d geografy vo griech geografia oder ärdkund isch d wüsseschaft wo sich mit de rümliche struktur und de entwicklig vo de ärdoberflechi befasst ihri physischi bschaffeheit aluegt und d wält au als ruum und ort vom menschliche läbe und handle beschrybt die allgemeini geografy deilt d landschaft in elemänt ii wo si noch verschiidene gsichtspunkt undersuecht und drfür allgemeini regle ufstellt s fach wird underdeilt in d geomorfology wo d forme vo dr ärdoberflechi behandlet in d ozeanografy wo sich mit de meer und ozean beschäfdigt in d hydrografy das isch d wüsseschaft vo de gwässer und d klimatology au vil läbewäse hai a geografischi dimension wo me in dr biogeografy und dr anthropogeografy undersuecht d anthropogeografy studiert alli aspäkt vom due und si vo de mensche der wirtschaft em vercheer der gsellschaft aber au wo und wie d mensche d landschaft bevölkere und bruuche und verändere und wie si sich in völker organisiere die füsischi geography oder füsiogeografy luegt die natürlige bestanddäil und struktuure vo dr ooberflechi vo dr ärde aa au was dr mensch druff macht wird behandlet zum d geneese vom gütige landschaftsbild z erklääre däilgebiet vo dr füsische geografy si under anderem d humangeografy oder anthropogeografy oder au kulturgeografy beschäftigt sich mit em yfluss vom mensch uf e geografisch ruum und umcheert mit em yfluss vom ruum uf e mensch zum bischbil im zämmehang mit dr rüümlige verdäilig vo dr bevölkerig oder vo de wirtschaftsgüeter däilgebiet vo dr humangeografy si der regionali oder speziellie geografy seit men au länderkund wil si sich mit de einzelne piet uf em land beschäfdiget und luegt was es für gebiet wie kontinänt länder und regione git me undersuecht dene gebiet ihri landschaftsforme ihres klima ihri pflanze und dierwält und bevölkerig die politische aspäkt vom menschlige verhalte so wie au öpe d bildig vo staate isch es thema vo der politische geografy d landmasse vu dr ärde wird in mehreri zämmehängendi regione underdeilt d kontinänt die gliderig isch debi je nooch region oder zwäck underschidlich es git schynts immer no kei allgmein gültegi definition was gnau e kontinänt isch us der sicht vo der geografy z europa kännt me sibe kontinänt uf dr ärde d inselwält vom pazifik wird hüfig zämmegfasst under em name ozeanie je noch gsichtspunkt mit odr ohni australie d abgränzig vu europa zue asie isch e kulturelli sach und nid eidütig dur d form vom land prägt geografisch schwätzt mer dorum au vu eurasie als eim einzige kontinänt wo europa numme e halbinsle drvo isch so siht mer s au z japan d oschtgränze vu europa isch menkmol d westgränze vu russland e anders mol dr ural während die vereinte natione sogar ganz russland zue europa zelle un defir die ganz türggei zue asie so dass dert europa s nördlich asie degege s südlich eurasie isch dass sich europa iberhaupt als eigene kontinent aluegt chunt vo dr europäische kulturgschicht häär amerika wird drgege oft als ei kontinent agluegt d abgränzig vu nord un südamerika isch debi meischtens im panamakanal bi ere kulturelle betrachtig zellt mer degege au middelamerika zum süde schwätzt aber no vu ibero oder au latinamerika geologisch aagluegt bilde europa asie afrika un beidi amerika ei einzigi zämmehängendi masse us kontinentaler ärdrinde un numme australie d antarktis un dr geologisch minikontinänt madagaskar bilde eigeständigi relativ grossi landmasse mänggisch redet mä dorum vo überkontinänt odr kontinäntekomplex dr dobbelkontinänt amerika wo us nord und südamerika bestoht eurasie us europa und asie und afrika eurasie die spezielli meereskund beschrybt einzelni meer s verhalte vo ihrem wasser em klima und de seedier und de pflanze wo dört läbe mä underscheidet füüf grossi ozean d date wo d geografe sammle und uswärte wärde hüfig in dr form vo charte dargtellt wo s verschdändnis vo zämmehäng erliichdere aini vo de ältischte erhaltene detailierte landcharte isch di peutingerschi dafle wo s wältbild usem joorhundert zeigt d geografy isch scho im alterdum ä wichdigs hilfsmiddel gsi sich uf dr ärde z rächt z finde so het än altägyptische schryber us em neue rych im enä brief an ä kolleg ä sortierti lischte vo stedt z kanaan zämegstellt au s prinzip vo de landcharte hai die alte ägypter scho kennt die eltischti landcharte stammt au usem neue rych und zeigt es bärggebiet mit guldgruebe dääler und wasserquelle und si het au e kommentar derzue bi de antike grieche isch dr herodot dr bekanntischt geograf gsi er het im johrhundert vor dr ziitwändi gläbt und vili länder im middleren oschte bereist und denn in siiner gschicht beschriibe im vierte johrhundert het dr eudoxos von knidos regle ufgschdellt wie mä ä geografischen ort beschtimmt dr eratosthenes wo im dritte johrhundert vor dr ziitwändi z alexandria gläbt het het dr umfang vo dr ärde berächnet und het ä charte mit gradnetz vo dr bekannte wält entwicklet mit siim buech geographika het er dr geografii ihre name gä anderi wichdigi griechische geografe si dr poseidonios dr ptolemäos und dr strabon wo dr middelmeerruum beschriibe het gsi die arabische gschichtschryber wie öpe dr al idrisi im johrhundert und dr ibn battuta im vierzähnte hai die griechischi dradition wiitergfüehrt au europäischi missionar und händler wie dr marco polo hai über fremdi länder bricht gschriibe mit de entdeckigsreise vom und johrhundert si d kosmografie und d chartesammlige wo sit atlas heisse hüfiger und immer genauer worde sit dr arbet vom bernhard varen im johrhundert si die qualitative beschrybige dur quantitativi mässige ergänzt worde und d geografy het dr erscht schritt gmacht zum ä moderni wüsseschaft z wärde dr alexander von humboldt het d geografy mit de naturwüsseschafte verbunde und dr carl ritter mit dr anthropology und der länderkund frànkrich uff frànzeesch la france staatlich de république franaise ésch e lànd im weschtlich europa es het ebbs meh àls sechzich millione inwohner un ésch mét km nooch russland un d ukraine s drittgreescht lànd vun europa so nennt mers öi de grande nation un weje sini form s hexagon mét sini küschte éschs des einzigscht lànd vun europa wie vun d nordsee unm atlantik bis zuem méttelmeer éwwr de gànz kontinent driwwrlàngt de nationàli sprooch s frànzeesch ésch de constitütionelli sprooch vun de republik awwer s gibt öi noch regionalsprooche wo ken offiziell status hàn dä deil vu frankriich wu uff em europäische festland litt france métropolitaine erstreckt sich in nord süd richtig vum ermelkanal bis zum mittelmeer in ost west richtig vum rhii bis zum atlantik ußerdemm ghört e reihe vu insle zu frankriich di gröschti devuu isch korsika d nochberländer vi frankriich sin im uuhrzeigersinn vu norde us belgie luxeburg dütschland d schwiz italie monaco spanie un andorra äne vum ermelkanal im norde gränzt au s vereinigt chönigriich an frankriich durch d eroberige in de vergangeheit hät frankriich bis hütt no e baar übberseegebiet bhalte wu verwaltigstechnisch dezüe ghöre wie zum bispil französisch guayana z südamerika chleineri französischi insle finde sich in alle dräi wältmeer frankriich hät e viilsitigi topografii im norde herrscht in chüstenöchi s flachland vor im süde un südoste findet mer gebirgszüg wie s französisch mittelgebirg d pyrenäe un nördlech vo de französische riviera d alpe dört isch au de höchst punkt vu europa de meter hoch mont blanc d vogese un di südlig glägene cévennes deile frankriich hydrographisch gseh in zwei deil östlig vu de gränze sammle d rhone un d saône s wasser vu de ostfranzösische flüss ii un fließe in s mittelmeer de rästlig deil vu frankriich ghört zum iizugsgebiet vum atlantik im norde fließe d oise d marne un d yonne in d seine un witer in de ermelkanal d loire wu im mittelgebirg entspringt fließt durch d bretagne in de ozean z aquitanie isch d garonne de wichtigst fluss är entspringt in de pyrenäe un sammelt au s wasser vu de westhäng vum mittelgebirg ii anderi gwässer us em mittelgebirg fließe in d dordogne un in d gironde s wasser vu de flüss us de ardenne un de hochebeni vu lothringe lauft übber de rhii in d nordsee dr doubs bildet es stück wyt d landesgränze vo frankriich zu de schwiiz s französisch chliima hät am meiste ozeanischi un mediterrani prägig in regione wu witer vum meer ewèg lige isch s chliima abber ehner kontinental d bergregione wiise e für hochgebirg tyypischs chiehls chliima uff di mildeste winter finde sich in de mediterrane zone wu di chältisti gmässeni temperatur meistens zwüsche un grad litt im summer erreiche d dagesmitteltemperature bis grad an nommitdag stiige si abber nit sälte übber drißig grad de juuli un de august sin am druchenste es ghäie normalerwis zwüsche un milimeter niderschleg d sunne schiint im süde mit bis stunde pro dag dütlig meh wie im norde mit bis stunde im durchschnitt s mittelmeer wärmt sich im summer schnäll uff un cha im august e wassertemperatur vu grad erreiche e starche wind isch de mistral wu in de provence z südfrankriich viilmol übber mehreri dag vu norde här weht er drättet in erschter linie im winter ab un züe abber au sust im johr uff die folgende stäedt hàn über iiwohner stand januar frankriich isch en verglichswiis zentralistische staat unterteilt in regione und i départements wo gegenüber paris nöd vil z säge hend au der staatspräsident hett verglichswiis zu dütschland und der schwiiz usserordentlich grossi macht befugnis z b chann er au volksabschtimmige anordne s parlamänt beschteit uus de chammere nationalversammlig und senat frànkrich ésch état membre mitgliidsstaat vum europarot métbegrind r vun de eu un vun de euro zone un vum schenge b reich s ésch eins vun finf permanent métgliidr im conseil de sécurité vun de v reinti natione teil vun de g gheert zuer union latine zuer ocde un nàdirli zuer organisation vun de francophonie d gränze vum hüttige frankriich stimme all no zu me ne große deil mit denne vum historische gebiet gallie zämme wiil s äne vu de alpe gläge n isch isch es au als gallia transalpina bekannt gsi bis zum erschte johrhundert vor unserer ziträchnig hänn numme keltischi stämm s gebiet bewohnt wu uff latiinisch gall gheiße hänn infolg vu de usdehnig vum römische riich isch ganz gallie vu de römer iignuu wore si hänn übberall ihri stedt bout un sich mit de iiheimische vermischt sälli hänn di latiinischi sproch un im bis johrhundert au s christetum übbernuu gege änd vum johrhundert sin di germanische stämm wu vu oste chuu sin all meh züe n ere bedrohig wore bsunders d franke hänn an bedütig gwunne un vum bis johrhundert isch s ganz land e deil vum fränkische riich gsi was em au zu sinem namme verhulfe hät de bi witem gröscht herrscher isch de karl de groß gsi sini nochfahre hänn s riich ane in dräi deil uffglidert us em westfrankeriich isch frankriich wore wu sii namme vu de region le de france griegt hät bis hänn d karolinger d nochfahre vum karl im große s land regiert deno isch ihri dynastii usgstorbe in sällem johr isch de herzog vu le de france un grof vu paris de hugo capet zum chönig gchrönt wore sini nochfahre hänn di große dynastiie gründet wu in de folgezit s chärnland vo frankriich und spöter au die andere regione regiert hänn d kapetinger d valois un d bourbone langi zyt isch dr weschte under anderer herrschaft gsi akwitanie under de sälbständige herzög vo dere familie isch e berüemti frau d alienor vo akwitanie gsi und d normandy als deil vom änglische chönigrych als ergäbnìs vu viile komflikt und erbfolgechrieg un zämmeschlüss isch ganz frankriich under de französische könige vereinigt worde s chönigriich hät unter em ludwig xiv sini blietezit erläbbt wu frankriich e imense iifluss uff bolitik wirtschaft un kultuur vu ganz europa gwunne hät d bevölcherig isch schnäll aagstige un hät s zum bevölcherigsriichste land vu europa gmacht zum gliiche zitabschnitt ghört d kolonialisierig durch d franzose di französischi revolution vu zellt zu de wichtigste ereignìs z europa vu de neuzit si hät de monarchii zum erschte mol e wenn au churzes änd gsetzt di uffchlärerische idee vu philosophe hänn d ideal bstumme d revolution isch e wichtige schritt in richtig moderni de daag vom sturm vu de bastille juuli isch hütt de nationalfiirdig vu frankriich isch z frankriich d republiik usgrüefe wore drotz em napoleon sinem fall isch sälli zit e neui blietezit für frankriich gsi un e französischs nationalgfiehl isch uffchuu gege d monarchii wu widderhärgstellt wore n isch hät s im johr e zweiti revolution gee wu d iifiehrig vu n ere verfassig zur folg gha hät noch de revolution vu isch di zweiti republiik usgrüefe wore sälli isch abber churzläbig gsi im napoleon sii gschwüsterchind hät sich zum chaiser napoleon iii gchrönt dodemit hät s zweit kaiserriich sii aafang gnuu unter de herrschaft vum napoleon iii hät frankriich sini position z europa gstärcht es hät sich schnäll entwickelt un au d kolonialisierig hät e uffschwung erläbbt hät er frankriich züe n ere monarchii mit parlamänt gmacht im gliiche johr abber isch de dütsch französisch chrieg usbroche un frankriich hät e niderlag erlitte noch de dütsche bsestzig vu frankriich isch de kaiser gfalle isch d revolution vu de pariiser kommuune usbroche un di dritti republiik isch entstande zwüsche un hät frankriich sini koloniie usgwitet un mit em vereinigte chönigriich d entente gründet frankriich isch us em erschte wältchrieg als eine vo de siger vüregange im zweite wältchrieg isch s land vo bis vo nazi dütschland und ganz am südöschtleche rand au es bitzli em königriich italie bsetzt ksi einewäg hät s sini koloniie in de er und er johr verlore zum deil noch joorelange chrieg gege befreijigsbeweegige noch em zweite wältchrieg isch di vierti republiik entstande di fümfti republiik wu unter em charles de gaulle e neui verfassig usgarbeitet hät im johr sin d maiuurüehje usbroche e bürgerchrieg hät zwar chönne verhindert were de charles de gaulle isch abber zruckdrätte nochdemm sini dräi nechste nochfolger in sini füeßstapfe drätte sin hät de franois mitterrand wu an d macht chuu isch e reihe vu soziale reforme duuregsetzt wiil sälli abber di gsellschaftlige problem nit hänn chönne löse sin noch siner amtszit di rächte widder stärcher wore vo bis isch de nicolas sarkozy wu ungarischi wurzle hät presidänt gsi der sarkozy hett denn nach einere amtsziit e wahlniederlag gäge de franois hollande erlitte isch der emmanuel macron presidänt worde d ussebolitiik vu frankriich isch in de er johr maßgeblig vu de förderig vu de europäische union brägt gsi im vordergrund isch d ussöhnig un zämmearbet mit dütschland gstande isch de euro als büechwährig iigfiehrt wore di europäischi verfassig hänn d franzose abber abglähnt di hüttigi französischi bevölcherig isch e mischig wu ursprünglig in erschter linie us kelte gallier bretone aquitanier wu vu de baske abstamme römer un germane franke gote burgunder normanne entstanden isch denäbe hänn sich ab em johrhundert iiwanderer mit anderer abstammig z frankriich aagsidelt wu hauptsächlig belgier italiäner spanier portugiise pole armenier un osteuropäischi jude gsi sin abber au us afrika sin araber wie schwarzafrikaner iigwandert schätzigswis prozänt vu de bevölcherig stammt vu einem vu denne völcher ab dodemit isch frankriich eins vu de ethnisch viilfältigste länder vu europa ähnlig wie di vereinigte staate un kanada de aadeil vu de französische staatsbürger litt bi prozänt d immigration stigt abber aa d iiwanderer chömme hauptsächlig us asie un afrika un bsunders us de ehemolige kolonie wie algerie marokko un tunesie französisch isch einzigi offizielli amtssproch vu ganz frankriich unter de franzose schwätze prozänt eine vu de romanische dialäkt oder de regionalsproche öppe s provenzalische und s okzitanische und s frankoprovenzalische oder s pikardische s elsässisch en alemannischi sprooch un s bretonisch were vu je prozänt gschwätzt jewiils uugfähr gliich viil sprächer hänn katalanisch roma un korsisch flämisch wird vu prozänt vu de bevölcherig gschwätzt baskisch vu prozänt näbe sälle iiheimische sin au d sproche vu de iiwanderer no verbreitet portugiisisch arabisch berbersproche türkisch chinesisch vietnamesisch khmer traditionäll isch frankriich zum gröschte deil römisch katholisch sit de er johr degege offiziell säkular d religionsfräiheit isch in de verfassig festghalte genau wie di andere mänscherächt es regiert s prinziip vum laizismùs d h de staat grift nit in d lehr vu de religion ii während d religion kei iifluss uff d bolitiik hät e staatligi statistik übber d religionszüeghörigkeit vu de iiwohner wird keini gfiehrt lut em cia world factbook sin abber prozänt römisch katholisch prozänt musliim prozänt protestante un prozänt jude lut ere umfrog vu halte prozänt d existänz vu me ne gott für usgschlosse odder uuwohrschinlig prozänt behaupte vu sich zu atheisdische aasichte z neige allerdings sin prozänt christe frankriich behärbärgt di gröschti gmeinschaft vu musliim z westeuropa eins vu ihre wichtigste zäntre isch d pariiser moschee grande mosquée de paris s französisch iisebahnnetz hät e längi vu killometer un isch dodemit s gröscht vu westeuropa de wichtigst iisebahnkonzern isch d sncf di staatligi bahn si bedribt unter anderem d hochgschwindigkeitszüg thalys eurostar un tgv mit em eurostar were s vereinigt chönigriich un s europäisch festland verbunde är fahrt vu nordfrankriich durch de untermeertunnel uff ängland bis uff andorra hät jedes nochberland e zugverbindig zu frankriich in de großstedt verchehre näbe büs au stroße un u bahne s stroßenetz isch insgsamt killometer lang un isch um pariis ume am dichtiste wiil sich do stroße un autobahne us allne deil vu frankriich chrüze d landstroße stadtstroße un in de nöchi vu de größere stedt au d autobahne sin chostelos für sälli autobahne zwüsche de großstedt müeß mer zahle landeswit hät frankriich flughäfe de wichtigst devuu isch de aéroport paris charles de gaulle wu im pariiser iizugsgebiet litt übber sälle flughafe wird pariis mit viile vu de wichtigste stedt vu de wält verbunde un au nationali flüg chömme aa s gröscht luftfahrtunternämme sin air france abber au viili privati unternämme bedriibe flugverchehr näbe demm z pariis gitt s no zeh großi flughäfe d kanäl wu durch frankriich gönn hän e gsamtlängi vu km de canal du midi fiehrt vum fluss garonne wu in de atlantik fließt bis ins mittelmeer d stromversorgig vo frankriich beschtoht zu prozent us schtrom vom chärnchraftwärch park wo anlage umfasst s elsàss ésch e làndschàft ém oschte vun frànkrich én de verwàltungsregion grand est si ligt àn de weschtsite vum mittlere un süedlich owerrhin tal un ésch àlso s landel zwésche rhin un vogese s elsàss geht vun de nàtionali ditsch frànzeeschi grenz én dr mitt vum fluss àn de heechschti grate vun d vogese mét e pààr stickele lànd uff m oschtufer wo in elsàssischi gmeinde gheere numme ém krumme elsàss frz alsace bossue ém norde vun zàwere geht s ewwer de vogese néwwer bis ins saarshy tàl ém süde steest s àn d schwiz ém norde ésch de lauter de grenz zr pfalz de nochbere én frànkrich sin lothringe un d frejgràfschàft burgund mét m mittlere un süedliche bade zsàmme bildt s àlso de oweri owerrhin region zwésche basel un karlsrüeh schwàrzwald un vogese vu bis àm and vu ésch s elsss e eigne region région alsace gsin si ésch de kleinscht vun de regione vun de france métropolitaine europäisch frànkrich gsin mét numme zwéi départements normalerwiss sins frienr bés départements in e region gsi un e superficie flächi vun km de zwéi departements sin de bas rhin untrelsàss departementszahl prefektür strosburi un de haut rhin owwrelsàss prefektür clmer s elsàss ésch de frànzeesch ànteil vun de alemànnisch landr s gheert zue frànkrich mét unterbrechunge zitterm johrhundert westfälische fride strosburi mét üssnàhm vun milhüse wo bis teil vun de schwizer eidgenosseschàft gsin ésch s gheert àlso nit zue de jüngschti teile vun frànkrich wie savoye odr öi noch corsica öi wenn s erscht un dovor s letscht mol wédr àn frànkrich àngschlosse ésch wore vun bis het s elsàss zuem ditsche rich ghert un zwésche un hàn d nazis de region àls e teil vum südwest gau vum dritt rich bhàndelt d nàmme kummt vum frieàlthochditsche ali sâzzo daa wo am andere rhin ufer sitzt oder vun ali land sâzzo daa wo im fremde land sitzt di erscht ditig waar üs dr sicht vun de lit vun de rachte rhin site di zweit wohrschinlicher daat d lit meine wo noo dr néderlàà vun de àlemànne gage d frànke én dr schlacht vun zülpich uf dr lingge rhin site àngsidlet wore sin mét m lothringisch departement moselle zsàmme bild t s elsàss de ditsch teil vun frànkrich de teil wo historisch immer vum ditschlànd z rüeck ésch v rlàngt wore elsass lothringen de moselle ésch awwer numme s nördlichi vun de vier departementi én de region lorraine nàtional neitraler gsaat sin s elsàss un de moselle de ditschsproochig frz germanophone teil vun frànkrich se gehn de gànz ditsch frànzeeschi granz làng vun basel bis luxeburi làngi zit sin so selli gebiete de grund fr nàtionali konfrontatione un kriej gsin hitzedaas sin se in de konsequenz öi bsundersch europäisch odr europhil fascht e europäisch modell vun granzregione awwer glichzitig öi e nàtional sehr symbolisch teil vum frànkrich une et indivisible ditschlànd drgeje hàlt si politisch hitzedaas ziemli komplett rüss e pris fr de ditsch frànzeesch frindschàft s elsàss ésch e bispiil vun dene regione wie nit licht én nàtionali kategorie passe s ésch àn d üsserschti süedweschtli üssdehnung vun de germanisch bsiedelung z r zit vun de gross migratione frz invasion des barbares gsin ém oweri teil vun de reemisch germànisch begenung ém ow rrhintàl un àn de grenz mét d r romànisch walt so ésch s bsundersch exponéert gsin f r inflüess vun do wie öi de weschtlich ditsch schwiz od r luxeburi àww r öi f r de üssdehnung vum frànzeesch künnijrich d fàrwe vum elsàss sin rot un wiss s hitige wappe symboliséert de zwei departementi un siiht historisch r üss als s ésch de région alsace hot bis àls logo e finfstrahlig stern b nutzt mét e àbgetrennt goldi strahl rachts fer de oschte s elsàss üss de zit vun de ditsch federaliséerung gibt s e hymne vun de region elsass lothringe s diss ésch àww r nit numme hit nimm offiziell s ésch öi nit sehr bekànnt ém elsàss véel popülär r ésch s vollikslied wovun vili sàje ass s de chàrakt r vun d elsass r gued bschriibt e anders liedele ésch mànchi elsass r identifizéere sich un ihri heimet dodemit s elsassisch symboltiir fàscht e wappevöjel ésch de storich wissstorich ciconia ciconia wie én de meischte ditschsproochigi lend r v rzehle d elsass r ihri kénd r ass r de bubbele bringt ém iwwrigi frànkrich wurd gsàjt m r find se ém kohl e ànders wichtigs tiir ésch de schnack wil m r oft sàjt de elsass r sitzt in si m schnackehüs uff anglisch ésch alsatian e àndri b zeichnung f r de ditsch schäferhund german shepherd d vogése ém wèste stèlle e klimagrànze dar wènn wie màistens d luftmasse vu wèste kumme légt s èlsass ém ràgeschatte én der héchere lage ghàie bis zu mm niderschlàg bro johr màistens én form vu schnée zwar lége an der col de la schlucht ém johr an dàg schnée und sàller ka bis zu méter hoch sé s èlsass ésch awer wàge de blètzlige dàuwàtter bi de wéntersportler nét eso bliebt wie zum bispil der schwarzwald d méttlere tèmperatur légt ém jànner bi und ém juillet bi grad zwésche mèrz un mài kènne vu sidfrankrich luftmasse durch d burgunder pforte éns èlsass kumme und es wérkt wàge de mandle abrikose und kastaniebaim fast méditèrran geböje un orte wie f r s elsàss e stàrik symbolwart han sin z b s strosburj r ménscht r d r odilieberi mürbach s kloscht r d hohkünnijsburi de dompeter de gros chne dicki eich ém höienöir forscht un de heidemüre uf m mäennelstein un m tännchel s elsàss ésch tràditionell bis uff e pààr derfer àn de grenze ditschsprochig gsin én frànkrich un mét de grenzv rschiibunge sin d lit meh un meh zweisprochi wore de elsàss r heisse ihri regionalsprooch elsasserditsch alsacien od r elsässisch de regionalsprooch bsteht üss m lokal dialekt ém greescht teil vum elsàss redd m r alemànnischi ém norde sidfrankischi oder rhinfränkischi pfälzisch un ém krumme elsàss saar rhinfränkischi mundàrte un àls schriftsprooch hochditsch offiziell amts un z meischt öi schuelsprooch ésch àww r numme frànzeesch so geht de zweisprochikeit hit meh un meh z rüeck d schpezialitäte üs m elsàss sind hoipsachlich d brauerej wie kronenbourg fischer eijeschàft von heineken schutzenberger meteor sin rabgebiet sini franzéésch qualität un diitsche portionen gastronomie keüjlhopf sürkrüt bäckhoffe lappküeche uzw e pààr date e detailliirti version vun de gschicht ésch em àrtikel gschicht vum elsàss mét sine èxport stéht s èlsass uf em platz àins vu frankrich un es ésch oi am màiste fér üslandinvestitione gèffnet fémfedrissig brozànt vu de undernàmme hàn e bedàiligung üs em üsland vor allem üs ditschland de schwiz de usa japan un skandinavie ém johr hat ditschland brozànt vu de import vum èlsass üsgmacht mét drài brozànt hat s èlsass di sèchstgréschti bedàiligung am bruttoénlandbrodukt vu frankrich sàll légt bi èiro bro iwohner wàge de konjunktur én ditschland én de johr un ésch d sunst rèlativ diefe arwetslosigkàit agstige dènn d wértschaft hàngt séhr vu dère vu ditschland ab friehner hat d industrikrise e broblém fér s èlsass dargstèllt vor allem én de berich tèkschtilie un mine ém èrschte sèktor sén s wiboigebiet der aboi vu hopfe tabak mais und d bierbraierei wéchtig d wàlder wère oi landwértschaftlig gnutzt ém norde merkwiller pechelbronn un ém side ésch oi bènzin gwunne wore un der gwénn vu kaliumcarbonat bis hat s sognànnt bassin potassique kaliumcarbonat bècke bràgt mét de tekschtilindustri wu ganzi dàler bschàftigt awer én der méttle vum johrhundert nochglo hat un jètz vor allem noch durch industribrache bràsànt ésch de dransportunternàmme peugeot citron lohr de dietrich bugatti em fèrnmàldewàse un der mèchanik ésch der zwàit sèktor ém èlsass verwurzelt dank siner lag am rhi hat s ém èlsass zwài große hàfe nàmlig én stroßburg un én milhüse sé sén zwài wéchtige logistésche stitzpunkt milhüse mét de tekschtil automobil und chemésche industri wérd oi s manchester vu frankrich gnànnt es briicht awer héte dréngend e umstèllung zum wèttbewèrbsfàhig bliwe zu de wéchtigste branche ém drétte sèktor ghére d biotèchnologi wu én stroßburg vor allem mét der association alsace biovalley und der ircad bràsànt ésch oi d pharmazeutésche industri ésch konzentriert séch um stroßburg mét der psa én saushàim un montbéliard ésch oi d automobilindustri verdràtte én zàwere ésch d pft extrusion e kunschtstofftèchnik undernàmme asàssig zudèm gét s vil banke un versécherunge crédit mutuel crédit industriel d alsace lorraine comptoir national d escompte de mulhouse die städt strossburi milhüse un colmar leien im elsàss de greeschti stäedt vum elsàss meh àls inwohner stànd sind der gréscht dàil vu der bevèlkerung vum èlsass wohnt én der stèdt stroßburg milhüse un kolmer un éhrer umgéwung awer oi d agglomeratione vu basel friburg im brisgai un karlsrüe iewe e ifluss üs wàge dàm ésch s èlsass abgséh vum nordwèste vum bas rhin un de gépfel vu de vogése zémlig décht bsidelt d iwohnerzahl ésch bi un bi glàge bis uf d zit vu de bàide wàltkrieg ésch d bevèlkerig stétig agstige was zum dàil oi an der immigration glàge ésch un sàlle èntwécklung hat séch am ànd vum johrhundert noch verstèrkt mét ere bevèlkerungsdéchte vu iwohner pro quadratkilométer hat s èlsass d drétthéchste bevèlkerungsdéchte vu frankrich noch de schàtzunge vu der insee stigt d bevèlkerung zwésche und um bis brozànt uf èbbene zwài millione iwohner d erwèrbsdètige pèrsone konzentriere séch bsunders um d drài gnànnte großstèdt sàlle éhre izugsgebiet déhne séch allewil witer üs zer religion lüeg erzbischtum stoßburi un ünion vu proteschtantischa kercha vum elsass un vu lothringe milhüsa ipa frànzesch mulhouse un ditsch mülhausen esch a schtàdt wu em oschte vu frànkrich legt se esch d greeschta schtàdt vum owerelsàss un noh schtrosburg d zweitgreeschta vum elsàss milhüsa n esch d r setz vu d unterprefäktür la sous préfecture vum bezirk milhüsa em verwàltungszwig owerlànd em gebiat elsàss d r bezirk gleedert sech en nin làndkraiser milhüsa legt nordlig zemlig noch àm dräilanderäcka wu bschteet üs frànkrich ditschlànd un d r schwiz d r bi granza noch viar schtätt anenànd wiil àm rhii bàsel saint louis un hiniga em üsserschta süda han m r d r sündgöi met àltkelch àls hàuiptschtàtt em südwäschta àn da üsslaifer vu da vogesa naschtet sech thànn ens thürtàhl dri äbbis wu ma net därf vergassa z ärwähna dàss en thànn s südliga toor esch vu d r wischtroos un em nord wäschta o wedder àn da üsslaifer àwer dàsmohl dia vu m rablànd befendet sech kolmer milhüsa werd vu zwai bach d ell un d r rhi durchkwert dia zwai traffa sech henter d r merzàui vu milhüsa d ell geht d noh witterscht durch s gànza landla un versüfft schlussandlig bi schtrosburg em rhi s ärschta mol vu d schtàdt mehlhüsa ürkundlig ärwähnt worra n esch esch anno gseh noh d r leganda soll àls ärschtens a mehla gschtànda seh un dàss schu àn a vor chreschti drumm haist jetz d schtàdt milhüsa odder melhüsa vum àlamànnischa mihle a mihlarààd en rot uff wissem fald ziart d schtàdtwàppa schu vu jehhar esch milhüsa n a bergerliga schtàdt gseh drumm hàtt sa sech verbunda met m zehstädtebund dekapolis àn a làng nohar àn a a bendniss àbgschlossa met de schwiz un hann sech àgschlossa àn d r aidgnossaschàft vu da kàntona am janner esch amol schluss gseh met d r fräijhait vu d r fräija repüblik milhüsa dänn esch se àgleedert worra àn d freschgeborana frànzescha repüblik en d r mettla vum ta johrhundert hàtt sech a ekonomischer un endüschtriäller umschwung g aigent milhüsa hàtt sech en a pààr giater äntweckelt zärscht amol en d r chemischa un mekànischa endüschtri no hann sech d schpennaräija un d wawarja d r züa gmàcht un sogàr noch d r schtoffdruck unter d r härschàft vu groosa proteschtàndischa fàmelia wia dolfus mieg glück noack u s w hànn sech dia fàwreka schtàrck äntweckelt sozial sen sa fäscht vorah gseh se hann sogar en erna àrwaiter hisla geboija d greeschta sidlung esch d cité vu milhüsa no z noh sen gànza schtàdtviatel geboija worra ewerhàuipt wu d giasaräi uff gmàcht hàtt d maischta n àrwaiter sen üss m sündgöi kumma dia wu sech àgsidelt hann hann metghulfa àn d r hettiga milhüserschproch un d àndra sen àlla tàg haim gànga met m pferterschpàtzazeegla dur dia hüffa boijaräia esch d ennerschtàdt emmer klainer worra vu da schtàdtmüra esch is gràd s bolwark ewrig bleewa un fer d r rascht d namma s bàslertoor s schpiageltoor s owertoor s jungatoor noh n m kriag esch s elsàss wedder ditsch worra noh n m ner kriag esch s elsàss weder frànzesch gseh warend m ger kriag ditsch zitter àn a esch s elsàss weder frànzesch durch d r schpoota n àschluss vum elsàss un trotz sinra groosa iwohnerzàhl esch milhüsa doch nur emmer a kraisschtàdt blewa kurtz bevor dàss d ell d dollra n ämfàngt àm rànd vu da lätschta gebergsüsslaifer vum jüra därt vu sa vohar noch gebandigt em elltàhl durch d r sungàui gfliast esch därt wu sa unta n àm didemerbargala sina fräihait ärowert därt schtreemt sa nohar en s flàchlànd noh n ra lànga raagazitt un salamols esch s àls àwa kumma so dàss àlles unter wàsser gschtànda n esch un üss d r gànza gegend a sumpfloch gmàcht hàtt làng schpeeter hann d litt sàtt bekumma fer bstchtandig met da fias em wàsser z schteh so hann sa dam züaschtànd a schtrech dur d rachnung gmàcht un hann dr àblàuifkànàl geboja un zitter har esch rüah àwer will d elsasser schpàhrsàm senn hàtt ma da plàtz net wälla verlohra loh geh a tail vum kànal esch züa däckt worra dàs hàtt d r däcktakànal gah wu d r schtoffmarkt un d r gmiasmarkt dräi mol en d r wucha schtàttfendet kämma m r z ruck en dia zitt vu unser landla schwaar hamgsüacht worra esch dur dia hunnahorda wu gmorda grawert un hamgsüacht hann sa senn àwer d r bi nett d ärschta un nett d lätschta gseh emmer wedder hann d ihamischa müassa flechta odder z ruck schteh fer sech bschetza vor d r blüatgihr vu dana sàtàna a mànn un sina tochter äntkumma vu dara schlàchtaräi üspumpt vor lütter ränna blüatig un verkràtzt dur d därner vu da häckaroosa d gleeder hann se o nemma gschpirt lehn sech schwar uff d r booda käija denn fer wittercht hàtt s nem glangt un àlla zwai senka vu sofort àb en a tiafa schloof d ärschta wàrma sunnastràhla striche zàrt ewwer dia zwai schmarzenda kärwer d r mànn verwàcht un ställt sech miaijsàhm uff d bai zu da weh fendet ar àss sa noch zemlig hal vu dara sàch kumma senn mett pflàntza sorgfaltig üssgsüacht bsorgt ar erna wunda dur dàss àss em dia gegend beriawigend vorkumma esch hàtt ar sech a bezzi neherer umschàuit ewerzigt dàss dàs ort a sechera unterkunft kännt biata hàtt ar sech uff d süach gmàcht àn dr ell entlàng fer s bäschta n ort z fenda fer sech dürend z neederloh un villicht noch a mehla z boija dänn üsser mahl màche hàtt ar nix ànders känna trotz sim güata wella hatt ar alla dàss unternamma nia zwaagebrocht ohna d helf vu da ellmannala em meller si hàndwarckszig war fihl schnaller färtig worre àwer bi da zwargla esch s wia bi da mänscha ma hàtt dia wu d r fer senn un dia wu dr gega so dàss no lànga pàlàwer ma sech doch amol verschtandigt hàtt en dana wu gfunda hann àss a mehla d nàtür verschandet hàtt ma z verschteh gah dàss ohna mehla kai mahl un ohna mahl kai broot mett dr zitt hàtt s sech umma gräd dàss àn dr ell a mehla schteht so dàss d litt vu witt un brait kumma senn fer erna rogga hàfer un weldwaza ku loh màhla d johra senn vergànga un dr meller hàtt sech güat dura gschlàga s dächterla esch o älter worra un dr bi a scheena màmsäll en ainra vu dana hächta wenternachta so wia ma sa gekännt hàtt salamols dr booda gadäkt mett ra decka schneeschecht o g nänt àrmabüramescht wu d pflànza schont vu dr rücha kälta hàtt dr vàter un d dochter a schtönender helfsrüaf vernumma schnall han sa sech a warmer lumpa um d àksla gworfa un a fàckel àzunda un senn üssa en d kàlta nàcht a àhàltend jomra hàtt sa àn s ort gfiart wu a mänsch en sim blüat glaga esch ohna sech z frooga ob frend odder fend han sa da schwarverletzta kriagsmànn en d wàrma schtuwa gebrocht zu da verletzunga hàtt d kälta fàscht si unmettelbàra wark vollanda zecha un fenger sen schu blaui vor wentergfrescht no lànga wucha bsorgunga esch s em meller un sina tochter groda da mànn wedder uff d bai z brenga trotz sim haila züaschtànd hàtt ar nett d r klainschta wella gezagt fer wedder mächta furt z geh ar hàtt noh z noh em meller unter d hànd greffa un sech emmer meh unärsätzlig gmàcht so dàss ma em d mehla hàtt kenna àferdroija d junga màmsäll hàtt mett dr zitt o gschpirt dàss sa n em nett glichgeltig esch noh dam dàss ar nawa dr mehla a greeser hisla geboia hàtt esch dr tàg kumma vu dr hochzitt d r vàtter hàtt net s grengschta dr gega kà trotz dàss da büa a schweeda kriager gseh esch wu mett ra horda àwa ku esch fer unser làndla z bsätza mett da johra hàtt dia mehla emmer meh beditung bikumma d litt senn emmer zàhlricher ku lo màhla no z no hann sech meh iwohner àgsidelt un hüss àn hüss àgeboija d waag senn igschtainigt worra no àlla hemmelsrechtunga mehlhüsa hàtt sech ganz gmiatlig grenda un bekànnt worra àls àrwaiterschtàdt d maischta danker un enteläctuäla hann do nia kai rechtiger plàtz gfunda un hann sech witter owa em norda àgsidelt dur dàss em owerlànd meh àrwetskràft verhànda gseh esch hann sech schpeeter dia àlla groosa endüschtria en mehlhüsa àgsätzt wagadam esch d mehla s sembol vu d r schàdt geblewa dänn s hàtt g haisa müasch schàffa fer di brot z verdiana drum fendet ma hetta noch a mehla ràd en rot uff wiss em fald uff dr wàppa vu mehlhüsa d r schwaissdissi hatt vu ààsa nia uff melhüsa sotta kumma dànn sbb hàtt dia schtàtüta em schtaihàuijer fritz beer bschtällt un hat solla ärrechta wara àm igàng vum näidurchbrochana simplontünnel no ewerlegung hann d isabàhnhärra nit meh wälla wessa vu dam wark àn a hàtt d r gmainrot getraimt vu ma machtiga schtockbrunne zum d r rothüssplàtz verscheenra sobol àss dia unterbraitung gwält worra n esch werd da brunna vu m durchmasser geboija worra un esch d r gfundana plàtz gseh zum dia fresch àgschàfta m hocha un tonna schwara guss schtàtüta z verschtàuija en da berger hàtt dàss boiwark sofort gfàlla un han m d r nàmma schwaisdissi gah àwer s därft net emmer àlles so aifach seh em laawa ma hàtt vergassa dàss da mànn net gànz àglägt esch s gmach esch wohl bedäkt met ma lumpa àwer s hentertail gànz blut un dàss hàt en da glàuiwiga wu àm a suntig morga üss d r schtefànskerch kumma senn net behàgt d r härr bergermaischter hàtt uff dàss he da unrüaijschtefter lo kehra so dàss ar dàsmohl sina gmainrotshärra un d gmainàrwaiter uff m buckel kà hàt a schnalla lesung hàt müasa gfunda wara d r tivoli esch üssgwält worra därt verschtäckla a pààr hocha herscht dàss hentertail wu niama hàtt wälla sah ma hat kännta maina àss jetz d r schwaissdissi andlig a riawig platzla gfunda hàtt do esch a näi problem uffgedücht d r kriag d ditscha han d r schwaissdissi wälla verschmälza fer wàffa z giasa d rmet zum güata gleck hàtt ma noh n ra kwàlitetskontrolla müassa fäschtschtälla dàss da guss vu n ra sech schlachta kwàlitet esch hàtt ma da plàn loh käija wia na jeder wais en d r not fresst d r täifel mucka esch ma vorsechtig blewa bis àm and vum kriag esch r unter ma kohlahüffa en d r isabàhnwarkschtàtt verschteckelt blewa d r klapperschtai esch a kàuijaner schtai vu zwälf kilo schwar un hangt hettzutàgs uff d r rachta sitta vum rothüs em rothüsdurchgàng grad visavi vum wilhelm tell da schtai esch friaijer benutzt worra jedesmohl wänn a ratschwib hàtt müassa gschtroft wara d manner hàn riawig därfa màcha nur d fràuija net wàss io d r fàll hetta nem esch un wänn d fràuija bees gräd hann hàtt ma na d r klàpperschtai um d r hàls ghangt henterversi uff a n eesel gsätzt un durch d schtadt vu aim toor zum àndra gfiart beesa miler behàuipta sogar dàss d r belaitigt henta noh gloffa n esch un hàtt dia àrma dànn un dwànn gschtocha met ra groosa noodla s motto esch gseh d r bolwarkturm wia d r täifelsturm sen d zwai ainsigschta n ewrigbliwer wu d r friaijera schtàdtmüra vu milhüsa d r bolwarkturm wia d r täifelsturm hàtt d r johrhunderta dura waiswiafihl namma k hà d r bolwark hàtt sogàr d r soiturm g haisa n a zittlàng wil ma d schwinafias vum a nochber s mätzger drenn glàgert hàtt d r täifelsturm hàtt da nàmma bikumma will ma därta d haxa igleefert hàt ma sait eweràl às s salamols doch meh haxa gah hàt às hett zu tàg s d r tannawàld legt uff d r hecha vum ewra n igàng vum zoologisch un geht bis zum wàldeck àn d r zimerscher schtroos wurum esch jetz do d reed vum tànnawàld äh bä will r a n aigaschàft hàtt ma fendet en dam wàld kai ainziga tànna sondern nur büacha uff d r zimerser sita schint ma dàss àwer z wessa dänn dart fendet ma n a wàldwertschàft dia haist d r büachawàld d lesung vu dam rätsel esch gànz aifach dänn rechtig gnumma esch dàss d r sànktànnawald la fort de sainte anne d weldamànnsgàss esch friaijer en da mehlhüser erna liabschta schpàziargàng gseh ma esch henn un har gedàppt vum jungatoor bis àns ganzaplazla un wedder zruck d büawa hànn en da maidla noh gepfeffa un d maidla d büawa üssglàcht d ältra litt sen kumma em hoffa àss sa n a bekànntschàft àtraffa zum a schtandla ratscha känna zwescha n ina esch d r kriag kumma un sallamols hàtt ma schu garn d schtroosa n umtaift d weldamànnsgàss esch d adolf hitler schtoos worra d mehlhüser bekànnt fer zemlig àlles en s lacherliga ziaga hànn so schtàrk gschmunzelt em dura làuifa às dàss bol àmol àn d ohra kumma n esch vum ditscha gremium so schnall àss dàss tafala àhna kumma n esch so schnall esch s wedder verschwunda un fer d r gànza rascht kriagszitt esch s d weldamànnsgàss blewa do dr zue ghere raschtla vu dr schtàdtmüra un em bollwark s historischa rothüss dr europaturm dert drvor hets bis dr europaplatz ge was d boikunscht àbelàngt kàt mehlhüsa net vihl fàchwarkhiser biata àwer d r fer d greschta zàhl müseum as hàtt en mehlhüsa so vihl so groosa un so scheena müsee dàss s werglig schààd war wänn ma en da mehlhüser net dat d r vu reeda frooga n amol umm ni umma viafihl schtättler je amol ains uffgsüacht hàtt ma müas s sààga as senn do müsee vu dara àrt vu ma suncht niana kàt fenda em nàzionàlotomobilmüseeschlumpf kàt ma sech d àuiga n üsslüaga un traimend durch dia wunderbàra hàlla uff un àb wandra ohna üss m schtüna z kumma vor dana modäller wu do schtehn en rai un gleed d täxschtilendüschtriälla vu màlmersbàch hàns un fretz schlumpf hànn dia sàmmlung uff d bai gschtällt uff koschta vu erem gànza vermeega un do hàts net glangt zum s z vollanda d briader schlumpf senn no doch amol z gügges gànga no lànga henn un haar un vihl màchaschàffta hàtt sech àm and d r schtààt igsätz un hàtt finànziel unter d arm glangt so dàss dàs müsee grätta wora n esch un hàtt gott sai dànk känna uffmàcha s isabàhnmüsee vu mehlhüsa met d r nawa s pumpiemüsee esch s pàradis vu da isabahnler un zugliabhàwer dänn s esch ains vu da bäscht üssgschtàffiarta müsee vu europà seläktriziteztmüsee electropolis do hàtt ma n a grooser ewerbleck um wàs d ärfendunga wu d r schtrohm àbelangt vum àfàng bis hett zàhlricha eläktri àpparat vum grescht bis zum klainscht sen sechtbàr s schtoffdruckmüsee esch zwàr net en mehlhusa awer ghert doch zum gmainsvermeega en rexa fendet ma wunderbàra tàpeetamuschter üss àlla àlterzitta wàss wasserleng àbelàngt hàndelt s sech um schtoffmuschter klainra müsee awer wu d r fer zu da n älschta zehla senn shistorischamüsee wu sech em àlta rothüss uff m rothüssplàtz place de la réunion befendet un schlussandlig noch sscheenakunschtmüsee uff m wilhelm tell platzla über d gschecht vom öffentliche verkehr in de stadt erfahrt mer im artikel über dr milhüüser tràm temple saint etienne datei societe industielle in mulhouse jpg datei altstadt mulhouse jpg datei rue du sauvage jpg d r weldamànnsgàss zwaischprachig de mittwuch isch de dritt dag in de wuche noch dr din sit noch dr christlich jüdische zellung dr viert noch dera zellig isch er genau i de mitti vo de wuche und do devo chunnt au sin dütsche name noch de neue und hüt übliche wohrnemig vo de wuche häts zwai täg mäntig und zystig vor em mittwuch aber vier täg nochher dunschdig frytig samstig und sunntig und drum ischer hüt nume no vo de schuelwuche d mitti frejer het de mittwuch wotanstag gheise manchi sage au miagde bwz i de ostschwiz vorallem im appezällerland und im rhintl mektig écologii isch d wisseschaft vum hüshalt vu dr nadür dr ditsch zoolog ernst haeckel het zum erschdt mol där bigriff so definiert die gsamt wisseschaft vo dr beziehige vu ne me organismus zue sinnere üssewält und d lähre vu dr ökonomie vu däm hüshalt vu dr dierische organisme me redet in däm zämmehang hüüt au vom ökologische gliichgwicht wo vom mensch au chan gschtört werde siithär het där bigriff awwer aüi no ganz anderi bedidunge mr spricht au vu écologii wemmer an die natürlichi umwält iwerhäupt dänkt vor allem dänn wänn si sich uff d mänsche schlächt üwirke duet me redet in däm zämmehang auch vom ökologische gliichgwicht wo durch s menschliche wirtschafte gschtört wird ab gits dann aü ne écologie biwegig wu under anderem s bleiwärk in markelse un s adomkraftwärk im badische wyhl verhindert het badisch elsässische bürgerinitiativen russland transkription bzw di russisch federation oder sältener russländischi federation russisch transkription isch e federative staat im nordeschtlige eurasien un vu dr flechi här dr grescht vu dr erde no dr russische verfassig sin di bode näme russland un russischi federation glychwärtig russland zellt mit syne millionen yywohner uf eppe millione quadratkilometer zue dr wältwyt am dinnschte bsidlete flechestaate d hauptstadt vum land isch moskau as ander wichtig zäntrum giltet sankt petersburg wu zwische un hauptstadt gsi isch un e architektonischi un kulturälli brugg vu russland no weschteuropa bildet s hitig russland het si us em großfirschtetum moskau eme dailfirschtetum vum friejere oschtslawische rych kiewer rus zuen eme vilvelkerstaat entwicklet wu iber hundert ethnie zellt doderby mache d russe hite ca brozänt vu dr bevelkerig uus di russisch federation isch furtsetzerstaat vu dr sowjetunion in internationale organisatione atommacht un ständig mitglid vum wältsicherheitsrot no dr erholig vu dr poschtkommunistische transformationskrise in dr er johr ghert russland zurzyt no dr chaufchraftparitet zue dr sechs greschte volkswirtschafte vu dr wält un giltet as wichtigi industrienation wu au dur ihre rychtum an natyrlige ressource hochi internationali bedytig het russland isch mit millione quadratkilometer s mit abstand flechegrescht land vu dr ärd s umfasst elf brozänt vu dr wältlandflechi des entspricht uufgehr dr flechi vu australien un europa zämme bis uf d trope git s alli klimazone vu weschte no oschte goht russland iber e gsamgtlengi vu kilometer vu eschtliger bis weschtliger lenig iber zwee kontinänt z europa lige brozänt vu dr landflechi z asie brozänt vu side no norde isch d uusdehnig bis zue kilometer vum bis zum grad nerdliger braiti uf em biet vu russland het s e baar vu dr lengschte fliss un dr eltscht un diefscht binnesee vu dr wält baikalsee russland het näbe dr volksrepublik china mit di grescht aazahl vu nochberstaate mit ere gmainsame gränze d gsamtlengi vu dr landesgränze lyt bi kilometer russland gränzt derzue au an fimf meer d kischtelinie umfasst doderby km s russisch chärnland gränzt an d staate norwege km un finnland km derno chunnt e churze kischtestraife zur dr oschtsee derzue dailt si russland e gränze mit dr baltische länder eschtland km un lettland km derno mit wyssrussland km un dr ukraine km ohni landesgränze vu dr krim s schwarz meer drännt di europäische gränze vu russland vu dr asiatische im kaukasus gränze georgie km un aserbaidschan km aa noch eme kischtestraife am kaspische meer chunnt e langi gmainsami gränze zue kasachstan km z oschtasie gränzt russland zum erschte mol an d volksrepublik china rund km un derno an d mongolei km derno git s zum zwaite mol e gränzabschnitt zue china km mit nordkorea km het s di letscht landverbindig zuen eme andere staat derno cheme d kischtelinie zum japanische meer em ochotskische meer zum pazifische ozean un zue dr beringsee iber di nume km schmal un bis meter dief beringstroß isch im usserschte oschte vu alaska drännt di russisch groß diomedes insle lyt nume vier km ewäg vu dr us amerikanische chlaine diomedes insle dr gsamt nerdli dail vum land gränzt an dr arktisch ozean dert lige verschideni insle wu zue russland ghere am nerdligschte s franz josef land näb em chärnland ghert au no ne exklave zue russland dr nerdlig dail vum ehmolige oschtpreuße di hitig oblast kaliningrad des biet gränzt an litaue km un pole km un isch dodermit vollständig vu eu länder umgee russland isch in nyyn zytzonen yydailt vu utc bis utc doderby giltet syter anne im ganze land s ganz johr d summerzyt russland umfasst e vilzahl vu unterschidlige naturryym wu seli verschidenartigi nutzigen ufwyse geografisch glideret si russland in dr hauptsach in die acht großlandschafte in wescht oscht richtig mit fliss un fascht zwoo millione see isch russland seli wasserrych dr waldgirtel wu zwai drittel vu dr flechi yynimmt wirkt zämme mit em niderschlagsiberschuss as risige wasserspycher wu ne ganznetz an wasserlaif spyst dr nurdrussisch landrugge as sy verlengerig geg dr ural bildet d wasserschaide zwisch em wolgabecki un em wysse meer bzw dr barentssee im norde wäge dä git s kaini wasserwäg wu di nerdlige mit dr sidlige randmeer verbinden im europäische dail vu russland isch dr wichtigscht fluss d wolga si isch dr lengscht fluss vu europas un verlauft uusschließli z russland zämme mit ihre beede näbefliss kama un oka duet si ne große dail vu dr oschteuropäische ebeni no kilometer zum kaspischen meer im sidoschten entwässere as wasserwäg isch d wolga bsundersch wichtig wel si nordeuropa mit zäntralasie verbindet e große bedytig fir di slawische staate het dr dnepr auch dnjepr gnännt dr strom entstoht weschtli vu moskau un fließt derno dur wyssrussland un d ukraine wun er in s schwarz meer mindet iber dr dnepr bug kanal isch er mit dr polnische fliss bug weichsel un memel verbunde was dr dnepr zuen ere wichtige wasserstroß macht di lengschte fliss vu russland lige z sibirien un i färneschtlige russland dr ob entspringt im sidsibirische altai un mindet in s nordpolarmeer dr kilometer lang fluss bildet zämme mit em irtysch s lengscht flusssischtem vu asie mit ere gsamtlengi vu kilometer dr fimftlengscht fluss dr jenissei fließt us dr mongolei no norde dur oschtsibirien un mindet au in s nordpolarmeer sy hauptzuefluss d angara isch dr ainzig abfluss vum baikalsee dr jenissei fiert em nordpolarmeer alljohr iber kubikkilometer wasser zue dodermit verzaichnet er di hegscht durflussmängi vu allne russische fliss di rund kilometer lang lena entspringt nume kilometer vum baikalsee wyt ewäg si fließt zerscht in nordeschtligi richtig biegt noch em yyminde vum aldan no norden ab un mindet in eme uusdehnte delta in d laptewsee e näbemeer vum nordpolarmeer anderi wichtigi fliss wu in s nordpolarmeer minde sin d petschora di nerdli dwina d kolyma un d indigirka s zwaitgreescht flusssischtem bstoht us amur schilka un onon s het e gsamtlengi vu eppe kilometer un fiert vum norde vu dr mongolei in eschtliger richtig an dr chinesische gränze lang zue dr pazifikkischte amur un anadyr sin di greeschte fliss wu in dr pazifisch ozean fließe e huffen anderi strem sin as verchehrswäg un as energyquälle wichtig oder dienen in druckene regionen fir d bewesserig wichtig isch doderby dr don wu im bevelkerigsryche oschteuropäische diefland lyt un no siden in s asowsche meer entwässeret anderi wichtigi fliss sin d moskwa d selenga dr tobol di stainig tunguska di unter tunguska dr ural un dr ussuri z russland git s bsundersch im emol verglätscherete nordweschtlige dail vum land e huffe natyrligi see s kaspisch meer isch mit quadratkilometer dr wältgreescht binnesee dr seespiegel vum salzwassersee lyt uugfehr meter unterhalb vum meeresnivoo wel s kaspisch meer kai abfluss het cha s wasser nume dur verdunschtig verlore goh doderdur chunnt s bi däm druckene klima zuen ere uuskrischtallisazion vu salz dr baikalsee het as eltschte sießwassersee ne diefi vu meter dodermit isch er au s diefscht sießwasserreservoir uf dr wält ca e fimftel vu allne sießwasserreserve anderi wichtigi un großi see sin dr ladogasee dr greescht binnesee z europa dr onegasee un dr taimyrsee si sin dail vu dr karelische seeblatte im nordweschte vu russland rund brozänt vu dr flechi vu russland isch vu gebirg iberzoge doderby bildet dr ural hegschte gipfel narodnaja m d drännlinie zwisch em europäischen un asiatische dail vum land eschtli vum ural lyt s weschtsibirisch diefland sideschtli an des schließt si s mittelsibirisch bärgland aa wu d gebirg sajan munku sardyk m un s hegscht gebirg vu sibirie dr altai belucha m im russisch kasachisch chinesisch mongolische grenzbiet derzue ghere eschtli vu dr lena chunnt s oschtsibirisch bärgland wu verschideni gebirschette derzue ghere wie s werchojansker gebirg m z orlugan un s tscherskigebirg pobeda m d halbinsle kamtschatka isch bregt dur ihri vulkan wu bis zue m hoch sin dr hegscht bärg z russland isch dr elbrus meter im kaukasus derno cheme dr kasbek im kaukasus mit meter un dr kljutschewskaja sopka mit meter uf kamtschatka anderi gebirg z russland sin baikalgebirg chibine kolymagebirg putoranagebirg stanowoigebirg stanowoihochland tannu ola gebirg russland het en uusbregt naturschutzsischtem mit ere lange dradition zue dr klassische russische schutzbietskategorie wie dr sträng gschitzte sapowedniki oder dr sakasniki si syt dr er johr d no internazionale kriterien yygrichtete nationalpark un anderi international schutzbietsklasse chuu russland het vu dr flechi här ais vu dr greschte schutzbietssischtem vu dr wält großi dail vum land sin vum kontinentalklima mit haiße summer un seli chalte winter bregt umso wyter mer in richtig oschte chunnt umso dytliger gspyrt mer d tämperature zue dr verschidene johreszyte des haißt dr summer isch extrem haiß un d tämperaturen in dr wintermonet yyschalt chum en ander land bietet sonigi tämperaturunterschid wie russland di sidli helfti vum färne oschte het e monsunklima di durschnittlige jännertämperature lige mit uusnahm vu dr schwarzmeerkischte iberall unter em gfrierpunkt z oschtsibirie sinke si bis uf bis c ab sin wäg dr zamischt arg nidere luftfychtigkait aber lychter zum uushalte d summertämperature sin seli unterschidli d durschnittstämperaturen im hoche norde lige bi bis c in dr halbsteppen un steppebiet vum side dergege bi bis c d klima vegetations un ekozone verlaufe z russland im große un ganze parallel zue dr braitegrad wäge däm git s tipischi nord sid abfolg im nerdligen yysmeer herrscht e cheltiwieschti wu läbesfyndlig isch des bedrifft vor allem dr nerdli dail vu dr taimyrhalbinsle un d insle im norde dervu s herrscht en uusbreggt yysklima wu s fascht kaini pflanze git in däre zone het s nume wenig ständigi sidlige d durschnittstämperature styge nuem fir drei monet knapp iber dr gfrierpunkt un in dr cheltschte monet jänner un februar gehn si bis uf c abe di jehrlige niderschlagsmängine in form vu schnee styge sälten iber millimeter vum nerdligschte eurasische feschtland uus schließt si d tunndra aa ne baumlose un dur permafroscht gchännzaichnete landschaftsgirtel wu ne nord sid uusdehnig zwische un kilometer ufwyst un bis eppe zum polarkrais im mittelsibirische bärgland bis nerdliger braiti goht d kischtelandschaft im norden isch mit uusnahm vu dr bucht um s wyys meer vu dr tundra bregt d summer sin dert z churz un z chiel ass si wald chennt uusbilde d durschnittstämperature lige nume vier bis fimf monet im johr iber em gfrierpunkt doderby wyse di werschmte monet in dr randbiet e mittel iber c uf wäge däm daut dr boden im summer nume an dr oberflechi uf d niderschleg staue si derno uf em grorene unterboden un d tundra verwandelt si im summer in e meer vu simpf un moos mit ere vegetation us flächte greser un zwärgshirscht landwirtschaft isch nit megli nume di yyhaimische rendiernomade finde dert ihre uuschuu wäge däm git s dert nume wenig sidlige wyter im side vu däre chelitsteppe wachse zerscht ainzelni rotdanne derno bilde si zämme mit moor birken un zitter bappele di vu simpf dursetzt waldtumdra bis d landschaft derno allmee in d waldzone ibergoht die bis kilometer brait zone verlauft an dr linie st petersburg ufa irkutsk sachalin lang un bildet d taiga di boreal zone dää boreal nodlewald ziet si dur ganz nordeurasie z nordoschteuropa wird si dominiert vu rotdanne z karelie vu fohre verainzelt het s birke z sibirie wird d taiga dominiert vu sibirische lärche rotdanne un arve zum side zues het s derno allme fohre un au scho di erschte laubbaim wie d winder linde no wyter im side chunnt im europäische russland e mischwaldgirtel wäg dr gringe fruchbarkait vum bode un dr artenarmuet vu dr vegetation git s in dr taiga fascht kai landwirtschaft die boreal waldzone isch dur e kontinäntal klima bregt mit eme stark tämperaturgfäll zwische haiße summer un chalte winter di mittler johrestämperatur nimmt vum weschte no oschte dytlig ab z pskow lyt si no bi c sinkt aber bis zum ural af c ab un chunnt im weschtsibirische tomsk nume no uf c im oschtsibirische jakutsk lyt si derno bi c di nidere johresmittel sin zruckzfiere uf di lange un seli chalte winter z sibirie dergege entspräche di durschnittlige summertämperaturen em mitteleuropäische mittel in dr vu chielgmäßigtem klima beherrschte biet wu ssi sidli vu dr taiga aaschließe wachst summergriene laub un mischwald die zone verlauft im europäische russland im dreieck st petersburg odessa ufa z weschtsibire in eme straife vu tscheljabinsk bis krasnojarsk un im amur biet d mischwaldzone verlauft dodermit vu dr mittlere karpaten un vu dr baltische kischte bis an dr sidural in eme dreieck wu si no oschte verlingt d vegetation bstoht primär us rotdanne fohre un aiche wyter im side goht si in e raine laubwald iber laithelzer bilde dert d aiche un in dr weschtukraine d bueche un d hagebueche fohre wachse wie au im mischwaldberych vor allem in sandige sank wie im pripjetbecki eschtli vum ural git s us klimatisch grind kai mischwald statt gehn z weschtsibirie birkehain diräkt in d waldsteppe iber dr mischwald dritt derno wider im förne oschten uf d mischwaldzone bietet fir d landwirtschaft im allgmaine ne akzeptabli d laubwaldzone gueti bedingige wyter sidli chunnt e steppegirtel wu am unterlauf vu don un wolga nordkaukasus kaspische sank un tuwa verlauft dr steppegirtel unterglideret si im norde in d waldsteppe un im siden in di aigetli steppe dr wald lest si vu