de bells millons de presonas en a población heba baixato un y en un rusia ye una sociedat diversa y multietnica bi ha más de grupos etnicos y indichenas en inmigrants plegoron a rusia d os qualos un proveniban d os paises d a comunidat d estatos independients muitos d els de parla rusa encara que a población rusa ye relativament gran a densidat de población ye muit baixa debito a la extensión territorial d o país a mayor parti d a población se concentra en a rusia europea amán d os urals y a lo sudueste de siberia un d a población ye urbana seguntes os datos d o censo de as ciudatz más grans d o país son moscú millons y sant petersburgo millons once ciudatz más tienen una población d entre y millons d habitants chelyabinsk kazan novosibirsk nizhny novgorod omsk perm rostov d o don samara ufa volgograd y yekaterinburg o maximo de población rusa goso estar de millons d habitants en pero dende allora la población ha ito baxando de feito en o numero de muertos estió superior a lo numero de naixencias a tasa de creiximiento poblacional estimata ta ye de as causas prencipals d o creiximiento negativo d a poblavión son una alta tasa de mortalidat y una baixa tasa de natalidat de por cada mil habitants y d por cada mil habitants respectivament manimenos o menisterio de salut de rusia preveye que en as tasas de natalidat y mortalidat serán iguals se parlan en rusia quasi luengas diferents seguntes o censo de amás d o ruso luenga oficial parlata en totz os subchectos federals se i parlan tamién o tartre millons de presonas y l alemán millons o ruso ye a unica luenga oficial d o estato pero a constitución atorga a las republicas o dreito a escullir lur luenga propia cooficial con o ruso a tamas d a suya extensión o ruso ye a luenga más estendillata cheograficament d eurasia a luenga ye relativament homochenia o ruso ye a luenga eslava con o numero más gran de parlants o ruso ye una d as seis luengas oficials d as nacions unitas rusia ye una sociedat diversa y multietnica os rusos forman un d a población total d a federación rusa con tot y con ixo i viven más de grupos etnicos belluns d istos pueblos son muit chicotz con menos de individuos de feito amás d os rusos nomás os tartres os ucraineses os chuvaixes os baixkirs os chechens y os armenios superan o millón de presonas a federación rusa reconoixe a diversidat etnica en estar formata por republicas de minorías districtos autonomos y una rechión autonoma en istas rechions a nacionalidat eponima manimenos ye inferior en numero a los rusos que i viven bellas minorías nacionals demandan mayor autonomía u y incluso a independencia o cristianismo o islam o budismo y o chudaísmo son as relichions tradicionals de rusia y consideratas seguntes una lei aprobata en como parti d o herencio cultural d o estato a ilesia ortodoxa rusa ye a relichión dominant seguntes una enqüesta realizata por o centro d investigación d opinión publica ruso un d os enqüestatos se consideraban rusos ortodoxos manimenos nomás un ye practicant unatro practica o islam un gran porcentache d a población rusa no ye practicant u ye atea u agnostica un legato d o suyo pasato sovietico antes d o sieglo i as vastas tierras de rusia meridional estioron pobladas por quantas tribus muit dispersas por l immenso territorio como os proto indoeuropeus y scitas entre o sieglo iii y sieglo vi as estepas estioron asolatas por ondadas succesivas d invasions nomadas dirichidas por tribus que a ormino continarían a suya abance dica europa como estió o caso d os hunnos y avaros entre o periodo d o sieglo v a o sieglo vii los abances humans son representaus por a cultura de dyakovo en plena edat de fierro que ocupaba a zona d o volga superior o valday y l aria de río de oká a cultura de dyakovo yera formada por a chent ugrofinesa os denantpasaus d as tribus merya muroma meshchera y vepsos toda a toponimia rechional ugrofinesa y o suyo caracter hidronimo nos transporta a ista cultura un eixemplo ye o río yauza afluent d o moscova y probablement o mesmo río moscova tamién os turcos y os cazacos reinoron as estepas mas baixas d a cuenca d a volga entre os mars caspia y negro ent o sieglo viii destacoron por as suyas notorias leis de tolerancia cosmopolita os gazaros estioron a connexión comercial prencipal entre o baltico y l imperio musulmán abbasí radicaus en bagdad se convirtioron en importants aliatos d o imperio bizantino y emprendioron una serie de guerras exitosas contra os califatos arabes en ista yera o termin rhos u rus estió primer aplicau a os varegos y dimpués tamién a os eslavos que habitaban a rechión en o periodo d o sieglo x a xi a rus de kiev u rusia medieval plegó a estar o prencipato mas gran en europa y un d os mas prospers a causa d o comercio diversificau tanto con europa como con asia a obridura de nuevas rutas d o comercio con oriente en o tiempo de as cruzadas contribuyó a la decadencia y a la fragmentación d o prencipato a fins d o sieglo xii en o periodo d o sieglo xi y xii as incursions constants d as tribus turcas nomadas como os polovtsy y os pazinacos levoron a la migración masiva d as poblacions eslavas d o sud fertil a las rechions d o norte conoixius como zales e os estaus medievals d a republica de novgorod y o prencipato de vladímir súzdal surtioron como sucesors d o rus de kiev mientres o curso mediano d o río volga yera dominau por o estau musulmán de bulgaria d o volga como muitas atras partes de eurasia istes territorios fuoron invadius por os mongols formando o estau d a horda dorada que saqueyaría os prencipatos rusos entre mas de tres sieglos amán d a metat d a población rusa morirá entre a invasión mongola posteriorment conoixius como os tartres gubernarán as extensions meridionals y centrals de rusia mientres que os territorios actuals de ucraína y belarrusia serán incorporaus a o gran ducato de lituania y polonia dividindo asinas a os eslavos orientals entre belarrusos a o norte y ucraineses a l ueste igual que en os balcans o movimiento nomada retrasó o desembolique economico y social d o país manimenos a republica de nóvgorod de conchunta con a ciudat de pskov retenioron bell grau d autonomía entre o tiempo d a yunta mongola y podioron en gran parte privar as atrocidatz que afectoron a la resta d o país en l anyo a republica de novgorod dirichida por alexánder nevsky refusó os intentos d os cruzaus chermanicos d a orden teutonica de colonizar a rechión a diferencia d o suyo lider espiritual o imperio bizantín rusia baixo o liderache de moscú podió revivir y organizar a suya propia guerra de la reconquiere subchugando finalment a os suyos enemigos y anexando os suyos territorios perdius dimpués d a caita de constantinoble en a rusia moscovita queda como o solo estau cristiano funcional en a buega d europa oriental adquirindo asinas o dreito de reclamar a succesión a o legato d o imperio romano d oriente encara baixo o dominio d os mongol tartres o ducato de moscú prencipió a afirmar a suya influencia en rusia occidental en o prencipio d o sieglo xiv o resurchimiento espiritual emparau por a ilesia ortodoxa y santo sergio de rádonezh aduyó a o ducato de moscú a redotar a os mongolo tartres en a batalla de kulikovo en ivan iv o terrible mete fin a o control d os invasors consolidando rechions cercanas baixo o dominio de moscú ye o primer en tomar o titol de gran duque de todas as rusias a l prencipio d o sieglo xvi o estau ruso prenió como fiques prencipals recuperar totz os territorios perdius a conseqüencia d a invasión mongolo tartra y protecher a zona fronteriza meridional contra os ataques d os tartres de crimea as guerras ruso de crimea y de qualques lugars turcos os fidalgos recibindo una senyoría d o sobirán estioron obligaus a servir en l exercito o sistema d a senyoría plegó a estar la base t a caballería noble en ivan iv fue coronau oficialment como o primer zar de rusia entre o suyo reinau ivan iv anexionó rechions de kazán y astracán entre atras y transformó rusia en un estau multietnico iván iv promulgó un nuevo codigo de leis sudebnik de establindo o primer cuerpo representativo feudal zemsky sobor y introdució a autochestión local en as rechions rurals a zaguers d o sieglo cosacos rusos fundoron os primers establimientos en siberia occidental o suyo reinau tamién estió marcau por a larga y fracasada guerra contra a coalición de polonia lituania y suecia ta l acceso a o comercio a traviés d a mar baltica iván levó a cabo una serie de porgaduras en a aristocracia feudal probablement provocadas por a traiduría por parte de principe kurbsky por as qualas dentró en a historia como o terrible dimpués d a suya muerte os fracasos melitars as epidemias y as pobras cullitas debilitoron o estau os tartres de crimea creman a ciudat de moscú a muerte d os fillos d iván combinau con o fame de levan a la guerra civil y a la intervención extranchera a meyaus d o sieglo xvii i heba establimientos rusos en siberia oriental y en a peninsula de chukchi a traviés d o río amur en o navegant ruso semión dezhniov descubre o estreito que desepara siberia de alaska mas tarde en será explorau por o navegant danés vitus bering y levará o suyo nombre estreito de bering o control moscovita d a nación naixient continó dimpués d a intervención polaca baixo a dinastía subsiguient de romanov empecipiando con o zar miguel i de rusia en pero i o gran qui gubernó o zarato ruso redotó a o imperio sueco entre a gran guerra d o norte forzando lo a ceder karelia occidental y ingria dos rechions perdidas por rusia en o tiempo de dificultatz y de livonia actuals estonia meridional y letonia septentrional isto aseguró l acceso d o imperio ruso a o mar y o comercio maritimo en ingria fundó en una nueva capital san petersburgo y estió en gran parte responsable de levar a cultura d europa occidental a rusia a resultas d as suyas reformas dimpués de ditas reformas rusia obtenió poder en europa catarina a gran que gubernó entre a continó os esfuerzos de pero i ubicando a rusia como un d os grans poders europeus como eixemplos d a participación europea en o sieglo xviii se destacan a guerra de succesión polaca y a guerra d os siet anyos dimpués d a división de polonia rusia adquirió os significativos territorios d o ueste os quals se trobaban poblaus prencipalment por personas de relichión ortodoxa a conseqüencia d as guerras contra o imperio otomán rusia aumentó as suyas buegas dica o mar negro tenendo como objetivo a protección d a rechión cristiana d os balcanes contra os turcos en rusia y o reino cheorchián que fue devastau quasi totalment por as invasions persas y por os turcos sinyoron o tractau de georgievsk seguntes o qual cheorchia kartl kakheti recibió a protección de rusia en habendo reuniu quasi meyo millón de soldaus franceses y provenients d os suyos atros estaus conquerius en europa napoleón invadió rusia manimenos dimpués de tomar moscú fue forzau a retirar se enta francia quasi o d as fuerzas invasoras murioron en as batallas con l exercito ruso a causa d os guerrillers y o crudo hibierno os exercitos rusos rematoron a persecución de l enemigo tomando a suya capital parís os oficials d as guerras napoleonicas levoron a rusia las ideyas d o liberalismo y mesmo procuroron reducir os poders d o zar entre a rebelión frustrada d os dekabristas en a quala fue seguida por quantos decenios de represión politica unatro d os resultaus d as guerras napoleonicas estió a constitución de besarabia y de finlandia en l imperio ruso y a creyación d o congreso polonia a permanencia d a servitut y as politicas conservaderas de nicolau i de rusia estorboron o desembolique de l imperio ruso a meyaus d o sieglo xix como resultau o país fue redotau en a guerra de crimea por una alianza de poders europeus mayors que incluiban a gran bretanya francia l imperio otomán y piamonte cerdenya l actividat revolucionaria moderna en o imperio ruso prencipió con a rebelión decembrista de y encara que a servitut fue abolida en lo fuo en termins desfavorables t os labradors y sirvió ta animar a os revolucionarios un parlamento a duma estatal fue establiu en dimpués d a revolución de pero o malestar politico y social siguió estando agravau entre a primera guerra mundial por o fracaso melitar y a escaseza d alimento en as ciudatz prencipals o succesor de nicolau i de rusia aleixandre ii fue forzau a emprender una serie de reformas completas y publicó un decreto abolindo a servitut en as grans reformas d o reinau d aleixandre ii dirichioron cada vez mas rapido o desembolique y as tentativas d o capitalista serguéi witte ent a industrialización una atmosfera de eslavofilia yera en aumento liderata por a victoria de rusia en a guerra ruso turca a quala forzó a l imperio otomán a reconoixer a independencia de rumanía de serbia y montenegro y l autonomía de bulgaria o fracaso de las reformas y a supresión de lo agrario a conseqüencia d o creiximiento d a intelectualidat liberal fomentó a continuidat d os problemas en a vispra de primera guerra mundial a posición d o zar nicolau ii y a suya dinastía pareixió precaria o gubierno ruso no querió participar en a primera guerra mundial pero sentiba que a sola alternativa yera l acceptación d a dominación alemana d europa rusos de clase alta y burgueses aduyoron en o esfuerzo de guerra d o rechimen labradors y treballadors en cambeo participoron con muito menos entusiasmo debant d a situación alemanya teneba un exercito que levaba a debantera en europa y un enorme poder industrial tenendo amás a austria y l imperio otomán como os suyos aliatos en a guerra conseqüentment rusia fue forzada a luitar en atras tres guerras y en a guerra anglesa simultaniament baixo istas circumstancias o esfuerzo ruso en a guerra estió impresionant habendo ganau quantas grans batallas en l exercito guardó distancia quan esclató a revolución rusa de en parte por razons economicas pero prencipalment porque a desconfianza publica ya existent ent o rechimen creixió por a corrupción y a traiduría muitas historias estioron inventadas u enormement exacheradas tal como a creyencia que un mistico grigori rasputín tenió gran influencia politica dentro d o gubierno o que importó manimenos fuo que se creyoron as remors tot y que rusia se industrializaba rapidament tasament una chicota parte d a población mas que mas nobles y qualques industrials teneban buenas condicions de vida os labradors yeran pobres y encara que aleixandre ii heba feito una chicota la reforma agraria lis yera muit dificil d acceder a la propiedat d a tierra as succesivas redotas en as batallas mientres a i guerra mundial y o descontento cheneralizau d a población levoron a que a economía interna prencipiase a deteriorar se la qual cosa condució a o caos social y a quantas rechiradas y intentos revolucionarios istas revolucions tienen dos calendatas y en a revolución de prencipió a fin d a era zarista quan rusia fue redotada inasperadament por chapón en una guerra entre istos dos países a guerra ruso chaponesa chapón yera un país chicot y feble a ran tecnolochico y isto espantó a o zar nicolau ii y afectó a la suya popularidat asinasmesmo en un grupo de treballadors elaboró una petición a o zar exichindo reformas economicas y socials o movimiento fue violentament reprimiu por as tropas d o zar qui dioron muerte a alto u baxo d os treballadors ixe episodio fue conoixiu como domingo sangriento a partir d ell se formoron os primers soviets o poder d os sovieticos y a influencia d a revolución de se fue feblando en os anyos siguients manimenos con a dentrada de rusia en a primera guerra mundial as condicions de vida de gran parte d a población empiororon drasticament chenerando as condicions ta nuevas rechiradas que darían orichen a la revolución de febrero de a on social revolucionarios mencheviques cadets y bolcheviques intentoron dar por separau con nuevas formulas de gubierno ta rusia dando puesto a una breu republica d inspiración occidental estando ne o suyo maximo lider alexander kerensky iste nuevo orden no prosperó prencipalment a la oposición d os liders rusos d a nueva republica a la marcha de rusia d a guerra la qual cosa favoreixió a os bolcheviques que encara que yeran una minoría politica entre os partitos d a epoca yeran os solos que esfendeban a salida d a guerra de traza intransichent d ista traza se dio orichen a la revolución d octubre de d inspiración bolchevique y a la posterior conquiesta d o poder por parte d os soviets lideratos por lenin y trotsky que creyoron o partiu comunista dando asinas os primers trangos t a formación d a unión sovietica con a vistoria d a revolución de febrero s establió un gubierno provisional liderato por alexander kerensky que teneba o refirme d una man de liberals y democratas y mesmo teneba a colaboración d os soviets sindembargo a cucha y a dreita teneban fundas diferencias en quantos temas mas que mas respective d a conducción d a politica de guerra a dreita quereba continar fendo parte d o bando aliato y a cucha quereba albandonar a guerra en chulio de principió a ofensiva kerensky en galitzia en o frent oriental que remató en un fracaso mesmo que l ofensiva brusilov en orichinando asinas un abance de l exercito alemán que anunciaba o esboldregamiento d o frent feito agravato por l alto indice de desercions en as filas de l exercito ruso dimpués d una sublevación bolchevique fracasata en chulio de o suyo lider vladimir ilich lenin naixiu vladimir ilich ulianov fuyó a finlandia por seguranza allí escribió o estato y a revolución clamando a una nueva forma de gubierno basata en consellos d os treballadors u soviets y instituindo a o poder sovietico esleito como revocable en tot momento por os treballadors entre agosto y setiembre o cheneral lavr kornilov prebó de derrocar a o gubierno menchevique d alexander kerensky en o dito golpe de kornilov y kerensky demanó aduya y refirme a os bloqueviques en cedindo lis armas y salvando asinas a situación en a capital petrogrado encara que kerensky perdió asinas o refirme d os liberals rusos antiparte os bolcheviques plegaron a estar mayoría en petrogrado y en moscú lenin tornó a petrograu en octubre inspirando a revolución d octubre con o lema tot o poder t os soviets trotsky president d o soviet de petrogrado dirichió o derrocamiento d o gubierno provisional dende l instituto de smolny dende o a o de noviembre de a la fin d a revolución rusa de una facción politica marxista clamó a os bolcheviques a tomar o poder en petrogrado y moscú baixo o liderache de lenin os bolcheviques cambeoron o suyo nombre enta partito comunista l asalto y a capitulación d o palacio d hibierno en a nueit d o a o de noviembre marcoron o prencipio d o gubierno sovietico kerenski redotato albndonó a ciudat y marchó enta o exilio o zar nicolau ii y familia reyal fuoron asasinatos en yekaterimburgo y con ixo remató a zaguera dinastía rusa entre un tiempo se creyó en a remor que a filla menor d a familia a princesa anastasia heba sobrevivito remor que investigacions recients han desmentito dimpués d a victoria d os bolcheviques rusia sufre una guerra civil entre os partidarios d a revolución bolchevique exercito royo y os suyos opositors exercito blanco istos zaguers emparatos en qualques momentos d a guerra por diversas potencias foranas ta ganar lenin adoptó o lema d o comunismo de guerra en drenando recursos d a producción agricola ta proveyer a os soldatos con a victoria de l exercito royo grans companyías privadas fuoron zarradas como por eixemplo a interpresa smirnoff en plegar os bolcheviques en o gubierno teneban dos temas importants ta solventar o primero l amenaza exterior a traviés de l abance d as tropas alemanas en o frent oriental y o segundo l amenaza interior d a oposición armata que lis feban atros movimientos politicos mas que mas l exercito blanco contra revolucionario ta solventar o primero d istos problemas lenin sinyó a paz con as potencias centrals en o tractato de brest litovsk encara que acceptó importants perdugas territorials a favor d as potencias centrals y tamién acceptó a independencia de quantos territorios que d antis mas feban parte d a rusia zarista salvava asinas a supervivencia d o mesmo rechimen revolucionario con a quala cosa chustificó l acceptación d ixe tractato respective d o segundo d ixos problemas se simplificoron a traviés de quantos golpes d estato executatos por melitars de dreita y refirmatos por l almirante aleksandr kolchak que rematoron con bellos gubiernos d os socialistas revolucionarios oposatos a os bolcheviques y partidarios de kerensky prencipió asinas una contraofensiva d os contra revolucionarios a traviés de tot o país esclatando asinas a guerra civil rusa con aduya melitar d os aliatos encluyendo ie a os chaponeses que dentroron por siberia a traviés de vladivostok sindembargo l exercito royo establito por trotsky redotó y fació fuera a las tropas aliatas y a os contra revolucionarios dixando asinas a lenin con as mans libres t acotolar a os campesins aliatos con os social revolucionarios que prebaban tamién de derrocar a o rechimen bolchevique en abril de bi heba exercitos en rusia debantatos en armas contra os bolcheviques d os quals os social revolucionarios refirmaban a tamas d os exitos melitars y politicos bolqueviques un elemento que estió clau en a suya victoria estió l albandono d a politica de confiscación d alimentos y a suya sustitución por a dita nueva politica economica en ixe mesmo a victoria tenió un pre altismo a guerra civil rusa estió dezaga d a rebelión taiping en china en o sieglo xix a mas destructiva d a historia con mesmo mas victimas que en totz os frents d a primera guerra mundial con soldatos bolcheviques de soldatos d os exercitos campesins y victimas civils amás d os soldatos blancos en numero encara desconoixito a unión sovietica fue establida en aviento de como a unión d as republicas sovieticas de rusia familiarment conoixida como rusia bolchevique ucraína belarrusia y transcaucasia gubernadas as tres primeras por partitos bolcheviques y a zaguera por o menchevique o levantamiento popular espontanio en petrograu en respuesta d a caita d a economía y a moral en tiempo de guerra acabó con o derrocamiento d o gubierno imperial en marzo de veyetz revolución de febrero a autocracia zarista fue reemplazada por o gubierno provisional ruso que os suyos liders pensoron en establir una democracia liberal en rusia y continar participando en o costau d a triple entente en a primera guerra mundial al mesmo tiempo ta asegurar os dreitos d a clase obrera as asambleyas de treballadors conoixidas como soviets naixen a lo largo de tot o país os bolcheviques dirichius por lenin presionoron a favor d una revolución socialista tanto en ditas asambleyas como en as carreras tomando o poder en o gubierno provisional en noviembre de veyer revolución d octubre solament dimpués d a larga y sangrienta guerra civil rusa de entre a qual s aprebó a primera constitución sovietica de y que incluyó intervención extranchera en quantas rechions de rusia se afirmó o nuevo poder sovietico dimpués d a guerra polaco sovietica de a paz de riga a prencipios de l anyo dividió os territorios disputaus de belarrusia y ucraína entre polonia y a rsfs de rusia lenin esdevenió o maximo lider d o nuevo estato a unión sovietica en establindo ie una dictadura sindembargo en principioron os suyos problemas de salut y o problema d a suya succesión en o liderache d o país prencipió a estar obchecto d debat en o suyo testamento d aviento de desaconsellaba que lo succedese stalin en decindo que en chinero de lenin demanaba que o partito emprenese accions ta fer fuera a stalin d o cargo de secretario cheneral y que lo sustituise qualsiquiera atra presona que sía superior a stalin mas que mas en un aspecto que sía mas tolerant mas leyal mas educato y mas atento con os suyos camaradas sindembargo lenin morió en chinero de sin que hese podiu fer fuera a stalin stalin recibió o refirme de lev kamenev y grigori zinoviev que pensaban que o posible problema t o nuevo estato sovietico yera trotsky y no pas stalin os tres establioron un triunvirato ta gubernar a unión sovietica entre y o triunvirato luitó de conchunto t aislar a trotsky y privar lo d a suyas influencias en o partito y en o estato pero dimpués de lograr iste obchectivo dende stalin s alió on os elementos mas dretans d o partito nikolai bukharin alexei rykov y mikhail tomsky ta fer fuera a kamenev y zinoniev ta rematar por expulsar a ixos elementos mas dretans en y establir un control absoluto por parte de stalin en consolidar o suyo poder dende stlin establió en a unión sovietica o dito stalinismo una dictadura totalitaria basata en o rechimen de terror ta mantener se en os suyos cargos fendo emplegos masivos d a policia politica d o rechimen a nkvd y d un sistema de purgas ta suprimir mesmo fisicament a os suyos opositors en un sistema que s estendilló d alto en baixo a traviés de tot o sistema politico sovietico como a gran succesor d a unión sovietica l esporte continua estando una parti muito important d a sociedat rusa entre os esportes practicatos y mes populars estan os esportes d hibierno a chimnasia l atletismo o baloncesto l aixedrez o tenis y o fútbol iste zaguer con mes importancia dende a desaparición d a unión soviética rusia tién una gran tradicción esportiva y bi ha organizato belunas d as competicions esportivas mes importants d o mundo entre as que destacan os chuegos olimpicos en a suya xxii edición d a era moderna celebratos en moscú en ciudat que tamién será a seu d o campionato d o mundo d atletismo de o estato d a ciudat d o vaticano ye con os suyos km de superficie y a suya población de habitants o estato menos amplo y poblato d o mundo ye situato en a ciudat italiana de roma con a que tien km de muga se troba en a zona ueste d a ciudat sobre a marguin dreita d o río tíber o edificio más destacato ye a basilica de sant pietro incluye tamién en rechimen de extraterritorialidat as basilicas de sant chuan de letrán sant pavlo extramuros y santa maría la mayor y difuera d a ciudat o palacio de castelgandolfo o estato ye tan chicot que nomás a basilica de sant pietro ya en ye o d a suya superficie a basilica y a plaza de sant pietro ocupan un d o territorio ixo li fa estar o territorio independient más urbanizato d o mundo a ciudat d o vaticano alberga la santa seu maxima institución d a ilesia catolica encara que os dos nombres ciudat d o vaticano y santa seu s emplegan a sobén com si fuesen equivalents o primero se refiere a la ciutat y a lo suyo territorio mientres que o segundo se refiere a la institución que diriche a ilesia y que tien personalidat churidica propia como subchecto de dreito internacional rigurosament ye a santa seu y no lo estato d o vaticano la que mantiene relacions diplomaticas con a resta d estatos d o mundo d atra man o vaticano ye qui da o soporte temporal y sobirán sustrato territorial a l actividat d a santa seu fa parte d a organización d as ciudatz d o patrimonio d a humanidat a esencia mesma d o estato d a ciudat d o vaticano se basa en a doctrina y en a lechislación d a ilesia catolica de manera que o papa ye allora chefe supremo d a ilesia y chefe d o estato d o vaticano como en a propia ilesia catolica os centenars de millons de miembros d ista no tienen dreito de voto u decisión sobre a organización o vaticano ye l unico estato europeu que amás de no estar formalment una democracia esfensa explicitament o suyo caracter de dictadura teocratica a esleción d o papa corresponde a lo sacro colechio cardenalicio institución no esleita os miembros d a quala son designatos por o propio pontifice reunitos en conclau seguntes as disposicions d a constitución apostolica universi dominici gregis promulgata por chuan pavlo ii o de febrero de ista constitución apostolica restrinche o metodo d esleción eliminando a posibilidat d aclamación y de compromís y desichindo que a mesma se verifique por escrutinio o escullito se torna en papa quan manifiesta a suya aceptación siempre que se tracte d una persona que tenese ya o caracter de bispe en caso contrario o trigato ha d estar ordenato bispe a l inte en qualsiquiera d os dos casos o papa esleito adquiere dende o mesmo momento d a suya aceptación y ordenación si ye o caso a plena y suprema potestat en a ilesia catolica y en o estato d a ciudat d o vaticano tampoco no existe a división de poders propia de qualsiquier democracia o papa concentra en a suya presona totz os tres poders lechislativo executivo y chudicial encara que no gosa exercer los de forma dreita en a mayoría d os casos ta asistir a lo papa en o gubierno d o estato d a ciudat d o vaticano esiste una administración dita curia pontificia romana que s encarga d os asuntos ordinarios d o gubierno eclesial y vaticano os idiomas oficials son o latín y o italián a moneda d o país seguntes un alcuerdo suscrito con a unión europea ue ye l euro ye o solo estato sobirán d o mundo que ye reconoixito por a organización d as nacions unitas y que no i perteneixe a ciudat d o vaticano constituye un enclau adintro d a ciudat italiana de roma con a qual tien una muga de km se troba situata en a zona uest de roma en un chicot tozar en a marguin dreita d o río tíber o prencipal edificio d o estato ye a basilica de sant pietro que se troba en a plaza d o mesmo nombre adintro d as murallas se troban atros edificios importants como el palacio d o gubierno os museus vaticanos y os chardins vaticanos os hibiernos son suaus y encara que as temperaturas son altas mientres o día as nueitz son fredas a temperatura meyana en chinero ye de c mientres que en chulio ye de c i plebe poco entre mayo y setiembre octubre y noviembre son os meses mas umedos o vaticano no puet mantener se gracias a l actividat productiva d o suyo propio territorio limitata a la venda d obchectos toristicos libres d impuestos estampetas y dentratas a museus pero cuenta amás con os grans ingresos d a ilesia catolica en tot o mundo provenients de as aportacions economicas d os estatos a on cuenta con alcuerdos de financiamiento por a suya tradición catolica u por a presión de partitos politicos afins as donacions d os catolicos u d interpresas vinclatas a ells os beneficios d as interpresas propiedat d a ilesia y d as suyas actividatz financieras de banca y bolsa a nivel internacional a economía yera muit danyata en y tres anyos dimpués se produce a caita d un d os bancos más ilustres de italia o banco ambrosiano que levaba as finanzas internacionals d o vaticano dimpués o papa tresladó a responsabilidat d a economia vaticana a lo estato que a partir de s encargarba d as finanzas cinco anyos dimpués o papa fa una reestructuración d a organización economica y a economía estatal s encargó a cinco financiers reconoixitos internacionalment encara que baixo lo control d una comisión formata por cinco cardenals debito a un alcuerdo con italia en representación d a unión europea a moneda vaticana ye l euro a ciudat tien euros con disenyo propio que son acceptatos en italia y a resta de países d a zona euro a ciudat d o vaticano no tien un banco que pueda emitir istas monedas por ixo tien un alcuerdo con italia ta la suya fabricación que no puet estar de más d un millón d euros anyals a ciudat d o vaticano emite as suyas propias estampetas postals y monedas tien una estación de ferrocarril y un periodico l osservatore romano una emisora radio vaticano y una televisión centro televisivo vaticano amás de diferents fundacions como latinitas ta o estudio d o latín academias y universidatz pontificias o estato d a ciudat d o vaticano tien un servicio de telefons que disposa de modernas instalacions ta la comunicación tanto interna como externa d a ciudat tamién disposa de presonal altament capacitato s ha de tener en cuenta que no existe o dreito a la confidencialidat d as comunicacions telefonicas u d unatro tipo a ciudat estato tien una complexa infraestructura de retz por lo que tien una autonomía completa a ciudat tien una gara que recorre o trachecto dende o vaticano dica italia amás tamién tien un helipuerto os servicios d autocar dende a ciudat de roma son freqüents o vaticano atorga a traviés d o rechistro de vehíclos vaticanos una matricla a los automóbils d ista ciudat estato os automóbils que son d o gubierno portían as sieglas rvv y os que son d os ciudadans scv a guardia suiza ye o cuerpo melitar encargato d a seguridat d a ciudat d o vaticano ye composata por bells cient soldatos totz hombres quatre oficials comandants intermedios alabarders tamboriners y un capellán son entrenatos en procedimientos y maneyo d armas modernas com o fusil suizo sig encara que tamién s amostra a maniar a espata y l alabarda a guardia suiza tien a suya seu debant d o palacio apostolico pontificio seguntes os pactos de letrán sinyatos con o gubierno faixista italián de benito mussolini s establió que a policía italiana ha de cusirar en chunto con a guardia suiza y os servivios vaticanos de seguridat servicios secretos a plaza de sant pietro a esfensa d a ciudat d o vaticano ye proporcionata por italia a nacionalidat vaticana no s obtién por naiximiento sino por o sistema de iure officii u concesión a aquellas presonas que treballan ta o vaticano tamién pueden obtener a nacionalidat os conchuches que s anula en caso de deseparación y fillos que se anula si son treballadors tienen más de anyos u en o caso d as fillas si se casan d os treballadors vaticanos seguntes as leis italianas si una presona pierde a ciudadanía vaticana y no tiene denguna atra ciudadanía automaticament esdevién ciudadán d italia o d aviento de yeran as presonas con nacionalidat vaticana d as qualas teneban dople nacionalidat istas presonas yeran asinas d as presonas que tienen a nacionalidat vaticana un fan parti d o clero d a ilesia catolica y a mayor parti d a resta son guardias suizos que tamién son catolicos estando amás iste un d os prencipals regles ta dentrar en a guardia suiza no se diz a relichión d as atras presonas istas cifras se refieren a presonas con nacionalidat vaticana pero no totz son residents en a ciudat os ciudadans que treballan en misions diplomaticas a gran mayoría d os cardenals y una gran proporción d os miembros d o clero y laicos que treballan en o vaticano viven fuera d o estato a cultura d o vaticano como ye platero se corresponde con a cultura d a ilesia catolica encara que s ubre tamién a l arte d atras culturas y o suyo mayor exponent son as obras d arquitectura como a basilica de sant pietro a plaza de sant pietro a capiella sixtina y os museus vaticanos entre os museus vaticanos se troban o museu gregorián d arte echipcio y d arte etrusco o museu pío clementín o museu chiaramonti y a pinacoteca vaticana muitos artistas y arquitectos famosos como bramante michelangelo y bernini treballoron en importantismas obras artisticas que hue se pueden admirar en os edificios vaticanos o vaticano tien una selección de fútbol a selección de fútbol d a ciudat d o vaticano que no ye asociata ni a la nf board ni a la fifa ista selección s enfrontinó a sant marino y mónegue quedando contra os dos equipes o equipe ye composato por voluntarios d a guardia suiza miembros d o consello papal y por guardias d os museus en febrero de sacerdotz y seminaristas d a ciudat d o vaticano y roma chugoron a primera copa clerical ye o primer campionato d equipes formatos por clerigos una ideya d o secretario d estato o cardenal tarcisio bertone o reino d espanya ye un estato miembro d a unión europea ue situato en o sudueste d europa aon que ocupa setenas partis d a peninsula iberica que comparte con portugal tamién poseye partis d o suyo territorio en a mar mediterrania as islas balears en l ocián atlantico as islas canarias asinas como dos enclaus en o norte d o continent africán as ciudatz autonomas de ceuta y melilla y o enclau de llívia en os pireneus franceses en o suyo territorio peninsular tien mugas terrestres con francia a on se troba o enclau de llívia y o prencipato d andorra en o norte con portugal en l ueste asinas como con a colonia britanica de chibraltar en o sud en os suyos territorios africans muga por tierra y mar con marruecos antimás tien atra serie de distritos y posesions menors no continentals como as islas chafarinas o penyón de vélez d a gomera y as islas d o penyón d alhucemas totz debant d a costa de marruecos asinas mesmo reclama a soberanía d o isleta prexil hue litigato con marruecos sin estar posesión oficial de denguno d os dos a isla d alborán as islas columbretz y una serie d islas y isletas debant d a as suyas costas completan os suyos territorios se mantién tamién o pleito por a soberanía d o penyón de chibraltar con o reino unito de vez que portugal no reconoixe a soberanía espanyola sobre a comarca pacense d olivena o nombre d espanya deriva dhispania nombre latín con que os romans designaban cheograficament a o conchunto d a peninsula iberica hispania ye alavez una adaptación d o nombre en griego emplegato por artemidoro d efeso sieglo i ac autor d o más antigo mapa d occident en que se describe a hispania romana os ibers estioron os primers pueblos de qualos se sabe que ocuporon a peninsula iberica se sabe que heba poblacions proto iberas por restos arqueolochicos os griegos y fenicios estioron os que deixoron os primers escritos anque no nunca tenioron contacto con ells os vascons serían d ista categoría actualment os ibers son definitos por os suyos rasgos culturals espanya ye establita como una monarquía parlamentaria dende a fundación d a suya constitución en as ditas altas institucions d o estato son a suya función ye d articular os poders d o estato executivo lechislativo y chudicial y equilibrar ne as relacions de poder os partitos politicos y coalicions que actualment tienen representación en o congreso u o senato son por orden alfabetico os partitos politicos y coalicions presents nomás en concellos u parlamentos autonomicos en l actualidat antiparte d os debant ditos son o estato seguntes a constitución vichent en l actualidat constitución espanyola de ye una nación formada devez por nacionalidatz y rechions os oríchens d o estato espanyol pueden trobar se en a unión matrimonial d os reinos medievals de castiella y aragón formatos por a unión dinastica u conquiesta d atros reinos anteriors en zaguerías d o sieglo xv en tiempos d o reinato d os reis catolicos quan se produz a unificación politica que remata con a unión d o reino de navarra o reino nazarí de granada y atros territorios un prencipio d unificación institucional posterior ocurre en o reinato de felipe v que creya una forma d estato centralizata que se mantién dica la vichent constitución o estato se divide en comunidatz autonomas y ciudatz autonomas que ye una organización analoga a la d os estatos federals poseyen un amplo ran d autonomía poders lechislativos de presupuesto administrativos y executivos en as competencias exclusivas que o estato central guarancia a cada comunidat a traviés d un estatuto d autonomía cada comunidat autonoma se divide en una u quantas provincias fendo un total de situata en europa occidental ocupa la mayor parti d a peninsula iberica y difuera d ella dos archipielagos o d as islas canarias en l ocián atlantico y o d as islas balears en a mar mediterrania y dos ciudatz ceuta y melilla en o norte d africa en amplaria territorial superficie ye o tercer país d europa excluita rusia por dezaga d ucraína y francia y o segundo mayor d a unión europea as mugas fisicas d espanya son prencipalment as d a peninsula iberica adintro d a que muga con portugal iste estato y l ocián atlantico a l ueste a mar mediterrania a l este o estreito de chibraltar a lo sud y os pireneus chunto con o golfo de vizcaya y o mar cantabrico a lo norte os prencipals sistemas monterizos son pireneus sistema iberico carpetana oretana ye cordeleras beticas sozbetica y penibetica o teide ye o pico mas alto d espanya estando ne a suya altaria de metros con un pib de millons d euros y una renta per capita de dólars estatounitenses espanya ye una d as grans economías europeas y a ueitena mundial l asperanza de vida d a suya población ye entre as mas altas d o mundo y a mortalidat infantil se troba entre as mas baixas espanya contaba con una población humana de habitants a l de chinero de habitants a l de chinero de en acullió lo d a inmigración extracomunitaria enta la ue sobretot de ciudadans en situación ilegal magrebís subsaharianos y latinoamericáns a sociedat espanyola concara en l inte os desafíos cheneratos por as dificultatz d asimilación y integración d ixos treballadors as arias metropolitanas que teneban más de habitants en son as siguients antiparte d as festividatz nacionals cada comunidat autonoma tien dos dias festivos y cada municipio atros dos más estando en total as fiestas oficials en espanya o esporte mes popular ye o futbol a suya selección de futbol estió campiona en d a copa d o mundo a liga espanyola ye clamata por motivos comercials liga bbva y os suyos equipes mes importants son o real madrit y o bara tamién ye popular a suya liga de baloncesto mes important a liga acb os suyos equipes mes importants son real madrid regal bara y laboral kutxa entre atros josé antonio labordeta zaragoza de marzo de zaragoza de setiembre de estió un profesor cantautor escritor y politico aragonés chirman d o poeta miguel labordeta estió considerau un d os prencipals exponents d a canta d autor espanyola encetó a suya carrera musical en destacando os suyos albuns cantar i callar tiempo de espera tiempo d aspera y las cuatro estaciones as quatre estacions participó en o establimiento d o semanario andalán ye autor de quantos libros de poemas una novela cada cual que aprenda su juego y unas recordanzas con la voz a cuestas entre os suyos zaguers títols destaca aragón en a muchila os amigos contatos un país en a muchila u banderas rotas enfiló y presentó o programa de televisión espanyola un país en a muchila miembro d a chunta aragonesista cha estió esleito deputato por zaragoza en y estando o portavoz d iste partito aragonés en o congreso d os deputatos o rolde de estudios aragoneses reeditó o disco cantar i callar de encara inedito en cd con a ocasión d a publicación d o libro colectivo josé antonio labordeta creación compromiso memoria con més de sixanta colaboracions d a suya fegura y a suya trachectoria presentato o de noviembre de en una fiesta feita en o teatro principal de zaragoza josé antonio labordeta feneixió o de setiembre de de maitinada en o hespital miguel servet de zaragoza a causa d un cáncer de prostata que li diagnosticón en l anyo josé antonio labordeta subías naixió o de marzo de en l antigo palacio d os lanuza en o numero d a carrera buen pastor en o centro de zaragoza a on que a suya familia rechentaba a escuela internato santo tomás de aquino a la que asistirían personalidatz como jesús moncada quatreno fillo d entre siet chirmans de sara subías y miguel labordeta un catedratico de latín y melitant d izquierda republicana que en prencipiar a guerra a l anyo siguient fue preso por ateu comunista y masón y en rematar ista se le retiró a catedra por miedo amás represalias a familia escolarizó o choven josé antonio en o colechio alemán de zaragoza dica que zarró en anyo en que l alemanya nazi prencipiaba a perder a guerra alavez continó os estudeyos en a escuela paterna a on que fació o bachillerato chunto a futuras personalidatz como emilio gastón y en rematar prencipió a carrera de dreito en mientres o tercer curso su pai morió y labordeta se n pasó a letras a escuela familiar pasó a mans d o suyo chirman poeta catorce anyos mayor que ell qui pasaría a exercer un rol paternal sobre o suyo chirman chicot en l anyo le tocoron trenta mil pecetas en a lotería i se n fue un mes entero a o parador de torismo de sant chuan d a penya a leyer se l ulises de james joyce enfluyito por miguel fundó y dirichió a revista orejudín y publicó en a papageno con dos publicacions sutitas arredol d a tertulia niké y d a oficina poetica internacional finalment se licenció en filosofía en y se n fue a treballar de lector de castellán en ais de provena en os zaguers anyos d a quatrena republica a on daba clase a os pied noirs astí ascuitó por primera vegata os discos de brassens brel y léo ferré y escribió sonata ibérica un poemario enfluyito por machado que encara contina inedito dos anyos dimpués se n tornó ta aragón y en casar se con juana de grandes o de setiembre de os dos se treladaron a teruel ta treballar de mayestros en una escuela laica establita por un amigo d ell astí ella exerceba de mayestra de griego y ell d historia entre os alumnos que tenió labordeta mientres ista epoca feguran o president d endesa manuel pizarro o polemista jiménez losantos u o polifacetico joaquín carbonell chunto con iste zaguero y cesáreo hernández prencipió a cantar con trenta y tres anyos en noviembre d o a suyaa primera aparición en publico estió en belchit o lugar d a mai de serrat mientres os ueito anyos d estacha en teruel naixioron as suyas primeras dos fillas ana y ángela a tercera paula naixió en tornar a zaragoza en l anyo demandó a excedencia y ya no tornó a exercer de mayestro ixe mesmo anyo dimpués de veyer un anuncio en prensa ninvió unas cintas a madrit que se convirtioron en o suyo primer disco andros vol ii un ep de quatre cantas editato por edumsa que fue retirato a l anyo siguient por as autoridatz se reeditó en como complemento de cantar y callar un d os primers librodiscos d a epoca dos anyos dimpués o de noviembre de se celebró o primer encuentro de la música popular en aragón en o teatro prencipal de zaragoza con as actuacions de boira la bullonera renaxer pilar garzón tierra húmeda toms bosque d a francha y o mesmo labordeta que alavez ya yera a cabeza visible d a emerchent canta popular aragonesa a l anyo siguient edigsa le publicó o suyo primer disco de luega durata cantar i callar sic que contaba con notas preliminars en valencián d ovidi montllor en publicó tiempo de espera que encluye a suya canta mas conoixita canto a la libertad escrita en o suyo retiro de villanuga ya en democracia a suya canta fue proposata por o partido aragonés como himno oficial d aragó pero o psoe y o pce votaron en contra se retiró parcialment de l oficio de cantautor con un concierto en a plaza d o pilar o d octubre de encara que dimpués ha feito conciertos puntualment en solitario u chunto con carbonell y eduardo paz en o espectaclo cantautores aragoneses que les tornó a achuntar en un concierto historico retransmeso por aragón tv l d octubre de que en rematando han feito chiras por ciudatz como fraga y uesca en o festival periferias co fundador d a revista andalán d o partito socialista aragonés creyador d un partito imachinario dito izquierda depresiva aragonesa y candidato en a lista a o senato espanyol por ezquierda unida en zaguerías estió deputato electo por chunta aragonesista en as cortz entre y y en o congreso d os deputatos os anyos y por dos lechislaturas seguitas dica l anyo en que se chubiló en a etapa en madrit destacó aintro d o grupo mixto como l unico representant de l aragonesismo por o suyo estilo radicalment oposato a lo d a resta de congresistas mientres o debate sobre a envasión d iraq recitó un poema d o suyo chirmán miguel en una atro debate respondió a os deputatos d o pp que le feban a mofla con un a la mierda u insultando los tamién participó activament en o debate sobre o estatuto d autonomía d aragón en a comisión d investigación de l m y en zaguerías anunció a suya retirata mientres a intervención en o debate sobre o estato d a nación de mientres a suya trachectoria como deputato s oposó a o trescole de l ebro votó en contra d a lei de partitos y en favor d a constitución europea defendeba a co oficialidat d as luengas d aragón y o software libre y parlaba d espanya como una gran federación en recullir o premio de l asociación de periodistas parlamentarios compartito con agustí cerd labordeta se despidió con una hota aragonesa en retirar se d a política por cansancio ideyolochico ocasionalment residiba en altafulla escribió a novela memorias de un beduino en el congreso de los diputados actuó en a expo de zaragoza y en se le diagnosticó un cáncer de prostata que le levó a la muerte en o rolde de estudios aragoneses ha reeditato el cantar i callar de encara inedito en cd con ocasión d a publicación d o libro colectivo josé antonio labordeta creación compromiso memoria con mas de seixanta colaboracions sobre a fegura y a trachectoria de l homenacheato presentato o de noviembre en una fiesta en o teatro prencipal de zaragoza murió en a maitinada d o de setiembre de en l hospital miguel servet de zaragoza a la edat de anyos debito a o cáncer de prostata que se l heba diagnosticato en l anyo y que le obligó a permaneixer en casa os zaguers meses d a suya vida o zaguer acto publico que protagonizó se produció o día de setiembre de quan os menistros d esfensa carme chacón y educación ángel gabilondo le entregoron en a suya casa a gran cruz d a orden d alifonso x o sabio un reconoiximiento que o gubierno le concedió por a su sabiduría a suya pasión as suyas conviccions y a suya esfensa d a libertat y o pueblo motivos por los que tamién l atorgó a medalla a o treballo en as calendatas posteriors a la suya muerte bi habioron numerosos actos en remeranza a labordeta en toda a cheografía aragonesa más de aragoneses o primer día y de en total dioron o zaguer adios a o cantautor en o veilatorio que s instaló en o palacio de l alchafaría vesitato amás por diversas personalidatz d a politica y a cultura aragonesa y espanyola como joan manuel serrat manuel pizarro gaspar llamazares carmen parís josé luis borau u miguel ángel berna entre muitos atros o president d aragón marcelino iglesias colocó a medalla d aragón a títol postumo sobre l atabul cubierto con a quatribarrata manimenos no estioron menos emotivos os homenaches populars convocatos en diferents puestos d aragón en a plaza sant felipe de zaragoza personas se reunioron de nueitz ta cantar totz chuntos o canto a la libertad una d as cantas mas conoixitas y simbolicas de labordeta feito que se repitió tamién en rematar o veilatorio en l alchafaría a on que a multitut demandaba a oficialidat d a canta como himno nacional d aragón en atras ciudatz como uesca y teruel tamién se facioron actos d ista mena entre os reconoiximientos d as institucions dimpués d a suya muerte cal destacar a nueva denominación d o parque gran de zaragoza que dende alavez pasó a decir se oficialment parque gran josé antonio labordeta y ye tamién se quiere dar ista denominación en o futuro a l auditorio tamién en atras ciudatz s han feito homenaches parellans asinas en chaca l auditorio palacio de congresos pasará a decir se tamién josé antonio labordeta a producción literaria de labordeta ye a mayor de totas as suyas aficions por l antigüitat y a constancia d o ritmo de publicación manimenos puet estar que sía a suya faceta menos conoixita a la que caldría adhibir os numerosos articlos en prensa u o poemario inedito debandito a mayor parti d a suya discografía fue replegata en l anyo en cantar y no callar una caixa de tretze compactos reeditatos por dro basicament totz os discos editatos por fonomusic con a notable ausencia d o cantar i callar que encara ye inedito en cd a versant actoral de labordeta ye amás tardana d as suyas actividats amás d os papels protagonistas que apareixen a continación labordeta tamién treballó en como anfitrión d o programa en la cadiera ta tve en aragón por a on pasaron os cantautors mas importants d o momento amás d as suyas incursions puntuals de contertulio en quantos programas de debate u como actor convidato en series televisivas como vidas l actual president és quim torra ista ye una lista d os presidents d a cheneralidat de catalunya en catalán president de la generalitat de catalunya berenguer de crulles romeu sescomes ramon gener bernat valls bernat valls romeu sescomes joan i d empúries guillem de guimer galceran de besora ramon gener felip d anglesola pere de santamans arnau descolomer miquel de santjoan alfons de tous marc de vilalba andreu bertran joan desgarrigues dalmau de cartell felip de malla domnec ram marc de vilalba pere de palou pere de darnius antoni d avinyó i de moles jaume de cardona i de gandia pero ximénez de urreya bertran samasó bernat guillem samasó nicolau pujades antoni pere ferrer manuel de montsuar francesc colom pon andreu de vilar miquel samsó joan maurici de ribes miquel delgado pere joan llobera berenguer de sos pere de cardona pon andreu de vilar juan payo coello joan de peralta francí vicen pedro de mendoza alfons d aragó ferrer nicolau de gualbes i desvalls gonzalo fernández de heredia lluís despl i d oms jordi san joan d aragó jaume fiella esteve de garret bernat de corbera joan margarit i de requesens lluís de cardona i enríquez francesc de solsona francesc oliver de boteller dionís de carcassona joan pasqual jeroni de requesens i roís de liori miquel puig jaume caador miquel d oms i de sentmenat onofre de copons i de vilafranca miquel de ferrer i de marimon joan de tormo miquel de tormo francesc jeroni benet franc pere ngel ferrer i despuig ferran de lloances i peres miquel d oms i de sentmenat onofre gomis francesc giginta benet de tocco jaume cerveró pere oliver de boteller i de riquer benet de tocco rafael d oms jaume beuló pere oliver de boteller i de riquer martí joan de calders francesc oliver de boteller jaume caador i claret miquel d agullana francesc oliver de boteller francesc oliveres jaume cordelles i oms bernat de cardona i de queralt pere pau caador i d aguilar dusai onofre d alentorn i de botella francesc de sentjust i de castre ramon d olmera i d alemany miquel d aimeric lluís de tena benet fontanella pere de magarola i fontanet francesc morillo pere antoni serra esteve salacruz garcía gil de manrique y maldonado miquel d alentorn i de salb pau claris i casademunt josep soler bernat de cardona i de raset gispert d amat i desbosc de sant vicen andreu pont pau del rosso francesc pijoan joan jeroni besora pau d ger jaume de copons i de tamarit josep de magarola i de grau joan pags i vallgornera josep de camporrells i de sabater esteve mercadal i dou alfonso de sotomayor josep sastre i prats baltasar de muntaner i de sacosta antoni de saiol i de quarteroni benet ignasi de salazar antoni de planella i de crulles rafael de pinyana i galvany climent de solanell i de foix josep antoni valls i pandutxo antoni de planella i de crulles francesc de valls i freixa josep grau manuel de copons i d esquerrer francesc antoni de solanell i de montell josep de vilamala francesc maci i lluss erc lluís companys i jover erc josep irla i bosch erc josep tarradellas i joan erc jordi pujol i soley ciu pasqual maragall i mira psc josé montilla aguilera psc artur mas ciu carles puigdemont cdc a republica turca d o norte de chipre rtnc en turco kuzey kbrs türk cumhuriyeti kktc ye un estato de facto que controla o tercio norte d a isla de chipre en o mediterranio oriental turquía ye o solo país que la reconoixe totz os atros gubiernos y as nacions unitas reconoixen a sobiranía d a republica de chipre sobre tota la isla a organización d a conferencia islamica reconoixe a la rtnc como un estato baixo lo nombre destato turco chipriota a rtnc tien una población d alto u baixo habitants e un aria de kilometros quadratos a población d o norte ye quasi de tot turcofablant chipriotas turcos y turcos d o continent con chicotas poblacions de griegos y libaneses a rtnc encluye a parti norte d a ciudat de nicosia que sirve como a suya capital en l aspecto relichioso o d a población profesa la fe musulmana sunni y l se divide en chicotas comunidatz cristianas principalment ortodoxas pero tamién con presencia de protestants y catolicos romans rivendell en sindarin imladris ye o nombre en anglés d un puesto d abanzata d os elfos en a middle earth tierra meya u tierra d o meyo un mundo imachinario creyato per j r r tolkien tamién se i refiere bella vegata como a zaguer casa acullidora a l este d o mar fue fundato per elrond en tiempos d a segunda era d a tierra meya quatre u cinco mil anyos antis d o desvenito en o sinyor d os aniellos amás d elrond d altros elfos de renombre que i habitan son arwen y glorfindel o nombre de rivendell en anglés significa val profundament sarrallata de riven sarrallato fendito y dell val bellas traduccions como as feitas ta las versions castellana y catalana d o libro rivendel y rivendell respectivament no traducen o concepto eliminando sólo que a le final en castellán ta acomodar o nombre foneticament y conservando la o catalán probablemen ta amanar lo a la toponimia catalana como en sabadell manimenos son muitas as luengas que miran de traducir u adaptar o toponimo asinas a denominación francesa ye fondcombe coma fonda a italiana gran burrone gran fueva u forraspaccata galacho rallato l alemana bruchtal val fendita ecetra en altros casos se dan doples versions como en a luenga portuguesa an se conserva rivendell en a traducción ta portugal pero se traduz como valfenda en a brasilenya o libro no ye estato tradueito encara ta l aragonés an que una simple adaptación fonetica podría dar rivendel con tot pareix preferible una traducción d o concepto muitas podrían estar as opcions posibles coma fonda coma rallata val d a ripa val d o sarrato vallifonda en o hobbit bilbo baggins fa estacha en rivendell chunto con os nanos de camín ta o lonely mountain mon solitario y chunto con gandalf de tornata ta la shire comarca en o sinyor d os aniellos frodo baggins y os suyos companyers hobbits viachan ta rivendell an se troban con bilbo que se i yera retirato dimpués d a suya fiesta de cabodanyo tamién complegan en rivendell bells elfos nanos y hombres con diferens comandas si bien en o concello d elrond aprenden que totas as comandas son relacionatas con o destín de l aniello unico y deben de decidir qué ferán con éll a la fin son os hobbits os que influirán en a decisión rivendell ye situata a la marguin d una estreita foz d o río bruinen un d os camins prencipals enta rivendell viene d un rasal amanato d o bruinen pero prou amagato en os tremedals y baixants d os hithaeglir monts de boira o nombre sindarin ta rivendell d o qual no ye que una traducción ye imladris que significa val fonda d a ralla palestina latín syria palstina hebreu palestina arabe filastín ye una rechión situata entre la mar mediterrania y o río chordán se corresponde con a parti sud de l antigo canaán dimpués de conquerir la o imperio román arredol de l anyo ac li posoron o nombre de palestina por un d os pueblos que la habitoron os filisteus huei en