norde no side in inslen uf un verschwindet schließli fascht ganz des hangt zämme mit dr niderschleg wu no side abnämme un dr all hechere verdunschtig usser in flussdäler oder in sank mit ginschtige grundwasserverhältnis ängt s wasser wu im lessbode gspycheret isch nimi uus fir laubbaim wäge däm bilden in dr waldsteppe matte in dr aigetlige steppe vor allem mit fädergras d vegetation dr steppegirtel isch wäg dr fruchtbare schwarzgrundschicht ideal fir dr fruchtaaböu an dr schwarzmeerkischte zwische noworossijsk un sotschi chunnt e hertlaubwaldzone an dr schwarzmeerkischte herrschen im durschnitt um grad celsius dää subtropisch dail vu russland isch bregt vu dichte wälder z russland het s no kanada di greschte no verblibene nordische wildnisregione no global forest watch sin rund brozänt vu dr wälder no intakti urwälder si lige zum allergreschte dail z sibirie im europäische dail hän no brozänt vu dr wälder dää status s polar klima an dr nordkischte vu russland isch läbesruum fir yysbäre robbe walross un seevegel in dr tundra wyter im side läbe polarfigs yyle schneehase un lemming im summer wandere welf un großi härde vu rendier in d tundra yy die dier sin an d bedingige in däre zone perfäkt aabasst in dr wälder no wyter im side nimmt derno d artevylfalt zue in dr taiga un dr boreale nodlewälder läbe elch rendier welf bäre zobel aichätzli figs un dr vylfraß wyter im side derno git s wildsei nerz un hirsch verainzelt het s au no sibirischi diger d steppezone vu russland isch dr läbesruum fir hamschter ziesel iltis un dr steppefuchs dr alt oschtslawisch name fir s biet vum slawisch bewohnte dail vum europäische russland vu wyssrussland un dr ukraine isch rus gsii uf griechisch rossia uf die form goht dr hitig russisch landesname rossija zrugg di freischt gschicht vum europäische russland isch im norde bregt vu finno ugrische velker un balte im side vu dr indogermanische steppevelker vum kurganvolk dr kimmerier skythe sarmaten un alane speter sin do no grieche gote hunnen un aware derzue chuu in d mitti zwische dnepr un bug sin slawischi velker chuu wu ab em johrhundert aagfange hän si au no norden un oschten uuszdehne ab em johrhundert sin skandinavischi wikinger uf dr oschteuropäische fliss gfahre un hän si mit dr slawische bevelkerigsmeehait vermischlet die au waräger oder rus gnännte chriegerchauflyt sin wichtig gsii bi dr grindig vum erschte oschtslawische staat gsii dr kiewer rus mit zäntre z kiew un z nowgorod im sidlige steppebiet un an dr wolga sin dergege rych vu dr turkvelker vu dr chasaren un wolgabulgaren entstande wu vu asie här chuu sin un wu mit dr rus handel dribe aber chrieg gfiert hän intänsivi kontakt mit em byzantinische rych hän schließlig ab zue dr orthodoxe christianisierig vu dr kiewer rus gfiert wäg em uuginschtige senioratsprinzip bi dr regelig vu dr erbfolg isch d kiewer rus ab em johrhundert ussenandergheit des het s dr mongole wu ab yygfalle sin lycht gmacht di verstrittene russische firschtedimer z unterwärfe mit dr mongoleherrschaft isch oschteuropa vu bis zue dr mitti vum johrhundert in en ibergangsphase yydrätte wu dunkel zytalter gnännt wird di russisch nationalhistoriografy bewärtet die zyt as negativ di mongolisch främdherrschaft het fir zwai johrhundert zuen eme abbruch vu dr beziehige zum weschte gfiert un het d abchapselig vum orthodoxe russland gferderet die abchapselig het in dr negschte jhrhundert zuen ere phaseverschiebig im verglych zue dr weschteuropäischen entwicklig gfiert di russische firschtedimer sin im machtberych vu dr guldine horde gläge hän aber e gwissi inneri autonomy bhalte derwylscht hän di russische firschtedimer im norden un weschten aagriff vu schweden ordesritter un litauer mießen abwehre unter dr versplittereten un verfyndete russische firschtedimer isch s aafangs chlai un uuwichtig firschtedum moskau all sterker wore unter em dmitri donskoi wu verschideni russischi firschtedimer het chennen aine het s anne e wichtige siig iber d guldi horde in dr schlacht uf em schnäpfefäld gee dr moskauer großfirscht iwan dr groß het d mongoleherrschaft glest un isch de facto zum begrinder vun eme zäntralisierte russische staat wore indäm er schritt fir schritt di russische länder yygsammlet het dodrunter au d republik nowgorod sy titel herrscher vu dr ganze rus het au dr aaspruch uf dr weschtli dail vu dr rus uusdruckt wu im johrhundert unter dr herrschaft vum großfirschtedum litaue gstande isch des het vum bis zum johrhundert mit polen un litaue zue lange chrieg gfiert russisch litauischi chrieg unter em iwan em großen isch di russisch gsetzgebig reformiert un dr großdail vum hitige moaskauer kreml böue wore sy änkel iwan iv het si anne zum erschte zar chrene loo unter dr herrschaft vum iwan iv het no dr yynahm vu dr tatarenhauptstadt kasan au d eroberig vu sibirien aagfange wu russischi kosake zum erschte mol im johrhundert bis an dr pazifik brocht het an dr wändi zum johrhundert het dr zar peter dr groß s in dr alte strukture erstarrt zaredum russland ufgmacht fir weschteuropäischi yyfliss un het wisseschaft un kultur gferderet anne het er d stadt sankt petersburg grindet wu s simbol fir dr russisch furtschritt un ab di nei hauptstadt woren isch mit em siig gege schweden im große nordische chrieg wu iber johr gangen isch het d russland no iber johr vu dr ussenandersetzig mit schwede d vormachtstellig im oschtseeruum iberchuu russland het dodermit d position vu schweden as nordischi großmacht z europa ibernuu zum dr nei status im diplomatische rang unterstryche het dr zar peter s russische zaredum in russischs chaiserrych wse rossijskaja imperija umnänne loo un het dr monarchetitel offiziäll vu zar in chaiser imperator gänderet d katharina di groß het d expansionsbolitik vum peter wytergfiert unter ihre regierig isch s krimchanat neirussland eroberet wore dur di drei dailige vu pole isch d weschtgränz vu russland wyt no mitteleurop fiirigschirgt wore anne sin d druppe vum napoleon z russland yygfalle un hän moskau eroberet sin schließlig aber vernichtend gschlaa wore des isch dr uftakt gsii zue dr befreiigschrieg wu russischi druppe mit ihre verbindete preuße eschtrych verainigts chenigrych un anderi dr napoleon ändgiltig bsiigt un zue dr abdankig zwunge hän dr alexander i isch as befreier vu europa z paris yyzoge noch em wiener kongress het russland e dominierendi roll uf em europäische feschtland iberchuu wu bis zum krimchrieg gangen isch wäg dr feschtgfahrene gsellschaftlige strukture wie dr autokraty un dr lyybaigeschaft het s agrarisch bregt rych aber all weniger chenne schritt halte mit dr induschtrystaate wu si rasant entwicklet hän dr verlore krimchrieg gege d weschtmächt het di innere schwechine vum rych uffeglait un dr aastupf gee zuen ere phase vu innere reforme die hän zuen ere schnällere wirtschaftligen entwicklig gfiert s land isch aber als furt vu inneren uurueje destabilisiert wore wel di bolitische veränderige nit wyt gnue gangen un großi dail vu dr bevelkerig uusgchlammeret wore sin dr weschtler wu ne ibernahm vu weschteuropäische läbesformen un bolitische inschtitutione propagiert gha hän sin aber di nationalromantisch bregte russophile oder slawophile vis à vis gstande wu ne aigene spezifisch russischenwäg in d modärni gforderet gha hän un di pauschal ibernahm vu weschtlige wärt ganz oder zum große dail abglähnt gha hän in dr große stedt isch um d johrhundertwändi ne induschtryproletariat entstande aber waidli au ne burgerligi mittelschicht die het ihren aadail an dr verfiegig iber d staatsyynahmen un d mitverantwortig fir di effetligen aaglägehaite gforderte di aagherige vu dr mittelschicht hän aber kai gmainsam bolitisch bewusstsyy ghaa unter bolitischer freihait hän si d freihait vu dr materiellen entfaltig un e grächti bstyyrig verstande kai moralisch ziil d mittelschicht het si au ni lang vu dr utopischen entwirf vu dr intelligenzija laite loo s het aber kai aabassig vu dr verfassigswirkligkait vum staat gee wu d mittelschicht sterke yybunde hätt statt däm isch dr terror wider ufgflammt d niderlag im russisch japanische chrieg het am änd zue dr russische revolution vu gfiert dr zar nikolaus ii het aber kaini grundlegende reforme wellen yylaite s im großen un ganze funktionslos barlemänt d duma wun er het mieße gnähmige het er anne wider uflese loo wu anne jahre dr erscht weltchrieg uusbrochen isch het s z russland e partiotischi wälle gee d erfolg am aafang vor allem gegen eschtrych ungarn un s osmanisch rych sin abl abglest wore vun eme stelligschrieg bis anne d moral vu dr russische soldate noogloo het un d front zämmebrochen isch d uuzfridehait vu dr bevelkerig un di droschtlos versorgigslag hän in dr hauptstadt petrograd zue demonschtratione vu dr arbaiter un buure gfiert no dr bluetige niderschlaagig vu dr demonschtrante hän die dr winterpalascht gstirmt un dr chaiser isch zum andanke zwunge wore e doppelregierig vun ere provisorische burgerregierig un dr arbaitersowjet isch an d macht chuu däre republikanische herrschaft het churz derno d oktoberrevolution en änd gmacht wu vum lenin em leo trotzki un dr bolschewiki initiiert woren isch us em burgerchrieg zwische dr roten un dr wysse wu no dr oktoberrevolution chuu isch sin d kommunischten as siiger fiirigange di drei baltische staaten eschtland lettland un litaue un au finnland sin dergege dur abwehr vu dr rote armee bzw dur lengeri burgerchrieg unabhängig wore vu russland im lauf vum burgerchrieg un em polnisch russische chrieg het russland dail vu wyssrussland un dr ukraine an pole verlore anne isch derno di russisch sozialistisch federativ sowjetrepublik rsfsr uusgruefe wore am dezämber isch dr zämmeschluss vu dr sowjetische sozialistische republike zue dr sowjetunion bschlossen un e staatli kontrolliert wirtschaftspbolitik uusgruefe wore d sowjet sin as aigedimer vu boden un produktionsmitteln verchindet wore em lenin sy dod am jänner het zuen eme verbitterete noofolgkampf gfiert wu si dr josef stalin gege dr leo trotzki duregsetzt het dr stalin het sy macht dur geziilte terror stalinismus gfeschtigt syter anne isch di staatli wirtschaft em fimfjohresblan unterworfe wore wu d induschtrialisierig un dr uusböu vu dr infrastruktur speziäll im asiatische dail vum land firschidribbe un d landwirtschaft kollektiviert het im augschte het d sowjetunion e nitaagriffspakt mit dytschland gschlosse wu in eme ghaime zuesatzprotokoll au d ufdailig vu oschteuropa zwwische dr bode barteie ufgnuu het des het em hitler aafangs septämber dr blant aagriffschrieg gege pole megli gmacht wu mit eme sowjetischen aagriff gege oschtpole mitti septämber abgstimmt gsii isch im winterchrieg het d sowjetunion finnland iberfallen un het chlaineri biet vum land gwunne anne sin litaue lettland un eschtland bsetzt wore noch em iberfall vum dytsch rych am juni isch s land dr anti hitler koalition byydrätte in dr erschte chriegsmonet het di rot armee millione vu soldate verlore un großi dail im weschte vum land sin verwieschtet wore im wytere chreigsverlauf het si dr dytsche druppe aber chenne schwäre niderlage zuefiegen un het im mai berlin eroberet noch em chrieg het si d sowjetunion e großen yyfluss in dr nochberländer pole tschechoslowakei ungarn rumänie bulgarien albanien un in dr ddr gsicheret in däne länder sin hundertdöuserti vu sowjetische soldate stationiert blibe dr chalt chrieg het bis anne d weltbolitik dominiert no dr perestroika em vum sowjetische bresidänt michail gorbatschow yyglaitete prozäss zum umböu vum bolitischen un wirtschaftlige sischte in dr sowjetunion un glasnost dr au vum gorbatschow yygfierte bolitik vun ere greßere transparänz un uffeni vu dr staatsfierig gegeniber dr bevelkerig hän si unabhängigkaitsbsträbige in dr ainzelne unionsrepubliken entwicklet churz vor dr unterzaichnig vun eme neie unionsverdrag hän konservativi kommunischte im augschte gege dr gorbatschow butscht go d unterzaichnig un mee reforme verhindere no däm misslungene butschversuech hän dr russisch bresidänt boris jelzin un verdrätter vu dr sowjetrepublike d uflesig vu dr udssr zum dezämber bschlosse di russische federation iebt syt as greschti ehmoligi sowjetrepublik russischi sfsr di velkerrächtlige rächt un bflicht vu dr udssr uus in dr erschte jihr het s innebolitischi konflikt iber dr wyter kurs gee in dr russische verfassigskrise het dr jelzin per ukas dr volksdeputiertekongräss un dr oberscht sowjet ufglest wu gege syni uupopuläre neoliberale reformen gstimmt hän wu si rund abgordneti im barlemäntsgebei wyss huus verbarrikadiert gha hän het dr jezin s gebei stirme loo bi dr gwaltsame niderschlagig vun eme anderen ufstand gege ihn am un oktober het s z moskau doti gee im dezämber het di russisch bevelkerig in ere volksabstimmig e neji verfassig mit eme zwoochammeresischtem un ere bresidialverwaltig aagnuu unter em jelzin sin dail vu dr wirtschaft privatisiert un demokratischi reforme durgfiert wore d reforme hän aber ihre ziil verfählt un hän zum zämmebruch vu dr induschtry ere hoche inflation un dr verarmig vu braite bevelkerigsschichte fgeirt derzue het si ne dinni schicht vu superryche mit großem yyfluss uusebildet wu oligarche gnännt wäre bis isch s land in d zahligsuufähigkait mit dr folg vun ere allgmaine bolitische destabilisieri gschyferet an dr ränder vum land hän regionali unabhängigkaitsbewegige zue machtkämpf in zahlryche dailrepublike gfiert vor allem z tschetschenie im zweete testscheniechrieg hän russischi druppe aber dr großdail vu tschetschenie wider unter ihri kontroll brocht di chaotische johr unter em jelzin un di verlorene wärtvorstellige noch em zämmebruch vu dr sowjetunion hän zuen ere veruusicherig vu dr mänsche gfiert was si au in ere rapide verschlächterig vu vil demografische un soziale chännzahle geburtezahle stärberot kriminalitet alkoholismus etc zaigt het dää nidergang het ufghert mit dr nodnonige verrbesserig vu drr wirtschaftligen un soziale lag vum land noch em amtsaadritt vum wladimir putin di hoche raustoffbryys el gas stahl e styyrreform un kapitalruggfluss hän die entwicklig gferderet as reaktion uf d gaiselnahm z beslan dur tschetschenischi terrorischten im septämber het dr putin e grundlegende umböu vum staatswäsen yyglaitet wu d macht un kontroll no sterker in dr hand vum bresidänt konzentriert het noch em bolitische umsturz in dr ukraine im februar isch s zue separatistische bsträbige uf dr krim chuu am merz het s barlemänt vu dr krim d unabhängigkait vu dr ukraine verchindet un e referändum iber dr aaschluss an russland durfiere loo am merz hän russland un d republik krim e verdrag iber d yygliderig vu dr krim in di russisch federation unterzaichnet no dr ratifizierig vum verdrag dur d duma un dr federationsrot un no dr erklerig vum russische verfassigsgricht iber d rächtmäßigkait vum verdrag het dr wladimir putin am merz s gsetz zue dr ufnahm vu dr republik krim in di russisch federation unterzaichnet d zuegherigkait vu dr krim zue russland wird nume vu wenig staaten anerkännt russland isch in federationssubjäkt glideret mitsamt dr international umstrittene yyornig vu dr republik krim un sewastopol as stadt mit federalem rang wu in nyyn federeationskrais zämmegfasst sin zue dr federationssubjäkt ghere aamerkig d nummere in dr tabälle din di nämlige wie in dr charte di zeh greschte stedt vu russland ehmoligi näme us dr sowjetische zyt in chlammere strossburi ipa frz strasbourg ipa ditsch straßburg ipa isch d hauptstadt vum elsass frànkrich und d prefektür vum département bas rhin unterelsass d stadt lejt obwohl direkt danewwe nit àm rhin sondern àn d r ill awwer zesàmme mit ihr r ditsch noochberstadt kehl bild ts e agglomeration e urbanes ballungsgebiit àm rhin s zentrum vun strosburi lejt awwer nit nur àn d r ill sondern wurd devun umflosse de gross insel strosburi isch hauptstadt vun de frànzeesch region région alsace un sitz vum regionalrot wie aach vum generalrot de rot vum departement strosburi isch europahauptstadt capitale de l europe mit m europarot m europaparlamänt und m europäisch grichtshof für menscharechte mit historisch kulturell un politisch beditung strosburi isch unter m reemische kaiser augustus gegrindet wore un het de nàmme argentoratum ghet ab m vierte johrhund rt isch s dann bischofssitz gsin im mittelàlt r het sich d stàdt dann züe e freiji richsstadt im reemisch ditsche rich entwickeld ésch nooch de pescht züe pogrome àn de jidisch bewohn r vun d stàdt kumme im johr isch dann s berihmde schdroossburjr minschder ferdiggschdelld worre d beiindrùckend vorderfassade isch vùm erwin vùn steinbach gemolt worre nooch dr frànzeesch revolution het ze strosburi de rouget de l isle nooch de kriejserklärung àn öschtrich d frànzeesch nationalhymn d marseillaise komponiirt un àm dezember s erscht mol vorgetrawe nooch m ditsch franzeesch kriej isch strosburi im vrtraa vun frànkfurt zuem neigrindet ditsche rich zruckgenn wore un zur hauptstadt vum nei lànd elsass lothringe g macht wore wo de status reichsland kriejt het un vun berlin üss v rwàltet wore isch vun àb het s ländel àwwr e begrenzt selbschtvrwàltung bekumme nimm làng vor m erschte weltkriej au wenn s französische z strossburi mittlerwyle dominiert so sin doch in de näme vo de quartier die alte alemannische bezeichnige erhalte bliibe bispil krutenau ort des krautes koenigshoffen königshofen meinau meine aue robertsau ruprechtsau neudorf neuhof kronenbourg kronenburg lueg au zweisprochige stroßedafle z stroßburi biologi vo griechisch bios läbä und logos wort oder lehr also lehr vom läbä isch d wisseschaft vu allem was läbt und vu däm wie s lebändige alles mitenand verbunde isch vor em johrhundert het mr vu dr naturgschicht gredet döt isch aber au no d mineralogii d lähr vu dä stei drbie gsi d biologii wird in vili deilgebiet iideilt die theoretisch biologii die allgemeini zoologii und die allgemeini botanik aber au d physiologii wo für d mediziner wichdig isch d biochemii und d ökologii wil dr übergang zu andere wisseschaftsgebiet wie d medizin und d psychologii fliessend isch und d forschig hüfig schdark interdisziplinär isch hai sich d begriff biowisseschafte life sciences und läbeswisseschafte iibürgeret d biologii interessiert sich für alles wo mit läbigem z due het vom chliinschde wie molekülschtrukture über organelle zelle zellverbänd gwäb und organ zu komplexe organisme in no gröössere zsämmenhäng wird s verhalte vo einzelne organisme und ihri interaktione mit andere organisme und mit ihrer umwält untersuecht sit de fünfzger joor isch mit dr entdeckung fun de doppelhelix vu watson un crick d ära vu de molekularbiologii entstande seit dem zeitpunkt ka d biologii stoffwechselprozess uf molekularer ebene untersuchä d struktur vu de doppelhelix hätt au wertvolle impulse fürs konzept vum gen gäbe gen sin a ganz zentrals konzept in de biologii kolmer oder colmer ipa vo latiin columbarium düüwehüs amtl colmar leijt ém zentrale elsass ém norde vum südlich département haut rhin owerèlsass wo es als sitz von dr präfektür d häuptstadt devu isch kolmer hat e pittoresques stadtbild sehr bekànnt isch d rue des marchands zamme mit strossburi und milhüüsa ghéért kolmer züe de drei grééschti städt im elsass kolmer légt am füeß vu der vogése un ésch d dréttgréschte stadt vum èlsass un noch méhlhüse d zwàitgréschte vum département d entfèrnung vu stroßburg ésch kilométer vu basel un vu der grànze zum ditschland kilométer d große flughàfe vu europa sén oi nét allzüe wit ewèg flughafe basel milhüüsa durch d néchi vu der vogése kat me oi d nèchste wéntersportstatione énnerhalb vu minute erràiche d alpe én der schwiz sén rund drèi stunde vu der stadt ewèg kolmer légt oi én der néchi vu méhrere gwàsser d wéchtigste sén d laich un der kanal logelbach èstlig vu kolmer fließt d éll dure obwohl kolmer métte én ere sémi kontinentale région légt wie s ràstlig èlsass d lorraine un franche comté ésch es noch marseille d zwàitdruckeste stadt vu frankrich d néderschlagsmànge ésch verglichbar mét sàller én clermont ferrant én der auvergne bro johr ghèie durchschnéttlig milliméter néderschlag amèrkung ém internet féndet mer vilmol quèlle wu e gréßere mànge agàn sàlle zahle kumme vu météo france un sén àigentlig én colmar meyenem gmàsse wore wu ca kilométer vu der stadt ewèg ésch un nét ém flachland am füeß vu de vogése légt s druckene klima légt am féhn wil kolmer diràkt am füeß vu de héchste gépfel vu der vogése légt wàre d wulke vu de kàmm vu de bàrg ufghalte un e großdàil vu éhrem wasser ghèit uf d lorraine wàhrend kolmer rélativ drucke blibt eso ghèit én épinal éwer e méter néderschlag bro johr un méter ém col de la schlucht ém dézàmber hat e sturm ganz wèsteuropa durchfàgt én kolmer sén am dézàmber wéngschwéndigkàite vu km h gmàsse wore én der èrschte hàlfte vum augüst hat d hétzewàlle oi kolmer bedroffe d maximale tèmperatur hat mét grad e wèrt erràicht wu do vorhàr noch nie gmàsse wore ésch am mèrz sén énnerhalb vu eme àinzige dag ém ganze département zèntiméter nèischnée ghèit das ésch zlètscht fast zwanzig johr dervor bassiert gsé kolmer wérd zum èrschte mol ém johr erwàhnt wu s der louis le pieux columbarium der abtèi vu ménschter gschànkt hat d urkunde ésch am jüni én frankfurt am main unterzàichnet wore der name vum haiptsàchlig bürlig bsédelte ort làitet séch vum latinische wort fér dubeschlag ab ca ésch der owerhof ans kluniazànskloster payere vd schwiz éwergange der néderhof an der bischof vu konschtanz columbarium hat séch én der folgezit witer entwéckelt un schu ém johr e kérech gha ém johrhundert hat der ort vum friedrich von hohenstaufen d ràcht vu ne re riichsstadt bikumme e èrschte urkundlige bezàichnung als stadt ésch üs em johr z fénde wérd oi e rothüs boie vu kolmer ésch oi der àinzig èlsàssisch bapscht gsé der leo ix wu do uf d wàlt kumme ésch ém johr ésch zum èrschte mol vum hafe ladhof d réd vu do üs sén gieter uf stroßburg un spéter oi uf amschterdam verschéfft wore un zwàimol bro johr sén schéff züe der frankfurter màss gfahre sit dèrfe z kolmer ménze gschlage wàre ém johr hat séch d pèst én kolmer üsbràitet es hat schu e épidémi gé gha wu d ursach vu vile massaker an der sit em johrhundert asàssige jude gsé ésch sàlle jude sén ém johr üs kolmer verdrébe wore s un s johrhundert sén e blietezit én der gschécht vu der stadt gsé do sén vile vu der schénste geboide vu kolmer entstande glichzitig hat s awer oi zwésche un unrüe gé begénschtigt oi durch d druckerèi farckall wu bropaganda fér em martin luther sine schréfte bedrébe hat vum burekrieg ésch kolmer aber nét bedroffe gsé nochdàm ém johr d réformation ribungslos igfiehrt wore ésch hat der drissigjéhrig krieg e schwére verwiestung vu der stadt zum ergébnis gha wàhrend em krieg ém johr ésch d réformation ruckgàngig gmacht under der schwédische bsatzung awer wéder igfiehrt wore ém johr wu zwài dréttel vu de iwohner évangélisch gsé sén hat me d lutheranische un d katholische kérech enand glichgstèllt e jüdische synagog dergége hat s èrscht gé bal dodruf hat séch d industrialisierung verstàrkt un zwar mét de tèxtilfabrike herzog un kiener ésch oi d isebahnstrècke vu basel éwer kolmer uf stroßburg fèrig gsé der bahnhof ésch ém johr dernoch fèrig hat s oi e lénie uf ménschter gé d lètschte épidémi ésch d cholera gsé wu üsbroche ésch un mànschelàbe gfordert hat mét em fréde vu frankfurt hat frankrich kolmer am mài zàmme mét em ràstlige èlsass mieße ans ditschland abdràtte das hat under anderem zur folg gha dass der franzésch maire durch e ditsche ersètzt wore ésch s ditsch ésch ab d àinzige amtssproch gsé nochdàm d jàgerpatrouille versüecht hat d stadt under franzésche hèrrschaft z brénge un d franzose agréff uf d stadt gstartet hàn under anderem mét eme kampf zwésche der franzésche un der ditsche luftwaffe un vier dote hàn d franzésche soldate kolmer am novàmber bsètzt am èrschte sèptàmber hat frankrich der krieg adràtte ém jüni hàn d ditsche s èlsass annèktiert un d bevèlkerung brutal entwèlscht d h gèrmanisiert zwài johr spéter hàn d junge lit schu mieße der hitlerjugend bidràtte ab em novàmber hàn d èlsàsser zwar e wéderstandsnètz gha wu gfléchtete kriegsgfangene uf d andere site vu der vogése brocht hat sàll han d ditsche awer ém aigüst üssegfunde un mét der fèstnahm vu der afiehrer beàndet én der waffe ss sén vu der soldate umkumme am fébruar ésch kolmer befràit wore ém johr hat colmer s kriegsverdienschtkriz bikumme e großdàil vu der altstadt vu kolmer stéht sit under dànkmolschutz d restaurierung vu der martinskérech hat agfange un bis durt d stroße vu der altstadt un d kérech saint matthieu sén restauriert wore sit ésch isestadt ém burgeland éstrich e partnerstadt vu kolmer ém johr vum johr jubilàum vu der frèihàitsstatue wu vum bartholdi vu kolmer konschtruiert wore ésch hat sàll oi e partnerschaft mét princeton én der usa gschlosse e witere partnerschaft gét s sit mét gyr én ungarn kolmer ésch d haiptstadt un dodermét oi der atréb vu der wértschaftlige entwécklung ém méttlere èlsass d wéchtigste branche vu der wértschaft sén ischließlig flughafe wàre én kolmer hèktare fér d industri gnutzt d gréschte private undernàmme üs der industri sén liebherr mét agstèllte ànd un timken europe mét éwer doisig bis entstéhn vorüssséchtlig noch doisig nèie stèlle dervu sén der firma liebherr z verdanke wu der boi vu eme technologi un forschungspark blant sàll ésch àine vu de gréschte invèstitione én der industri vu nordostfrankrich én kolmer ésch oi d handels un industrikammer vu kolmer un vum méttelèlsass chambre de commerce et d industrie de colmar et du centre alsace asàssig es gét e hafe un e jachthafe der flughafe kolmer houssen un andere industriàlle iréchtunge es gét én kolmer e séhr große kètte vu gschàfter im zàndrum vu der stadt konzendriere séch drèihundert boutique un rèstaurants vile nationale un internationale firme sén azdràffe es gét én der ganze agglomeration drèi hypermàrkt zàh supermàrkt verschédene supérettes un diefbrisgschàfter s àltist èffentlig geboide vu der stadt ésch s kaifhüs e éhemoliger zoll er ésch zum èrschte mol gnànnt wore un fèrig gsé er hat friejer e wéchtige rolle gspélt én der wértschaft vu der stadt wil er e lager un transitstèll vu ware gsé ésch vu der füeßgàngerzone én der altstadt kat me méttelalterlige geboide bewundere d stéftskérech saint martin wu spéter züe ere gothische kérech umboie wore ésch un wu der chor üs em johrhundert stammt un d dominikanerkérech fèrig gstèllt én der franziskanerkérech saint matthieu boie am ànd vum johrhundert wàre héte vil klassische konzèrt gspélt un s festival international de colmar d maison adolpe üs em johrhundert oder s huselin zum swan zàige wie rich do d architèktur ém méttelalter gsé ésch d maison pfister un d maison des ttes sén boiwèrk üs der renaissance s èrscht ésch üs em johr un s symbol vu kolmer es ésch àins vu der schénste hénterlasseschafte vu der bourgeoisie d maison des ttes hàißt eso wil an éhrer fassade kèpf un maske z séh sén der palais du conseil souverain mét der fassade üs em johr un s ancien hôpital wu dèmnèchst d stadtbibliothék izieht vu sén ém klassizisdische stil boie am quai de la poisonnerie légt s klài vénédig wu friejer e zàndrum fér féscherèi un der handel mét fésch gsé ésch én kolmer gét s e hüfe wiehnachtsmàrkt uf der place jeanne d arc uf em dominikanerblatz vor em koifhüs un én glài vénédig am zwàite wucheànd vum sèptàmber féndet d fte des bateliers batelier fàhrmann statt se erénnert dra dass friejer d gmieshàndler éhre ware noch mét em boot én d stadt un uf der màrkt brocht hàn wu héte durch s auto ersètzt wore ésch sit e baar johr kènne touriste un ihàimische an dàm wucheànd mét em boot éwer d laich fahre derzüe gét s e màrkt mét ihàimische brodukt un bràsentatione wie oi én andere ort vum èlsass wérd d wi èrnte gfirt eso bikumme bsüecher zwésche abrél un oktower d glàgehàit der wi z brobiere un d ufgrègte stémmung vu der èrntefèst erlàbe am pfifferdaj oder uf franzésch fte des ménétriers bràsentiere verglàidete jugendlige s làbe ém méttelalter dar vu der büre un der firschte d kostim sén maßgschnàidert un vu brofèssionàlle schnider agfèrigt d darstèllunge fénde am èrschte sunndig vum sèptàmber én ribeauvillé statt z malaysia git s au e colmer git und zwar en art e imitatioon in dr genting mountains es heisst döt tropical colmar basel frz bâle ital basilea rät basilea isch e stadt am rhy im kanton basel stadt es isch däm syni hauptstadt basel isch die drittgreeschti stadt vo dr schwyz öbbe persone läbe im kanton basel stadt in dr stadt sälber und im ganze im trinationale eurodischtriggt basel was basel zum zweitgreeschte balligsruum vo dr schwyz macht basel liggt im nordweschte vo dr schwyz am nordrand vom jura und uf beide syte vom rhy es isch e gränzstadt s stadtpiet chunt an dytschland und an frankrych aa d region basel zämme mit em sydwestlige sydbade und em syd elsass haisst regio trirhena dr rhy macht im berych vo dr stadt im tal zwische de vorhöchene vom schwarzwald und em schwyzer jura e booge gäge rächts däm sait mä s rhychneu do höört dr flussabschnitt hochrhy wo vom boodesee chunt uuf und dr oberrhy foot aa wo gäge noorde flüsst am öschtlige rand vo dr stadt mündet am sydlige rhyufer d birs wo doo d gränze zum kanton basel landschaft bildet in dr hochrhy vo syyde kunnt au dr dalbe dych e kanal wo vo dr birs abglaitet isch uff basel und mündet unden am gwärbkwartier wider in rhy am flachere nerdlige rhyufer wo d myndig vo dr wiise isch het s usserhalb vom stadtzäntrum groossi induschtrygebiet basel isch e wichtigs wirtschaftlichs zäntrum fyr die chemischi und pharmazeutischi industry linggs vom rhy isch grossbasel mit em alte stadtchäärn uff em münschterhüügel und rächts vom rhy isch glaibasel es het i dr stadt vili bruggen übere rhy die middleri brugg goot uf s bouwäärch vo anne zrugg wo dr bischof heinrich vo thun het lo mache dr rhy wo d geografy vo dr stadt brägt isch vo sinere mündig id nordsee uufe bis zur basler altstadt bi dr historische middlere rhybrugg und no bis birsfälden ufe e mit schiff fahrbaars internationals gwässer d verchehrsrächt zum meer het d schwiz in dr mannheimer akte vo überchoo dur s stadtzäntrum lauft dr birsig e chlyne fluss wo im französischen elsass afoot und dur soledurnischi und baselländischi gmeinde flüsst bevor er vo binnige häär bim zolli uff basel chunt bi sym wääg dur d stadt isch er fasch uff dr ganze streggi zueteckt und lauft dur e rööre eerscht bi der schiffländi chunt er am rhyufer wyter use im süüde isch es quardier vo der stadt uf em hüügel vom bruederholz döört het s bi de chlooschterfiechte non es stück landwirtschaftsgebiet basel isch dail vo dr dytschschwyz es wird im ybertraite sinn aber mänggisch au als dr dytschsproochig dail vo dr romandie dr franzeeschsprochige westschwyz agluegt das liggt vor allem an de ähnlige resultat bi nationale politische abstimmige d westschwyz und basel stimme i vilne fäll ehnder e weeneli liberaaler als die andere piet vo dr dytschschwyz abb und au am motto vo dr stadt basel tiggt anders usserdäm het me bi de bessere byrger z basel fryener allewyl franzeesch greedet wenn me sich het welle fyrnähm ussdrugge d stadt basel isch in nünzää quardier ydeilt die meischte im grossbasel uf dr weschtlige site vom rhy dr räscht im glaibasel es git au inoffizielli quardier emn ä deil vo bachlätte und gotthälf sait mä neubad kannefäld isch im santihans d lehmatt in dr breiti im johr het basel nume ywohner gha und d stadt isch au in de neggschte johrzähnt nume langsam gwachse bis wäge dr induschtrialisierig in dr zweite helfti vom nünzääte johrhundert d stadtbevölkerig schtargg het afo wachse anderi schwyzer stedt hei vil nochberoort ygmeindet aber basel het sich nit chönne usbreite in dr zweite helfti vom zwanzigschte johrhundert si vil schwyzerbürger vo basel in s baselbiet abgwanderet wo si niidrigeri schtüüre müesse zahle und d ywohnerzahl vo dr stadt isch hützudag chlyner und d bevölkerig ermer als als no in de er johr basel het sächs baanhööf vo der ysebaan der bahnhof basel sbb früener centralbahnhof und der baadisch bahnhof der bahnhof sankt jakob der bahnhof sankt johann der französisch bahnhof für d elsässer linie der bahnhof dreispitz und dr basler rangschierbahnhof die lokale öffentlige verkehrsmittel wärde vo de basler verkehrsbetriib betriibe d drämmli sin sit am mai uff de schiine und schrybe mit ihrer griene farb in dr basler gschicht e wichtigs kapitel allerdings hetts d bvb scho fast joor friener gää us em projäkt vo isch am juli d bvb en annerkannte iidraite verain worde und isch offiziell fir alli lyt zuegänglig gsi si die erste buslinie ufdoo worde hützudags beferderet d bvb persoone im joor d stadt basel dailt sich mit milhuuse z frankriich und fryburg im brysgau z dytschland dr euroairport dr flughafe het vrbindige zu allne greessere stedt vo europa und het vorallem dur d fluggsellschaft easy jet en uffschwung erläbt basel het bi glaihünige e grosse rhyhaafe döört isch s dreiländeregg uf em rhy fahre au d boot vo dr basler personenschifffahrt ag und im stadtzäntrum chame mit de fährene übere fluss das sin d dalbe fähri dr wild maa d münschter fähri dr leu d klingedaal fähri dr vogel gryff un d santihanns fähri dr ueli der fähri verein luegt für die verbindigen vo grossbasel zum glaibasel us dr früeje latènezit het mä im gebiet vo basel nume ä baar greeber gfunde mögligerwiis so früeh wie vom zweite johrhundert vor dr zitewändi aa het sich am lingge rhyufer bi dr alte gasfabrik im norde vo dr hütige stadt ä siidlig bildet wo zwar nit befestigt gsi isch aber sich dütlig vo dr landschaft drumumme unterschiide het e chli spööter hän d rauriker uf em münsterhüügel e befestigts oppidum gründet offiziell isch basel aber im johr vor chrischtus vo de römer gründet worde und drum het mä anne s jubileeum johr basel gfyrt au wenn d rauriker im stadtgebiet scho siidlige uf em münsterhügel gha hai bevor d römer cho si um die zyt hai d römer uf em münsterhüügel e kastell errichtet am blatz vom alte oppidum vo de rauriker in dr früeje nöizit het män em general lucius munatius plancus em gründer vo augusta raurica im basler roothuus a statue ufgstellt drwäge d bevölkerig isch überwiegend keltisch bliibe aber in de neggste johrhundert isch si romanisiert worde vor allem die adlige hai schnäll römischi brüüch aagnoh im joor wird dr ortsnamme basilia s erschte mol urkundlig erwähnt der name isch aber gwüss vill elter ob er no vo de kelte chunt weiss me bis jetz nit um si die römische druppe abzoge und d alemanne hai sich nodisnoo in dr gegend südlig vom rhy niiderglo ganz früeni ortsnämme vo alemannische döörfer sind die mit der ändig uf ingen und hüt mundartlich ige so wie bettige hünige bottmige am ändi vom sächste johrhundert isch s alemannische piet mit basel an d franke gfalle uff basel isch im sibete johrhundert ä bischofssitz hiikho dr bischof vo augusta raurica isch uf basilia übere kho um isch d oortschaft zum königrych hochburgund kho isch si vo den ungaare kabut gmacht worde im joor het der burgundisch könig ruedolf d abtei moutier grandval im birstal obe mit allem wo drzue ghört het em bischof adalbero em zwöite vo basel gschänggt das isch dr afang vom fürschtbischtum basel gsi anne het dr neubau vom münschter agfange und nüün johr spööter isch d bischofskiirche gweiht worde drum het me anne s tuusigjöörige jubileeum vom münschter gfyyret um isch die erschti basler stadtmuure baut worde und um under em bischof heinrich vo thun die erschti rhybrugg wo die jüdischi gmeind vo basel mitfinanziert het us de joor bis isch e stadtroot us ridder und bürger beläit wo mit eme schulthäiss eme bürgermeister vo aa und eme stadtschryber d gschick vo dr stadt glänkt het dr bischof as dr stadtherr het am aafang dr root und e vogt ernennt aber d bürgerschaft het brobiert iim das strittig z mache dr heinrich vo thun het vom kaiser friedrich em zwöite en erlass bekhoo wo si macht über d stadt gsterggt het so hai d bürger s rächt wider verloore sälber e root iizsetze d rychsvogtei wo in de händ vom ene groof gsi isch isch vo denn aa vo ridder bsetzt worde wo dr bischof liichter het chönne beiiflusse d basler fürschtbischöf si uf em höhepunkt vo ihrer macht gsi aber au denn hai si vilmol d zuestimmig vo de bürger brucht wenn si öbbis hai welle undernää wie wo s kloster bürgle bim bau vo dr brugg mitghulfe het und drfür zollfreiheit bekhoo het het au d stadt dr verdraag mit em müesse underschrybe dr heinrich steinlin isch im joor as dr erst basler bürgermeister bezügt im und joorhundert si d basler zümft gründet worde wo spöter d macht in dr stadt übernoo hai im joor het d bürgerschaft mit der handfeschti ere urkunde über d stadträcht vom bischof heinrich vo neueburg s mitsproochrächt bekho s glaibasel het sich noch em bau vo dr rhybrugg rasch entwigglet und um het s e stadtmuure bekhoo im erä grosse brunscht i dr stadt anne si säggshundert hüüser aabebrennt d pescht isch immer nööcher uf baasel khoo und no bevor si in dr stadt usbroche isch het mä dä jude schuld gä und am jännerr si alli jude wo noch em wienachtspogrom vom vorige johr no in dr stadt bliibe si bim basler judepogrom zämmedriibe und läbig verbrennt worde wo dr schwarz dood denn in dr stadt het afo wüete isch fascht d helfti vo dr bevölkerig gschtorbe draa anne het es schwäärs ärdbebe und s füür wo denn usbroche isch e grosse deil vo dr stadt kabut gmacht si die erschte jude sit dr pescht wider z basel iizoge und drei johr spööter het d stadt s stüürrächt über d jude vom kaiser karl em vierte bekho het sich basel scho wieder gnueg erholt gha für zum s glaibasel vom bischof friedrich vo blankeheim für gulde z chaufe zu sällere zit hai d bürger ihrem bischof au suscht alswiemeh eis rächt noch em andere abkauft het die zweiti jüdischi gmeind basel verloo will allethalbe gege sä ghetzt worden isch dr root het druf beschlosse z basel käini jude meh uffznäh was mit uusnahme bis öbbe i der zyt um äso bliiben isch im joorhundert het dr root mit em salzhuus und em kaufhuus dr handel sälber afo kontrolliere und stüüre und zöll uf d yfuer vo waare erhoobe dr pabscht eugen der vierti het anne s konzil vo basel wägg uf ferrara verleit s konzil het sich gspalte und die wo z basel bliibe si häi am novämber dr eugen abgsetzt und denn dr gegepabscht felix der füüfti gwehlt im lauf vom alte zürichrieg het dr franzöösisch köönig karl der sibeti d stadt basel wellen eroobere und het se lo belaagere am august isch bi sankt jakob an dr birs es eidgenössischs kontingänt vo de französische armagnakesöltner gschlage und vernichdet worde aber d franzose hai druf doch d belaagerig vo basel abbroche und s gebiet verloh häi die dütsche rychsfürste ufghöört s basler konzil bolitisch z understütze und het es sich ufglööst d basler wirtschaft isch denn wäge dämm zimli iibroche für zum iiri wirtschaftligi laag z verbessere het basel dr pabscht um e universidät bätte het denn dr pius der zwöiti d uni gschtiftet und im johr druf isch si gründet worde au s mässrächt isch wichdig gsi für die wirtschaftligi erhoolig vo dr stadt het dr kaiser friedrich dr dritti basel s rächt gee e früehlig und e herbschtmässe z mache und het d stadt von em au d rychsummiddelbaarkäit bekho aber dr bischof hät bis zur reformation sini alte brivilegie chönne zruggchaufe im schwoobechrieg isch basel de eidgenosse nochgschtande dr chrieg isch mit em friide zu basel z änd gange eini vo de indiräkte folge vom chrieg isch gsi ass basel anne dr eidgenosseschaft as stadtort bydrätten isch isch d handfeschti vom letschte bischof wo z baasel residiert het vem christoph vo uteheim no äinisch bestätigt worde aber scho het dr root nümmen e ridder zum bürgermäister gweelt wie s in dr handfeschti gstanden isch sondern e bürgerlige dr jakob meyer zum haas wo as letschte in däm amt im fürstbischof no dröiji gschwoore het im johrhundert sis hüfig adligi dame gsi wo wäge zauberei aaklagt worde si und d stroofe si im allgemeine mild usgfalle aber im johrhundert het in nordeuropa dr häxewahn zuegno und het dr babscht innozenz viii d bulle summis desiderantis affectibus uusegä und d häxebrozäss hai zuegnoh d häxebrozäss si au z basel hüfiger worde und d stroof für häxe isch s verbrenne gsi us dr zweite helfti vom johrhundert isch us umbekannte gründ käi einzige häxebrozäss bekannt in dr middi vom johrhundert het mä d foltere nume no sälte aagwändet und um s johr het mä z basel ganz ufghört häxe z verfolge d brozäss gege d häxe si gege äinzelpersone vor wältlige gricht gfüehrt worde und nid vo dr inquisition in dr schdadt und im bischdum basel si vom bis zum ändi vom johrhundert wo d häxeverfolgig im ganze brotestantische europa ufghöört het öbbe hundert häxeverbrennige bekannt dr grösst dail von ene nid in dr stadt sälber dr druck für reforme in dr kiirche isch vor allem vo unde choo häi d zümft en änderig in dr rootsverfassig duuregsetzt und e vormachtstellig in dr stadt bekhoo dr root het vo dere zit aa au d ämter sälber bsetzt und sich eso politisch vom fürstbischof emanzipiert dr bischof het si sitz z basel ufgä im joor wo dr paracelsus stadtarzt z basel worde isch und underricht an dr uniwersidäät gee het dr erasmus vo rotterdam wo z basel publiziert und underrichtet und au vili ideä vom proteschtantismus understützt het het welle katholik bliibe und isch uf fryburg im brysgau umzoge und au s domkapitel isch gange au sust het s bürger gee wo iiri konfessioon nid häi welle wäggsle und nid in ere reformierte stadt häi welle lääbe wie dr früener bürgermaister jakob meyer zum haas wo au uf freiburg gange isch basel isch e zentrum vom lehre bliibe im johr vo dr reformation het d stadt au s bildigswääse überno wo bis denn d aagläägehait vo dr kiirche gsi isch aber zerst het si nume die alt latynschuel widdergfüehrt wo vo bis vom humanischt thomas platter em ältere glaitet worde isch isch ains vo de erschte gymnasie in dr schwiz d schuel uf burg am münschterblatz gründet worde dr erasmus isch vo fryburg zruggkho aber scho im johr druf gschtorbe au anderi humanischte hai in dr stadt gschafft so het dr andreas vesalius sis anatomiilehrbuech de humanis coroporis fabrica veröffentligt und öffentligi sekzioone vo liiche duuregfüert d stadt het au iiri aigene bedütende wisseschaftler fürebrocht wie dr mediziner felix platter d baasler hai sterker in d richdig vom rych gluegt as die andere aidgenössische ständ au in dr religioon häi si sich immer müe gee mit de lutheraner im gsprööch z bliibe im erste helvetische bekenntnis het mä sich schliesslig uf e leer gainigt wo nooch zur theologii vom zwingli gsi isch s zwaite helvetische bekenntnis vo het baasel aber nid aagnoo und isch dorum under de reformierte ort au politisch isoliert bliibe das het sich denn gräächt wo vo aa dr fürstbischof jakob christoph blarer vo wartesee d rekatholisierig vom birsegg voraadriibe und vo baasel kompensazioone verlangt het im badener vertrag vo het die katholisch dominierti daagsatzig entschiide ass baasel die fürstbischöflige pfandschafte für gulde müess uslööse zum dä riisig betraag ufzdriibe het d stadt s umgäld uf wii uufedoo was denn dr rappechrieg mit de landschäftler usglööst het in dr middi vom johrhundert het baasel öbbe ywohner gha do drvo si in der peschtepidemy vo em grosse sterbendt ä driddel umcho bis si non emol lüt an dr pescht gschtorbe im usbruch wo vo bis duurt het hets meh as doti gä und vo bis si no einisch lüt wäge dr pescht umcho im drissigjöhrige chrieg isch d stadt sälber verschoont bliibe aber dail vom baselbiet wo zum fürschtbistum basel ghöört hai si usblünderet worde im weschtfälische friide vo isch d eidgenosseschaft wo vom basler bürgermeischter johann rudolf wettschtäi verträtte worden isch unabhängig vom dütsche rych worde vo denn aa het si sich us dr europäische bolitik uuseghalte au wenn si witerhii ryslöifer an die verschidnige potentate gliferet het aber dr eidgenosseschaft as ganzem het s ändi vom chrieg wirtschaftlig gschaadet und au d baselbieter buure hai under dr rezession glitte si hai bim schwyzer buurechrieg mitkämpft und wo dä verloore gangen isch si iiri aafierer bestrooft worde säggs von ene si uf em kopfabhaini vor em stainedoor kepft worde und dr ueli schad vo oberdorf wo d obrikait as dr fierer aagluegt het isch uf em gellert am galge ghänggt worde s politische lääbe in dr stadt isch immer mee dur korrupzioon verchoo e ballotierornig het kä besserig brocht het dr basler groossi root dr chlai root entmachdet und het si machstellig gege die revolutionäre vom er wäse chönne verdeidige im root si politik isch sehr konservativ gsi und d stadt het sich hundert johr lang gege nötigi soziali reforme gstellt bis zur franzöösische revoluzioon wo d eidgenosseschaft in konservativi und reformfreudigi kanton gschbalte het d stadt basel isch am ändi vom joorhundert ryff gsi für gsellschaftligi verändrige si het d lybeigeschaft im baselbiet ufghobe und am jänner in ere unbluetige revoluzioon wo vom radikale patriot peter ochs und em gmässigte johann lukas legrand agfüehrt worden isch d herrschaft vo dr patrizische oberschicht abgschafft und d land mit dr stadtbevölkerig glychgstellt vili basler vor allem uf dr landschaft si revolutionär gsinnt gsi und hai afänglig dr ymarsch vo de republikanische französische druppe durchus begrüesst wenn die sich au in churzer zyt zimlig verhasst gmacht hai dur ihr benäh mit dr mediazionsverfassig vom februar isch dr schwyzer äinhäitsstaat abgschafft worde au basel het e naiji verfassig bekhoo dr kanton isch in drei bezirgg ydailt worde d stadt lieschtel und waldeburg er isch e representatyvi demokratii gsi het aber e zumftregimänt ghaa dr grooss root het mitgliider ghaa vom land und us dr stadt wo diräggt und indiräggt gweelt worde si dr grooss root het die mitgliider vom glaine root ernennt und zwäi bürgermaister noch de napoleonische chrieg isch s fürschtbischtum basel am wiener kongräss vo anne ufdailt worde zwysche basel und bäärn bäärn het s laufedaal hüt dailwys baselbiet oder soledurn und dr jura hüt tail vom kanton jura bekhoo und basel s birsegg mit dr restaurazion isch au z basel dr liberalismus zruggdrängt worde e bispiil für dr nai konservatismus isch dr langjeerig bürgermeister johann heinrich wieland gsi wo während dr helvetik d naierige understytzt het wo aber die liberali regeneration sich in de er johr het afo usbraite het er sich gege dr gaist vo dr basler revolution keert i de er johr nach dr wahl vom bürgerkönig louis philippe z frankrych het s liberale baselbiet aagfüehrt vom stephan gutzwiller d glychberächtigung mit dr konservatyve stadt verlangt basel het aber nid welle druuf ygoo es und het am auguscht es kontingänt stänzler und milizsoldate mit kanone uff lieschtel gschiggt wo denn an dr hülfteschanz bi braddele vo baselbieter druppe gschlage worden isch s isch druf zur deilig vom kanton basel in zwei halbkantön khoo baselstadt und baselland und nume die rächtsrhynische ortschafte bettige rieche und chlaihünige si bi dr stadt bliibe in de er und er johr vom johrhundert het sich basel afo zunäre modärne stadt entwiggle isch dr erscht ysebaanzug in dr schwyz z basel vo saint louis här aakhoo het mä s museum in dr auguschtynergass baut und vo aa si d stadtmuure abbroche worde und nume ä baar vo de grössere stadtdoor s spaledoor s santihansdoor und s dalbedoor het mä lo stoo nochdäm s in än uusbruuch vo cholera und vo typhus mit hunderte vo dote ge het isch anne die öffentligi wasservorsorgig ygfiert worde isch au s joor gsi wo basel die erschti modärni verfassig ygfiert het d wettschteibrugg isch die zweiteltischti rhybrugg z basel und si isch anne baut worde im johr het basel as die erscht stadt in dr schwyz än öffentligi telifonzentrale ufdoo het s erschte elektrizidetswärk an dr voltastrooss stroom afo broduziere au im soziaale isch basel voruus gsi d ahv alters und hinderbliibene versicherig isch z basel lang vor dr räschtlige schwyz scho iigfüehrt worde und wääred dr wältwirtschaftskryse isch ä neui stüür dr arbetsrappe vo de wehler agnoh worde wo öffentligi baubrojekt zahlt het und so arbet für die arbetslose gschafft het im zweite wältchrieg isch basel vo de amerikaner us versehe bombardiert worde dr schade isch aber chlii gsi isch dr flugblatz basel mulhouse ygweiht worde as dr erscht bi national flugblatz vo dr wält sit isch er sogar tri national basel het scho früeh ä zentrali stellig im handel vo dr region gha d rhybrugg us em johrhundert het dr dransbort und s reise erliichderet dr erscht grooss kongräss isch s konzil gsi wo vo bis z basel ghalte worde isch und wo as indiräkti folg d gründig vo dr universidet im johr gha het elf johr spööter het basel s mässrächt bekhoo d früehligsmäss isch nur a baar johr abghalte worde aber d herbschtmäss git s sit denn jedes johr mit wenige uusnahme und isch die gröschti joormäss vo dr region worde und sit git s mit dr muschdermäss abkürzt muba au widr ä jöhrligi früehligsmäss im auguscht hai d zionischde ihre erscht kongräss z basel abghalte und d gründig vom enä jüdische staat beschlosse au ä baar spööteri zionischde kongräss si z basel gsi au d arbeiterbewegig het z basel kongräss abghalte die erschti internazionali isch anne z basel zsämmekho in dr erwartig ass d revolution grad um än egge sig und het dr usserordentlig kongräss vo dr zweite internazionale stattgfunde wäge de chrieg wo denn uf em balkan usbroche gsi sin am mai isch d basler konvänzion dr vollständig änglisch titel isch basel convention on the control of transboundary movements of hazardous wastes and their disposal wo dr export vo gföhrlige abfäll vo de ryche in die arme länder verbietet in chraft drätte basel het die eltscht universidäät vo der hittige schwyz si isch anno grindet worde dr erasmus dr paracelsus dr daniel bernoulli dr leonhard euler und dr friedrich nietzsche hänn alli emol dert gschafft d basler uni het die vier klassische fakultete medizin jura theologii und philosofy und drei modärni naturwüsseschafte wirtschaftswüsseschafte und psychologii si isch mit öbbe schdudierende chlii het aber ä guete ruef basel gilt als erfolgrychi sport stadt dr fcb isch i dr jüngere zyt es wyyli dr erfolgrychschti fuessballklub vo dr schwyz gsi anderi tschuttklüb si dr fc concordia basel liga dr fc nordstern basel liga und d old boys liga dr yshockeyklub ehc basel het in dr national league b gspiilt isch aber noch em banggrott zuedoo worde und d frauen und au d manne vom basler hockeyclub spiile in dr nationalliga a dr judo club basel het öbbe mitgliider und isch eine vo de grösste in dr schwiz si damekampfmannschaft isch in dr nationalliga a sit d fechtgesellschaft basel isch dr gröscht und erfolgrychscht schwyzer fächtverein wo schwyzer und europameister gstellt und au olympische medallie heim brocht het im american football spiile d gladiators beider basel sit in dr nla dr rtv basel isch sit wider in dr swiss handball league und cha im hand und au im volleyball uf e baar schwyzer cupsiig und erfolgrychi mäischterschafte zruggluege dr wsv basel isch e wassersportverein wo gründet worden isch er bestoot us de sparte wasserball kanu und dr schwümmschuelabdeilig nit z vrgässe sin die zahlryche sportler us dr agglomerazion vo basel zem byschpiil dr roger federer wo johrelang dr beschti tennisspiiler uf dr wält gsi isch dr alex frei wo topscorer in dr franzeesische liga gsi isch und d pätty schnyder wo au e erfolgriichi tennisspiilere gsi isch d yshockey wältmeisterschaft isch und si z basel abghalte worde d durn wältmeisterschafte im joor het s d world judo championships gee im gliiche joor d beachvolleyball europameisterschaft und d curling europameisterschaft dr swiss open im badminton findet do jedes johr statt und s jöhrlige swiss indoors isch s greeschti indoor tennis event in europa öffentligi jöhrligi sporteräigniss si s rhiischwümme und dr stadtlauf s zäntrum vom basler sport für brofessionelli und amateur isch s joggeli s swiss indoors wird in dr joggelihalle abghalte und dert isch au s greeschte schutt stadion vo der schwiz s joggeli mit sitzblätz d joggeli arena isch e modärni yshockey halle in dr sportaalaag het s e stadion für liichtathletik raasefälder dennisblätz und fälder für rugby beachvolleyball und beachsoccer im schänzli het s aalaage für pfärderenne und im gaartebaad het s uf kwadratmeter becki für die ganz chlyne bis zu de sportlschwümmer dr landhof isch e sportstadion im wettschtei quardier und früener emol s heimstadion vom fc basel gsi uf dr schützematte im bachlätte het s blätz für liichtathletik schutte und dennis au d old boys häi dört ir stadion s stadion rankhof im hirzbrunnequardier isch s heimstadion vom fc nordstärn und vom fc basel uf dr pruntrutermatte isch dr rugby football club basel dehäi s alt baseldytsch hett innerhalb vo de dytschschwyzer dialäggt e sonderschtellig ainersyts us linguistische grind s isch als ainzige weschtschwyzer dialäggt niideralemannisch anderersyts gniessts e bsunders prestige wo vil mit dr stadtkultur und au öppis mit dr fasnacht z tue het dr modärni alldäägligi basler dialäggt aaber het allerdings als wie weniger z due mit em eltere draditionelle baseldytsch dr yfluss vo de hochalemannische dialäggt und vom hoochdytsch wird greesser und so het sich s alte baseldytsch zumene nöiere baseldütsch entwigglet ais vo de bekanntischte baseldytsche lieder isch z basel an mym rhy das isch es gedicht vom johann peter hebel däm bekante alemannische dichter wo z baasel uf d wält cho isch und wo vonnem sis dänggmool ufem santpeterskirchplatz stoot d melody zum lied het dr franz wilhelm abt ufgsetzt bekanti baasler mundartautoore sind bärn amtlech bern französisch berne italienisch berna frankoprovenzalisch brna isch d bundesstadt vor schwyz d houptstadt vom kanton bärn u ligt ar aare z bärn isch dr sitz vom schwizer parlamänt vili geböide vor bundesverwautig si äbefaus z bärn u s het o ä uni im norde gränze d quartier breiterein u lorraine a ds historische zäntrum im oschte dr obschtbärg d schosshaude und im süde ds chiuchefäud ds murifäud u dr mattehof wyter usse im weschte lige bümpliz u bethlehem d bärner altstadt isch uf ere aareschloufe si geit vo dr nidegg bis zum bahnhofplatz dert si ds bärner münschter und ds bundeshuus dr breiterain me seit o breitsch u dr spitalacker bilde der chärnteil vom nordquartier hüt wird dä teil aus breiterain bezeichnet wo zwüschem spitalacker lorraine wyler und wankdorf ligt ar aare unger der chornhuusbrügg isch dr autebärg bis zum bäregrabe d trennig zwüsche breiterain und der lorraine wyler isch dr nordring wo vor lorrainebrügg us chunnd dr spitalacker isch um di bout worde wo d chornhuusbrügg isch errichtet worde denn hets dr breiterain d lorraine u z wyler scho ggäh aui bärnische militäralaage si im breiterain und o verschideni rossschtallige im breiterain hets viu alleeböim drum isches schön grüen im kwartier we me vor innestadt i breitsch geit so chunnt me am viktoriaplatz verbii wo dr eigetlch kwartieriigang isch am viktoriaplatz schteit ds bkw geböide linggs vom viktoriaplatz we me gäge norde luegt isch z viktoriarainkwartier öppis tüpisches füre breiterain isch ds nüünitram wo via viktoriaplatz übere breitschplatz bis zum guisanplatz fahrt dr schuttklub vom breitsch heisst fc breitenrain und si schuttplatz isch bir spitalackerschueu früecher isch dört der platz vo de bärner young boys gsii es git aber o no e zwöiti mannschaft nämlech dr fc wyler zwüsche dene gits e rächti konkurränz aber meh im fridleche sinn wiiter obe im norde ar ändschtazion vom nüünitram isch dr guisanplatz wo ds bea expogländ isch wo jedes jahr d bea mäss stattfindet ganz ir nechi isch ds stade de suisse wo drü em fuessballspiil schtattgfunde hei im breiterain hets di katholischi mariachiuche und di proteschtantische johanneschiuche und d markuschiuche es het im wyler ou e schiitischi moschee dr breiterain isch es rächt rueigs quartier aber trotzdäm hets mängisch ide zytige verschideni artikle vo vandalenakte im breitsch chiuchefäud im chiuchefäud si es baar museeä vil botschafte vo usländische staate und ungedra isch s däälhölzli e dierpark ar aare bi bärn isch e sidlig vo de helvezier gsi uf eme metallplättli wo me gfunge het steit der alt name brenodor bärn chunt zum erschte mau inere historische kwelle vor im jahr es heisst dert berna im jahr den burgum de berno mä het em ort so gseit wiu nach ere legände dr stadtgründer dr herzog berchtold der füft vo zähringe beschlosse heig das ds tier wo me da aus erschts faat söu dr stadt dr name gää u me het aus erschts ä bäär gfangen u drum sigi o ds wappetier ä bäär dr uusländeraateil isch bi prozänt gläge bi de nationauraatswahle het s das ergebnis gää bdp cvp evp fdp glp gp sp svp suschtigi gmeindspresidänt vo bärn isch sid em jänner dr alec von grafferied bärn het e längi gschicht als stadt vo dr industrii es het do