día lo nombre de palestina s emplega en sentito historico ta referir se a lo territorio en o que s estatuyó o mandato britanico y en sentito actual ta referir se a l estato que los arabes pretenden declarar sobre los territorios ocupatos de cischordania incluindo cherusalem este y a faixa de gaza a mayoría d os suyos habitants chodigos la claman éretz israel o prencipato de mónegue en ligur monegasco múnegu en occitán mónegue en francés y oficialment monaco ye o segundo estato más chicot d o mundo y o más densament poblato tamién ye una ciudat ye localizato en occitania sobre a mar mediterrania en a costa azul y forma un enclau que muga con o estato francés mónegue ye o prencipato mas chicot d europa asinas como tamién o segundo estato independient mas chicot d o mundo por dezaga d o vaticano o estato ye formato por una sola municipalidat en francés commune no bi ha distinción cheografica entre o estato y a ciudat de mónegue manimenos as responsabilidatz d o gubierno ran estatal y as d a municipalidat ran municipal son diferents d alcuerdo a la constitución de o prencipato se subdividiría en tres municipalidatz as tres municipalidatz fuoron fusionatas en dimpués de quantas acusacions que deciban que o gubierno yera actuando d alcuerdo con o lema divide y vencerás manimenos tornoron a deseparar se dimpués encara que ista vegata con a categoría de vicos dimpués se creyoron os zaguers vicos un vico adicional fue planyeato en nuevas tierras obtenitas a la mar que serían rematatas ta o o prencipe alberto ii anunció en o suyo discurso de cabo d anyo en que istos plans han quedato en suspenso debito a la situación economica actual actualment o prencipato ye dividito en vicos con os suyos respectives numeros oficials a le portier o vico proposato le fue asignato o numero por motivos estatisticos os vicos de mónegue son dividitos en manzanas lots comparables con os bloques censals en estatos unitos a republica de cuba ye un país d america asentato en un archipielago d o mar d as antillas tamién conoixiu como mar caribe en a confluencia entre o golfo de mexico y l ocián atlantico a lo norte se troban estatos unitos y bahamas a l ueste mexico a lo sud as islas caimán y chamaica y a lo sudeste haití en l occident d a isla la espaola que comparte con a republica dominicana a población d o país ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² ye asinas a segunda isla más poblata d as antillas dezaga de la espaola politicament cuba ye una republica dende a suya independencia d espanya reconoixita o de mayo de encara que a luita por a suya independencia prencipió en con capital en a ciudat de la habana estando l actual president d o consello d estato miguel díaz canel en a vichent constitución de cuba o suyo articlo define a o país como un estato socialista de treballadors dende a victoria de fidel castro ruz en a revolución cubana en l idioma oficial de cuba ye o castellán y a suya moneda o peso cubano encara que tamién bi ha o peso cubano convertible as prencipals ciudatz d o país son a suya capital la habana con más de millons d habitants santiago de cuba con más de meyo millón y camagüey y holguín ciudatz con una población de más de habitants sindembargo en o país bi ha ciudatz más con una población superior a los habitants encara que en plegar os colonizadors espanyols a cuba en a población yera formata por amerindios as malautías y a propia colonización facioron desapareixer a mayor parte d a suya población nativa que fue sustituita por esclavos de raza negra portiatos dende africa estando asinas a población actual d o país una suma de descendients d istas razas amás d una chicota immigración d orichen asiatico vinclata a la presencia colonizadora espanyola en as islas filipinas antiga colonia espanyola dende o sieglo xvi a luita por a independencia prencipió en y continó mientres tot o sieglo xix dica la guerra de cuba de entre espanya y os estatos unitos o desencadenant d a guerra estió lo esclatito d o vaixiello uss maine d os estatos unitos atracato en o puerto de la habana o de febrero de a prensa nordamericana fació una fuerte presión ta culpar a espanya d o esclatito en a nau declarando estatos unitos a guerra a espanya con ixa enchaquia o president william mckinley desichió a immediata retirata espanyola de cuba ninviando tropas americanas a la isla dimpués d a ocupación nordamericana a isla obtenió a independencia en encara que os estatos unitos continoron tenendo bells privilechios en cuba a revuelta guerrillera revolución cubana contra la dictadura de fulgencio batista levó a lo establimiento d o rechimen revolucionario castrista a partir de diversos grupos de terratenients exiliatos en miami armatos y entrenatos por o gubierno d os estatos unitos y con o refirme d a cia prencipioron una invasión melitar sobre a isla o d abril de en a zona de playa girón estando rapedament redotatos en poquetas horas iste feito fació que o gubierno a lo prencipio nacionalista de fidel castro declarase o caracter socialista d a revolución cubana y que s intensificasen as relacions de cuba con a urss que podió veyer se en a dita crisi d os misils de cuba en istos feitos creyoron una situación prebelica entre os gubiernos de cuba y os estatos unitos que s ha mantenito dica l actualidat un bloqueyo economico d alimentos y medicamentos sobre a isla bloqueyo que ha estato reiteradament denunciato por a organización d as nacions unitas y que manimenos s ha visto intensificato dende con l aprobación d a lai helms burton por parti d os estatos unitos iste bloqueyo acompanyato d a cayita d a unión sovietica a prencipios d os anyos ha creyato una important crisi economica en a isla fendo que se desarrollase a metat d ista decada un movimiento migratorio enta las costas de florida protagonizato por os balseros recientment o incremento d os ingresos toristicos y os convenios de colaboración con o gubierno de venezuela desplazamiento de medicos cubans voluntarios a venezuela a cambeyo de pres preferencials en o petrolio venezolán ta cuba han contribuito a una cierta recuperación d a economía cubana cuba se divide politicament y administrativa en provincias y un municipio especial amás totas as provincias se trestallan en municipios en total en son cuba ye un archipielago constituito por a mayor isla d as antillas dita isla de cuba a isla de la juventud en aragonés isla d a choventut d antis más dita isla de pinos y atras islas ye situata en o mar d as antillas a man d as costas d os estatos unitos y mexico a isla prencipal de cuba ye a más gran en superficie con km² y a setena más gran d o mundo a segunda isla más gran de cuba ye a isla de la juventud a lo suduest con un aria de nomás km² a superficie total de cuba ye de km² a lo sudeste bi ha la sierra maestra una cordelera de montanyas a on o punto más alto se troba en o pico real de turquino con m a l ueste bi ha la sierra de los órganos con una altaria maxima de m a lo sud se troba la sierra de la trinidad u as montanyas d escambray o punto más alto en ye de m arredol d o d o territorio ye fértil ya que a mayoría d a tierra ye arable y accesible dende a mar cuba tien una posición unica en o caribe o clima de cuba ye tropical más que más en a rechión occidental pero l aire fredo d o norte produce una oscilación termica anyal más evident en a rechión oriental l amplaria cheografica de cuba y a variedat d as montanyas sabanas paúls plachas y selvas tropicals que producen microclimas y diferencias en temperatura precipitación fauna y flora a temperatura meyana ye de c a precipitación anyal meyana ye de mm a temporada de plevias ye de mayo a octubre cuba tien más de rius pero nomás dos en son navegables o cauto a lo sudeste d o país tien una longaria de km o tao ye más curto pero más cabaloso o sagua la grande en o centro de cuba s emplega ta producir enerchía hidroelectrica asinas como diversos saltos d augua situatos en diversas rechions d o territorio belunas d as especies d a fauna que destacan en cuba son os mamifers como os uties diversos quiropteros reptils cuba poseye una población important de cocodrilos anfibios como por eixemplo belunas d as especies más chicotas de ranas d o mundo peixes y animals marins a flora cuenta con más de especies de plantas de simient de selvas de plantas tropicals de río y árbols fruitals en os suelo abundan os insectos que fan proliferar en bellas zonas os mamífers insectivoros como l almiquí amás bi ha presencia de diversas aus endemicas como lo tocororo o chlorostilbon ricordii y laratinga euops en as paúls i habitan especies caracteristicas d o país como los cocodrilos agelaius assimilis ferminia cerverai cyanolimnas cerverai y o bubulcus ibis l aleta blanca ficedula hypoleuca tamién clamata chapeta ye un paseriforme chicotón d a familia d os muscicapidos u cazamoscas habita per un regular en buena parte d europa y de l asia occidental pero ye un au migratoria que acostumbra a pasar los hibiernos en africa la suya largaria ye d entre e centimetros lo masclo reprodutor ye reconoixible per lo suyo plumache negro per dalto con malla blanca en a frent y blanco per debaixo con randeta blanca tamién en l ala lo plumache d a fembra ye más d un pardo claro ta d agüerro encambio los dos sexos comparten la mesma color pardisca lo que fa difícil diferenciar los d altros cazamoscas d o mesmo chenero ista diferiencia sexual fa que se distinga de l aleta parda lo bieco u pipón ye negro amás d os insectos cazatos de revolata mosquitos palometas ista especie s alimenta tamién de lulos y d as tenyas que atrapa en as fuellas d os caixicos ye sobretot en os caixicars an puede sentir se lo melodioso canto suyo ta de primavera anque puede trobar se en altras arboleras y selvas caducifolias an aproveitan los foratos d os árbols ta fer niedo a republica popular de china en chinés zhnghuá rénmín gnghéguó ye un país situato en l este d asia o quatreno mas gran d o mundo en quanto a amplaria territorial a suya población ye de habitants estimación de en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² ye o país con mayor numero d habitans d o mundo as ciudatz mas importants son pekín a capital xangai y hong kong totas con mas de millons d habitants y bi ha arredol de ciudatz de mas d millón os chineses d etnia han dicen a la suya tierra zhongguo que significa país u estato y etimolochicament se relaciona con zhong a civilización en oposición a los países y pueblos barbaros o toponimo china provién d o nombre d a dinastía qin y s introdució en occident por a conoixencia que os europeus teneban d as sederías que bi heba en ixas envueltas en china marco polo nombra lo norte de china en o suyo libro cathay y mientres bell tiempo asinas diciban os europeus a china tal y como veyemos en a traducción aragonesa de la flor de las ystorias d orient y libro d as marabillas d o mundo a denominación cathay se remonta a los khitan un pueblo mongol que dominó o norte de china y que fue forachitato por os churchetz ta asia central enta l anyo esdevenindo os kara khitai marco polo nombra o sud de china que kublai khan habió de conquerir como mangi y en a traducción aragonesa d o libro de marco polo s estribe mangui u daumangui en o manuscrito alchamiau d urreya de xalón nombran china como assin en idioma aragonés actual en proceso de desaparición predomina l uso d o mesmo chentilicio que se fa servir en castellán ye dicir chino que tamién se troba como barbarismo en idiomas vecins como ye o catalán y que representa una tendencia que tien o castellán de fer chentilicios heredata d o latín cambeando a a d o toponimo por a o dacia dacio estonia estonio l uso de chino como chentilicio en aragonés lo documentamos en a lueca y en continazión de chuana coscujuela manimenos fendo uso d a derivación a partir d un sufixo pa creyar chentilicios en aragonés se puet adaptar chinés coincidindo con o francés chinois y o catalán xins a republica popular de china rpch ye o segundo país mas amplo d asia dimpués de rusia y o tercero u quatreno mas gran d o mundo no se puet calcular prou bien a suya superficie debito a las disputas territorials entre china y a india en concreto askai chinés y trans karakoram y tamién os diferents metodos emplegatos ta calcular a superficie d os estatos unitos fan que pueda estar qualsiquiera d istos dos o terzer país mas amplo china tien mugas con países afganistán vietnam bután cazaquistán coreya d o norte india laos mongolia myanmar nepal pakistán en o territorio desputato por a india d o caixmir kirguizistán rusia y tachikistán tamién muga con a mar amariella a mar de china oriental y a mar de china meridional debito a la suya amplaria territorial bi ha una ripa de paisaches y zonas climaticas en china a l este a lo largo d a costa d a mar amariella y d a mar d a china oriental bi ha planas aluvials con una alta densidat de población a zona costera d a mar d a china meridional ye mas montanyosa y a lo sud de china domina a orografía de chicotas sierras en o centro de l aria oriental bi son os deltas d os ríos mas grans o río amariello y o yangtze atros ríos importants son o río d as perlas o mekong o brahmputra l amur o huai he y o xi jiang a l ueste mandan as grans cordeleras mas que mas o himalaya a mayor altaria d a quala ye o mont everest y os altiplans que caracterizan a mayor parti d o paisache arido d os disiertos d o takla makan y o gobi debito a la sequera y as practicas agricolas perchudiciosas as tronatas d arena son comunas mientres a primavera a expansión d o disierto de gobi ye a causa prencipal d istas tronatas que afectan a lo noreste chinés y mesmo a coreya y chapón encara que s han aprobato politicas y regulacions ambientals dende o medio ambient en a china contina deteriorando se ya que muito a sobén se mira mas por o desembolique economico que por o medio ambient amás encara que china ha ratificato lo protocolo de kyoto como país en vías de desarrollo no tien denguna limitación a las suyas emisions de dioxido de carbonio debito a la suya rapeda industrialización china se ye convertindo en un d os emisors mas grans de gases de carbonio que contribuyen a lo escalfamiento global a republica popular china tien un sistema politico unipartidista con predominancia d o partito comunista chinés sistema de tipo autoritario y restrictivo con as libertatz como a libertat d expresión a libertat d asociación u a libertat de reunión dende os anyos sindembargo o rechimen chinés ha feito una chicota evolución encara que con muitos procesos involutivos asinas en se proclamó una nueva constitución que dá o poder lechislativo a o congreso nacional popular de china formato por miembros esleitos indreitament por os diferents nivels administrativos chineses con un mandato d una duración de anyadas bi ha un comité permanent o poder executivo ye d un consello de gubierno formato por un president de gubierno y os suyos menistros y por un president de china sindembargo a propia constitución reconoixe y asegura la predominancia d o partito comunista chinés que ye quien nombra a los candidatos a ocupar os cargos politicos en o país articlo prencipal organización politico administrativa de china a republica popular china se divide oficialment en tres nivels asinas os nivels provincial districto y cantonal se flexibilizan ta adaptar se a las particularidatz etnicas u economicas d o territorio as rechions autonomas prefecturas autonomas y districtos autonomos son divisions de er u nivel habitatas por as etnias minoritarias que tienen a suya propia autonomía ta fer leis especificas as municipalidatz de pekín tianjin xangai y chongqing incluyen belunas d as mayors ciudatz d o mundo y son baixo administración dreita a la fin as antigas colonias europeas de hong kong y macau mantienen una gran autonomía como rechions administrativas especials conservando o suyo propio sistema economico y chudicial amás de muitas caracteristicas propias d estatos independients como a suya propia moneda dominio d internet prefixo telefonico bandera ecetra baixo iste modelo taiwán se considera una d as provincias d a republica popular china encara que en la practica la isla ye independient y se troba administrata por o rechimen d a republica de china dende a fin d a guerra civil de amás de reclamar o territorio d a republica de china a republica popular de china tien bellas desputas territorials con atras nacions a república federativa do brasil ye o país mas gran de sudamerica y o cinqueno estato mas gran d o mundo en termins d amplaria territorial a suya población ye de habitants en una superficie de km² ye decir o d a superficie total d america d o sud con una densidat de población de hab km² encara que brasil ye o cinqueno país mas poblato d o mundo ye tamién uno d os países con menor densidat de población en estar semidesertica a mayor parte d o país brasil tien zonas mugants con totz menos dos d os países sudamericans chile y ecuador muga a o norte con venezuela colombia guyana surinam y guayana francesa a o sud con archentina uruguai y paraguai a l este con l ocián atlantico y a l ueste con bolivia y perú a capital nacional ye brasilia que sustituyó a río de janeiro en politicament brasil ye una republica estando l actual president d o país dilma rousseff brasil declaró a suya independencia de portugal o de setiembre de formando o imperio de brasil y portugal reconoixió ista declaración d independencia o d agosto de en estar una antiga colonia portuguesa brasil ye l unico país d america d o sud a on se charra o portugués encara que tamién se charran luengas indichenas trobando se muitas en situación de periglo a relichión d a mayor parte d os brasilenyos ye o cristianismo catolico ye o país con mayor porcentache d habitants catolicos d o mundo encara que tamién bi ha una important presencia d a ilesia evanchelica a ciudat brasilenya con mayor nomero d habitants ye so paulo con una población total de mas de millons d habitants rio de janeiro con mas de millons salvador belo horizonte y fortaleza con mas de millons y recife curitiba belém porto alegre manaus y goinia totas con mas d millón d habitants a metat norte d o país ye formata por a cuenca hidrografica d o río amazonas encara que a parte sud de brasil fa parte d a cuenca hidrografica d o río d a plata con os ríos paraguai paraná y uruguai antiparte una parte d as suyas auguas fluvials desauguan en l ocián atlantico que ye a muga oriental de brasil a mayor altaria de brasil ye o pico da neblina con metros d altaria sobre o ran d a mar o territorio de brasil se troba dividito administrativament en estatos amás d un districto federal as prencipals arias metropolitanas de brasil son l esporte mes popular y practicato por a población de brasil ye o fútbol atros esportes como o baloncesto o voleibol o futbol sala y l automovilismo son tamiém populars brasil estió a seu d a copa mundial de fútbol de y a copa mundial de fútbol de y d a copa america de futbol en as anyadas y será a seu en o a ciudat brasilenya de rio de janeiro será a seu d os chuegos olimpicos de sudán en arabe as sdn ye un país africán situato en a parti nororiental d o continent muga con echipto a o norte con eritrea y etiopia a l este con sudán d o sud a o sud con a republica centroafricana a o sudueste con o chad a l ueste y con libia a o norueste a o noreste tien costa en a mar roya a suya capital ye khartum a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² politicament sudán ye una republica presidencialista estando l actual president d o país omar hasan hajmad al bashir sudán fa parte d a liga arabe d a unión africana y d a onu sudán ye o país d una d as civilizacions prencipals continas mas antiga d o mundo con asentamientos historicos y urbans que se remontan a l anyo ac os sudaneses tienen una luenga historia que s estendilla dende l antigüidat que s entrellaza con a historia d echipto con o que estió unito politicament en diversos periodos dimpués d independizar se d o reino unito en sudán sufrió una guerra civil que duró anyos y que fue seguita por conflictos etnicos relichiosos y economicos entre os sudaneses d o norte con radices arabes y núbias y os niloticos cristians y animistas de sudán d o sud asinas se plegó a una segunda guerra civil en y debito a os continos conflictos politicos y melitars sudán fue chusmeso por un golpe d estato sin muertos feito por o coronel omar al bashir en que de contino se proclamó president de sudán alavez sudán experimentó un gran creiximiento economico implementando reformas macroeconomicas y rematando a la fin a guerra civil con l adopción d una nueva constitución l anyo que dió a os grupos rebeldes d o sud una autonomía limitata que finalment condució a la suya independencia en dimpués d un referendum por a independencia estando rico en recursos naturals entre os que destaca o petrolio a economía de sudán ye actualment una d as economías con o creiximiento mas rapido d o mundo a republica popular de china y rusia son os socios comercials mas grans de sudán a republica democratica d o congo ye un país d africa conoixito como zaire entre os anyos y situato en l africa central ye o tercer país más gran d o continent muga con a republica centroafricana y sudán a lo norte uganda ruanda burundi y tanzania a l este zambia y angola a lo sur y a republica d o congo a l ueste tien dentrada a lo mar a traviés d una estreita faixa de km de costa siguindo lo río congo dic o golfo de guinea a suya población ye de habitants en una superficie de km² con una densidat de población de hab km² a capital d o país ye a ciudat de kinshasa o president ye joseph kabila y o primer menistro ye adolphe muzito administrativament a republica democratica d o congo ye dividita en provincias encara que kinshasa a suya capital tien un estatuto especial d a suya luenga historia fan parte escaicimientos destacatos como a plegata d os bantús en a dita expansión bantú que dimpués i establioron o reino d o congo en o sieglo xiv en zaguerías d o sieglo xix o territorio de l actual republica democratica d o congo esdevenió una propiedat presonal de leopoldo ii de belchica qui dimpués lo traspasó a o reino de belchica dica a suya descolonización en primerías d os anyos en meyo d una guerra civil que remató con o establimiento d a dictadura de mobutu sese seko prencipiando a la suya cayita una atra guerra civil d a luenga historia d a republica democratica d o congo fan parte escaicimientos destacatos como a plegata d os bantús a o territorio dende ac dica dc en a dita expansión bantú que dimpués i establioron o reino luba y encara dimpués o reino d o congo en o sieglo xiv en ixas envueltas s establió un denso rete comercial que plegaba dica l ocián indico en zaguerías d o sieglo xix sindembargo como conseqüencia d a conferencia de berlín o territorio de l actual republica democratica d o congo esdevenió una propiedat presonal d o rei leopoldo ii de belchica qui dimpués lo traspasó en a o reino de belchica prencipiando asinas una intensa explotación colonial en condicions d autentica esclavitud dica a suya descolonización en primerías d os anyos en meyo d una guerra civil a dita crisi d o congo entre patrice lumumba y moise tshombe que remató con o establimiento d a dictadura de mobutu sese seko prencipiando a la suya cayita una atra guerra civil con aduya forana guerra a on venció laurent désiré kabila asasinato y succeito dimpués por o suyo fillo joseph kabila qui venció en as primeras eleccions democraticas celebratas en o país dende a suya independencia os primers pobladors bantús plegoron a l actual territorio d a republica democratica d o congo entre ac y dc desplazando a los suyos anteriors pobladors pigmeus enta o sud y con bells repuis ixeminatos por tot o territorio antiparte grupos de pobladors orichinarios d o sudán y de l africa oriental tamién s instaloron en a parte oriental d o territorio os nuevos habitadors os bantús yeran mas que mas agricultors a diferencia d os pigmeus que yeran cazataires recolectors y charraban as luengas bantús que dende ixe inte esdevenioron as luengas predominants en o territorio dende o sieglo iii os pobladors bantús en as marguins d o río lualaba en l actual katanga establioron os alazetz d un desembolique social complexo a cultura upemba que dimpués esdevenió un estato consolidato o reino luba que posteriorment se transformó enta o reino congo en ixe inte se desembolicó a tecnolochía d o fierro y d o cobre dentrando asinas o territorio en a edat d o fierro amás de l agricultura practicaban o comercio plegando os suyos retz comercials mesmo a o canto de l ocián indico dende a independencia d o país a republica democratica d o congo estió tradicionalment dividita en diez provincias istas yeran de distinta grandaria y historicament constituyoron en si mesmas focos de seccesionismo debito a la escasa fuerza d o gubierno de kinshasa ta mantener o control en tot o país asinas por eixemplo en a decada de o estato de katanga proclamó a suya independencia encara que dita situación fue revertita con posterioridat a constitución de establió un cambeo en a organización territorial d o congo creyando provincias y sustituindo a las tradicionals istas seguntes o texto constitucional habrían de prencipiar a funcionar en febrero de l anyo encara que dica hue o debandito cambeo constitucional encara no s ha levato a la practica a republica democratica d o congo se sitúa en o corazón d o sector centro occidental de l africa sub sahariana y muga seguindo o sentito d as manetas d o reloch dende l ueste con angola a republica d o congo a republica centroafricana sudán uganda ruanda burundi tanzania mugando con o laco tanganica y zambia o territorio ye trescruzato por o equador con un tercio d o país en o hemisferio norte y dos tercios en o hemisferio sud como resultato d a suya localización equatorial o congo rd poseye altismos endices pluvials se veiga clima tropical a meyana anyal d o país ye de mm tota ista plevia creya a segunda pluvisilva mas gran d o mundo a exuberant vechetación cubre gran parti d a compleganza d o río congo dica a suya desembocadura en l atlantico a l ueste ista aria ye rodiada por sabanas a o sud y sudueste por terrenos montanyosos a l ueste y densos pastizals que s estendillan dillá d o río congo a o norte altas montanyas pueden trobar se en a rechión mas enta l este d o país estando o punto mas alto d o país se troba en o mont ngaliema en a muga con uganda metros a compleganza d o río congo s estendilla por quasi a totalidat d o país en un aria de bells km² o río y os suyos afluyents o kasai o sangha l ubangui l aruwimi y o lulonga son os mas grans forman a piedra angular d a economía y transporte d o país y tienen un alto impacto en a vida diaria d a población a fuent d o congo se troba en as tierras altas y as montanyas d a gran val d o rift tamién en o laco tanganica y o laco mweru o río congo ye o mas luengo d africa central o segundo con mas largaria d africa y o segundo con mayor cabal d o mundo a gran val d o rift d o continent africán s estendilla por l aria d os grans lacos africans mugando a republica democratica d o congo con dos d ells o laco alberto y o laco tanganica a val de rift en a parti sud y este d a republica democratica d o congo conta con una gran cantidat de riquezas minerals incluyindo ie coltan mineral que ha aduyato a financiar a quantos bandos d a segunda guerra d o congo un conflicto que ha resultato con un balance d alto u baixo millons de muertos o mayor dende a segunda guerra mundial cobalto arambre cadmio petrolio diamants oro archent sen magnesio estanyo chermanio uranio radio bauxita fierro y carbonio desafortunadament ista riqueza no ha plega a mans d o pueblo congolenyo sino que son as guerrillas locals as que se financian en parti gracias a la expleitación y venda d os diamants que se i quitan ilegalment situata en un territorio d orografía diversa a republica democratica d o congo poseye una gran variedat de biomas dende a sabana en as rechions d o sud a selva umbrofila d as rechions montanyosas de l este os grans lacos africans a l este y a pluvisilva d o congo que ye dimpués d a selva amazonica a mas gran d o mundo isto fa d a republica democratica d o congo un d os países con mayor diversidat biolochica d a planeta o wwf divide o territorio d a republica democratica d o congo entre decisiet ecorrechions entre as muitas especies belunas endemicas y muitas atras raras que habitan en o suyo territorio podemos trobar dos especies de chimpanzés o chimpanzé común y o bonobo u chimpanzé pigmeu o gorila de montanya l okapi y o pavo reyal d o congo cinco d os parques nacionals d o país son catalogatos como patrimonio d a humanidat os parques nacionals de garamba kahuzi biega salonga y virunga y a reserva d a vida silvestre de l okapi a guerra civil y a pobre economía han feito a saber lo mal a la biodiversidat muitos guardas forestals fuoron asasinatos u no podioron continar con o suyo treballo istos cinco puestos son listatos como patrimonio d a humanidad en periglo por a unesco con o paso d os sieglos a republica democratica d o congo ha estato o centro d o que se conoixe como o problema d o trafico de carne centroafricana d animales silvestres que ye considerato por muitos un problema medioambiental y parti d a crisi socio economica que sufre o país a carne d os animals silvestres con os que se trafica s obtiene