boufirmene e siidefabrigg maschinefabrigge di schoggifabrigg tobler druckereie und no anders gha die meischte si im länggasskwartier gsi au hüt si no vil industrii und gwärbbetriib z bärn s wirtschaftsamt vo dr stadt het e grossi wirtschaftslischte über s gebiet vom wirtschaftsruum bärn bir voukszeuuig hei vo de iiwohner dütsch aus houptsprach aagää französisch u italienisch z bärn redt me bärndütsch e hochalemannische dialäkt zum d sprooch lehre het d romanischtin ursula pinheiro weber es lehrbuech gschribe wo grosse erfolg het es wörterbuech vom bärndütsche het d ruth bietehard gmacht dr mani matter isch aus bärner troubadur schwyzwit berüemt worde es git o bekannti bärndütschi musig zum byschpiu vo züri west patent ochsner oder vom gölä ir matten a der aare unge redt me s mattenänglisch bärn isch o bekannt für sini vile spezieue und abgänderete näme wie zum bischpiu mätu matthias oder chrigu christoph oder christian aber o ir autagsschpraach het me viu übernäme wie zum bischpiu e hiube hinech schöne abe oder iu iuo ja aber nia fragend me seit o die teilwys luschtige übernäme hei mir am chrachzwackerchrigu z vrdanke e bärner wo dä typisch bärner dialäkt revoluzioniert het är het im jahrhundert z bärn aus schuemacher gläbt sy name wo die hütige übernäme prägt het er übercho wüu er immer krach het gmacht u id schuesole negu inezwackt het drum chrachzwackerchrigu schuemacher z bärn gits s münschter der zytglogge dr chäfigturm der bäregrabe e nöi renovierte bahnhof im gägesatz zu züri oder basu si d tram z bärn root z bärn hets d waudou ds psychatrische unispitau vo bärn z bärn gits o no d rythaue u im summer isch der badeplousch ir aare bim marzili unübertroffe d bärner loube si einzigartig u schütze gäbig vorem räge we me wot lädele im herbscht immer am vierte mäntig vom novämber isch der zibelemärit eis vo de gröschte vouchsfescht vor schwyz es git dr spruch e bärnerschädu isch auso nid öppe us plastigg d ywohner vo bärn sy uf ne sehr humorvoui art rächt urchig u bodeschtändig de rhy oberrhiialemannisch au rhin schwäbisch rei rätoromanisch rein tüütsch rhein französisch rhin ripuarisch rhing niederländisch rijn isch eine vo de gröschte flüss vo europa er isch km lang vo dene sind km mit em schiff befahrbar lenger sind d wolga d donau un de dnepr d flussschiffahrt uf em rhy ghört zu de grösste in europa em rhy siner beide quellflüss vorderrhy und hinderrhy entspringe im schwizer kanton graubünde de vorderrhy i de surselva im bündner oberland am oberalppass de hinterrhy am rhywaldhorn i dr ehmolige gmeind hinderrhii die beide flüss loufe bi riichenau zum sogenannte alperhy zämme vo dört fliesst dä richtig norde in bodesee ab chonschtanz verlauft er als hochrhy richtig weschte bis er z basel en scharfe knigg macht und als oberrhy wider nach norde und spöter nordweschte fliesst öppe vo der loreley a heisst er denn mittelrhy und ab de ehemalige dytsche hauptstadt bonn sage si niderrhy zue nem de niderrhy fliesst z holland im ene grosse delta in d nordsee arainerstaate vom rhy sin d schwiiz liechtestei öschtriich dytschland frankriich und holland s iizugsgebiet vom rhy isch quadratkilometer gross kurz vor em delta fliesse kubikmeter pro sekunde dr rhy durab das isch nume es bizz weniger als im nil bi emmerich nordrhy weschtfale het me bim hochwasser am meischte wasser gmässe m s und am wenigschte im jahrhundertsumer m s dr name rhy isch en ablaitig vo us dr glyche wurzle kunnt au s alemannische wort rinne oder s altgriechische rhin wo beidi au fliesse bedüte dä ursprung gilt au in romanische bezeichnige fyr fluss wie z b im spanische rio oder i de alpedialäkt rü d kelte hän de fluss als gott verehrt und em rhnos gsait und grieche und reemer hend dodrvo und rhenus abgleitet dä absatz isch uff oberrhiinalemannisch kaiserstuehl gschribe in dr alemannische dialäktdichtig isch dr rhiin vilmol s sinnzeiche drfir ass d alemanne häne un däne zämme ghere oder zämme schaffe sette d lina ritter geb z neudorf oberelsass schribt worum trennt uns e rhi aß mir zeige chenne wie me brucke baut scho dr johann peter hebel het der rhy als bindegliid vo de alemannische lüüt agluegt dr karl kurrus vu ändinge am kaiserstuehl sait zwische dr länder fliaßt unser rhin doch des isch kei grenze fir bruadersinn wenn s ehrlig gmeint wort dr noochberschaft g hert derno mache s beidi gwiß nit verkehrt dr georg thürer wu glarnertüütsch gschriibe het winscht sich in sinem gedicht by koblänz am hochrhy o brüeder rhy gib d botschaft wyter as eim der alemannisch gsang bi müetre spillüüt frye stryter a dyne ufre nie vergang fir dr raymond matzen vu stroßburi isch dr rhiin e glammere wu d alemanne zämmehebt mir armi alemanne hebe alli d gliche ahne aber nit dr glich fahne sait er un fahrt drno furt mir stolzi alemanne han awwer unsre rhin der schafft fir brot un win der hebbt uns alemanne fescht zamme wie ken kron der gibt uns strom un lohn in dr bewegig gege d akw isch s gedicht rhingold vum andré weckmann entstande wus drin heißt es hucke dreij herre am rhin un werfle e bumbischs schicksal erüs vive fesseneme roeft dr aant bfui marckelse breelt de zwait panzer nach wyhl bellt de drett es spalte drej herre am rhin met goldiche axe kärne atom de hauklotz esch min land es hucke drej herre am rhin wann kejje mr se nin bi däne drej herre handlet sichs um franzesischi un ditschi politiker wu hän welle z wyhl e akw un z marckelse e bleiwärk boije un wu z fässene e akw ani gstellt hän d mundartschriftsteller vo beidsyts im rhintel sind zäme go es wäärch mache wo am rhii heisst die erschte afäng vom rhy löön sich bis ins miozän vor ca millione joor zrugg verfolge me vermuetet s quellgebiet vom urrhy im beriich vom hütige massiv vom kaiserstuel dr urrhy het e anders flussbett gha als hütte so isch er nid durchs gebiet vo dr hüttige schwiiz gflosse ä vorläufer vom rhy in dr schwiz isch bi basel witer weschtwärts zem mittelmeer gange und isch ab em gebiet um worms quer durch rheinhesse uff d pforte vo binge zuegflosse regione wie oppeheim und mainz sin noni in dr neechi vom rhy gsi s dytsche rhytal isch wesentlig prägt durch geologischi geomorfologischi und tektonischi vorgäng so isch dr rhy in frienere ärdzytalter in flussschlinge mäander imene breite und und flache talgrund gflosse dä talgrund ka me no hütte uff de rhyhechene erahne und isch durch hechi rhyschotter au nochwiisbar sänkige z b kölner bucht und hebige hän bewirkt dass dr rhy im vorland vom mittelgebirge sand und schotter abglageret het und sich ins rhiinische schiefergebirg rumd um d loreley zwangswyys igschnitte het wo sichs gebirge ghobe het do das ufstiige vom gebirg in phase abgloffe isch het sich bim stillstand immer wiider en breite talgrund usbildet wo sich dr rhy bir näggschte hebig widr dri igschnitte het die verschiedene hebigsphasene sin in de glich hoche flussterrasse uf beidne site vom fluss erkennbar im schotterfächer ab dr kölner bucht het au dr unterschiedlig wasserabfluss in kalt und warmzyte während dr yszit en yfluss gha die beide hauptquellflüss heisse vorderrhy und hinderrhy und entspringe im weschte vom kanton graubünde in de zentrale schwiizer alpe drnäbe heisse elf witeri bäch rhy und sin quelle vom rhy dr hinderrhy flüsst im oberschte abschnidd dur s taal rhywald ab em zämmefluss vo hinter und vorderrhy bi riichenau ame wiiler vo dr gmeind tamins fliesst dr rhy nordwärts als alperhy bis zum bodesee im bündnerland nimmt er do no s wasser vo dr plessur und dr landquart uuf d rhystreggi wo die beide deili vom bodesee nämli dr ober und untersee verbindet heisst au seerhy ab em usfluss vom untersee oder bodesee bi stei am rhy bis uf basel heisst dr rhy hochrhy vo basel bis uf binge oberrhy vo dört bis bonn isch er denn dr mittelrhy und vo bonn bis zur dütsch holländische gränze dr niederrhy kurz noch dr holländische gränze teilt sich dr rhy in zwei hauptärm lek und waal wo sich noch bi rotterdam teilwys vereinige und bi hoek van holland myndet dr rhy in d nordsee dä abschnitt heisst rhydelta die beide hauptquellflüss vom rhy dr vorderrhy und dr hinderrhy entspringe im weschte vom bünderland in de schwiizer alpe dr vorderrhy bim oberalppass im gotthardmassiv in dr obere surselva i dr gmeind tavetsch dr hinterrhy em paradiesgleschter am rhywaldhorn in dr neechi vom san bernardino pass hinder em dorf hinterrhii in dr gmeind rhywald näbe dene zwai flüss het dr rhy no elf witeri bäch wo quellene vom rhy sin und au rhy heisse im yyzugsgebiet vom hinterrhy befinde sich dr reno di lej dr averserrhy und dr juferrhy dr vorderrhy kunnt als rein da tuma vom tomasee di zueflüss wo au rhy heisse sin dr curnerarhy dr maighelserrhy dr nalpserrhy dr medelserrhy mid de kwellflüss rein da cristallina rein da fuorns und rein da plattas dr rein da sumvitg wo underhalb vo dr greinaebni dr rein da vigliuts ufnimmt und de no dr valserrhy wo nid diräkt in vorderrhy lauft sondern en sytebach vom fluss glenner isch em gröschte näbefluss vom vorderrhy wo denn bi ilanz in dä ymündet als offizielli quelle gilt dr vorderrhy uf rätoromanisch dr rein da tuma wo am tomasee entspringt emene glaine unschinbare seeli unterhalb vom bärg badus six madun uff meter über meer dört wyst au e orientierigstafele uff d lengi vom rhy hi kilometer bis zer myndig speziell isch dass s wasser us em reno di lei wo z italie entspringt s einzige italiänische wasser isch wo über de hinderrhy in d nordsee fliesst di erschti stadt am rhy vorderrhy isch ilanz bi riichenau vereinige sich dr vorder und dr hinterrhy zum alperhy bi kuur dr erschte grosse stadt am flusslauf macht dr rhy e knigg noch norde und bildet noch öpa kilometer die schwiiz liechtesteinischi gränze noch de gränze mit em fürstetum bildet er d gränze zu öschtriich mit uusnaam vo diepoldsau wo sit de rhyregulierig uf de rächte site vom fluss liit sit dr kanalisierig und begradigung mindet dr rhy als neye rhy bi hard uf öschtriichischem gebiet in bodesee näbe dr neye rhymindig gits au no dr urspringligi dr alt rhy er mindet au hitte no an dr schwiiz öschtriichische gränze bi alterhy thal in bodesee das stugg rhy isch vom bodesee us öppe zwai kilometer schiffbar bis noch rhinegg s land zwische de beide rhymindige wo die öschtriichische ortschafte gaißau högscht und fuasche umfasst wird als rhydelta nid z verwächsle mit däm in holland bezeichnet und isch e naturschutz und vogelschutzgebiet die rhyregulierig vo bis dr rhy isch do ins neye flussbett umgleitet worde mit em obere rhydurchstich bi diepoldsau und em undere bi fuasche het me gmacht um z verhindere dass dr rhy viil sedimänt kurz vor dr mindig ablageret und dass es wäge dem wider zu überschwemmige chunnt durch die kirzig um zäh kilometer het me d hochwassergfoor zwar witgehend besitigt aber drfür het dr rhy sis gschieb eifach im bodesee abglageret drumm muess me mittlerwyle ständig mit schwimmbagger kiis usebaggere im bodesee gits es interessants naturphenomen do s fliessende kalte gebirgswasser sich mit em wermere seewasser nid vermischt goht d streemig im see witer do s kalte rhywasser aber schwerer isch als warme seewasser fliesst dr rhy zerscht wenigi kilometer oberflächlich im bodesee witer und bricht denn abrupt imene unterseeische wasserfall em rhybrech ab in d tiefene vom bodesee dr rhy fliesst denn em nerdlige ufer vom bodesee entlang witer iber d insle lindau hagnau konstanz nochdäm dr rhy dr tail vom bodesee wo me obersee nennt bi dr änge stell an dr alte rhybrugg in konstanz konstanzer trichter verloh het fliesst er als seerhy in drissig santimeter tiefer glägene untersee bis er bi stei am rhy wider zumene fluss wird einigi kilometer witer underhalb vo schaffhuse stürzt dr fluss dr rhyfall durab am linke ufer ligt s schloss laufe am rächte ufer neuhuse am rhyfall bi mittlerer wassermängi stürze kubikmeter wasser pro sekunde dr rhyfall durab womit är dr greescht wasserfall vo ganz europa isch är isch meter hoch und meter lang in dr mitti rage zwei felse us em fall use dr eint drvo ka me per schiff erreiche am änd vom fall stosst dr rhy widr in sis alte voryyszitliche flussbett und de yyszite isch das naturschauspiil au zverdanke vo schaffhuse fliesst dr rhy zerscht noch süde mit enere molerische schlinge am inselkloschter rhynau vrby bis er am tösseck dr mindig vo dr töss in rhy noch weschte abdrait bald druff wird er underhalb vo eglisau gränzfluss zwische dr schwiiz und dytschland und er blybt das bis basel jetz chunt er a de schwiizerische oort chaiserschteul und zuurzi verby vor em schwizerische choblez nid wit vo waldshuet entfärnt fliest vo dytscher siite her de zämmefluss us steina schlüècht und wuètè in rhy den chunt wider e stromschnälle dr choblezer oder ettikoner lauffe äs stückli wiiter flussabwärts mindet denn d aare als erschte grosse näbefluss in rhy bemerkenswärt dodrby isch dass d aare wo nur wenigi kilometer vorhär d rüss und d limet ufgnoo het mit eme durchschnittliche abfluss vo m s meh wasser bringt als dr rhy rhy m s dr rhy isch aber öppis lenger als d aare oder besser gseit är isches gsi denn dur d juragwässerkorrektion isch d aare dütlich lenger worde und dr rhy het mit dr rhykorrektur zää kilometer lengi verlore dodrmit isch hitte d aare dr wasserriicher und lenger fluss also setti eigentlich sträng gwässerkuntlich gnoo dr rhy ab choblez bis noch holland aare und nid rhy heisse aber me darf zem glick drvo usgoh dass dr rhy wäge synere grosse gschicht das blybt won er isch im rhyknüü z basel änderet dr rhy sini richtig vo weschtwärts noch norde durch die oberrhynischi tiefebeni das macht er aber erscht sit em tertiär also vor ca millione joor vorhär isch er ab basel im bett vo dr saône und em rotte ins mittelmeer gflosse will ihm durch dr isteiner klotz dr wäg in richtig norde versperrt gsi isch ab em dreiländereck basel saint louis wiil am rhy bis uf lüterburi gegeniber vo karlsrueh isch dr rhy sit mit vilne unterbrächige allerdings dr gränzfluss zwische dytschland und frankriich hitte aber noch drei krieg gsehn sich die beide velker zu beide gheere jo au alemanne äntlig als partner und dr rhy isch kei hindernis meh so heisst zem bischpill d brugg zwische strossburi und kehl europabrugg bis basel isch dr rhy mit grosse flussschiff vo rotterdam und dr nordsee här schiffbar in basel isch au dr südligscht binnehafe mit aschluss a d nordsee die schiffbarkeit isch aber nur durch e starki kanalisierig machbar worde so gits ellai zwische basel und iffeze zäh schleusene vor allem zwische basel und brisach fiehrts alte flussbett vom rhy kuum me wasser sondern es lauft dure rhysitekanal und wird fyr e sicheri schiffahrt und d gwinnig vo energii gnutzt d kanalisation het einige nochteilige folge wie e absänkig vom grundwasserspiegel und d verlandig vom alte flussbett mit entsprächende negative folge fyr d tier und pflanzewält in de flussaue ab iffeze fliesst dr rhy fyr die näggschte guet kilometer in dr rund kilometer breite oberrhynische tiefebeni zwische schwarzwald und vogese bzw zwische pfälzerwald und kraichgau odenwald dä abschnitt het dr johann gottfried tulla ab dur d rhybegradigung vomene träge mäandrierende fluss in en grade schnäll fliessende vo höche dämm flankierte kanal umgwandlet bi strossburi münde d ill und dr rhy marne wie au dr rhy rhone kanal in rhy vo lüterburi und karlsrueh bis manne bildet dr rhy d gränze zwische em rächtsrhynische bade württebärg und em linksrhynische rhyland pfalz bi manne mindet au vo südoschte här dr neckar in rhy gegeniber vo mainz mindet dr main in rhy und dört änderet dr rhy fyr e kurze abschnitt sini richtig är ibernimmt die weschtwärtsi fliessrichtig vom main bi binge wo d nahe in rhy mindet draiht dä denn widr noch nord nordweschte vo binge bis bonn änderet sich dr charakter vom fluss erneut är isch nid wie ober und niderrhy e gmächliche strom imene breite tal sondern dr mittelrhy durchschnidet imene steile und änge durchbruchstal s rhynische schiifergebirge links vom rhy sind dr hunsrück und d eifel rächts dr taunus und dr westerwald dä abschnitt isch näb em rhyfall dr touristisch bekannteschti und beliebteschti teil vom rhy är isch vo binge und rüdesheim bis koblenz au wältkulturerb bi kaub ligt moolerisch zmittst im rhy d burg pfalzgrafenstein nur wenigi kilometer flussbwärts umfliesst dr rhy dr sagenumwobeni loreley felse kurz druffabe windet er sich bi boppard durch dr bopparder hamm ä imposanti rhyschleife no einigi witeri zueflüss nimmt dr rhy uff als wichtigschti sin d lahn vo oschte und am dytsche eck in koblenz vo südweschte d mosel z nenne zu de bekanntischte burge vom mittelrhy gheere d burg lahneck d marksburg d burg liebenstein und d burg sterrenberg an dr südlige stadtgränze vo bonn und dr gränze zwische rhyland pfalz und nordrhy westfaale het ds rhytal mit m siibegebirg e letschtr landschaftlicher höhepunkt drnooch witet sich s änge tal vom mittelrhy zur kölner oder niederrhynische bucht wo bereits zur norddütsche tiefebeni zellt nördlig vo bonn mindet d sieg in rhy wo ab do niederrhy heisst d region niiderrhy fangt aber erscht witer nördlig aa wichtigschti hafestedt in däm stromabschnitt sin köln düsseldorf neuss und duisburg mit duisport em gröschte binnenhafe vo europa und international bedütendem logistikstandort an der mindig vor ruhr und em rhy herne kanal km flussabwärts mindet in wesel die zweit oscht wescht schifffahrtsverbindig dr wesel datteln kanal wo näbe der lippe liit in rhy und noch km spannt sich in emmerich die lengscht hängebrugg vo dytschland über dr strom wo an däre stell über meter breit isch noch witere kilometer drei kilometer hinter dr dytsch holländische gränze bi millingen aan de rijn fangts grosse flussdelta vom rhy aa do teilt sich dr rhy in zwei hauptärm wo sich bi rotterdam wider teilwys vereinige tüen d waal ibernimmt öppe prozänt vom rhywasser dr lek prozänt und die abzwigendi ssel prozänt dr nördlich rhyarm isch dr pannerdens kanaal pannerde kanal und vo däm zwiigt kurz vor arnhem d ssel ab sie fliesst über deventer und zwolle noch norde und mindet bi kampen ins sselmeer vo dr abzwygig vo dr ssel a heisst dr nördlig rhyarm nederrijn und im witere verlauf lek bis öppe n chr wo dr lek zum hauptstrom worde isch hän dr kromme rijn und dr oude rijn dr eigentlig flusslauf bildet dr südlig rhyarm isch dr bijlands kanaal wo in dr waal übergoot wo im unterlauf d näme boven merwede beneden merwede und noord treit bis är sich wenigi kilometer vor rotterdam in krimpen aan de lek mit em nördlige arm vereinigt bi werkendam teilt sich d merwede und fliesst links an dr dortrechter insel zum hollands diep in das au d maas mündet vo deert bestoht über d dortsche kil und d oude maas wider e verbindigg zum nieuwe waterweg im rotterdamer hafegebiet die nieuwe merwede isch vo baut worde dammit me hochwasser schnäller abfiehre ka gmeinsam durchfliesse sie als nieuwe maas und nochhär als scheur dr hafe vo rotterdam und minde über dr nieuwe waterweg bi hoek van holland in d nordsee d abflussmängi in d nordsee ka me wäg de gezeite nid genau ageh bi fluet wirds wasser no bis werkendam gstaut sälbscht in dr nordsee ischs flussbett no e wyli lang unter wasser verfolgbar de rhy hät zwei kilometrierige eini vor em bodesee und eini nochher d kilometrierig fangt aber nid bi eim vo de quellflüss a sondern erscht witer unde wo vorder und hinterrhy zämme fliesse die kilometrierig isch im zämehang mit de rhyregulierig am aafang vom johrhunder gmacht worde si fangt z riichenau a und endet bi de rhymündig in bodesee d grossi rhystromkilometrierig fangt in dr mitti vo dr strossebrugg in konstanz aa und ändet mit em kilometer in hoek van holland si fangt bim seerhy im bodesee a döt wo dr rhy schiffbar wird wenn au nid durchgehend z b wägem rhyfall noch däre kilometrierig richtet sich d schiffahrt und d beheerde jede ganz rhystromkilometer wird durch grossi tafle rächtwinklig zur achse vom fluss an beidne ufer azeigt d meter marke bestöhn us emene schwarze kryz uf wissem grund die ybrige meter marke bestöön us öppe x santimeter grosse rächtegg uf öppe zwai meter heche yysestange druff stehn d zahle bis und bis d kilometrierig isch e holländisch dytsches gmeinschaftswärk drumm au dr beginn bi konstanz nid beteiligt sind d schwiiz öschtriich und liechtestei bi de letschte beide länder het d kilometrierig bi ihrem staatsgebiet noni agfange und d schwiiz het die dytsch regelig nid übernoh so steen die obe erwähnte zeiche zwische bodesee und basel nur am rächte dytsche flussufer und gar nid im kanton schaffhuse und basel stadt wo beidi flussufer schwiizerisch sin vor hän die sälbständige rhyuferstaate bade bayern hesse und preusse wie au holland für ihri rhyabschnitt e eigni kilometrierig gha wo ammen an ihrer landesgränze mit null agfange het und stromabwärts agstiige isch so isch z b königswinter am preussische kilometer jetzt gläge die allererschti durchgehendi vermässig vom rhy het me am april kenne abschliesse dodrby het me aber au es paar scho vorhär vermässeni kilometerpinkt ibernoh durch das hets es paar sogenannt kurzi kilometer geh wo in wirkligkeit gar nid en ganze kilometer lang sin so isch dr kilometer bi roxheim nur meter lang der kilometer nur meter und der kilometer bim binger loch sogar nur meter lang durch das isch d rhykilometrierig öppe meter lenger als dr fluss wirkli lang isch ab konstanz do immer rächtwinklig zur stromachse gmässe worde isch liige a de prallhäng d mässpinkt e bizz meh als meter usenand an de gleithäng drfyr e bizz weniger wie scho erwähnt isch d kilometrierig nur uff dytschem und holländischem bode ageh unterhalb vo emmerich wo sich dr rhy ufteilt lauft d kilometrierig in beidne ärm glichlutend witer drumm muess me in dr schiffahrt immer ageh uf weles fahrwasser sich d kilometeragoob bezieht es gälte folgendi kilometeragoobe dr näbefluss vom rhy mit em meischte wasser isch d aare wo im schwizerische choblez in rhy fliesst d aare entwässeret fascht die ganz zentralschwiiz und bringt mit emene mittlere jooresabfluss vo m s dütlich meh wasser in rhy als dr rhy bim zämmefluss sälber het m s erscht mit grossem abstand folge die bekannte dytsche flüss mosel m s main m s und negger m s alemannischi zueflüss sin kursiv vom rhy göhn vili schiffkanäl zu andere flüss us die meischte kanäl hän aber hytte nur no e glaini wirtschaftligi oder no e touristischi bedytig wills mittlerwyle e guets autibahnnetz git schliesslig isch d zyt vo de kanalbaute au meischtens vor em joorhundert gsi en kanal wo fyr grossi schiff geeignet isch und au e wirtschaftligi bedytig het isch dr rhy main donau kanal mit däm ehnder jyngere kanal isches meeglig per schiff quer durch europa vor nordsee bis zem schwarze meer zfahre witeri grossi kanäl hets vor allem am unterlauf nur no mit ehnder glaine schiff ka me dr rhy marne kanal befahre wo mit zwei kanaltunnel über zwei wasserscheidene ewäg strassburi über mosel und marne mit dr seine bi paris verbindet ebefalls nur no touristischi bedytig het dr rhy rhone kanal ganz alemannisch wär das dr rhy rotte kanal aber das seit niemer wo zwysche basel und mülhuse vom rhysitekanal abzwigt und über d rhone e diräkti verbindig zwische dr nordsee und em mittelmeer härstellt über dr rhy füehre wyt über hundert bruggene alli bruggene und stääg über dr alperhy und vorläufer nid mitzellt die meischte bruggene findet me am alperhy und sine vorläufer in der schwiiz je witer rhyabwärts me kunnt desto sältener wärde d bruggene was logisch isch will jo dr rhy au immer breiter wird die meischte bruggene a eim ort sind in de grossstedt wie basel duisburg düsseldorf köln bonn koblenz mainz manne ludwigshafe und karlsrue z finde uffgrund vo dr schwierigkeite bim bruggebau und vor allem in dytschland wägem zweite wältkrieg sin die meischte brugge übere rhy keine fuffzig joor alt vor allem am hochrhy und in der schwiiz leen sich no älteri brugge finde es paar bruggene sölle exemplarisch kurz es bizz necher vorgstellt wärde i der reihefolg stromabwärts näb de brugge übere rhy sin fährene au hytzetag no e wichtigi verbindig sigs us ehnder touristische gründ z b z basel oder aber will me schlicht kei brugge baue ka oder will so isch dr niderrhy stellewys ei kilometer breit und im mittelrhy isch es dermasse gebirigig dass en bruggebau e sehr uffwändigi und tyyri sach wärde wurd die meischte fährene sin reini personefährene es gitt aber au no einigi autifährene hauptsächlig am mittel und niderrhy scho zu zyte vo de reemer isch dr rhy e bedytendi wasser und handelsstrooss gsi bis zer erfindig vo de dampfschiff het me d gieter joorhundertilang uff em niederrhy mit flachkiilige segelschiff befeerderet z köln het me si denn uf glaineri laschtkähn umglade wo denne mit seili vo resser oder vo menschehand em ufer nooch zooge worde sin däm het me ybrigens treidle gseit und i der schwiiz recke un dr fuesswääg em ufer noo isch dr treidelpfad oder ebe dr reckwääg gsi bevor me dr rhy aber nid durch grossi bauligi massnahme bändigt und vertieft het isch s treidle z bärg nid immer eifach gsi mängisch het me schwiirigi stelle au miesse über s land umgoh gärn vermide het me au zollbarriere wo vo lokale territorialherre baut worde si hytte isch dr rhy für massegieter und containerschiff vilmol dr bevorzugti wil billigschti transportwäg d gsetzgäbig iber d rhyschiffahrt isch in allne rhyaliigerstaate verainheitligt worde und iberall gälte die gliiche regle nid aber in öschtriich und liechtestei aber die liige au nur am alperhy wo nid schiffbar isch dr rhy isch ab dr myndig bis noch birsfälde bi basel durchgehend fyr grossi transportschiff schiffbar me muess aber dur e paar schleusene fahre am oberrhy sin nur teilstück wie zem bischpill vo birsfälde uf rhyfälde mit mittelgrosse kursschiff befahrbar durch stromschnällene kraftwärk ohni schleusene und sehr tiefi bruggene isch aber au fyr glaini böötli dr wäg vo basel bis zem bodesee mehrfach versperrt vor allem am rhyfall z schaffhuuse am rhy lit mit dr rhynische megalopole dr bevölkerigsschwerpunkt vu europa dr rhy isch dr wichtigst schiffahrtswäg im zentrale europäische wirtschaftsruum in sinem izugsgebit läbe iber millione lüt em rhy nooch füehre vili vu dr wichtigste europäische isebahnlinie un autobahne und es liige in sinem umkreis wichtigi fluughäfe wie frankfurt amsterdam euroairport basel mülhuuse und züri chloote dr rhy isch eine vu dr standort vu dr chemische un pharmazeutische industri wo weltwitt am bedütendste isch d rüüm basel manne ludwigshafe rhein main un köln leverkuse sin wichtigi standort vu sällene branche au vili verarbeitendi induschtrie sin am rhy gläge und nutze ihn als billige massetransportwäg zem die benötigte rohstoff anezschippere so vor allem fyr d kohle und teerfarbeindustrie d petrochemii d kunststoffinduschtrii d ölraffinerii und d chlorchemii witteri wirtschaftsfaktore sin dr turismus vor allem am mittelrhy und d räbbärg a de hügel näbem fluss s dytsche bundesamt fyr umwält seit dass d belaschtig vom rhy mit schadstoff sit ständig zrugg goht das het vor allem zwai gründ mittlerwyle tuet me em ganze rhylauf nooch s dräckwasser systematisch in kläralage putze und zum zweite leitet d industrii au immer weniger dräck chemikalie schwermetall und so zyg in rhy es gitt aber immer no rhyverschmutzer so zem bischpill im alemannische gebiet d kaligruebe im oberelsass wo dr grescht teil vo dene salz in rhy leite wo si nymm bruche kenne und das obwohl uff e klag vo amschterdam es gricht z strossburi si s hätte dytlig reduziere miesse trotz allne bemiehige transportiert dr rhy no immeer schwermetall chemikalie und peschtizid in d nordsee und isch dodrmit e gfoor fyrs trinkwasser vo de rhyaliger am erschte novämber isch in dr schwiizerhalle bi basel e lagerhalle vor sandoz hytte novartis abebrennt es isch vil gift frei gsetzt worde und me het d bevölkerig mit eme allgemeine sirenealarm miesse warne vil vo däm gift isch mit em löschwasser in rhy gflosse und die chemikalie hän e grosse teil vo dr flora und fauna im rhy zersteert es isch einigi joor gange bis sich dr rhy widr erholt gha het hytte läbe widr öppe vierzg fischarte im rhy gnu lizenz für freie dokumentation isch die ditsch bezoichnung fir die im orginal änglischschprochige gnu free documentation license vo dr gnu fdl gnu lizenze sind lizenze vum gnu projekt wo si zum ziil gsetzt hot frei verfüegbare versione vo software und andere werke gmiinsam z erschtelle d dokumentationslizenz isch drbi urschpringle gschaffe worre um die dokumente handbiecher etc weele zue dr software vom gnu projekt geschriebe worre sind unter a ähnliche lizenz z schtelle wie d software seal des hoißt a em goischt vo dr freien software bewegung konforme lizenz ou fir andere dokumente z kriege weele uf gliiche wiis die freie verfiegbarkoit und die bekanntgaab und ibertragung vo reachte fir a jede person garantiirt in dr wikipedia wird die lizenz fir alle inhalte aagwendet reachtsverbindlich isch drbi allad dr lueg ou open content urheberrecht copyright copyleft richard stallman eben moglen d abchürzig utc schtat für koordinierti wältzit und chunnt vom änglische usdruck universal time coordinated uf französisch heisst s temps universel coordonné d utc isch nid z verwächsle mit de gmt greenwich mean time ab und zue wird au s kürzel z für zulu aagwändet z b z d utc het dr vorteil dass si keini summer oder winterzyte kennt und sich dorum als standard eignet si berueht zudem uf de si sekunde und wird vo zit zu ziit a dut ex gmt aapassd si wird vor allem in technische bereich iigsetzt zum biispiil i dr fliegerei alli flugplän wärde intern also für flug und landebewilligunge etc in utc aagäh für s publikum wärde d zyte dr eifachkeit halber denn in lokalzyt umgrächnet d lokalzyt wird au in bezug zur utc aagäh z b herrscht in mitteleuropa im winter utc und im summer utc es wiiters biispiil isch d informatik deht wird d zyt ebefalls als basis bruucht wo ufgrund von ere denn d lokalzyt berechnet wird es gitt da na aazmerke dass in villne programm d utc mit de gmt verwechslet wird findt me drum zum biispiil imene e mail d aagab gesendet gmt isch eigentlich utc gmeint d wikipedia isch e enzyklopedii mid byydreeg wù jeede internet nutzer dèèrf ändere oder naimen anderschd cha verwände s woord wikipedia isch zämegsezd us em hawaiianische wort wikiwiki schnäl ùn em änglische encyclopedia enzyklopedii e wiki isch e website wù d benutzer d syde nid nùme chene lääse sùndern au diräkt im browser bearbaide dr èèrschd wù d idee ghaa hed s internet z bruuche go ne gmainsami enzyklopedii aazleege isch waarschyyns dr rick gates gsii e internet pionier wù si am ogdoober in eme midlerwyyli gleschde byydraag in ere newsgroup im usenet zer diskussion gschdeld ghaa hed des projäkt wù ùnder em name interpedia häd sode laufe isch aber nie iber s blaanigsstadium uusechùù au d s projäkt gnupedia wù ane vùm richard stallman voorgschlaa wooren isch isch nid z schdand chùù im mèèrz hed dr internet ùndernäämer jimmy wales mid em larry sanger wù dèrd filosofii doktorand gsii isch iber d firma bomis e èèrschd projäkt vùn ere änglischschbroochige internet enzyklopedii aagfange d nupedia dr redaktionsprozäss vù dr nupedia isch änlig gsii wie dää vù bishäärige enzyklopedia dr sanger isch chefredaktèèr gsii autore hän sich miese bewäärbe ùn iiri artikle sin im e ùfwändige peer review briefd woore ändi aafang sin dr sanger ùn dr wales ùf s wiki syschtem ùfmèèrgsaam woore am jäner isch s wiki vù dr nupedia ùnder dr aigeschdändige adräs wikipedia com abruefbaar gsii was zyderhäär as d gebùùrdsschdùnd vù dr wikipedia gilded ali iber s internet archiv uurschbringli isch d wikipedia vùm sanger ùf dr nupedia as schbaasprojäkt fun project nääbe dr nupedia aagchinded woore dùr iire ùfig prinzip hed sich d wikipedia aber eso schnäl endwigled as dr sanger ùn dr wales sälber iberraschd gsii sin as d nupedia in dr hindergrùnd drängd ùn im sebdämber ganz abgschalde woore isch am mèèrz hed dr jimmy wales in dr wikipedia mailinglischt aagchinded as anderi schbroochversione sole yygriichded wääre zue dr èèrschde hän di dydsch di franzeesisch ùn di katalanisch wikipedia ghèèrd ändi hed s d wikipedia scho in schbrooche gee im februar hed sich d bomis endschiide as si nid lenger wän e chefredaktèèr bschäfdige ùn si hän dr verdraag mid em sanger gchinded är hed derno bal syyni midaarbed an dr nupedia ùn dr wikipedia ùfgee wel dr sanger im februar in ere mailinglischt iberlaid hed as vilichd bal wäärbig in dr wikipedia yybländed wird hed sich di spanisch wikipedia ùfgschbalde in zwai projäkt e hufe autore hän d enciclopedia libre universal en espaol nèi grinded wel si nid mid wäärbig yyverschdanded gsii sin go wyderi abschbaldige verhindere hed dr jimmy wales derno aagchinded as d wikipedia au wyder wäärbefrèi blybd d adräs vù dr website isch derno vù wikipedia com gändered woore ùf d top level domain org wù uusschlieslig fir nid kommerziälli organisatione voorgsää isch am juni hed dr wales d grindig vù dr gmainnizige wikimedia foundation aagchinded ùn hed dääre d namensräächd ibergee wù äär sälber ghaa hed zem dail au dr bomis midlerwyyli gid s d wikipedia in schbrooche schdand juli im sebdämber isch d zaal vù dr artikel iber ai million gschdiige zur zyd sin s iiber millione d alemannisch wikipedia hed aktuäll artikel di dydsch und di franzeesisch iber zwei millione di änglisch iber fünf millione schdand d wikipedia hed scho ne baar bryys gwùne ù a im mai e prix ars electronica un e webby award dr grimme online award ùn dr leadaward as webleader vùm joor derzue dr onlinestar in dr kategorii news hed d wikipedia dr quadriga bryys griegd dr jimmy wales hed dää am okgdoober in dr berliner komische oper endgeege gnùù s bryysgäld vù euro isch an d wikimedia deutschland gange wù dr elsässisch informatiker alexis dufrenoy als benutzer traroth im sebdämber bi dr wikimedia foundation aafrogd hed eb s au meegli wäär e wikipedia ùf elsässisch aazleege hed s zèèrschd e hizigi diskussion in dr wikipedia gmainschafd gee bruuchd s jez au no ne wikipedia in alne dialäkt èèrschd wu sich dr jimmy wales perseenlig derfiir uugschbroche ghaa hed isch dr wääg frèi gsii am novämber isch d elsässische wikipedia grinded woore wel noch aim joor in däre elsässische wikipedia no nid vyyl glofe isch isch si im sebdämber zue re wikipedia vù alne alemannische dialäkt uusgwyded woore d alemannisch wikipedia isch zyderhäär e projäkt fir ali inträssierte rùnd ùm dr boodesee i der düütschschwiiz und em rhy no bis i d gägend vo stroossburg ali wù alemannisch schwäze vù dydschland us dr schwyz vù eeschdryych us em liechteschtei em elsass oder sùnschd naimen in dr wäld chene hie in iire schbrooch bzw iirer mundart artikel schryybe verbesere oder au us dr hoochdydsche wikipedia in s alemannisch iberseze go di alemannische dialäkt ùfzwäärde ùn hälfe si au in dr regione usserhalb vù dr schwyz z erhalde zäntraali theeme i dr alemannische wikipedia sin d sprooche und d sproochwüsseschaft d dialäkt und d mundartkultur s schaffe vo mundartschriftsteller und süschtigi sache us em alemannische sproochruum als alemannisch bezeichnet mer dr dialäkt di sproch wu im südweschte vum ditsche sprochrüüm gschwätzt wird alemannisch wird vo uugfähr zäe millione mänsche gredet i de schwyz kennt mers als schwyzerdütsch z frankriich heissts elsässerditsch regional gits verschiidini eigebezeichnige wiä z b markgräflerisch kaiserstiählerisch baseldytsch züritüütsch bärndüütsch luschtenauerisch usw d sprochwisseschaft zellt au s schwäbisch zum alemannische s hütig alemannisch hät sich usem altalemannisch und em middelalemannisch entwiggelt dr namme alemannisch fir d sproch im südweschte vom ditsche sproochrüüm isch in dr neizit vum johann peter hebel iigfiährt wore in sinem buech allemannische gedichte schribt er d schriibig allemannisch mit zwei l het sich nit durgsetzt in dr sprochwisseschaft vum un johrhundert isch dr namme alemannisch ufgnoo worde un herrscht derte bis hütte vor mit däm namme konkurriärt erscht sitter neischter zit d bezeichnig westoberdeutsch dr namme alemannisch isch im oberbadische un z vorarlbärg in dr lit guet bekannt un wird viilmol bruucht im elsass in dr schwiz un im schwobeland aber nit friili het er aü derte in dr wisseschaftlige literatür e feschte blatz dr hebel un d sprochwisseschaft sin bi dr benännig alemannisch fir dr dialäkt im südweschte drvu üsgange ass dr hittig alemannisch sprochrüüm sich im norde weschte un oschte umgfähr mit em siidligsrüüm vu dr alamanne vum erschte johrdoisert noch chrischtus deckt sprochforscher wiä dr karl bohnenberger hän des bi ihrene sproochgeografische gliiderigsvorschleg zum deil begrindet im alperaüm sin aü im zweite johrdoisert no romanischi gebiät alemanisiärt wore zu dr geografische verbreitig vum alemannische lueg uf dr kart uf dr rächte sitte um es johrhundert hots s herzogtum schwaben und vil früener s herzogtum alamannia gäbbe heut isch de alemannische raum durch politische und geografische gegebeheite verrisse politische abgrenzunge gitts durch die nationalstaate frankreich mit em elsass schweiz mit sinnem deutschsprachige gebiet österreich mit em vorarlberg liechtenstein deutschland mit sinne bundesländer bayern mit bayerisch schwabe und bade wirttemberg geografisch gitts barriere durch schwarzwald bodesee und rhein so guet wiä alli iigeborene ditschschwizer un liächtastainer schwätze alemannisch wel do viilmol aü üsländer immigrante dr dialäkt anämme bilde d alemannischsprochige e iberwältigendi mehrheit in dr schwiz het s alemannisch aü ufs rätoromanisch gebiät üsgriffe derte sin praktisch alli zweisprochig oder si rede numme no ditsch aü z voradelbärg schwätzt e große deil vu dr bevelkerig alemannisch do wirke aber wiä im alemannische sprochgebiät z frankrich un z ditschland gegeläifigi faktore anne het e franzesischi volkszellig im elsass ergää ass ditsch kenne diä allermeischte drvu hän alemannisch oder im norde e fränkische dialäkt kenne anne hän in dr vor un grundschuele im oberelsass vu schiäler no elsässischs alemannisch kenne des sin im unterelsass sins no ca gsii in beede deil vum elsiss isch dr ruckgang in dr stedt bsunders dramatisch gsii un sitterhär no wittergange im oberbadische ischs alemannisch in dr stedtische balligsgebiät stark zruckgange des betrifft d balligsgebiät friiburg lerrach offeburg un anderi do isch d zahl vu dr alemannischsprächer gsunke glichzittig isch d dialäktkänntnis bim e deil vu däne lit zruckgange wu no dialäkt schwätze z briisach e stadt wu e starke zuezug gha het verkehrsginschtig un z vogtsburg abgläge landwirtschaftlig wennig zuezug hets anne unter dr niintklässler bis jährigi eso üsgsähne mit briisach isch in dr tabälle numme d kernstadt gmeint ohni d iigmeindete derfer diä zahle sin vum noth harald noch ere untersuechig unter schiäler ermittlet wore uf dr grundlag vu däre untersuechig het dr noth gschetzt ass im briisgaü anne ca vu dr bevelkerig alemannisch het kenne ungfähr hebe badischi umgangssproch iischliäßlig friiburger dialäkt kenne schwätze hebe numme hochditsch oder hochditschi umgangssproch gschwätzt usserhalb vùm gschlossene alemannische sproochruum git es no verschiidni sproochinsle wo vo alemannischsproochige usswandrer gründet worde sin zimli in de nööchi sin no die südwalser siidlige in norditalie wyter ewäg hets im rumänische banat ais ainzigs dorf ggee wo men hochalemannisch gredt het saderlach oder uf rumänisch zdreni die sidler sinn us em hotzewald un em fricktal cho wäge dr massenuswanderig vo de dütschsprochige us däm land stoht d mundart vo saderlach hüt vor em usstärbe usserdäm het es z schabo in bessarabien de hütige ukraine vùm joorhùndert bis zum zweite wältchrieg e schwyzer siidlig gee wo au en alemannische dialäkt gschwätzt worde isch au de stoot aber jetz chùrz vorem usstärbe üsserhalb vu ejropa wird no z tovar venezuela alemannisch gschwätzt z nordamerika hets friener durch usswanderig au alemannischi sproochinsle gee die glarnerdütschi sproochinsel z wisconsin isch no bis vor e paar joorzäänt läbig gsi e wyteri sproochinsel in de usa isch castroville wo vo elsässer gründet worde isch dezue werde alemannischi mùndarte vo verschiidne grùppe vo swiss amish in indiana gschwätzt so im adams county wo de dialäkt ùffem bärndütsche basiert ùn im allen county wonner ussem elsass chùnt alemannisch isch in dr dütschschwiiz und z liechtestei wit verbreitet und anerkannt es isch muetter und alltagssproch vo dr bevölkerig s alemannisch dört au schwyzerdütsch respektiv liachtastanerisch gnennt isch allgemeini umgangssproch hochdütsch wird vor allem in dr schuel gschwätzt und bi offizielle aglägeheite woby bi vilne behörde und au gricht im mündliche verkehr alemannisch verwändet wird im färnseh und radio sin sälber produzierti format mit usnahme vo einige nochrichtesändige au uff alemannisch alemannisch wird allerdings au in dr schwiiz praktisch nume gschwätzt und ehnder sälte uffgschriibe traditionell uffgschriibe wird dialäktliteratur dialäktlieder und värs z b d zeedel und d schnitzelbängg vor basler fasnacht in jüngerer zyt wird alemannisch vo dr jüngere generation au in sms und e mail bruucht und au in internetfore blogs facebook und twitter schrybe di jüngere wie om de schnabel gwachse isch es gitt fir selle neue art vu kommunikation jo konne starre regle meh d bsunderheit vu de alemannische wikipedia isch dass dett theme in em sachliche alemannisch gschriibe werret im elsass in badische un im schwobeland het s alemannisch bzw s schwäbisch wennig effenligi repräsentanz dr brüch vum alemannische in effentlige verastaltige un in dr mediä zum here un sähne isch sälte d sproch isch ufs gebiät vum brivatläbe zruckdrängt im badische teil vu bade wirttemberg pflege d mitgliider in de regionale gruppe vu de muettersproch gsellschaft d alemannische sprochvielfalt do drvu gits üsnahme d badisch zittig un d alsace hän alli wuch e alemannischi kolumne lueginsland un uf elsässisch im elsässische regionalfernseh kumme alli obe zeh menüte nochrichte uf elsässisch im swr kumme alli wuch sticker zwei spots mit je ca menüte alemannisch si sin aber hochditsch amoderiärt im elsass im badische un im schwobeland hets verschiidini alemannischi liädermacher un bands im elsass gits e starki dradition vu halbprofessionälle dialäkttheater im badische gits z friiburg d alemannisch bihni theateruffiährige vu laiegruppe wu zu verein ghere gits als emol an verschiidene ort im bildigswäse isch s alemannisch meischtens nit gärn gsähne s wird fir e hindernis ghalte bim hochditsch lehre un giltet as e brämsi fir beruefskarriäre im elsass sin in verschiidene ortschafte zweisprochigi stroßeschilder un oder ortsschilder durgsetzt wore mit franzesisch un elsässisch in allene deil vu dr alemannia gits e lebändigi mundartliteratur s alemannisch wiist e hüffe varietääten uf diä sin dr grund fir verschiidini versuech dr alemannisch sprochrüüm z unterdeile do drzue gits verschiidini griteriä de sproochgrenz zwische schwäbisch un bodeseealemannisch laift grad durch s allgai hindelông mit em ortsteil hinterstein hinderschtui isch de öschtlichschte teil vum allemannische sprochrum mer schwätzt alemannisch in oberstaufen oberstdorf fischen sonthofen hindelang burgberg missen mit nordalemannisch wird schwäbisch niider un mittelalemannisch zämmegfasst mit südalemannisch wird hochalemannisch un hegschtalemannisch zämmegfasst usserdem wird uabhängig vu de obige underschidige underdailt in d germanischt wolfgang kleiber het feschtgstellt ass s alemannisch sowohl lexikographisch als auch dialektgeographisch als das am besten erforschte sprachareal innerhalb der teutonia ka gälte in dr mittli vum johrhundert het mer afange alemannischi werter sammle sitter wird syschtematisch publizärt biispiilgäber sin do dr johann christoph von schmid schwäbisches wörterbuch ab un dr franz josph stadler versuch eines schweizerischen idiotikon ab gsii im johrhundert hän d vorarbeite fir diä erschte alemannische großwerterbiächer agfange firs schwäbisch un firs schwizerditsch werterbuech des schwizerisch idiotikon oder wörterbuch der schweizerdeutschen sprache erschiint sit un isch zum greschte regionalsprooch werterbuech vu allene germanische sproche wore näbe dr alemannische großwerterbiächer sin zahlrichi werterbiächer vo einzelne ortschafte oder gleine regione entstande eins vu dr erschte isch s aargauer wörterbuch in der lautform der leerauer mundart vum jakob hunziker gsii wu anne z aarau erschiine isch dr ersch alemannisch dialäktatlas isch dr sprachatlas der deutschen schweiz gsii wu anne vum heinrich baumgartner und em rudolf hotzenköcherle in agriff gnumme wore isch un wu anne agfange het mit erschiine sonigi wärk sin in dr zwischezit in allene alemannische großregione usgschaffet wore anne isch im karl weinhold si alemannische grammatik rüskumme wu eigentlig e hischtorischi grammatik isch sitter em letschte drittel vum johrhundert sin zahlrichi ortsgrammatike entstande wu dr schwärpunkt uf dr phonetik hän di erscht het dr jost winteler gschriibe moderni grammatike noch em typ vu schuelgrammatike gits sitter do isch as erschti im albert weber si zürichdeutsche grammatik erschiine scho vor em zweite wältgriäg isch im arthur baur si braktischi sprochlehr schwyzertüütsch rüskumme aan de universität konstanz im fachbreich sprochwisseschaft untersuechet se alemannisch als e sprochvariante und arbeitet anere grammatik vum alemannische aan de universität freiburg am deutsche seminar forschungsstell sprochvariatione in baden württemberg wird under em peter auer d veränderung vu de ussproch in de letschte hundert johr erforscht aan der universität züri schaffet me under der elvira glaser am sintaxatlas vo de dütsche schwyz sit träffe sech d fachlüüt vo dr alemannisch forschig regelmässig uff de arbetstääg für die alemannischi tieläktology zum sech über neui frooge und arbete usztuusche dr rudolf post langjährige leiter vu dr arbetsstell badisches wörterbuch het d frog ufgworfe eb alemannisch e sproch oder e dialäkt isch dr schribt ass d antwort uf diä frog drvu abhängt was mer unter sproch verstoht die politisch syte vu de abgrenzig dialekt sprach wird dytlich ime linguistewitz ime artikel vum max weinreich e sprach isch e dialekt mit ere armee un ere marine ass es im alemannische e hüffe variante git het dr blick drfir verstellt ass es gwissi grundlegendi gmeinsamkeite git d sprochwisseschaft het sich in dr regel uf d bsunderheite un unterschiid konzentriärt wenniger uf d gmeinsamkeite diä sin im wortschatz in dr phonetik un in dr grammatik z erkänne beträffe aber viilmol nit s ganz alemannisch sprochgebiät wit verbreiteti gmeinsamkeite sin s kurzverb d assimilation vu dr vorsilbe ge dr n abfall d umschriibig vum genitiv dr präteritumschwund d infinitiv partikel d relativpartikel un anderi groossrüümigi übersichte literatur zu chlynere rüüm findt mer i den äinzelnen artikel südbadisch alemannen alemannischer beispielsatz alemannische literatur enzyklopedi agr enkyklopaidea gibildut us enkklios chreisförmig und paidea lehr bildig isch ursprünglich die van ä hippias von elis im jh v chr giprägt bizeichnig fär d univerel bildig hittu värsteit mu unnär enzyklopedi än strukturiärti meglischt umfassundi darstellig va mänschlichum wissu innära fär du täglich gibrüch üsriächundu gnauigkeit mu unärscheidut universelli und fachspezifischi enzyklopedie d eruru diänunt fär d darstellig fa meglich villu wissunsgibiätu d nachgehndu bhandlund nur än igschränkte bireich dischi darfir abär vill gnauär und üsfärlichär där bigriff vannär enzyklopedi wird innär wissuschaft va dä enzyklopedi ärforscht än enzyklopedi müäss nid umbdingt äs naschlagwärch si enzyklopedie chenunt wissu in unnärschidlichu forme darstellu irusch gregscht merkmal gägunubär va aneru literaturgattige isch där universalitätsaspruch vor allum enzyklopädische naschlagiwärch mit ämu bigränztu fachumfang tüät mu ehnär als fachlexika oder sachwerterbüäch bizeichnu ds lexikon wird innär wissuschaft fa de lexikografie ärforscht ira ligut d lexikontheorie zugrund siäntu wärdunt öi wertärbiächär als lexikon bizeichnut wertärbiächär biihaltund und ärklerund einzelni lexikalischi iheite zum bispiel d einzelnu wertär vom wortschatz ärä sprach z bigirffswertärbüäch isch än zwischuform va ra enzyklopedi und ämu wertärbüäch es unnärsüächt du gibrüch va wrtär us ideu und odär sozialgschichtlichär sicht und isch därbi wissuschafltich aspruchsvollär als z sachwertärbüäch tübischi bispiel sind gschichtlichi grundbigriffa und z historisch wertärbüäch vannär philosophie ischliässlich audio und video datie albanie albanisch shqipria isch e staat i süedoschteuropa ufem balkan im norde grenzt albanie aa serbien montenegro un kosovo im oschte aa nordmazedonie un im süüde aa griecheland im weschte hät albanie e chüschte aa dr adria un em ionische meer d hauptstadt un gröschti stadt isch tirana albanie hät e bevölkrig vo juli dr bevölkrigzuewachs lit bi un vur bevölkrig sin unter johr d lebenserwartig isch johr männer fraue d analphabetismusrate isch männer fraue d chindersterblichkeit isch d bvölkrig vo albanie läbt zu ufem land allerdings sin mängi regione durch d landflucht i d hauptstadt scho praktisch entvölkert so isch tirana vo ywohner im johr uf wyt über aagwagse albanie hät d höggschti geburterate vo europa gha stoht jetz aber bim europäischi durchschnit vo chinder pro frau dodurch altert d albanischi bvökrig rasant was aber bisher durch d presenz vur junge generation nonit sichbar isch d mentalität vo viili lüt isch no vo dr ländlichi herchumft prägt allerdings stoht d landbvölkrig nüt i hohem aasehe un wird verächtlich als katonar vum land oder mallok us de berg bezeichnet über vur bvölkrig sin albaner do demit isch albanie s ethnisch homogenschte land ufem balkan d albaner teile sich i zwei ethnischi gruppe uf d gege im norde un d toske im süüde d zwei gruppe unterscheide sich durch verschiidni dialekt gegisch un toskisch un durch verschiidni chulturelli un gsellschaftlichi yflüss d toske sin stärker vo dr osmanische chultur beynflusst während d gege e archaischi stammesgsellschaft erhalte hän d gränz zwüsche de zwei gruppe isch dr fluss shkumbin im süüde gits e grössri minderheit vo grieche d gnaui aazahl isch umstritte leit aber warschynlich bi d albanischi regiirig goht vo us d griechischi hingege vo d reschtlichi verteile sich uf aromäne au im süüde vor allem z kora slawische mazedonier a dr gränz zur republik mazedonie insgsamt unter un roma bis uf d roma hän alli minderheite ihri eigni schuele d uni vo kora bietet griechischi fächer aa un mit de lokale behörde cha uf griechisch komuniziirt werre ethnischi albaner läbe usserdem im kosovo z serbie z montenegro un i de republik mazedonie usserdem läbe altygsesseni albanischi minderheite z italie arbresh albaner wo im jahrhundert vo de türke gflohe sin un z griecheland d albaner z griecheland hän sich früeher uf d amria albaner un d arvanite verteilt nochem zweite weltchrieg sin d überwigend muslimischi amria albaner nooch albanie umgsiidelt worre un viili grieche us albanie usgwandert d orthoxe arvanite hingege sehe sich als grieche hüt wohne no amria albaner i griecheland de flüchtling wird aber d ruckkehr verwehrt d arvanitischi bvölkrig leit zwüsche oder sogar d arvanite sin zwar sprochlich un kulturel albaner sehe sich selber aber als ethnischi grieche usserdem sin syt über e halbi million albaner nooch griecheland usgwandert un ca nooch italie usserdem wohnt e grossi zahl vo albaner i weschteuropa un i nordamerika s gält vo albanie isch dr lek di normännischi sprooch in dr normandi normaund ùff jersey nouormand ghört zue de langues d ol ùn wird z nordfrankrych in dr normandi ùn ùff de kanalinsle gschwätzt es gilt als e bedrooti sprooch ùn isch nùmme ùff de kanalinsle offiziell anerkannt in dr normandi isch es offiziell nit anerkannt es wird aber amene deil collèges ùff de halbinsel cotentin ùnterrichtet s normännisch het zum eine gmeinsamkeite mitem pikardische domaine normano picard im weschte ùn mitem gallo domaine de l ouest im süde s normännisch wird traditionell in dr normandi e region vo nordfrankrych ùn de kanalinsle wo zur britische chron ghöre gschwätzt im süde vo dr normandi ghört de dialäkt südlig vùnere isogloss wo ligne joret heisst eigetli scho nümm zum normännische ùn wird als normand méridional bezeichnet im oschte ghöre bstimmti gegende scho mee zum pikardische am sterchschte isch d sprooch no ùff dr kanalinsel jersey dr halbinsel cotentin ùn em pays de chaux aber au ùff jersey lait de aadeil vo sprecher vùm jèrriais nùmme bi ùffem cotentin sin sprecher wo jünger wie joor alt sin sälte d wytergab vo dr sprooch zue dr näggscht generation isch dört in de er ùn er joor abbroche s normännische isch deil vo zwei sognanti domäne vo de langues d oil des isch zum eine d domaine normano picard wo s normännisch ùn s pikardisch gäge süde abgränzt zum andre ghört s normännisch zue dr domaine d ouest wo s normännisch ùn s gallo gäge oschte abgränze in dr normandi sälber git es allerdings gegende wo usserhalb vo einere vo dänne domäne liige wyl d dialäktgränze natürli nit exakt de politische gränze folge als ùnterscheidigsmerchmool vo dr domaine normano picard gälte d ùnterscheidigsmerchmool vo der domaine d ouest sin s glychniss vom sämaa im dialäkt vo canteloup im val de saire halbinsel cotentin glaris frz glaris rät glaruna lat claruna isch e politischi gmei und de hauptort vom kantu glaris wäge de glarner gmeindreform hät di alt gmei glaris uf de jänner mit de gmeinde änneda netschtel und riädärä zu de nüüe gmeind glaris fusioniert glaris liit öppä idä mitti vom kantuu a dä linth und äm fuess vom rund meter höche vorderglärnisch dr höchschti punkt isch mit meter de bächischtogg ebäfalls ä teil vum glärnischmassiv vu dr gmeindsflächi ha sind prozent überbuut prozent wald prozent land und alpwirtschaftlich nutzbar prozent sind schtei fels und wasser dä gröscht see im kantu glaris dä chlüntelersee isch ebäfalls uf em gebiet vu dä gmei nachbersgmeindä sind glaris nord und glaris süd im kantuu glaris sowie im kantuu schwyz muotathal und innerthal z erschtmal wird de ort clarona im jahrhundert i dä läbesgschicht vo dä heilige felix und regula erwähnt bevor sich d lüüt im ändi vom jahrhundert frykauft händ hät glaris zum gröschtä teil zum chloschter säckinge kört hät di erschti landsgmei schtattgfundä ä inschtituziuu wos hütt nuch git und i dä reglä äm sunntig im mai schtattfindet zum hauptort vum linthtl isch glaris durä beschluss vu dr landsgmei vu wordä will det di einzig chilchä vum tal gschtandä isch vu bis isch dr schpeteri reformator ulrich zwingli pfaff gsi z glaris dr eerscht evangeelisch pfaarer z glaris isch de valentin tschudi gsi am juni isch z glaris nacheme umstrittne prozess d anna göldi enthaupted worde sie isch di letschti frau gsi wo mä z europa bschuldiget hät si sig e häx und us dem grund hiigrichtet worde isch wäred dä helvetik isch glaris dr hauptort vum kantuu linth gsi am mai sind bim ä brand grossi teili vom ort kebut gangä nu wänigi gebüü us dr ziit voräm brand sind erhaltä plibä gschnäll hät mä mit em wideruufbuu agfangä und das nach amerikanischem vorbild mit änerä schtadtplaanig im schachbrättmuschter d gmeind hät vor de fusiuu öppä iwohner gha hüt sinds über iwohner s wahrzeichä vu dä schtadt isch di nüüromanischi schtadtchilchä glaris us de er jaare vom zürcher architäkt ferdinand stadler d schwiz dt frz ital svizzera rät frp chuiche oder suisse lat helvetia offiziell schwizerischi eidgnosseschaft isch es land vo mitteleuropa de name schwiz chunnt vom urkanton schwyz drum wird i vilnen alemannische dialäkt de name vom land gliich usgsproche wie de name vo säbem kanton d schwiz liit zwüschem bodesee und em gämfersee s land goot vom alperhy und em inntal bis zum jura und vom hochrhy bis an südrand vo den alpe si chunt im norde a dütschland im oschte a liechtestei und öschtriich im süüde a italie und im weschte a frankriich de name schwizerischi eidgnosseschaft uff französisch confédération suisse uff iteliänisch confederazione svizzera isch der offizielli titel vo der schwiz as politischi einheit sit dr mediationsverfassig vo anne dä begriff chunnt eso zum erste mol in offizielle usländische dokumänt us der zit vom drissigjöhrige chrieg uf dütsch vor im johrhundert isch er gängig worde so het der jean de müller e buech mit em titel der geschichten schweizerischer eidgenossenschaft usegee am juli het dr neu schwizer senat d inschrift schweizerische eidgenossenschaft uf em sigel beschlosse dä name isch au vom schwizer staatebund übernoh worde und vom bundesstaat in der verfassig vo und bi der verfassigsrevision vo die abassti verfassig vo seit s volk und die schwiizerische kantön bilde die schwizerischi eidgenosseschaft schwizerischi eidgnosseschaft isch der name gsi vom schwizerischi