por un regular por medio de trampas u gavias d arambre atras vegatas con escopetas u atras armas a economía d a republica democratica d o congo una nación provista de grans recursos naturals ha cayito drasticamente dende a metat d a decada de os dos conflictos recients a primera y a segunda guerra d o congo que prencipioron en han reducido a producción d o país y os suyos ingresos estatals incrementando a suya deuda externa y han suposato a muerte por a guerra a fambre y as malautías de millons de personas actualment a republica democratica d o congo ye o segundo país mas pobre d o continent africano con un pib per capita de dimpués de zimbabwe a situación d incerteza causata por o creixient conflicto l ausencia d infraestructuras y a dificultat ta operar en un ambient hostil han reducido as operacions de comercio exterior a guerra tamién ha intensificato o impacto de problemas alazetals tals como o inestable marco legal a corrupción a inflación y l ausencia de apertura d o gubierno en politica economica y operacions financieras as condiciones han amillorato a partir de con a salita d as fuerzas invasoras un gran número de misions d o fmi y d o banco mundial s han reunito con o gobierno ta aduyar a desembolicar un plan economico coderent y o president joseph kabila ha prencipiato a implementar reformas muita de l actividat economica recaye en actividatz que quedan difuera d os datos d o pnb oficial a republica democratica d o congo no ye etnicament uniforme como muitos países africans con mugas naixitas d o colonialismo europeu y en especial os de gran mida os habitants més antigos son os pigmeus d o congo y de tota africa central con antigas adaptacions a la vida de cazataires recolectors en a selva equatorial a distribución d os pigmeus quedó esminglanata en enclaus o més important a selva d ituri a causa d a expansión de pueblos bantús que veniban d o norueste y a diferencia d os pigmeus practicaban l agricultura y teneban conoixencias de metalurchia en os cabos orientals d o congo os bantús se topetoron con a expansión u emigracions de pueblos niloticos principalment ganaders como os tutsis os bantús d a cuenca d o congo se dividen en quatre brancas principals mongo ngombe mbochi y as chents de l augua s estima que se parlan un total de luengas en a republica democratica d o congo de todas ellas nomás poseyen o estatus de luenga nacional o kikongo o lingala o tshiluba y o swahili o lingala estió a luenga oficial de l exercito baixo a dictadura de mobutu pero dende que l exercito se rebeló tamién s usa o swahili en l este o francés ye a luenga oficial d o país se quiere emplegar como un idioma neutral entre as diferents collas etnicas mientres o periodo colonial belga as quatre luengas nacionals fuoron amostratas en as escuelas primarias lo que fació que o país fuese un d os pocos en poseyer literatura en a suya luenga local mientres a ocupación europea en africa o cristianismo ye a relichión mayoritaria en a republica democratica d o congo seguito por quasi un d a población en iste grupo s incluyen as relichions catolica con un protestant con un y kimbanguista con un o kimbanguismo yera visto como una amenaza ta o rechimen colonial y fue prohibito por os belgas actualment a ilesia kimbanguista dita oficialment ilesia de cristo en a tierra por o profeta simon kimbangu tien alto u baixo tres millones de miembros mas que mas entre os bakongo en as rechions d o baixo congo y kinshasa o mayor numero de cristians seguidors d o reverendo william branham se troba en a republica democratica d o congo a on s estima que bi ha bells seguidors sesanta y dos d as denominacions protestants d o país son federatas aintro d a ilesia de cristo en o congo u ccc a sobén se le diz dimplament a ilesia protestante ya que ye formata por mas d o d a población a rd d o congo partecipa en os chuegos olimpicos de verano dende anque encara no ha ganato garra medalla a independencia ye a situación d un país que no ye chusmeso a l autoridat d atro se distingue de l autonomía en la que sigue existindo vinculación institucional entre dos territorios cada un d ells goza d o poder de decidir sobre ciertas materias competencias y a dependencia centralista an o poder central controla territorios sin d autonomía manimenos l aparición d o neocolonialismo en os países d o tercer mundo y en atros lugars surte quan no existe plena independencia d un país sino que n ye chusmeso a los dictaus culturals lingüisticos y especialment economicos d atro se distingue d o antigo colonialismo en qualo ya no s emplega la fuerza melitar por meyo de l ocupancia dreita d o país alexandra jiménez arrechea ye una actriz aragonesa naixita de zaragoza o de chinero de dimpués d emprencipiar bien chóven a estudiar ballet en o estudio de danza maría de ávila de zaragoza y o real conservatorio profesional de danza de madrit tornando se bailarina profesional ta os anyos alexandra sofrió una lesión en o piet dreito y decidió d albandonar o ballet y adedicar se a l arte dramatico fació estudios d interpretación en a escuela superior de artes escénicas y espectáculos de madrit encomenzando a compachinar ya en o segundo curso a suya formación con bella intervención en series televisivas como policías periodistas u compaeros manimenos o papel que la ferá conoixita ta o publico ye o dáfrica a sofrita y cinica companyera de raúl y amiga deva en a serie de televisión los serrano de telecinco tamién ha participato en a serie tres son multitud como valeria amás de fer de colaboradora en o programa alerta en a gran pantalla ha treballato como trini en a cinta de manuel sanabria la fiesta ha participato en bells curtometraches con o papel de misacha gánster en low bat como isabel en demonios de corta vista el mono de hamlet a mario y anillos de saturno que li mereixió una mención especial a la millor actriz en teatro ha actuato prencipalment en fin del mundo todos al tren alberto millares los menecomos roberto cerdá siete por siete fermín cabal y mujeres com tamién ha feito de modelo ta las colecions kangaroos primavera verano de y bossini agüerro hibierno en ista chunto con alejo sauras esquilo ac ac en griego estió un dramaturgo de l antiga grecia o primero d os tres grans trachicos griegos con sofocles y eurípides naixito d eleusis en a redolada d atenas escribió as suyas primeras obras ta ac pero d entre as que han perbibito a más antiga probablement siga hikétides as suplicadoras escrita alto u baixo en ac en ixa anyada participó tamién en a batalla de maratón y en ac luitó en a batalla de salamina feito que reflectó dimpués ta ac en a suya obra persai os persas esquilo viachaba a sobén ta sicilia an que gubernaba o tirano de gela facil que per os muitos artistas que tamién i acudiban a sobén en ac lo fería per zaguer vez seguntes una leyenda tradicional esquilo morió en ac quan una alica u bel cluixiuesos creyendo que a calvera d o escritor yera una piedra dixó cayer una tartuga sobre a suya capeza altras versions dicen que l alica deixó cayer una piedra sobre o que creyó lo uego d un ave no volandera él mesmo escribió antis de morir a inscripción que fegura en a loseta d a fuesa suya sin dar treslato d a suya fama teatral querendo nomás que commemorar os suyos trunfos melitars en ella i diz as obras d esquilo acentúan os aspectos morals y relichiosos a diferiencia d os altros dos trachicos sofocles y euripides bellas trachedias d esquilo rematan con menor dureza sobretot en a suya obra mayestra a trilochía clamata oresteia a orestía orestiada u trachedia d orestes a rematanza ye clarament trachica en as dos primers piezas d a trilochía devez que en as suplicadoras os persas y hepta epi thebas siete contra tebas amás d a valura literaria d a suya obra a contribución más gran d esquilo a o teatro estió adhibir un segundo actor en as suyas scenas enantis l acción acayeixeba entre un solo actor e o coro griego de as obras que se suposan escritas per esquilo sólo que seis en perviven en l actualidat antiparti tradicionalment s ha atribuito a esquilo una setena obra prometeu encadenato muitos estudiosos actuals consideran que ixe prometeu ye obra d un dramaturgo esconoixito d o sieglo iv ac a luenga no se pareix pas a la d esquilo y a suya hostilidat ta la fegura de zeus choca con a visión más relichiosa d as altras seis obras en as primeras anyadas d a decada de se troboron entre as bendas d una momia echipcia bells fragmentos d un altra obra d esquilo que heba apareixito mencionata en fuents antigas a obra clamata aquiles yera parti d una trilochía sobre a guerra de troya y levaba perdita más de anyos en as trachedias de l antiga grecia o coro yera formato orichinalment per cantaires y danzaires o capezero d o coro interactuaba con os personaches d a obra y parlaba en representación d a opinión publica tot lo coro miraba d ir en plegato ritmicament de manera que podeba veyer se como una entidat unica más tardi o numero de miembros d o coro puyó a y o d actors a tres o coro per un regular cantaba o suyo mensache anque a veces lo recitaban a coreografía d o coro yera quefer d o dramaturgo o coro ofriba un fondo y un resumen d a información que aduyaba a o publico a seguir a representación tamién comentaba os temas prencipals y amostraba cómo heban de reaccionar os espectadors a la obra que se i feba igualment representaba la población cheneral de qualsiquier historia concreta casp caspe en castellán casp en catalán ye una ciudat historica d aragón situata a una distancia de km a l este de zaragoza ye capital d a comarca baixo aragón casp actualment tien unos habitants no habendo creixito quasi cosa en tot o sieglo xx estió un important nugo de comunicacions hue venito a menos a suya economía se basa en o sector servicios a industria textil y as grans espleitacions agricolas de regano emparadas en gran mesura gracias a la immigración os prescos de casp entran drentro d a denominación d orichen melocotón de calanda o suyo termin municipal muga con mequinenza favara maella alcanyiz escatrón chiprana sastago burcharaloz penyalba y fraga o toponimo casp documentato en fuents andalusís como qsp qasp u qasb s ha quiesto relacionar con a parabra arabe casba manimenos en aragonés existe a parabra caspiello pa dicir tierra suelta petrosa que pierde a humidat pronto y como microtoponimo lo trobamos en rodellar y encara andolz replega a parabra caspillo en o suyo glosario de parabras d o territorio aragonés caspiello puet tener una etimolochía relacionata con caspa y con o mozarabe gazpacho bi ha muitos microtoponimos interesants que amuestran que d antes se charró l aragonés y n alzan muitos caracters como una basa dita saladiella la ifesa efesa de la villa lastras del pallaruelo un puesto dito mata lo perro y atro trascrito como miralpeis pareixito a los toponimos miralpeix que se troban en a ribagorza bi ha toponimos arabes adaptatos a la fonetica aragonesa como malchares albanillos a luenga tradicional de casp ye o castellán d aragón con substrato aragonés o lexico d intrés etnografico de casp se conoix relativament bien por figurar esta localidat en l aleanr con a sigla z en casp son mas freqüents os apellitos occitans tipicament rematatos en ac que en atros lugars d o baixo aragón albiac cirac o lugar ya existiba en o periodo musulmán y se transcribe de l arabe qsp qasp u qasb o escritor musulmán yaqut d os sieglos xii xiii en da noticia qasb ye un castiello hisn de zaragoza en o sieglo xv estió seu d o famoso compromís de casp por o qualo s imposó a dinastía d os trastamara en o reino d aragón en o sieglo xx mientres a guerra civil espanyola estió seu d o consello d aragón organo de gubierno de l aragón republicano cuenta con un important patrimonio historico artistico encara que muitas d istas construcions se troban en deficient estato de conservación o prencipato d asturias en asturián principáu d asturies en castellán principado de asturias en eonaviego principao d asturias ye una comunidat autonoma espanyola uniprovincial tien a forma d un prencipato a on o prencipe d asturias ye o hereu d a chefatura d o estato en o reino d espanya o suyo territorio ye de bells diez mil kilometros cuadratos y bi ha una población en retacule que blinca licherament d o millón de habitants o idioma oficial y d emplego mayoritario ye o castellán pero alto u baixo a tercera parti d os suyos ciudadans charran tamién asturiano u eonaviego bien por estar bilingües bien por tener la como primera luenga a suya capital ye a ciudat d oviedo y xixón ye a población más habitata a parola asturias prene o nombre d os suyos antigos habitants os asturs primitivos habitants á márguins d o río esla en latín astura dica a dominación romana o nombre d asturs no només á os d a meseta central sino tamién á os d o norte o antigo nombre latino d o río esla astura que antis d a invasión romana se clamaba estura u estula provién de una radiz celta stour que significa río iste toponimo apareix en bretanya do plinio charra d o río stur hue bi ha tres ríos en anglés cuyo nombre procede d a radiz stur ye dicir stour que son en kent suffolk e dorset en a desembocadura d o río elba ye atro río cuyo nombre alemán deriva tamién d a mesma radiz celta o str tamién en o piemont habitaba a tribu celta d os esturs e o río italiano stura di demonte procedent d a mesma radiz celtica á la fin ista radiz sour encara perdura hue en as parolas gaelica e bretona ster e stour que significan río os primers habitants estioron d a especie neandertal podemos trobar lurs restos en espelungas d as qualas a més famosa ye a espelunga d el sidrón os primers hombres d a especie homo sapiens sapiens habitaban en espelungas en as plachas e viveban de caragols de mar ta rancar moluscos d as rocas en feban servir de pedrenyas manyosament entretallatas de traza que a iste modo d entretallar ne de piedras se lo ha denominato arte asturiense d istos hombres muitas e polidas pinturs d animals se son trobatas en as espelungas d entre as qualas a més famosa ye a espelunga d o tito bustillo sita en ribadesella plegato o neolitico en asturias os habitants d as rechions prencipión a habitar os interiors d asturias tamién agora podemos admirar per totz os latos tumulos disgraciatament espullatos istos pueblos que vivión circa e ac no mos son guaire conoixitos excepto per mesas de piedra que clamamos dólmens e tumulos ista traza d enterreco se puet veyer per tota europa en a edat d os metals se diceba que os pueblos que en primeras se clamaban asturs yeran venitos de troya manimenos l orichen de o nombre d os asturs pareix estar o nombre latino d o río esla que yera astura car en aquell tiempo as mugas d os asturs s estendillaban dende a mar cantabrica entro a o río duero o present prencipato d asturias yera dita per os romans asturia transmontana ta diferenciar la de l asturia cismontana que hue bi incluye as provincias de leyón e zamora en aquell tiempo os asturs viviban en ciudatz clamatas castros os asturs alzón a libertat dica la fin d o sieglo i ac car en iste sieglo asturias estió chusmesa per os romans o casus belli estió que os asturs luitaban cuentra os pueblos vecins ya pacificatos e acotolaban lurs campos pero en verdat yera que os romans deseyaban vehementment sobre tot l oro conoixito ye que o mesmo emperador augusto fizo a guerra cuentra os asturs e os cantabros a la fin estión vencitos os asturs en o mons medullius que beluns identifican con l actual las médulas a on a mayoría prefirión suicidar sen que chusmeter sen ta la esclavitut maguera en asturias no se difunfión guaire as institucions e costumbres romans sindembargo podemos admirar d aquell tiempo no pocos vestichios vías termas villas inscripcions etcetera quan o imperio román cayó baixo os barbaros os visigodos e suebos dentrón en asturias d os presents estudeos sobre os barbaros en a rechión pareix que lur auctoridat estió poca u minima car yera una rechión pobra et minimament desembolicata ta la población en os moros qui heban levata a guerra ta la mayor parti d espanya prebón conquistar asturias manimenos estión vencitos en a batalla de covadonga d a quala naixió o novismo reino d asturias aprés a derrota d os visigodos frent a os moros qui heban esnavesato o estreito de chibraltar muitos d os vencitos fuyón ta la cordelera cantabrica a on se mezclón con os pueblos asturs e bi n parón de chicotz exercitos que a sobén acosaban a os moros per ista razón o moros decidión ninviar lur exercito enta l asturia transmontana e allora ta la fin estión vencitos per l exercito de don pelayo capitoste d os godos en covadonga en espanyol y eonaviego covadonga en asturián cuadonga talment dita batalla estase simplament una escaramuza pero animó a os visigodos e asturs ta enfortir o nuevo reino dende allora se fundó un chicot reino cristián que decidión esfender se cuentra os moros en a cordelera cantabrica o primer rei d os asturians estió pelayo a iste li succedió o fillo d ell favila qui dimpués estió amortato per un onso aprés a muerte de favila alfonso i duque de cantabria plegón en o reyalme iste rei estió belicoso e durando o suyo reinato escomencipión a propagar as buegas d o reino per tant grans combates grans zonas deserticas se creyón entre o reino d asturias e os moros as qualas se conoixen con o nombre de tierras de dengún a iste fruela i o fillo d ell li succedió iste tamién estió belicoso e fizo continos ataques contra os moros aloras dirichitos per abderramán i se sape que fundó a ciudat d oviedo sindembargo agora pareix seguntes nuevos descubrimientos que n ha d oríchens romans yera costumbre entre os reis que tamién luitasen entre parients ta aconseguir o poder pareix que o mesmo fruela heba matato a o suyo chirmán vimarano con as suyas proprias mans debito a l acusación de deseyar o reyalme dimpués de fruela amortato igualment per nobles reis clamatos febles car quasi denguna guerra fizon reinón istos estión aurelio silo mauregato e bermudo o diacono bermudo o diacono succedió a alfonso ii o més valient de totz os reis asturians qui fizo muitas batallas cuentra os moros mesmo sitió lisbona durando o reinato d ell se trobó un sepulcre de santiago de compostela d o qual se diciba que conteneba as reliquias de l apóstol sant chaime alfonso mandó que se construyese un templo sobre o fondón e iste puesto ye estato freqüentato per pelegrins de tota europa ta veyer as reliquias dica o present a iste li succedió ramiro i d asturias qui recheba galicia sindembargo quan se yera acomodando en castiella un noble de nome nepocián tramenó una rebelión cuentra ramiro ta aconsiguir o reyalme conoixito isto ramiro se n enfiló entro a oviedo e aprés de cegar lo lo recluyó tota a suya vida en un monesterio en aquell tiempo os normandos arrecorreban dende as costas d o reino dimpués de crudels combates e saqueyos a ramiro li succedió ordonyo i qui estendilló as mugas d o reino e atra vegata repobló con habitants leyón e astorga luitó cuentra os moros que n eban de por de que o reyalme s amplase e tamién luitó cuentra os normandos a iste li succedió alifonso iii o magno qui asabelo ampló as mugas d o reyalme fundando ne de ciudatz per tota leyón e castiella e tamién a l atro costato de o río duero asinas atra vegata repobló braga porto e coimbra e fundó de cosa zamora toro e simancas ta esfender as mugas d os ataques d os moros s acomodó con chimena mesacha d estirpe reyal filla d o rei de navarra con a quala tuvo sies fillos quan alifonso espritó dividió o reyalme entre tres d os fillos d ell en aquell tiempo a capital estió trasladata d oviedo ta leyón os reis asturians fizon muitas obras no només relichiosas sino tamién publicas ista epoca estió muito famosa ta las artes asturianas quan s edificón muitos monumentos prerromanicos agora consideratos patrimonio mundial d a humanidat tamién estión artistas asturians qui en fizon de choyas d as qualas a prencipal ye a cruz d os ánchels que encara adorna a bandera d asturias aprés trasladar se a capital ta leyón bells nobles en maquinón de rebulicias ta que asturias se deseparase d o reino de leyón a més famosa rebulicia estió a que fizo o conde gonzalo cuentra alifonso vii e donya urraca a quala administraba asturias en nome d o rei en chuan i e chuan de gant firmón a paz meyant a concertación d una voda entre os fillos d ells enrique e catarina dende allora os hereus d o reyalme son ditos prencipes d asturias en a edat meya as principals institucions d asturias naixión asinas as pueblas as villas e os concellos a sociedat se dividiba en tres estamientos nobles clero e pueblo plan os asturians viveban d o secale o triticum dicoccum as castanyas as uellas as crapas os tocins et cetera en o sieglo xviii un gran alivio d a fambre estió a introducción de triticum indico e de tuberclos dende america que s esdevenión en uns d os principals cautivos ta os asturians ensemble con as chodigas a o cabo d iste sieglo plegó en ista rechión a ilustración entre os més egrechios ilustratos acucuta gaspar melchor de jovellanos qui prebó estimular a economía asturiana un cambeo d as trazas de treballar plegó en asturias debito a l abundancia de fierro e carbón o que estió tan important en a historia e tanto cambeó a sociedat que fizo apareixer tamién una nueva clase social os proletarios ista clase dimpués n hubo de tanta influencia a traviés d os sindicatos que mesmo agún ista influencia se percibe en asturias estió a primera rechión de tota espanya que declaró a guerra cuentra os franceses muitos e famosos roldes de combatients estión ninviatos ta la linia de batalla do con gran valentor luitón cuentra os exercitos invasors dica que estión auchatos d espanya en iste sieglo os asturians en sufrión de pugnas entre os liberals e os seguidors d o partito reyalista de totz os dirichents liberals o més preclaro estió qui encara que murió a favor d a libertat obligó a o rei a churar a constitución durando tot o sieglo a industria en meyo d a rechión creixeba sobre tot as menas de fierro e carbón e as fabricas d armas en o sieglo xx os desalcuerdos entre meners e operarios de fabrica per un costato e patronos per atro yera tantos que as revueltas e rebulicios yeran cutianas en octubre de meners d as vals d o nalón e d o caudal e treballadors de fabricas d as grans ciudatz se sublevón armatos cuentra o poder central aprés estar vencitos per l exercito os proletarios asturians dolorosismos castigos patión en lurs cuerpos durando a guerra civil espanyola a rechión remanión fidels ta o gubierno central treito d oviedo e zonas occidentals quan os exercitos clamatos nacionals trencón os frents de guerra asabelos soldatos encara fidels ta la republic fuyón ta os monts ta alzar a vida do lurs capitostes resistión a las tropas de franco entro a quan os zaguers luitadors amagatos y esparrigatos estión amortatos sidembargo os sobatidors d os obrers mái aturón en a rechión en acayeció a mayor revuelta en as vals centrals cuyo desembolique se divulgó per tot o mundo muerto francisco franco asturia se constituyó como communidat autonoma aíntro a estructura territorial descentralizata establita per a constitución de rafael luis fernández álvarez qui antis exerceba como president d o consello rechional dende se convirtió en o primer president d o prencipato d asturias aprés l adopción de l autonomía o gubierno rechional asturiana en poseye d amplas competencias en campos principals como a sanidat educación e protección d a naturaleza en mayo de o president d o gubierno d asturias yera francisco álvarez cascos de foro asturias en asturián foru asturies a qui succedió javier fernández fernández d a federación socialista asturiana locián pacifico ye a masa d augua más gran d a tierra ocupando a tercera parti d a suya superficie s estendilla alto u baixo marguins concheladas d o mar de ross en l antartida por o sud adube o suyo mayor amplo de l orden de km a alto u baixo graus de latitut norte estendillando se dende indonesia dic a costa de colombia a muga occidental de l ocián ye l estreito de malaca o pacifico contien alto u baixo islas más que totz os atros ocians d o mundo combinatos quasi todas son clavadas a lo sud d a linia d o equador o pacifico cubre un aria de millons de km² o punto más baixo d a superficie d a crosta terrestre a fuesa d as marianas se troba en o pacifico o primer europeu que alufró a inmensidat de l ocián pacifico estió lo fidalgo y explorador espanyol vasco núez de balboa qui o día de setiembre de dimpués d haber preso posesión d as suyas auguas en nombre d os reis de castiella li otorgó o nombre de mar d o sud a la graniza amplaria d augua que atisbó dende una tuca clavada en l estreito de panamá o suyo nombre actual ye obra d o navegant portugués fernando de magallanes l explorador portugués fernando de magallanes mientres a suya expedición arredol d o mundo a lo servicio d a corona d espanya nombró a iste ocián pacifico pos mientres a mayoría d o suyo viache dende l estreito de magallanes dic as filipinas lo trobó en calma sindembargo o pacifico no perén fa honor a o suyo nombre pos a sobén os tifons os horacans y os tierratremos zumban as islas d iste ocián y os litorals continentals locián atlantico desalparta america en l ueste d europa y africa en l este s estendilla dende l ocián glacial arctico en o norte dica l antarctida en o sud l equador lo divide artificialment en dos partis atlantico norte y atlantico sud o suyo nombre procede d o griego atlas un d os titans d a mitolochía griega tién forma de s y una amplaria d unos millons de km² estando lo segundo en amplaria dimpués de l ocián pacifico as rallas submarinas situadas entre la isla de baffin groenlandia y escocia se han establito como a muga entre l ocián glacial artico y l atlantico norte a l este l estreito de chibraltar forma la muga con o mar mediterranio a l ueste l arco formato por as islas d o caribe lo desalpartan d o mar caribe a lo sud y a l este a trestalladura con l ocián indico s estableix por o meridián de e a lo sud y a l ueste la divisoria se ha establito en a linia de mayor fundaria que va d o cabo de furnos a la peninsula antartica tien una fundaria meya de m gracias a una gran meseta de quasi m de fundaria que ye quasi tot o suyo fundo unita a las grans depresions que se troban en os cantos d a mesma y que arriban a superar os m amán de puerto rico a salinidat de l ocián atlantico ye d unos gramos de sal por kilogramo d augua y as especies más pescadas son a sardineta l arengue y l abadeixo antimás ye l ocián más impotant d a tierra dend o punto de vista comercial lista de paises con costas en l ocián atlantico escluyendo a mar mediterrania y a mar baltica locián glacial antarctico s estendilla dende a costa antarctica dica os s muga con l ocián atlantico l ocián pacifico y l ocián indico ye o debantzaguer ocián en amplaria nomás l ocián arctico ye más chicot a suya amplaria estió definiat por a organización hidrografica internacional en l anyo y consona con as mugas fixatas por o tratato antarctico l ocián antarctico ye l unico en redolar o globo de forma plena y rodía de tot a l antarctida tien una superficie de km² una zifra que encluye a os mars d arredol o mar de amudsen o mar de bellingshausen parti d o pasache de drake o mar de ross y o mar de weddell a tierra firme ye visible sobre l ocián con km de costa bi ha mes de especies de pexes locián glacial arctico ye un ocián que rodía o polo norte y s estendilla ta o norte d europa asia y america ye o más chicot de totz os ocians ocupa una amplaria d unos km² y as fundarias d iste ocián oscilan entre os m y m en a rechión central y os m en a plataforma continental estando a suya meya d unos m muga con l ocián atlantico por o norte recullindo grans masas d augua a traviés de l estreito de fram y o mar de barents tamién muga con l ocián pacifico a traviés d o estreito de bering grans masas de chelo protechen mientres tot l anyo a iste ocián d as influencias atmosfericas en a suya parti central pueden trobar se casquetz de chelo de dica m de gordaria as temperaturas en hibierno rondan os c debito a os cerenyos aires provenients de siberia rusia mientres que en o verano quasi no se blinca d os c mientres que en a plataforma continental pueden dar se temperaturas de dica c se clama ocián d o griego okeanós a la parti d a superficie terrestre ocupata por l augua marina l ocián ye dividido por os continents y grans archipielagos en cinco partis que a la suya vegata tamién se dicen ocians os ocians pacifico y atlantico a sobén se distinguen entre norte y sud atlantico norte atlantico sud pacifico norte y pacifico sud as rechions mas chicotas d os ocians son clamadas a sobén mars golfos badias y estreitos l augua d os ocians tien una gran importancia en o clima terrestre por a existencia de corrients ocianicas que transportan a calor as corrients ocianicas pueden estar superficials u profundas as corrients superficials son influidas por os vientos as corrients profundas son condicionadas por diferiencias de temperatura y salinidat en vertical que creyan diferencias de densidat locián indico ye uno d os cinco ociáns estando ne o tercer volumen d augua más gran d o mundo y cubre alto u baixo lo d a superficie d a tierra muga a lo norte con o sud d asia a l ueste con a peninsula arabica y africa a l este con a peninsula malaya as islas sonda y australia y a lo sud con l antarctida ye