eidgnosseschaft isch au der name vom modärne schwizer bundesstaat bis hüt si bundesverfassig isch am afang in kantonale volksabstimmige und uf landsgmeinde agnoh worde usser z frybùrg wo der gross root abgstimmt het am septämber hed d dagsatzig erkärt ass das s grundgsetz vo dr eidgnosseschaft siig s joor isch drum ss gründigsdatum vum jetzige land schwiz d schwiz isch starch vu irnä villä bärgä und ai vu dä zahlriichä seä prägt es hätt füüf geografischi rüüm wo au vum wätter här sehr underschidläch chöi si uff drissg prozänt vum land het s wald am meischte git s noodlebäum die schützet d bevölcherig i de bärgtääler vor lawine es git sogar es gsetz wo seit dassmä nid meh tarf houzä ausmä ämä angärä ort umä ä boum aapflanzet dür das gsetz u wägdä ökoflächine nimmt di gsammtwaudflächi im momänt zuä d landschaft wird dür d mönschä starch veränderet früächer si riisegi wäuder grodet wordä zum landwirtschaft betribä z chönnä hät mä das nid gmacht wär di ganzi schwiz ei zämähängend waud abgseh vom tessin hüt wärdä vorauem landwirtschaftsflächinä veränderet verbout um gnau z si aus richtwärt seitmä dass jedi sekundä ei quadratmeter land verbout wird näb de bärge u wäuder het d schwiz o viu seeä u flüss mi seit o das d schwiz ds wasserschloss vo europa sig das es so viu wasser het het d schwiz de bärge u gletscher z verdanke di gröschte seeä si di gröschte flüss vor schwiz si d schwiz isch politisch us kantön zämegsetzt me rächnet teils au mit will die beide basel appizäll und unterwalde sogenannti halbkantön sin das het aber usser im ständerot und im fall vom ständemehr ke witeri bedütig meh die kantön hän all e eigeni regierig es eiges parlamänt und eigeni gricht und sin lut dr bundesverfassig grundsätzlich souverän usser dört wo d kantön uf ihri rächt usdrücklich verzichdet und das in d bundesverfassig ufgnoh händ das heisst dass jede kanton eigentlich e eigene staat isch und alles für sich sälber reglet nu ebbe dört wo dr bund also die ganz schwiz öppis für alli greglet het sin d kantön bunde das isch hüt in relativ vilne wichtige beriich de fall trotzdäm hän d schwizer kantön no vil z säge die lischte vo de kantön unden entspricht dr offizielle reihefolg si goot uf d gschicht mit den alten acht bzw drizä ort zrugg lueg do drzue im artikel schwizer gschicht d näme vo de dütschsprochige hauptstedt sind im jewilige ortsdialäkt die vo de haupstedt us de latynische schwiz allgimäin schwyzerdütsch oder wenn kä söttigs wort me do isch in der originalsproch gschribe bemerkige d schwiz isch vum bundesamt für statistik in siibe regione iideilt worde i der umgangssprach wird d zentralschwiiz als innerschwiiz bezeichnet d region zwüsche bärn und züri seit me ou mittuland und dr französischsprächende teil vor schwiz isch under em name romandie wälschland oder weschtschwiiz bekannt d schwiz hed gmäss dr bundesverfassig kei hauptstadt sondern e sognennti bundesstadt und das isch bärn die gröschti stadt im land isch züri wo öppe iiwohner het züri isch dr wirtschaftlich mittelpunkt vo dr schwiz die zweitgrössti stadt mit iiwohner isch gämf wo dank de vile internationale organisatione wo dört ihre sitz hai internationaler vill bedüütet basel het im letzte halbe johrhundert fast e viertel vo siiner bevölkerig verlore und isch mit öppe iiwohner die drittgröschti stadt und s zentrum vo dr zweitgrösste agglomeration lausanne het öppe iiwohner d schwiz isch eis vo de riichschte länder uf de wält mit eme bruttoinlandsprodukt bip schwizer franke chf pro chopf es het au eini vo de höggschte läbenserwartige e durchschnitt vo johr für d manne und für d fraue who d religion het lang e grossi rolle gspiilt in dr schwiz und nid numme im positive sit dr zit vo de chrüzzüg het s immer wider judeverfolgige gee bis d jude schliesslig usser us zwei ortschafte im aargau us dr ganze schwiz verdriibe worde si sit dr helvetik hai si sich dank em druck vom revolutionäre frankriich wider döfe niiderloo aber volli bürgerrächt hai si erst mit dr revision vo dr bundesverfassig überchoo d usenandersetzig mit em islam het in dr schwiz erst gege s ändi vom johrhundert agfange wo muslimischi gastarbeiter und flüchtling hai afo in d schwiz cho zu dr xenophobii wo sich scho in dr behandlig vo de italiänische fremdarbeiter in de er und er johr zeigt het isch bi de muslimische migrante non es unverständnis und misdraue gegenüber ihrer religion drzue cho sit dr reformation im johrhundert hai d schwizer christe sälber immer wider brobiert d komflikt under sich militärisch z lööse d reformation het sich in de stedt vom middelland duuregsetzt währed die ehnder ländlige gebiet im süde drvo katholisch bliibe si bis in s johrhundert si die katholische ort dank ihrer militärische übermacht in dr eidgenosseschaft politisch füehrend bliibe denn het sich s blatt gwändet und im letschte schwizer bürgerchrieg em sonderbundschrieg het dr liberalismus de katholisch konservative kantön e neue bundesstaat ufzwunge wo die konfessionelle gegesätz no di noh verchliineret het d religione hai im johrhundert nid wenigi vo ihren aahänger verlore so si no mit e mehrheit vo de schwizer reformiert gsi währed d katholike vo dr bevölkerig usgmacht hai hützudag si öppe vo de lüüt i de schwiz römisch katholisch si evangelisch reformiert ohni zueghörigkeit moslem und jüdisch d schwyz het luut bùndesverfassig vier landes ùn amtssprooche dütsch mit eme aadeil vo öbe prozänt französisch mit prozänt italiänisch mit prozänt ùn rätoromanisch mit prozänt viersproochig isch aber nùmme de bùndestaat als institution di meischte kantön hen dergäge nùmme ei amtssprooch d kantön bärn frybùrg ùn wallis sin offiziell zweisproochig französisch dütsch ùn de kanton graubünda isch offiziell drüüsproochig dütsch rätoromanisch italiänisch au di meischte gmeie hen nùmme ei offizielli sprooch au wänn minderheite vo de andre sproochgrùppe dört läbe das isch eso gmäss em territorialitätsprinzip d sproochgränze sin mee oder weeniger stabil nùmme im bündnerland verschiebt sich d sproochgränz syt lengrem zuungùnschte vùm rätoromanische d sproochregioone sind bsunders wichtig für d politik vo de viile forme vo dr kultur ufhochdütsch kulturelle vielfalt uf französisch diversité culturelle minderheitesprooche wo territorial nit bùnde sin sin no s jenisch ùn s jiddisch dernäbe schwätze öbe prozänt vo de bevölcherig e sprooch wo nit zue de groosse landessprooche ghört d sprooche serbokroatisch albanisch portugiesisch spanisch änglisch ùn türkisch hen all wie mee sprecher wie d landessprooch rätoromanisch usserdäm bruuche öbe mänsche in de schwyz e gebärdesprooch je nooch region isch es d dütschschwyzer zäichesprooch die französischi oder au die italienischi gebärdesprooch ofiziell anerkannt isch d gebärdesprooch aber nùmme i de kantön züri ùn gämf mit ussnaam vo de romandie wird d sproochsituation in de schwyz als e diglossie bezeichnet es wird je nooch situation entweder d standardsprooch hochdütsch standarditaliänisch oder e schriftlichi form vùm rätoromanische oder d mùndart gschwätzt am komplizierteschte isch d situation bi de rätoromane wo fümf regionali mùndarte und schriftsprooche vom bünderromanische hen dezue no s überregional rumantsch grischun wo aber nit überall akzeptiert wird ùn usserdäm praktisch alli au dütsch chönne in de dütschschwyz werde im alldaag vo de schwyzer und schwyzerinne praktisch nùmme alemannischi mùndarte gschwätzt wo als schwyzerdütsch zämmegfasst werde ùn sich regional starch ùnterscheide e ussnaam isch d gmei samnaun im bündnerland wo en bairische dialäkt gschwätzt wird i dr wirtschaft und bi teil behörde sind s änglisch und s hochdütsch wichtegi umgangssprooche in de italienischsproochige schwyz schwätzt me lombardischi mùndarte wo aber weeniger starch verbreitet sin wie d mùndarte in de dütschschwyz luut volchszäälig schwätzt nùmme öbe en drittel vo de lüüt e lombardische dialäkt im gägesatz zue de andre sproochregione sin di ursprüngliche frankprovenzalischi mùndarte vo de welschschwyz s patois fasch ganz verschwùnde en entwigglig wo am aafang vùm joorhùndert agfange het in de ganze romandie schwätze luut de volchszäälig vo no zwüsche ei bis zwei prozänt jede daag patois am meischte patoisants finde sich im kanton wallis mit prozänt persone im joor em kanton frybùrg mit prozänt persone ùn em kanton jura mit prozänt persone in dänne gegende bsùnders im wallis ùn em greyerzerland spiilt de patois no e gwüssi roll au wenn di meischte sprecher über joor alt sin en sùnderfall isch evolène im wallis wo de patois no aa d chinder wytergee wird statt em patois schwätzt mer hüt i de weschtschwyz meischt s franais régional wo als schwyzer französisch bezeichnet wird im jura isch s alte patois e mundart vo der grafschäftler sprooch der schwyzer bundesroot het am dezämber wie vom öiroparoot empfohle pschlosse ass i der schwyz s frankoprovenzalisch ùn s franc comtois die regionali mundart im jura als minderheitesprooche anerchänt sind e gueti übersicht über d sproochen ùn dialäkt in dr schwyz findt mer im geograafische läxikon gschriibe vu dr doozmoolige korifääe vu däm gibiet em albert baachme em louis gauchat und em carlo salvioni d schwiz isch e schtaat wo als e föderalistisch organisierti direkti demokratii funkzioniert d schwiz het es parlamänt d bundesversammlig mit zwöi chammere dr nationalrot wo tuet s volk röpresentiere und dr ständerot wo tuet d kantön röpresentiere d nationalröt wärde vom volk i de kantön gwählt drbi chamme i de grössere kantön me lütt wähle als i de chlinnere im nationalrot sitze lüt är wird alli vier johr im proporz gwählt dass heisst dr stimmateil wo d parteie händ sött so genau wie möglich i d azahl sitz fliesse im ständerot git s abgordneti un i ihn sändet alli kantön zwöi ständeröt numme die sogenannte halbkantön sände eine d ständeröt wärde überall vom volk gwählt dass müesst aber nit e so si usser im jura proporz wärde d ständeröt überall im majorz gwählt dass heisst die kandidate wo im erste wahlgang s absolute mehr hei oder im zweite wahlgang am meischte stimme gmacht hei si gwählt lueg au d exekutive vor schwiz esch de bundesrat er werd vor vereinigte bundesversammlig gwählt das isch e versammlig vo allne national und ständeröt im bundesrot hets sibe lüt wo alli glichi rächt hei jede vo de sebe bondesröt het es departemänt onder sech ond esch för en bestemmte berych zueständig es git ke presidänt aber dr bundespresidänt wo staatsgescht empfoht und zu neujohr und am erste ougust rede het im momänt regierid disi bundesröt de walter thurnherr cvp ag isch am dezember als nochfolger vo de corina casanova cvp gr zum bundeskanzler vo de schwizerische eidgenosseschaft und somit zum vorsteher vo de schwizerische bundeskanzlei bk gwählt worde d politische parteie mit vertretern im bundesrat bundesratsparteie luute wie folgt svp fdp un sp stelle je zwei bundesrotsmitgliider cvp eis lueg au zauberformel ussepolitisch isch d schwiz e neutrals land si macht aber bi vile internationale organisazioone mit öppen i dr osze em europarat dr efta em un menschenrechtsrat dr esa und em cern und si isch bim vertraag vo schenge drby sid isch d schwiiz mitgliid vo der uno d bundesversamlig het am oktober d charta vo de veräinte nazioone agnoo und am septämber isch si noch ere volksabstimmig für d schwiiz gültig worde z gämf sind vil internazionali organisazioone dihäi wo für d ussepolitik vom land no meh müglechkeite ufftüend erschti menschlichi schpure uuf schwizer gebiet um ca vor christus z b bim hütig ort vättis sg nach vor christus nach der niderlag vo de helvetier gäg de cäsar wird s gebiet im weschte vo dr schwiz e römischi provinz mit dr hauptstadt aventicum avenches ligt zwüsche murte u yverdon witeri schtädt us derä zit vindonissa windisch im aargau augusta raurica kaiseraugst im aargau turicum züri anne vor chrischtus erobere d röömer in ere grosse militäroperazioon i de ganzen alpe au s land vo de räter mit em piet vom hütige bündnerland und dr oschtschwiiz nach iwanderig vo alemanne in die öschtlige gebiet wo me denn emol alemannisch schwätzt u burgunder im weschte wo die lokale bevölkerige spotlatiinische dialäkt übernäme nach s gebiet vo ungefähr der hütige dütschschwiiz het zum alemannische herzogdum ghört won en teil vom fränkische riich gsi isch d weschtschwiiz zu burgund schpöter ghört s ganze gebiet zum heilige römische riich dütscher nation nach dür bitritt eroberige und allianze wachst d eidgenosseschaft immer witer und nimmt allmählich d form von äme komplizierte politische gebild a äme staatebund wo sich us sit mehr oder weniger glichberechtigte ort verschiidne zuegwandte ort mit zweitklass recht und schwer uusplünderete untertanegebiet zämesetzt bekannt worde sii i dere ziit vor allem d chrieg gäge d habsburger wo us em gebiet vo dr hütige schwiz vertribe worde sii sowie d burgunderchrieg um d mitti vom johrhundert isch d induschtrialisierig voll i gang choo au erschti isebahne sii entschtande ricotta isch dr italienisch name für en frischkäs us schoof oder chuemilch er entstoht wenn mä früschi milch oder niidel in d molke duet das alles uf c ufwermt und zitronesüüri drzue git so dass es grinnt dr chees wird vorsichdig ooben abgschöpft für zum ricotta mache brucht mä süessmolke won übrig blibt wemm mä anderi chees härstellt in dr molke het s kei casein meh aber es git no anderi protein hauptsächlig albumin früsche ricotta wo nume us süessmolke gmacht wird isch mild süesslig und es het fast kei fett din noch dr häärstellig vom ricotta blibt non e grüeni flüssikäit übrig d suurmolke die cha as dierfueter witerverwärtet oder furtgheit wärde die grüenligi farb stammt hauptsächlig vom riboflavin dr ziger wo in de dütschsproochige alpeländer broduziert wird isch en äänligi cheessorte de schabziger isch e schwizer milchprodukt und e kulinarischi spezialitet wo us em glarnerland chunnt de schabziger wird nid wie dr ziger us schotte sondern us magermilch gmacht und mit em ziigerchruut eme speziellen orientalische klee trigonella caerulea gwürzt wies de name sait wird de schabziger nöd am stugg gässe sondern fiin gschabet grafflet oder verribe und zum byschpil öber teigware gschtreut grafflete schabziger mit angge vermischt git en feine brotuufstrych de anggezigger mä nimmt magermilch duet e milchsüürikultur dri erwellt sä bis si siedt und loot dr früsch chees in bütte mit löcher oder in seck wo mä stäi druf duet zum d flüssikäit uusebrässe vier bis zwölf wuche lang lo gääre wenn er rif isch wird er verriibe salz dri doo und denn laageret men en drei bis acht möönet im ene silo erst denn duet mä schabzigerchleebulver drzue und brässt dr schabziger in si tüpischi form noch bis dääg nimmt mä s zigerstöckli uuse und loot s bis möönet lang uf eme grüst lo dröchne dr black tiger z basel als urs baur isch dr erschti räpper gsi wo uf schwytzerdütsch baaseldytsch gräppt hed und zwoor uf murder by dialect vo p spöter hed er zäme mit em mc rony en album uffgno und hed d gruppe skeltigeron gründet zäme mit em skelt und em mc rony nochhär hed er sich wider uf sy solo karriere konzentriert sy solo cd solo gilt as ainy vo de beschte dütschschwytzer räp cd dr black tiger het d matur am gymnasium am münschderblatz gmacht und isch denn i d musigbranche iigstige spöter het er denn a de uni basel afange psychologii studiere dr black tiger organisert rap uustuuschprojekt zwüschet afrika und dr schwyz p us basel sin aini vo de erschte rap gruppe us dr alemannische schwytz murder by dialect vo p isch s erschti rap lied gsi mit rym uf schwytzerdütsch und zwor vom black tiger das lied isch uf em zwaite fresh stuff säämpler usekoo im isch ihr debü album overdose funk phonag erschine d teggscht sin zum dail uf baseldytsch und zum dail uf änglisch gsi ihri zwaiti cd jetzt funkt s aa emi isch zway joor schpöter usekoo mit teggscht uf schwytzerdütsch änglisch und sogar hochdütsch hän si ihr dritts album dr einzig wäg muve usebrocht noch ere kleine vrschnuufpause hän sy sich zruggmäldet mit dr ep pumpin daze d formation beschtooht zurzytt us em skelt vocals und em tron vocals beats scratches dr dani levy novämber z basel isch e schwizer regisseur schauspiiler und produzänt noch eme zweijöhrige vagabundenusflug in d staate isch är denn uf berlin won är zerscht in dr gruppe rote grütze mitgwirgt het aaschliessend isch är dail vom ensemble logo gsi bim schwizer färnsehpublikum isch dr dani levy im bekannt worde won er i de serii motel de chuchighilfe peperoni gspillt hät är isch mitgründer vo x filme creative pool wo scho ainigi erfolgrychi dütschi film good bye lenin lola rennt usebrocht hän är isch syt hauptsächlig in berlin dätig dört hät er zerscht mit dr draibuechautori und schauspiiler anja franke und spöter lengeri zyt mit dr schauspiilere maria schrader zämme gläbt in dr saison isch er wieder emol in basel dätig gsi mit eme stroossestügg namens freii sicht uff s mittelmeer dr dani levy läbt z berlin zämme mit siner frau de maskebildneri sabine lidl und de baide gmainsame chind stand dr samir juli z bagdad als samir jamal aldin isch e zürcher reschisör är isch als kind uf züri ko är gilt als erfinder vom wort secondo wo in der schwyz geboreni kinder vo ussländer bezaichnet in sym film babylon hed er bekannti secondos z wort ko lo drunter d basler räpperin luana und dr räpper mc carlos vo sens unik sy kurzfilm la eta knabino isch uf esperanto sy film forget baghdad isch e film über jude wo friener in dr komunistische partey vom irak gsi sin drunter dr autoor samir naqqash im härbscht isch am samir sin film snow white is kino cho de spielfilm handlet vomene flittli us richem hus wo in en rapper verguggt isch esperanto mit äigentlichem name lingvo internacia isch di internazionali schprach wo fom polnische augenarzt ludoviko lazaro zamenhof dur d publikazion fom erschte leerbuech in polnischer und churz drufabe in änglischer französischer und russischer schprach de mänschhäit forgschtellt worden isch de zamenhof schtammt us de ostpolnische stadt bialystock wo damals zum russische zareriich ghört het i dere stadt händ damals fier folksgruppe gläbt unter dene schrecklichi schpannige und hass gherrscht het de zamenhof het sich entschlosse öppis dagege z tue und e schprach z entwickle i dere sich alli mänsche unabhängig fo ihrer herkunft mitenand ferschtändige chönnd sis erschte schprachprojekt het de zamenhof mit sine schuelkamarade a sinere maturfiir forgschtellt sin vater aber wo angscht ghaa het dass en jüdische jüngling wäge söttige ideeä mit ferfolgige dur d behörde rächne muess het sim soon ferbotte sich wider mit söttige projekt z befasse und hät alli dokumänt fo dem erschte wältschprachenentwurf is füür grürrt so het de zamenhof in warschau und moskau medizin schtudiert und ischd augenarzt worde sin traum aber het er nöd fergässe zäme mit sinere zuekünftige frau klara silbernik und de finanzielle unterschtüzig fo sim schwigerfater het er unter em psoidonym d ro esperanto s erschti leerbuech fo de lingvo internacia publiziert esperanto bedüütet de wo hofft und hüt isch d schprach uf de ganze wält unter dem psoidonym fom dr zamenhof bekannt d esperanto grammatik isch follkomme regelmässig und kännt überhaupt e käi uusnaame me cha mit hilf fo fixe ändige fo wenige unferänderliche wortwurzle ganz en huufe noii wörter abläite drumm isch esperanto ganz äifach z erlerne da äs im esperanto en fil laatinischi wortschtämm git töönt d schpraach e bitz romanisch fo de schtruktur und de grammatik her het esperanto aber äigetli fil mee gmäinsamkäite mit ostasiatische schprache wie japanisch und koreanisch hüt im oktobär wird esperanto vo zwüschäd und millionä mänschä uf dä ganzä wält gschprochä wenn mär im google nach esperanto suächt dänn findät mär je nach suächziit zwüschäd und millionä träffär es git in esperanto inzwüschä fascht millionä internet siitä und esperanto isch im internet a är stell vo allnä sprachä vo dä wält kurdisch kurd kurd isch e sprooch wo in dr türkei im irak im iran z syrie z georgie und z armenie gschwätzt wird si isch mit em farsi nooch verwandt baidi schprooche ghöre zu de iranische sproochgruppe innerhalb vo de indoeuropäische sproochfamilie s kurdische isch i zaalriichi tielekt undertailt wo zum tail recht verschide töne d kurde hend kein eigne nationalstaat und eri sprooch werd i de verschidnige länder mee oder weniger starch underdruckt s noikurdische isch erst sitem uusgende jh gschribe wore bruucht werd debi e modifizierti form vo de arabische schrift selte aber au di latinisch schrift denebet sind no mittelalterlichi versli uf mittelkurdisch öberliferet d hiphop sub kultuur isch in de er joor entschtande dr in jamaika geboreni kool dj herc hed in dr bronx funk blatte ufgleggt und d breaks verlengered drzue hed er nach jamaikanischer art toastet schpöter hed me das rappe gnennt anderi wichtigi musikalischi yflüss sin vo lüt wi em dj hollywood ko d h disco djs schliesslig sin di erschte zwai rap bladde usekoo zersch king tim iii vo der funk gruppe fatback band zäme mit em rapper king tim iii und denn rappers delight vo dr sugarhill gang anderi wichtigi aschpäkt vom hiphop sin s djing breakdance grafitti vorleufer vom rap gits vili hüffig wird uf d griots vo weschtafrika verwise uf afroamerikanischi radio djs uf e reggae und vor allem d toasting technike au im rb isch scho vor grappt worde vor allem here comes the judge vom pigmeat markham isch rap avant la lettre bzw avant le disque in rainkultuur d last poets und dr jazz poeet gil scott heron wärend au hüffig erwäänt di erschte rap tracks hänn sich musikalisch noni vo funk und disco unterschide aber scho bald hed der hiphop aigeni musikalischi merkmool entwickelt zersch hed der grandmaster flash mixe und scratche uf blatte voorgfiert denn hed der afrika bambaataa zäme mit de broduzänte john robie und arthur baker dr electro funk erfunde dr electro funk isch au an dr weschtküschte und in miami seer populäär gsi in miami hed sich sogaar e neue stil entwickled dr miami bass wo sich in den er joor in detroit mit em techno zu ghetto tech verschmolze hed ab mitti er joor hänn hiphop broduzänte aagfange james brown blatte z sample dr yfluss vo funk blatte us de er joor hed sich immer mee verschterggt au an dr weschtküschte dr gangster rap dr erschti originäri stil vo dr weschtküschte hed sich zum melodiösere g funk gwandlet dank em dr dre au an dr oschtküschte isch dr hiphop lang us breakbeats und andere samples vor allem us funk blatte us de er joor zämegsetzt gsi ersch in de schpätere er joor hed sich unter yfluss vom hiphop us em süde vo den usa en elektronischere styl duregesetzt inhaltlig isch s im hiphop am aafang vor allem um parties gange aber scho frie sin au bolitischi täggscht wichtig worde zersch bim brother d und bim grandmaster flash zersch in sym beriemte stück the message hän denn public enemy hiphop musikalisch und täggschtlig erneuered radikali bolitigg und musig ändi er aafang er isch afrozentrismus seer en vogue gsi dr gangster rap schliesslig hed dr inhaltligi schwärpunggt wägg vo afrika und dr bolitigg verschobe unter em yfluss vom gangster rap und woorschynlig au uffgrund vo der allgemaine bolitische laag sin bolitischi inhalt unterdesse nümm so en vogue im hiphop afang er joor hed sich dr hiphop au in europa immer mee duregsetzt rapper und gruppe wi iam in franggrych articolo und dr frankie hi nrg in italie die fantastischen vier und advanced chemistry in dütschland und dr black tiger ekr ein könig regiert primitive lyrics und sens unik in dr schwytz hän aagfange in ire aigene sprooche z rappe verschideni elemänt si us de beide stile gflosse d bass drum und ds tempo isch vom house übernô während dr sprächgsang es dütlechs elemänt vom hip hop isch schafuuse isch d hauptstadt vom kanton schafuuse dr name isch ipa amtlig uf hochdütsch schaffhausen uf französisch schaffhouse und iteliänisch sciaffusa uf rätoromanisch schaffusa es isch die nördlichschti stadt vo de schwyz bekannt isch schafuuse für sini altstadt mit dä erker em chlooschter allerheilige und em munot e feschtig oben a dr schtadt wo au s wahrzeiche vo schafuuse isch und d rhyufer schafuuse di nördlichschti schtadt vo dr schwyz liggt am rhy südöschtlig vom rande de rhyfall wo chli witer une am rhy bi neuhuuse liit isch an vo de grööschte wasserfäll vo europa ghört aber nur rechtsufrig zum kanton schafuuse und linksufrig zum kanton züri schafuuse isch zum erschte mol gnennt worde im johr als scâfhusun sini gründer un die vom chloschter allerheilige sind d grafe vo nälleburg gsi quälle bundesamt für statistik de uusländeraateil isch bi gläge bi de nationalrootswaale het s da ergebnis gee cvp fdp sp svp sustigi gmeindspresident isch de peter neukomm stand dä greeschti firme vo schafuuse bi de volkszellig hend vo de iiwohner dütsch als hauptsproch aagee französisch und italienisch de hochalemannisch dialekt vo schafuuse ghört zue de nordoschtschwizer dialekt anke oder butter isch es striichfett won us milchfett bestaat das mer de anke als anke dörf verchaufe dörf de wasseratäil nöd z gross si wänn mer de nidel imene ankechübel lang schlaat gits gschlagne nidel wenn mer en no lenger schlaat dänn gits anke bim ankne schümet chliini täili uf die ghäisset anke g rützeli de färtigi anke hät mer früener imene ankehafe ufbewaart dä isch us stäiguet gsi und hät drum d chüeli besser zämeghebet au ooni chüelschrank es näbeprodukt vom anke isch d ankemilch buttermilch s isch nidel oni s milchfett i de industrielle läbesmittelproduktion wird anke i groosse zentrifuge nach em gliiche prinzip gmacht z tüütschland dörf nume paschterisierte nidel gna wärde i de hüttige ziit isch s gnau reguliert wien anke mues sii mindischtens milchfett nöd mee als wasserghalt en analyse vom anke zäiget das er us milchbestandtäil bestaat milchzucker laktose mineralstöff choleschterin protein fettlösliche vitamin und milchsüüri typisch isch das s im anke vil ölsüürene und churzchettigi gsettigti fettsüürene häd d brüedere grimm schriibed i irem bändige tüütsche wörterbuech übers wort anke es segi männlich und chömi vom althochtüütsche ancho und vom mittelhochtüütsche anke noch em etymologische werterbuech vum kluge goht des ancho uf s indogermanisch wort fir salbi schmiiri zruck verwandti vum wort anke sin zum biispiil s bretonisch amann amanenn anke s armenisch aucanem salbi oder ds änglisch ointment salbi dr anke isch um d wende vum zum johrhundert noch im ganze brisgau dr namme fer dr butter gsi des wort isch bi dr sprocherhebig zwische un aber fast iberall verschwunde gsi oder numme in dr äldere generation in gebruuch s männlich gschlecht vum anke het aber bim wort butter spure hinderlo wil es in dr region wo mer anke gsait het oder noch sait männlich isch der butter budder friili isch in viile s wort anke no in erinnerig des lit unter anderem am bekannte alemannische volksliäd in s mueters stibili wus drin heißt dü stecksch dr späck in sack un ich dr ank au i teile vo de schwyz häd ds wort anke en schwääre stand wil d molkereie ire anke uf tüütsch nöd als anken sondern als butter aaschriibe tüend säged die mäischte lüüt s hochtüütsch wort s wort anke bruucht em aber na öppe bi spezialitäte chäserei anke etc und vil händs na im passivwortschatz es git o schwiizer dialäkte wo ds wort anke alltäglecher plibe isch als ds wort butter bispilswiis im bärndütsch s git aber au di oschtschwiizerischa zum biispil no im appezällische und im rhintl und walsertüütscha gebiat wo ma em butter schmalz said das sött ma de aber ni mid schwi schmalz em gsottana fett verwägsla wiiteri imformatione zu de wort anke und schmalz findt men im schwiizerische idiotikon und im sprachatlas vo de tütsche schwiiz e andere ursprong hot s wort anke mo em schwäbischa sprochraum abfällig d gosch hd mund broucht wird meischd em zsammahang med am schdreid i hau dr oine en d anke nei des wort escht en anderi form vom wort äcke nacke gnick baseldytsch hit maischtens mit ü ssgschproche und dorum baseldütsch gschriibe uf hoochdytsch baseldeutsch isch dr dialäggt vo dr stadt basel und dr ängeren umgääbig dr dialäggt wo im baaselbiet und fascht glych im aargauische frickdaal gredt wird isch s baaselbieterdütsch äänlig aber nid glych wien im baaselbiet reedet men au im soledurnische schwarzbuebeland und im hit baselbieterische laufedaal all die dialäggt gheere zum nordweschtschwyzerdytsch im geegesatz zue den allermaischte andere dytschschwyzer dialäggt isch s dradizionell baaseldytsch niideralemannisch mit usnaam vo de diäläggt am rhy im kanton sanggalle z chur un wenige andere ort im bindner land sin die andere schwyzer dialäggt hooch oder heggschtalemannisch dypischi mergmool vom baseldytsch sinn unverschoobeni z b in de wort keenig könig kreis kenne aber au hyffig und dradizionellerwyys in weerter wie kind kueche konsonanteschwechig tag daag deenig vo vokaal in offene doonsilbe z b wird basel mit langem ssgschproche und nid wie uf zyyridytsch mit eme kurze a au seer karaggteristisch fir s baseldytsch isch d rundig vom eltere a zu haar hoor wi z b im schwedische und d entrundig öi ai ey ü i ö e üe ie wi z b im jiddisch hit reeden ebbe vo de baaslere und baasler s k in kind als ch ss au d lenis g wie in glai wird zur fortis k oder ch klai ooder chlai und basst sich dr uussprooch in dr umgääbig vo dr stadt aa d entrundig spiilt hit kai groossi rolle mee numme no grien statt grüen und friener statt früener sinn no stargg verbraitet aber s git au lyt wo sunscht stargg ssbräggt baseldytsch schwätze und drotzdämm grüen saage au s zäpfli r wird als wie weeniger als ch uusgsproche so sait me hitzedaag bilder wo s friener im traditionelle baseldytsch bild e ch ghaisse het em alldaags baseldytsch wo die veränderige duuregmacht het sait me drum baseldütsch statt baseldytsch zämmegnoo ka me saage dass s glassische baseldytsch wo friener vor allem vo der oberschicht gschwätzt worden isch und in verarmte vierdel wie dr rhygass ainewääg nie vorkoo isch nimm vo vyyle lyt gredt wird maischtens reede elteri lyt non esoo und die vom daig also di meebesseren altigsässene s baaseldytsch wird aber alewyyl an de drey scheenschte dääg dr baasler faasnacht no stargg pflägt und me ka s au im alldag braggdisch iiberaal in der stadt no aadräffe zem byschbiil uff menükaarte in dr wäärbig oder in zyttige in de schwyzer dialäggtfilm wo vor allem z ziiri broduziert worde sinn het s baaseldytsch lang zer markierig vo bösewichter dient das stereotyp ka me scho im eltschte no erhaltene dialäggtfilm jä soo us em johr gsee und s isch au im film die missbrauchten liebesbriefe dytlig au in de film wo im zug vo dr gaischtige landesverdaidigung entstande sinn wie dr landammann stauffacher vo wirds bruucht spööter au in dr gotthälf verfilmig uli der pächter und im film bäckerei zürrer wo in dr stadt ziiri spiilt iber doggumentaarfilm und em dani levy syym peperoni in der färnseeseryy motel uus den achtzger joor het sich der basler dialäggt filmisch kenne rehabilitiere dr kanton soledurn isch e kanton im nordweschte vor schwiiz uf hochdütsch heisst er solothurn uf französisch soleure uf italiänisch soletta un uf rätoromanisch soloturn soledurn lit im mittelland und im jura zwüsche em kanton bärn em baselbiet em aargou und em kanton jura usserdäm gränzt ou no s elsass a soledurn es git ke angere kanton wo so verzwigt isch wie dr kanton soledurn d verzwiigige gö bis dornach ir nöchi vo basel wit is bärnbiet ine und im oschte bis uf aarau d exklave kleilützel und mariastei gränze a frankriich elsass d exklave schteihof lit im kanton bärn d schprooch vom kanton soledurn isch s schwizrdütsche im kanton soledurn wärdä vrschidäni soledurner dialäktä gredt wo zum nordweschtschwizerdütsch ghöre d amtsschprooch degägä isch schriftdütsch dr kanton soledurn isch frücher fasch ganz katholisch gsi mit dr historische usnahm vum bezirk buächibärg wo ganz reformiert isch gsi und usserdäm sit uralte ziite dr evangelisch reformierte landeschile vom kanton bärn agschlosse isch wüu d lüt züglet si hets jetz ou i de bezirke soledurn läbere wasseramt olte und gösge zum teil ou im dorneck vüu reformierti wüu aui die bezirke gränze a gägende mit vüune reformierte immer no ganz katholisch isch numeno dr soledurner jura d kantonsverfassig wo jetz güut isch vo mit de änderige sit denn die gsetzgäbendi bhörde parlamänt isch dr kantonsrot mit mitglider bis mitglider är wird vum vouk uf vier johre gwäut wahlkreis sii d amteie bis zur wahl d bezirk s vouk het s rächt mit ere vouksabstimmig dr kantonsrot vorziitig abzwähle das isch aber no nie passiert d sitzverteilig vo und für verfassigsänderige bruchts zwingend e volksabstimmig für gsetz de wenn si vo wahlberächtigte oder füf iwohnergmeinde verlangt wird wahlberächtigti chöi usserdäm säuber e änderig vor verfassig oder eme gsetz vorschlo volksinitiative ob dä vorschlag sött igfüehrt wärde wird are vouksabstimmig entschiide wahlberechtigti chöi a kantonsrot e motion ireiche vouksmotion dr solothurner regierigsrot het füf mitglider wo vum vouch uf vier johr gwählt wärde s presidium ghört em landamme wo vor regierig jedes johr gwählt wird s vouk het s recht dr regierigsrot mit ere vouksabstimmig vorzitig z entloh ou dass isch aber no nie passiert aktuell legislaturperiode ougschte bis juli hets im regierigsrot die föif mitglider s oberste kantonale gricht isch s obergricht i de regione gits eerschtinschtanzlichi amts d jugend und d arbetsgricht i de gmeinde d friidensrichter d verwautigsgrichtsbarkeit wird dür s verwautigsgricht s versicherigsgricht d stürgricht und angeri speziaugricht usgüebt dür die verchehrsgünschtigi lag hei sich im ruum olte vil transport und logistikfirme agsiidlet ir region gränche gits härsteller vo weltwit bekannte uhremarke fiinmechanik und apperatebou s schwarzbuebeland im norde isch uf basel usgrichtet und dört gits es parr farmabetrib z dänike hets eis vo de gröschte schwiizer atomchraftwärch akw gösge a dr aare produziere vüu flusschraftwärch strom dr kantonsteil im norde vom jura s schwarzbuebeland isch dür e passwang pass mit em angere kantonsgebiet verbunde olte isch dr wichtigscht isebahnchnotepunkt vor schwiiz d chrüzig vo de schwiizer houptstrecke basel bärn lötschbärg basel luzärn gotthard züri biel neueburg gänf jurasüdfuesslinie und züri bärn gänf usserdäm isch im weschte vo olte s autobahnchrüz egerkinge wo sich d autobahne a züri bärn gänf und a basel luzärn gotthard verzweige dr kanton het kes eigentlichs zentrum was me a de iwohnerzahle vo de gröschte orte gseht im johr isch gränche mit me als iiwohner me als d kantonshauptstadt soledurn no uf em zweite platz gsi witeri grösseri ört si zuchu biberischt trimbach bauschthu önsige dornach bäuch und däredinge die bezirke wärde i föif amteie zämegfasst public enemy us long island new york ghöre zu de wichtigschte hiphop gruppe überhaupt mit irer inhaltlig und bolitisch radikale musig hänn si dr hiphop massgääblig erneuered di wichtigschte mitglider sin dr lead rapper chuck d dr flavor flav dr dj terminator x und dr professor griff unterdesse sin public enemy nümm seer populär immerhin hän si aber zäme mit em moby e anti kriegs track namens make love fuck war uffgnoo vom rolling stone magazine isch public enemy uf em platz uf dr liste vo de unstärblige greatest artists of all time iigreiht worde im johr si si in d music hall of fame vo long island ufgnoh worde dr arthur cohn februar z basel isch e filmproduzänt wo scho mehfach mit eme oscar uszeichnet worden isch si worschinlig wichtigsti produktion isch il giardino dei finzi contini regie vittorio de sica er hed au mehreri film vom brasilianische regisseur walter salles produziert är isch mit sine geschwüsterti in basel ufgwachse nachdäm är sini matur am ne basler gymnasium abgschlosse het u e baar jahr studiert het isch är ir schwiiz aus journalist tätig gsi es paar jahr lang het är d sändig echo der zeit vom radio beromünster moderiert i sine junge jahr het är sech sehr für e nahostkonflikt interessiert u är het sogar büecher drüber gschribe hüt läbt är in los angeles und basel und isch vater vo ching gangster rap isch e sub stil vom hiphop boogie down productions us dr bronx und vor allem dr schoolly d us philadelphia sin d vorleufer vom gangster rap dr ice t us los angeles hed s stück psk what does it mean vom schoolly d als grundlaag für si track n the morning gnoo nwa und dr eazy e hän als nöggschti boyz n the hood usebrocht wo uf n the morning basiert spöter isch d musik me soul und funk orientiert worde schliesslig hed dr dr dre ex nwa dr g funk kreiert wo seer noch bim p funk und im allgemaine am funk vo de er joor isch dr ice t februar z newark new jersey usa als tracy marrow isch e bekannte rapper und schauspiler är bezaichnet sich sälber als inventor of crime rhyme und si wichtigi rolle als pionier vom gangster rap isch unbeschtritte sit sim zwaite album power hed är immer wider au bolitischi täggscht gschribe är hed scho frie au als schauspiler gschafft zersch als rapper in de film breakin und breakin electric boogaloo schliesslig hed er in new jack city vom mario van peebles e hauptrolle übernoo wyteri rolle in film vom abel ferrara und andere hed zwor nid zum groosse erfolg als kino schauspieler gfiert derfür hed er sich au als tv schauspieler könne etabliere unter anderem in players und law and order är hed au e heavy metal band namens body count ir lied cop killer hed zum skandaal gfiert und dr ice t hed si blattevertraag bi warner brothers verlore dr ice t isch au mitglid vo de gruppe analog brothers und smg sy posse oder crew haisst rhyme syndicate vili ehemologi mitglider vom syndicate sin hüt bekannti rapper unter anderem d nikki d und dr everlast d luana au bekannt als chéjah bürgerlige name stephanie cea isch e basler rapperin und sängerin si isch aini vo de erschte rapperinne us dr schwiiz d luana rappt und singt normalerwys uf änglisch en usnaam sin iri stück uf em wake up sämpler en anti droge projäkt wo als initiantekonzärt vom jkf gsi isch iren erschte ufdritt hed si uf em erschte fresh stuff sampler gha da isch dr erschti schwytzer hiphop sampler gsi si hed unter anderem mit em mad professor zämegschafft und isch e mitglid vo der zulu nation noch irem langspil début hed si dr name chéjah aagnoo und e track single usebrocht i had a dream g o d rb mit rap und religiöser usrichtig ihri letschte ufnahme sin uf ihrem album freedom und die kame uf i groove com finde sowie au uf spotify im novämber kunnt e vinyl single use mit rap funk stück sie git jede fritig im musikpalast in basel gsangsstunde und isch im virtuelle schwizer hip hop museum verewigt d zulu nation isch e organisation wu dr afrika bambaata grindet het zum jungi mensche vor droge und gwalt z bewahre de new yorker dj afrika bambaataa isch schu als kind uf d idee kumme e zulu nation z grinde de aalass fir en isch de film zulu mit em michael caine gsi wu di afrikanisch zulu nation durich tapferkeit un zämmenhalt wie helde dargstellt worre sin des isch in de er johr noch ugwehnli gsi dass schwarzi as held zeigt werre bis in d er johr het sich de afrika bambaataa im umfeld vun de nation of islam un de street gang black spades ufghalte e todesfall vun nem freind bie me polizei iisatz het ne dezue brocht des z iberdenke un ebis bessres uf d bei z stelle gmeinsom mit weggfährte us denne gruppe het er zerscht the organisation grindet wu winig speter the universal zulu nation drus worre isch d zulu nation isch e musik sozialdienscht un kunscht organisation wu sich in de hauptsach im hip hop widmet d mitglider vun de zulu nation glaube on frejheit grächtigkeit wisse wiisheit un verständnis si betätige sich zum biispil as djs graffitikinschtler rapper breakdancer organisatore oder im vertriib vun ihri platte derzue wirke si on diskussionsveronstaltunge mit wu sich mit de ziil vum hip hop befasse so stihn si direkt mit derre kultur in verbindung de erfolg vum hip hop ab de er jôhr het bewirkt dass die organisation nodno ebefalls weltwit bekonnt worre isch so sin noch em zentrum in de new yorker bronx in verschidene länder zwiigstelle ufgamcht worre d chapter viil bekonnti hip hop persenligkeite sin dert mitgliider bekonnti mitgliider sin de ice t de afrika islam de la soul d queen latifah d jungle brothers de westbam un d cora e het de afrika bambaata de heidelberger rapper torch zum kinig vu de ditsche chapter vun de zulu nation krent dr afrika bambaata april z new york city als lance kahyan aasim isch en hiphop pionier und dr gründer vo der zulu nation si stück planet rock us em joor isch der erschti electro funk track gsi und hed der hiphop in e neui richtig brocht in medie wird zmeischt kevin donovan als sii ächte name aagää aber är het in verschidene interview gsait dass das e ander miglid vo sire früenere gang black spades gsi seig em afrika bambaataa sy name isch vo merere andere musiker entleent worde em afrika islam son of bambaataa em afrika baby bam vo de jungle brothers und em westbam dr afrika bambaataa hed unter anderem mit em james brown ub em yellowman und em johnny rotten zämegschafft zäme mit em italiänische broduzänte team de point hed är au hiphouse stügg uffgnoo mitte er joor het är sich mee in richtig hiphop entwiggled ändi er joor het är sich wider uf syni electro wurzle besinnt und schliesslig mit em westbam und em gary numan zämgeschafft dr azad novämber z sanandadsch iran als azad azadpour isch e kurdischstämmige dütsche rapper us frankfurt är isch e mitglid vo der unterdesse ufglööste gruppe asiatic warriors gsi spöter hed är mit em moses p und synere p posse zämegschafft hütt isch är bekannt als ain vo de beschte hardcore rapper us dütschland und verdailt gärn sytehib gege anderi rapper wi dr samy deluxe oder dr toni l inzwüsche hed de azad es eigets sublabel bi universal übercho bozz music det under vertrag sind di folgende künstler zeme mit de rapper chaker jeyz und sezai bildet de azad d crew warheit offesichtlich hend si im sinn i nöchster zit emol ires debüt album kopfschuss usezbringe dr kid frost mai als arturo molina jr au bekannt als frost us los angeles isch ain vo de bekanntischte chicano rapper zersch hed si etniziteet kai rolle gschpilt aber afang vo de er joor hed er als erschte aagfange spanischi wörter und chicano slang in syni rhymes yzflächte sini erschte maxi singles sin no electro funk gsi schpöter hed dr kid frost sich am gangster rap orientiert allerdings eender party orientiert und mit glägentlige latin yflüss thump records e blattefirma wo sich unter anderem uf old school rap chicano rap und freestyle spezialisiert hed hed zwai greatest hits blatte usegää und schliesslig e neui cd vom frost welcome to frost angeles unterdesse isch är vo low profile records gsignt worde syni nöischte cd sin uf old west erschine frieni maxi als kid frost als frost als og kid frost chicano rap isch rap vo chicanos d h amerikaner mit mexikanische wurzle dr erschti chicano rapper isch dr kid frost gsi cypress hill hän zwor nume ai mitglid wo unter anderem mexikanischi wurzle hed dr lead rapper b real si hän aber immer chicano slang benutzt und hän au anderi chicano rapper gförderet d delinquent habits und psycho realm au dr kubanisch amerikanischi rapper mellow man ace benutzt chicano slang tüpisch für dr chicano rap sin änglischi täkscht mit spanische wörter mängmol nennt me das spanglish es git aber au e baar rain spanischschproochigi chicano rap cds vo akwid darkroom familia und au vo cypress hill cypress hill sin a hiphop gruppa us los angeles wo gründt wora isch und bis wältwit eppa milliona alba vakoft hot wo eana erschte cd usaku isch hon journalischte eana musi als mischung us public enemy und beastie boys beschriba bi uns bekannt wora isch dia gruppa vor allem wegs eana engagement für d legalisierung vom cannabiskonsum zwoa vo de urschprünglige mitglider sin latinos dr b real louis freese mit mexikanische und kubanische wurzle und dr sen dog senen reyes mit kubanische wurzle brueder vom mellow man ace da dritte da dj muggs isch italoamerikaner da nama cypress hill kummt vom wohnort vo da gründungsmitglieder wo fasch alle in da cypress avenue in south gate ufgwachsa sin dia original bandmitglieder kummen us south gate kalifornien eana erscht uftritt hond se in südkalifornien vor nam publikum us latinos khet hond se an vatrag mit ruffhouse records untaschrieba und sin damit üba s label columbia records vatrieba wora scho eana erschtes album cypress hill wo ussaku isch hot a große fangemeinde gwunna obwohls weda mainstream noch chartorientiert gsi isch dia tracks vo deam album sin vor allem im collegeradio und von radiosendern im großstädt gschpielt wora und dia platta hot se insgesamt fasch milliona mol vakoft dj muggs hot dazwüscha tracks mit house of pain den beastie boys und funkdoobiest produziert s nächschte album iii temples of boom vo isch uf platz vo da us charts ku mit der hit single throw your set in the air cypress hill sampler und compilations dj muggs sen dog b real d beastie boys sin e hip hop trio us brooklyn new york gsii di drey boys sin dr mca adam yauch dr mike d michael diamond und dr ad rock adam horovitz gsii nach em tod vom adam yauch im mai hed sich d band ufglöst iri erschti lp isch in zämenarbet mit em rick rubin und z t run dmc entschtande das hed drzue gfiert das licensed to ill so vil heavy metal samples wi kai anderi rap lp zu däre zyt gha hed aagfange hän d beastie boys als punk gruppe dr rock yfluss isch also e ganz natürligi sach gsi uf irer zwaite lp paul s boutique broduziert gröschtedails vo de dust brothers hets zwoor weniger rock yflüss druf gha aber drfür gilt die lp allgemain als sampling gsamtkunschtwärk uf check your head hets live inschtrumänt druf und au wider me rock yflüss zu däre zyt hän au immer mee anderi bands aagfange rock und hiphop z vermische was letschtlig zum ene neue stil names rapcore gfiert hed au iri punk wurzle hän d beastie boys scho bald wider entdeckt sabotage heart attack man und uf hello nasty hän si sich sogar mit brasilianischer musig versuecht to the boroughs schliesslig isch wider wi paul s boutique e rains rap album dasmol zum erschte mol vo de beastie boys in aigeregie broduziert ufffallend isch der schtarke old school yfluss d comic cha me als mischig us romaan und bildender kunscht definiere es sind bildergschichte mit churze tegscht i de einzelne bildli als erschte comic gilt the yellow kid vom r f outcault zu de vorläufer vo de comics ghöred d bildergschichte vom wilhelm busch und em gänfer rodolphe toepffer am aafang sind die bildergschichte humorvoll gsi drum haissed si comics scho gly sind au anderi nöd humoristischi comics entschtande zum bischpil prince valiant uf düütsch prinz eisenherz vom hal foster d science fiction ser buck rogers und de erschti superhelde comic superman i de er jahr sind d comics schliesslich au als medium für erwachseni wichtiger worde mit de fumetti neri z italie de barbarella vom jean claude forest z frankrych und de underground comix i de usa de comic isch de gängig begriff för di sequenzielli kunscht im comic isch e folg vo bilder ufgreiht wo zäme en vorgang beschribe oder e gschicht verzelle i de regel sind d bildli zeichnet und werdet mit text komentiert und meischtens mit wörtlicher red vo de zeichnete figuure kombiniert i de comic kunscht öberlaped sich literatur und bildendi kunscht me cha s als e eigeni kunschtform aluege de begriff comic urschprüngli comix leitet sich vom englische omic strip komischi schtreife ab wil comix aber nöd zwangsläufig komisch si mönd git es de neutrali begriff sequenzielli kunscht de französisch literaturwissenschaftler francis lacassin het dezue d bezeichnig die nünt kunscht prägt im französische werd meischt de begriff bande dessinée zeichneti schtreife oder d abkürzig bd bruucht s rätoromanisch au bündnerromanisch oder eifach romanisch rm rumantsch oder rumauntsch isch e romanischi sprooch wo im kanton graubünde em sognannte romanischbünde rm il grischun romontsch gschwätzt wird es isch syt di vierti offizielli nationalsprooch vo de schwyz in de schwyzer volchzäälig vo isch es für mensche die sprooch gsi wo si am beschte hen chönne insgsamt hen öbe lüt aagee dass si in de familie oder im alldaag romanisch schwätze es isch demit mit öbe die amtssprooch vo de schwyz wo em wenigschte sprecher het im wytere sinn meint mer mit rätoromanisch au die romanische sprooche wo im nordoschte vo italie gschwätzt werde furlanisch un dolomiteladinisch sich aber dütlich vo de norditalienische dialäkt unterscheide es isch hüt no umstritte ob die sprooche e engi verwandtschaft mit em bündnerromanische hen questione ladina d eigebezeichnig vo de sprecher isch je nooch dialäkt romontsch im surselvische rumauntsch im putèr oder rumantsch im vallader un surmiran für d engadiner idiom putèr und vallader gits au d bezeichnig ladin im dütsche schwätzt mer allgemein vo romanisch oder rätoromanisch au in de schwyzer bundesverfassig schrybt mer vo rätoromanisch in de romanische sproochwüsseschaft werde die begriff au bruucht aber mangmool meint mer mit rätoromanisch au e sproochfamilie wo au no s furlanisch un dolomiteladinisch in italie dezueghöre d existenz vo dere sproochfamilie isch zwar umstritte einewäg wird vo linguischte viilmool de eidütig begriff bündnerromanisch bruucht historisch isch au d bezeichnig churwelsch bruucht worde in däm artikel wird d sprooch eifach als romanisch bezeichnet s bündnerromanisch ghört zu de romanische sprooche wo uff d umgangssprooch vum römische ryych s vulgärlatiin zruggön es ghört in dere sproochfamilie zue de galloromanische sprooche wie z b au s französisch s okzitanisch un di norditalienische dialäkt wie s lombardisch es zeichnet sich innerhalb vo dere sproochfamilie dur syni randlag uss wo sich z b dur archaisme zeigt un dur de kontakt mit em dütsche zeige duet sich d yyordnig als galloromanischi sprooch zum byspil dur d palatalisierig vo lat u zue lat muru muur engadinisch mür wie au französisch mur bzw surselvisch mir wichtigschti abgränzigsmerchmool zue de oberitalienische mundarte sin ob s bündnerromanisch mit de nit italienische romanische sprooche vo norditalie em furlanisch un em dolomiteladinisch e gmeinsami sproochgrupp bildet isch in de romanische sproochwüsseschaft bis hüt umstritte die frog wird als questione ladina bezeichnet so wird d bezeichnig rätoromanisch mangmool au bruucht zum die sprooche zämmezfasse ei position isch dass die sprooche e genetischi eiheit bilde sich also uss enere gmeinsame sprooch entwigglet hen wo deno mit de ussbreitig vum dütsche un italienische geographisch uffgspalte worde wär de befürwörter vo dere meinig sait mer ascolianer nooch em italienische romanist graziadio ascoli wo die these uffgstellt het die zweiti position meint dass d gmeinsamkeite zwüsche dene sprooche mit ihrer randlag innerhalb vo de romanische sprooche z erkläre sin wo dezue gfiert hät dass sproochlichi innovatione sich dört nit duregsetzt hen di norditalienischi dialäkt syge dergege für sproochlichi yflüss uss em süde offener gsi de befürworter vo dere meinig sait mer battistianer nooch em trentiner dialektolog carlo battisti brisant isch die froog vorallem worde wyl italienischi nationalischte d position vo de battistianer so verstande hen dass s bünderromanisch furlanisch un ladinisch kei eigeständigi sprooche wäre sundern deil vo de italienische dialäkt des hen italienischi irredentiste welle als rächtfertigung nee romanischbünde als deil vo italie z beaspruche einig isch mer sich über die froog bis hüt no nit uss ere soziolinguistische perspektiv aber isch d antwort irrelevant wyl d sprecher vo denne sprooche sich ganz klar nit als sprecher vum italienische identifiziere un e eiges sproochbewusstsy hen ursprüngli sin romanischi mundarte im ganze hütige kanton graubünde usser denne gegende wo sich italienischi dialäkt bildet hen un wyt über d kantonsgränze usse verbreitet gsi scho im joorhundert het aber d germanisierig vum romanische sproochbiet aagfange im joorhundert het sich deno e sproochgränz bildet wo bis zum aafang vum joorhundert stabil blibe isch de jean jaques furer bezeichnet die gegende wo um die zit romanischsproochig gsi sin als traditionells rätoromanischs sproochbiet tr dezue ghöre bi synrer definition alli ortschafte wo bi eine vo de vier erschte volchszäälige zwüsche un e romanischi mehrheit gha hen usserdäm zäält er fürstenau dezue des sin dertemool gmeie gsi die entspreche wäge fusione hütige gmeie in de gmeie samnaun sils im domleschg masein un urmein wo im joorhundert no zum tr ghört hen het d germanisierig scho friener yygsetzt un het es dört numme no e chlyni romanischi minderheit gee die sproochhistorischi definition vum furer findet sich in viile publikatione vum bundesamt für statistik wird s romanischi sproochbiet aber zum byspil allei dur d mehrheitsverhältniss definiert die entscheidig was s sproochbiet vum romanische isch het debi durchuss au e politischi dimension im joor hen no ortschafte e romanischi mehrheit gha un in wytre isch s romanisch no für mindeschtens d haupt oder umgangssprooch gsi insgsamt isch s romanisch nooch de volchszäälig vo im tr für persone d sprooch gsi wo si am beschte hen chönne des sin im verglyych hen im joor lüt ihri muettersprooch als romanisch aagee des sin vo de bevölcherig vum tr gsi de aadeil vo romanischsprecher isch aber regional arg verschide so isch es im inn un in de surselva no für bzw d umgangssprooch im hinterrhy aber numme für innerhalb vo denne bezirk gits deno wiider groossi unterschid hüt sin praktisch alli romanischsproochige zweisproochig eisproochigi romane wo es um no viili gee het git es hüt fascht nümm usser unter chinder im vorschuelalter d bärner romanischtin ricarda liver schrybt dezue de bernard cathomas de ehemooligi sekretär vo de lia rumantscha meint dezue die sproochlichi situation isch hüt e komplizierti meefachi diglossi wyl es im romanische sälber scho e funktionali verdeilig git zwüschem gsprochene ortsdialäkt em gschribene schriftidiom un inzwüsche zuesätzlich em rumantsch grischun un s dütsch au in zwoo varietäte em schwyzerdütsch un em hochdütsch bherscht wird im münstertal chunt no s tiroler bairisch als zweitsprooch dezue näbem dütsch schwätze viili romane deno wytri fremdsprooche wie änglisch italienisch oder französisch wo in de schuel glehrt werde usserhalb vum traditionelle romanische sproochbiet isch d sprooch au in de sognannte romanische diaspora im rescht vo graubünde un de schwyz verbreitet die gruppe wo usserhalb vo graubünde läbt macht öbe en drittel vo de lüt uss wo s romanisch als umgangssprooch bruuche un öbe vo denne wo romanisch als hauptsprooch die wo si am beschte chönne hen s romanisch wird in fümf dialäkt viilmool au als idiom bezeichnet yydeilt surselvisch rm sutselvisch rm sutsilvan surmeirisch rm surmiran oberengadinisch rm putèr un unterengadinisch rm vallader die idiom hen alli eigni schriftsprooche entwigglet zuesätzlich isch di gmeinsami standardsprooch rumantsch grischun bündner romanisch gschaffe worde e verständigung zwüsche de sprecher vo de idiom isch nit immer sofort mögli bi de idiom wie em engadinische un surselvische wo wyt ussenanderlönn uff anhieb meischt gar nit wäge däm schwätze viili romane deno lieber schwyzerdütsch mitenand au wenn es prinzipiell lycht fällt sich an e andres idiom z gwööne die sprecher vo de verschidene idiom identifiziere sich in de regel zerscht mit em heimetort un de dorfmundart deno mit de region un em idiom un deno als bündner oder schwyzer usserhalb vo intellektuele chreis isch e gmeinsami romanischi identität praktisch nit vorhande was sich aber inzwüsche bi de jüngre generatione ändre duet die idiom bilde e kontinuum gönn also inenand über ohni scharfi trennlinie am vitalschte vo de fümf idiom sin s surselvisch un s vallader wääred s putèr un s sutselvisch bsunders starch vum ruggang vum romanische betroffe sin im biet vum vallader hen bi de volchszäälig vo lüt s romanisch als umgangssprooch aagee vo de bevölcherig vo dere gegend im surselvische sin es lüt gsi putèr hen lüt gschwätzt un im biet vum sutselvische hen lüt s romanisch aagee dur des isch s dialektkontinuum inzwüsche dur s dütschi zerrisse gliidert werde die idiom mangmool in s surselvisch ganz im weschte un s engadinisch rm ladin mit em putèr un vallader ganz im oschte derzwüsche bildet s mittelbündnerisch rm grischun central mit em sutselvische un em surmeirische e übergangsbiet des isch d yydeilig wo zum byspil vum dicziunari rumantsch grischun vorgno wird je nooch däm het bsunders s surmeirisch aber mool mee gmeinsamkeite mit em surselvische un mool mit em engadinische eine vo de hauptunterschid isch dass es im engadinische di grundete vordervokal un in de schrift ü un ö git in de andre idiom sin die vokal zue un entrundet worde