desalpartato de l ocián atlantico por o meridián graus este a lo sud d africa y de l ocián pacifico por o meridián graus este o punto más a lo norte de l ocián indico ye alto u baixo a graus norte de latitut d o golfo persico l ocián tien alto u baixo km d amplaria entre as puntas sud d africa y australia a suya superficie ye km² incluyindo ie a mar roya y o golfo persico o volumen de l ocián s estima en km d augua chicotas islas puntian os cantos continentals as nacions que se troban de raso en l ocián son madagascar a quatrena isla más gran d o mundo comoras seychelles maldivas mauricio y sri lanka indonesia lo rodia y quantas atras nacions en mugan sudafrica mozambique tanzania kenia somalia chibuti sudán echipto israel con eilat en o golfo d aqaba arabia saudí yemen emiratos arabes unitos bahrein qatar kuwait iraq irán pakistán india myanmar y australia a importancia de l ocián como una rota de transito entre asia y africa lo ha convertido en un foco de conflictos en qualsiquier caso denguna nación lo ha xalapato con exito dica prencipios d o sieglo xix quan o imperio britanico controlaba a mayor parte d a tierra perimetral de l ocián indico os territorios dependients son territorios que por diversas razons no gozan d os previlechios de total independencia u soberanía y por tanto son gubernatos por atros estatos clamatos tamién como metropoli muitos d ells pueden estar ditos colonias existen diversos rans de dependencia asinas existen territorios que tienen d un gubierno prou distinto a lo d a metropoli como ye o caso de hong kong respective a china a mayoría d istos estatos dependients corresponden a islas de baixa población y que no pueden emparar un gubierno autonomo a continación os diversos territorios dependients d o mundo en l actualidat ordenatos seguntes o país a que perteneixen violant d hongría naixita arredol de en esztergom hongría y muerta en uesca l octubre de estió reina d aragón entre y dimpués de casar con o rei chaime i de qui estió segunda muller yera filla d o rei hongaro andreu ii y de violant de courtenay o suyo dote significaba una alportación de diners y bells territorios que nunca no se facioron efectivos impulsó de trazas decisivas a conquiesta de valencia en y participó activament en a politica reyal pensando sobre tot en as particions d os territorios que dixarían como patrimonio a os fillos d ella con chaime i mirando devez de malimponer o más posible a o suyo marito con alifonso o fillo que o rei heba tenito con a primer muller alionor de castiella violant y chaime i tenioron quatre fillos y cinco fillas os restos d ella y d una d as fillas sancha chacen en o presbiterio d o monesterio cistercense de santa maría de vallbona en catalunya bordeus bordu en occitán bordeaux en francés ye un important puerto d o sudueste de francia capital d a provincia d aquitania y prefectura u capital administrativa d o departamento de gironde fa parte d a organización d as ciudatz d o patrimonio d a humanidat un bordeus puede estar devez o vin que s elabora en o país a ciudat ye construita sobre o estuario d o río garona estallata per tanto en dos cantos en a ciudat teneba habitadors en o distrito municipal y en l aria metropolitana ta febrero de s esmaba una población de habitants os habitadors de bordeus son bordeleses a luenga parlata cheneralment y oficial ye o francés bien que a parla autoctona bordelesa ye una variant d o dialecto gascón clasificato en a luenga occitana a rechión de bordeus ye cuna d os más prestichiosos productors de vin d o mundo se i fan igual de tintos como de blancos o bordeus tinto s elabora per un regular a partir d una mezcla d ugas que puede estar de cabernet sauvignon cabernet franc merlot petit verdot y malbec o bordeus blanco s elabora a partir de sauvignon blanc semillon y muscadelle a rechión vinicola de bordeus ye estallata en subrechions entre as quals saint émilion pomerol médoc y graves istos cinco tintos premier cru quatre de médoc y un o chateau haut brion de graves instituitos per a clasificación oficial de vins de bordeus de se troban entre os más caros y que más requesta leban d o mundo sauternes ye una subrechión de graves conoixita per os suyos vins blancos dulces ta postres como lo chteau d yquem entre os bordeleses más conoixitos i feguran l actual alcalde de bordeus ye alain juppé de l ump unión per un movimiento popular o equipe de futbol local ye o girondins de bordeaux lalto galligo u galliguera alta ye una comarca situata a o norte d aragón y ocupa a practica totalidat d a compleganza d o curso alto d o río galligo en a provincia de uesca historicament feba parte d a chacetania estando o nuclio orichinal de l antigo condato d aragón os territorios historicos que la integran son a val de tena a tierra de biescas y sarrablo muga a l ueste con a chacetania a l este con o sobrarbe y o semontano de balbastro a o sud con a plana de uesca y a o norte con o biarn por o portalet dera nieu y bigorra a redolada de l alto galligo ya yera poblata dende os tiempos prehistoricos asinas lo contrimuestran as casetas de broixas en ibirque u santa helena y atros megalitos en d a val de tena b ha tamién tumulos d o neolitico en atros puestos de l alto galligo como latas y barbenuta amás d os dolmens cromlechs y tumulos de piedrafita tramacastiella pandicosa y fornigal as primeras poblacions importants se situan en a comarca con a plegata d os romans arredol d o sieglo ii ac como a dita corona de sant salvador que probablement se deciba allora sabinianicum u l asentamiento en os banyos de pandicosa ta l aproveitamiento d as auguas termals a on que s han trobato monedas d augusto y tiberio muitos d estos asentamientos romans se trobaban en puestos a on que yeran antes os yacetans en a epoca romana estas tierras feban parte d o convento churidico de caesaraugusta en a provincia tarraconensis se construyó por ixas envueltas a calzata romana que dende osca trescruzaba o monrepós y plegaba dica os banyos de pandicosa s han trobato tamién esculturas de capezas romanas en as localidatz de latre y úrbez de nocito esta zaguera en a plana de uesca pero mugant con l alto galligo no b ha muito rastro d o pasato visigoto pero sí d os musulmans que i plegoron en o sieglo viii y entre este sieglo y o sieglo ix se creyó o districto rural d al challiq en arabe galligo os musulmans dentroron en practicament tota a redolada y mesmo en l anyo adb al rahman i atacarba sallent de galligo manimenos a parte de mas dominio estió entre nocito por o sud y gavín por o norte importants en o proceso d a reconquiesta estioron os anyos y quan o conte galindo ii aznárez conquistó a val d acumuer establindo o monesterio de sant martín de cercito y plegando dica a ripera d o galligo en senegüé s establioron atros monesterios importants en a comarca como sant pelai de gavín sant andreu de fanlo sant úrbez de nocito u sant per d a raba y as suyas tierras se repobloron con mozarabes plegatos dende uesca una vegata reconquistato o districto ya integrato en o condato d aragón será cedito por sancho garcés a o suyo fillo remiro i en d esta epoca medieval son amás un d os mayors conchuntos artisticos d a comarca y d aragón o grupo d ilesias de sarrablo un conchunto d ilesias d o sieglo xi d estilo mozarabe u romanico lombardas seguntes as diferents fuents repartitas por a márguin cucha d o galligo mientres a baixa edat meya os sinyors feudals controlaban con man de fierro a redolada un eixemplo son os villacampa que dominaban a guarguera en a val de tena dividita en tres quinyons partaqua sallent y pandicosa o gubierno yera a chunta cheneral con seu en as casas d a val en o pueyo as localidatz más importants en os sieglos xiv y xv yeran biescas y sallent centros de pago d as cheneralidatz treudos que s heban de pagar por dentrar y quitar produtos d a val estando amás esta zaguera una aduana a meyatos d o sieglo xiii importants familias tensinas estioron os lanuza os abarca os blasco u os lop en a resta d a edat meya bi habió a saber las batallas en os campos d a redolada que continarban en sieglos esvenidors como en l anyo quan os gascons luterans envadioron a val de tena biescas prencipalment y senegüé estioron destruitas en estas envasions en esta epoca o rei felipe i fació construir a saber las fortificacions en as zonas mugants con francia como o fuerte de santielena en biescas u as torrazas de larrede y escuer atra envasión escaició en a val en o sieglo mientres a guerra de succesión espanyola quan as tropas austracistas dentroron en a comarca no menos importants son por ixas envueltas os casos de bruixería en a redolada estando o más conoixito lo protagonizato por pedro arruebo vecín de l artosa a guerra d o francés en o sieglo xix estricalló gran parte d a población d a val dimpués de rematar esta tornoron a restaurar se os antigos tractatos con l atro canto d o pireneu as ditas pacerías que no yeran que tractatos sobre os pastos d o ganato tamién en esta epoca prencipian a funcionar os banyos de pandicosa como puesto toristico important ta a economía d a val de tena en zaguerías d o sieglo xix y primerías d o xix plega a industrialización ta samianigo y tamién o ferrocarril en l anyo lo que fa que as chents d os lugars mas que mas de sobrepuerto y tot l actual municipio de samianigo deixen os lugars y se n vaigan a vivir ta as ciudatz s establioron en a capital sarrablesa entre os anyos y importants interpresas como energía y industrias aragonesas u compaía ibérica de explosivos y aluminio espaol que empentoron o creiximiento economico d a comarca feito que no aturó a perduga de población que ya heba prencipiato atra vegata a guerra arriba a la comarca con o frent d a guerra civil y con duras batallas en sarrablo biescas u gavín que serían estrozatos tamién bi habió batallas en auturia y santa orosia quan remató a guerra muita d a población heba emigrato y mientres as siguients anyatas lo ferban muitos más habitants asinas en as decadas de y a mayor parte d os lugars de sobrepuerto y a guarguera estioron albandonatos a decada de sería a decada d os entibos con a construcción d os entibos de búbal y lanuza mas lugars d a comarca en este caso d a val de tena estioron albandonatos ya en as zagueras decadas d o sieglo xx y en os primers anyos d o xxi a comarca ha deixato en gran parte os tradicionals sectors de l agricultura y a ganadería t adedicar se a os servicios y o torismo estando una d as comarcas mas toristicas d aragón sobretot con o torismo d a nieu con as estacions de fornigal pandicosa y a partaqua l alto galligo se troba situato en os pireneus estando a parte más alta d a cuenca hidrografica d o río galligo un d os afluyents más importants de l ebro que naxe a o norte d esta comarca por o norte as altas tucas pirenencas deseparan este territorio d a val biarnesa de osal puerto de portalet dera nieu y as vals de cautars puerto de marcadau y arrens peira san martín en bigorra estando lo teito d a comarca o pico os moros por l este tendenera puerto de cotefablo sobrepuerto sarrablo y guarguera sierra de gabardón son as mugas con o sobrarbe a o sud fan de muga con a plana de uesca a sierra de guara y o puerto de monrepós a l ueste a val d acumuer y anayet son as mugas con a chacetania os diferents relieus que se troban en a comarca fan que a variedat de clima entre unas zonas y atras sía tamién gran con influencias atlanticas u mediterranias puyando as temperaturas y baixando as precipitancions de norte ta sud en sallent a bells metros d altaria a temperatura meyana ye de c con chelatas dende metat de l agüerro y dica prencipios de primavera y con una precipitacions de mm por anyo que son a sobén de nieu en os meses d agüerro y d hibierno en as tucas más altas a temperatura meyana puet estar de c con unas precipitacions de mm anyals en baixando ta o sud a influencia mediterrania se va fendo mayor en biescas o dominio d o clima mediterranio ye mayor y en samianigo a metros a temperatura meyana ye de c y as precipitacions son menors de mm anyo sobretot en os meses d agüerro y primavera d hibierno b ha muitas vegatas boira preta en samianigo que prevoca a inversión termica con temperaturas menors que atras zonas de meya montanya a on que no ne b ha cheolochicament a cadena pirenenca se divide en una serie d unidatz caracterizatas por as suyas rocas y a suya cheomorfolochía que son especialment visibles en esta comarca imos a distinguir prencipalment tres unidatz podemos fer una división d a comarca en subcomarcas bien esferenciatas l alto galligo ye un territorio de contrastes demograficos d una man ye samianigo a ciudat con mayor creiximiento d a población en o sieglo xx prencipiando dito sieglo con una población de bells habitadors ta rematar o sieglo con quasi d atra man se i troban dos d as rechions con más lugars despoblatos d europa sobrepuerto y a guarguera actualment a mayor parti d a población un se troba en a capital suya samianigo as atras poblacions más importants son biescas sallent y pandicosa tradicionalment as dos actividatz economicas prencipals en a redolada yeran l agricultura y a ganadería l agricultura se basaba prencipalment en o cautivo de bells cerials y pastos ta os animals amás de chicotz huertos ta consumo de cada casa l actividat más important yera a ganadería prencipalment d ovín y bovín istas actividatz ganaderas se rechiban por un ciclo anyal en o que destacan tres fitas a estancia alpina en verano a transuancia ta tierra baixa u a ripera de l ebro d hibierno y entre estas dos un periodo en os lugars antes de baixar ta tierra baixa y antes de puyar ta as montanyas asociatas a la ganadería existiban atras muitas actividatz como las d esquirar a las ovellas u marcar o ganato se feban ferias de ganato en muitos lugars d as que encara hue se n conserva belunas como las de biescas u sallent important estió d atra man l actividat textil en l alto gallego destacando ie sobretot biescas a on que b heba a saber los telars y batans razón por la que se conoixe a os suyos habitants como pelaires autualment a economía se basa en a industria de samianigo y o torismo d a val de tena y biescas a industria plegó ta samianigo en zaguerías d o sieglo xix chunto con o ferrocarril o torismo en a comarca tien o suyo eixe prencipal en a nieu y as estacions d esquí de pandicosa y o fornigal estando as prencipals villas toristicas biescas pandicosa y sallent se fan tamién atras actividatz esportivas y d ocio windsurf piragüismo en o entibo de búbal baixata de barrancos golf en as margas golf chunto a latas mountain bike pesca amás de que l alto galligo se troba rodiato d espacios protechitos como os parque nacionals d ordesa y d os pireneus en os vecins sobrarbe y biarn u o parque natural d a sierra y as foces de guara d o que fa parte a zona sud d o municipio de samianigo chunto con atros municipios d as comarcas vecinas de plana de uesca semontano de balbastro y sobrarbe ya en l anyo se declaró por a unesco como reserva d a biosfera a parte d a val de tena aintro d a reserva d a biosfera d ordesa comachibosa fan parte d esta reserva a val de tena situata a o canto zurdo d o río galligo que s estendilla por os municipios de sallent pandicosa biescas y oz y a val de yesero sin incluyir dengún d os lugars ditos nomás partes naturals d os municipios aintro d a reserva destacan miticas tucas como o pico os moros o pico vachimanya picos d o infierno a foratata u a sierra tendenera y ibons como los de sabocos u respomuso atras tucas importants d a comarca son o pico anayet a penya telera que sinyala a dentrata a la val de tena l auturía sobre samianigo y yebra de basa y a manchoya en o sobrepuerto a val de tena ye una val d orichen glacial as cheleras baixaban dende os culs de pandicosa sallent tendenera y partacua dica mas entabaixo de senegüé actualment encara se pueden veyer os rastros d este pasato glacial en os culs que se troban en a parte mas alta d a val y tamién en as morrenas que dixoron as cheleras destacando la de senegüé y la de santielena atras formacions intresants d orichen glacial son os torretons d arás u senyoritas de arás en biescas morrenas laterals situatas en o barranco d arás con forma de chaminera encara b ha dos cheleras en a val renonoixitas como molimentos naturals d as cheleras pirenencas a primera d ellas ye a chelera d o pico os moros dividita en dos nuclios o chelegal de frondiellas entre y metros d altaria y con una superficie de hectarias y d atra man o chelegal de latour que se troba entre os y os m d altaria y tien una hectaria de superficie a segunda d as cheleras reconoixitas como molimento natural ye a chelera d infiernos que ye en o macizo d o mesmo nombre se divide en tres chelegals chicotz l oriental entre os y os metros tien una superficie de hectarias l occidental entre os y os tien hectarias y o chelegal de punta zarra que tien hectarias y ye entre os y os metros entre os espacios protechitos cal destacar tamién o paisache protechito de sant chuan d a penya y mont uruel que encara que se troba prencipalment en a vecina chacetania tamién incluye una chicota parte d o municipio de candarenas tamién b ha a saber los puestos d importancia comunitaria en a comarca como as turberas d acumuer o pico y turberas d anayet as turberas d o macizo d os infiernos sant chuan d a penya y uruel puertos de pandicosa bramatuero y brazatos a capecera d o río gualempeda o mont pacino a foz d escarriella cucuraza telera acumuer tendenera puerto d otal cotefablo río aurín río galligo ripera de biescas sobrepuerto guarguera y guara norte entre as zonas d especial protección ta as aus zepa bi son comachibosa sierra de canciás silbes y a sierra y foces de guara entre as especies de mamifers que se troban en a redolada destacan as poblacions de pardos cervus elaphus y cuerzos capreolus capreolus que han creixito en os zaguers anyos as loiras lutra lutra tamién s han estendillato por tot o cauz d o río galligo dende sallent de galligo dica o sud d a comarca y tamién por os ríos aurín y guarga bi ha tamién importants poblacions de chabalins sus scrofa scrofa y fuinas martes martes tamién s han visto bells eixemplars d onso pardo ursus arctos dondiando por os arrigachuelos amán d a muga con o biarn se pueden trobar entre as aus trencahuesos gypaetus barbatus alicas aquila chrysaetos alicas blancas circaetus gallicus alicas chicotas hieraaetus pennatus xoriguer común falco tinnunculus y falcons falco peregrinus cal destacar entre as aus nocturnas as melazas tyto alba y os mochuelos aegolius funereus atras aus d a redolada incluyen fresanas perdix perdix gallinetas lagopus muta aguaceros negros dryocopus martius aurons tetrao urogallus y agarraparedes tichodroma muraria entre os amfibios b ha un numero important de guardafuents calotriton asper y tamién bells eixemplars d a rana pirenenca rana pyrenaica respective a os reptils destaca o fardacho lacerta bilineata y a cullebra verdiamarilla hierophis viridiflavus b ha una gran variedat d especies vechetals en os más de km² de superficie que tien a comarca os motivos d esta diversidat son prencipalment l altaria o clima o tipo de suelo y a presión antropica en as diferents zonas en os fondons d o galligo y atros d os suyos afluyents se pueden trobar hue prencipalment selvas de chopos y tierras de cautivo tamién b ha zonas a on que se troba vechetación como tremoletas seneras artos betiqueras sanguinyos y barzals una especie que ye pro estendillata por a redolada ye o caixico quercus gr cerrioides trobando se caixicars de diferents amplarias entre os que destacan os solanos de gavín oliván bergusa escuer sant román y rapún y bellas zonas d a guarguera trobamos eixemplars singulars d esta especie en a guarta con troncos de y m de perimetro y altarias de y m serué con un perimetro de dica m y una altaria de m y abiniella a sobén apareixen acompanyatos por atras especies más que más pins royos buxos aliagas chinepros betelainas canyuteras y escarrons en puyando tas zonas más altas o clima se fa más fredo ye astí arredol d os metros d altaria quan os caixicos dan paso a o pin royo ye a especie más abundant d a redolada y se troba especialment en a versant norte d os barrancos de sía y d oliván y en as vals de basa y guarga tamién b ha fabars destacando os monts de sallent lanuza yesero gavín y acumuer ye famoso vetato por as historias de bruixería que i escayecioron en a zona sud b ha selvas de fabos en cortiellas estiva yebra cadolobo xabierre cuarnas y a sierra aquilué entre os abetals cal destacar os de cuello manzanico lanuza pandicosa l asieso biescas barranco d o infierno y o paco yesero y basarán en os puestos de mayor altaria dende os metros se troban pins negros prencipalment en os monts de piedrafita oz pandicosa y sallent pero tamién en puntos d os monts de biescas acumuer gavín y yesero os arbustos tipicos en estas selvas de pins son os aranyoners chinepros y farnuceras entre as flors en as zonas d as tascas d alta montanya se pueden trobar flors de nieu leontopodium alpinum cass y zuecos de venus cypripedium calceolus amás de muitas especies d orquidias orchis mascula limodorum abortivum epipactis palustris dactylorhiza majalis spiranthes spiralis ophrys subinsectifera a mas de metros apareixen as especies de flors alpinas a nieu ye present mas de meses a l anyo a radiación ultravioleta que ye muito más gran y os procesos cheomorfolochicos lurtes torrocatas fan d este un ambient dificil ta a vida entre as chicotas plantas que b ha en estas altarias se pueden trobar a saxifraga pubescens subsp iratiana silene acaulis arenaria tetraquetra sempervivum arachnoideum u mucizonia sedoides atros árbols singulars d esta comarca amás d os debantitos caixicos son o pino de cambrillón en a mallata cambrillón a man de sallent con un perimetro de m y una altaria de m o fabo de piedrafita situato en o campo tiburcio d esta localidat con m de perimetro y m d altaria os pinsapos d arratiecho en biescas con perimetros de m y altarias de m u a carrasca de fandiello dica m de perimetro y m d altaria entre atros l alazet d a cultura de l alto galligo ye a institución d a casa conchunto d as posesions d a familia vivienda y edificios segundarios campos y animals a sociedat se rechiba como en a resta de puestos y vals pirenencas en o sistema d un solo hereu asinas s aseguraba a continuidat d a casa as actividatz economicas que premitiban a subsistencia d a casa yeran prencipalment l agricultura y a ganadería respective a la vivienda tradicional en l alto galligo b ha que diferenciar dos zonas a val de tena y sarrablo ya que as esferencias de clima y orografía entre una y atra feban que s hesen d emplegar diferents materials en cada zona a vivienda tensina tien como caracteristicas as finestras zarratas con contravientos as portaladas de piedra con escudos y os tellatos de loseta de pizarra arquitectura parellana a las atras altas vals pirenencas aragonesas y biarnesas en sarrablo no se troban contravientos en as finestras y os tellatos son feitos de losas de piedra con as caracteristicas chamineras tronconicas u celindricas siempre rematatas con un espantabroixas atras construcions segundarias incluyen as bordas situatas chunto a las eras en os altos puertos se troban tamién as mallatas u casetas pastorils que feban servir en as nueis de verano que pasaban en o mont con o ganato entre os edificios de treballo destacan os molins sobretot os d ainielle y bara y tamién atros edificios que en muitos casos ya s han perdito como as ferrerías os telars os batans y os arnals en tot l alto galligo como en atros puntos d o pireneu as fases d as fainas agropastorils estructuraban o calandario festivo as fiestas prencipals son o carnaval sant chuan y o nadal celebrando se entre estas atras fiestas locals y patronals destacando aquellas en que se feban palotiaus u bandiadas como en sallent as fiestas mayors gosan celebrar se en agosto u en a festividat d a virchen d o pilar manimenos probablement as fiestas relichiosas mas importants ta os habitants d a redolada han estato siempre as romerías unas se fan con o ciclo ganadero entre os meses de mayo y chunio destacando sant chuan de busa o día de chunio atras siguen o ciclo agricola y se fan entre agosto y setiembre destacando sant bertolomeu de gavín o día d agosto tamién b ha unas poquetas que se fan d hibierno destacando sant úrbez de zresola que se fa a meyayos d aviento as dos romerías prencipals son santielena y santa orosia a l armita de santielena puyan con cruces habitants de totz os lugars d a val de tena o día d agosto ta homenachear a la suya patrona o domingo de trinidat puyan ta l auturía os romers d o cuerpo y os romers d a capeza lo fan o día de chunio fendo asinas homenache a santa orosia totz os lugars de sarrablo vallibasa y chacetania patrona d esta zaguera comarca amás d estar tamién patrona de tot l alto galligo en a romería de santa orosia se fan amás dances tradicionals con chicotens en os zaguers anyos s han prencipiato a fer atras actividatz culturals en a comarca de gran importancia y reconoixitas aintro y difuera d aragón a feria d agüerro de biescas ye una d as más importants o suyo orichen se troba en as antigas ferias ganaderas que d antes más se feban o de setiembre y o de noviembre se fa a metat d octubre y ye un d os actos que atrayen mas toristas a la villa important ye tamién o festival internacional pireneus sud festival de musica celebrato en sallent y lanuza entre os meses de chulio y agosto atras actividatz culturals incluyen a feria de ganato de sallent en setiembre o mercato medieval de pandicosa u o carnaval de samianigo o ciclismo ye un esporte important en a comarca a cursa ciclista quebrantahuesos organizata por a penya ciclista edelweiss que totz anyos tien salita y plegata en samianigo ye una d as marchas ciclotoristas más importants d o mundo entre os campions internacionals de ciclismo d esta comarca destacan o pelaire fernando escartín y a samianiguense maribel moreno o prencipal equipe de fútbol ye l ad sabiánigo que chuga en a tercera división a ud biescas ye o segundo equipe en importancia chugando en rechional estando as suyas instalacions esportivas o puesto esleito ta fer a pretemporada d equipos d elite como o real zaragoza o rayo vallecano o cai balonmano aragón u a ud levante entre atros a luenga vernacula de l alto galligo ye l aragonés charrando se a suya variedat central os contrastes poblacionals han feito que en esta comarca bi haiga zonas mui poblatas como samianigo a on ye cutiano emplegar o idioma castellán y d atra man zonas como sobrepuerto a on se conservaba millor a luenga pero que hue se troban despoblatas o torismo en os lugars d a val de tena y biescas ha feito tamién que muit poca chent charre hue aragonés en a carrera estando una luenga ta o emplego familiar se puet trestallar a comarca en quatre partes en as que se charran quatre subdialectos d a variedat central de l aragonés a tierra de biescas sarrablo sobrepuerto y a val de tena l aragonés d a tierra de biescas se charra en biescas y atros lugars d o municipio incluyito sobremont l aragonés sarrablés ye o subdialecto que se charra en a zona más orichinal de sarrablo a o sud d a tierra de biescas y tamién en a guarguera l aragonés de sobrepuerto u sobrepuertano se charraba d antes mas en sobrepuerto son tres subdialectos pareixitos encara que con bells rasgos que los diferencian sobretot os dos zaguers son menos conoixitos ya que debito a la gran despoblación s han feito pocos estudeos d atra man ye l aragonés tensino que ye o subdialecto que se charra en a val de tena cal destacar aintro de l aragonés tensino a variedat de pandicosa o panticuto ya que ye o que millor se conserva en a comarca y un d os dialectos de mayor vitalidat a gastronomía en l alto galligo como en atras vals pirenencas ye sencilla pero de gran calidat sobretot debito a las sobrebuenas materias primas que ne b ha son tipicas d a redolada a bodela de tena y a olla tensina tamién se fan pastels de setas espargos montanyeses codornices rebutitas de cartirana quesos de sandiniés boliches de biescas y ta postre sopetas de presco y vin a cocina tradicional aragonesa como as migas u o ternasco tamién se i fa son tipicos embutidos como as morciellas a longaniza u as chiretas entre os pescatos destaca a truita y entre a cazata destacan os guisos de chabalín y conello cal destacar entre os lamins que se i fan as tortas pastillos de nueces u calabaza crespiellos y natillas tamién ye tipico o licor d aranyons ye tamién tipico lo poncho vin calient con espezias en biescas se minchan os tripiligates a plana de uesca hoya de huesca en castellán hoya de huesca plana de uesca oficialment ye una comarca d a provincia de uesca en a comunidat autonoma d aragón espanya situata en a parti central d o semontano uescano ye trescruzada por os ríos isuela flumen y guatizalema se situga entre los ríos sotón y alcanadre as suyas mugas naturals son as sierras de gratal y guara as suyas comarcas mugants a economía s alazeta prencipalment en l agricultura y a ganadería a industria prencipal ye la d o metal l idioma aragonés d a mayor parte d a plana de uesca se clasifica en a variant meridional u semontanesa o castellán se cheneralizó en o medio rural en a segunda metat d o sieglo xx encara bi ha chent que charra aragonés en bells lugars y neofablants que lo ha apreso dende a decada d os anyos y que charran l aragonés común a chacetania ye a comarca más noroccidental d aragón dividita entre as provincias de uesca y zaragoza muga con francia por o norte navarra por l ueste y por o sud y a l este con as comarcas aragonesas d as cinco villas plana de uesca y alto galligo en plens pireneus s articula por o río aragón y os suyos afluyents en ella se i formó lo primitivo condato d aragón que en quan morió o rei sancho iii o mayor de navarra adquirió a categoría de reino con capital en a ciudat de chaca y con remiro i como monarca resultato d ista ampla historia son dos grans molimentos historico artisticos a seu de chaca y o monesterio de sant chuan d a penya a suya mayor altaria ye o pico collarada metros y cuenta con dos d as estacións d esquí más importants y antigas da peninsula candanchú y astún en a val de l aragón tien una superficie de km² y una población en de hab con una densidat de población de hab km² y a suya capital ye a ciudat de chaca que aculle o d a población comarcal a suya prencipal festividat ye santa orosia patrona d ista comarca y que se celebra o de chunio a luenga vernacla d a chacetania ye l aragonés charrando se a suya variedat l aragonés occidental chunto con o castellán que en ye l oficial composan a chacetania municipios adhibindo ie a superficie d o común d ansó y fago km² ribagorza en catalán ribagora ye una comarca oficial aragonesa d o noreste d a provincia de uesca muga a lo norte con francia departamento de l alta garona a lo noreste con a val d arán a l este con as comarcas d alta ribagorza y pallars chusán a lo sudeste con a comarca d a noguera a lo sud con a comarca de litera a lo sudueste con a comarca d o semontano de balbastro y a l ueste con a comarca d o sobrarbe bi ha atra ribagorza l alta ribagorza provincia de leida con un nombre oficial que coincide con a designación d una subcomarca natural más ampla se diz alta ribagorza a la parte más montanyosa clima más humido y vechetación más verda que ye a lo que ye a lo norte d o macizo de turbón y sierra de cis y d os congustros de ventamillo y croqueta se diz ribagorza baixa a la parte d o sud menos montanyosa de clima mediterranio y vechetación más mediterrania con carrascals y pinetas de pin borde o toponimo ribagorza se remonta a lo latín ripa y curtia adchectivo postverbal de curtiare u curtare ye un toponimo que en catalán se fa servir on articlo definiu la ribagora pero que en aragonés medieval belsetán chistabín y grausín se fa servir sin articlo a macrotoponimia y microtoponimia de ribagorza ye d orichen romanz en a mes gran part d os casos con una pequenya presencia de toponimos prerromans que en bell caso dudoso s ha puesto interpretar como relacionau con as luengas vasco aquitanas as leis foneticas presents en os toponimos romances gosan responder a la fonetica aragonesa en a compleganza de l esera y a la fonetica catalana en as compleganzas d o noguera ribagorzana y part d o río isabana con excepcions en totz os casos caracters ribagorzans comuns d as parlas aragonesas y catalanas de ribagorza as parlas de ribagorza son de transición entre o catalán y l aragonés dende o punto de vista macrocheografico o catalán de l este de ribagorza se clasifica como subdialecto ribagorzán en o catalán nordoccidental l aragonés de l ueste de ribagorza u aragonés ribagorzano forma a mayor parte de l aragonés oriental bichuesca bijuesca en castellán ye un municipio d a provincia de zaragoza situato en a comarca d a comunidat de calatayú a suya superficie ye de km² y a suya población de habitants en l anyo bi heba habitants a suya densidat de población ye de hab km² a localidat de bichuesca se troba situata a una distancia de km d a ciudat de calatayú a capital d a suya comarca de soria y de zaragoza a capital d aragón trescruzato por o río manubles afluent d o xalón se troba a una altaria de metros dencima d o libel d a mar o suyo termin municipal muga con verdello con un cantón d o termin de torre la palla con malanquiella con clarés de ribota con turrillo en territorio aragonés y con deza con la alameda y con carabantes en territorio d a provincia de soria seguntes joaquín caridad arias ye un toponimo d orichen celta que sería relacionato con bells toponimos gallegos actuals vixoi vixou vixán vixoteira bells toponimos celtas antigos vigiacum vigobri y talment bigorra y bells antroponimos antigos vigius vigio y una trobata en as inscripcions de luixón biho tus a terminación uesca vendría d a terminación essica esta localidat ye citata en a bula de lucio iii de en a que aprobaba a patrimonialidat d as ilesias d a comunidat de calatayú dimpués que alifonso i d aragón lis dase lo fuero si s escribiba con ll se puet explicar como una hipercorrección feita por o escriba en base a que en bellas variedatz d aragonés como o tensino a ll latina evolucionó ta ch feito que ye en retacule manimenos en a edat meya bi ha chent con apellito de villuesca en os textos provinients de calatayú en s escribe viivesca en atros textos medievals como as cronicas d os chudeces de teruel la claman vijuesca en o fogache de s escribe vixuesca castellanizato ya con x como atros lugars de l este de zaragoza y teruel castexón val de conexos foz de la viexa ecetra que en aragonés cheneral estioron con ll y en aragonés d as comunidatz aragonesas estioron con ch en l astronomo joo batista labanha escribe biguesca en o sieglo xvii a x castellana esdeviene a j velar actual o suyo castiello estió una fortaleza mui important estratechicament por a suya situación mugant con castiella en pero iv lo cerimonioso mandó fortificar o castiello y a ilesia anque o rei de castiella pero i lo cruel lo conquistó en a invasión de dimpués se tornó a conquistar por parti d aragón y se perdió atra vegada en a enrestida de dezaga d a remontadura zaguera pero iv lo mandó escatumbar encara que nomás se fació en parti tamién son intresants o pozo de los chorros cascant d augua con una gorga en o río manubles poco antis de dentrar en bichuesca a fuent de los canyos y o puent román as fiestas patronals se celebran o día d agosto festividat d a virchen d o castiello y o d agosto día de sant roque monzón ye una ciudat y municipio aragonés d a provincia de uesca situata en a comarca d a cinca meya en ye a suya capital a suya población ye de habitants en una superficie de km² ye situato chunto a los ríos cinca y sosa baixo un castiello que ye en l alto d un tozal a metros d altaria sobre o ran d a mar y a una distancia de km d a ciudat de uesca a capital d a suya provincia monzón ye trescruzato por a n y por a linia de ferrocarril madrit barcelona poseye importants industrias quimicas o suyo termin municipal muga con l almunia de sant chuan sant isteban de litera binéfar binazet pueyo de santa cruz sant miguel d a cinca peralta d alcofeya ilche y castillón d o puent a ciudat s ha estendillato baixo o castiello en a epoca de dominación musulmana se disputaban monzón os banu sabrit de uesca y os banu qasi de leida en lo sieglo xi perteneixeba a os banu hud y se diz que la prenió lo cit en a los cristians lis caleba conquerir monzón pa tallar as comunicacions entre los reinos taifas de zaragoza y leida o infant pero reconquerió monzón en quan lo reinato d o suyo padre sancho remíriz d aragón sancho remíriz creyó o reino de monzón pa o infant futuro pero i enantes d estar rei d aragón en pasó a perteneixer a os templers provién de mont de sión nombre que puet ilustrar as relacions d os templers con as cruzatas en tierra santa atros autors lo derivan d o latín montione montanyeta o lugar de conchel s escribiba cunchiel en o libro del reparo del general de dende l anyo se i celebra cada anyada la feria d o libro aragonés de monzón categoría principal la comarca de lo matarranya ye una comarca aragonesa de la provincia de teruel que fa parte tanto de lo baixo aragón tradicional como de la francha oriental d aragón en la suya mayor parte corresponde a lo semontano de los puertos de bezeit macizo montanyoso que se distribuye en lo cabo sud d esta comarca y tamién por las zonas mugants de las provincias de tarragona puertos d horta puertos de tortosa y castellón puertos de moriella muga a lo norte con lo baixo aragón casp a l este con tarragona a lo sud con castellón y a l ueste con a comarca oficial dita baixo aragón la forman municipios y lo despoblato de mas de llaurador fueras de val chunquera que ye con las parlas de lo guadalop mezquín y la fraixneda las parlas d o matarranya gosan estar prou homochenias y perteneixen a lo subdialecto tortosín chunto con lo que se charra en lo baixo ebro tierra alta y los puertos de moriella bi habió una prebatina de reconquiesta con alifonso i lo batallero que plegó ta horta de sant joan pero dimpués de la batalla de fraga los cristians rebloron y los musulmans recuperoron la comarca la reconquiesta definitiva se produció a fins de lo sieglo xii con alifonso ii lo casto dimpués de la reconquiesta gran parte de la comarca fue cedita a l orden de calatrava lo de chulio de lo casto deseparó un territorio concedito teoricament a los calatravos en mazalión y la penya d aznar laganya la penya d aznar laganya yera una tenencia con las localidatz de mezquín y foz espalda y con capital en val de robres mazalión y la penya d aznar laganya pasan a depender de lo bispe de zaragoza los templers tamién i teneban representación pero las mugas entre las dos ordens no yeran fixas a lo prencipio porque feban cambeyos de tierras y lugars seguntes carlos laliena los musulmans fuoron acotolatos u forachitatos en la guerra de reconquiesta y la comarca yera vueita la repoblación estió de mayoría catalana y proveniba de lo campo de leida lo resultato estió que encara huei se charre catalán occidental como en leida tortosa y castellón existen textos de pagos de indemnizacions a lo bispe de leida por las decimas y primicias que los repobladors deixan de pagar pa atrayer a los repobladors lis daron privilechios y lis facioron pagar impuestos menors a vida yera más periglosa porque yera una tierra de muga os actuals puertos de moriella yeran plenos de moros fuyitos de leida que podeban fer incursions en territorio cristián entre los pobladors amás de catalans bi heba occitans bretó gascón vidal y seguindo lo camín natural de la depresión de l ebro castellans molina soriano y aragoneses robres fonz los pobladors no s establioron con fuerza dica lo zaguer quarto de lo sieglo xiii quan blasco d alagón conquerió moriella reinando chaime i lo matarranya dixó d estar tierra de muga con los moros en los repartos de la corona d aragón que feba chaime i lo matarranya y la tierra alta feguraban en aragón anyos dimpués de la muerte de chaime i la muga local definitiva entre catalunya y aragón se fació en lo río algars tenendo en cuenta la muga definitiva entre calatravos en la marguin ezquierda de l algars y los templers en la marguin dreita o sobrarbe ye una comarca oficial d aragón situada en o norte d a provincia de uesca que fa muga con o departamento d os altos pireneus de francia per o norte con a tamién comarca aragonesa de ribagorza per l este con o semontano de balbastro per o sud con l alto galligo per l ueste a suya capitalidat per motivos de tradición historica y d importancia demografica ye compartita d entre as villas de l aínsa y boltanya cheograficament parlando o sobrarbe ye una comarca de montanya con qualques d as alturas mayors de tot lo pireneu y que se prolarga dende as alturas d o pireneu axial en norte y en a muga con francia dica las sierras exteriors pirenencas en sud que la deseparan contra os semontanos aragoneses a dita limitación clara con sierras y formacions cheolochicas envistables fa que siempre s haiga considerato una comarca natural y que os suyos habitants y tamién os de demés l haigan apreciata tradicionalment como aital ademés as mugas actuals d a comarca d o sobrarbe coinciden alto u baixo con as que en fuén de lo condato de sobrarbe actualment forman a comarca un total de municipios que en rematar l anyo sumaban una población de habitants que con una superficie comarcal de km² fan una densidat de población de hab km² a suya superficie representa o de a provincia de uesca pero a suya población no yera si que o de lo total d a provincia en a comarca actual ye a heredera en o plan de comarcalización d aragón de de l antiga mancomunidad de sobrarbe formata en os anyos per os achuntamientos d os diferents municipios a comarca de sobrarbe tiene una cheografía sinyoriata per as montanyas y per os dos grans ríos que confluyen en l aínsa a cinca y l ara y a comarca queda devidita en dos grans tipos d espacios en os que tradicionalment s han entendito as relacions humanas y que tiene muita relación con o espacio cheografico en o que os pobladors humans se i troban as fuevas u l aria que corresponde aproximadament a la metat sud de a comarca en agrupando se con ista denominación popular lo viello sobrarbe a val d o río cinca dende l aínsa t abaixo y a fueva de tierrantona y as valles u espacio que comprende totas as vals tributarias d o río cinca y d o río ara dende l aínsa t alto adintro d as mugas de lo sobrarbe i naixen qualques d os ríos prencipals que dimpués esnaviesan per os semontanos a cinca l alcanadre o vero o balcetz u isuela y o barranco de mascún o sobrarbe muga a o norte con o departamento d os altos pireneus de francia per o norte con a tamién comarca aragonesa de ribagorza per l este con o semontano de balbastro per o sud y con l alto galligo per l ueste a muga d o norte d o sobrarbe que ye a mes larga d as mugas con francia que tienen as quatre comarcas aragonesas d o pireneu coincide con a crestera d o pireneu axial y ye una succesión de picas y alturas que se troban mayoritariament d entre os y os metros sobre o nivel d a mar con dos teitos que son a segunda y a tercera alturas de tot lo pireneu y se troban en o territorio comarcal como son o lardana metros y lo mont perdito m a linia con a man septentrional d o pireneu no tiene si que cinco puertos que son a saber se o puerto de buixaruelo en a cabecera d a val de l ara a breca de roldán por a part de lo macizo d as tres serols o puerto de bielsa u puerto viello y o puerto de la madera y o puerto de la pez nombres grafiatos en chistabín per a val de viadors tributadera de chistau de totz cinco o paso per a breca de roldán ha gosato estar siempre lo mes temito per l altura per a on se i pasa y per as mudanzas que a sobén i tiene l orache y encara en l actualidat ye un paso per a on que no se i recomienda pasar si que a os pireneistas mes templatos en sud de totas istas montanyas creixen as vals mes nortencas d a comarca quasi totas d oríchens glacials que fuén socavadas per as importants cheleras d o pleistoceno y que en l actualidat suposan o corso superior d os ríos principals d o sobrarbe como son l alta val de l ara u val de buixaruelo y as suyas vals subsidiarias a val de bielsa y as suyas subsidiarias y a val de chistau a mes oriental d a comarca dimpués mes en sud de ixas vals mes axials se i puede trobar un cinturón de monts que trescruza la comarca no guaire leixos en kilometros de la crestera d o pireneu axial de forma sensiblement paralela a las mugas y que muitors autors consideran que ye asimilable a lo complexo d as sierras interiors pirenencas son formacions en as que i domina la penya calsinera y se troban representatas per o macizo d a tendenyera m sobre l alta val de l ara as sestrals m que sinyorean a val d anyisclo de puértolas y de vio o castiello mayor m sobre puértolas y o macizo de cotiella m que con as suyas filials penya lierga m y penya montanyesa m domina la val d a cinca y a fueva dos grans sierras calsinosas se troban d entre qualques d ixas alturas menors y as vals axials y comparten con as unas y as altras firmes puertos que las meten en comunicación con gran altaria por o que bells autors as clasifican como partes d o pireneu axial mientres que belaltros lo fan como sierras interiors se tracta d a sierra d as cutas que desepara la val d ordesa de l alta val de vio concretament a val de fanlo ye como se conoix ixa partida y tiene alturas como la punta cuta u acuta m y o pueyo mondicieto m sobre nerín y a sierra d as zucas que desparte la val de pineta contra la de tella con alturas como o zucón m o portanyús m y a pala d o bachaco m que se desploma sobre o forato d as devotas per a on que i esnaviesa la cinca as sierras calsinosas cosiran dende o norte d a comarca diferents fuevas depresions que i ha d entre o soaso de linars dica la fueva de tierrantona p ex o soaso de linars se troba deseparato contra la subcomarca de sobrepuerto per a sierra d o pelopín u qualques serretas margosas que s extendillan d entre a val de l ara y a d o río cinca y delimitan as vals de vio puértolas y a solana en as quals i predomina terrenos enfaixonatos de cultura de secano a mayoría albandonatos en l actualidat en os que quan brincan mallas deforestadas u d erosión luego i amaneixen os terreros que son una forma erosiva tan freqüent en buena cosa d a comarca en sud de l aínsa i ha una gran depresión asimilable a la depresión intrapirenenca que tradicionalment se conoixeba como a foya u ribera de mediano rica y de buenas fincas agricolas pero que en l actualidat se troba submerchita debaixo de l entibo de mediano dimpués en l este en habendo se salvato las terracetas fluvials a on que son cherbe y banastón y tamién a sierra de muro de roda se penetra en a fueva a de tierrantona que se puede subdevidir en a fueva alta a cuenca d o río d a nata fuertement caracterizata per as faixas y sasos que i ha en os calcils d a sierra ferrera y a fueva baixa a d o río usía una depresión pura y extensa en a que i ha bella cinqüentena d aldeyas pardinas y lugars muitos despoblatos capitaniatos per a localidat de tierrantona en sud de la sierra de l entremont y d o tozal de trillo as garroteras partidas que perteneixón a os municipios de clamosa y trillo en l actualidat compresos en o municipio d a fueva tienen valletas per a on que i baixa os barrancos de clamosa y o salinar que afluyen en o entibo de lo grau que ha cacegato lo corso d a cinca en ista part per en sud de l entremont en a metat meridional de o sobrarbe en ueste d o río cinca se troba la subcomarca que se conoix tradicionalment como viello sobrarbe en a que historicament diz que naixió lo condato medieval y que como a fueva de tierrantona y a ribera de mediano puede asimilar se a la depresión intrapirinenca que ixo ye lo espacio que i ha d entre as sierras interiors y as sierras exteriors pirenencas con denominación de viello sobrarbe s agrupan tres cuencas hidrolochicas que drenan a subcomarca en tres direccions norte este y sud a primer ye a semi meseta de buil con poblacions como a torriciella y buil y que corresponde con a cuenca hidrolochica de lo río ena que desaugua en dirección norte en o río ara aman de guaso ista semi meseta tiene una altitut en elevación muit poco sensible anque quasi constant con bells tozals y arias de terreros intercalatas y culmina en dirección a l arcusa aman de castellaz a on que i naixe l ena se troba deseparata de a val d o río cinca per o modesto sarrato de bruello y de a val de l ara per as sierras de sieste y de guaso estrictament en sud de la fondonada de buil se troba la val d o río susía una vegada se trescruza lo modesto sarratet que i ha per alto de l arcusa con una discreta altitut que ronda os metros sobre o nivel d a mar pero que representa a culminación de la semi meseta de buil y a la vegada la divisoria d entre a dita semi meseta y a val d o susía ista valleta incluye localidatz que fan parte d o municipio de l aínsa como castillón l arcusa mondot u elsón y d o municipio de l abizanda lamata o susía desemboca en a cinca en o mesón de ligüerre per lo que creya una baixant moderata y muit solana rica en formacions de terrero y d especial interés cheolochico y cheomorfolochico que limita en sud con a sierra d elsón u de sant benedet a qual concabe la penyarrueba m y os puertos de l alto l pino m y de sant crapás m limita tamién en este con os altos de l eripol y en norte y nort ueste con os mes discretos que son os sarratos de l arcusa ya mencionato y de pelegrín y a capana a tercer cuenca hidrolochica ye la d o río vero que dende que naixe en as garras d o tozal de crapamote m aman de puimorcat esnaviesa mes de km en territorio d a comarca de sobrarbe d antes no l abandona per lecina formando lo que se conoix como tierra de buxo sinonimo popular de la val de l alto vero a tierra de buxo como tamién pasa con a val d o susía y a de l ena no tiene una divisoria important que la desepare d as altras zonas que s engloba en o viello sobrarbe sino que se troba bien comunicata a traviés de la loma d os altos d eripol y per alto d almazore con a vecina val d o susía lo que fa posible a suya continuidat en a subcomarca fan parte per orientación cheografica de la dita val de l alto vero u tierra de buxo l aldeyeta ganadera de puimorcat no pas o despoblato de morcat que ye en a cabecera d a val de sieste en o termin municipal de l achuntamiento de boltanya os lugars de sasa de surta paúls santa maría de la nuez y o coscollar en o termin municipal de l aínsa sobrarbe y tamién betorz almazore l hespitalet lecina y barcabo en o termin municipal que ha nombre como lo zaguer a muga mes meridional d a comarca de sobrarbe la estableixe a foz d o río vero en sud de lecina que s adintra en o termin municipal d alquezra que ya fa parte d a vecina comarca d o semontano de balbastro en sud de la penyarrueba en a baixant de solano de la sierra d elsón se troba la población de suelves que anque fa parte d o termin municipal de barcabo se troba fisicament en a cuenca d o barranco de la llastra per alto de naval localidat dende a que ye millor accesible que no dende barcabo per lo que puede considerar se que fa parte cheograficament de lo semontano de balbastro anque politicament suelves sía adscrito a un municipio sobrarbenco o río balcetz que mes t adebant en o semontano recibe o nombre d isuela naixe en os arredols d o mesón de fuevola en as estribacions sud orientals de la sierra d o gabardón y en as inmediacions de lo puerto de sarrablo adintro d o termin municipal de boltanya y pasa dimpués una parte d o termin municipal de l aínsa sobrarbe esnaviesa bells km adintro d a comarca de sobrarbe con una trachectoria quasi paralela a la d o río vero anque deseparata d ixe per a sierra que forman o tozal d as bellostas m primer y o tozal de surta m dimpués per lo que no tiene guaire comunicación con a vecina val d a tierra de buxo ni se puede decir que faiga parte de lo viello sobrarbe o naixedero se troba en una cul discreta que fa la suya val delimitata en norte per a penyarrueba de napinals m zaguer altura d a sierra d o gabardón as baixants occidentals d o sarrato de puimorcat y as bellostas o tozal de la plana m per alto de torrulluela y o collato de sant póliz anque o río bien luego se fica en un barranco fondo en as baixants que l arrodeyan se troban qualques asentamientos que son torrulluela de lo vico despoblato torrulluela de la plana despoblato bagüeste despoblato y as bellostas hab en dende bagüeste y cara ta l sud o río balcetz s encaixona en a foz d o río balcetz que como a foz d o vero tamién fa parte d o parque natural d a sierra y as foces de guara a foz ye cosirata en altura per a punta forcas m que fa parte d a sierra de balcetz y o tozal d asba m que en ye de la sierra de sebil o barranco de mascún afluent d o río alcanadre naixe per pocos cientos de metros adintro de la comarca de sobrarbe en a curta distancia de la baixant meridional d o collato de sant póliz que o termin de boltanya pilla aman de lo despoblato d alastrué luego se mete ya en o semontano de balbastro en o municipio de biarche y baixa dica achuntar se con l alcanadre en rodellar a u km en sud en pasando per os despoblatos de sant póliz y letosa y dimpués per otín y mes t abaixo cheto d antes d arribar ta rodellar d entre os despoblatos semontaneses de letosa y otín o barranco de mascún traza una foz prefunda considerata una d as mes espectaculars en o parque de guara o río alcanadre tamién naixe en a comarca de sobrarbe anque per bells km o suyo naixedero ye a poca distancia de lo despoblato de matidero en o termin municipal de boltanya o río baixa per una valleta delimitata en este per a serreta de baibals m en sobrarbe y per l ueste per a sierra d aineto alto galligo dica que en habendo recibita l augua d os barrancos de cardito y de fuset mes t abaixo de bara s adintra en o semontano de balbastro per a foz de l alcanadre que ye d entre a dita sierra lupera y o tozal cabeza m d a sierra de guara se tracta pues d un aria en a que en poquetz kilometros se troban as mugas d as comarcas de l alto galligo a plana de uesca o semontano de balbastro y o sobrarbe en a part sobrarbenca d ista val se troba os lugars de matidero miz y bibán totz tres en o termin municipal de boltanya o sobrepuerto ye una subcomarca natural situata a muita altitut encaballetata d entre as cuencas hidrolochicas d o río galligo y d o río ara y rodeyata per un corrolde de puntas que s enfilan d entre os y os metros d altaria sobre o nivel d a mar como son en sentito antihorario a manchoya m o pelopín m a punta d a erata m a oturia m o pueyo de cortiellas m o tozal de santa marina m y o tozal de berroi m en l actualidat ye despoblata anque administrativament se troba despartita d entre la comarca de l alto galligo y o sobrarbe aproximadament a partes iguals a realidat ye que quasi o d a suya superficie se desaugua per lo barranco de forcos que de camín per bergua baixa ta l ara nomas bell d a superficie con o solo lugar sobrepuertano d ainielle se drenan per o barranco d ainielle que ye afluent natural d o galligo ademés tal como josé satué buisán explicaba en o suyo libro memoria de un montaés xordica editorial os naturals de sobrepuerto guardaban muita relación con a val de broto mientres que lo menos os d escartín basarán ciellas y cortiellas no baixaban ta biescas camín mes largo y duro si que ta la feria de ganatos que se i feba manimenos con motivo d a festividat patronal de tot sobrepuerto que ye la romería de santa orosia si que i gosaba puyar habitants de la val de basa como chent de yebra con a que cortiellas tiene camín de ferradura tradicional en l actualidat d os siete nuclios de población que omne puede identificar como propios d o sobrepuerto bergua y ayerbe miran t a val de broto nomás otal escartín y basarán perteneixen a l achuntamiento sobrarbenco de broto mientres que ciellas cortiellas y sasa fan parte de l achuntamiento de yebra de basa alto galligo y ainielle perteneixe a biescas alto galligo a comarca d o sobrarbe tiene a particularidat d estar tota ella declarata cheoparque una figura especial ta la protección d a naturaleza que s adhibe a la presencia de dos parques naturals pocetz maladeta y guara y un parque nacional ordesa y os qualques cientos d hectarias d espacios protechitos per a red natura de la unión europea en o territorio comarcal y que fa extensible qualques d as propiedatz de protección d ixes espacios a os mes de km² que mesura la comarca a presencia d o cheoparque de sobrarbe u parque cheolochico d os pireneus dexiche unas especials politicas de conciliación d entre o desarrollo economico y a conservación d a naturaleza que son chestionatas per un patronato que depende de l administración d a comarca de sobrarbe a declaración de lo cheoparque obedeix a la particularidat cheolochica y cheomorfolocica d a comarca que ha estato obchecto d estudeo dende fa decadas per partes d investigadors de diferents universidatz internacionals y espanyolas y que ha servito ta lo millor estudeo y comprensión d os procesos hercinians y alpins que formón l actual pireneu que cal recordar que ye una d as mayors sierras d europa en o territorio d a comarca se dan cita plegamientos y anticlinals envistables de grans proporcions como l anticlinal de boltanya l entremont y la d anyisclo inmensas napas tectonicas como os que forman as alturas en as tres serols y as destacables penyas de lo macizo de cotiella y as suyas subsidiarias penya lierga penya solano sierra ferrera formacions de carcavas terrers extensas en a depresión central val d o río susía y afloramientos de rocas igneas antiquismas en a comachibosa a cul d a barrosa u l ibón de barbaricia con un percentache elevadismo d o territorio comarcal ocupato con terrenos calsinosos as formacions erosivas os karsts y os modelatos hidricos constituyen un atractivo adicional d o sobrarbe a historia cheolochica d o que en l actualidat ye sobrarbe se remonta aproximadament a fa millons d anyos en o periodo ordoviciano d a era paleozoica que ye de quan s ha puesto datar que se formón as rocas mes antigas d o territorio a par d alavetz no i heba encara vida terrestre y totz os organismos vivos se concentraban en a mar d ixe periodo cheolochico s ha puesto rescatar restas d almendrons de silicio anque tansament en hai de lo periodo siluriano con bells millons d anyos datan as pizarras muito mes abundants que s han quitato tradicionalment en as vals septentrionals d a comarca como bielsa y chistau ta cubillar os tellatos en o devoniano fa m a se formó la penya calsinera antiga como a que se puede trobar en