engadinisch mür surs mir muur un eng ögl sur egl aug usserdäm chunt d palatalisierig vo lat k un g im putèr un vallader am hüüfigschte vor in de sunschtige idiom chunt d palatalisierig entweder numme in betonte silbe oder gar nit vor so zum byspil engadinisch chasa surs casa huus näbe dänne merchmool unterscheide sich d idiom dur wytri luutlichi morphologischi un syntaktischi unterschid in däm absatz wird vorallem d struktur vum surselvische beschrybe wo in de linguistische literatur am beschte beschrybe isch wänn andri idiom bhandlet werde no wird s gsait s romanische wird mit em latiinische alphabet gschribe un s schriftbild isch in de regel sehr nooch aa de ussprooch d orthographi isch debi e mischig uss de romanische un dütsche schrybtradition wo mer z b am bruuch vo c statt k aber defür au tsch erkennt d buechstabe k y w un x chömme numme in lehnwörter vor d schrybig unterscheidet sich je nooch idiom lycht so wird de luut im surselvische mit tg gschribe im engadinische dergäge mit ch un im rumantsch grischun chunt e kompromisslösig vor bi de konsonante werde b d f j l m n ng p q t tsch un z wie im dütsche ussgsproche für di reschtliche buechstabe lueg in de tabelle unte d vokal werde in de regel au wie im dütsche ussgsproche a schlüssel i du ü ö u alles o je nooch dialäkt oder bai e je nooch dialäkt un wort hütte oder lyycht é birn un è paar d betonig isch meischt uff de vorletschte silbe oder uff de letschte in unbetonti silbe werde d vokal meischt zumene schwa d diphthong werde in de regel so ussgsproche wie si gschribe werde regional git s aber starchi abweichige im surselvische het s zum byspil d diphthong ai alperöösli au brot ei drüü eu lüt ia sibe ie chääs iu verchauft ua weller ue de un uo bueb un d triphthong iau abschid ieu ich uei des un uau wald de luut chunt numme im surmeirische am wortänd in wörter wie paung brot vor d ussprooch vum r isch je nooch dialäkt en zungespitze r oder en zäpfli r luut wo typisch für s romanisch sin sin d affrikat un inere enge transkription un wo für dütschsproochigi viilmool mit verweggslet werde es sin aber verschideni luut wie mer bi wörter wie cametg blitz vs cametsch schwiel gseet di stimmlosi plosiv p t c k sin nit behuucht un b d g sin vollständig stimmhaft im romanische git es e ussluutverhärtig so dass di stimmhafte plosiv un frikativ am änd vumene wort stimmlos wärde grev schwer bab vater d vokal un in de schrift un chömme numme im engadinische vor in de übrige dialäkt sin die vokal zue un entrundet worde un chömme höggschtens in dütschi lehnwörter vor de vokal z b cudisch buech isch im surselvische änder marginal un wird vo mangi sproochwüsseschaftler nit als e eiges phonem aagluegt d betonig isch meischt uff de letschte sunscht au uff de vorletschte silbe in nit betonti silbe wärde d vokal un zumene schwa abgschwächt z b in casa huus wo als oder ussgsproche wird im surselvische git s usserdäm d diphthong un d triphthong un die diphthong unterscheide sich aber je nooch dialäkt sehr starch bsunders usstande dien die verhärtete diphthong im surmeirische wo de zweit vokal imene fallende diphthong als ussgsproche wird strousch chuum für byspilswörter un audiouffnaame vo all denne luut lueg unter orthographi die beschrybig bhandlet vorallem s surselvisch bsunders s engadinisch wyycht zum deil arg devo ab si basiert vorallem uff de abhandlig vo de ricarda liver vo au d byspil stamme vo dört substantiv werde im romanische nit flektiert di grammatischi kategorie wird dur d wortstellig ussdruggt wie au sunscht die romanische sprooche het s bündnerromanisch zwei grammatischi gschlechter genera männlich un wyyblich es git bstimmti m il bzw igl vor vokal w la un nit bestimmti artikel m in w ina de plural wird im regelfall mit eme s suffix bildet bi männlichi substantiv git es defür aber mehreri ussnaame wo sich de stammvokal verändre duet e bsunderheit vum bündnerromanische isch de kollektivi plural adjektiv un partizipie d adjektiv werde nooch gschlächt un zaal flektiert wobi di wyybliche forme immer regelmässig sin derwyyl sich bi de männliche zum deil de vokal verändre duet bien sg buns pl guet im surselvische wird usserdäm zwüsche ere attributive un prädikative form vum adjektiv unterschide des aber numme im singular bi de personalpronomina git s im surselvische drei persone singular un plural im direkte objekt unterscheidet sich di un person singular mei un tei bzw mi un ti nooch de präposition a dai a mi tiu codisch gib mer dyn buech d reflexivi pronome werde mit se bildet wo ursprüngli numme di dritti person gsi isch d possesivpronima hen e pränominali un e prädikativi form wo aber numme in de männlichi form verschidi sin aber wyyblich sia casa syn ihr huus quella casa ei sia des huus isch syns ihrs bi de demonstrativa unterscheidet mer im surselvische drei forme quel tschel un lez a quel fidel jeu a tschel buc däm vertrau i sällem nit un ed il bab tgei vegn lez a dir un de vater was wird de säge s verbalsystem vum surselvische gliidret sich in synthetischi forme em präsens un imperfekt un verbalperiphrase perfekt plusquamperfekt futur passiv mit de modi indikativ konjunktiv konditional un imperativ di wichtigschte forme sin d syntax vum bündnerromanische isch bis hüt wenig erforscht in mehreri fäll wyycht s surselvisch uffällig vo de reschtliche romanische sprooche ab di normali satzstellig isch subjekt verb objekt in mehreri fäll tritt aber e inversion uff wo s verb aa de aafang stellt des glyycht de inversion im dütsche isch aber friener au in andri romanischi sprooche verbreitet gsi d verneinig wird im surselvische mit em partikel buc bildet des entspricht de verneinig im französische mit pas im engadinische findet sich usserdäm e form wo e direkts objekt mit de präposition a yygleitet wird hest vis a peider hesch de peter gsee die form isch sunscht au ussem spanische bekannt e systematischi beschrybig vum romanische wortschatz git es bis jetz nonit die arbete wo s git bschäftige sich in de regel mit ere historische beschrybig mit vor römischi wörter mit archaisme oder mit lehnwörter ussem dütsche gsammlet wird de wortschatz im dicziunari rumantsch grischun wo de wortschatz vo allene mundarte un ältri sproochstufe dokumentiert des wörterbuech wird syt vo de società retorumantscha ussegee zurzit isch de band in bearbeitig d sprooch vo de völcher wo vor de romanisierig z graubünde gschwätzt worde sin het sich usser in fluer un ortsname au in e paar wenigi wörter erhalte wo in de regel mit de alpine tier un pflanzewält geländemerchmool un alpwirtschaft zämmehänge dezue ghöre zum byspil camutsch gemse tschéss adler urlaun schneehuen grusaida alperöösli panaglia stosschüübel tegia hütte grep fels grava gröllhalde signun senn oder tschigrun ziger mit archaisme sin wörter ussem latiinische gmeint wo in de andre romanische sprooche nümm bruucht werde dezue ghört zum byspil d wörter baselgia chilch urar bäte oder scheiver fasnet wo in keinere andre romanische sprooch mee erhalte sin im surselvische isch s latiinische verb incipare als entscheiver aafange erhalte wo mer sunscht numme no im rumänische ncepe findet di andre romanische sprooche un au s engadinisch hen e verb wo uff cuminitiare zruggoot engadinisch cumanzar ital cominciare frz commencer e wytres byspil isch memia z viil vo latiinisch nimia wo sunscht numme ussem altprovenzalische bekannt isch e wytres merchmool wo de wortschatz vum bündnerromanische vo de übrige romanische sprooche abhebt isch de starchi yyfluss vum dütsche lueg dezue uff de abschnitt sproochkontakt s romanisch stoot scho syt joorhunderte im kontakt mit alemannische un tiroler mundarte wo spure im romanische hinterlo het im wortschatz finde sich wörter wo scho ganz frie uss em dütsche entlehnt worde sin e byspil defür isch s wort glieud lüt wo vo ahd liut chunt e wytres byspil isch s verb schaffe surselvisch scaffir engadinisch s chaffir wo vo germ skafjan chunt im surselvische finde sich als wytri byspil malegiar moole schenghegiar schenke oder schazegiar schätze bsunders im sursilvan sin wörter wie schon aber oder halt deil vum alldagswortschatz für viili germanisme finde sich au ableitige devo so gits näbem wort buob bueb un pur buur au buoba maidli un pura büürin oder verchlynerigsforme wie buobet puret oder puranchel ussem adjektiv flissi fliisig isch flissiadad fliis bildet worde s wort für buur isch im vallader in de bairische form paur überno worde im übrige romanische aber in de alemannische form als pur usser im wortschatz loot sich de dütsch yfluss au in grammatischi konstruktione noochwyse wo mangmool em dütsche muschter folge so isch s bündnerromanisch di einzig romanischi sprooch wo d indirekti rede mit konjunktiv bildet e byspil defür isch de satz el di ch el seigi malsauns er sait dass er chrank syg uff surselvisch d ricarda liver vermuetet dass des en yfluss uss em dütsche isch bsunders im surselvische werde neui verbe viilmool eifach ussem dütsche übersetzt lehnübersetzig e byspil defür isch s verb mirar suenter wo e direkti übersetzige vum dütsche noochluege isch oder far cun für mitmache de yyfluss vum romanische uff s dütsche isch weniger erforscht näbe ortsname im ganze ehemoolige rätoromanische biet sin numme wenigi wörter in s allgemeini alemannisch un dütsch yygflosse dezue ghöre zum byspil gletscher oder murmeli vo rm murmunt oder kulinarischi bsunderheite wie maluns oder capuns de grund dass romanischi lehnwörter im dütsche sältener sin wie umgcheert lait wohl in de grössi vum dütsche sproochruum wo so wörter änder wiider zruggdrängt het im bündnerdütsch isch de yyfluss stercher im luutliche wird mangmool vermuetet dass d ussprooch vo khind un bahe statt chind un bache uff s romanisch zruggoot des isch aber umstritte es isch au en yyfluss vum seealemannisch mögli im morphosyntaktische wird de bruuch vo kho als hilfsverb in sätz wie leg di warm a sunscht khunscht krank mangmool uff s romanisch zruggfiert s glych gilt für s fääle vunere unterscheidig zwüsche akkusativ un dativ in bstimmti bündner mundarte oder d satzstellig in sätz wie i tet froge jemand wu waiss usserdäm hen wörter wo im dütsche sunscht e neutrals gschlächt hen mangmool e männlichs gschlächt der brot oder der gäld im wortschatz finde sich usserdäm wörter wie schaffa vo rm scaffa chuchichänschterli spus spüslig un spusa bräutigam un bruut oder banitsch chare für de mischt un ponz gfäss uss holz in gegende wo s romanisch no gschwätzt wird oder ersch vor churzem verschwunde isch finde sich natürli mee wörter wyl bsunders syt em spööte joorhundert all mee neui gegeständ un so au neui wörter uffcho sin hen sproochschützer welle neui romanischi wörter bilde demit nit luuter dütschi wörter überno werde d verbreitig vo so neologisme in d alldaagssprooch isch aber nit immer erfolgrych derwyyl wörter wie la viafer für d yysebaan bzw il tren statt friener il zug il runal für de skilift oder il ballapei für de fuessball sich yybürgeret hen hen sich für viili andri sache di dütsche wörter duregsetzt la schlagbohrmaschina il schalter il hebel oder au far il fahren für d di praktischi fahrpriefig mache die germanisme werde vo viile sproochschützer un purischte viilmool als bedrohig vum romanische wahrgno die meinig het bis in d zit noochem zweite wältchrieg vorgherscht sproochkontakt un fremdwörter sin fascht numme negativ bewertet worde un als verschmutzig un korruption vum reine romanisch aagluegt worde bzw als e chrankheit wo s romanisch infiziere dät andri dergege wyse druff hi dass so phänomen völlig normal syge un e sprooch wo kei fremdi element enthält e illusion wär un au als berycherig vo de sprooch aagluegt werde chönnte zue verträter vo derre position ghöre zum byspil de bernard cathomas un de iso camartin bsunders für autore uss de surselva ghöre germanisme zum moderne romanisch dezue im buech sez ner vum arno camenisch wo vumene sommer uff de alp handlet findet sich zum byspil de satz in däm satz sin d germanisme brüchic un zuamuatic normali wörter in de alltagssprooch vo de älpler s bündnerromanisch goot uff s latiin zrugg wo wääred de römerzit vo soldate händler un beamte in s land brocht worde isch devor isch dört vorallem keltisch un rätisch gsproche worde s rätisch isch aber schynts numme im unterengadin verbreitet gsi spure vo denne sprooche finde sich vorallem in de topographi fluer un ortsname un in ganz chlynem raame au im wortschatz für byspil lueg uff de abschnitt wortschaftz wyl mer über s keltisch numme ganz wenig un über s rätisch fascht gar nyt weiss werde die spure meischt eifach als vorrömisch bezeichnet un keinere gnaue sprooch zuegordnet en grossdeil vo de ortsnäme wie zum byspil tschlin scuol savognin glion breil brigels brienz brinzauls purtenza oder trun stamme uss ere vorrömische sprooch erobret worde isch s hütigi graubünde vo de römer im joor vor chrischtus bim grosse alpechrieg under em chaiser augustus es isch nit klar wie schnäll s hütigi graubünde deno romanisiert worde isch wääred mangi forscher meine d gegend syg schnäll romanisiert worde meine andri d romanisierig syg ersch im oder joorhundet abgschlosse gsi wo romanisierti kelte ussem norde vor de germaneyfäll gflohe sin uff jede fall isch im joorhundert wo rätie zum rych vo de oschtgote ghört het di ganz gegend romanisiert gsi öbe im joor hen d oschtgote d provinz raetia prima aa d franke abträtte für zweihundert joor isch s sognannti churrätie deno vo yyheimische romane verwaltet worde wo aber de letscht viktorid de bischof tello um gstorbe isch het de charl de gross en germanische groof als verwalter yygsetzt usserdäm isch s bischtum chur vum erzbischtum mailand aa s erzbischtum mainz übergange des het dezue gfiert dass sich rätie kulturell mee am norde orientiert het un vorallem dass d oberschicht jetz vo dütschsproochige gstellt worde isch dertemool het sich de romanisch sproochruum no viil wyter in de norde in di hütige kantön glarus un st galle ussdännt im nordweschte isch s romanisch bis zum walesee gange im nordoschte bis uff rüthi im st galler rhytal un im oschte sin deil vo vorarlberg romanischsproochig gsi arlbergromanisch noochwyse cha mer des vorallem durch romanischi orts un fluername wo au nooch de germanisierig erhalte blibe sin unterrätie isch e zitlang zweisproochig gsi un im joorhundert ganz dütschsproochig worde ab em joorhundert isch s st galler rhytal un d gegend um de walesee ganz dütschsproochig ussglööst worde isch des durch de sproochlichi yfluss vo de dütschsproochige oberschicht un vo de zuewandrer ussem norde de sproochweggsel isch debi en langsame graduelle prozess gsi s dütsch het sich vo eim regionale zentrum zum näggschte ussbreitet un weniger zentrali gegende übersprunge d ortschafte um die zentre ume sin lenger romanisch blibe un in denne kontaktzone het no lang e zweisproochigkeit gherscht usserdäm het sich s dütsch je nooch bevölcherigsschicht verschide schnäll duregsetzt ab öbe het usserdäm d walserkolonisation aagfange d walser hen in gegende wo nit oder numme dünn bewohnt gsi sin ihri siidlige gründet un so sin mehreri dütschsproochigi insle im romanische chernland entstande eso sin zum byspil ab em joorhundert davos s schanfigg un s prättigau dütschsproochig worde vo de ursprüngliche siidlige het sich s walserdütsch deno mangmool in romanischi biet ussbreitet zum byspil im schams oder z valendas in einzelni fäll sin walsersiidlige romanisiert worde so zum byspil im oberhalbstein oder medel un tujetsch im oberland bsunders langfrischtigi folge het d germanisierig vo chur gha z chur isch zwar d umgangssprooch no bis in s joorhundert romanisch gsi aber es isch scho lang devor kei romanischs kulturzentrum mee gsi wo d stadt deno fascht ganz abebrännt isch sin viili dütschsproochigi handwercher noochem wiideruffbau dört blybe was d mehrheitsverhältniss zugunschte vum dütsche verändret het in ere chronik vo schrybt de durich chiampell dass mer vor hundert joor z chur no romanisch gschwätzt het wo aber syt däm rasch vum dütsche verdrängt worde wär de verluscht vo chur für s romanetum isch luut de sylvia osswald grad zunere zit cho wo durch die verbreitung der buchdruckkunst das damalige churer stadt romanisch zur verbindlichen schriftsprache hätte avancieren können un so hen sich statt däm im joorhundert verschidni regionali schriftzentre bildet wo kei eiheit bildet hen de jachen curdin arquint meint dergege man spielt bei diesem gedankengang mit der wohl dem geist der romantik und des nationalismus zuzordnenden vermutung der romanische dialekt der hauptstadt hätte den anderen gegenüber die überhand gewonnen die idee ist verführerisch doch bleibt die frage ob die stolzen regionen nicht trotzdem ihre eigene schreibsprache hervorgebracht und gepflegt hätten der polyzentrismus ist von anfang an unverkennbar und wirksam im joorhundert het sich deno e sproochgränz bildet wo bis zum aafang vum joorhundert stabil blibe isch däm sproochbiet sait mer traditionells rätoromanischs sproochbiet vum bis joorhundert sin numme einzelni biet germanisiert worde dezue ghöre sils im domleschg masein urmein un samnaun im fall vo samnaun isch d germanisierig vo tirol uss gange so dass samnaun hüt de einzig ort in de schwyz isch wo e bairischi mundart gschwätzt wird de vinschgau z südtirol isch im joorhundert vollständig zum dütsche übergange wo s romanisch vo de gegereformation als protestantischi sprooch bekämpft worde isch bis in s joorhundert isch d schriftsprooch z graubünde numme latiinisch gsi spööter au dütsch schriftlichi spure vum romanische sin numme fragmentarisch erhalte so chunt in de sognannte würzburger federprobe wo im oder joorhundert warschynts z st galle enstande isch en vulgärlatiinische satz vor wo möglicherwys e friei form vum romanische isch de satz luutet diderros ne habe diege muscha als übersetzige sin diderros het kei zää mugge oder didderos het devo zää mugge vorgschlo worde warschynts isch demit gmeint dass de verfasser vo synrer tätigkeit als schryber kei grosse gwinn het e wytres züügniss isch e übersetzig vo ere predigt ussem joorhundert in eme eisidler codex wo zyle lang isch schliessli isch ussem joor e züügeussag über d weiderächt vum chloschter müstair erhalte in däm latiinische teggscht isch d züügeussag uff engadinerisch uffgschribe introekk in sum la vall de favergatscha et introekk eintt la vall da vafergatscha la e vcinn faitt una puntt chun dis punt alta e chun dis eintt feder vinayr übersetzig bis zoberscht in d vall favergatscha un bis ine in d val favergatscha dört wird e brugg baut wo mer punt alta sait un dört wo mer eintt feder vinayr dezue sait e rycheri romanischi schrifttradition fängt deno im joorhundert im engadin aa s erschti werch isch s epos chianzun dalla guerra dagl chiaste da müs wo enstande isch de verfasser isch de gian travers vo zuoz im oberengadin in däm epos beschrybt de travers de sognannte müsserchrieg zwüsche de bündner un eme gfolgsmaa vum herzog vo mailand de misserfolg vo ere bündner gsandschaft zum herzog vo mailand wonner sälber dezueghört het un ihri gfangeschaft dur de herrn vo musso bis zue ihrer freilassig nooch eme halbe joor es isch warschynts enstande wyl de gsandschaft in spotlieder vorgworfe worde isch si wäre aa ihrer gfangeschaft wäge unvorsichtigkeit sälber schuld gsi näbem chianzun da müs sin vum travers au mehreri romanischi übersetzige vo drame mit biblischem inhalt überliefret ussem joorhundert sin ussem engadin mehreri romanischi theaterstügg bekannt wo meischt en religiöse inhalt hen es sin aber au theaterstugg mit weltlichem inhalt bekannt wo zum byspil d histoargia dauart la mur dalg chiaualyr valentin et eaglantina vo eme deil devo isch de teggscht erhalte vo andri numme de titel wytri engadinischi schrifte ussem joorhundert stamme vum jurischt giachem bifrun vo samedan im oberengadin im joor het er syni bibelübersetzig l g nuof sainc testamaint da nos signer jesu christ drugge lo scho het er en katechismus un so öbis wie e fibel verfasst gha do drüber het dr zürcher filoloog jakob ulrich änds joorhundert gforschet au im joorhundert het de durich chiampel es buech mit romanische chilchelieder verfasst de cudesch da psalms wo erschiene isch die werch sin sproochlig sehr ussgfeilt un zeige en umfangryche romanische wortschatz vo de verfasser näbe de humanistische bildig im latiinische italienische un dütsche meint d ricarda liver dass au e romanischi vorliterarischi sproochtradition zue däm bytrage het andersch syg es nit z erkläre dass d schriftsprooch im engadin so schnäll het chönne enstoo so isch bekannt dass zum byspil d gerichtsverhandlige in de volchssprooche gfiert worde sin d protokoll aber uff latiinisch ghalte worde sin es het also warschynts e mündlichi tradition vo romanische rächts un chilcheterminus gee wo aber schriftlich nit erhalte isch im vorwort vo ihrene wercher thematisiere d autore viilmool d neuheit vo ere romanische schriftlichkeit si setze sich mit em vorurteil usenand dass mer di romanischi sprooch gar nit chönnt schrybe wyl si defür nit gschaffe syg im rhytal fängt d schrifttradition vum surselvische un sutselvische im joorhundert aa d schriftlichkeit het wie im engadin meischt en religiöse hintergrund wo vo de geischtige ussenandersetzige zwüsche de reformation un de gägereformation prägt isch so isch au di surselvisch schriftsprooch vo aafang aa in e protestantischi mit em schriftzentrum ilanz un e katholischi varietät mit em chloschter disentis als zentrum gspalte gsi s erschti druggti werch isch de curt mussameint dels principals punctgs della christianevla religiun e katechismus wo im joor erschiene isch de verfasser isch de reformiert daniel bonifaci wo im sutselvische dialäkt gschribe het scho in de zweite ufflag vo het er sich aber em surselvische aagnööcheret isch z basel ilg vr sulaz da pievel giuvan uff surselvisch erschiene es isch e sammlig vo religiöse unterweisige verfasser isch en engadiner de reformiert steffan gabriel en katholische katechismus de curt mussament isch bal druf im joor erschiene verfasser isch de italiener gion antoni calvenzano gsi di erschti übersetzig vum neue teschtament uff surselvisch isch deno im joor erschiene in ere version vum sohn vum steffan gabriel em luci gabriel di erschti kompleti bibelübersetzig uff surselvisch d bibla da cuera isch deno erschiine dr truker pieder moron het dorzmol verschideni romanischi büecher useprocht für di näggscht joorhundert het es z graubünde also vier romanischi schriftsprooche gee e katholischi varietät vum surselvische mit disentis als schriftzentrum s protestantisch surselvisch vo ilanz putèr im oberengadin un vallader im unterengadin die beide surselvische varietäte sin bis in s joorhundert au als churwelsch bezeichnet worde die engadinische als ladin un beidi sin zum deil als verschidene sprooche aagluegt worde z mittelbünde isch zum deil au surselvisch gschribe worde in de regel aber numme dütsch im surmeir het sich am aafang vum joorhundert mit em katechismus vo e schriftsprooch aafange bilde die schrybwyys isch aber vum surselvische beyflusst gsi ersch sin vum gion candreia orthographischi norme gschaffe worde wo bis d grundlag vo de schuelbiecher gsi sin isch die schrybig deno vum mena grisch un em giachen battaglia no emool reformiert worde isch schliessli en wörterbuech uff surmeirisch erschiene e sutselvischi schriftsprooch het sich dergege ersch wiider im joorhundert aafange entwiggle het mer aagfange de dialäkt vum schamsertal z verschrifte un isch vum italiener giuseppe gangale e gmeinsami schriftsprooch für s sutselvisch gschaffe worde wo alli sutselvischi dialäkt beruggsichtigt het derwyyl sin die beide varietäte vum surselvische nooch un nooch bis vereinigt worde graubünde het im joor e bevölcherig vo öbe ywohner gha vo denne hen öbe romanisch gschwätz wo usserdäm gschlosse in de romanische täler gläbt hen un wo viilmool au numme romanisch gschwätzt hen noochdäm d sproochgränz syt em joorhundert relativ stabil blibe isch het am aafang vum joorhundert d germanisierig wiider aagfange gründ für de ruggang vum romanische ab gits mehreri ei wichtige faktor isch de bytritt vo graubünde zur eidgnosseschaft im joor gsi dur de bytritt zur schwyz sin d romane in sterchere kontakt mit em rescht vo de schwyz groote wo s dütsch notwändig defür gsi isch usserdäm isch di hööcheri verwaltig vo de drei bünd immer dütschsproochig gsi im gägesatz zur lokalverwaltig wo in de regel in de lokalsprooch gsi isch wyl d zentralverwaltig immer stercher worde isch isch s dütschi all mee in de alldag vo de romane vordrunge e wytre faktor isch d usswandrig vo romane ussem romanischsproochige biet un spööter d zuewandrig vo dütschsproochige gsi un schliessli hen wirtschaftlichi verändrige dezue gfiert dass di romanischsproochige buuredörfer wo devor zum grööschte deil sälbschtversorger gsi sin all mee in sterchere usstuusch mit de dütschsproochige noochberschaft groote sin glychzitig isch des dur di verchehrstechnisch erschliessig vum kanton erlyychert worde dur all des isch es für d romane immer notwändiger gsi au dütsch z chönne d kenntniss vum dütsche isch debi nit als bedrohig empfunde worde sundern als wichtigi fähigkeit zum usstuusch usserhalb vo de eigne region de pater basilius veith vo disentis schrybt zum byspil im vorwort für e dütschlehrmittel vo d bevölcherig het wäge däm sogar besseri möglichkeite gforderet dütsch z lehre bi de yfierig vo de schuelpflicht ab hen viili gmeie bsunders z mittelbünde deno grad dütsch als unterrichtssprooch ygfiert e byspil isch ilanz wo im joor d schuelsprooch dütsch worde isch glychwool dass dertemool z ilanz no vorallem romanisch gschwätzt worde isch im schamsertal het öber wo in de schuel romanisch gschwätzt het bis zur joorhundertwendi sogar e busse übercho es het sogar stimme gee wo e ussterbe vum romanische begriesst hen bsunders unter de liberale die lüt hen s romanisch als hinderniss für d ökonomischi un geischtige entwigglig vo de romane aagluegt so schrybt de pfarrer heinrich bansi uss ardez im joor dass am meisten steht der sittlichen und ökonomischen verbesserung dieser gegenden die sprache des volkes das ladin entgegen die deutsche sprache lässt sich gewiss leicht ins engadin einführen sobald man das volk nur einmal von den daraus entspringenden grossen vortheilen überzeugt hätte es het aber au lüt gee wo en ökonomische wärt im romanische gsänne hen bsunders wyl d romane es lychter hätte andri romanischi sprooche z lehre im joor het zum byspil de pfarrer mattli conrad uss andeer d vor un noochdeil vum romanische uffzäält als hauptargumänt s romanisch z pflege meint er als antwort uff de bytrag het de redaktor allerdings gmeint nach dem zeugniß erfahrner und aufmerksamer sprachlehrer wird es dem romanisch geborenen zwar leicht jene sprachen zu verstehen und sich darin verständlich zu machen aber äußerst schwer sie richtig zu erlernen weil er eben wegen der ähnlichkeit seine bastard sprache so leicht hinein mengt überhaupt aber möchten die erwähnten erleichterungen von keinem gewicht seyn gegen die nachtheile die aus einer isolirten und ganz ungebildeten sprache erwachsen luut em mathias kundert isch die antwort e zeiche was d yystellig vo viilene dütschbündner zum romanisch gsi isch im joor schrybt de g a bühler dass de wohlstand vo de romanische täler druff zruggzfiere syg dass s romanisch de handel mit em süde ermögliche dät luut de renata coray isch des aber eini vo de wenige überlieferte üsserig uss dere zit wo em romanische au e wirtschaftlichi bedütig zuegstoot im spööte joorhundert isch graubünde usserdäm vercheerstechnisch besser erschlosse worde was zumene sterchere kontakt mit de dütschsproochige regione gfiert het schliessli het s uffcho vum tourismus d kenntniss vum dütsche in viili gegende zunere wirtschaftliche notwändigkeit gmacht so isch de ruggang vum romanische au dört am sterchschte wo de tourismus am friehschte ygsetzt het glychzitig isch d landwirtschaft e domäne wo s romanische traditionell verankert gsi isch weniger wichtig worde die faktore hen dezue gfiert dass z romanischbünde d mehrsproochigkeit e deil vum sproochalldag worde isch was in viile gegende deno zum verschwinde vum romanisch gfiert het au d sprecher vo verschidni romanischi idiom hen im joorhundert schynts viilmool dütsch mitenand gschwätzt als uffruef gäge die praxis isch s motto tanter romanschs be romansch unter romane numme romanisch entstande wo uff de peider lansel zruggoot de mathias kundert meint dass es zwar nie ke geziilts konzept zur germanisierig vo romanischbünde gee het dass sich aber bsunders dütschsproochigi chreis durchaus eine germanisierung des ganzen kantons wünschten sie hüteten sich jedoch in der regel diesbezüglich drastische massnahmen zu ergreifen bsunders im biet vum sutselvische am hinterrhy hen au di meischte romane sälber de pfleg vum romanische kei wärt bygmesse un es als hinderniss für de erwerb vum dütsche gsee ab de mitti vum joorhundert het aber au e ruggbesinnig uff d romanischi sprooch yygsetzt wo mer mangmool rätoromanischi renaissance dezue sait des het sich zum eine in ere kulturelle aktitivät bemerchbar gmacht zum andre au mit de gründig vo verein wo sich de schutz vum romanische zum ziil gmacht hen im joor isch en erschte versuech für en gsamtbünderische verein gmacht worde wo deno mit de gründig vo de società retorumantscha erfolgrych gsi isch isch deno als dachverein für mehreri regionali organisatione d lia rumantscha gründet worde au im schuelwäse isch d roll vum romanische verbessret worde in de er un er sin di erschte schuelbiecher uff romanisch erschiene am aafang sin des no übersetzige vo de dütsche ussgabe gsi am änd vum joorhundert sin aber erfolgrych lehrbiecher gforderet worde wo d yheimischi kultur beruggsichtige im joor isch s romanisch als fach am lehrerseminar ygfiert worde usserdäm het d bündner verfassig vo s romanisch als glychberächtigti sprooch annerkannt in gegende wo s romanisch en bsunders schwere stand gha het het d lia rumantscha ab de er de versuech unterno s romanisch mit chindergärte z rette in de scoletas sin d chinder mehreri stunde am daag unterbrocht gsi un hen sich sölle s romanisch als umgangssprooch aaeigne des konzept het en gwüsse erfolg chönne erziile vo de gmeie am domleschg un heinzeberg wo e scoleta yygrichtet worde isch hen d chinder in vier datsächli aagfange romanisch mitenand z schwätze in vier wytere hen si wenigschtens e weng romanisch glehrt allerdings isch de zweck vo de scoletas zur sproocherhaltig bi viilene eltre uff glychgültigkeit gstosse zwar sin d scoletas sehr beliebt gsi aber schynts in de regel numme wyl d chinder dört für e paar stund versorgt gsi sin dass demit s romanisch chönnt erhalte werde isch de eltre viilmool glychgültig gsi näbe de glychgültigkeit vo de eltre isch de grööscht schwachpunkt gsi dass d chinder nooch de scoleta praktisch kei romanischunterricht gha hen zwar hen viili gmeie ab de er wiider e paar stunde romanisch aa de primarschuele yygfiert niene sin es aber mee wie drei stund in de wuch gsi was nit glängt het zumme d romanischkenntniss vo de schieler z pflege schlussändli isch d erhaltig vum romanische dur d scoletas gschyteret un in de er sin au di letschte gschlosse worde numme z präz het es no bis e scoleta gee de ruggang vum romanische zeigt sich au in zaale debi muess mer aber au beruggsichtige dass die gegende vo graubünde wo s romanisch traditionell gschwätzt wird insgsamt e langsamers bevölcherigswaggstum gha hen wie de rescht vum kanton de ruggang in prozänt isch also numme zum deil mit de germanisierig vo de romane z erkläre regional isch de ruggang arg verschide abgloffe un bsunders z mittelbünde un im oberengadin stercher gsi het s ganzi romanischi biet no geographisch zämmeghange ab dere zit het sich aber die mittelbünderischi sproochbrugg aafange ufflööse vo thusis uss wo scho im joorhundert dütschsproochig worde isch isch bis zum änd vum joorhundert de innere heinzeberg un cazis germanisiert worde um d joorhundertwendi sin au rothebrunne rodels almens un pratval mehrheitlich dütschsproochig worde so dass s bündnerromanisch jetz geographisch gspalte gsi isch in de er un er sin au de rescht vo de talgmeie am domleschg dütschsproochig worde so dass die spaltig entgültig bsiiglet worde isch de mathias kundert fiert mehreri gründ uff worum s romanisch in gwüssi gegende vo mittelbünde so starch verdrängt worde isch derwyyl es in andri gegende bis hüt als umgangssprooch überläbt het ei wichtigi grund isch de soziale stellewärt wo em romanische bygmesse worde isch am domleschg un heinzeberg isch d elite scho syt joorhunderte dütschsproochig gsi so dass dütsch mit macht bildig un wohlstand in verbindig brocht worde isch au wenn di meischte lüt es nit sälber gschwätzt hen in andri gegende wie im oberland un im engadin isch dergege au d elite romanischsproochig gsi de kundert meint dezue die muttersprache war dort also nicht nur die sprache die man mit kindern und kühen redete sondern zugleich jene des landammans des pfarrers und des lehrers en wytre grund isch gsi dass d primarschuel in de surselva un im engadin scho lang devor yygfiert worde isch wie dass es für di eifache bevölcherig en nutze gha hät dütsch z lehre wo de dütschunterricht no schliessli yygfiert worde isch isch s romanisch als schuel un bildigssprooch scho fescht verwurzlet gsi am hinterrhy dergege isch de dütschunterricht vo aafang aa en zentrale deil vo de schuel gsi un bis isch de gsamti unterricht uff dütsch umgstellt worde bis in d er isch s romanisch aa de schuele deilwys sogar ussdrüggli verbote gsi un ersch vo bis in d er sin wiider einzelni stunde romanisch yygfiert worde de niidrige stellewärt vum romanische am hinterrhy het au dezue gfiert dass für zuezogeni kei aapassigsdrugg bstande het so het es viilmool scho glängt wenn ei dütschsproochigi familie in s dorf zoge isch oder ei frau aaghürote het dass d yheimische zum dütsche gweggslet hen viilmool het für zuezogeni au gar ke mögligkeit bstande romanisch z lehre wyl vo ihne erwartet worde isch dütsch z schwätze oder ene numme uff dütsch gantwortet worde isch romanisch hen die chinder uss gmischte familie vorallem no uff de stroos glehrt un wo mer aagfange het au dört dütsch z schwätze het für di meischte chinder überhaupt ke mögligkeit mee bstande no romanisch z lehre im engadin wo de zuezug viil grösser gsi isch isch de effekt weniger starch yyträte so dass sich s romanisch dörte viil besser als umgangssprooch ghalte het vo viilene isch de ruggang vum sutselvische z mittelbünde uff s fääle vunere eigne schriftsprooch zruggfiert worde an de meischte schuele vo mittelbünde isch scho syt joorzehnte kei romanisch mee unterrichtet gsi worde un s surselvisch wo em sutselvische am nöggschte gstande isch isch de meischte inzwüsche fremd gsi so dass mer lieber bim dütsche als schriftsprooch blibe isch wyl sich vo de beide varietäte vum surselvische bis di katholischi varietät vo disentis duregsetzt het isch di sproochlichi distanz no grösser worde im joor het deno de italiener giuseppe gangale e gmeinsami schriftsprooch für s sutselvisch gschaffe wo möglichscht uff de gmeinsamkeite vo de dialäkt vum schams heinzeberg un em domleschg uffbaut het un in de joor druff au akzeptiert worde isch insgsamt meint de kundert dass numme d kombination uss geographischer nöchi zum dütsche ringi wärtschätzig vum romanische vo de sprächer sälber wo zum byspil zur rasche yyfierig vo de dütsche schuel gfiert het grööseri mobilität un zuewandrig s romanisch hen chönne so rasch verschwinde loo im oberengadin zum byspil wo faktore wie mobilität un zuewandrig no stercher uffträte sin hen d romane e engeri bindig un wärtschätzig vo ihrer sprooch gha so dass de ruggang dört viil langsamer abgloffe isch d sproochlichi situation vum romanische isch rächt guet erforscht statistisch isch d aazaal vo sprecher dur d volchszäälige belait wo di aktuellst ussem joor stammt in de volchszäälige isch detailiert noochem sproochbruuch gfroogt worde als ergänzig git es au zaale wo vo de srg bzw vo de radio e televisiun rumantscha in umfrooge unter ihrene hörer erhobe worde sin die statistike sin vum jean jacques furer detailiert zämmegfasst worde un im artikel die aktuelle lage des romanischen veröffentlicht worde zuesätzlich zue denne zaale het d regula cathomas de sproochbruuch au in einzelni ortschafte mit interviews un froogeböge erhobe die untersuechig zum sproochalldaag isch unter em titel sprachgebrauch im alltag die verwendung des rätoromanischen in verschiedenen domänen veröffentlicht worde bi de volchszäälig vo hen in de gsamte schwyz lüt s romanisch als muettersprooch aagee syt de volchszäälig vo wird nümmi nooch de muettersprooch gfroogt sundern nooch de sprooch wo am beschte bherscht wird usserdäm isch nooch de familiesprooch de bruefs un de schuelsprooch gfroogt worde als beschbherschti sprooch isch es vo lüt aagee worde was zum deil mit de neue froogestellig erklärt wird het sich de ruggang mit aber klar fortgsetzt als familiesprooch isch s romanisch antworte stercher als bruefs un schuelsprooch het es sogar zueglait insgsamt hen lüt aagee dass si s romanisch irgetwie bruuche des sin vo de schwyzer bevölcherig in de schwyz stoot s romanisch als beschtbherschti sprooch mit aa stell nooch em düütsche französische italienische un de nit nationale sprooche serbokroatisch albanisch portugiesisch spanisch änglisch un türkisch im gsamte kanton graubünde isch es di beschtbherschti sprooch vo öbe als familiesprooch isch es vo lüt un vo aagee worde beruefssprooch isch es vo lüt un vo lüt gsi schuelssprooch isch es vo un vo gsi insgsamt isch es z graubünde vo in mindeschtens einere vo denne kategorie aagee worde im verglych zue im joor bsunders relevant isch d situation im traditionelle rätoromanische sproochbiet tr wo de jean jaques furer alli ortschafte dezuezäält wo bi eine vo de vier erschte volchszäälige zwüsche un e romanischi mehrheit gha hen fürstenau des sin ursprüngli gmeie gsi wo in s romanisch hüt no d mehrheitssprooch isch vo de insgsamt lüt wo romanisch aagee hen hen im tr gläbt im übrige graubünde un im rescht vo de schwyz d verdeilig isch regional arg verschide in gwüssi gegende isch s romanisch no d sprooch vo fascht de gsamte bevölcherig in andri isch es numme no dur romanischi zuzügler uss andri gegende überhaupt presänt in de surselva betrait de aadeil vum romanische als umgangssprooch als beschtbherschti sprooch de chlynscht aadeil als umgangssprooch findet mer z ilanz mit als beschtbherschti sprooch wääred es in chlynri ortschafte mangmool bis zue als umgangssprooch bruuche in de cadi un de lumnezia gönn sogar bzw s romanisch als beschtbherschti sprooch aa wääred es in de gruob numme sin im imbode dergäge het es als umgangssprooch numme no en aadeil vo un sogar numme als beschtbherschti sprooch als umgangssprooch erreicht es z trin no z b z bonaduz numme no im biet vum sutselvische am hinterrhy isch es in viili gegende ganz verschwunde im schamsertal isch es no am wyteschte verbreitet mit als umgangssprooch un als beschtbherschti sprooch am schamserberg het es sogar no e mehrheit mit als beschtbherschti un als umgangssprooch im surmeirische isch es im oberhalbstein no wyt verbreitet im albulatal dergege arg zruggdrängt de chylnscht aadeil het obervaz mit als umgangssprooch de höggscht het salouf mit im oberengadin mit em idiom putèr isch es no für d umgangssprooch un für d sprooch wo si am beschte chönne di einzig gmei mit ere romanische mehrheit isch s chanf mit als umgangssprooch un als beschtbherschti sprooch in mangi gmeie isch es zwar numme no für e chlyni minderheit d sprooch wo si am beschte chönne aber einewäg no d umgangssprooch für viili e byspil defür isch samedan mit numme als als beschtbherschti sprooch aber als umgangssprooch im unterengadin het s romanisch fascht überall no e mehrheit mit insgsamt als beschtbherschti sprooch un als umgangssprooch einzigi ussnaam isch scuol mit als beschtbherschti aber als umgangssprooch als umgangssprooch het es in de meischte ortschafte no über z tarasp isch es au als umgangssprooch in de minderheit wo uff e dütschsproochigs internat im ort zruggoot wo aber kei gsellschaftlichi bezug zum ort het im münstertal isch de romanisch aadeil no grösser hen romanisch als umgangssprooch un als beschtbherschti sprooch als ergänzig zur volchszäälig het dr srg rtr im joor umfrooge bi synene hörer duregfiert in dere umfroog hen vo de bevölcherig vum dütsch un romanischsproochige deil vo graubünde aagee dass si romanisch verstöön hen aagee dass si es chönnte schwätze hen es als ihri muettersprooch bezeichnet als d familiesprooch un für isch es d sprooch gsi wo si am beschte hen chönne schwätze wemmer numme romanischbünde beruggsichtigt no verstönn es chönne es schwätze für isch es d muettersprooch für d familiesprooch un für die sprooch wo si am beschte chönne s romanisch isch in dere umfroog also wyter verbreitet wie mer bi de zaale vo de volchszäälig chönnt meine de jean jacques furer meint uffgrund vo all denne date dass sich s sproochbiet vum romanische wyter ufflööse duet e prozess wo aber je nooch region verschide fortgschritte isch glychzitig betont er dass s romanisch einewäg no e lebändigi sprooch isch was in denne gegende wo es no starch verträte isch offesichtlig isch es isch ebefalls sicher dass s romanisch no für mehreri generatione wird wytergee werde au wenn di näggschte generatione mee un mee au im dütsche verwurzlet werde sy insgsamt meint er aber dass de strumpfprozess vum romanische sich fortsetze wird wenn sich aa de situation vo de romane nyt äänderet als bsunders wichtig gseet er debi de romanische schuelunterricht glychzitig wäre aber no gnue sprecher vorhande dass d möglichkeit bestoot dass s romanisch in gwüssi gegende langfrischtig überläbt die informatione wo folge stamme uss enere untersuechig vo de regula cathomas im buech das funktionieren der dreisprachigkeit im kanton graubünden in ihrer untersuechig zum sproochalldaag het d regula cathomas verschideni ortschafte untersuecht des sin drüü ort mit starcher presänz vum romanische lumbrein ramosch un müstair drüü ort mit mittlerer bis schwacher presänz laax samedan un sils un zwee ort mit geringer presänz surava un andeer in de ort mit starcher presänz schwätze es zwüsche müstair un ramosch jede daag am mittagsdisch wird vo müstair bis lumbrein ramosch numme romanisch gschwätzt lumbrein bis ramosch schwätze romanisch un dütsch un numme dütsch schwätze z lumbrein z ramosch un s müstair niemer mit dütsch isch meischt schwyzerdütsch gmeint z müstair wird in viile gmischtsproochige familie aber au tiroler dialäkt gschwätzt in de zaale zur paarsprooch un de sprooch zwüsche eltre un chinder isch d verdeilig äänlig unter de jugendliche isch d sprooch zwüsche gschwischter bi vo de befroogte numme romanisch gsi bi romanisch un dütsch im fründeschreis schwätze numme romanisch un romanisch un dütsch di sproochlichi aapassig vo zuezogene verlauft je nooch ort unterschidli z ramosch un müstair hen vo zuezogeni mindeschtens e gueti aktivi kompetenz erreicht z lumbrein dergege niemer passiv also als verstandeni sprooch hen es dergege alli zuezogeni erworbe au wenn in denne ortschafte d zuezogeni bereit sin romanisch z lehre hen si viilmool nit gnue kontakt mit de sprooch z b wyl sich d romane sproochlig aapasse z müstair gälte südtiroler inne als erfolgrycheri romanischlerner wie dütschschwyzer in denne ortschafte wird uff zuezogeni viilmool vo zwoo syte drugg ussgiebt romanisch z lehre vo romanischsproochige familieaaghörige oder de chinder un vo de örtliche gmeinschaft wyl sich s gsellschaftlichi un politischi läbe uff romanisch abspiilt vo de yyheimische wird de zuezogene meischt e gwüssi zit zuegstande wo mer sich ene sproochlig aapasst nooch dere zit cha mer ohni romanischkenntniss in de regel nit am gsellschaftliche läbe teilnee uff d froog nooch de wichtigkeit vo sproochkenntniss gsänne zwüsche lumbrein un ramosch vo de befroogte romanischkenntniss als sehr wichtig aa standarddütsch wird vo lumbrein bis müstair als sehr wichtig aagluegt un schwyzerdütsch vo ramosch un müstair bis lumbrein usserdäm bezeichne vo de befroogte s romanisch als die sprooch wo si am liebschte schwätze in de gmeinde mit mittlerer presänz wird s romanisch dääglich vo zwüsche sils segl un laax gschwätzt bim sproochbruuch nooch domäne zeigt sich en unterschid zwüsche laax un samedan un sils segl z laax wird es öbe glych oft am mittagsdisch wie bi de arbet oder de schuel gschwätzt derwyyl es in de beide andre ort änder bi de arbet schuel wie am mittagsdisch gschwätzt wird s romanisch wird in dene ortschafte also änder dur d schuel als dur d familie vermittlet in de familie wird vorallem ei sprooch gschwätz z laax isch es vorallem romanisch am mittagsdisch zwüsche chinder un eltre beidi sprooche werde am mittagsdisch vo un mit de chinder vo gschwätzt z samedan un sils dergege isch es vorallem dütsch z samedan schwätze numme am mittagsdisch numme romanisch schwätze beids un numme dütsch mit de chinder schwätze numme romanisch beids un numme dütsch z sils sin es wo am mittagsdisch numme romanisch schwätze beidi sprooche numme dütsch un mit de chinder beedi sprooche numme dütsch die paarsprooch isch mehrheitlich dütsch vo z laax bis z samedan romanisch isch es in samedan bis laax vo de fäll beidi sprooche duet fascht kei paar mitenand schwätze im fründeschreis werde dergege viilmool beidi sprooche bruucht vo z laax bis z samedan numme romanisch schwätze numme samedan sils un laax vo de befroogte es wird also viilmool in de familie änder uff dütsch usserhalb aber in beide sprooche kommuniziert uffgrund vum tourismus schwätze yyheimischi mit fremde in de regel sofort dütsch un blybe meischt au bim dütsch au wenn de gesprööchspartner doch romanisch cha oder es wott lehre so cha es für zuezogeni sehr schwierig sy romanisch z lehre au wenn s intress bestoot z sils segl isch debi aber d situation enstande dass yyheimischi oder sonigi wo lenger im ort läbe wenn s romanisch als abgränzigsmerchmool gäge tourischte un zuezogeni yysetze so isch s romanisch für de alldaag zwar weniger wichtig aber e vorussetzig wemmer zue de yyheimische ghöre wott bim nutze vo de sprooche gsänne zwüsche sils un laax s romanisch als sehr wichtig zwüsche sils un laax gsänne s schwyzerdütsch als sehr wichtig un sils bis laax gsänne s standarddütsch als sehr wichtig z laax isch s romanisch für die sprooch wo si am liebschte schwätze z sils für un z samedan für in de ort mit gringer presänz vum romanisch hen z surava no un z andeer vo de befroogte aagee dass si romanisch chönne die zaal wo im alldaag aber datsächli aktiv romanisch schwätzt isch chlyner un s schwyzerdütsch isch scho syt mehreri joorzehnt d hauptumgangssprooch am mittagsdisch schwätze no andeer bzw surava numme romanisch bzw schwätze beidi sprooche un bzw schwätze numme dütsch mit de chinder schwätze surava bzw andeer numme romanisch bzw schwätze beids un bzw numme dütsch viili lüt wo guet romanisch chönne schwätze dehei aber dütsch viilmool uss ruggsicht uff de dütschsproochige partner mit em partner schwätze so numme surava bzw andeer romanisch es git also mehreri familie wo d partner unterenand dütsch mit de chinder aber romanisch schwätze d entscheidig für s romanisch als familiesprooch het debi viilmool de grund dass s romanisch di eigni chindersprooch gsi isch mangmool au dass d chinder emool vordeil mit fremdsprooche hätte de sproocherhalt isch in de regel kei grund un d paare blybe au bim dütsche wo si bim kennelehre gschwätzt hen vo de zuezogeni hen numme z andeer vo s romanisch glehrt vo de yyheimische wird ke drugg ussgiebt d sprooch z lehre un au aa de schuel isch romanisch numme e fach un d unterrichtssprooch dütsch zwar däte sich vo de befroogte z surava un z andeer wünsche besser romanisch z chönne aber numme in einzelfääl isch datsächli de wille defür vorhande bi de yystellig zum romanisch schätze surava bzw vo de befroogte s romanisch als wichtig y wemmer numme d romane sälber beruggsichtigt styygt de aadeil uff unter de romanischsproochige isch es für z surava un z andeer die sprooch wo si am liebschte schwätze s romanisch isch e amtssprooch vo de schwyzer bundesverwaltig vo de bündner kantonalverwaltig un vo bstimmti deil vo de bündner regionalverwaltig di offizielli stellig isch je nooch däm verschide in de erschte bundesverfassig vo un de revision vo wird s romanisch nit erwäänt de grund isch warschynts gsi das au d bündner kantonalverwaltig dertemool numme dütsch bruucht het das sich au d romane sälber nit für e anerkennig ygsetzt hen un uss praktische spargründ allerdings het de bund e übersetzig vo de verfassig uff ladin un surselvisch finanziert mit de aamerkig das die übersetzige kei amtliche charakter hen im joor isch s romanisch deno per volchsabstimmig als nationalsprooch aber nit als amtssprooch in d verfassig uffgno worde de entschluss het au mit em blick uff d bedrohig dur dütschland un italie als deil vo de geischtige landesverteidig stattgfunde mit de anerkennig vum romanische het mer de spezielle charakter vo de schwyz als mehrsproochigs land un als willensnation welle zeige usserdäm het es zue dere zit bestrebige vo italienische nationalischte gee s bünderromanisch zumene italienische dialäkt z erkläre un so en aaspruch uff graubünde durezsetze mit de anerkennig als nationalsprooch het mer des welle offiziel entkräfte di romanischi sproochbewegig isch mit däm vorerscht z friide gsi es isch de lia rumantscha vor allem um d anerkennig vum heimeträcht vum romanische in de schwyz gange un nit um e verwändig als amtssprooch dur de bund de status als national aber nit amtssprooch het aber au gwüssi noochdeil gha so hen z b zivilstand oder grundbiecher numme dürfe uff dütsch französisch oder italienisch sy vo de lia rumantscha isch des so formuliert worde das die rätoromanen nicht einmal geboren werden oder sterben konnten ohne auf eine fremde sprache zurückzugreifen no isch em kanton graubünde vum bundesgericht verbote worde yträg in syn handelsregischter uff rätoromanisch z mache bi de yfierig vo neue un frankenote im joor isch s romanisch no nit druff gsi ersch syt de serie vo wird s romanisch uff de banknote beruggsichtigt mit enere volchsabstimmig am märz isch deno de sproocheartikel in de verfassig gänderet worde so das s romanisch als deil amtssprooch anerkannt worde isch de artikel art luutet sytdäm mit däm status isch es also prinzipiel mögli mit de bundesbehörde uff romanisch z kommuniziere glychfalls wird imene andre artikel feschtglait dass erlasse des bundes von besonderer tragweite au uff romanisch veröffentlicht werde usserdäm isch es z b als gerichtssprooch zuelässig bzw d parteie münn d übersetzigschoschte nit sälber träge im schwyzer militär het mer ab en versuech gstartet vier romanischsproochigi kompanie z bilde wyl s militärdepartment aber nit gnue romanischi unteroffizier un offizier het chönne finde het mer ab wiider druff verzichtet syt isch s romanisch kei offizielli militärsprooch mee im traditionelle romanische sproochbiet vo graubünde isch s romanisch syt em joorhundert in viile gmeie d amtssprooch gsi d amtssprooch vo de drei bünd isch aber bis allei dütsch gsi in däm joor het d standesversammlig d glychberächtig vo dütsch italienisch surselvisch un ladin erklärt in de verfassige vo un wird aber kei regelig zur amtssprooch troffe in de verfassig vo heisst es deno die drei sprachen des kanton sind als landesprachen gewährleistet wobi niene erwäänt wird was die drei sprooche sin in de neui kantonsverfassig vo sin dütsch rätoromanisch un italienisch deno als glychwertigi landes und amtssprooche vum kanton feschtglait de kanton het als romanischi standardsprooche s surselvisch un ladin vallader bruucht isch no s rumantsch grischun dezuecho wo syt di beide andre idiom ganz abglööst het im hät de kantoon es sproochegsetz usegloo wo drin definiert wird wie de kanton und d gmeie mit de drei sprooche sölen umgoo konkret chönne zum byspil d abstimmigsunterlage in jedere sprooch aagfordret werde alli drei sprooche sin vor gericht anerkannt jeds mitgliid vum grosse root derf d sprooch frei wääle oder jede bündner het s rächt sich au uff romanisch aa d kantonalverwaltig z wände syt gilt e übersetzigspflicht für offizielli teggscht vum grosse root vo de regierig de kantonsverwaltig un für aaschrifte aa öffentlichi gebäud vum kanton in de praxis spiilt s romanisch aber e untergeordneti roll so derf s romanisch zum byspil numme de als gerichtssprooch verwändet werde wenn alli wo am verfaare beteiligt sin au romanisch verstönn in de theori müsst e romanischsproochige aber au dört romanisch dürfe schwätze d arbetssprooch vum grosse root isch ebefalls fascht numme dütsch un luut em dagmar richter isch es no bis in d er als e provokation aagsänne worde wenn en abgeordneter im root romanisch gschwätzt het de gion lechmann meint dezue der rätoromane darf nicht zulassen dass eine kantonale behörde unter berufung auf seine guten kenntnisse der deutschen sprache mit ihm deutsch verkehrt die bescheidenheit wäre hier fehl am platz denn es geht nicht um eine gefälligkeit sondern um seine einstellung zur existenz der sprachgemeinschaft letzten endes ist jeder rätoromane für den zustand seiner sprache mitverantwortlich im kontext vum schwyzer territorialitätsprinzip wo de offiziell status vo de sprooche nooch geographische eiheite greglet isch entscheide d gmeie un chreis z graubünde sälber was ihri amts un schuelsprooch isch nooch artikel vo de verfassig achte si debi aber uff di herkömmlichi sproochlichi zämmesetzig un nämme ruggsicht uff di aagstammte sproochliche minderheite noch em bündner sproochegsetz reglet jedi gmei in ihrer gmeisverfassig un in ihre gsetz weli sprooch reschpäktiv weles idiom amts und oder schuelsprooch isch nooch dem artikel vom gsetz sin gmeie wo mindischtens vo den ywohner s aagstammt idiom rede amtlich eisproochig un gmeie wo wenigschtens s aagstammt idiom rede amtlich zweisproochig im joor isch s romanisch in gmeie di einzigi amtssprooch gsi un in isch d verwaltig offiziell zweisproochig gsi in de realität isch es au in denne gmeie wo offiziell numme romanischsproochig sin jederzit mögli uff dütsch mit de verwaltig z kommuniziere bzw es isch gar nit mögli d verwaltig numme uff romanisch z halte dezue meint de jean jacques furer in diesem sinne gibt es keine einsprachig romanischen gemeinden sondern höchstens gemeinden wo das romanische den vorrang hat und auch mehr als das deutsche gebraucht wird grundsätzlig unterscheidet mer zwüsche de romanische schuel de zweisproochige schuel un de dütsche schuel mit romanisch als fach di romanisch schuel gseet s romanisch als unterrichtssprooch in de erschte schueljoor vo de joor vo de obligatorische schuelzit un s dütsch als schuelsprooch in de letschte schueljoor vor die datsächlichi stundezaal uff romanisch isch je nooch ort sehr verschide zwüsche de hälfti un vo de gsamte schuelzit un hängt devo ab wie viili romanischsproochigi lehrchräft vorhande sin wäge däm wird de schueltyp viilmool au als sogenannte romanische schule bezeichnet de schueltyp gits in gmeie in drei gmeie samedan pontresina un chur wird e zweisproochigi schuel gfiert syt isch s romanisch au maturitätsfach im kanton graubünde syt oktober isch e neus sproochgsetzt in chraft wo zur förderig un erhalt vum romanische un italienische bytrage söll syt däm gilt jedi gmei wo mindeschtens romanisch bzw italienischsproochig isch als eisproochig gmeie mit mindeschtens gälte als mehrsproochig un e gmei mit muess d minderheitssprooch als schuelfach aabiete einewäg cha e gmei e andri regelig träffe wenn vo de stimmbürger vo de gmei zuestimme usserhalb vo romanischbünde fiert au no chur syt em schueljoor e zweisproochig dütsch romanischi schuel uff de hochschuelebeni bietet d universität fryburg schwyz bachelor un masterstudiegäng für rätoromanischi sprooch un literaturwüsseschaft aa de lehrstuel für rätoromanisch z fryburg git s syt z züri hen d universität züri un eth syt gmeinsam en viertel lehrstuel für rätoromanisch de erschti entwurf für e gmeinsami schriftsprooch isch s romonsch fusionau vum gion antoni bühler ussem joor usser ihm sälber isch de entwurf aber vo praktisch niemerm gschribe worde en zweite versuech e eiheitlichi schriftsprooch z schaffe het im joor de leza uffer unterno syn entwurf isch als interrumantsch bekannt worde un het uffeme modifizierte surmeirisch basiert au de entwurf het aber praktisch kei akzeptanz gfunde d renata coray gseet mehreri parallele zwüschem romonsch fusionau un em interrumantsch so wäre z b beed sprooche vo einzelkämpfer entworfe worde wo sich starch an eim bstimmte idiom orientiert hätte un wo di einzige lüt gsi wäre