norte de chistén en o puerto de plan en o plano paleontolochico os fosils que amaneixen son muit escasos lucas mallada describió goniatites y orthoceras cefalopodos nautiloideus en a val de buixaruelo y tamién s ha trobato trilobites en a val de l ara en as zaguerías d a era paleozoica o proceso global de deriva continental causó a emersión d o territorio actual dende os fondos marins dica formar se un primer pireneu enmarcato en o proceso que se conoix como orochenia herciniana ixe proceso aturó de forma quasi fortuita cal pensar en a duración de mils u millons d anyos d os procesos cheolochicos o diposito de sedimentos que heba caracterizato lo paleozoico en o que quasi totz os chacimientos sobrarbencos son de rocas sedimentarias marinas y probablement anque con o numer tan baixo de restas tan antigas que se puede trobar no i ha garra prueba que lo demuestre s inició un proceso inverso d erosión tan freqüent en os territorios emerchitos o mesozoico conoixió quasi de seguro ixe pireneu primitivo emerchito que debió d existir d entre lo periodo permiano paleozoico y lo periodo triasico d o mesozoico anque i ha bien pocos datos de como heba d estar se piensa manimenos que o grau de continentalidat habría augmentato muito en respective a lo carbonifero tot tornando se una zona de disierto en o permiano y o triasico inicial o triasico suposó tamién un tiempo de deriva continental muit marcata a nivel global pero que en a zona en a que actualment se troba o sobrarbe i significó un retroceso d a formación montanyesa primitiva en estirando se tot lo territorio fayó baixar as alturas y remató en habe arredol de millons d anyos con fer que o primer pireneu desapareixese deixando una plana a lo primer y dimpués fendo que i amaneixese un brazo de mar cada vegada mes amplo en tot ixe periodo se formón grans dipositos salins que son os que en tiempos historicos recients han feito posibles as expleitacions de salinas en o barranco d o salinar trillo y en salinas en a confluencia d o cinqueta con a cinca en o mesozoico quasi totz os fosils corresponden a equinodermos y chicotz invertebratos marins os dipositos de sedimentos marins mesozoicos son os materials que predominan en a cheolochía actual d a comarca o mantenimiento d o territorio submerchito d entre fa millons d anyos y ne fa bells millons d anyos pareix que ye un feito comprebato anque en tota ixa dilatación temporal o mar que cubriba l actual sobrarbe tuvo variacions de prefundidat y temperatura per ixo en o cretacio y paleoceno inicial se troba variacions substancials en as ampluras y naturalezas d os diferents sedimentos quasi totz calsinosos treito d a famosa formación d as areniscas de marmorens que resultan vesibles a meya altaria en as paretz que muito dimpués en o pleistoceno as cheleras excavarían en a val d ordesa y en a de pineta en as zaguerías d o cretacio fa m a s emprencipió lo periodo d orochenia alpina que remataría dando lo pireneu actual en empuchando a placa africana contra la eurasiatica y fendo que la que dica alavetz heba estato una isla se tornase a peninsula iberica y fendo re emerchir os fondos marinos prefundos como mar interior plano y con grans extensions de marismas en a posterior era cenozoica o cenozoico s escomenzó en sobrarbe con un paisache de tot diferent de l actual en o periodo paleoceno as evidencias de fosils indican que o territorio comarcal habría estato un aria plana como una mar somera con muit poca prefundidat y abundants formacions coralinas que s intercalarían con uno u més deltas u estuarios salobres en o dito periodo amaneixen os primers chacimientos paleontolochicos de vertebratos en cheneral marins u de vita anfibia a teoría de que lo sobrarbe hese estato un gran delta en o paleoceno y buena cosa de l eoceno pareix que explica la superposición d estratos de diferents durezas que se troban a embutes en tota la comarca en forma de turbiditas y formacions de flysch que corresponderían con aportacions de sedimentos aluvials de tierra t adintro entre as unidatz litostratigraficas de flysch destaca o grupo echo que se troba a l ueste d o río yaga bells cheografos parlan d un flysch de sobrarbe en a parte sud d a comarca diferent d o flysch cretacio eoceno d o norueste d o sobrarbe y d a mes gran part de l alto aragón tot iste proceso pareix que habría ocurrito en paralelo con que per o sector mes ta l norte as fuerzas orochenicas fesen empuchando mes y mes a tierra y que os cheologos creyen que sería o periodo en o que se formón as grans anticlinals plegamientos y cabalgamientos d os estratos mesozoicos anteriors per tot lo pireneu feitos per fuerzas que dende lo norte placa eurasiatica habrían empuchato cara ta l sud iste proceso se diz orochenia alpina muitas d as formacions de flysch sobretot as que se troba en o soaso de linars corresponderían con istos procesos de pur derrubio dende lo norte que se podrían haber alternato u dica coexistito con as aportacions consideratas fluvials dende lo sud dindo poquet a poquet d entre as unas y as altras omplindo lo brazo de mar mesozoica en un periodo que se debió de prolargar muitos millons d anyos posiblement mientres buena cosa d a era cenozoica os tierratremos y dica qualques erupcions vulcanianas i podión estar freqüents en a era o periodo eoceno ye a epoca en a que mes sedimentos d os que en l actualidat se i puede trobar se dipositón as formacions mes caracteristicas d ista epoca son as margas grisas que forman uns modelatos que en a tierra se conoixen como terrers os y que se n puede trobar en grans extensions dende a baixa val de l ara dica la cuenca de tremp en o pallars chusano leida en l eoceno as fuerzas de compresión norte sud se fayón intensismas prevocando la formación de plegamientos sinclinals y anticlinals como os que son vesitables en a sierra de l entremont mes en norte una fractura chigantosa afectó a la crosta terrestre y formó una u mes napas tectonicas enormes caracterizatos per o deslizamiento d estratos mes antigos en superficie en tapando ie os mes nuevos que se quedón debaixo d istes corrimientos se troban as trazas d una que se conoix como napa de gavarnía que ye socavato per a chelera pleistocena d a val d ordesa un segundo corrimiento se produció per alto d ixe primer y ye la roca calsinera que forma las puntas d o macizo d as tres serols lo mes complexo d as napa tectonica que se puede estudear en o sobrarbe ye a napa tectonica de cotiella que forma l altura d ixe macizo pero que tiene a estructura de diferents escratas cheolochicas superposatas d entre as que se rompión qualques klipes que dión lugar a la punta d as montanyas satelitals d ixe macizo penya lierga penya montanyesa y penya solano grans moles calsinosas d a era secundaria que se refirman sobre materials terciarios de l eoceno data tamién o conoixito fosil d o crocodilo de lamata un cranio parcialment bien conservato de reptil crocodiliano que se trobó en os arredols d ista localidat d o municipio de l abizanda y que parla d un entorno d almarchal litoral u de mar superficial en recesión fa d entre y millons d anyos en o subperiodo conoixito como lutecián en a zona sud d a comarca tamién en o termin municipal de l abizanda se trobó lo femur de l abizanda un femur enter cm de bella especie de mamifero de grans dimensions que ademés tiene un dient de reptil posiblement bella forma de varano que se crebó y desprendió de l amo quan se miraba ta consumir a carcana l oligoceno siguió con a elevación d o pireneu alpino y a total desaparición d os ecosistemas aquaticos d o territorio que actualment ye a comarca que se va tornar paulatinament mes continental l aparición d importants vias d augua ríos y torrents que drenaban as montanyas creixents propiciaban l acumulación de sedimentos que baixaban d ixas y s acumulaban en qualques puntos amaneixen conos de dechección fluvials litificatos en a sierra de canciás fiscal en o puerto de sant crapás barcabo en o puerto de l alto l pino y en a vecina ribagorza en a cuenca de graus o mioceno y o plioceno se caracterizón per os firmes cambeos en a repartición de cuencas hidrolochicas en a peninsula iberica os ríos que naixeban en o choven pireneu cambeón paulatinament as suyas trachectorias a mesura que a forma d as montanyas s aposentaba y l aparición d o río ebro fa cosa de millons d anyos propició que os ríos d o que ye sobrarbe surtisen t a mar mediterrania per cuentas de desauguar se en os antigos mars interiors d a peninsula o mayor desnivel con un pireneu mes altero y con a surtita a la mar exterior favoreixió a lixiviación y erosión d as cuencas sedimentarias meridionals resistindo millor as vals d o pireneu axial de materials mes duros en istos millons d anyos apareix a fueva quan se buedan os sedimentos interiors d a suya cuenca y se forman os modelatos cheolochicos d a cuenca d o río susía y d o viello sobrarbe a finals d o plioceno muitas d as montanyas calsinosas tienen ya la estructura y altaria que tienen en l actualidat y s escomienzan os procesos de modelato karstico que foradan l interior d as moles de roca calsinera y que encara en l actualidat no han deixato de funcionar o pleistoceno ye la epoca dorata d as cheleras aproximadament fa millons d anyos quan as montanyas pirenencas ya feban alto u baixo la mesma altaria que en l actualidat o progresivo refridamiento global d iste periodo cheolochico suposó l aparición de grans masas de chel en as vals pirenencas en a val de l ara se producción as cheleras de mayor mida en arribando en os picos glacials dende a on en l actualidat naixe o río dica lo plan de l uviar y os ixates en sarvisé en a cinca existiban dos cheleras que no i hai pruebas que nunca s achuntasen la una en a val de bielsa que gosaba arribar dica las devotas y l altra en chistau que naixeba en viadors en qualques valletas laterals como lo soaso de linars as morrenas de cheleras mes menudas fayón que en os sieglos d estadios mes calidos se i formasen lacos d altitut os foratars d escuaín y as foces d a val d anyisclo s excavón con l augua que se deschelaba d as cheleras concabitas en os cabos d alto de las ditas vals as formacions karsticas son numerosos en o terreno calsinoso d o sobrarbe y constituyen un d os suyos atractivos pus en i ha qualques que son practicables en espelolochía as formas de modelato socavatas con l augua de milenta anyos son comuns en buena cosa de l actual comarca y forman interesants cavidatz y corredors soterranios d augua en encara en l actualidat son vivos o karst mes extenso documentato en o sobrarbe ye o de santa helena en buixaruelo con galerías de km de largaria y quasi km de prefundidat que desemboca en un viver de firme churro que ye d a on se quita lo nombre de santa helena en a mesma val de buixaruelo i ha tamién o karst de senderuelo y o karst de gabietos que os dos rematan tamién con barrancos d augua en superficie que afluyen en l ara os truchos per a on percola l augua en superficie son freqüents en a sierra ferrera y en as baixants de cotiella como en a partida que se n diz a ereta d as bruixas debaixo de las agullas d o mobisón y de la cotiella tamién se n troba buen numer d ixes foratos en o macizo d as tres serols y anque no s ha puesto explorar los en prefundidat se suposa que la cascada d a font blanca d anyisclo que le da naixedero a lo bellós per debaixo d a punta d as solas puede estar a manifestación externa d as corrients soterranias de lo gran macizo que conoix a suya mayor altura en o mont perdito a cascada de gavarnía en a vecina comuna de gavarnía altos pireneus francia ye una cascada de metros d altaria que fa parte d o patrimonio d a humanidat de la unesco y que ye la mes altera d europa occidental una d as caracteristicas mes marcatas d ixa cascada ye lo fuerte estiache que sufre en hibierno que heba meravillato a locals y foranos en muitas decadas sin que denguno no en hese puesto dar garra razón scientifica dica que en o sieglo xx se demostró que naixeba d un viver d auguas soterranias que se pillaban d o fundo de l ibón chelato de mont perdito que no tiene prou liquideza ta abastir la si que en o verano per a suya espectacularidat a cascada de gavarnía corresponde probablement con o eixemplo mes destacable pero no lo solo eixemplo que i ha d un corso d augua que esnaviesa per galerías karsticas en o sobrarbe y comparte a suya naturaleza de churro aflorador con tantas altras fuents en a comarca sorrosal garcés font blanca d anyisclo vivers d o campillón churro de furnos o garonazo etc lo que fa platera la riqueza de formacions karsticas que cal que i haiga en o sobrarbe muitas d ellas que nian s han gosato describir encara o sobrarbe tiene un clima actual dominato per dos variables que se manifiestan mes u menos en seguntes qué puestos d a suya cheografía a continentalidat y l altitut a primer variable muit marcata per a suya posición en o centro d o pireneu central i alporta una component prencipal de sequera y temperaturas extremas que manimenos pueden sentir se disminuitas per l efecto de l agreste cheografía que qualques vegadas actúa como cubilar contra l orache u como en o caso d as foces y valletas mes estretas fa que se i guarde millor a humedat a segunda variable prencipal per a dificil cheografía d a comarca conta con as fuertes diferencias que suposa una comarca tan contrastada con altitutz que no pasan d os m en bells puntos en sud contra belaltras que brincan t alto d os m en norte a suma y integración de totas dos variables da una diversidat de subespacios climaticos prou rica a continentalidat s accentúa per a presencia de sierras y formacions montanyesas que fan de barrera contra os vientos que arrociegan as precipitacions per lo que buena cosa d a comarca presenta un grau de continentalidat superior a lo que le i gosaría tocar per a suya posición y distancias dica las diferents mars per lo que o sobrarbe ye la mes continental d as quatro comarcas pirenencas aragonesas anque a diferencia con as de demés ye subtil a humedat que dimana de la mar cantabrica y que en as comarcas mes occidentals aporta precipitacions d agüerro y d hibierno se troba con a seqüencia d alturas que va dende lo macizo d a tendenera dica canciás en pasando per recuestos como lo puerto de cotefablo a punta d otal y a oturia que cierran o sobrepuerto per a man occidental y que privan relativament a dentrada d as mesmas nubles que fan discretament mes humedos os paisaches en a man de ponient d ixes sarratos significativament a presencia de los ditas sierras en o extrimo occidental d a comarca reduce la incidencia d os vientos de component ueste como lo cierzo que tan freqüents son en a depresión de l ebro y en a val ancha y que en o sobrarbe son discretos u no se dan si que en as alturas o vientos de la mediterrania que arriban a traviés de catalunya y de ribagorza y que podrían aportar ie a humedat de tronatas y ruixatas de veranos que se desarrollan en o golfo de lión se troban con a linia de pocetz collata de sagún y o macizo de la cotiella que les impiden d arribar enta l centro y norte d a comarca ye poco significativa la pluviometría d oríchens mediterranias que se da en a comarca si se cuenta con a suya posición cheografica y con freqüencia quan en i hai se concentra mes en a metat meridional que no en a de norte millor guardata per as ditas sierras en qualques arias d a comarca manimenos cayen mes precipitacions que dimanan d os costato francés d o pireneu que no d as cuencas hispanas ye un fenomén prou tipico la gabacha nombre con o que se conoix en a comarca las formacions de boiras altas que tapan con frequencia lo sistema d as vals de bielsa pero que se topan con a sierras d as zucas que no pueden atravesar y fan que se trobe un contraste important dende a man norte contra la man sud de la dita sierra fendo que en bielsa sia nuble u i pleva un numer significativament superior de dias que p ex en tella a pluviometría meya presenta una important variación dende as poblacions en norte d a comarca afectadas freqüentment per o fenomén de la gabacha u nubles que trescruzan dende francia contra las poblacions en sud en poblacions en norte se rechistra precipitacions meyas anyals de mm p ex en a villa de bielsa mm en buixaruelo y que se suposa que pueden enfilar se t alto d os mm anyada en as alturas en sud a sequera ye mes dominant con precipitacions de mm en a fueva y a val d o río cinca y con mm anyals en lecina en o viello sobrarbe en estando que a dita tierra de buxo ye la part mes seca de tot sobrarbe ixa desigual repartición d as precipitacions en a cheografía comarcal tamién en ye en tot l anyo con maximos d agüerro y de primavera y estiaches d hibierno y de finals de verano que se fan notar en a baixata d o nivel d os ríos a zonación vechetacional d o sobrarbe ye muit marcata en latitut en estando una comarca montanyesa con as altarias mayors quasi siempre que se troban en norte d a comarca a on que tamién coincide que se i produce as mayors precipitacions en altitut a zonación d a vechetación tamién i ye clara pero presenta matices que de regular se troba relacionatos con as diferents quantidatz de precipitacions que se i rechistra os diferents pisos de vechetación que tradicionalment se da tamién existen en o sobrarbe pero con peculiaridatz as prencipals peculiaridatz floristicas se pueden definir per a continchencia de diferents factors prencipalment dominatos per o tremescluz y aleatorización d especies vechetals propias d as arias centroeuropeguas y mediterranias existe tamién una influencia important de lo relieve foces conchestras tarteras u solans proporcionan condicions fisicas y d habitabilidat muit diferents y tot isto fa que naturalment amaneixcan especies tipicas d hábitats muit diferents deseparadas tansament per pocos kilometros o territorio d a comarca de sobrarbe el trescruzan diferents vals que prencipalment s obren de norte ta sud u que s abocan a belaltra que sí que tienga ixa orientación lo que significa que per la boca tamién i pueden recibir influencias d ixas en as vals norte sud as influencias son mes montanyesas y atlanticas en norte y mes de tipo mediterranio conforme baixan ta s semontanos manimenos l aparición d eixemplars inesperatos d especies impropias de bell puesto tamién puede tornar se un fenomén común y como eixemplo se n puede dar a presencia de selvetas de pinarras pinus halepensis especie muit mediterrania de costa y clima suau en l alto l pino a quasi metros d altaria sobre o nivel d a mar y a mes de km d a costa millor amanata u a peculiar comunidat de carrascas quercus ilex de meya y baixa montanya mediterrania que s enfilan dica os metros d altitut en a baixant de solano d as sestrals en os pisos meyos i ha un paisache d especies propias de l estadío mediterranio humedo y submediterranio que son as mes numbrosas y as que globalment mes superficie en a comarca cubren son especies de quercus con fuella marcescent fundamentalment caixicos como quercus subpyrenaica muit numeroso en a comarca y sobretot grans extensions de pinedas de pin crabero pinus nigra var salzmannii y de pinastra pinus pinaster en estando ie ista zaguer especie una que s ha trobau muit favoireixita per os procesos de reforestación de lo sieglo xx a variabilidat de paisaches y comunidatz ye muit important y ta muitos autors tot isto ha gosato representar un problema de clasificación a realidat floristica de la comarca ye complexa y forma un mosaico de dificil descripción que en as parolas de lo botanico helios sáinz no vale a pena romper se a cabeza ta mirar d encaixonar lo en una descripción tradicional os pisos de vechetación en o sobrarbe d alcuerdo con bells expertos son prencipalment seis y son una tonica cheneral adintro de totz os pisos fitoclimaticos ye que en os puestos en os que se i puede dar mas humedat se i puede trobar con freqüencia un numero mayor d especies propias de la rechión eurosiberiana p ex europa central mientres que en os solanos y puestos de mas sequera as especies son mas mediterranias en o sobrarbe no i existe lo piso colino propio d o clima atlantico tampoco no se i troba especies tan freqüents en a rechión eurosiberiana como quercus robur per garra puesto ta entender a fesionomía popular y demografica d o sobrarbe cal mirar se es dos ríos alazetals d a suya naturaleza a metat ueste dominata per a influencia de l ara ye una tierra de vals chicotas con lugars alteros que enfilan t alto en o sobrepuerto con as chicolonas vals d otal y d o sorrosal per alto de nuclios poblacionals como broto y boltanya en a ribera d o río constituyen un paisache bien curioso a on es despoblatos mandan es puestos més altos con contadas excepcions como fraixén y linás y severas poblacions d alto d es habitadors mandando ne as fincas més baixas sarvisé broto fiscal a parti més calmera a baixa cuenca de l ara tien importants despoblatos como la rematanza d a ribera de fiscal a on que l entibo nunca construito de chanovas vuedó de tot en es anyos es lugars de lavelilla lacort y chanobas y a on que o prochecto inconcluso d una repoblación forestal d es que nunca se plegó a fer en exilió es pobladors d a lateral val d a solana a metat este dominata per a cinca ye una zona mes complexa a on que vals como a fueva y chistau han aconservato dica es nuestros días plen furas personalidatz individuals mientres que a ribera mesma d o río no ha habito dica tiempos recients guaires diferencias con es lugars d alto a las vals como puertolas u tella bielsa partida d a on que libra a cinca ye per astí uno d es municipios més singulars d aragón con capezana en a villa d o mesmo nombre repliega como a lavallos un conchunto de vals que bien baixan d o mallo d as tres serols u bien enfilan t as buegas que fan puesto a francia d altra man d a montanya d entre d as qualas a cinca en amaneix de mai tornar a traviés d o forato d as devotas o forau que ye o solo puesto per a on esta compleguera ha garra paso ent a resta d o sobrarbe o interfluvio d a cinca y de l ara con a redolada d o quinyón de fanlo y d a valle de vió valle vió en as formas d a parla local como a estandartes ye una tierra de gradients culturals y demograficos a on l espoblación y a falta d envenache turistico han permeso la conservación de beluns d es nuclios més rusticos y isolatos d a zona y a on que qualsiquier visitant y cada vegada ne son més bi puet trobar puestos unicos paisaches remotos y una rica muestra d as formas tradicionals sobrarbencas en a cultura y l arquitectura autoctona a rechión més baixa d a comarca ye separata per a ringlera de monts que forman a sierra d olsón en dos partis o viello sobrarbe y o baixo sobrarbe cuenca de mediano enta que a ralla be d implantar se en a sierra de naval que en ye la muga més inferior con o semontán o viello sobrarbe estió a ixe efecto o primordio historico d esta comarca feta d alto u baixo d as tierras que estioren o condato de sobrarbe medieval feto que seguntes prou historiadors en salioren de debaixo d es tozals de guaso y per ixo d a fondalada de paulés depresión de l arcusa as fuerzas cristianas ta conquerir ne las villas de boltanya y l aínsa d a valle de l ara una tierra complexa fondalada orografica sulcada per o río ena en o norte ixuca y repentata de terreros y lavallatas per o sud a on que es lugars dispersos d o municipio de barcabo fan puesto ta lo zaguer repui sobrarbenco antes de fer se semontanesa semontanesa ixa tierra que o vero ha de veyer y més dura que verda en a suya despullatura per l ueste a on que se n diz con gran encierto a tierra d o buixo perque quasi no se i vei altra cosa penya sulcada de barrancos que sin més arbols que as almendreras d as marguins fa camín enta o ya vecín sarrablo ye ixe viello sobrarbe de benas profundas afundato d es territorios a on yera l antigo condato de sobrarbe d o sieglo ix mientres que l actual comarca politica coincide alto u baixo con es limites d aquell que fue dito asinas en o sieglo x a centuria dimpués dezaga d a conquista que heba de portar ne lo nombre en radigar se con es orichens d o mesmo reino d aragón diz no obstante que ya heba per ixes lugars ideya de plen en o sieglo xx que a tierra conoixita como sobrarbe no fues que a tierra que trobamos d entre las sierras de guara sevil balcetz y d olsón bellas partes baixo a uembra d o tozal de l asba m bellas partes crebata d as escorrenteras d a tierra de barcabo y lecina y d a tierra d o buxo pero nunca no mes enta o norte d o tozal de guaso y d o río ara ni l aínsa ni boltanya ni tota aquella tierra dita as valles u mesmo a fueva tiene o privilechio de contar se adintro d o sobrarbe propiament dito l autor belsetán leonardo escalona fa tamién ista distinción en un poema d o viello sobrarbe en amaneix una val lateral ent a cuenca d a cinca de l arcusa ent a cosculluela pasando per castillón que ye la valle d olsón u compleguera d a susía menazata per un prochecto de entibo actualment con despoblatos importants como o mesmo olsón d antis més un lugar de pelegrinación de tot o sobrarbe ta romerías y semilars a ilesia d o qual uei de poco ta enronar se yera conoixita d antigos como a catedral d o sobrarbe o baixo sobrarbe a redolada natural de mediano a on que antes mas diz que bi heba es millors campos de tota la comarca encetó con mal piet o sieglo xx per a fuyita d as fadas diz y per a construcción d a reclosa que heba d entibar ne la vida baixo mes augua que les caleba ta regar o entibo de mediano ye asinas o responsable d a factica muerte d un aria que habe tiempos heba estato o més beroi espiello que uellos montanyeses podeban veyer a fueva ye d altra man una fondalada como o suyo nombre fa a veyer per baixo d a sierra ferrera s estendilla adintro d unas tierras sin guaires monts ni altros estruturada arredol d o nuclio de tierrantona baixa d a sierra d arro que la separa d a valle d a cinca per l ueste y d as sierras ferrera y de foradada per o norte y l este respectivament paisache planer no tien guaire més lugars granizos que tierrantona y talment fuendecampo constando a suya destribución demografica d un alazet important de nuclios chicotetz con belas casas como a mes gran d ells deseparatos politicament per es municipios de palo o mes chicot de tot sobrarbe y d a fueva d alto d a sierra de sant visorio upload wikimedia org wikipedia commons a ab panor c amica de muro completa jpg se veiga a plena resolución astí e tammién upload wikimedia org wikipedia commons d d panor c amica muro toponimia fabla jpg se veiga una versión con a toponimia senyalada a comarca d o sobrarbe contién quatro grans arias naturals protechitas una con ran de parque nacional dos en grau de parques naturals y una tercena relacionata con a primera en grau de reserva d a biosfera chunto con es puestos declaratos zonas d especial protección ta las aves zepa que s han declarato en habe pocos tiempos y o monumento nacional d as cheleras pirenencas declaración d o tien o d o suyo territorio km considerato espacio protechito actualment totz es espacios protechitos d a comarca feguran en a lista de puestos d interés comunitario conoixita per as sieglas castellanas lic lugares de interés comunitario ta que en caso que o prochecto s aprobás faigan parte d a rete natura d espacios protechitos per a unión europea creyato orichinalment o d agosto d o con un extensión unica que cobriba a valle d ordesa estió lo segundo parque nacional d espanya en estar creyato no més que bells días dimpués que yeba declarato o parque nacional de covadonga actual picos d europa en asturias no estió dica lo de chulio d o que se bi encluyoren o mallo d o mont perdito y las valles de pineta y anyisclo enamplando ne asinas a extensión dica has compliega fincas d es municipios de torla broto fanlo puertolas tella sin y bielsa y ye d ixa traza tot er en a suya amplaria aintre d o sobrarbe a complicadisma historia cheolochica d esta aria con es rigors d o clima local han feto que sía un medio a on que de luent se feba duro vivir o medio natural d as redoladas naturals de l actual parque ye de plen furo y ixo ye una cosa que n ha feto de siempre es suyos pobladors mirar cuentas de no veyer se sien de recursos alto u baixo totz es habitants d as valles redolantas han feto exploitacions racionals y cudiatosas con o medio natural como solo camín ta resistir be y per ixo se n ha afavorito a conservación ambiental dica es nuestros días paisachisticament es endreitos d o parque nacional son contrastatos es lapiars d alto en as tucas son ixucos y foradatos d auguas que s escuelan per aintre d a montanya amagadas de no veyer se y luent d as benas d una vechetación esparza y fustiata d aires y ixuqueras y per baixo en as valles libradors d auguas en abundancia que alimentan selvas caducifolias centenarias a on que s amaga la fauna y nutren as garonas d es grans ríos d a comarca como la cinca en pineta l arazas en ordesa u lo bellós en anyisclo o parque d o pocetz maladeta ye un aria protechita d entre as valles de chistau y d arán con a suya més gran parti aintre d es limites d a comarca de ribagorza valle de benasc prene no obstante belas fincas d a valle de chistau per l ueste estruturado arredol d o sistema montanyoso d a maladeta per a suya bersant benasquesa y con a tuca lardana u pocetz como a més gran montanya que ne fa parti per chistau tien un total de has de superficie vertida a dos valles pirenencas que engloban fincas