wo die sproochentwurf aktiv verwändet hätte usserdäm hätte beidi e starch puristischi yystellig gha un hen welle d sprooch vo yyflüss uss andri sprooche reinige di romanischi sproochbewegig het sich derwyyl mee uff de schutz vo de regionale idiom un bsunders uff de ussbau vo de schriftidiom surselvisch un ladin konzentriert statt enere eiheitlichi schriftsprooch sin sogar neui schriftsprooche für s sutselvisch un s surmeirisch gschaffe worde glychzitig isch e langsami aanöcherig vo de verschidne idiom propagiert worde wo mer avischinaziun dezue gsait het ab de er sin deno wiider stimme luut worde wo ei schriftsprooch für alli romane für notwändig ghalte hen im januar het de sekretär vo d lia rumanschta deno e projäkt zur erarbeitig vunere eiheitssprooch lanciert im april isch deno vum zürcher romanistikprofessor heinrich schmid en entwurf gmacht worde wo rumantsch grischun bündner romanisch gnännt worde isch de aasatz vum schmid isch gsi e sprooch z schaffe wo für möglichst viili romane möglichst wenig abweichige vum eigne dialäkt bedütet mer isch also nooch em mehrheitsprinzip gange mer het die form gno wo in de mehrzaal vo de schriftidiom vorcho isch d lia rumantscha het deno aagfange s rumantsch grischun in de öffentlichkeit vorzstelle es isch betont worde dass die sprooch kei konkuränz zu de schriftidiom sött sy un dass mer si vorallem in domäne wott yfiere wo bis jetz s dütsch verwändet worde isch demit sin z b formular plakat werbig u ä gmeint gsi privati unternämme hen e grosses intress zeigt wääred uss de bevölcherig wenig meinige luut worde sin wääred de kanton sich no zrugghalte het het de bund feschtgsetzt dass übersetzige vum bund immer uff rumantsch grischun gmacht werde sid het für d lia rumantscha e redakzioonsgruppe under dr läitig vom georges darms agfange es wörterbuech für s rumantsch grischun zämezstelle es heisst pledari grond und funkzioniert hüt als online datebank ab isch aber au d kritik am vorgoo vo de lia rumantscha luuter worde kritisiert worde isch dass d idiom uff choschte vum rumantsch grischun vernoochlässigt würde un dass mer debi wär es in domäne vo de schriftidiom yzfiere isch e umfroog unter romanische kulturträger gmacht worde di sofortigi yfierig vum rumantsch grischun als plakat un uffschriftesprooch hen befürwortet als verwaltigssprooch hen sich für e sofortigi un für e spööteri yfierig ussgsproche als sprooch in de schuel im radio em fernseh un in de literatur hen sich di befroogte dergäge für e langsami oder überhaupt kei yfierig vum rumantsch grischun ussgsproche ab hen sich deno au wichtigi persönligkeite kritisch zum vorgoo bi de yfierig vum rumantsch grischun güüsseret de donat cadruvi wo zue dere zit regierigspresidänt vo graubünde gsi isch het kritisiert dass d lia rumantscha d sprooch zwangswys wötti yfiere im glyche joor het sich de theo candinas zum erschte mool güüseret in de gasetta romontscha het er e öffentlichi diskussion gforderet un s rumantsch grischun als pescht un todesstoss un d yfierig als romanischi kristallnacht bezeichnet d renata coray bezeichnet des als de beginn vunere jahrelange heftige und vergiftete debatte zwischen gegnern und befürwortern von rg deren höhepunkte in weiteren nazi vergleichen manifesten und gegenmanifesten sowie in einer dem bundesrat überreichten petition gegen rg liegen im april het de theo candinas d schrift rubadurs garmadis veröffentlicht wonner in de form vumene traum d befürworter vum rumantsch grischun mit nazischerge vergliche het wo e romanischs dorf überfalle un ahneschändig kulturzerstörig un biecherverbrennige betrybe d befürworter vum rumantsch grischun wiiderrum hen d gegner z b als kleine gruppe stockkonservativer engstirniger surselver und cvp politiker dargstellt usserdäm sin d froogeböge vo de volchszäälig vo in de surselva uff wiiderstand gstosse d froogeböge sin dertemool zum erschte mool uff rumantsch grischun statt uff surselvisch oder vallader verdeilt worde e deil gmeie hen deno sogar statt de romanische dütschi formular aagforderet in de beschrybig vum rumantsch grischun hen metaphre e grossi roll gspiilt bsunders d metapher vum retortenbaby oder retortensprache isch beliebt gsi nooch dere argumentation isch s rumantsch grischun e künschtlichi schöpfig wo kei seele un kei härz hät im gägesatz zue de idiom wo natürlich gwaggse wäre d befürworter hen dergege argumentiert dass au di traditionelle schriftidiom emool künschtlich entstande wäre dass s rumantsch grischun no zit zum waggse un ryyfe brüücht un es d uffgab vo de romane wär däm embryo un neugeborene schutz z gee un em e seele yzhuuche de ursicin derungs bezeichnet s rumantsch grischun sogar als e lungatg virginal als e jungfräulichi sprooch wo mer jetz verfiere un zue ina femna flurenta enere frau im bluescht mache miesst mitte het d bündner regierig deno aakündigt e wüsseschaftlichi untersuechig zur meinig vo de romanische bevölcherig durezfiere wo deno d grundlag vum wytere vorgo sött sy mit dere entscheidig het sich d debatte wiider berueigt d ergebniss vo dere untersuechig isch deno im dezämber vorgstellt worde vo de lüt wo befroogt worde sin hen sich für e eiheitlichi schriftsprooch ussgsproche vo denne hen sich zwee drittel vo allene befroogte für s rumantsch grischun für s surmeirisch un für e anders idiom ussgsproche die relativ hochi zuestimmig isch überraschend cho uff de basis vo dere umfroog het d regierig vum kanton deno am juli en regierigsbeschluss gfasst wo vorgsänne het dass s rumantsch grischun bruucht werde sött wenn alli romane aagsproche werde wenn sich de kanton aa einzelni regione oder gmeie wändet chönnte wyter d idiom bruucht werde in de schuele hät s rumantsch grischun d idiom nit sölle ersetze un numme passiv glehrt werde vo beide syte isch de kompromiss insgsamt akzeptiert worde am dezämber isch s rumantsch grischun deno e amtssprooch vo graubünde worde un s sursilvan un ladin sin numme no in ussnaamefäll vorgsänne gsi d regierig vo graubünde het s rumantsch grischun als amtssprooch vum kanton welle feschtige ei hinderniss isch de artikel vo de kantonsverfassig gsi wo explizit s sursilvan un s ladin als d sprooche vo abstimmigsunterlage feschtglait het de artikel het miesse mit ere volchsabstimmig gänderet werde die änderig isch vo de regierig so begründet worde dass mer demit de status vum romanische im kanton chönnti sterche un s sutselvisch un surmeirisch chönnti mee beruggsichtige die abstimmig het am juni schliessli stattgfunde un isch mit aagno worde s abstimmigsverhalte vo de romane wird unterschidli interpretiert d befürworter hen argumentiert dass vo de sproochregione numme d surselva un numme vo de romanische chreis d vorlag aabglännt hätte als gägenargument wird vo de renata coray un em matthias grünert aagfiert dass wemmer numme die gmeie beruggsichtigt wo bi de volchszäälig vo mindeschtens romanischsproochig gsi sin d vorlag mit nei stimme nit aagno worde wär bi gmeie mit mindeschtens romane styygt de aadeil vo nei stimme uff un wenn numme d hauptsprooch beruggsichtigt wird sogar uff de matthias gründert interpretiert des so dass die in den rätoromanischen kerngebieten lebenden rätoromanisch sprechenden durch die übrige bevölkerung majorisiert wurden nooch de abstimmig het d regierig ab em juli s rumantsch grischun für d abstimmigsunterlage un für s rächtsbuech feschtgsetzt dass glychzitig aakündigt worde isch mit de romanische gmeie numme no uff rumantsch grischun z kommuniziere isch vo de gegner als bruch vo verspreche aagsänne worde s konzept haltiner vo isch vorerscht d grundlag vo de kantonale sproochpolitik blybe d lia rumantscha het dergege uff e stercheri verwändig vum rumantsch grischun in de schuele drängt im oktober het si e grundsatzprogram verabschiedet wo d yyfierig ab de klass vo de primarschuel gforderet worde isch s rumantsch grischun isch als einzigi un warschynts au letschti chance zur sterchig vum romanische bezeichnet worde en grosse schub als schuelsprooch het s rumantsch grischun deno dur sparmassnaame vo de bündner regierig becho als eini vo massnaame isch vorgschlo worde d lehrmittel für romanischi schuele ab numme no uff rumantsch grischun ussezgee d logischi konsequänz vo dere massnaam isch natürli dass s rumantsch grischun d idiom als schuelsprooch ersetzt de vorschlag isch sogar bi de lia rumantscha uff abläänig gstosse wo gmeint het dass die massnaam de konflikt neu provoziere dät einewäg het de grossi root de entscheid im auguscht aagno un beschlosse d lehrmittel sogar scho ab numme no in rumantsch grischun ussezgee de entscheid isch uff enorme wiiderstand gstosse bsunders im engadin wo d lehrerschaft über unterschrifte dergege gsammlet het de grossi root het die petition im februar zur kenntniss gno un d regierig isch uffgforderet worde e konzept z entwiggle de lehrmittelentscheid het aber nit sölle zruggno werde luut de renata coray sin fascht alli gegner für s rumantsch grischun als amtssprooch un als passivi schuelsprooch gsi si sin aber gäge e verdrängig vo de schriftidiom dur s rumantsch grischun gsi wo d basis vum romanische syge im juni isch e zweiti petition aa de grossroot grichtet worde wo vo öbe persönligkeite unterzeichnet worde isch dezue hen au viili romanischi intelektuelle un kulturträger ghört un viili wo ursprüngli befürworter vum rumantsch grischun gsi sin es isch gforderet worde s konzept haltiner wiider uffzgryyfe un de lehrmittelentscheid zruggznee demit nit in d kulturautonomi vo de gmeie yygriffe wird d petitionär hen gfürchtet dass de entscheid dezue fiert dass statt em rumantsch grischun vo de gmeie dütsch als schuelsprooch yygfiert wird un hen druff hygwyyse dass di romanischi kultur dur d idiom wytergee wird un nit dur e gmeinsami romanischi schriftsprooch wyl es kei gmeinsami romanischi identität gäb s rumantsch grischun dät wäge däm s romanisch schweche statt sterche de grosse root het es aber abgläänt de entscheid no emool z diskutiere im dezämber isch schliessli en regierigsbschluss zur yyfierig vum rumantsch grischun als schuelsprooch gfasst worde er gseet drei etappe vor rumantsch grischun passiv rumantsch grischun aktiv un pädagogische weiterbetreunung d yyfierig söll in drei variante erfolge pionier standard un konsolidierung d gmeie chönne also sälber feschtsetze wenn si die variante yyfiere de entscheid dass ab d lehrmittel numme no uff rumantsch grischun ussegee werde isch nit gäänderet worde bsunders d engadiner lehrerschaft isch empört gsi dass ihri meinig vo de regierig ignoriert worde wär d lehrer uss mittelbünde sin dergege z friide gsi un in de surselva sin wenig reaktione luut worde was je nooch position als zuestimmig oder resignation gwertet wird zwüsche de schueljoor un hen ingsamt sognannti pioniergemeinden s rumantsch grischun als schuelsprooch in de klass yygfiert die gmeie finde sich vorallem im münstertal z mittelbünde un in de gegend um ilanz in gmeinde im engadin un im grööschte deil vo de surselva wird dergege wyterhin im idiom unterrichtet was mit denne gmeie passiert wo s rumantsch grischun überhaupt nit yyfiere wenn isch nit klar rächtlich isch es nit mögli si dezue z zwinge wyl d waal vo de schuelsprooch z graubünde e kompetenz vo de gmeie isch d romane hen im mittelalter e rychi mündlichi überlieferig gha wo aber usser z b vum lied canzun da sontga margriata praktisch nit erhalte isch verschriftet worde isch s romanisch ab em joorhundert wo vorallem religiösi werch entstande sin für mee informatione lueg uff de abschnitt entwigglig vo de bünderromanische schriftsprooche e rycheri nit religiösi literatur isch deno ab de mitti vum joorhundert entstande wo mit de ruggbesinning uff s romanisch wääred de romanischi renaissance zämmehanget d literatur uss dere zit bestoot zumene grosse deil uss gedicht un erzäälige wo di romanischi muettersprooch preise un lobe un wo theme uss de ländliche kultur vum romanisch bhandle au e hüüfigs thema isch de uffenthalt im ussland vo de randulins dernäbe sin au viili übersetzige in s romanisch gmacht worde wichtigi oberländer dichter uss dere zit sin zum byspil de théodore de castelberg de placidus a spescha oder de gion antoni huonder de bekanntescht dichter aber isch de surselver giachen caspar muoth uss brigels wo als de sproochgwandescht romanischi dichter überhaupt gilt syni gedicht un ballade handle viilmool vum romanische sälber wie syn bekanntescht werch al pievel romontsch em romanische volch e andri wichtigi persönligkeit vo de romanische renaissance isch de caspar decurtins uss trun wo volchstümlichi sage ballade lieder un mee gsammlet het wytri sin de giachen michel nay au vo trun wo in syne roman s büürlichi läbe beschrybe het de alfons tuor un de gian fontana vo flims vo für syni roman bekannt worde isch unter de oberländer autore isch schliessli no de maurus carnot vo samnaun wo zwar sälber de romanisch dialäkt vo sym heimetort nümmi gschwätzt het aber z disentis romanisch als fremdsprooch glehrt het er het drame lyrik un erzäälige mit bezug zum ländliche läbe verfasst usserdäm de flurin camathias vo laax wo viili übersetzige gmacht het un usserdäm mehreri drame gedicht un epe verfasst het im surmeirische idiom isch bsunders de alexander lozza uss murmarera wichtig im engadin sin de gian battista tschander uss samedan un de conradin de flug di erschte moderne lyriker zue de epoche vo de romantik ghöre im engadin bsunders de siméon caratsch un de gian fadri caderas wo zum deil au gmeinsam werch verfasst hen wie zum byspil d komödie ils duos poets bsunders bekannti lyriker un liederdichter sin de andrea bezzola uss zernez wo s engadiner nationallied ma bella val mi engiadina verfasst het oder de gudench barblan vo vnà verfasser vum lied a la lingua materna d clementina gilli vo zuoz het mehreri grossi werch vo de europäische schriftsteller übersetzt un unter em pseudonym clio au eigni poesi verfasst wytri engadiner persönligkeite uss de romanischi renaissance sin de pfaarer schimun vonmoos wo übersetzt het un gedicht un erzäälige verfasst het iim sini frau angiolina vonmoos de gian gianett cloetta vo bergün oder de eduard bezzola wo drame komödie un lieder übersetzt oder sälber verfasst het de bekanntescht engadiner dichter aber isch de peider lansel er het sich als vermögende maa zur rue gsetzt un sich ganz de dichtig gwidmet bekannt worde isch er nit numme in synrer heimet sundern au international sälber het er öbe gedicht gschribe wo in sammelwerch primulas la cullana d ambras un in sym hauptwerch il vegl chalamr erschiene sin näbe sym eigne werch het er au anthologie vo romanischi dichter veröffentlicht wie zum byspil la musa ladina un la musa rumantscha postum churz vor sym dod het er als erschte rätoromane de grosse schillerprys erhalte noochem zweite wältchrieg isch au d veränderig vo de traditionelle romanische umwält un d moderne e wichtigs thema worde de unterengadiner andri peer gilt als eine vo de bedüütenschte moderne romanische schriftsteller wo di romanischi literatur mit yyflüss uss andri literarischi strömmige ergänzt het mit sym neue stil isch er debi am aafang bi viilene uff abläänig gstosse un ersch spööter ganz anerkannt worde en wytre isch de cla biert vo scuol wo für syni humoristischi erzäälige beriemt worde isch als lyriker isch de flurin darms vo flond bekannt un als verfasser vo erzäälige bsunders de gion battesta sialm un de guglielm gadola beed vo disentis ihri erzäälige sin viilmool humoristisch un bhandle ländlichi theme einer vo de bekannteschte zitgnössische roman schriftsteller isch de toni halter ussem lugnez wo in syne roman historischi oder büürlichi theme bhandlet het au dur roman un churzgschichte bekannt isch de gion deplazes vo sumvitg de jon semadeni vo vnà isch dur syni theaterstügg un sketsch bekannt worde un het usserdäm au no prosa verfasst au für ihri theaterstügg bekannt sin de men gaudenz de tista murk vo müstair un de carli fry vo disentis in jüngster zyt sind de arno camenisch vo tavanasa mit sym dütsch romanische buech sez ner und d leta semadeni usem engadin wo ane der pryys vo der schwiizerische schillerstiftig übercho het überregional bekannt worde bi de chinder un jugendliteratur finde sich näbe viili übersetzige au orginalwerch wie d biecher vo de selina chönz em clo duri bezzola kindels dal malom em göri klainguti linard lum em linard bardill il guaffen gelg em g netzer martin steiler annina la princessa loscha em theo candinas la fuigia dil stoffel oder de claudia cadruvi capuns ed il stgazi dals franzos s chinderbuech uorsin vo de selina chönz isch als schellenursli bis über d gränze vo de schwyz bekannt worde organisiert sin di romanischi schriftsteller in de uniun per la litteratura rumantscha wo syt jeds joor die dis da litteratura veraastaltet de grossdeil vo de schriftsteller schrybe bis hüt in de idiom s rumantsch grischun wird all mee au ygsetzt so zum byspil in de übersetzige vo chinderbiecher dur d lia rumantscha in de musik hen chöre im romanische sproochbiet e langi tradition näbe traditionelli gsäng un lieder wird s romanisch au in moderni musikgenre wie de popmusik un em hip hop ygsetzt wo zum deil überregional bekannt sin im joor isch d schwyz zum byspil mitem romanische lied viver senza tei bim grand prix verträte gsi syt isch d hip hop gruppe liricas analas mit ihrene romanische teggscht au usserhalb vo graubünde bekannt worde e wichtige stellig wird vo de radio e televisiun rumantscha ygno wo radio un fernsehsendige uff romanisch usstraale duet s radio rumantsch sändet stunde e program wo informationssändige un musikprogramm dezueghöre d mitarbeiter verwände in de sändige ihr eiges idiom was für zum gägesytige verständiss vo de idiom unterenand bytrait d televisiun rumantscha sändet regelmässig uff srf un wird uff dütsch untertitelt so wird vo mentig bis frytig d informationssändig telesguard ussgstraalt am samschtig bzw sunntig wird au s chinderprogram minisguard un d magazinsändig cuntrasts ussgstraalt usserdäm werde in unregelmässige abständ d sändige controvers un pled sin via un wytri sändige produziert d romanischi presselandschaft isch langi zit regional uffgspalte gsi in de surselva isch gasetta romontscha erschiene im engadin fögl ladin de sutselva casa paterna la punt un im surmeir la pagina da surmeir syt sin die zitige bis uff la pagina da surmeir in di überregionali tageszitig la quotidiana integriert wo zue de südoschtschwyz mediegruppe ghört in la quotidiana wird in allene idiom un uff rumantsch grischun publiziert usserdäm erschyne in de engadiner post zwoo syte uff romanisch syt erschynt monatlich d jugendzitschrift punts d fabel vum fuggs un em rabe vum jean de la fontaine in allene idiom un em rumantsch grischun e alphabet isch e asammlig vo ainzelne zaiche wo benutzt wird zum e schprôch bis zumene gwüsse graad fonetisch widerzgää de begriff alphabet chunt vo de erschtä bäide buechstabe vom griechische alphabet alpha und beta jedes zaiche schtoot in der reegle für ai lut für d widergab vonere bestimmte sprach mit emnen alphabet bruucht s aber e rächtschrybig alphabet im ängere sinn sy nume die schrifte wo glychartigi buechstabe für konsonanten u vokale hei zu den alphabet im wyttere sinn zellt men aber oft ou schrifte wi di arabischi oder di hebräischi wo ke vokalbuechstabe hei konsonanteschrifte abjads u schrifte wi di äthiopischi oder di indische wo jedem konsonantebuechstabe e vokal inhäränt isch meischtens a u di andere vokale dür veränderigen a däm konsonantebuechstaben usddrückt wärde abugidas soledurn rätoromanisch soloturn lat kelt salodurum umgangsprochlech soli isch d houptstadt vom kanton soledurn und isch en eigene bezirk soledurn bhauptet vo sich es sig die schönschti barockstadt vor schwiiz d altstadt isch zwüsche und baut worde und isch wäge däm e mischig vo architektur stil us verschidene ziite im johr het soledurn e chli meh as duusig iwohner gha soledurn isch ar aare und am jurasüdfuess sehenswürdigkeite z soledurn si d altstadt dr zitgloggedurm d st urse kathedrale und d jesuitechile ganz ir nöchi vo soledurn isch d verenaschlucht mit dr einsidelei und s schloss waldegg dr gipfel vum husbärg wisseschtei erreicht me am bequemschte mit dr neue gondelibahn quälle bundesamt für statistik de uusländeraateil isch bi gläge bi dr nationalrootswaale hät s das ergebnis gää bdp cvp edu evp fdp glp gp sp svp suschtigi gmeindspresidänt isch dr kurt fluri stand d arbetslosigkeit isch im johr bi gläge bi dr voukszellig hei vo dr iiwohner dütsch aus hauptsproch aagää französisch italienisch und angeri sproche dr hochalemannisch dialäkt vo soledurn ghört zue dr dialäkt vo dr region soledurn wo ähnlich si zum bärndütsch sit findet all johr ändi jänner z soledurn s soledurner filmtäg statt vo bis isch im palais besenval a dr aare unde s kantonal kulturzentrum palais besenval gsii soledurn het e spezielli beziehig zur zahl öuf ir st urse kathedrale hets öuf altär und öuf glogge und zur kathedrale ufe füert e stäge mit stufe pro abschnitt e soledurner brauerei heisst öufi bier anderersits gits au vüu mythe ums öufi zum bischspüu isch soledurn nid dr öuft kanton gsi wo dr altä eidgenosseschaft biträtä isch sondern dr zäht d soledurner fasnacht foot nid wie angerne orte am martinstag aa sondern am januar am hilari daag aa ab denne heisst soledurn honolulu und d rathuusgass heisst esusgass riichtig afoo duets am schmutzige donnschtig am füfi am morge mit de chesslete s tenue esch es wisses nachthemmli es rots spitztuech und e wissi zipfumütze abem füfi am morge darf de mit diverse lärmgrät wie rätschene und gloggene gchesslet wärde d route wo gloffe werd werd vom oberchessler bestimmt nächär goht me i ne beiz go mäusuppe ässe am donnstig nomitag gets e nochwochs narreumzog wo nome chlini narre ond närrine dörfe teilnäh am sonntig gets de de grossi omzug mit diverse wägene guggene und narre agfüert wärde beidi omzüg vom tamboureverein solothurn und de letzti teilnämer isch emmer d houptgassleischt am ziischtig gets denne es reprise vom sunndig d solothurner fasnacht hört uf met em zapfestreich am aschermettwoch werd de de böög verbrönnt solothurn um dr skanderbeg richtiger name gjergji albanisch für schorsch kastrioti mai warschynlich z dibra jänner z lezha isch dr albanisch nationalheld wo für syn erfolgrychi champf gege di türkische invasore bekannt isch dr gjergji kastrioti isch circa als jüngschter vo vier söhn vum gjon kastrioti eme yflussryche fürscht us mittelalbanie uf d wält cho nochdem syn vater sich hät müesse dä osmane unterwerfe isch dr gjergji als geisel a dä hof vum türkischi sultan gschiggt worre dört hät er müesse zum islam überträte un hät dä name iskender übercho isch er als beg doher dr name skanderbeg i sy heimet entsandt worre während enere schlacht zwüschem johann hunyadi un dä türke im november isch dr skanderbeg mitsamt synere albanischi begleitig usem türkische heer verschwunde un nooch albanie zruggkehrt dört hät er am november im handstreich un mithilf vomene gfälschte erlass d türke us dr feschtig kruja vertrybe un am näggschte daag d befreiig vo dä türke verchündt für sich au wyterhin gäge d türke chönne verteidige hät dr skanderbeg z lezha zue däm zitpunkt im bsitz vo dä venezianer ä treffe vo dä wichtigschte albanische fürschte un stammesfüerer zstand brocht d liga vo lezha isch dodruf entstande ä lockres verteidigungsbündnis bald denoch hät dr skanderbeg d türke i dr schlacht vo torvioll im hütige makedonie bsigt usserdem hät dr skanderbeg ä unerchlärte halbjährige chrieg gege venedig gfüert wo immer wider d türke unterstützt hät un zur glyche zit ä witre türkischi yfall zruggschlage im oktober hät dr skanderbeg mit venedig fride gschlosse un hät sich welle mit em johann hunyadi im kosovo vereinige isch allerdings unterwags vum serbischi despot durad brankovic ufghalte worre un z schpöt cho um sich mit em hunyadi vor syner niderlag i dr schlacht vo kosovo z vereinige im mai isch dr sultan murad ii zum erschte mol sälber gage dr skanderbeg i s feld zoge hät aber numme d burg sfetigrad chönne ynehme im näggschte johr hät dr skanderbeg au no d burg berat durch verrat verlore im juni hät dr murad ii mit ca maa zum erschte mol kruja belageret dr skanderbeg hät syn vertraute vranakont mit dr verteidigung vo kruja beuftrait un hät mit synre armee wo nie grösser wie maa stark gsi isch s türkisch lager vo dä berg us überfalle vo dä nordalbanische stämm un em usland isch dr skanderbeg praktisch nüt unterstützt wore venedig hät sogar ä lukrative handel mit dä türke tribe im september hät sich dr sultan schlieslich müesse us albanie zruggziie im märz hät dr skanderbeg usserdem ä vertrag mitem chönig alfons vo neapel unterzeichnet wu dr chönig militärischi hilfe hät versproche un dr skanderbeg als vassal unter syn schutz gnomme hät im april hät dr skanderbeg d donika d tochter vum arian thopia ghüratet im selbe johr hät dr skanderbeg ä witre siig gege d türke erunge s einzig mol dass dr skanderbeg em gegner zahlemässig überlege gsi isch aafang hät dr skanderbeg ä witre türkischi pasha bsiigt allerdings isch s bis eher ruehig gsi während dr sultan di letschte rescht vum byzantinische rych erobret hät im juli hät dr skanderbeg mit neapolitanischer unterstützig dä versuech unterno berat zruggzerobre d belagrig hät allerdings zur einzigi niiderlag vom skanderbeg gfüert während synrer abweseheit isch s albanischi heer vomene türkischi entsatzheer ufgribe worre un zur hälfti verlore gange im glyche johr isch dr moisi arianit golemi ä enger vertrauter vom skanderbeg zu dä türke übergloffe un isch mitenere türkischi armee zrugg cho dr skanderbeg isch aber au do siigrych gsi un dr moisi golemi isch schlieslich begnadigt un rehabilitirt worre zur glyche zit isch dr skanderbeg durch no meh verat wyter gschwächt worre isch syn sohn dr gjon uf d wält cho übrigens isch vomene engi vertraute vum skanderbeg em pal engjlli dr erzbischof vo durres s warschynlich erscht albanisch schriftzügnis überliiferet inzwüsche isch dr skanderbeg uf alle syte vo dä türke umzinglet un vum rescht vo europa abgschnitte gsi hät dr skanderbeg dä friide sälber broche wil er erwartet hät dass es bal e chrüüzzuug git un uf dränge vum vatikan un vu dr republik venedig dä chrüüzzuug isch allerdings churz nochdem skanderbeg dä chrieg agfange hät i sich zämmegfalle bald druf sin türke us zwei richtige us em weschte un us em süde ygfalle beidi heer sin vo gebürtigi albaner gführt worre wiider hät dr skanderbeg d türke bsiigt im mai isch dr mehmed mit maa ymarschirt un hät kruja zum dritte mol belageret zur glyche zit sin türkischi armeeä us alli nochbarländer ygfalle go dr skanderbeg vo alle syte z umzingle dr skanderbeg hät sich mitem sultan mehreri schlachte gliiferet un d türke us dä bergregione fernghalte während derre zit isch dr skanderbeg aa malaria erchrankt un am te januar z lezha gschtorbe am glyche daag hän d albanischi truppe unter dr füehrig vom leke dukagjini gäge d türke gwunne nooch sym tod hän d albaner unter em leke dukagjini wyterhin wiiderstand gleischtet un kruja isch ersch gfalle ä johr spöter isch au shkodra gfalle un bis uf d bergregione isch ganz albanie vo dä türke bsetzt worre stellewys isch no bis circa wiiderstand gleischtet worre un vor allem d abglegeni bergregione sin nie ganz vo dä türke bsetzt worre nooch dr entgültigi niiderlag sin viili albaner nooch italie gflohe un hän dört bis hüt ihri sproch un idenität erhalte arbresh em skanderbeg syn grab z lezha isch vo dä türke plünderet un syni chnoche vo dä türke als talisman entwendet worre hüt stönn numme no ruine mer weiss nüt gnau wie dr skanderbeg usgsehe hät alli bilder syn noch sym tod gmolt worre vum papscht hät dr skanderbeg dä titel athleta christi verliihe bikumme d theori dass dr skanderbeg zum teil serbischi vorfahre gha hät isch nüt gänzlich uwarschynlich wyl d adligi familie vo albanie un serbie zu derre zit oft unterenander ghüratet hän aber s wirke vum skanderbeg hät sich praktisch gänzlich uf albanie konzentrirt usserdem isch syn vater ursprünglich katholisch gsi un nüt serbisch orthodox d witwe un dr sohn vum skanderbeg sin nochdem d türke albanie entgültig erobert hän wie viil albaner uf italie gflohe d waffe vum skanderbeg zwei schwerter un syn helm sin vo synre witwe verchauft worre un sin hüt im kunschthistorische museum z wien usgschtellt i mehreri albanischi musee syn nochbildige usgschtellt mer hört hüt vorallem i albanie oft dass sich albanie gopferet heb go europa vor dä türke z rette futhark isch e name für e runischs alfabeet d rune sin e germanischs alphabet wo zur schrybig vo germanische dialäggt und em latynische benutzt worden isch dr urschprung oder dr urschprüng vo de rune sin umschtritte zimmlig verbraitet isch aber d teory d rune sige us emene norditalische alfabeet entschtande vili forscher näme au aa ainigi rune syge us latynische buechschtabe entschtande anderi teorye di elteste sichere rune stond uf eme kamm us vimose z dänemark und stammed us em johrhundert n chr fir d altalemannische sprooch sind rune vom bis is johrhundert n chr bruucht wore me hot die runeinschrifte vilmool uf de hintersiite vu fiible brosche iigritzt und eher fir private sache also name oder kurze glickwinsch d forschung goht devu uus das d alemanne d rune vu de nordgermane ibernumme hond bi de andere westgermane franke langobarde thüringer giits runeiischrifte degege vil seltener wenn au d iischrifte meistens bloos ganz kurz sind sind se doch wichtig wel se fast di onzige rest vu de domoolige germanische sprooche sind us de alemannische kleester riichenau und st galle giits us em johrhundert i biecher iberlieferte futharks und e paar schriibversuech i rune gschribe des sind denn aber eher altertumskundliche beschäftigunge vu de mench suscht wird im alemannische ruum siit em johrhundert mit lateinische buechstabe gschribe später hond sich dur sproochliche veränderunge d lautwert vu mänge rune veränderet und s au d zaiche hond sich gänderet bi de nordgermane hot me d runezaiche im bis johrhundert uf reduziert d angelsachse hond seit em johrhundert e futhark mit zaiche ghet z skandinavie hot me im hohe mittelaalter punktierte rune entwicklet und dert sind rune i mänge ländliche gegende no bis i s johrhundert benutzt wore e liste vode wichtigste öberlifrete ruunenäme und de erschlossne urgermanische forme bidütig vo ainzelne näme isch bis hüt nöd erchlärbar e minimalpaar isch e baar vo zwai wörter wo sich nume um ai fonetisch fonologischs merggmool unterschaide z b muus huus luus uf alemannisch das byschpil bewyst das und im alemannische phonem sinn e andres minimalpaar im alemannischi isch buech buuch vomene nullphonem redt mer wenn de underschiid ahand vomene nöd vorhandne phonem entstoot z b buuch bruuch auch bruuch miteme lange und bruch miteme churze bildet e minimalpaar dör e systematischi bildig vo minimalpaar cha s phoneminventar vonere sprooch bistimmt werde da haisst ali phonem wo inere sprooch vorchömet s phoneminventar underschaidet sich i de verschidnige sprooche so het s italienischi z b kai ü oder ö oder s englische het und wo im alemannische feelet wen e luut wie s r wo im tütsche und alemannische je noch region oder person verschide uusgsproche werd oni as sich d bidütig veränderet redt mer vonere phonemvariante die baide uusproochaarte vom ich und ach luut und im hochtütsche bildet ai phonem wel si underenand kai minimalpaar bilde chönet sondern vo de lutliche umgebig abhängig sind i dem fall red mer vo allophon schwa us em hebräische das nichtige isch e zentralisierte vokal ipa wo in de germanische schprôche hischtorisch gsee e reduzierte vokaal isch uf dütsch und in de maischte andere germanische schprôche wird dä vokaal als gschribe im alemannische chunt dr schwa wie i de meischte sproche numme inere unbetonte silbe vor er isch usserdäm im alemannische näbem dr einzigi vokal wo i sonere silbe vorchunt numme wenigi sproche hen au en betonte schwa z b albanisch rumänisch bulgarisch afrikaans mangi dialäkt vum katalanische un mangi kaukasische un uralische sproche bispil e taschelampe mache schlüssel schüssle verplämperle i der alemannische literatur wird dä buechstabe fasch immer mit gschribe d schrybig mit chunt i der literatur praktisch nie vor si het sech aber trotzdäm wyt verbreitet das het vermuetlech verschidnigi gründ die gnaui lutig vo dem schwa im alemannische schwankt vo dialekt zu dialekt im schwööbische und bündenertütsche goot s mee zumene a hi und i de dialekt vode zentralschwiz me is ä au i andere sproche isch d gnaui ussproch vum schwa arg unterschiedlich un cha starch vo dr umgebig abhänge im änglische zum byspiil tendiert d ussproch vum schwa oft zwüsche meereri vokäl dr latiinischi buechschtabe ypsilon französisch y grec mittellatein y grcum isch urschprünglig im latynische alphabet nid benutzt worden und isch diräggt us em griechischen alfabt übernoo worde är stammt wi andere buechtschtabe us em semitische si urschprünglige name isch waw dä buechschtabe isch zwai mol ins griechischi entleent worde aimol als digamma dr vorleufer vo unserem f und en anders mol als ypsilon ds latynischen alphabet het beidi übernoh als v und f und het speter zuesätzlech ds griechischen y ufgnoh im semitischen isch der y also ds semitische waw füre lut bbruucht worde d grieche hei dä buechstabe du füre vokal übernoh der griechisch name heisst übersetzt churzes y mit däm glyche lutwärt isch dä buechstaben über ds etruskischen alphabet i ds latynische cho als v wo im erschte jahrhundert vor chrischtus ds latynische geng wi meh griechischi lehnwörter het übernoh het aber der griechisch y nümm der glych lutwärt u gha wi der römisch v sondern der lutwärt drum hei d römer der griechisch buechstabe es zwöits mal nöi i ires alphabet übernoh als spezialbuechstabe für griechischi frömdwörter glychzytig mit em z u hei nen a ds ändi vo irem alphabet aaghänkt syt der spätantiken isch der y als usgsproche worde also glych wi der buechstaben i us däm grund hei sech i de verschidnige sprache ganz underschidlechi verwändige vom y usbbildet im späte mittelalter isch es i verschidnige gebiet vom dütsche sprachruum bsunders im alemannischen und im niderländische üeblech gsy das me der läng i nid als oder i het gschribe sondern als ii bzw zur besseren underscheidig vom ü als ij wil der ij emne glycht isch du der y hüüffig statt däm ij bbruucht worde im alemannischen het sech dä y um düregsetzt und isch bis hüt zum einte i alemannische nämen aazträffe wi mythen kyburg oder schnyder zum andere i verschidnige variante vor alemannische rächtschrybig vor allem i traditionelleren aasetz aber als variante bispilswys o ir dieth schrybig jüngeri schryberinne wo ke verbindig zur traditionelle dialäktliteratur hei bruuchen aber hüüffiger i oder ii statt y im niderländischen isch der y syt em jahrhundert wider düren ij ersetzt worde wil aber familienäme teilwys geng no e y hei u nid en ij so gits bispilswys näb em name bruijn o der name bruyn wird i de niderländische telefonbüecher der y glych ygordnet wi der ij im underschid zum niderländische het ds afrikaans ke ij sondern immer no en y di modärni ussprach vom niderländischen ij u vom afrikaansen y isch wo sech ähnlech wi im schwäbischen us em alten i het entwicklet bis aafangs jahrhundert isch der y geng win en i usgsproche worde drum isch er o in es paar wörter düren i ersetzt worde so i de wörter gips u silbe di modärni ussprach het sech ersch im louff vom jahrhundert afa düresetze wo men a de schuele für di griechische frömdwörter d ussprach y het ygfüert grad ir schwyz het sech aber d ussprach i no bi verschidnige wörter erhalte bispilswys bim wort polytechnikum bi anderne wörter schwankt d ussprach zwüsche i u y bispilswys bim wort system u wider bi anderne het sech d ussprach y düregsetzt bispilswys bim wort psychologie der alemannisch y dergäge wird immer als i usgsproche bispilswys im wort schwyz we der alemannisch y zwar ursprünglech e längen i het bezeichnet im gägesatz zum churzen wo als i isch gschribe worde so het sech das i teilne dialäkt gänderet im bärn und im baseltütsche bispilswys isch sowohl der ursprünglech churz i bestimmte wörter verlengeret so im wort sig als o der ursprünglech läng i i bestimmte wörter verchürzt so im wort zyt das het derzue gfüert das im bärn und im baseldütsche d buechstäben i und y nümm e gägesatz zwüschemne churzen und emne länge vokal bezeichne sondern unabhängig vor lengi zwüschem offnigen und em gschlossnigen i i falls der buechstaben y überhoupt bbruucht wird orthography oder rächtschrybig meint e sammlig vo regle wo s erloube e bestimmti sprach mit emnen alphabet z schrybe d rächtschrybige vo de schriftsprache z b dütsch oder französisch sy normiert d h es git wörterbüecher wo für jedes wort feschtlege wie das me s söll schrybe verbindlech sy die kodifizierte rächtschrybige eigetlech numen ir schuel und ir öffentleche verwaltig e vorussetzig für ne normierti rächtschrybig isch e standardsprach im underschid daderzue git s für di alemannische dialäkte kei normierti rächtschrybig u kei standardsprach di hüttigi situation vo der alemannische dialäktschrybig lat sech am ehndschte mit der situation vor dütsche rächtschrybig am aafang vor nöizyt la verglyche wo s ou e konkurränz vo verschidnige rächtschrybetraditione het ggä di alemannischi rächtschrybige bewege sech im rahme vo der dütsche rächtschrybetradition das erchennt me sofort a buechstabe wi es git aber ou eigeheite wo di alemannischi rächtschrybig vom dütsche standard abwycht im fall vo de buechstabe ligt das dran das di hochalemannische dialäkte di zwöiti hochdütschi lutverschiebig vollständig hei düregfüert im underschid zu de nideralemannische u zum schriftdütsch so das us emnen alte k d affrikate kx isch worde en anderen underschid isch d bedüttig vo wo im underschid zum schriftdütsche nid lenis bezeichne sondern fortis innerhalb vo dere tradition git s grundsätzlech zwöi verschidnigi müglechkeite für di alemannischi rächtschrybig entweder en orientierig ar schriftdütsche rächtschrybig oder en orientierig ar ussprach der underschid lat sech guet a der behandlig vo de länge vokale la zeige die wo sech a der schriftdütsche rächtschrybig orientiere schrybe der läng a entweder mit bad bahn oder waag dergäge schrybe die wo sech ar ussprach orientiere i allne fäll pfaad baan waag hüüffig sy ou mischlösige das z b grundsätzlech gschribe wird ussert i de fäll wo im schriftdütsche steit pfaad bahn waag schwyz d orientierig am schriftdütsche findet sech bi de meischten eltere schriftsteller z b bi rudolf von tavel simon gfeller otto von greyerz carl albert loosli es bispil für ne beschrybig vo so re rächtschrybig isch ds buech bärndütschi schrybwys vom werner marti die tradition isch im bärndütsche bis hüt sehr starch frankrich d elter dradition im elsass isch d oriäntiärung am schriftditsche hitzedaas kummt véel de frànzeesch orthographie én s g schriwwe elsassisch p e sott m r e unt rschiid erkenne zwésche ch un sch bi viile moderne autore het sich inbirgert ass zwei verschiideni a gschriibe wäre eins fir normal a s ander fir s alemannisch g schlosse so ebs kànn m r mét m a accent grave unterscheide ditschland do oriäntiäre sich d alemannische autore mehrheitlig am schriftditsche vum harald noth gits schreibempfehlungen für das alemannische im breisgau lueg weblink schwyz d orientierig ar ussprach isch syt der mitti vom jahrhundert ufcho bsunders mit em buech schwyzertütschi dialäktschrift vom eugen dieth si het sech bsunders under oschtschwyzer outore verbreitet frankrich anne isch uf eme symposium e charte de la graphie harmonisée des parlers alsaciens bschlosse wore ergänzunge solle folge in däre schriibkarta wird empfohle wiä mer ca verschiidini lüt vokal konsonante diphthonge usw schriibe sott lueg weblink mit däre karta wänn d autore ass z b eber üs em sundgaü sofort richtig ka läse was eber z b vu stroßburg gschriibe het textbiispiil gschriibe noch däre charte wènn z b em dialàkt gwéssini wèrter gànz ànderscht às em ditscha üsg sprocha wara d rno soddigt d schriwùng so ditlig we mèjlig dia üssprooch wéddergana edgar zeidler in land un sproch nr en gebt s a neia version vu däre charte orthal ir rächtschrybig vo der jüngschte generation lö sech es paar merkmal la usmache wo i der dialäktliteratur nid z finde sy z b d widergab vom schwa mit emnen hie sy es paar spezielli problem wo ir alemannische rächtschrybig immer wider uftouche fortis lat di starche u lenis lat di schwache bezeichnet der unterschid zwüsche de lutte t p k fortis u d b g lenis das begriffspaar isch im te jahrhundert vo historische sprachwüsseschaftler under em ydruck vom alemannische prägt worde bi däm unterschid chöi verschidnigi artikulatorischi parameter e rolle spile nämlech es isch klar das je nach sprach en anderi mischig vo dene parameter der unterschid zwüsche fortis u lenis usmacht im französische ligt der unterschid praktisch numen i der stimmhaftigkeit i der dütsche standardsprach oder im änglische ligt er vor allem i der aschpiration im alemannische ligt er i der lengi was e guete teil vom alemannischen akzänt im französisch usmacht der status vo de begriffe fortis u lenis isch i der sprachwüsseschaft umstritte wil vili darstellige der unterschid zwüsche p t k u b d g uf d stimmhaftigkeit reduziere mängisch wärde d begriffe fortis u lenis ou imenen ängere sinn bbruucht nämlech numen als bezeichnig füren yfluss vo der artikulatorische chraft nöieri untersuechige hei zeigt das di alemannische fortis meh als dopplet so läng duure wi di alemannische lenis z b i de minimalpaar schatte schade oder legge lege es isch aber umstritte öb s nid no nen anderen unterschid git nämlech dä vo der artikulatorische chraft was stimmhaftigkeit u aschpiration aageit da isch me sech wenigschtens sicher das es bi den alemannische fortis u lenis ekei unterschid git beidi sy stimmlos und nid aschpiriert näbe de nid aschpirierte fortis gits ou aschpirierte fortis einersyts als cluster p h u k h z b bhalte gheie anderersyts i vilne lehnwörter us der dütsche schriftsprach vo dialäkt zu dialäkt sehr verschide ussertäm hei di nideralemannische dialäkte näbe der nid aschpirierte fortis k gg ou en aschpirierti fortis kh wo der affrikate kch us de hochalemanische dialäkten entspricht die phönizischi schrift het zaiche und werd vo rechts noch links gschribe die ältischte text stamet usem johrhundert v chr i de römerzit isch die schrift nüme brucht worde und z libye gits grabstai wo neupunisch mit latinische buechstabe gschribe worden isch die schrift isch nöd nume für die phönizischi und punischi sprooch brucht worde sondern au för die ältischte aramäische text denn hend sich us dere schrift mehreri variante bildet so die aramäischi die hebräischi und die altgriechischi schrift über die altaramäischi schrift hend sich witeri schrifte bildet so die arabischi altsüdarabischi und äthiopischi schrift aber au die indische schrifte chönet devo abglaitet werde über die altgriechischi schrift het sich unter anderem die etruskischi latinischi und kyrillischi schrift und au d rune entwicklet so cha die phönizischi schrift als muetteralphabet vode maiste alphabetschrifte gelte die wichtigschte alphabetschrifte und iri gschicht s griechische alphabet ngr isch s eltischti alphabet wo hütt no in gebruuch isch sini wurzle sin in verschidene semitische alfabt z finde nur zwai griechischi buechstabe sin vo umstrittener härkunft s phi und s chi ainigi forscher halte si für neuschöpfige anderi für buechschtabe wo us weniger bekannte südsemitische alfabt übernoo worde sin i de bronzezitt hend d grieche e silbeschrift bruucht d linear b jhd v chr die schrift het sich usem ältere linear a entwicklet wo uf kreta för e sprooch brucht woren isch womer bis hüt nöd het chöne entziffere mitem undergang vo de mykenische kultur isch isch de bruuch vo de schrift z griecheland vergesse gange erscht im jh v chr hend d grieche vo de phönizier d buechstabeschrift öbernoo und us em phönizische alphabet en aigni schrift entwicklet wo aber i vill verschidnige lokaale variante vorchoo isch e noijerig gegenöber vo de altsemitische alphabetschrifte isch d iifüerig vo zaiche för vokaal gsii zu de ältiste griechische inschrifte ghööret de sognennti nestorbecher und bsundrigs e huufe inschrifte usem jh v chr us de archaische stadt thera uf de insle santorini mitere schriftform wo no nöch em phönizische vorbild gsii isch sit de spötantike wärdet betonige mit akzent azeiget de luut bzw heta hätt mer denn miteme krümmte strichli spiritus asper odr markiert als aposchtroph kennet mir de spiritus hütt no im jahrhundert hätt mer de spiritus widr abgschafft will er einewäg nümm uusgsproche wird di neui griechischi rächtschrybig kennt au numeno ein akzent de akut nümm bruucht werde de gravis und de zirkumflex audiodatai zum lose vode griechische buechstabenäme dr hugo pratt eigetlech ugo eugenio prat juni z rimini augschte z lausanne isch en iteliänische comic zaichner und täggschter gsi sy beriemtischti figur isch dr corto maltese am hugo pratt sy zaichnigsschtil isch vo amerikanische maischter wi em milton caniff beyflusst worde är hed aber scho bald zu sym ganz aigetümlige duktus gfunde är isch bekannt worde für syni poetische obetüür comics dr pratt isch z rimini gebore sy vatter isch e bruefssoldaat gsi und im joor isch är mit synere familie noch etiopie zoge isch dr vatter wärend em zwäite wältchrieg im kampf gege britischi druppe ums läbe koo dr hugo pratt isch interniert worde und hed vo de wachsoldate comics kauft är isch in ere gruppe vo zaichner und täggschter gsi zäme mit em alberto ongaro und em mario faustinelli ir magazyn asso di picche isch ab erschine en kanton au stand früehner au ort isch en gliidstaat vo de schwiizerische eidgnosseschaft im johrhundert het me d bündnispartner vo dr alten eidgnosseschaft as stadt oder land bezeichnet spöter isch drfür au dr begriff ort uffcho däm het im französische canton entsproche e bezeichnig wo zum erste mol in eme friburger dokumänt bruucht wird und sich denn in dr ganze romandie und im tessin verbreitet het in dr dütschschwiiz het mä in dr zweite helfti vom johrhundert dr begriff stand vorzoge und erst im johrhundert isch kanton au bi de alemanne vorcho d helvetik het d begriff stand und ort abgschafft und kanton as bezeichnig für die oberste verwaltigseinheite iigfüehrt sit dr mediationsakte si kanton und stand synonym bruucht worde und au dr bundesstaat het beidi begriff übernoh d kantön oder d ständ sind staaten im chlyne jede vo de kantön hätt en eigeni verfassig en eiges parlament die heisse grosse rat kantonsrat landrat oder parlamänt en eigeni regierig regierigsrat regierig staatsrat standeskommission und eigeni gricht obergricht kantonsgricht bezirksgricht chräisgricht vermittler fridesrichter usw d parlamänt händ je nach grössi zwüsche bis sitz d kantonsregierige zelet je nach kanton föif odr sibe mitglidr alli berich wo nid vo de verfassig odr vom ene bundesgsetz am bund zuegwise werdet ghöret automatisch id kompetänz vo de kantön z b s schuelwäse teil vom gsundheitswäse s planigs und bourecht d polizei d gerichtsverfassig stüüre u a by vilne vo dene berych hätt de bund aber glych nones wörtli mitzrede drum isch mängisch vom ene kompetänzwirrwarr d red umgchehrt redt me vom kantönligeischt wänn d lokal oder d regionalpolitik nöd wott über iri gränzen useluege i de beide kantön glarus und appizell innerrhode git s no bis hütt einisch im jahr d landsgmeind wo s stimmvolch vo hand abstimmt und sini kantonsvertreter wählt di sogenannten urkantön wo ane odr wahrschinli au früehner en erschte bund mit enand gschlosse händ sind uri schwyz und underwalde i dr alten eidgnosseschaft hätt mer zu de kantön ort gseit drum redt mer no hütt vo den acht alten ort wo den zu de örtige eidgnosseschaft uusgwytet worde sind verbündeti wo nonig vollmitglidr i de eidgnosseschaft gsi sind hätt mer als zuegwandti ort bezeichnet i de helvetische republik sind d kantön denn nume no verwaltigsbezirk gsi ohni autonomi d grenze sind neu zoge worde dass alli kantön ungfäär glych gross und politisch zueverlässig sind zue säber zyt hätts die alte kantön basel bärn züri friburg schaffhuuse soledurn wallis wo zum deil gebiet verlore hai bi dr neuiideilig und die neue kantön bade bellinzona léman lugano linth oberland rhätie säntis und waldstette gäh wo spöter wider neuiideilt worde si oder en andere name übercho hai und d kantön aargau und thurgau gämf het nit zur republik ghört wil frankriich s am april anektiert het mit dr mediationsverfassig sind s denn kantön gsi wo wider e gwüssi autonomii gha hän und nach em wiener kongress de jüngscht de isch de kanton jura wo sich vom kanton bern abgspalte hätt hütt redt mer meischtens vo ständ und kantön will sich zwei i halbkantön ufgspalte händ appezöll inneroode appezäll osserode basel stadt und baselbiät obwaldä und nidwaudä sind halbkantön obwohl si nie zäme ein kanton gsi sind im ständerat hän alli sächs jeweils numen ein sitz di andere händ zwei bemerkige stand dezember gemäss em ihwohner pro km stand dezember sitz vor kantonsregierig und em parlamänt sitz vor justiz isch troge die zwöibuchstabige kantonsabchürzige si vrbreitet si werden u a bi den autokennzeiche brucht und wärde ou i dr brucht mit em präfix ch z b ch sz für dr kanton schwyz französisch isch e ol schprôch un ghört zur galloromanische schprôchfamilie s wird unter anderem z frankrych in dr schwytz z belgie und z kanada gredet aber au in grôsse dail vo afrika typischi merggmool vom französische sin dr verluscht vo der fonologisch dischtinktive betonig u ds komplexe vokalsystem s französische wird im alemannische o wälsch odr wäutsch gnennt so wie d weschtschwyzer die wälsche heisse d gschicht vom französische fangt mit em yfall vo de römer z gallie im johr vor chrischtus a sällemols hät s z gallie verschydeni keltischi völcher und dodemit mehreri verschydeni sproche ge wo aber nit gschribe worre sin d sydler hän noch de eroberig d sproch vo de römer langsam übernoh mer goht devo us dass de stroßburger eid vo de erscht tekscht uff französisch isch e literarische tekscht isch aber erscht zum erschte mol erschyne nämlig d eulalia sequänz sälbst bi derre strite sich aber d romanischte drum ob si meh picardisch wie französisch im mittelalter eine vo de dialäkt wo franceis oder franois gnännt worre isch gsi isch d region vo paris isch d geburtsstätte vom französisch dem sy dialäkt isch allerdings ball mit normännische picardische und andere sproche vermischt worre do uff paris als zäntrum vo frankrych lüt uss em ganze lüt cho sin noch dr französische revoluzioon het dr rapport grégoire vom nazionalkonvänt verlangt alli andere sproochen im land ussert em französischen abzschaffe d dezäntralisierig in de er johr hät e widdergeburt für d dialäkt bedütet s loi toubon isch zum schutz vo de französische sproch erlo worre trotzdem spräche jungi lütt vum norde im normalfall s gliche französisch wie jungi lüt üs em süde s schriftbild entspricht weniger de ussproch wie z b im dütsche oder de meiste andere sproche am wortänd werre konsonante abgseh vo nit usgsproche au s isch in mehrsilbige wörter stumm und wird zum deil au im wortinnere gheie glo do aber erwiterti forme d ändkonsonante enthalte und sälli friehner au no usgsproche worre sin schribt mer z b in vert wyblig verte trotzdem s t statt ver oder ähnlig allerdings spricht mer e ändkonsonant zum deil us wenn em e wort mit me vokal am afang folgt les autres s glych bassiert bi wörter mit me h am afang wyl säll immer stumm isch les hommes wenn s sich aber um e h us de germanische sproche handelt wo bis in s johrhundert no usgsproche worre isch no wird de konsonant nit usgsproche und vor em vokal chunnt de lut bsp en haut des sin de französische sprooch ihri konsonante uff vokal werre hütt vyli akzänt gsetzt wo d ussproch nit verändere aber äntweder zur underscheidig oder uss ethymologygründ trotzdem gsetzt werre des heißt dass z b u beidi als usgsproche werre s git im französische zudem nasali vokal e vokal wird dänn nasalisiert wenn em e einzels oder doppelts m oder n und denoch kei vokal folgt lüeg dodezüe in de tabälle d konsonante werre glych usgsproche wie im dütsche vor allem wiil französisch lang dia sproch vu de diplomate gsi isch isch s imma no chic französische usdrück sog gallizisme im alltag ifliessa z lo an hufa gallizisme sind inszwische d basis für vaschiidene fachsprocha wie in da gaschtronomi oda im ballett eppas was s im dütscha ned wirklich git isch im französischa gang und gäbe bemühunga zu erhalt und pflege vo da schproch so git s an offizielle inschtitution dia sog académie franaise gegründet vom kardinal richelieu wo feschtlegt wia dia schproch vawendet wera muass bzw extra französische wörta für neue begriff erfindet manche wia computer ordinateur byte octet software logiciel werend o echt ausschliesslich vawendet andere wia weekend vacancelle hond sich ned durchgsetzt nebs da académie franaise gits no dia délégation générale à la langue franaise et aux langues de france wo sich o in deam gebiet schtark macht untam französischa kulturminischta jacques toubon isch a gsetz zum schutz vo da französischa schproch in kraft träta wo vo nam andra gsetz usm johr no vaschärft wora isch vgl loi toubon sit döt münd alle französischa untahaltungsmusikprogramme mind französische liada spiela drum hond unta andra de robbie williams und de placebo protège moi scho französische übasetzunge vo nam hit in frankreich ussabrocht und in offiziella angelegenheita dürfend gea koa anglizisma vawendet wera englische werbeschprüch ohne französische übasetzung sind strafbar aba o in adra französischsprochiga lända git s dänige inschtitutiona z belgie hots de service de la langue franaise und z québec s office québécois de la langue franaise anderscht àls s frànzeesch wie én frànkrich àlso gued gschitzt un gepflegt wurd were d àndri sproche uff m territorium vun d repüblik nit vum staat gferdert üss r extrem ambivalent un hàlbherzi ém rohme vun de staatli béldung éducation nationale awwr öi numme do wo d regione diss aktiv untrstitze un vrlange öi wenn d direkti untrdrückung vun friehr nimm mejlich ésch ésch de frànzeesch sprochepolitik nooch internationàli standards meh zuem üsslesche vun de sproche geeignet wie zuem schutz französisch wird normalerwis mit de latynische büechstabe gschribe ergänzt durch ligature und diakritika sit mehrere johrhundert werre relativ genaui rächtschribregle festglegt wo meistens akzeptiert worre sin näbem latynische alphabet git s d mögligkeit braille schrift wo allerdings norme vo de latynische rächtschrybig überneh müeß zur phonologisch genaue widdergab vo de ussproch wird s internationale phonetische alphabet verwändet durch norme isch au e schrybig mit em griechische und kyrillische alphabet ermögligt worre was vor allem für d transkription vo orts und personenämme brucht wird d académie franaise hät im johr uff vorschlag vom root änderige an de rächtschrybig vorgnoh si beträffe etwa prozänt vo de wörter und werre vo de académie franaise sälber freiwillig gnennt allerdings empfohle zyl vo de änderige isch s gsi s französisch logischer z mache einewäg d etymology z berucksichtige und genaui regle festzlege dass d schrybig vo neue wörter eidütig isch sällewäg schlat si au d schrybig chaine statt chane vor wyl s dört weder mit de ussproch no mit de etymology begründet isch di traditionälli schrybig wird aber im momänt vo de mehrheit vo de französischsprochige lüt bevorzugt während sich vor allem under de jüngere lüt zum bispyl für s schrybe vo sms alternativi schribwyse entwickle wie im dytsche gits im französische für nome gschlechter me unterscheidet zwüschet männliche nome le frère und wiibliche nome la mère es neutrals gschlecht gits ned d mehrzahl nome hend ds pluralgschlecht und überchömmet les als artikel les hommes s gitt im französische aber no e wing überrescht vum alte neutrale gschlecht als e beischpiel ka ma nenne s pronome a wo gnutzt wird wenn s biim spreche um sach goht d nome werde in de fäll akkusativ dativ nit verändert nur de plural bringt in de orthografie nit aber in de phonetk e veränderg s wird immer e s aaghängt s gitt aber e grupp vu subsctantive wo e endung kriagt des sin di maskuline nome mit eme al am end vum word so heißts denn le journal di zittdig les journaux di zittige manchi wörter mit ail kriage eu e endung mit aux gsproche als e o im plural wird es suffix s aghängt bii weibliche adjektive kunnt do noch e e di endunge ka ma aber nit heare bii manche adjektiv losst s de e vum femininum e konsonant hearbar werre wo im maskulinum stumm bliibe däd dozua het s eu noch e kleini zahl vu unrägelmäßige adjektive in de lischt wo folge duad sin immer die maskuline un dann di feminine form aagä vollständig unrägelmäßig mit ere underschiadliche form in de beide gschlechter d personalpronome werde an de fall apasst we ma ignoriere duad wie s französisch gschriabe wirrd denn kunnt eim d grammatik viil eifacher vor in de gschriabene sprooch kunnt an s end vu n eme subschtantiv im plural immer e s le lapin les lapins de haas d haase des s ka ma biim schwätze aber nit heare in de gsprochene sprooch gitts es also nit eu viili unrägelmäßig verbe sin biim spreche normalerwiis rägelmäßig d verbe mit de endung oir oder re kennt ma so fascht ganz ohne di ganze üsnahme erkläre wenn des verb e konsonant vor dere endung im infintiv het denn fliagt der im präsens vum singular weg hiir isch des erklärt am beischpiel vu battre was schlage heißt battre je bas tu bas il bat bt b il b ty b im plural isch d endung aber wiider do nous battons vous battez ils battent nu bt vu bte il bt wäge dene schwiirige rägle in de rechtschiibung hets eu scho e haufe diskussione und reformversuache gä aber meischtens will d mehrheit vu de franzose halt doch di alte rechtschriibung bhalte als e beischpiel für so e reformversuach ka ma s joar nenne do het d regierung vu frankriich ebbes an de rechtschriibung gändert un s het glii e haufe protescht gä den konflikt zwische dene lütt di e phonetische rechtschriibung welle und dene di e historische welle gitts hit immer no d live crew isch di worschynlig wältwyt bekanntischti miami bass gruppe gründet worde sin si aber in los angeles und zwor vom mr mixx em fresh kid ice und em amazing v ersch in miami sin dr luther campbell und dr brother marquis zur live crew gschtoosse und es isch dr luther campbell friener bekannter als luke skyywalker und noch eme brozäss gege dr george lucas spöötter als luke oder uncle luke wo mit synere entschaidig voll uf pornografischi täggscht z setze zum groossen erfolg gfiert hed d live crew hän sogar vor gricht miesse was allerdings drzue gfiert hed dass si nume no erfolgrycher worde sin d mary fleener isch en us amerikanischi comic zaichnerin und täggschterin us los angeles si isch bekannt für iri autobiografische comics wo unter em titel life of the party gsammled worde sin ire seer aigeschtändige schtil nennt si cubismo si isch au mitglid inere rock band namens the wig titans lut irer homepage isch si vo altegyptischer kunscht und zytigscomics little king vom otto soglow li l abner vom al capp und dick tracy vom chester gould beflusst worde dr robert crumb und dr robert armstrong hän si persöönlig ermuetiged comics z mache ire erschte comic isch hoodoo gsi übers läbe vo der zora neale hurston reggae isch e musigschtyl us jamaika reggae isch ends er jahr underem ifluss vo us amerikanische musigrichtige wie soul rb countryund jazz wome denn ds jamaike im radio het chönne empfange us sine unmittelbare vorläufer mento ska und rocksteady endstande mitlerwile het sich de reggae zu eire vo de bedütenste richtige i de populäre musig entwicklet was reggae als wort ursprünglich fürne bedütig het gha isch unklar einigi wie öppe de bob marley leite das vom latinische wort rex könig ab und behaubted es heissi sovil wie musig vo de könig rastafari anderi erklärets dütlech wehniger majestätisch als ableitig vo streggae amene wort im jamaikanische dialäkt für es biuigs modi wie au immer ds erste reggae lied wo das wort vorcho isch isch do the reggay sic vo toots and the maytals gsii dr erst song wo als richtige reggae giltet isch hingege people funny boy vom lee scratch perry dr typisch grundrythmus vom reggae isch entstande wiu bi erste produktione im ska us amerikanischi rb stück coveret si worde und debii e starchi betonig ufe zwöiti und vierti taktteil gleit isch worde im übergang vo ska zu rocksteady und nachär zu reggae isch dä minimalistisch grundrythmus jewiils vereifacht worde reggae und sini vorläufer sind vorallem als tanzmusig entstande wo über die sogenannte sound systems e art mobili discos verbreitet isch worde bsitzer vo dene fahrbare discos wie zum bispil de clement sir coxsone dodd arthur duke reid oder cecil prince buster campbell hend zu de erste produzente vo eigeständiger jamaikanischer tanzmusig ghört als erste grosse internationale erfolg v a i de englische charts giltet the israelites wo vom desmond dekker igspilt worde isch mit ere erstplatzierig z england und au i de schwiiz dr erst welthit vom reggae endi sechzger jahr isch reggae di bevorzugti musig vo de britische skinheads gsii darum sind di erste englische reggaeproduktione unterem name skinhead reggae vermarktet worde und vil reggae künstler wie the charmers the corporation joe the boss oder symarip mit lieder wie z b skinhead moonstomp oder skinheads a bash dem sind zielt für d skinhead community usgrichtet gsi mit ere sterchere fokusierig uf e britisch popmusik märt z b düre iisatz vo striicher und spetistens mit em iisatz vo betont schwarze theme im roots reggae het die musig für teil vor skinheadszene a bedütig verlore erst recht wo sech die immer meh von ere haltig wo afänglich unrassistisch gsi isch in richtig gwalt und neonazismus hend bewegt und abgspalte hend früener jamaikanischi und brittischi reggae produzente und künstler na grad uf die szene gsetzt so het si nach em umkehrschluss au düre ökonomisch erfolg vo ander spiilarte a bedütig im reggae märt verlore obwou sich e szene het erhalte wo die ursprünglich unrassistische wert no existieret die sogenannte traditional skins oder au trojan skins benennt nach em plattelabel trojan records organisiered bis hüt traditionelli reggae events betriibet chliini labels und bringed mit eigete bands au neui reggae musig use wo sich starch am hammondsound und em uptempo vo eltere reggaenummere orientiered agregt dür de bedütenst reggaemusiker und jamaikanisch naionalheld bob marley verchnüpfet vill musiker d musig mit dem zur ziit zwar existierende aber nid sehr wiit verbreitete religion vo de rastafari dr klassisch reggae vo deer jahr wird hüt vil als roots reggae bezeichnet er isch entstande us verschiedne iflüss wie ska und rockseady oder em früeche pop reggae wo zersch houptsächlich us grossbritannie isch cho natürlich hend au afrikanischi iflüss e rolle gspilt paralell dezue het sich in grossbritanie e eigeti form vom reggae entwicklet mit iflüss us musigrichtige wie die vo the police the clash the jam oder the specials mittlerwiile hend sich verschideni forme vom reggae entwicklet bedütend isch dub e sehr minimalistischi variante wo sich dür vill elektronischi studioeffekt und fast totalem verzicht uf gsang uszeichnet dubeffekt sind hüt e feste bestandteil vo de meiste reggae variante au am bob marley sini lieder sind devo beiiflusst scho früe isch uf dr b siite vo bekannte reggaesingles e dubversion vom lied mitgeliiferet worde d dj s hei agfange die versions live mit sprechgsang texte z vertone toasting ds toasting chunnt vom scat enere gsangsart vom jazz us em toasting isch im lauf vo dr ziit e neui variante vom reggae entstande raggamuffin bzw ragga parallel dadezu het sich us em toasting z new york in de sibezger jahr e witeri neui musigrichtig de hip hop entwicklet moderni reggaevariante wie ragga werde vill als dancehall reggae bezeichnet de begriff isch e chli problematisch wiu er bezeichnet streng gno ke bestimmti stilrichtig sondern fasst die stile zeme wo momentan i de jamaikanische dancehalls ort vo de größere tanzparties populär sind dancehall bezeichnet aber au e spezifische starch synkopierte rhythmus im moderne reggae gsunge wird im jamaikanischen reggae meistens uf patois e kreolsprach mit zahlriiche wortneuschöpfige wo uf dr englische sprach basiert d textä vom roots reggae sind vilmol sozialkritisch mached uf missständ ufmerksam oder wei de jamaikaner ihri afrikanische wurzle bewusst mache e witers themegebiet laht sich mit love peace unity liebi friede und einigkeit zemefasse au de gnuss von marihuana isch e beliebts motiv d textä vom moderne dancehall reggae sind hingege verglichbar mit hip hop textä vill explizit sexuell oder gewaltverherrlichend sog slackness themä au homophobii chunnt vor als gegebewegung dadezu het sich jedoch inzwüsche au dr conscious reggae im dancehall entwicklet mit soziale politische und religiöse theme charakteristisch für de reggae isch d offbeat phrasierig wo entweder d gitarre oder ds keyboard ab und zue au d bläser i de zwöite und vierte taktziit spieled wo i de meischte andere musikrichtige unbetont si im gägensatz zum ska wo statt de betonig eher offbeats igsetzt werde wo d und zählziite betoned isch de reggae i dr regel langsamer und weniger dür bläser dominiert d instrumentisierig vo de meischte klassische reggaebands besteit us emne drumset e bass e gitarre keyboard und gsang vill kömme blechbläser und perkussion dezu bi de neuere stilrichtige vom reggae dancehall ragga reggaeton chunnt hüfig d elektronik in form vo computer und sampler zum isatz debi isch ds schlagzüg am meiste betont synthetisch erzügt und meh am rock und discosound orientiert bsunders wichtig im klangbild vom ene reggaesong isch immer de basslauf de git s gegegwicht zu de offbeats und vill ds eigentliche thema vom stück als legendäri reggae bassiste gelte de aston barrett und robbie shakespeare ds schlagzüg zeichnet sich hauptsächlich dur zwöi bsunderi stile aus ds schlagzüg wird meistens vomene perkussionist unterstützt als hervorragendi schlagzüger gelte de carlton barrett und de sly dunbar gitarriste spieled bim reggae hauptsächlich rhythmischi begleitig wobi au hie d betonig uf em offbeat im vordergrund steit ab und zue wird eifach de basslauf dopplet ustobe dörfe sich d gitarriste de in z t usdehnte solis erwähnenswerti gitarriste i de welt vom reggae sind z b de al anderson leadgitarrist bi the wailers peter tosh black uhuru earl chinna smith ben harper junior marvin ernest ranglin donald kinsey u n v m verwändet werde houptsächlich piano und orgle sounds mängisch au keyboard kläng d keyboarder begleite zeme mit de gitarre vorwiegend rhythmisch natürlich ebefaus mit betonig ufem offbeat zwöi variatione sind sehr gängig zum eine d betonig vo de zwöite und vierte zählzit zum andere d betonige ergänzt mit de und zählzite keyboard solis sind relativ selte orgel soli chömme hüfiger vor es isch nid unüblich dass in enere reggaeband zwei keyboarder spiile berüemti tastemänner oder sogar tastefraue gits i dem musikstil wenig z nenne wäre de monty alexander wo eigentlich jazzmusiker isch aber als geborene jamaikaner au immer wieder reggae gspiilt het und denn de reggae mit jazz verbindet het des witere wäre earl wya lindo und tyrone downie beidi bi the wailers sowie ian wynter und bernard tooter harvey z nenne usserdäm erwähnenswert augustus pablo berüemt worde dür sini melodicaspiil und de jackie mittoo eine vo de wichtigste orglespieler bi studio one d bläser von ere klassische reggaeband trete meistens z dritt uf d instrument wo am meiste gspiilt werded sind da in de regel posuune und trompete mängisch au es saxophon wärend di welschi reggae schwiiz sich eher a frankrich und afrika orientiert geit di dütschwitzer eher richtig dütschland wo sich e international renommierti dancehall szene het bildet di best übersicht über d schwitzer reggaeszene gits uf was de polo hofer i de er jahr mit teddybär zum erste mal probiert het isch zun ere chliine szene gwachse mit de berner gruppe merfen orange und ihrem summerhit vo dr summer chunnt isch nach langem wiedermal reggae uf schwyzerdütsch zghöre ir stadt züri meldet sich bald dr dodo jud unterem name doppelgänger zum reggaewort gfolgt vo dr reggaeentdeckig im schwyzerdütsche phenomden aka phenom melody bald hend sich wiiteri gruppe bildet elijah and the dubby conquerors kulturattentat kanisha sound k oder stereo luchs alpha blondy elfenbeinküste free at last südafrikanische gruppe lucky dube rep südafrika sonny okusun nigeria richard siluma rep südafrika tiken jah fakoly elfenbeinküste isaac haile selassie äthiopien corey harris mali sierra leone refugee allstars sierra leone mercado negro rafael pondé frühers mitglied vo der bekannteste brasilianische reggaeband natiruts und djamba als supportact uf der bühni mit the wailers steel pulse culture und andrew tosh seit drei jahr solo und wie alli musiker vo der neue generation vo brasilie mixed er de klassisch reggae mit traditionelle elemente vo der brasilianische musig caramelo criminal u a mit silly walks und raggabund lueg unter dub musik buju banton capleton sizzla bounty killer ninjaman sean paul tony rebel skatalites the heptones the specials the toasters the busters the slackers daddy yankee pachanga sting jamaika reggae sunsplash rototom sunsplash italie uppsala reggae festival schwede reggae sundance eindhoven holland ostroda reggae festiwal pole soa reggae riversplash tolmin slowenie dr sir mix a lot augschte z seattle als anthony ray isch en amerikanische rapper und hiphop broduzänt us seattle washington beyflusst vom gary numan kraftwerk parliament funkadelic und em old school rap hed är sich e name gmacht mit sym rap zwüsche party und bolitik sy gröschte hit isch baby got back wo im kinofilm charlie s angels benutzt worden isch är hed unter anderem mit metal church mudhoney und em dj magic mike zämegschafft är hed au dr kid sensation entdeggt und gförderet syni friene blatte sin uf nastymix records usekoo schpöter hed in dr rick rubin für sy label american recordings unter vertraag gnoo s bretonische bret brezhoneg isch e keltischi sprooch wo im weschte vu dr bretagne bret breizh frankrich gsproche wird s bretonische isch e brythonisch keltischi sproch s bretonische isch am engschte mit dr usgschtorbene kornische sproch verwandt un ebefalls eng mitem walisische ferner verwandt ischs mit de gälische sproche irisch schottisch gälisch un manx s bretonische isch e inselkeltischi sproch stammt also nüt direkt vum gallische s bretonischi gôht uf d schprôch vo brittanischi ywanderer zruck wo im te un te jôhrhundert vor angelsäggsischi invasore us britannie nôch aremorica gflüchtet sin möglich isch daß d armorikanischi bevölkrig zmindeschtens ufem land zu dere zit nô gallisch gredt hät allerdings isch gallisches subschtrat wege dr nahi verwandtschaft zwische de brythonischi schprôche un em gallisch schwör z ermittle im te jôhrhundert hät s bretonischi syni öschtlichschti usbrytig ereicht s isch allerdings vum te bis te jôhrhundert wyder zruckdränggt wôre lueg au d charte sydem wird s bretonischi au in synim weschtlichi schprôchgebiet usghöhlt s bretonischi isch zerscht vum gallo zruckdrängt wôre sytem te jôhrhundert vum franzessischi d gründ für d verdrängig vum bretonischi während em mittelalter leie im exil un de romanisierig vur bretonischi oberschycht während de chrieg gege d normanne un em umschtand daß d beidi politischi zentre vur bretagne nantes un rennes nie vollschtändig bretonischschprôchig gsi sin als verwaltigschprôch isch bretonisch wege dem au übrhaupt nie bruucht wôre allerdings hät im weschte au chuum öber franzessisch gredt s bretonischi wird in drüü phase unterteilt usem altbretonischi sin numme ä paar wörter un persone un ortsname überliifert s altbretonischi hät nô schtarki ähnlichkeite mit em walisischi un em kornischi gha texscht sin us dere zit keini überliferet allerdings hät s sicher ä mündlichi überlifrig gä s mittelbretonischi isch vum te bis ins te jôhrhundert gredt wôre us dere zit schtammt au dr erschti texscht uf bretonisch nämli imene latinischi texscht usem te jôhrhundert mit bretonischi verse usem te jôhrhundert schtammt au äs bretonisch franzessisch latinisches wörterbuech sytem te jôhrhundert schpricht mer vum moderne bretonisch syt dem isch au ä rychi literatur überliferet s bretonischi isch praktisch sytem te jôhrhundert verdrängt un unterdruggt wôre scho im mittelalter hät bretonisch als d schprôch vo de unteri schichte gôlte mer cha zum byschpil feschtschtelle daß im gallo em benôchbarti franzessischi dialekt numme wenigi lehnwörter usem bretonischi nôchzwyse sin während zwei fümftel vum bretonischi wortschatz usem gallo resp franzessischi chunt zum byschpil komprena oder permeta usserdem isch bekannt daß im mittelalter bretonischi uswanderer nôch paris wege ihreri schprôch usglacht wôre sin uss där zit stammt s am stärkschte v rbreiteti bretonisch lehnwort im franzesisch baraguiner unv rständli rede diss kummt vun bretonisch bara brot un gwen wiss allerdings hät s d franzessischi monarche nüt groß gchümmeret was für ä schprôch ihri untertane gredt hän syt dr franzessischi revolution isch s bretonischi zämme mit alli andri patois au als gredti schprôch zrukchdränggt wôre le fédéralisme et la superstition parlent bas breton l émigration et la haine de la république parlent allemand la contre révolution parle l italien et le fanatisme parle basque cassons ces instruments de dommage et d erreur zwar sin alli regionalschprôche unterdruggt wôre s bretonisch hät s aber bsunders schwör trôffe e grund defir isch dass de bretagne wirkli e region mit starki antirevolutionäri tendenze gsi isch b sundersch wege de antiklerikale un antireligiöse site vun de revolution de bretagne isch mit de südlich nochbarsregion vendée e basis vun de bewegung vun de chouans gsi un konterrevolutionäre uss dem adel hän do unterstitzung uss england kriagt s resultat isch gsi daß s bretonischi langsam us alli syni domäne verdränggt wôre isch un als primitivi buureschprôch abgwertet wôre isch d yführig vur schuelpflicht jules ferry hät d situation nô verschlimert un s bretonischi isch immer wyter ins abseits drängt wôre s bretonische het viir hauptdialäkt wo sich i wytri lokaldialäkt unterteile d dialäkt werre i zwo hauptgruppe ydeilt s vannetais bret gwenedeg unterscheidet sich arg vo de drei andre dialäkt em cornouaillais bret kerneveg léonard bret leoneg un em trégorrois bret tregerieg die drei dialäkt grenze sich starch vum gwenedeg ab un werre au als klt dialäkt bezeichnet d dialäkt hen sich während em übergang vum altbretonische zum mittelbretonische entwigglet inere studie vo werre d sprecherzahle nooch dialäkt so verteilt d dialäktgränze entspreche fascht gnau de bistümer vo dr bretagne d hütige départements sin absichtlig andersch zoge worre ob d bischtümer d entwigglig vo de dialäkt beyflusst hen oder ob d bischtümer nooch ältri gränze zoge worre sin isch nüt sicher s kerneveg wird i dr cornouaille bret kernev oder bro gernev gredt e unterdialäkt wird im südweschte gredt im pays bigouden quimper un dr region vo douarnenez im kerneveg isch d betonig wie i de andre klt dialäkt uf dr vorletschti silbe er isch aber usprägter unbetonti vokäl vorallem i dr letschti silbe sin meischtens zum schwa reduziert oder werre überhaupt nüt usgsproche bara brot ipa wie im tregerieg un em gwenedeg werre d wo uf e altbretonischs so wird ezomm bruuche als usgsproche un anavezout wisse als s wird als usgsproche s wird am wortaafang als usgsproche sunscht wie im gwenedeg als s leoneg wird im léon bret leon oder bro leon gsproche e grossdeil vo dr bretonischesprochigi literatur isch i däm dialäkt d region het als terre des prtres golte wyl s prieschterseminar wo viili prieschter usbildet worre sin im léon gsi isch dodurch isch viil vo dr religiösi literatur uf leoneg gschrybe worre im leoneg gits zwo unterdialäkt s unterleoneg im weschte un s oberleoneg im oschte s mutationssytem vo dr bretonische schriftsproch bassiert ufem leoneg un wird i de lehrbüecher bruucht de luut wird im leoneg uvular usgsproche aastatt wie sunscht als c hoari spiil ipa s tregerieg wird im trégor bret treger oder bro dreger gsproche mangmol wird dr dialäkt vo golo im oschte vum département côtes d armor vum tregerieg unterschiede s gwenedeg wird im weschte vum vannetais bret gwened oder bro wened gsproche dr oschte vum vannetais isch scho länger gallosprochig es isch in ober un untergwenedeg haut vannetais un bas vannetais ufdeilt bi dr ussproch unterscheidet sich s gwenedeg vorallem durch syni archaisme vum reschtliche bretonisch es isch als einziger bretonischer dialäkt nüt sofort für sprecher vo de andre dialäkt verständlich d hauptmerchmool sin d phonologi vum bretonische loot sich wege de grosse unterschied zwüsche de dialäkt numme schlächt bschrybe d grundzüg sin allerdings z erkenne e bsunderheit vum bretonische sin d nasalvokäl unter de keltische sproche eimoolig s bretonische het siibe nasalvokäl un sin allerdings sälte d vokallängi isch nüt phonemisch e vokal wird voreme stimmhafte konsonant länger ähnlich wie im alemanische d aazahl vo diphthonge wird mit bis züe jean marie ploneis oder mit numme kenneth jackson aagää d hüüfigschte sin un insgsamt hets bretonische e relativ grosses vokalinventar s bretonische het konsonante usserdäm wird d konsonantelängi unterschiede vorallem am wortaafang allerdings nüt i allene dialäkt stimmlosi plosive sin immer aschpiriert d ussprochregle do beziehn sich uff d orthografy wo am witeste verbreitet isch und wo in de meiste publikatione bruucht wird am wortänd werre b d g j z zh stimmlos also wie p t k ch s usgsproche wenn s wort wo noch ne stoht nit mit me vokal afangt sälli assimilatione über wortgränze use sin in allne bretonische dialäkt wichtig wyl eso ähnlig wie durch di dütschi uslutverhärtig phrasegränze markiert werre bispyl hi zo bras i zo bra s vs bras eo bra z e si isch groß vs er si isch groß d hauptbetonig isch im bretonische meischtens uf dr penultima dr vorletschti silbe vum wort dr gwenedeg dialäkt het d betonig allerdings uf dr letschte silbe wie im altbretonische vo vylene sprecher vum neo breton wird dr französische satzakzent wo langsam aastygt bruucht d zahl vu dr bretonisch schprecher isch schwör z ermittle un alli verfügbari schtatistike beruehje uf schätzige zwische un hät d aazahl vo bretonisch schprecher chuum abgnômme si isch zwische un glege hät s ungfähr monoglotti eisprochigi bretonisch schprecher gha hüt git s warschynlich praktisch überhaupt kei monoglotte schprecher meh nôch hät d aazahl vo de schprecher aber rapide abgnômme isch gschätzt wôre daß lüüt hüüfig un lüüt mänkmol bretonisch rede usserdem hän lüüt d schprôch verschtande un s hät au ä huufe bretonisch schprecher usserhalb vum bretonischi schprôchgebiet gha d einzig exakti schtatistik schtammt us de usa dô hän lüüt bretonisch gredt d schätzige odr umfrôge in dr basse bretagne gän für zwische un schprecher aa usserdem verschtöhn ungfähr lüüt bretonisch d aazahl vo lüüt wo bretonisch im täglichi lebe schwätze isch allerdings sehr gring un höggschtens ä paar hundert chinder lehre bretonisch nô ufem traditionele weg als muetterschprôchler scho sin numme vo de chinder uf bretonisch erzoge wôre ä wiitres problem isch daß d schprôchkompetenz vo dene wo bretonisch erscht schpöter glernt hän sehr verschiide isch usserdem mueß mer befürchte daß d aazahl vo bretonisch schprôchigi lüüt nô wyter fällt vo de schprecher sin älter als un d helfti älter als vo de unter jährige schwätze numme franzessisch umfrôge zeige au daß d bretonisch schprecher vor allem us de untere soziale schichte un beruef chömme vo de bretonisch schprôchigi schaffe im primäre sektor un numme im tertiäre während vor dr franzessischi revolution bretonisch nüt aktiv unterdruggt wôre isch hät sich des nôch dr revolution gändert am afang vur revolution sin zwar nô d verschiideni bschlüss in alli regionalschprôche übrsetzt wôre un s isch sogar plannt gsi d schprôche in ä schuelsüschtem z integrire schnell hät sich d situation aber gändert un d regionalschprôche sin plötzlich als inschtrument vum rojalismus un dr konterrevolution dôgschtellt wôre richtig gfährlich isch d situation allerdings erscht mit dr yfüehrig vum obligatorischi schuelsüschtem wôre vo bis isch s schtreng verbote gsi in dr schuel un selbscht ufem pausehof bretonisch z schwätze us dere zit schtammt au dr ironischi schpruch il est interdit de cracher par terre et de parler breton s isch verbote bretonisch z rede un uf de bode z schpeije obwohl säller schpruch warschynlich erfunde isch hän d bretonischi chinder sich ähnliches gfalle lo müesse sälli schprôchpolitik hät schliesslich zumene schtarki minderwertigkeitschomplex vo de bretonischschprecher gfüehrt älteri lüüt sin zwar hüt wiider ä weng schtolz uf ihri schprôch schäme sich aber trotzdem nô für ihri buureschprôch usserdem isch de bretonischschprecher ytrichtert wôre daß sä erschtens numme de dialekt vo ihrem dorf chönnte verschtoh was falsch isch un daß zweitens ihri chinder mit bretonisch kei ufschtigschance hätte usserdem sin un vyli bretone usgwandert vor allem bretonischschprôchigi dörfer hän fascht d hälft vur bevölkrig verlore zur glychi zit sin aber au neigschmekti in d bretagne cho wo natürlich im lebe nüt dran denkt hän bretonisch z lehre alli die gründ hän schlieslich dô dezue gfüehrt daß d eltere ufghört hän mit ihri chinder bretonisch z rede bretonischi sprochaktivischte sin mit anderne dr pfaarer klaoda ar prat un dr dichter und redakter maodez glanndour gsi denn sin allerdings d represivi gsetz wider abschafft wôre isch dr untericht vum bretonischi erlaupt wôre isch d organisation diwan ins labe gruefe wôre diwan hät s erschti bretonischi schuelsüschtem gschaffe zerscht mit chindergärte schpöter mit grundschuele un collegés un syt cha mer sogar s abitur uf bretonisch mache usserdem sende inzwische mehreri radio un fernsehsender uf bretonisch trotzdem sin d zukunftsussichte für s bretonischi nüt grad d bescht erschtens sin d letschti muetterschprôchler scho alt un zweitens hät d schprôch praktisch kei verwendig mehr als kommunikationsmittel vorallem in de schtädt ob bretonisch usschtirbt oder sich wiider als schprôch durchsetze cha wird mer in de näggschti jôhrzehnte sehne ofis ar brezhoneg s bretonisch sprochamt walisisch o kymrisch odr wia se seal sägend cymraeg kört zämma mit m bretonischa um kornischa zu de britannischa untrgruppe vo da keltischa sprocha in wales isch walisisch nebs englisch amts und schualschproch villicht isch s drum d keltische schproch mit de meischte muettrschprochler öppa me kennt zwe hauptdialekt eine im norda und eine im süde bi de volkszählung vo isch ussako dass vo da mio walisa seal sägend dass se walisisch redand ausschließlich walisisch bi da letschta zählung sinds ersch gsi dazua kond no alle wo ned in wales wohnand sondan im rescht vo da insl oda vo da wealt vaschtreut sin zum bischpiel wird mitta in argentinien in da provinz chubut patagonien walisisch gredt walisisch isch a mindaheitsschproch wo aba in da zwoata hälfte vom letschta johrhundat zimli dazuagwunna hot glichzittig mit m ufko vo nationalistischa politischa organisationa wia da partei plaid cymru und da cymdeithas yr iaith gymraeg gsellschaft walisische sproch walisisch isch a leabige schproch wo jeda tag gred und o gschrieba wird zwoa gsetza the welsh language act und the government of wales act hond feschtgschriba dass walisisch und englisch gliichberechtigt nebsnand schtond öffentlich rechtliche körpaschafta müand walisisch als offizielle schproch zum kommuniziera vawenda schualbriefe an eltra bücherei infos aschläg im rothus und alle schtrossa und ortsschilda müand in englisch und in walisisch agschriba si sit wales a oagens parlament die national assembly for wales cynulliad cenedlaethol cymru hot wird s walisische no me gfördat o wenn vo da wohnbevölkerung in wales walisisch nümma reda künnend sin d walisa schtolz uf ihre schproch und sehnand se als wichtiga toal vo ihra identität s kymrische alphabet hot buachschtaba a b c ch d dd e f ff g ng h i j l ll m n o p ph r rh s t th u w y ch dd ff ng ll ph rh und th zähland als oanzelne buchschtaba und werend o im wörtabuach so behandlat k q v x und z kond in kymrischa wörta net vor j find ma bloss in englischa lehnwörta vokale künnand kurz oder lang si normalawies wird dia zwoatletschte silbe betont brénin könig brenhnes königin breninésau königinnen oana vo da weniga usnama isch cymreg kymrisch alutverändrunga wia alle inselkeltischa sprocha hot o s walisische typische alutmutationa kymr treigladau wo unta beschtimmta bedingunga da erschte konsonant vo nam wort ersetzt wird anlautveränderungen werend usglöst vom wort voha artikel possessivpronomen präpositionen oda vo da syntaktische position oda funktion vom wort im satz subjekt objekt adverbielle verwendung s git drü arta vo alutverändrunga lenierung soft mutation treiglad meddal nasalierung nasal mutation treiglad trwynol und aspirierung aspirate od spirant mutation treiglad llaes dia tabelle zoagt wia so an anlautverändrung usluagat koane veränderung d grundform blibt glich g vaschwindet bei da lenierung komplett normalawies isch an kymrischa satz so ufbot verb subjekt objekt da lehra hot m bua a buach gea s adjektiv kuut meischtns noch m substantiv zu deam s kört da rote dracha s walisische hot a männliche und a weibliche form wo aba nur i da einzahl untaschieda wird d mehrzahl ka ma uf vaschiedene arta bilda bi vielna substantive kut da singular vom plural hera sog singulative a paar adjektive hond oagene feminine forma normalawies wird aba dia gliich form für männle und wiible gno dia meischta oagana forma werend o nüm vawendet bi da schteigerungsforma hot s walisische nebs komparativ und supalativ o no an äquativ so wia präpositiona a ganz spezielle sach im walisischa oda keltischa schprocha generell isch dass se d vorwörta abwandland de kanton züri isch e kanton vo de schwyz er hät im jaar öppe anderthalb milioone ywoner und isch de kanton mit de mäischte ywoner vom ganze land syni hauptstadt isch d stadt züri de kanton züri lyt im norde vo de schwyz de hööchscht bäärg isch s schnebelhorn im südoschte mit m de tüüffscht punkt lyt bi weiech im nordweschte uf m de kanton ghöört zum grööschte täil zum mittelland aber im südoschte isch er scho voralpin d hauptgwässer sind de zürisee d limet oder elter de limig dänn d glatt d tööss d thur zmäischt nu en gränzfluss isch de rhy und ganz en gränzfluss isch d rüüss di histoorisch geograafische landschafte sind s gibiet links und rächts vom zürisee mit de stadt s limettaal s underland s wyland d gäged um wintertuur s oberland und s chnoonaueramt oder säuliamt as offizielli planigsregioone gits dezue na s furttaal und s glatttaal und s lingg und s rächt seeufer ghäissed zimmerbäärg reschpäktiv pfanestiil di offiziell spraach isch hoochtüütsch aber me redt im grööschte täil vom kanton züritüütsch en hoochalemanische dialäkt ganz im norden aber redt me scho oschtschwyzer tialäkt züri isch es zäntrum vo de reformation gsy da händ de huldrych zwingli und de heinrich bullinger gwürkt d lüüt sind drum lang fascht uuschliesslich refermiert gsy tradizionell katolisch isch nu dietike gsy paritäätisch rhynau di hütig zürcher kantonsverfassig isch vo d legislative aso de raat wo d gsetz macht ghäisst kantonsraat er hät mitglider und wird vom volch im proporzwaalsischteem uf amig vier jaar gwelt bi de kantonsraatswaale isch s ergäbnis das gsy für de ganz kantoon svp sitz sp sitz fdp sitz glp sitz gp sitz cvp sitz evp sitz al sitz edu sitz d exekutive aso de raat wo d verwaltig füert ghäisst regierigsraat und hät sibe mitglider si wèèrded au vom volch uf vier jaar gwelt aber im majorzwaalsischteem de regierigsraat taget im raathuus a der limet i de legislatur vo bis isch de regierigsraat esoo zämegsetzt d judikative aso di grichtliche bhöörde sind zeerscht emaal d fridesrichterämter wo me probiert z schlichte nachane chömed as eerschti grichtsinschtanz d bezirksgricht und as zwäiti grichtsinschtanz s obergricht denäbed gits na s verwaltigsgricht s soziaalversicherungsgricht s handelsgricht und ander bhöörde über was abgstume wird obligatoorisch vor s volch müend änderige vo de verfassig fakultiv abgstume wird über gsetz wänns stimmbirächtigti verlanged lüüt chönd mit ere initiative verfassigs und gsetzesänderige vorschlaa dänn gits na d äinzelinitiative wo äi äinzigi person chan yräiche dass die aber wyter verfolgt wird mues si vomene drittel vo de kantonsrööt understützt wäärde e bhöördeninitiative chan e gwüssi aazaal gmäinde oder aber e minderhäit im kantonsrat yräiche de kanton züri isch i die zwölf bezirk uuftäilt mit de näme vo de wichtigschte gmäinde politischi gmäinde hät de kanton züri lang ghaa nach eerschte fusione i de letschte paar jaar sinds hüt und wyteri fusione sind aatänkt de kanton züri isch de wirtschaftlich motoor vo de ganze schwyz wichtigi banke öppe d credit suisse d ubs oder d zürcher kantonalbank versicherige öppe d helsana d sanitas d swica d swiss re oder d züri und anderi undernäme öppe rieter sulzer händ da ire sitz au vil ussländischi undernäme händ im kanton ire schwyzer hauptsitz zum byspil coca cola general electric google ibm microsoft oder siemens aber au s kongrässwäse und de turismus wäärded wichtiger und wichtiger d stadt züri hät mit em hauptbaanhof züri de grööscht baanhof vo de schwyz und z chloote lyt mit em flughafe chloote de grööscht flugplatz im land de zürcher vercheersverbund zvv isch s beschtuuspoue naavercheersnetz vo de schwyz de kanton züri isch us em mittelalterliche stadtstaat züri pildet woorde sit doo isch d stadt nu na e gmäind wie all andere au di eerscht kantonsverfassig datiert vo und isch vom napoleon ggää woorde isch e konservatyvi verfassig choo wo probiert hät s raad vo de zyt wider zruggztrüle häts dänn e liberaali verfassig ggää und s allgimäin waalrächt isch ygfüert woorde wo s sischteem äscher gstürzt woorde isch isch e radikaali verfassig bschlosse woorde doo hät me di hüttige diräktdemokratische volchsrächt mit initiatyven und referändum ygfüert di hüttig verfassig vo hät ekäi groossi änderige praacht zum äinte hetts daadezue ekäi politischi meerhäite ggää und zum andere sind ali wichtigen änderige scho voranen as täilrevisioone vo de doozmaalige verfassig durepraacht woorde me hät aber s verfassigsrächt uf de formaal stand vo de modärne zyt umformuliert lueg au staatsarchiv züri nauru nauruisch ripublik naoero änglisch republic of nauru isch e inselstaat mit rund yywohner d republik isch no dr flechi un dr yywohnerzahl dr drittchleischt staat vu dr äärd nauru lyt im pazifische ozean un bstoht us dr glyychnamige koralleinsle wu zu dr inselwält vu mikronesie ghert un dr hohheitsgwässer im umkreis vu seemyyle wu au zum staat ghere dr inselstaat gränzt im weschte an di federierte staate vu mikronesie im norde an dr inselstaat vu dr marshallinsle im oschte an dr inselstaat kiribati un im side an dr inselstaat vu dr salomone d yywohner vu nauru hän langi zyt vum abböu vu dr ryyche phosphatbständ chenne läne wu die z änd gange sin het sich zeigt ass dr staat un di meischte burger d gwinn nit zuechumftsicher inveschtiert gha hän nauru wu in dr zyt vum phosphatabböu no s hegscht pro chopf yykumme wältwyt gha het isch noch em vollständige abböu vu dr einzige ressurse allmeh verarmt dr staat stoht no glaiberforderige vor em bankrott un vor em verluscht vu dr uuabhängigkeit wel dr yyfluss vu auschtralie allmeh zuenimmt d suveränitet vu nauru isch deilwyys unter velkerrächtler scho lenger umstritte wel auschtralie ufgabe in dr ussepolitik un di militerisch verdeidigung ibernimmt nauru isch vum dezämber bis septämber vu dr ussewält isoliert gsi wel d air nauru as einzigi fluggsellschaft wu d insle aafliegt ihre bedrib yygstellt gha het mittlerwyyli het d flugsgsellschaft mit hilf vu taiwanische finanzmittel ihre bedrib wider chenne ufneh un isch in our airline umgnännt wore d illyrische sproch isch e sproch oder e grupp vo sproche gsi wo i dr antike ufem weschtliche balkan vo de illyrischi stämm gsproche worre isch s illyrische het zue de indo europäischi sproche ghört isch aber üsserscht spärlich überliifert s illyrische isch durch d romanisiirig vo de illyrer un spöter durch d slaweyfäll usgstorbe d albanische sproch chönnt aber e lebändigi noochfolgersproch sy durch d spärlichi quellelag isch die verwandtschaft aber unsicher un au e herchumft vo dr albanische sproch vo dr dakischi sproch gilt als warschynlich lueg unte d illyrische sproch het chuum schriftlichi spure hinterlo un isch wege dem bsunders spärlich überliifert s isch bisher no kei ganzer illyrischer satz gfunde worre deswege sin d einzige quelle e handvoll vo wörter wo i griechischi oder römischi quelle überliifert sin usserdem sin mehreri personename überliifert über d illyrische grammatik isch praktisch gar nüt bekannt numme dass d indo europäische fäll erhalte gsi sin isch sicher usser dass s illyrische e indo europäischi sproch gsi isch isch nüt sicher sprochwüsseschaftler sin sich nüt emol einig ob illyrisch e kentum oder e satem sproch gsi isch d meischti spure düte allerdings uf e centum sproch hi au ob s illyrische ei einzigi sproch oder e familie vo verwandti sproche gsi isch isch nüt eidütig chlärt d verwandtschaft zwüschem illyrischi un dr thrakischi sproch dakischi sproch isch ebefalls nüt chlor im früehi te johrhundert isch mer vonere enge verwandtschaft zwüsche de zwo sproche usgange us mangel a beweis wird die theori inzwüsche aber abglehnt hüt werre d zwo sproche separati sprochfamilie innerhalb vo de indo europäische sproche zughordnet als gränz zwüsche de illyrer un de thraker wird dr fluss drini aagsehe allerdings cha mer kei scharfi trennlinie zwüsche de zwo gruppe ziehe ebefalls vorgschlage worre isch e verwandtschaft zwüsche illyrisch un messapisch wo i süditalie gsproche worre isch die theori stützt sich uf archeologischi ähnlichkeite zwüsche mesapischer un illyrischer chultur un ähnlichi personename usserdem hen andri sproche s illyrischi beyflusst wenn oder ob s illyrischi vum balkanromanisch oder dalmatische romanisch entgültig verdrängt worre isch isch nüt chlor i de chüschteregione isch d romanisiirig schnäller vürschi gange während sich im landesinnere un em hochland s illyrische lenger ghalte het s illyrischi isch entweder irgetwenn zwüsche dr zitwende un de slaweyfäll usgstorbe oder aber het sich im albanischi erhalte wyl d albanische sproch kei näheri verwandte unter de indo europäische sproche het gange mangi sprochwüsseschaftler devo us dass d sproch uf s illyrische zrugggoht die theori wird gstützt durch d folgendi überlegige allerdings bedüte d archeologischi fünd jo numme dass d bvölkrig nüt verdrängt worre isch über e kontiunität vo dr sproch seit des nüt us au dass d quelle über e möglichi ywandrig schwyge isch nüt bsunders merckwürdig d byzantinischi schryberling hen sich zu derre zit vorallem um d araber sorge gmacht un de balkan total ignoriirt usserdäm ergäbe sich wyteri problem deswege verdräte mangi sprochwüsseschaftler un historiker e zweiti theori d albanische sproch isch derre theori nooch zwar vum illyrische abgleitet aber nüt vo däm illyrisch wo im hütige albanie gsproche worre isch derre theori nooch sin d illyrer wo nördlich vo dr jireek linie gwohnt hen also unter latiinischem un nüt griechischem yfluss wegem drugg vo de slawe i de süde abgwandert un hen sich mit de dörtige illyrer vermischt allerdings cha mer au die theori weder beweise noch wiiderlege wyl vo dr illyrischi sproch ebe fascht nüt überliifert isch e zweiti theori zum ursprung vo dr albanischi sproch wo sich immer meh durchsetzt isch dass s albanisch e noochfolgersproch vo dr dakische sproch isch ähnlich wie d romänische sproch wo s produkt vo dr romanisiirig vo de daker isch die theori wird durch mehreri überlegigi gstützt die theori erchlärt de ursprung vo dr albanischi sproch zimli plausibel uf grund vo dr spärliche quellelag isch allerdings praktisch jedi theori spekulation usser denne zwo möglichkeite illyrer oder daker chömme au no andri volksgruppe i frog wo früeher ufem balkan gsiidelt hen d haupstadt odr da hauptort vomma staat oder verwaltungsgebiit isch i da regl des bolitische zentrum wo di oberschda organe ihren sitz hend des isch i staate it immer gaz aideitig weil es heifig mehrere oberschde organe geit wo au i unterschiidlicha ort ihren sitz hond zudemm isch de titl mit brestiisch verbunda sodass manche staate aus bolitischa grind vo derre regl abwaichet deswega muaß mer letschdenendes immer gnau gucka wia des i de einzelna staate oft i de verfassung greglet isch normâlerwys si d hauptstadd vomma staat und dä regiirigssitz glych es git abr au pâr snâmä wi zum byschpil holland hauptstadd amschterdamm regiirigssitz dén hâg odr d schwyz wo mr aus bolitischa grind de regiirigs und parlamentssitz bärn ned asa rechtliche haupstadt feschtglegt het im iibertragena sinn wird au di stadt wo uf ama gebiet a vorrangstellung het oddr beasprucht als a haupstadt bezaichnet dä regierigs und parlamäntssitz vo de schwiz isch zwar bärn aber juristisch isch äs nu d bundesstadt und nöd d hauptstadt trotzdem lisst mr mängmol vo de schwizer hauptstadt bern d stadt und de kanton bärn nennet sich au hauptstadtregion wils nöd in allna kantön städt hät sait mr juristisch hauptort zo da gmainda oder ortschafta vgl appezäll inneroode wo sitz vo da regierig sind wenn da hauptort a stadt isch sait mr dänn au hauptstadt zo dera stadt züri isch asewääg d hauptstadt vom kanton züri und altdorf de hauptort vom kanton uri es sind übrigens nöd all kantonshauptort dur d kantonsverfassig oder dur e kantonals gsetz feschtgläit im kanton züri byspilswys staat nienets wo de regierigsrat und de kantonsrat ire sitz händ wils en alte stadtstaat isch isch es ja alewyl klar gsy das die natürli i de stadt züri dihäime sind und dademit hät mers au nie für nötig gfunde das in es gsetz z schrybe i liachtastai isch de regiirungssitz vaduz kai stadt und deshalb gnau gnomme no en hauptort d bundeshaupstadt vo deitschland isch berlin des isch im verainigungsvertrag vo da friherner bundesrepublik deitschland mit da deitscha demokratischa republik anno so auskhandelt worra ond vomm barlament vom verainigta deitschland im berlin bonn gsetz so feschtglegt worra bonn het dodamit de hauptstadtstatus verlora ond isch etzt no no bundesstadt au scho vor de verainigung isch dii hauptstadt vo da brd it em grundgsetz feschtglegt gse au di deitscha länder hend jeweils a hauptstadt dailweis isch des i de verfassung vom land so feschtglegt worre dailweis nit lender wo d hauptstadt i de verfassung feschtglegt hend sind z b lender wo d hauptstadtfrag it i de verfassung greglet hend sind z b im fall vo de stadtstaate hamburg ond berlin red mr i dr regl vo kairer hauptstadt faktisch sind des abr di städt selbr i bade wirtaberg isch d hauptstadt nit per gsetz feschtglegt worra weil es bi de usenandersetzige um de südweschtstaat schwirig gsi wär e hauptstadt feschtzläge faktisch isch es abr sturgert dii hauptstadt vo schwabe isch abr nit sturgert sondern augschburg de regiirungssitz i demm bayrischa regiirungsbezirk dailweis seit mr au haupstadt odr hauptort zo de stedt i denne d verwaltong vomma krais ihren sitz het de schwarzwald baar kreis nennt villinge schwenninge hauptstadt de landkreis konstanz kennt mehrere hauptort mit verwaltongssitz die hauptorte der außenstellen sind konstanz singen radolfzell und stockach scho gnennt worra send d schwyz hamburg berlin ond lichtastai a weiteras byschpil isch nauru alai und ohstreitig kommt paris de titl hauptstadt vo dr liebe zua als haupstadt vom geld wird je nachdem frankfurt zirrich london odr nu jork bezaichnet uf andre gebiet werred städt aus werbezweck als hauptstädt bezaichnet so haißt mr amol bamberg d hauptstadt vom bier ond andrswo mincha spasseshalber haißt mr ulm d hauptstadt vom näbbelreich wail es i mancha wintr mehrere monat em näbbl leit dr feldberg im schwarzwald isch ä berg im südweschde vo dütschland midde vum naturpark südschwarzwald er isch m über nhn hoch un dodemit isch er de högschde berg vom schwarzwald aber au vo bade württeberg un vo alle dütsche mittelgebirg am feldberg het d wiise ihre quell un au de feldsee ä ehmolige gletschersee wo über de seebach i d wuete entwässered würd vom feldbergwasser gschpeist de zaschtlerbach un d alb hän äbefalls ihre quell am feldberg geographisch lit dr feldberg südöstlich vu friburg im brisgau umgäbbe vu dr ortschafte hinderzarte nordöstllich titisee östlich menzeschwand un bernau südlich un todtnau südwestlich vum hauptgipfel wo zur gmeind feldberg ghört erstreckt sich nooch südost e zerst sanft abfallendi un no zum ebefalls zum feldberg ghörige seebuck wiider astigendi berglähne vu dere dr baldewäger buck m ü nhn abzwigt vum seebuck us fallt dr feldberg nooch nordoste steil zum feldsee ab dief igschnitteni däler erstrecke sich au nooch nordweste in richtig vu friburg zastlerdal st wilhelmer dal un nooch südweste in richtig basel wiisedal am feldberg isch wintersportgschicht gschribe worde wo am februar de robert pilet französische diplomat mit norwegische schneeschue uf de gipfel ufe glaufe isch en bekannte wintersportler us de region feldberg isch de georg thoma wo olympia und wältmaischter gold gwunne hät d wiise isch eine vo dr rechtssitige näbeflüss vom rhy zu dem fluss het dr schriftsteller johann peter hebel es längs schöns gedicht gschribe d wiise entspringt am feldberg im südschwarzwald un fliesst durs wiisedal bis uff basel abe wo si in dr rhi mündet ihr wichdigschde näbefluss isch die chlaine wiise wo am belche ihri quell het un grad underhalb vo schopfe in d wiise mündet mit änere längi vo kilometer isch d wiise de viertlängschte fluss im schwarzwald etymologisch goht dr flussname wiise uf di vorindogermanisch wortwurzel fir wasser oder gwässer vis is zruck är het nyt z due mit em dytsche wort wiese e gmaiti grasflechi heißt im wiisedäler dialäkt im ibrige matte nit wiise wie eschtlig vum schwarzwald d wiise chunnt vom feldberg abe und fließt as bergbach iigzwängt vo steile berghäng an de ortschafte fahl brandeberg und todtnau vrbi vo dört fließt si witer uf schlechtenau gschwänd un utzefeld dann an schöne vrbi uf wembech fröhnd mambech atzebach und bis uf zell zwüsche zell un huuse düet sich s wiisedal züe n ere wite ebeni verbreitere d wiise fließt no an fahrnau schopfe un gündehuse vrbi bevor d chlei wiise in sini großi schwöster iimündet als nägschtes bassiert dr fluss die ortschafte mulburg steine brombech hauge und haage durch lörrach un stette duure um schließlich hinter dr stettemer iisebahnbruck uf schwyzer gebiet z cho dört fliesst sie no an rieche vrbi un mündet schließlich z chleihünige wo uff basel iigmeindet worre isch in dr rhii s wiisedal isch e tal im südschwarzwald un erstreckt sich vom feldberg öbbe in südweschdlicher richtig bis uf basel de name hets vom glichnamige fluss dr wiise s wiisedal ghert mit uusnahm vo dr bode schwyzer gmeine rieche un basel an dr mindig ganz zum landchreis löörech s goht iber kilometer in ere sidweschtlige richtig vom fäldbärg wo d wiise uf rund meter i m entspringt bis uf basel m i m derzue git s no s chlei wiisedal s dal vo dr chleine wiise em greschte zuefluss vo dr wiise di groß un di chlei wiise fließe eppe in dr mitti vom dal zämme hinter vo schopfe di greschte stedt vom wiisedal sin löörech mit rund yywohner un schopfe mit rund im hintere deil vom dal findet mer vor allem gneis un granit uugfähr bi zell änderet sich des aber vo dert s dal duruus het s uf dr rächte syte vor allem sandstei uf dr linke syte ender chalchstei lueg z b dinkelberg eichener see im wiisetal liege folgende ortschafte agfange am füess vom feldberg durchs ganze wiisetal vo basel bis an feldberg zieht sich d b d schopfe zweigt d b in richtig hochrhi ab z lörrach quert a s tal und verbindet di dütschi a bi rhyfälde mit de schwyzerische a sytdem d brug über de rhi fertig baut isch vom badische bahnhof z basel bis uf zell verlauft d wiisetalbahn wobi z lörrach aschluss herrscht uf wiil dr fahrbetriib uf beide streckene wird sit vo dr sbb betriibe wo si in ere usschribig gege d db regio gwunne het s streckenetz selber isch degege witterhi im besitz vu dr dütsche bahn frihner het no zwei anderi bahne geh des eine isch d schmalspurbahn vo zell uf todtnau gsi wo vo bis in betrib gsi isch un under todtnauerli bekannt gsi isch di strecki isch numme vo dampf und spöter diesellokene befahre worde ä oberleitig hets nit geh uf dr strecki hets zwüsche mambach un kastel ä tunnel gä un ab schönau ischs arg dr buckel nuf gange wege dem hän d lüt wo mitgfahre sin ammig müese schiebe nooch dr stillegig het mer us de gsamte strecki ä allerdings yberwigend nit asphaltierte radwäg gmacht wo dorum rennradutauglich isch s andere isch d wehratalbahn gsi wo vo schopfe us durch dr guet drei kilometer lang tunnel zwüsche fahrnau un hasel uf wehr un dann wiiter ins rhital verlaufe isch selli strecki isch stillglegt worde im tunnel einer vorem bau vu dr ice streckene vu dr längste isebahntunnel z dütschland sin in de spoote er un er johr brandversuech fer d ice nöibaustreckene durchgfüehrt worde wo zue einige proteste vo naturschützer gführt het wells dört ä großi flädermuuskolonie het dur die brandversuech isch au e wiiderinbetriibnahm vu dr strecki ohni erheblichi investitione nimmi möglich wil dr tunnel dur des arg beschädigt worre isch d industriegschicht im wiisetal isch arg vo de isebahn prägt worde vorem bau hets im vordere un mittlere wiisetal ä huufe webereie geh un im hindere teil sin ä huufe bürschdemachereie gsi z utzefeld isch ä bergwerk gsi wo si hauptsächlich flusspat abbaut hän sell bergwerk cha mer hüt als museumsbergwerk älüege s wiisetal isch aber au scho devor eini vo de am früeschte industrialisierte regione vo ganz dütschland gsi des isch vor allem an de wiise gläge die hätt nämlich ä ziemlich starkes gfäll und ä relativ konstante wasserstand un wege dem hätt mer ihri wasserchraft ziemlich guet nutze chönne die großi bedütig vo de wiisetäler wirtschaft vor allem textilindustrie zeigt sich au im badner lied wo s in einere strophe heißt im wiesental fabriken stehn wie schlösser klar und hell rauchfahnen aus kaminen wehn von lörrach bis nach zell hützütag gits im ganze tal hochmoderne maschinebaufirme un nit wenige sin wichtig ufem weltmärt tegschtilindustrie het sich zum gröschde deil uf lörrach zruggzoge di eltiste spure vu mänschliger bsidlig chömme us de römerzit un sin z muulburg un z brombach in de nöchi gfunde wore de ort mit de friehste erwähnig isch brombach wu in ere schänkigsurkunde gnännt wird gfolgt vu fahrnau schopfe im johr schopfe isch di eltisti stadt un hät vu de grafe vu röttle s märkträcht griegt ihne hät im mittelalter s vorder wisedal ghört ihr sitz isch s röttler schloss oberhalb vu lörrach gsi wu ihri linie am aafang vum johrhundert usgstorben n isch hänn d markgrafe vu sauseberg ihr bsitz griegt vu wu us er an d markgrafe vu bade un bade durlach übbergange n isch s ober wisedal hät ab em johrhundert zum huus habsburg vorderöstriich ghört mit em fride vu prässburg vum dezämber isch es zum großherzogtum bade chuu d gränze zwüsche vorderöstriich un bade durlach isch zwüsche huuse un zell also öbbe de mitti vum dal lang verloffe si hät d bevölcherig au in bezug uff d religion drännt vorderöstriich isch katholisch blibe bade durlach hät degege zum protestantismùs zue de lutheraner gwechselt tendenziäll isch d verdeilig vu de religione hütt all no eso s wisedal hät au d er revolution miterläbbt de georg herwegh isch mit siner dütsche demokratische legion duurezoge un am april bi dossebach gschla wore au de friedrich hecker isch e baar wuche devor vorbiizoge mit em ziil sich mit siner fräischar em herwegh aazschließe z utzefäld un in andere gmeinde hänn sich fräiwilligi aagschlosse im septämber hät de gustav struve z lörrach di dütschi republiik usgrüefe sii uffstand isch abber nidergschla wore im chlaine wiisedal wo si name vo de chlaine wiise de gröschdi züefluss vo die wiise het hets folgendi ortschafte agfange am füess vom belche d gmeinde vum chlaine wiisedal sofern si nit schi zue schopfe ghört hän sin zum jänner de facto zwangsfusioniert worre wil s land mit ere chürzig vu finanzielle middel droht het wenn es nit zue eme zämmeschluss chäm mit numme e baar hundert iwohner im fall vu bürchau sogar wäniger wie hundert lüt je gmei isch e trennti verwaltig z diir chumme scho vorher hän sich die einzelne ortschafte zue dr verwaltigsgmeinschaft chlais wiisedal zämmegschlosse gha wo deno nooch em zämmeschluss vu dr gmeinde au dr namme vu dr neji gsamtgmei worre isch zahlriiche berüehmti persönlichkeite stamme ussem wiisedal so dr johann peter hebel bekannti fuessballtrainer ussem wiisedal sin dr joachim löw un dr ottmar hitzfeld as allgai wird d region im siide vo obrschwobe bezoichnet dazua ghert a doil vum boirische regiirungsbezirk schwobe sowia kloine doil vu baade wirtebearg vorarlberg und tirol as allgai isch huit vor allem als ferieregion bekannt e genaue grenz fir s allgai gibts nit dia hot im lauf vo da gschicht variart im johrhundert bispilswis is ganz obrschwobe als allgai bezoichnet wore da s allgai touristisch en guate name wore isch isch in d lezde johrzehnt mindlhaim memminge und werishofe wieder dazuagrechnet wore ma unterschiidet folgende doilregiona in dr region allgai leabet uugfähr mensche bekanndte schdtädt und gmoinde im allgai sind die greeschde fliss sind d iller und dr lech zwoi neabefliss vu dr donau dur s weschdtallgai fließt d arge weele in de bodesee mindet dr alpsee bi immeschdtadt und dr ufgschdtaute forgesee zääled zue de bedidtendschdte see vu dr region d hegschte gipfl vo d allgaier alpe liege entwedr in eschtrich odr an dr dytsch eschtrichische grenz roisebericht verwended geleagendlich die oft loobende formuliirung wie im allgäu si dtaucht z b bi lndschaftsbeschriibunga vo iislnd tschiile südamerika und hesse sowie zu viile ndere geegende uf d muaddrsproch vum allgai isch es allgairisch wo zum schwäbisch alemannische sprochberiich gheert und zimle näh mit m vorarlbergische em liechteschdtoinische und em schwäbische verwndt isch d traditionelle kuche im allgai isch oifoch an haufa gerichte sin als arme leit esse bzw restlesesse entstande gesse wore isch des wo mer drhoim odr in dr umgebig erwirtschaftet hod dr kanton nöieburg isch eine vo de chlynere kantön vo dr schwyz är isch ä wälsche kanton u lit im jura dr name vom kanton und vor schadt heisst uf frankoprovenzalisch nôchâtél uf französisch neuchâtel die yheimische säge eifach nume nösch d stadt nöieburg wo grad ono d houptschadt vom kanton isch lit unge n am nöieburgersee la chaux de fonds isch echli gröser aus nösch u lit ufem hoger obe gäge die französischi gränze zue drzwüsche lit no ds val de ruz u gäg lings übere heimer no ds val de travers das isch dert wo die grüeni fee härchunnt im nöieburger jura isch es geng ä chly chaut we d bise geit aber drfür het me nume säute näbu we die dunger am jurafuess ir näbusuppe hocke bi le landeron chunt der kanton im oschte an bielersee und vom nöieburgersee i dää fliesst der ziilkanal äs het viu waud u wos ke waud het hets meischtens chüe e grossi felswand isch dr creux du van im ungerland unge mache si wy vorwiegend wysswy aber au rosé dä nennt me il de perdrix und ganz wenig rotwy vo nösch us goot d ysebaan dure jura em fluss areuse noo uf pontarlier im französische departemänt doubs übere dr doubs isch dr fluss wo im norde vom kanton d gränze vor schwiiz zu frankriich drin isch dr kanton nöieburg isch e rebublik u ghört ersch sit richtig zur schwyz wo d lüt vo la chaux de fonds sy uf valangin ache gloffe dört dä pröisse hej ihri kanone gschtole u mit dene ds schloss z nöieburg unge hei bsetzt de hei di pröisse müesse ihres köferli packe u heigah das isch dr nöieburgerhandel gsi nöieburg het sid em jaar em pröissische könig ghört wo e gouvernöör uf ds schloss nöieburg gschickt het vorhär isch d grafschaft nöieburg dr französische familie orléans longueville gsi wo das land ane vo de markgrafe vo bade hochbärg g erbt hei die wider hei s land am nöieburgersee vo de grafe vo frybeg gha wo vo bis zu dr stadt frybeg ane au no nöieburg regiert hei sid denn wo ds königrych burgund ane as alte rych cho isch het ds gebiet vo de grafe vo nöieburg e eigeti stellig under em düütsche könig gha dr könig rudolf vo habschbrg hets ane em johann i vo chalon arlay gäh und vo däm synere familie isch nöieburg ebe als erbschaft a d grafe vo frybeg cho der kanton nöieburg het früener sächs bezirk gha wo uf änds abgschafft worde sind sider sind die einzelne politische gmeinde vom kanton diräkt de kantonsbehörde understellt ihri algemeine aglägeheite wärde vom kantonale gmeindampt im finanzdepartemänt vom kanton nöieburg überwacht und die bsundere öppe was der wald und d arealentwicklig agoot vo de dienschte i den andere departemänt sid em jänner het der kanton nu no vier regioone für gwüssi statistischi ufgabe und as wahlchreis bi der landwirtschaft sind im kanton nöieburg em jurahang noo d wybärge und uf de höchen ebene im jura inn d vehzucht wichtig der kanton isch für d gschicht vo de schwiizer zyt fabrigge wichtig z nöieburg isch d