d es municipios ribagorzans de benasc montanui y saúnc y d a man sobrarbenca chistén plan y sant chuan d un terrén prou complicato esta parti d a montanya enclui o més gran numbro de tucas en puntas per alto d es m d altaria de tot o pireneu con l aneto en a parti benasquesa d o parque que ye l uno més alto de tota a cordelera tien no obstante as cheleras y ibons més importants en as suyas faldadas trobando se be nieus perpetuas a bell puesto y estando o mallo rocoso de tot foradato per aintre de chamineras simas y regalladors que ne filtran as auguas ent as cuenca per una man de l esera y per l altra d a cinqueta contién altras montanyas importants como a culfreda a vachimala a bagüenyola a punta d espadas o puntal perdiguero y a vallhibierna as pratieras d a man chistabina enfilan t alto per as garras d a llardana desembratas d ibons beluns d es quals tienen mitos y falordias relacionatos y amuestras paisaches de verdura sien de comparacions as bordas son freqüents en totz es transectos per as parzanas més altas d a valle de chistau formando a bell puesto agrupacions curiosas a on que d antigos se bi guardaba palla y alfalz t as bestias en l hibierno altras bordas poquetas huei encara conservan es tiellatos de palla que d abantis més heban estato una d as caracteristicas d as bordas d esta valle como en o caso anterior este ye un espacio natural deseparato en més d una comarca d entre d o viello sobrarbe d a plana de uesca y sarrablo tien una superficie total de has amés de belas has daria de protección periferica con bells puestos interiors adeclaratos zonas d especial protección ta las aus zepa asinas embraca fincas d es municipios d abiego adauesca l aínsa sobrarbe boltanya barcabo alquezra arguis candarenas casbas de uesca colungo samianigo lo porzano y d o mesmo uesca a naturaleza d o terrén rico en sedimentos calsionosos y fuertament karsticos fa que sía més blando d escardar per l augua d on ye l enchaque que s aiga foradato per es ríos y escorrenteras d una maniera tan fura tot o paisache as sierras de guara sebil gabardón balcetz gabardilla y d arengol s embrazan a esta parti d as sierras exteriors solcatas per es cinco ríos principals l alcanadre o vero o flumen o guatizalema y o mascún d entre es quals o bero n ha feto o més destacato canyón a man d o lugar de lecina o sobrarbe ye como tot l alto aragón tierra de buen minchar a gastronomía local enclui muitos més platos de carne que no en altras rechions a tradición rematera d esta tierra chunto con a deficultat t aconservar as minchas ta l hibierno facilitó de seguras l especial desarrollo de tradicions carnicas y conservaderas como a fabricación artesanal de numbrosas variantas de chacinas y matacías que bi han plegato a estar claus ta entendier a gastronomía local clasicas están as longanizas secallonas de boltanya como clasicas son as chiretas una especialidat culinaria sobrarbenca quasi desconeixita fuera d a redolada que en tien d arroz pimienta y trocetz d o liviano de corder o corazón y es polmons fetos borralla bien cotraciatos aintre d o bodiello de l animal que se cuez buens ratos d antis no se sirbe con recetas peculiars pendendo d o lugar que gosan a incluyir hierbas aromaticas autoctonas que preban d aromatizar ne o gusto as tortetas son masaduras d a sangre d o tocín con farina anís u talment altros licors a grasada de l animal canela y belaltras especias masatas enta una forma d aniello u rosqueta que dimpués se fa tostar a l alto d una plancha de fierra en alto d o fueco u semilar ta fer las conservables dimpués d antis no se sirvan s han de cuecer bien aintre d o forno ta trigar ne a millor sapia d as especias a butifarda u butifarra ye o mondongo tipico d a redolada que como altros mondongos d aragón contién en a tripa d o tocín a suya sangre con especias grasa y arroz o salmorrello u salmorrejo que no ye si que una torta d arroz con patata y carne de corder u craba a polleta en pepitoria tammién ye altro plato a gustar a bells puestos amés son aconservatos platos tradicionals de guisada d es pastors ixes preparatos feban honra d aproveitar es ingredients como garra no en feba quasi totz tienen a patata como a base pero per alto d ella encluyen trocetz de carne vediella u corder per un regular en son ixemplos as patatas de sopas u as patatas con carne a repostería d a redolada ye amés rica y variata as tortas de farina y uevo con zucre per l alto son preparato forniatos fetos per un regular a masaderías actualment son famosas en a comarca as unas fetas en a buerda a torta tien una versión més dulzera encara con l interior emplenato de carabaza u altras fruitas que se n diz pastillo formas més complicatas se troban a bells lugars a on que ixas especialidatz gosan a incluir trocetz de nuez u abellanas es crespiellos son una varianta local de bunyuelos con especias soria ye una provincia d o centro d espanya en a parti este d a comunidat autonoma de castiella y leyón muga con as provincias de a riocha zaragoza guadalachara segovia y burgos soria ye a provincia espanyola menos poblada con una densidat d alto u baixo habitants km² una d as menors d a unión europea a población d a provincia ye de hab y o viven en a capital soria a provincia tien municipios quasi a metat d ells son lugars de menos de vecins y nomás d ells tienen más de habitants o plan de actuación específico para soria paes plan d actuación especifico ta soria en aragonés tien l obchectivo d empentar o desarrollo d a provincia fue aprobato por o consello de menistros o de mayo de con josé luis rodríguez zapatero como president d o gubierno o peng ye una antiga moneda d hongría emplegata entre o de chinero de y o de chulio de anyo en o qual fue reemplazata per o forint dimpués d un periodo d intensa hiperinflación o peng se trestallaba en fillér dimpués d a primer guerra mundial a corona austro hongara sofrió una alta tasa d inflación en hongría s introdució una nueva unidat monetaria o peng preciato en coronas y definito como ta un kilogramo d oro manimenos a diferiencia de con as coronas nunca no se fació garra peng d oro o peng perdió a suya valura dimpués d a segunda guerra mundial sofrindo a más gran tasa d hiperinflación nunca rechistrata o peng se revaluró pero ixo no aturó la hiperinflación y os pres continoron a suya espiral escontrolata introducindo sen valuras superiors y plegando ta un maximo d un sestillón de peng se n veiga la anque s imprentó nunca no s emitió a valura más gran en cerculación estió de cien quintillons de peng se n veiga la a economía hongara sólo que podeba estabilizar se con a introducción d una nueva unidat monetaria asinas estió que ta l d agosto de s introduciba lo forint a razón de octillons times de peng a litera en catalán la llitera en castellán la litera ye una comarca d a provincia de uesca aragón espanya muga a lo norte con a comarca de ribagorza a l este con as comarcas d a noguera y d o segrián a lo sud con a comarca d a cinca baixa a l este con a comarca d a cinca meya y a lo norueste con a comarca d o semontano de balbastro d alcuerdo con joan coromines i vigneaux o toponimo llitera s aplica actualment a la parte plana d o que ye a comarca oficial o sector entre tamarit de litera y albelda o lo relaciona con as euforbiacias as letreras o toponimo litera puet tener un orichen común con barranco de lliterola benás en aragonés medieval una litera yera parte d a ropa que se feba servir pa cubrir un leito o semontano de balbastro ye una comarca aragonesa d o centro d a provincia de uesca la trescruzan os ríos alcanadre cinca y esera muga a o norte con o sobrarbe y l alto galligo a l este con ribagorza y a litera a o sudeste con a cinca meya a o sud con os monegros y a l ueste con a plana de uesca a comarca tien una superficie de km² y una población de habitants en l anyo partidos en municipios con a capital en balbastro a suya economía s alazeta en a industria de l alimentación a construcción y a quimica en balbastro y l agricultura y a ganadería en a resta de poblacions en l agricultura abunda o cerial y o vin habendo obtenito a denominación d orichen d o somontano l aragonés propio d esta zona ye o semontanés oriental variant de l aragonés meridional que tien elementos comuns con as parlas mes orientals d o sobrarbe y ribagorza munebrega munébrega en espanyol ye un municipio d a provincia de zaragoza aragón situato en a comunidat de calatayú a suya población ye de habitants en una superficie de km² dengún río trescruza o lugar l unico cauz ye a rambla d o molín ya existiba un poblato celta en iste puesto clamato munebrix o suyo nombre celtibero yera mundobriga nuclio que se conservó en as epocas romana visigoda y musulmana munebrega ye una clara derivación de mundobriga en os textos medievals escritos es latín s escribiba monobrega o molimento mas intresant ye a ilesia de nuestra sinyora de l asumpción d estilo mudéchar y que data d o sieglo xiv anque en realidat nomás conserva d ixa epoca a planta en o interior bi ha retablos d os sieglos xvi xviii o basal que se troba a os arredols de munebrega se creyó fa mas de anyadas tamién ye intresant o museu parroquial a on s exposan entre atras cosas os retratos de totz os fillos de munebrega que tenioron puestos destacatos en a ilesia a diplomacia u a melicia i ha habito muitos personaches ilustres naixitos en munebrega siet bispes tres arcebispes un cardenal embaixadors de reis escritors pintors un chusticia d aragón y o mas destacado johan ferrández d heredia qui estió gran mayestre d a orden d o hespital os monegros ye una comarca aragonesa dividita entre as provincias de zaragoza y uesca a sierra d alcubierre trescruza a comarca de norueste ta sudeste adubindo a suya mayor altaria en mont escuro a metros o clima ye semiarido con escasas plevias y alteras temperaturas en verano bi ha muitas lacunas salatas y basetas que forman o complexo endorreico mas important d europa destacan a lacuna de sarinyena y a salada d a playa muga a o norte con a plana de uesca a l este con semontano de balbastro cinca meya y cinca baixa a l ueste con a comarca de zaragoza y a o sud con a ribera baixa d ebro y baixo aragón casp o toponimo monegros fa referencia a la escuritat d a vechetación que bi heba en a edat meya antes d una intensa deforestación por causas ganaderas en aragonés medieval se documenta o toponimo comarcal en singular tamién cheronimo zurita se refiere a esta comarca en singular en o sieglo xvi en castellán d o sieglo xv pieter brueghel o viello u bruegel de setiembre de estió un pintor flamenco conoixito sobretot per os suyos paisaches y scenas de campesins bells documentos sitúan o suyo puesto de naiximiento en broghel amán de breda pero no ye seguro si se refieren a la ciudat holandesa de breda u a la ciudat belga de bree clamata breda en latín de l anyo entadebant o pintor sacó l hache d o suyo apellito y emprencipió a sinyar os quadros suyos como bruegel estió aprendiz de pieter van aelst a filla de qui sería más tardi a suya muller y ta l aceptaban como mayestro en a cofraría de pintors d anvers poco dimpués vesitó italia tornando unaltra vegata ta anvers antis d estableixer se a la fin en bruselas anyos dimpués an i moriba lo de setiembre de estió lo pai de pieter bruegel o chóven y jan bruegel o viello os dos fillos se ferían tamién pintors pero a la muerte de su pai yeran encara chiquetz bruegel s especializó en paisaches plens de campesins pintatos en un estilo más simple que o d os suyos contemporanios a influencia más evident en l arte suyo ye a de l anterior mayestro holandés hieronymus bosch a ormino se considera a bruegel o viello lo primer pintor d occident en fer paisaches per gusto propio más que no pas como lo telón de fundo de bella alegoría relichiosa os suyos paisaches d hibierno de son una buena preba d a riguridat d os hibiernos en o tiempo d a clamata chiqueta edat de chelo as cinco villas ye una comarca aragonesa situada a lo norte d a provincia de zaragoza ye a comarca mayor d aragón as villas historicas que dan nombre a la comarca son uncastiello taust sadaba l actual capital exeya y l antigua capital y que n heba estato historicament sos d o rei catolico muga a l ueste con navarra a l este con a plana de uesca a lo sud con a ribera alta de l ebro a comarca de zaragoza y o campo de borcha y a lo norte con a chacetania historicament petiella d aragón que hue fa parte de navarra perteneix a las cinco villas en a més gran parte d os lugars se charra un castellán con muitos aragonesismos en linia con l aragonés occidental y l ayerbense la parla d o vicín lugar de morillo de galligo ye l ayerbense en bells lugars d o norte y noreste d a comarca la chent més viella en los anyos encara conoixeba l aragonés d haber lo sentito de chóvens pero ya no lo charraba sindembargo longars ye o lugar d a comarca a on mas s ha conservato l emplego de l aragonés y ye considerato por a lei d uso protección y promoción d as luengas propias d aragón como parte d a zona d utilización historica predominant de l aragonés a comunidat de teruel ye una comarca aragonesa situata en a provincia de teruel coincide en nombre con l antiga comunidat de teruel que s estendillaba tamién por tierras de gúdar chabalambre y por bells lugars d as cuencas meneras a comunidat de teruel ye situada principalment en a fuesa de teruel y as sierras d a redolada palomera escoriuela etcetra esta fuesa tectonica recibe a denominación de fuesa d alfambra por o menos a lo norte de teruel ciudat a on l alfambra caye en guadalaviar o río mes important que provién d a sierra d albarrazín y que manimenos sigue a mesma dirección de l alfambra enta o sud por convención uns cheografos decidioron dicir turia a la unión d estos dos ríos sin parar cuenta en a tradición toponimica aragonesa una part d a comunidat de teruel corresponde a la fuesa de xiloca d edat posterior y que afecto a materials neochenos de l anterior fuesa muga a lo norte con as comarcas de xiloca y cuencas meneras a l ueste con a sierra d albarrazín a l este con mayestrato y gúdar chabalambre y a lo sud con cuenca a economía tradicional de bells lugars d a comunidat se basaba en a ganadería transuant y en o cautivo de pereras en a ribera de l alfambra y guadalaviar ribera actualment ocupata por choperas a industria en a comarca se concentra principalment en a suya capital teruel ciudat con muita población chubilata y con muitos funcionarios en as atras poblacions d a comarca destaca la ganadería gracias a la elaboración de pernil con denominación d orichen tamién son importants ta la suya economía o torismo actualment que ha recibito un buen empentón con a creyación d o parque paleontolochico de galv y o d o parque tematico dinopolis a comarca central ye situata en a parti central d a provincia de zaragoza ye formata prencipalment por a ciudat de zaragoza y os municipios d a suya aria metropolitana y l actual capital ye utevo una tercera parti d ella ye ocupata por o casco urbán d a capital y a suya economía s alazeta en a industria y os servicios muga a o norte con a plana de uesca y as cinco villas a l ueste con a ribera alta de l ebro y val de xalón a l este con a ribera baixa de l ebro y monegros y a o sud con campo de carinyena y campo de belchit o uello pronunciato gweo d o latín oclu ye un organo sensible a la percepción d a luz que en os humanos s identifica con o sentito d a vista os uellos más simples no fan que detectar si arredol d élls ye claro u escuro os uellos más complexos son acostumbratos a ofreixer una percepción visual muitos organismos complexos como los mamiferos os paixaros os reptils u os peixes tienen dos uellos que pueden enfocar se bien enta un mesmo plano resultando ne una sola imachen tridimensional visión binocular como en o caso d os humans bien enta planos diferens creyando asinas dos imáchens deseparatas visión monocular como en o caso d os coniellos y os camalions en a mayoría de vertebratos y en bells moluscos a función d o uello ye de prochectar imáchens sobre una retina sensible a la luz en a qual se detecta la luz y os sinyals son trasmesos ta o cerebro per meyo do niervo optico istos uellos per un regular son alto u baixo esfericos contienen una substancia trasparent chelatinosa dita humor vitria con una lent d enfoque dita cristalino y a ormino un musclo l iris que regula la intensidat de luz que penetra en o uello os uellos d os cefalopodos os peixes os anfibios y as serpients acostumbran a tener cristalinos fixos y o enfoque se consigue de manieras pareixitas a las d a lent d una camara ye una qüestión difícil dende o punto de vista d a teoría d a evolución determinar cómo puede haber se desarrollato una estructura tan complicata como a d o uello anque a suya precisión y complexidat son grans os modelos d evolución ocular per ordinador que realizoron dan erik nilsson y susanne pelger contrimostroron que un organo sensitivo optico primitivo podeba evolucionar ta un complexo uello humanoide en un periodo de tiempo razonable menor a un millón d anyos sólo que per meyo de chiquetas mutacions y a selección natural os uellos s adaptan a las necesidatz de cada animal per eixemplo as rapinyaderas tienen una agudeza visual muito más gran que a d os humanos y bellunas como as diurnas pueden veyer a luz ultravrioleta a ormino s ha parlato d as diferents formas de uello en per eixemplo os vertebratos y os moluscos como sinyal d una evolución paralela socherindo que o desarrollo d os uellos per evolución no ye tan improbable como pareix manimenos a evolución d o uello se considera monofiletica o que significa que totz os uellos actuals per variatos que sigan tienen os suyos oríchens en un proto uello que aparentment s habría desarrollato fa bells millons d anyos en os mamiferos a estructura d o uello ye especialment disenyata ta o quefer d enfocar a luz sobre a retina totz os components per os que pasa la luz adintro d o uello antis de plegar en a retina son trasparents en minimizando lo escureiximiento d a luz a cornia y o cristalino aduyan a que os rayos de luz converchan en a retina ista luz causa uns cambeos quimicos en as celulas fotosensibles d a retina prevocando asina que uns empulsos niervosos endrecen enta o cerebro a luz dentra en o uello dende un meyo externo como l aire u l augua y pasa a traviés d a cornia dica la primera d as dos humors l humor aquosa gran parti d a refracción d a luz ocurre en a cornia que tiene una curvatura fixa a primer humor ye una masa clara que conecta la cornia con o cristalino aduya a mantener a forma convexa d a cornia necesaria ta la converchencia d a luz en a lent y subministra nutriens a lo epitelio d a cornia l iris entre o cristalino y a primer humor ye un circlo coloriato de fibras musculars a luz ha de pasar en primeras per o centro de l iris a pupila u nineta d o uello os musclos circular y radial s encargan activament d achustar a grandaria d a pupila ta mantener un nivel más u menos contino de luz que penetra en o uello si bi n entrase de más a retina podría resultar danyata y si bi n entrase de menos no se i captaría garra imachen o cristalino dezaga de l iris ye un disco elastico convexo que enfoca la luz a traviés d a segunda humor sobre a retina a l altro canto d o cristalino se troba la segunda humor a humor vitria que i deixa entrar a luz sin refracción aduya a mantener a forma d o uello y suspende o delicato cristalino tres napas de teixito rodeyan l humor vitria amás externa ye a esclerotica que da ixa color blanca a la mayor parti d o uello ye feita de teixito conchuntivo de fibrina y s encarga de protecher os components internos d o uello y de mantener a suya forma en a parti interna d a esclerotica se troba la coroides que contién os vasos sanguinios que subministran l oxicheno necesario a las celulas d a retina y eliminan o rebús d a respiración celular ye a que da una color escura a la parti interna d o uello privando asinas qualsiquier reflexo perchudicioso en o interior d o uello a napa más interna ye a retina que contién as fotorreceptoras celulas gayatas y celulas conicas y neuronas ta maximizar a visión y l absorción de luz a retina ye una napa relativament lisa anque curvata con tot bi ha dos puntos en que ye diferent a fovea y o punto ciego a fovea ye a responsable d a visión en color d os humans y de l alta agudeza visual necesaria per eixemplo a la hora de leyer o punto ciego ye aon que o niervo optico penetra en a retina ta conectar con as celulas niervosas d o suyo interior en no existindo celulas fotosensibles en iste punto le dicen punto ciego en bells animals a retina contién una napa reflectora que acreixenta la cantidat de luz que percibe cada celula fotosensible premitindo a l animal de veyer millor en condicions de baixa luminosidat en resumen as prencipals partis d o uello son con o paso d os anyos o uello adopta bells cambeos que nomás que pueden acumular se en o proceso d envellimiento muitos d istos procesos anatomicos y fisiolochicos siguen un decliu gradual con a edat a calidat d a visión s apiora per razons que no siempre son relacionatas con malotías oculars anque son muitos os cambeos que se producen os más significativos son a reducción d a grandaria d a nineta y a perduga de capacidat ta enfocar a presbiopía l aria d a nineta decide a cantidat de luz que puede plegar en a retina tamién decreix a capacidat de dilatación d a pupila o feito d haber una nineta más chica fa que os uellos viellos reciban más luz en a retina como si portasen espiellos de sol de densidat meya a clara luz d o día y espiellos bien escuros a las fuscas per ixo as personas grans han a menister de más luz ta realizar quefers que requieran una buena iluminación con a edat se desarrolla una mena de cerclo blanco en a periferia d a cornia dito arcus senilis l aviellamiento fa que os teixitos d os parpagos se tornen más tovos y decaigan istos y bellaltros cambeos contrebuyen a la etiolochía de desordens en l aria d os parpagos o chel vitrio sofre una liqüefacción o desprendimiento vitrio posterior fendo que creixca o numero d opacidatz vesibles as ditas moscas voladeras o baixo aragón casp en castellán bajo aragón caspe en catalán baix aragó casp ye una comarca aragonesa situada en a provincia de zaragoza destaca l agricultura adedicada a la producción de l aceite d oliva en ista comarca se troba o entibo de mequinenza dito tamién mar d aragón por a suya gran amplaria muga a lo norte con os monegros y a cinca baixa a l ueste con a ribera baixa de l ebro y o baixo martín a lo sud con matarranya y baixo aragón y a l este con leida y tarragona ye una comarca de recient creyación han tenito problemas entre los concellos pa trobar un nombre comarcal de feito o baixo matarranya forma una entidat cheografica cultural y lingüistica propia una parzana u dica una comarca natural maella favara nonasp fayón y mesmo mequinenza con relacions humanas con a tierra alta catalana casp tiene mas relación economica con alcanyiz sobretot dende que alcanyiz ha puyato de población y casp ha baixato o termin municipal de casp ye gran y i existiban nuclios de poblacion ya desapareixitos en la comarca baixo aragón casp bi ha localidatz castellanoparlants casp chiprana y catalanoparlants maella favara nonasp y fayón dende o punto de vista linguistico son curiosas as islas linguisticas prou diferents d os d a redolada o chipranesco en o costau castellanoparlant con caracters sobrarbeses y en o costau catalanoparlant o maellán maell con caracters ribagorzanos y valencianos en casp o castellán tiene muito substrato aragonés pero tamién muitos catalanismos y en favara son presens qualques caracters que no son chenerals en l alto matarranya pero que se troban millor a l este y a o sud d esta comarca vecina o campo de daroca ye una comarca aragonesa situada a lo sudueste d a provincia de zaragoza l agricultura ye o prencipal recurso d a comarca sobretot o cautivo de cerials ferraina y vinya entre o suyo patrimonio destaca a ciudat de daroca y a lacuna de gallocanta an se concentran muitas aus estando la mayor lacuna d ambients de paramera y estepa en espanya muga a lo norte con a comunidat de calatayú y o campo de carinyena a lo sudueste con a provincia de guadalachara a lo sud con a comarca de xiloca y a l este con o campo de belchit l actual comarca de daroca ye nomás que una chicota part d a medieval comunidat de daroca y se reduce a o campo de santet a ribera meya de xiloca y a mas gran parte de campo romanos comarca natural que contina en a comarca de xiloca en o campo de daroca se charra un castellán con substrato aragonés como conseqüencia d a castellanización de l aragonés que se i charraba dica por o menos o sieglo xvi podemos veyer aragonesismos como airegaz amprar aturar azarolla cambra caparra capolar carnuz cayer coda curto chaminera chemecar chilar chuflar chulla dalla dimpués enreligar enrona ensundia herencio esfollinar falsa farfalloso faumar filorcho fosqueta fumarro galacho gallón gurriato galdrufa gayata jinebro jinesta glarima medolla ruejo trena zarracatralla etz tamién bi ha mozarabismos como guluría y antigos galicismos como chin gúdar chabalambre ye una comarca d a provincia de teruel aragón espanya situada a lo sud d a provincia y mugant con castellón actualment tien más de habitants repartius en municipios a suya capital ye mora de rubielos y o suyo actual president ye manuel lazáro d o partido aragonés qui ye tamién l alcalde de manzanera ista comarca ye trescruzada por a n que actualment ye estando transformada en autovía que une valencia con o norte arredol d ista carretera se vertebran as comunicacions d a comarca paralela a ella transcorre a vía d o tren y a vía verda un pasache toristico por o puesto que pasaba l antigo tren menero de uellos negros entre os suyos servicios destacan as suyas dos estacions d esquí valdelinars y chabalambre ye una comarca que vive d o torismo mientres toda l anyada en hibierno por istas dos estacions d esquí y en estiu por o torismo termal y d interior existen municipios molimentals como rubiuelos de mora mora de rubielos u manzanera tamién bi ha quantos balniarios zonas d acampada puestos t a practica de muitos esportes etcetra o torismo d a comarca viene principalment d a comunidat valenciana a comarca ye dividida por a depresión de sarrión y o río millars en dos domos serranos o macizo de chabalambre y as serranías de gúdar con altarias maximas de y metros respectivament dende o punto de vista medioambiental as dos poseyen zonas con una important biodiversidat y proporcionan augua a las compleganzas d os ríos millars y guadalaviar xiloca ye una comarca d aragón situada en a provincia de teruel a lo sudueste de zaragoza especial por a suya naturaleza muga a lo norte con o campo de daroca a l ueste con guadalachara a lo sud con a comunidat de teruel y a l este con as cuencas meneras y o campo de belchit en ista comarca se culle a flor d o zafrán una d as especias más valiosas existents que alimenta una impotant industria local atra important industria d a comarca ye a industria d o pernil y l activo torismo rural por a diversidat de l anvista y os suyos molimentos rotas toristicas actualment en xiloca se charra lo castellán rechional d aragón con substrato lingüistico provinient de l aragonés que se charró en la edat meya en las comunidatz de la muga suroccidental de lo reino d aragón lo lexico aragonés d intrés etnografico de xiloca se conoix relativament bien por figurar las localidatz de barrachina bello ferreruela de la uerba nogueras torrillo y villar d el salz en l aleanr con las siglas te te te te te y te la revista xiloca tamién ha publicau estudios sobre vocabulario local y articlos de tematica medieval con apendices documentals que amuestran l aragonés que s escribiba en esta comarca en la edat meya a milorcha ye un artefacto volador emplegato per un regular como chuguet infantil que consiste en un tarabidato sobre o qual s estendilla un material lichero como papel tela u plastico o tarabidato s achunta a un u más d un filos largos que o guiador afloixa abonico ta fer la volar en l inte que l aire eixerce presión sobre a suya superficie la va puyando y movendo y ye faina d o piloto guiar la y privar de que caiga como elemento decorativo ye costumbre d anyadir li betas u trozos de papel que fan de coda d a milorcha y s esbolligan con a fuerza de l aire per a suya propia naturaleza ye normal d esplegar as milorchas en puestos ubiertos an bufe un airaz como los escampaders u as plachas as milorchas naixioron en l antiga china se sape que ta las envueltas de l anyo ac se feban servir como dispositivo de sinyalizazión melitar os movimientos y as colors d as milorchas costituyiban mensaches que se comunicaban en a distancia entre estacamentos melitars en o sieglo xii en europa os chiquetz ya chugaban con milorchas a las que anyadiban betas ta fer las sonar ye tamién d estacar a onra feita per as milorchas como equipos de medición atmosferica o inventor benjamin franklin emplegó una milorcha ta investigar os rayos y inventar o pararrayos huei día a milorcha mantién a suya popularidat entre os ninos de totas as culturas sobre tot en os países d asia y esisten numerosos concursos y festivals per tot lo mundo milorcha ye tamién o nombre d una interpresa aragonesa especializata en esportes d aventura a l aire libre con seu en benás balbastro rodellar y alquezra 