schoggifabrigg vo der suchard gsii der kanton het schöni ortsbilder i der stadt nöieburg isch e grossi romanischi chile und s schloss näbedra d burg vo valangin und s schloss z colombier sind alti bouwärch s uhremuseum z la chaux de fonds isch e modärne bou wäge der guete historischen architektur sind la chaux de fonds und le locle uff der lischte vom wältkulturerb vo der unesco es wone knap lüt im kanton u dervo sy e guete füftu ussländer wiu d nöieburger tschegget hej wi wichtig di lüt für d uhrenindustrie sy hei si ne o chli sorg und hej ne aus erschte kanton vor schwiiz ds stimmrächt gäh normalerwis redt me hie französisch früener dr patois also di frankoprovenzalischi sprach hüt het es aber o angeri sprache fasch e zähtu redt schwyzerdütsch oder dütsch aus mueterschprach ä angere zähtu redt portugiesisch schpanisch arabisch oder eini vo de slawische sprache uf de höger obe gäge bärner jura zue schwätzt me mängisch e chli nes dürenang wiu dert grad dr röschtigrabe düregeit z chile gö nümm so viu fasch d heufti vo de lüt seit si heigi ke konfession vo dä angere si di meischte reformiert oder katolisch di jüdische u di islamische gmeinde si aber o rächt aktiv u äs git ä synagogen u ne moschee der johann peter hebel isch en ditsche dichter evangelische theolog prälat un pädagog gsi uf d wält cho isch er am mai z baasel gstorbe am septämber z schwetzige är giltet as der wichtigscht vo de früene alemannische dialäktdichter und er het e würkig gha uf vil anderi mundartschriftsteller bekannt wore isch er vor allem dur sini allemannische gedichte un dur d kaländergschichte wu im volkskaländer der rheinische hausfreund erschine sin dr hebel isch z baasel im huus zum kopf an dr santihannsvorstadt grad näben em innere santihanns door hüte dootedanz uf d wält choo as chind het er im winter z huuse im wiisetal gwohnt un im summer z baasel gläbt wo sini muadr d ursula hebel geb oertlin als dienschtmagd bin der familie vom rootsheer johann jakob iselin ryhiner und däm sinere frau susanna iselin ryhiner gschafft hed sin vader johann jakob hebel vo pruef e wääber isch vo der stadt simmern im hunsrück i der kurpfalz ab i der pröissische rhyprovinz gsi und er isch gschtorbe wo der peter hebel no ganz chly gsi isch em hebel sini jüngeri schwöschter susanne isch as chind am tüfus gstorbe huuse der heimetort vo ihrere muetter lyt im markgräflerland zwüsche baasel und em schwarzwald das piet het sid langer zyt zue der markgrafschaft bade durlach ghört und wo die anne ufghört het z beschtoo isch s zue der markgrafschaft bade choo vo aa isch der peter hebel z huuse uf d volksschüel ggange un spöter ab z schopfe wo grad näbe huuse lyt uf d latiinschüel im summer isch er z baasel uf d gmeischüel ggange un ab ufs gymnasium am münschterplatz noch em tod von sinre muadre isch er mit vierzääni won er konfirmiert worden isch uf karlsrueh id hauptstadt vo baade zoge un het dört mit der finanzielle hilf vo früntleche lüüt s sognannti gymnasium illustre chönne bsueche wo er dänn au erfolgrich abgschlosse het anne isch er i d latynisch gselschaft vo der markgrafschaft bade d marchio badensis societas latina ufgnoo worde und het au öpe aasproche uf latiinisch ghalte es isch z baden e grossi zyt gsi für lüüt wo öppis für ne gueti entwcklig vom land bytreit hän s grossherzogtum isch in churzer zyt starch gwachse es isch konfessionell und sproochlech gmischt gsi und het e starchi regierig bruucht mit de reforme sid der uufklärig isch me z bade pragmatisch umggange und de fürschte isch annere liberale politik glääge gsi so het der grossherzog karl anne em land e nöji verfassig ggä won e modärni konstituzionelli monarchy ygfüert het zue hebels läbenszyt sind d grossherzög karl friedrich vo bis karl ludwig friedrich vo bis un ludwig der erschti vo bis a der regierig gsi und i dere ihrere staatsverwaltig het er sini rolle gspiilt zu de gustave fecht wo d schwögere vom schuelleiter tobias günttert vo löörech gsi isch het der johann peter e langjöörigi platonischi fründschaft gha ghürotet het er nie obwohl er allewil dervu traimt het aber er hät z lang zögeret zueneme fründ her er emol gsait mittem wibe will i mi no bsinne s isch so ne sach jo s git nämlig au furie unter de wiber so isch er halt bis as läbesändi ledig blibe vo dämm wo der hebel erläbt und dänkt het weis me zimli vil us all däne brief won er an sini frün und bekanti im badische und au z stroossburg und anderne oort gschickt het die sind vom schriftsteller und hebelforscher wilhelm zentner und vo anderne usegää worde und me cha se jetz au im internet lääse dr johann peter hebel isch bim ene bsuech bim botaniker hofgärtner und badische gartediräkter johann michael zeyher z schwetzige ganz im nordweschte vo bade in dr nacht uf dr september gstorbe und er isch dett au beerdigt worre dr johann peter hebel isch eine vo de erschte modärne alemannische dichter gsi nid der einzig es het jo zum biispiil in dr schwiz eppe glychzytig etligi anderi gä aber dr hebel isch dr erscht mit iberregionalem erfolg in däm fall ka mer sage ejropäischem erfolg mit eme wort vum basler rüsgäber wilhelm altwegg het dr hebel dr dialäktdichtung erst ihren adel und ihre vollgültigkeit gä bim hebel isch d alemannisch schriiberei e frucht vu dr drännung un vu dr främdi sini alemannische gedichter sin z karlsrue entstande fir dertigi zitte dagesreise ewäg vu dr heimet ihrene mänsche un ihrere sproch dr hebel het e ganz starki bindung dert ane bhalte un er het lang vorgha zruck in d heimet s kehre un derte e pfarrstell aznämme in sinem rege briäfwägsel mit oberländer frejnd het er viilmol alemannischi mecke niigmischt wänn er in dr främdi emol eber alemannisch het here rede sin des glicksmomänt fir e gsii so het er emol uf em tobel bi frauefäld im wirttebärgische zweine schwizer zueglüschteret er schribt an d gustave fecht ends aügüscht dr hebel het scho mit emol e alaüf gnumme zum i der alemannische mundart schriibe aber es wollte gar nicht gehen erscht wun er gsii isch het er wider agfange desmol hets battet näbe sinem heimweh sinere heimetliäbi un sinere dichterische begabung het si inträssi an grammatik un sprochgschicht e roll gspiilt lueg unde s zitat dur e zitschrift mit em titel braga und hermode oder neues magazin für die vaterländischen altertümer der sprache kunst und sitten rüsgäber isch der nordischt friedrich david gräter gsi isch er mit ere romantische geischtesstremung in beriährung kumme wu glichi inträsse gha het s erscht alemannisch gedicht üs sinere fädere isch gsii entstande im spotsummer anne das wiist i der gschicht wo s büebli bim ärdbeeriässe nid d wooret seit scho uf es motiv hi wo em hebel immer wichtig gsi isch ass me mit de andere lüüt guet sell umgoo bis in dr summer het dr oberländer lehrer denn z karlsrue diä meischte andere stuck gschriibe s letscht vu däne isch gsii drno het er miäße dra goh s buech in dr druck z bringe drotz ass eso e geischtesstremung exischtiärt het isch d rüsgab vu dr alemannische gedichter noch e revolutionäre akt gsii dr hebel het im rüsgäber gräter si alemannischs gedicht gschickt un ghofft ass er s vereffentligt un eweng dr bode firs buech breitet aber dr gräter het gmeint e zue eifrigi provinzialkultur vum dialäkt kennt e gfohr sii fir d eiheit vu dr ditsche sproch wu fascht s einzig seig was d nation no diäg zämme binde un charakterisiere goht üs zitat rüs lueg unde s het dertemol iiheimischi gä wu in der sprache ihrer landsleute nur eine entstellung und mißhandlung des gutdeutschen ausdrucks finden wiä dr hebel in sinem vorwort schribt fasch eso wie sid der revoluzionszyt z frankrych wo me d sprooche vo de provinze underdruckt het dr hebel het aü d erscht üsgab nit mit vollem namme unterzeichnet numme mit j p h ass er fercht sich mit alemannische gedichter villicht as büür as unbildeti person z verrote glingt aü in eme briäf an dr theoloog friedrich wilhelm hitzig a lueg unde s zitat schluss zerscht het dr dichter versuecht z basel e verleger z finde aber in sinere greschte hoffnung im samuel flick isch diä sach z heiß gsii so het er s z karlsrueh versuecht un isch mit em hofbuechhändler macklot handelseinig wore d finanziärung vum buech het aber miäße iber subskription laüfe sini oberländische frejnd hän miäße hälfe im vorüs abnämmer fir dr gedichtband z finde un so isch im badische im elsass un in dr schwiz gsammlet wore s babiir fir dr druck het dr hebel esälber z höfe bi schopfe bsorgt wun er gmerkt het ass e dr macklot iber dr babiirbriis will üsnämme afang isch s buech fertig gsii uflag stuck finanziäll isch er mit iberschuss rüskumme dr het kenne e baar schulde zahle het wider kenne mit sinene frejnd si viärtili drinke un het vermittlet dur d gustave fecht dr gmein z wiil gulde fir diä arme gschänkt un d keschte s lehrgäld fir e lehrbue ibernumme dr erfolg vum hebel sinene gedichter ka mer an dr uflage abläse noch dr erschte üsgab z karlsrueh sin gfolgt karlsrueh wien z aarau bim suurländer und speter reitlinge ab leipzig sälbverständlig sin d gedichter aü in allene hebel gsamtüsgab enthalte so z karlsrueh usw drnäbe hets ibersetzige ins hochditsch ins plattditsch un no in anderi sproche gä e gheimtip aü hit no sin alti und nöie üsgabe im handel was im hebel sini gedichter unterem alemannische fueßvolk üsglest hän isch no wennig bschriibe dr basler hebelforscher wilhelm altwegg schribt aber in dr ängere heimet seige d gedichter an mänke ort uf verständnislosigkeit un ablähnig gstoße un uf dr ärger vu däne wu gmeint hän si seige gmeint mit däre oder sällere figür oder gschicht aber d zuestimmig heb iberwoge wu diä niidige sich beriähjgt gha hän dr hebel het bränzilgi stelle in spetere üsgabe abgmilderet un dr iberegional erfolg uf oberbade zruckgschwappt isch isch dr hebel zum unumstrittene idol wore allewäg isch er noch bis in d er johr an dr schuele gläse wore s git zum biispiil im oberbadische küüm absolvänte vum gymnasium üs sällene zitte wu nit irgend e alemannisch gedicht vum hebel üssewändig kenne dur dr erfolg vum hebel hän aü anderi schriftsteller muet gfasst un agfange im dialäkt z schriibe wänn aü bis zum hermann burte vum format här kuum ebber in d nechi vum hebel kumme isch scho het dr erscht nochahmer dr ignaz felner gymnasiallehrer z friiburg im brysgau sini neue alemannische gedichte rüsbrocht verleit bim flick z basel dr felner seit im vorwort vo däm büechli wiener vom hebel sine gedicht zum sälber riime cho isch s isch halt niit schöner hani vo jederma g hört und ha s au tusigmol by mer sel denkt und au mine friinde gseit aß die gedicht dien üs e g wisse professer vo carlisrueihe do ufe g schickt het s goht eim s herz e so uf wemme dinn list oder lese hört und währli bey mengem blättli hätti gern briegget wenni mi nit g schämt het in d augen isch mer s wasser doch chummen aß i d buechstabe doppelt g sehne ha do hani s büechli us der hand gleit bis d auge wider sin trucke gsi aber was hets g hulfe usem herze hanis doch nit brocht und han au nit wölle denn s isch mer so wohl gsi wenn i dra denkt ha was im büechli g standen isch so hani oft scho gseit zu mine friinde und wers sust het wölle höre und han e lobes und e prises gha vo dem büechli aß niit drüber goht und aß öbs sust keini büecher meh gäb in der welt aß des do wänn aü dr hebel sich schynts iber dr felner gärgeret het wu halt doch nit s glyche gmacht het het en rezensänt vu dr neue allgemeine deutsche bibliothek ane die beide verglyche und d wärch vo ihne grüemt immer jedoch zeigt hr f selbst als nachahmer so viel eignes gefühlt und wenn es darauf ankommt die ansichten seines vorgängers zu erweitern so gute beobachtungsgabe und ideenfülle daß dichtertalent auch ihm nicht abzusprechen ist und ein gerechter beyfall eben so wenig entgehen wird und so isch s alemannisch do in ufwind kumme bis in gleinschti derfer nii hän jetz mänsche agfange mit alemannisch schriibe sogar dr klaus groth wu i der middi vom johrhundert d niiderditsch dialäktdichtung begrindet het het sich dankbar as e schiäler vum hebel bezeichnet scho ane sind d mundartgedicht und lieder vom luzärner jost bernhard häfliger usecho gsii und het z bärn dr pfaarer und schriftsteller gottlieb jakob kuhn volksliäder im dialäkt rüsbrocht un er het sich bim hebel für sini gedicht härzlig bedankt friili het er au scho vo sälber und paralläl zum hebel agfange mit schriibe der kuhn het eis vo sine gedicht ustrüklich ad site vom hebel sim gstelt dr hebel isch nit numme im badische oberland un in dr andere alemannische gegende z ditschland as e art stammvatter verehrt worre dr het aü in dr ditschschwiz im elsiss un z voradelbärg e ganz hochs asähne gnosse zum biispiil dr zürcher dialäkt dichter august corrodi isch e große verehrer vum hebel gsii abgsähne drvu ass es in dr schwiz vor em erschte wältchrieg no wenig beriährigsängscht mit land un volk änen am rhiin gä het het mer dr hebel wu mit einem fueß z baasel groß wore isch as eigene agsäh im apezällerland het dr handwärcher johannes merz ane es gedichtsbuech usegee und drin betont er heig sini värs dank em vorbild vom hebel gschribe in dr ditsche nit alemannische ghobene geischteswält sin im hebel sini alemannische gedichter arg positiv ufgnumme wore der johann georg jacobi het i sim pricht im freiburger intelligenz und wochenblatt vonne gseit si sige so ebbis bsunders und schöns und der autor heig us alne sine gedichter mit so vil fantasii ebbis ganz eigeständigs gmacht und derbi vil algemeini woorete drigleit au dr gross schriftsprochlig dichter jean paul het scho e begeischtereti rezänsion vum hebel sinene gedichter gschriibe dr johann wolfgang von goethe het s gliche gmacht ane i der jenaische zytig bi dr zweite uflag vo der goethe het zue vilne vo dene gedichter ebbis gseit und vil lob gha fir ihre autor wo mit sim frische bligg und heiter und gschiid sini sache verzelt d briäder grimm hän dr hebel verehrt dr jakob un dr wilhelm grimm wu beidi e generation jinger wiä dr hebel gsii sin hän im wiisedäler dichter drei sache hoch agrächnet si ruckgriff uf e alti volkssproch si grammatischs inträssi un si dichterischi qualität ischs z karlsrueh zum e dräffe vum jacob grimm un em hebel kumme wu beidi sich härzlig verstande hän zu sine bewunderer hän unter anderem au de gottfried keller de hermann hesse un de leo tolstoi ghört de goethe hätt emol voller bewunderung gsait de hebel häb auf die naivste anmutigste weise durchaus das universum verbauert un für de hessisch theoloog august friedrich christian vilmar hän im hebel sini kalendergschichte e ganzes fuder roman ufgwoge eis het de rezensänte ganz bsunders gfalle wie der hebel liecht und meischterhaft sini gägeständ als läbigi persone gnoo het d dier vo der natur d gwässer und bärggäischter sunne mond und stärne und immer wider au d johreszyte jo sogar d tääg wie im humorvolle stück der samschtig und der suntig trätten uuf und spiilen ihri rolle und rede mitenand es gedicht wo bsunders grüemt worden isch heisst es beschribt uf e ganz e feinfülegi art und sehr persönlech und mit schöner fantasy der wäg vom fluss wiise vo der kwelle am fäldbärg s taal zdurab an todtnau schöne huuse schopfe brombech löörech und stette verby bi alne dene oorte dure wo ins hebels wärch als wider vorchöme und bis zletscht zum rhy wo se zur bruut nimt wie s im text heisst im hebel sälber isch si schnäll erfolg wu vorhär niämer erwartet het bewusst gsii het er im briäf an friedrich wilhelm hitzig zuegä ass er sich wäge däm mänkmol vur glick fascht in e rüsch ka steigere lueg unde s zitat mit em erfolg vu dr alemannische gedichter isch drno au dr begriff alemannisch nodisno im e greßere publikum im ganze düütsche sproochpiet bekannt wore vorhär isch dä hegschtens in wisseschaftlige greis bekannt gsii dr hebel liiferet i dem gedichtband sälber aü näben ere ganz kurze grammatische iifiährung un eme üsfiährlige alemannisch schriftditsche glossar lueg unte e churzi bschriibung vum alemannische sprochrüüm mit lueg unde im zitat au dr zürcher literaturnobelpryystreeger elias canetti bschribt in die gerettete zunge geschichte einer jugend was fir e stellewärt für ihn s hebels schatzkästlein gha heb kein buch habe ich geschrieben das ich nicht heimlich an seiner sprache maß und jedes schrieb ich zuerst in der kurzschrift nieder deren kenntnis ich ihm allein schulde s schatzkästlein isch au in d zeit bibliothek der bücher ufgnoo worde und in e wyte kulturelle zämehang het der elsässisch literaturhischtoriker und hebelprysträger robert minder em hebel sis wärch ygordnet er zeigt wie der hebel bi sinere grüntleche klassische bildig uf grossi schriftsteller vo früenere zyte glost und vo däne d kunscht vom dichte glehrt het und ass er drum eso sälbständig sorgfältig und gschickt sis eigete wärch het chönne gstalte do dervo chunt die sprochlechi chraft vom hebel sine stück wo derno düütschi und au französischi dichter mit freud au wider ufgnoo hän d zweit uflag isch mit von j p hebel professor in carlsruhe unterzeichnet ab der dritte hets bilder dr karlsruehjer brofässer het aü uf d wiätig gritik üs em oberland reagiärt un alles was as e pfurpf het kenne verstande wäre abgmilderet oder tilgt uf s goethes frejndschaftligi hiiwiis ani het er in dr metrik veränderunge vorgnumme un im gedicht d stadtlit frejndliger bhandlet do diä erscht un diä abgmilderet version noch em altwegg d sproch vum hebel wird meischtens fir dr hochalemannisch dialäkt vu huuse im wiisedal ghalte mänkmol mit eweng baslerischem oder anderem wortguet üs dr nochberschaft drin des stimmt schiints numme im grobe dr basler sprochwisseschaftler andreas heusler lueg unde bi literatür bestrittet des un stellt im iiklang mit sinem basler kolleg adolf socin fescht ass dr hebel e hüffe werter üs dr schriftsproch iigflochte het z b lähme biweglich verscherze willfahrt zerrüttet z huuse heb noch em heusler zu s hebels zitte grien bliemli gsait dr hebel schribt grüen blüemli rüefe trüihe usw dergege dittet dr erhard richter dää unterschid as e nejeri uusbreitig vu dr entrundung im untere wisedal in dr letschte johr s git aü fäll wu dr hebel sich gege dr dialäkt vu huuse vum schriftditsche entfernt so wänner ehle un landsem anstatt huusemerisch elle un langsem schribt d form landsem isch typisch fir s ober wisedal d erscht uflag git im hebel si hochalemannische mischdialäkt am drejschte wiider do het dr dichter nonit drmit grächnet ass eber ander wiä e oberländer des emol liist vu afang a het er uf lichti läsbarkeit gachtet het sich am hochditsche schriftbild oriäntiärt het also zum biispiil kenni lütschriftlige zeiche iigfiährt ab dr zweite uflag het er d schriibig un d lütgstalt vu dr werter fir d läserschaft üsserhalb vu dr alemannia veränderet so isch zum biispiil friberg akkerat un elsis in friburg akkurat un elsaß abgänderet allewäg stammt nit alles was vum dialäkt abwicht vum hebel so het dr setzer z karlsrueh mänki fähler niibrocht wu vum hebel ibersähne wore sin zum biispiil noch em altwegg alle statt alli sine statt sini und öfters so e statt i tasche statt täsche freili statt friili gefriert statt gfriert dr hebel het schliäßlig sogar mutter gut un licht gschriibe un isch do drmit wit iber s ziil nüs gschosse d diphthong in mueter guet sin in dr meischte oberditsche dialäkt vorhande un im johrhundert keinem vu dr läser vu dr alemannische gedichter unbekannt gsii dr altwägg wu suscht im hebel si wille sträng reschpektiärt het het do in dr zürcher werksüsgob doch d alemannisch form schriibe lo wel in däne fäll d schriftsprochlig schriibung den gemeinten mundartklang zu peinlich stören würde alles in allem isch dr hebel aber nit dipflischisserig mit dr orthografii umgange verschiidini werter sin emol eso emol anderscht gschriibe in einzelne fäll kunnt so in dr wiese höhere un höchere bete un bette vor do het er mit däm agfange was lichter zum läse isch un het d ächter form folge lo as dr hebel nit no meh in richtung schriftsproch abglitte isch heb aü dr iispruch vu frejnd verhinderet brichtet dr altwegg dur d korrektüre seig allewäg manches kraftvolle volkstümliche verschwunde un heb flacherem gewöhnlicherem platz gmacht in dr zürcher wärksüsgab bschiinigt dr altwägg mänkem in dr erschte uflag e größere kernigkeit oder bis zur derbheit gehende sinnlichkeit und frische des het aü dr hebel noch vorhaltunge schliäßlig gsähne aber er het sich nit wiä verlangt wore isch kenne drzue duri ringe d erscht version wider drucke z lo dr johann peter hebel het d schriftsproch im verglich zum dialäkt nit hintedra gstellt des bewiise nit numme sini hochditsche wärk wo umfangrycher sin als die i der mundart ime briäf an dr gräter vum februar het er sällem zuegstimmt ass d eiheit vu dr ditsche sproch s einzig was d nation zämmebinde un charakerisiäre diäg nit dur d dialäkt in gfohr brocht wäre derf zitat des mueß vor em hischtorische hintergrund vu sinere zit gsähne wäre dr ditsch sprochrüüm isch in e großi zahl vu kleistaate ufgsplitteret gsii schiints het dr gräter do bedänke gha un het schliäßlig wohl wäge däm im hebel sini gedichter links liige lo dr hebel schribt em aber er brich sich um d eiheit vu dr ditsche sproch nit sorge un noch wenniger drum ass diä gedichter dr eiheit schade zwar het dr hebel e große wärt uf d sproch an sich glegt wäge däm sini grammatische arbete im vorwort erklärt er wänn aü gnapp d grammatik im glossar im ahang zu dr gedichter het er werter wun er ibersetzt wun er zum deil aber aü parallele zu andere sproche ufzeigt un oder sprochhischtorischi etymologischi erklärunge git zwei biispiil üs sinene worterklärunge drotz sinem starke grammatische inträssi het dr hebel aber wiä ner an dr gräter schribt as erschti absicht gha d moralische gfiähl vu sinene landslit azrege zitat bim e bsuech z stroßburg het dr hebel feschtgstellt ass der arme august französisch sprechen muß und kein vernünftiges wort mit einem ehrlichen deutschen zu sprechen weiß do het er speter an dr vatter vu däm bue gschriibe ass er em rotet mit em ditsch am liäbschte dialäkt z rede wel mit dr sproch aü dr charakter diäg bildet wäre zitat em hebel sis zwäite bedüütende wärk sin d kaländergschichte het er agfange für de baadisch landkaländer schrybe und denn für d folgeserii der rheinländische hausfreund oder neuer calender d kumission vo dem kaländer het der hebel zum redakter gwält und so isch er grad sälber der kaländermacher wore vo iim sind all joor öppe drissig gschichte im huusfründ erschiine und die hän zum erfolg vom kaländer s wichtigschte bitreit im joor het der autor mit dene churze gschichte es separats buech gmacht das isch di bekanti samlig schatzkästlein des rheinischen hausfreundes wo ane bim verlag cotta z dibenga usecho isch und sind witeri uuflage drvo usecho dr ernst bloch het gseit die eint gschicht drvo s unverhoffte wiedersehen sig die schönste geschichte der welt scho anne hän sech dr hebel und d kumission überworffe wil eini vo de gschichte der fromme rat bi de katolike nid guet acho isch und us em heft usegnoo woren isch und es isch so wit gange ass der kaländermacher het müsse goo es sind denn au nume no weni vo sine tegschte im kaländer erschine de hebel isch au naturwisseschaftlich bewandert und mit em bekannte botaniker und naturkundlehrer z karlsrueh karl christian gmelin befründet gsi de gmelin hät denn sogar ihm z eer d simsenlilie als hebelia allemannica hüt tofieldia calyculata in sis pflanzebuech ufgnoh em johann peter hebel sini wärk het men im und em joorhundert immer wider nöi trukt und glääse es baar stück vo ihm sind in die alemannische literarische samelbänd wie öppen em georg thürer sis buech holderbluescht ufgnoo z basel hän fründ vo dere literatur anne d basler hebelstiftig gründet der soledurner dichter franz josef schild het dezue en textband mit mundartwärk usegää und au der dichter johann alois minnich z baden im aargau het es gedichtbüechli zu däm alass gschribe imene früenere wärch vom minnich vo anne het s scho ne ganze värs gha ufe meischter hebel wo me guet merkt wie däm sini sproochchraft gwürkt het feldlied und zart di schwägle n ab saftigem holz gschält und gstimmt wo d nachtigall i hürste het gsunge nes meisterstückli nu holdi thäte thüsele lüter jetz und nodisno tönts chächer bis es zendumme chitet und s echo bscheid git d luft jetz und alles lost und es muchst si nüt nu d lerch und amsle stuunt a d läubli die vo dim huch si no heimli rode o sing mer einisch vor no doch langsamer und liechter meister daß i cha bhalte s lied und fasse d wis druf ach i trife d tön nid so heimli wie du und gordnet em minnich sis bild vo der nachtigall wo i de püsche singt dütet diräkt uf em hebel sini värszyle singt s tierli nid in hurst und nast im gedicht freude in ehren s alte mundartwort hurst wo struuch bedütet und i der mehrzahl hürst es gebüsch meint chunt bim hebel e baar mol vor und es isch i der wörterlischte hinden im hebel sine allemannische gedicht erklärt me findet dezue no meh im schwyzerischen idiotikon em hebel si heimethuus z huuse isch sit de sechziger johr vom zwanzigschte joorhundert ä museum s hebelhuus wo mer alles übr ihn un si land erfahre cha zu ehre vo ihm würd z huuse jedes johr am zääte mai s hebelfeschd gfiert wo d maidli un d büebe in de tracht vom vreneli un vom hanseli un die alte männer zämme mit de hebelmusik ä umzug mache zu dem feschd chunt als vo basel au d basler hebelstiftig wie das agfange het und al joor so stimigsvoll zuegot het dr alt stiftigspresidänt wilhelm altwegg i dr feschtreed gseit wo me im alemannische buech holderbluescht cha nocheläse us däre treie liebi zuem hebel wo si drängt het ebbis in sym sinn und zue sym adängge z due hän scho im joor die beschte vo de domolige guete basler in numme non ere scheeneren erfillig von eme wunsch und plan vo ihm s huusemer hebelmehli gstiftet mit der aasprooch uff der dichter mit em uffsage vo de hebelgedicht dur die vier beschte huusemer schuelerkinder wo derfir s hebelbiechli mit em widmigsblatt vo der stiftig kriege mit em goldige hochzyttsbatzen an ai oder zwai huusemer burgerstechtere und nooche mit em freelige dafle wo die zwelf elteschte manne vom dorf d ehregscht sin un der altwegg erineret dra ass d stiftig sid ane au alti huusemer fraue zum ene währschafte kaffi und eme frischbachene gugelhopf yglade het es git e baar dänkmööler füre hebel a den ort vo sim läbe schriftdafele figuuren und büschte vom dichter cha me z schwetzige uf sim grab s isch nid der erscht grabschtei sondern es dänkmool vo z huuse bi der evangelische chile z schopfe z löörech und s hebel dänkmool im schlosspark z karlsrue gseh und es git au es dänkmool für em peter hebel sini muetter d ursula hebel das het me ane bi brombach ufgstelt nach meh weder eim alauf het me z basel anne chönne s hebeldänkmool yweihe wo mit der hülf vo der hebelstiftig und der basler regierig z stand cho isch der entwurf für s monumänt us schtei und bronze isch vom bärner bildhauer max leu gsi wo schynts sälber begeischteret i de allemannische gedicht gläse het es anders basler hebel monumänt isch d schriftdafele am huus dootedanz em hebelhuus sit duet bade württeberg de staatlich hebelpriis verleihe zerscht isch s all johr gsi sit no all zwei johr als priisträger chömme lüüt in frog wo sich um d alemannischi sproch un literatur oder um s adänke an johann peter hebel selber verdient gmacht hän im augeblick gits für de hebelpriis euro noch em zwöite wältchrieg isch ane der hebelbund löörech entstande wo all joor dr hebelsuntig durefiert im dreiländermuseum z löörech isch der hebel saal und sid gitt d muettersproch gsellschaft an verdienti persoone d johann peter hebel medalie d stadt huuse git lüüt wo sech für d kultur verdient mache d hebel gedänkplagette schwetzige erinneret aa de johann peter hebel mit em hebelgedenken und em hebeltrunk no bis id gägewart sind d hebel wärch bi alemannischi autore agsäh so het d carola horstmann ufs gedicht das hexlein ane es churzes theaterstuck gschribe dur s wiisetal goot dr hebel wanderwääg bi all däm isch es nume als anekdote z gseh ass am und jänner telebasel brichtet het d stadt basel heig zum hebel sim geburtstag kei bsunderi feschdividääde planet gha es sin denn doch ane vil sache zum adänke an gross dichter gscheh mit fäscht und hebel spaziergäng und no meh s basler stadtbuech het der schriftsteller mit de wort vom roger ehret geert und überhaupt isch der dichter z basel immer läbig wo me sis lied z basel an mym rhy mit der schöne melodi vom komponischt franz abt jo sid öppe als stadthymne schetzt en dialäkt odr au ä mundart isch e variante vo dr mänschliche sproch wo vunere bstimmti grupp vo mänsche brucht wird des cha sich um e régionali oder au e soziali variante vonäre sproch handle wie zum bischpiil bim patrizierbärndütsch i dr sprochwüsseschaft gälte wege dem au gwüssi standardsproche als dialäkt trotz dass si kodifizierti un prestigiöseri variante sin d rsprungssproch vome dialäkt muess nüd e standardsprâch sy im fall vo den alemannische diäläkt ischs s altalemannisch fryli stât hütt s alemannisch unter starchem yfluss un âpassigsdruck vo dr standardsprâch s git au dialekt wo nyt mit ere standardsproch z due hän so diä altgriächische dialäkt bis ins johrhundert vor chrischtus oder s alemannische im mittelalter volkstimlich seit me do und dert de dialäkt öppen au puretütsch oder ämel früener hät me so gseit sogar schlächttütsch s wort dialäkt kunnt üs em altgriächische dialekts wo unterredig und d art wiä mer redet bedüütet und vum verb sich unterhalte chunt im altgriächische hets johrhundertilang kei standardsproch gha d dialäkt sin gegesittig verständlig gsii un hän sich hauptsächlig dur luut phonetik unterschiide e dialäkt het alliwiil ei oder mehreri anderi dialäkt us eme sprochsyschtem näbe sich aber nit unbedingt e standardsproch des zeige s altgriächisch bis ins johrhundert vor chrischtus oder diä ditsche dialäkt bis ins johrhundert sälli hän s latiinisch as gemeinsami standardsproch miäße verwände wels kei ditschi gmeinsproch gä het des gits au hit no so zum bischpiil im kurdische wus drei großdialäkt het aber kei gmeinsami standardsproch im ditsche isch s wort dialekt zum erschte mol ane belegt des främdwort wird vu dr dialäktsprächer esälber fir d eige sproch brucht s wort mundart isch zum erschte mol ufdrätte un isch näbem wort dialäkt hit im hochditsche gängig teil autore bruche s wort dialäkt un mundart synonym in der giche bedittig fir anderi isch mundart e spiilart vum e dialäkt do wird also dialäkt in verschiidini mundarte untergliideret dr heinrich löffler het beduuret ass kei definition vu dialäkt existiärt wu allgemein aerkännt wird üs dr große zahl vu definiärigsversuch in dr dialektologii filteret dr leffler rüs viil definitione vu dialäkt bringe eini oder vermische mehreri vu däne kriteriä witeri unterscheidige bruucht s wels verschiidini ibergangsstufe zwische dialäkt un standardsproch git s het dr h niebaum dä dialäkt wu relativ eigeständigi grammatik un eigene wortschatz bewahrt het was viilmol uf em land un unter eltere personen dr fall isch basisdialäkt gnännt anderi sage grunddialäkt diä sproch wu noch dialektali kännzeiche het aber scho in dr standardsproch agnächeret isch un bsunders in stedt un balligsraim gschwätzt wird het er verkehrsdialäkt gnännt meischtens bherrscht e dialäktsprächer verschiidini stufe zwische basisdialäkt un standardsproch zum uf des en antwort z gee fählt wider en aerkännti definition vu dialäkt keini eigene dialäkt sin s hegschtalemannisch s hochalemannisch s niideralemannisch s bodeseealemannisch un s oberrhiinalemannisch des sin grobi ideilige entlang vu isoglosse wu aber in sich wider grossi unterschiid ufwiise so d merkmol vum oschtalemannische vum weschtalemannische un anderi s git dialäktbezeichnige wu sich uf e bstimmts politischs oder wirtschaftligs biät beziäge so zum biispiil dr kaiserstiähler dialäkt s markgräflerisch s allgäuerisch diä sin wiä s südbadische oder die badische dialäkt numme künschtlech definierti eiheite d sprächer vu däne dialäkt fiähle sich üs politische oder andere grind zämmegherig un halte ihre sproch aü fir zämmegherig trotz ass si in sich so grossi unterschiid ufwiist wiä zu dr sproch vu dr nochberschaft natirlig derf mer niämem abstritte si dialäkt zum bischpiil kaiserstiählerisch z nänne aber wär e dialäkt wisseschaftlig definiäre will mueß kenne sage was dä dialäkt usmacht un was e vu andere unterscheidet zimlig licht zum definiäre sin friähjer d ortsdialäkt gsii diä sin zimli eiheitlig gsii un hän sich meischtens e wenig vum dialäkt vum nochberort unterschiide hit sin ortsdiäläkt wägem zuezug vu främde un mänkmol wäge dr verhochditschig schwärer zum fasse mer mueß also wemme dr begriff dialäkt bruucht uufbasse sicher ka mer sage hochdüütschi sprâch di niderdütsche dialäggt sinn mit em niderländische holländisch flämisch nööcher verwandt als mit andere dütsche dialäggt insofärn miesst me vo kontinentalweschtgermanische dialäggt rede und s niderländischi au mitybezie dr name dütsch isch friener au fürs niderländischi benutzt worde diets haisst no hütt uf niderländisch gross niederländisch und in dr niderländische nationalhymne isch vom wilhelmus van duitse bloed d reed das isch au dr grund werum dutch uf änglisch holländisch niderländisch bedütet s friisisch dergege isch necher mit em änglisch verwandt im e vyyl zidierde satz uf jiddisch wù dr max weinreich s èèrschdmool ùfgschriibe ghaa hed haisd s a shprakh iz a dialekt mit an armey un flot is alemannisch übertreit e sprooch isch e dialägd mid ere armee ùn ere marine de belche im schwarzwald isch m über de nhn hoch dodemit isch er de vierthögschdi berg im schwarzwald nochem feldberg em seebuck un em herzogehorn wo grademol meter höcher isch im sommer cha mer am belche guet wandere un im winter losst sichs gmietlich schifahre wenns denn ämol schnee het bi nere guete sicht im friähjohr un im spotjohr ka mer d alpe sähne d vogese sowiso drno siiht mer au diä viär andere berge wo belche heisse in dr schwizer un elsässische nochberschaft de name belche wird vilmol us em keltischè herglaitet us em name vom sunnegott belenus vo bel hell glänzig die theori wird aber in dr sprochwisseschaft ender kritisch gsää statt dem wird de name vo keltisch belakos de glänzig de wiss oder au vom alemannische vogelname belche herglaitet dr gipfel lit uf m yber nhn uf nord un ost es het e breiti relativ großi gipfelchuppel wo no nordweste hi steil abfallt dr gipfel lit im schnittpunkt vum e chamm wo sich vu südwest no nordost ziegt und wo vum e chamm troffe wird wo us südoste chunnt de buggel vom berg selber isch kahl knapp unterhalb vom gipfelchrütz stoot s belche gaschdhuus s erschte schutzhuus ufem belche isch ane mit hilf vom schwarzwaldverein und vo dr basler sekzion vom schwizer alpeklub bout worde friener hets no ne stroß uffe geh aber sit dass d gondelbahn vo de expo gchauft un uffbaut worde isch isch sälli gsperrt un au de schlepplift gits sither nümmi uf dr freie flächene um dr belche rum wird viihzucht driibe do gits aü no diä sälte alt rinderrass hinterwäldler wu am üsstärbe isch dr belche bestot us kristallinem grundgebirg hauptsächlich granit un gneis in dr ledschde iszitt isch er wie de gsamt hochschwarzwald vergletscheret gsi wäge sinene sältene pflanze un diärer stoht dr belche scho sitter unter natürschutz anne isch s natürschutzbiät nommol erwitteret wore un isch jetze mit siner flächi vu rund hektar eins vu dr greschte z bade wirttebärg in dr hochlage vum belche hets e hüffe sältini summervogel arte käfer un vegel typischi vegel sin grabbe singdrossle zitronegirlitz un wasserpfiffer wasserpieper aber mer drifft aü uf wanderfalke aüerhiäner un haselhiähner s hän sich am belche üs dr iiszit aü pflanze erhalte wu suscht numme no uf em feldberg un in dr alpe z finde sin do drzue ghere d schwizer glockeblueme campanula scheuchzeri vill d gebirgsrose rosa pendulina l un d schwizer bissangili saicherblueme leontodon helveticus mérat zuedäm hets derte e hüffe sältini flächtearte diä natür isch allerdings in gfohr so gits an dr nordwand vum belche erosionserschiinunge mit mureabgäng großi deil vum forewald fichtewald sin wäg em borkekäfer abgstorbe gamswild un geise hän ebefalls dr wald gschädigt dr wintersport het zimli zuegnumme toureschiifahrer un schneeschuehgänger kumme bis in diä abglägenschte stelle vum belche sosass s wild küüm meh ruckzugsmegligkeite het iber dr belchegipfel verlauft d grenz zwisch em landchreis brisgau hochschwarzwald mit dr gmei minsterdal un em landchreis löörech mit dr gmeie nöiewäg un schöneberg witteri löörecher gmeie am belche sin aitere un bölle un am fuess schönau am belche un in sinere umgäbig het sitter dr remerzit bärgboi stattgfunde d remer hän bi badewiiler un sulzburg blei un silber abboije zwische und het dr silberbärgboi bliähjt im minschterdal am fueß vum belche isch d stadt minschter gläge mit schmelzefe un ere eigene minzstett wu minze prägt wore sin däre isch aber vu friiburg konkurränz gmacht wore die stadt isch erscht grindet wore un het sich aber schnäll zum e wichtige silberhandel un minzort entwicklet isch minschter vu friiburg eroberet un zerstert wore schliäßlig isch minschter zum e dorf abgsunke mit unterbrächunge un krisene het sich dr bärgboi am belche bis wittergsetzt zletscht isch fluss un schwerschtspat abboije wore s git am belche zwei bsuecherbärgwärk dr belche het scho uf dr johann peter hebel e großi faszination üsgiäbt am belche wu mer d natür diäf nooch un großartig het kenne erläbe sin dr hebel un sini ängschte frejnd zu ibersinnlige geischteskräft kumme so hets ene dunkt des läbensgfiähl un diä philosophische spiilereie vum hebel het mer belchismus gnännt dä het nyt mit dr belche theorie z due wu d belche ime keltische kaländersystem erkläre verschiidini neijeri alemannischi dichter sin vum belche rüsgforderet wore dr johann georg tscherter schibt anne dr manfred marquardt dänkt ebefalls an d ändligkeit vu dr wält bim ablick vum belche dr rudolf mathä vu aitere luegt mit sorge ufs tourischtisch driibe am belche un nit numme uf säll d höchi über normalnull hed z dütschland aggee wieviel meter überm meeresspiegel mer sich befindet z dütschland wo de begriff bis gültig gsi isch nümmt mer de meeresspiegel vo de nordsee z amschderdam als nullhöchi im gegesatz dodezü isch in de schwiz s mittelmeer z marseille de messpunkt un s heisst au nit höchi über normalnull sondern meter über meer de pierre du niton en fels im genfersee het e marke wo gnau d höchi vo m ü m agit und de bezugspunkt vo de schwizerischi höchemessig isch un d öschdricher gön ane und nämme de mittlere meeresspiegel vo triest an de adria als usgangswert und drumm heissts denn au meter über adria dodemit gits e chlaine underschiid zwüsche dene drei höchemässige es gildet dr albert hofmann januar z bade im aargau april z burg im leimedal im baselbiet isch e schwizer chemiker gsii und het s lsd entdeckt und au anderi psychoaktivi stoff erforscht wie psilocin und psilocybin är isch au bekannt drfüür dass är die droge wonr erforschd het an sich sälber teschtet het dr albert hofmann isch s äldischt vu vier gschwischter gsi wo si vadder e wärchzügmacher schwer kranch worre isch het er müesse mit fier dr familie sorge un het e kaufmännischi lehr gmacht glichzittig het er sich uf sini matura vorbereiet si getti het ihm s studium finanziert dr hofmann het si chemiestudium an dr universität züri agfange un vier johr später mit uzeichnig promoviert deno isch er fier meh wie vier jahrzehnte bis zu sinere pensionierig anno bi der sandoz z basel tätig gsi anno het er die halluzinogen wirkig vum lsd entdeckt im johr hät er uf dr rittimatte alp am rand vum jura gläbt alässlich vu sinem burtstag het vum bis jänner z basel s symposium lsd sorgenkind und wunderdroge stattgfunde am ende vu anno het dr psychotherapeut peter gasser us soledurn d erlaubnis vu dr aargauische ethikkommission erhalte lsd fier therapeutischi zweck versuechswiis z bruuche säll het dr albert hofmann ime fernsäh interview als erfüllig vu sinem traüm beschribe dr kanton basel stadt isch e kanton in dr nordwestschwyz är het im schtänderoot numme ai schtimm und wird au wenn dää begriff sit dr bundesverfassig vo nüm offiziell isch us däm grund au als halbkanton bezaichnet vo dr flächi här isch es dr glainscht kanton km und är gränzt diräggt an dytschland und frankryych är bestoht us de drey gmainde basel rieche und bettige die drey gmainde wärde nid in bezirk ufdailt will dr kanton fascht numme d stadt umfasst numme bettige wird in zwai ortschafte ufdailt bettige dorf und st chrischona s fischerdorf glaihyynige gheerd hytte zur stadt basel basel stadt wird vom rhyy durflosse usserdäm ligt s rhyykney in dr stadt basel wo dr birsig in rhyy fliesst und dr rhyy e knick macht s basler parlamänt haisst grosse root het e vierjöhrigi amtsperiode und het syt mitgliider die siibechöpfig exekutive haisst regierigsroot und iiri mitgliider wärde alli vier joor diräkt vom volk gweelt d judikative bestoot us em appellationsgricht wo au as kantonals verwaltigsgricht und verfassigsgricht fungiert und im frei gwählte statthalter unterstoht im appellationsgricht undergordnet sin s zivilgricht s stroofgricht s jugendstroofgricht und s sozialversicherigsgricht bsunderhaite sin im kanton basel stadt die linksgrichtete wahle langi zyt het me vom rote basel gredet will in basel dr höchst aadail vo lingge wähler sin im joor isch basel s eerst mool ufe gsamtschwyzerische durchschnitt vo lingge wähler gsunke in de joor druf isch ihre aadail aber wider gstiige basel stadt isch usserdäm aine vo de wenige kantön wo jo gstumme het bi de abstimmige yyber die erlyychteret yybirgerig vo usländer in dr zwaite generation und yyber die automatisch yybirgerig vo usländer in dr dritte generation vo de parteye isch d sp am sterkste die griene und die alternative hän e bündnis z basel und nenne sich basta was für basels starke alternative stoht in dr stadt rieche sin die rächte e bitz stärker als in dr stadt sälber das lot sich eventuell drmit erkläre dass d basler svp parteipresidäntin d angelika zanolari vo dört isch d zanolari isch bekannt für ihri umstrittene ysserige wie z b einen taliban als regierungsrat wo si gsait het wo s um s usländerstimmrächt gange isch uffällig an der svp isch usserdäm dass fascht alli ihri initiative e zuesatz wie z b unserer schweiz zuliebe oder unseren kindern zuliebe enthalte basel stadt het e sehr e gueti infrastruktur d basler verkehrsbetriebe bvb durzieht mit dr tram linie und dr buslinie dr ganz kanton usserdäm faare au d tramlinie und und d buslinie vo dr blt basel land transport dur d stadt basel z basel hets drey internationali bahnheef basel sbb basel sncf dr französischi teil vom basel sbb und dr badisch bahnhof und drei lokalbahnheef st jakob st johann rieche d rhyyschifffaart isch fir d stadt basel friener sehr wichtig gsi verliert jetz aber langsam an bedittig basel stadt het au e flughaafe är ligt aigentlig uf franzeesischem terrain isch aber e trinationale flughafe und haisst flughafen basel mulhouse freiburg me sait em au euroairport im kanton basel stadt sin di keemisch un farmazeitisch induschtryy aber au dr handel vo nazionaaler bidyttig as finanzblatz het basel no e gwissi bidyttig hinter zyyri d basler kantonalbangg en effetligrächtligs inschtidut isch grindet woorde dr kanton basel het sich noch eme kurze birgergrieg im joor dailt ine kanton basel stadt wo us de gmainde basel rieche bettige und glaihyynige bestande het und ine kanton basel landschaft wo alli gmainde linggs vom rhyy drzuegheere e problem mit däm isch ass viili lüt usem baselbiet allewyyl no z basel ins spitol gehn und au anderi dienschtlaischtige usnutze aber nid derde läbe und styyre zaale und das machtvem kanton basel stadt starki finanzielli schwiirigkaite drzue kunnt ass vili vo de bessergstellte basler ufs land ziglet sin und so d stadt esoo wyteri yynahme verlore het d baselbieter birger hän sich und nonemool gegen e wiiderverainigung vo de beede halbkanteen entschlosse aber d regierige z basel und z lieschtel schaffe doch me und me zämme fir di finanzielle laschte besser z verdaile wie me s zem bispil mit dr paritetische verwaltig vo dr universität basel gmacht het schwäbisch isch â grupp von dialägd wo mer em zendrom em oschdâ vo badâ wirdâberg ond em regierongsbezirk schwabe vo boerâ schwätzt ond se ghöred zu de alemannische dialekt s schwäbische isch â nôrdeschdliche ausbrägong vom alemannischâ em weidârâ senn ouserhalb vom alemannischâ schbrôchraom saed mr em gebied wo schwäbisch gschwätzt wird zmoescht schwaben säll isch abr oegedlich falsch d oenzige gegend wo mr heitzudag schwaben odr schwôbâ hoeßd isch dr regierongsbezirk schwabe vom bundesland boerâ ond des historische herzogtum schwaben hät s ganze alemannische schbroch und siâdlungsgebiat umfasst ghet d richtige bezoechnong firr d gegend wo schwäbisch gschwätzt wird isch em schwäbischa odr au em schwôbâland s mittlera und eschdlicha bade wirdâberg ond en bayern da regierongsbezirk schwabe bildet also s schwäbische d abgrenzung zo de andere dialekt isch it immer ganz eifach zom fasse weil d iibergangsgebiat maischt kairer politischä oder naduurraemlichâ grenz entsprechet a ausnahm isch dä eschdliche iibergang zum bairischä weller zimle guat dä oschdgrenz vom regiirongsbezirk schwabe entschpricht im siida und siadweschtä vom schwäbische sprochgebiat orientiiret sich d leyt oft a dä friahner bolitischa grenz zwischem großherzogtum bade ond äm kenigroech wirdâberg ob se iiren dialekt schwäbisch oder bodeseealemannisch am bodesee oder au badisch zom schwarzwald na nennet des entspricht aber zom beyspiil nitt der aidailung uff dr kart rechts wo d siadliche dail vo oberwschwabe asä niideralemannisch aegordnet send d schwäbische dialägd onderschaeded sich zom doel arg zu de bsonders endressande doeldialägd vom schwäbischâ ghert s älbler schwäbisch wo fo denne leid gschwätzt wird wo fo dr schwäbischâ alb ra kommet des älbler schwäbisch wird oft fo de leit wo dene er abgflachdâ dialägd rond om schduagrd honoratiorâschwäbisch schwätzed kaum verschtandâ ond en schduagrd selbschd schwätzed vor ällem d jonge leid faschd bloß no hochdeitsch od r was se zomendescht glaubed dass hochdeidsch sei s geit dozua au sella witz zur verdeitlichong said a schduagrdere zu ihrm buaba bua mr said ed gsagt mr sagd gsaid dr friedrich e vogt gugg onder literatur onderschaeded wie dr karl bohnâberger ond dr haag â schwäbische dreigliederong d ald grenz zwischa weschdschwäbisch ond middlschwäbisch laofd vo norda nch sida ogfär vo ludwigsburg ibor bebleng dibeng gammerdenga meßkirch bis nch pfulladorf d ald grenz zwischa middlschwäbisch ond oschdschwäbisch isch schwär zom gäa weil ed älle isoglossâ zsma falled boerisch schwba ghaerd drzua ond zwoe wirddabärgische ggeda wo jedes wie a keil spitz uff ulm zuaguggd d gged om haedâhaem la ond d gged om bibrach rom ao andore laudonga hend a weschd middl odor oschdschwäbischa ausbrägong gugg z b ondor diphthong s schwäbische hôt a baar kennzôechâ wo fir s niideralemannische im nôrde tibbisch send also firs oberrhaealemannische ond ebâ s schwäbische andere kennzôechâ send tibbisch firs schwäbische aber doch send se ned ällâweil in jederâ gegend verbrôeded â starke neigung zur diphdongierong dr vogt zähld uf u a von hao isch s partizip perfekt ghett oder gheet ssa iii mr heert efters von leid ouserhalb vom schwôbâland dr schwôb a sich sei maulfaul säll isch aber ed wôar em schwäbischâ geids aber so â ard dadacirc kombressio mid derâ â schwôb mit wenich werder viel sagâ kaa mr saet nô ousdricklich blos no was ed durch dâ zsammahang scho glar isch wenn sich zom beischpiel zwôe schwäbische baurâ morgends zuafällich uffem gleichâ wäg dreffâd ond ôener drvo saet ôefach ao nô wär säller sadz je nach jôhreszeid uf hochdeitsch iebersedzd guten morgen gehen sie auch auf s feld zum säen ernten pflügen eggen je nach jocirc hreszeid s geid em schwäbischâ â ganz bekannde gschicht vonemâ wengerder der mid saem dengâ en dr wengert nufgôôd ond ondâ am schdäffele â felghaoâ schdandâ sied wo schaends äbbr vergessâ hôd em vorbeilaofâ saed r saem bua blos em ra des hoesd wemmr heid ôbâd wiedr hoemgangâd ond s schdäffâle ra kommâd nemmâd mr sälle felghaoâ mid mir kennâd so äbbes nemlich guad brauchâ a anders beischbiel ân maa laufd nôch viele jôhr âmôl wiedr durch sôen hôemedord im piedischdischâ remsdaal zmôl guggd ân frierâ nôchbr von em ousemâ faeschdr ond ruafd em ganz oofermiddeld zuâ dr deng isch dondacirc obwohl säller maa den nôchbr scho â baar jôhr nemme gsäâ hôd wôeß er glei dass der sadz bedeided mein sohn wohnt jetzt in heidelberg und studiert theologie ous reidlengâ kommd no â ganz anders beischbiel zu dem thema des isch allerdengs â bissle makabr en reidlengâ hôd mr frier zom dood verudeilde begnadichd wenn se no vor dr hinrichdung a weib zom heiradâ gfondâ hend also hôd au amôl ân verurdeilder merder wo scho uffm schaffodd am galgâ gschdândâ ischd noâmôl guggt ob bei dene weibsleid ond maedlâ wo om dr galga rom schdanded ed vileichd no ôene wär wo em gfallâ kedd nochdemer kurz rom ond nom guggd ghed hôd hôd er bloß no gsaed nuff des ischs ledschde wôrd wo no vonem ieberlieferd ischd s schwäbische hôd nadirlich schao â baar onderschaedongskennzoechâ gegânieber de weschdliche ond siedliche alemannische dialegd abr sälle schdarge drennong wo heid ao no ällâmôl zwischâ alemannisch ond schwäbisch gmachd wird hod en dr haobdsach hischdorisch polidische ursachâ ond koene schbrôchwissâschafdliche so duâd mr ao heid no schwäbisch mit wirdâberg ond alemannisch mit badâ gleichsetzâ ao wenn d schbrôchgrenza a bissle anderschd verlaofâd wemmr vo schduâgârd ge siedâ zuâ gôhd merkt mr ganz deidlich dass en de weschdlich glägene alemannische em engerâ sinn dialegd ond de eschdlich drvo glägene schwäbische dialegd beschdemmde oegâardâ sich baraläl vo nordâ noch siedâ ousbraeded säll gild fir wordgrenzâ abr ao zom beischbiel fir diphtongierong ond entrundung drom schdreidâd sich ao d schbrôchexperdâ wie mr etz gnao schwäbisch vom alemannisch em engerâ senn abgrenzâ kennd oen vorschlag zom onderschaedâ isch dgwäâ gsi grenz abr s hod au gegendâ wo mr gsai oder vileichd sogar gsi saed wo d leid sich sälbr abr oedeidich als schwôbâ bezoechnâd ouserdem isch sälle grenz isoglossâ zwischa gwäâ ond gsai gared so karagderischdisch des hoeßd entlang vo derâ grenz verlaofed koene andere uffälliche word oder loudgrenzâ ân andrâ vorschlag isch d sognannde neihochdeidsche diphthongierong härznemmâ des hoeßt dass mr em alemannischâ em engerâ senn bschdemmde loud wo em hochdeidschâ zuâ zwoeloud diphthong verschobâ worâ sen ed als zwoelout ousschbrichd sondern als oen oenzichâ vokal monophthong em schwäbischâ isch des anderschd dô hôd mr em sächzehndâ jôrhonderd von de nerdlichere dialekt sälle diphthongierong iebernommâ süü onds uu sen em schwäbischâ also wie en de nerdlichere oberdeidsche dialegd ouserhalb vom alemannischâ zuâ zwoelout verschobâ worâ wenn ao abgschwächd ou isch ân schwächerâ zwoelout wie au ond ei isch â entrundede form vo eu des isch s merkmôl wo am heifichschdâ zur drennong zwischâ schwäbisch on alemannisch im engerâ senn brauchd wird onder diphthong isch säll älles nomôl gnau erklärt abr wie mit de andere onderschaedongsmerkmôl hods ao dô leid wo ihr oegene schbrôch als schwäbisch bzoechnâd wo abr e er sälle hochalemannische uusschprôch schwätzâd â driddes kennzoechâ kedd sae dass mr em nordweschtschwäbischâ dr ousloud ig woech machd sogar no efters wie en dr schdandardschbrôch wo säller ousloud ao scho wôecher wie en andra alemannischâ dialekt brauchd wird nadirlich hôds en de oenzelne dialegd fir a baar vo de folgende beischbielwerder schbezielle forma z b dääd mr im schwäbischâ ond ao en viele andere alemannische dialegd e er reacht sagâ anschdadd richdich abr dôhannâ gôhds etz om d ousschbrôch allerdengs isch ao dees ed oedeidich weil en manche hochalemannische gegendâ säller lout oefach abgschniddâ wird würkli döitli s schwäbische hôd wia ao viele andere dialegd verschiedene diâfâ odr ebânâ wo sich en dr haobdsach dren onderschaeded wia eng am hochdeidschâ odr uf dr andrâ seid wie nôô am urschbrenglichâ schwäbisch ôener schwädzd oder schreibd mr kaa ao saagâ dass ân houfâ leid em schwôbâland ed bloß oene von dene diâfâ schwädzed on beherrschâd sondern älle faschd älle schwôbâ verwendâd je nôch dem in welârâ omgäâbong se sich bewegâd â schbrôchdiafâ wo sällârâ omgäâbong abassd isch a beischbiel wenn em friâjôhr dr ma morgends ousem hous gôhd saed er sôenerâ frao wenn er drnô em gschäfd bei sôene kollegâ ischd saed er driffd r uf dr schdrôß en oobekanndâ ond will em sagâ was r vorhôd nô saed r i geh heud winderraefacirc ronder machacirc driffd r abr ôen wo er wôeß dass r kôe schwäbisch verschdôhd nô saed r gugged ao wia die ousschbroch von wenderrocirc efacirc ab dr zwôedâ diâfâ aa s hochdeidsche aabassd wird dr friedrich e vogt guck onder lidderadur onderschaeded als schbrôchebânâ onder anderem dô heißt em vogt sae sadz andere ardâ vo schwäbisch sen s salonschwäbisch in dr dialäkddichtung wo an houfâ werder ond formâ ous em hochdeidschâ verdlehnd wärâd à la auf de schwäbsche eisebahnacirc wollt amocirc l a bäuerle fahracirc dr vogt monierd dô wollt s unalemannisch präteritum drôm miasts oegedlich hoeßâ uf de schwäbische eisâbahnâ hôd amôl â beierle faarâ wellâ wie bei de andere alemannische dialegd ao wird s schwäbische durch oefliss vo de hochdeidschlaschdiche mediâ ond d graoßâ mobilidäd en aeserâ modernâ gsellschafd immer meh ufgwoechd ieber säll ka mr jammrâ odr ao ed s bassierd oefach drbei send oegendlich älle alemannische dialegd ogfäär gleich bedroffâ â baar ouswirgongâ uf d schwäbische grammadig zoegâd die folgende beischbiel vogt wia s drhoim war es gibt keine erste vergangenheit im schwäbischen es kann nur heißen wia s drhoim gwä isch dr sprocirc chadlas von boerisch schwocirc bacirc wo anno erhobâ wôrâ isch hôd sôene gwährspersonâ dr satz als ich noch ein kleiner bub war ibersedzâ lao im greaschdâ dôel vom ondersuechungsgebiit sen d leid von dr vorlag abgwichâ on hend ibersedzd gwäe gwesd gwese be band i kart an därâ schdell hedd mr miaßâ dr hochdeidsche relativsatz ufzealâ aber dr vogt isch ned paranoid gnuag gwää dass er sich hedd kennâ vorschdellâ dass amôl schwäbische schrifdschdeller ufdräddâ däded wo schreibâd luit die den ehnder abgflachta dialekt um stuagart rum sprechat quälle d diskussion zu därâ seide ao dr akkusativ den in dem satz muâß mr mit frogezôechâ versäâ relativsätz ous âmâ gedicht vom vogt i suach nch dene nama wo d send nei gsteckt gwä i schlurk halt en dui stehbierhalle nomm wo dmls no net baut isch gwä grad so wie em alemannischa em engera senn ond ao de moeschde andere mundaarda em heidicha eiroopa schlaagt em schwääbischa a ganz a kaldr weed entgeega wemmr uf d gsellschaftlich akzeptanz naa guggt dr keeberle georg köberlein vo dr rockgruppe grachmusikoff môend wenigschdens wenn ao dr keeberle ned ällaweil älles ärnschd mend ka mr ed vo dr haad weisa d keplerstadt weil dr stadt amtlich weil der stadt liigt in baade wiirdebäärg in dr region stuagert landkreis beblinge d gmarkong setzt sich zemme ous landwirtschaftsfleche wald sidlongsfleche ond sonschticher fleche in älle fenf teilorta gibts historische g bäud brunna und schkulptura im greeschta teilort weil der stadt gibts im hischtorischa kern greeßere erhaltne straaßaziag un an museum zur stadtgschicht zom johannes kepler wo in weil dr stadt auf d welt komma isch un an narrenmuseum wo exponate zur schwäbisch alemannischa fasnet breithält dr hischtorische kern von dr stadt isch von ra zu erhaltena und in teila begehbara stadtmaur umgäba in dr stadtmauer sen etlicha sehenswerta türm enthalta weil isch zom ersta mol in ra urkond erwähnd wora vermudlich aber scho em jahrhondert ufm gelende vo ra alde remischa villa grindet wora bis isch es a fraie raichsschdad gwä bevor s wirttebergisch gwora isch im jor hend franzosa di schtadt ausgraubt ond azonda ergäbnis vo de landdagswahla seid baade wiirdebäärg dt baden württemberg isch e land in dr bùndesrepublik dydschland s isch dùr d fusion vù dr länder wiirdebäärg baade baade ùn wiirdebäärg hauezolre grinded woore d landeshaubdschdad isch schduagerd no dr yywoonerzaal ùn dr flèchi schdood baade wiirdebäärg an dr dride schdel vù dr dydsche bùndesländer im siide gränzd baade wiirdebäärg an dr boodesee ùn dr hoochryy im weschden an dr ooberryy im noorde good d landesgränz iber dr oodewald ùn dùr s tauberland im oschde iber d franggehèèchi ùn s ries an dr duene ùn dr iller lang ùn dùr s weschdlig algai noochberländer sin im oschde ùn noordoschde bayern im noorden hesse ùn im noordweschde ryyland bfalz im weschde gränzd baade wiirdebäärg an s elsis z franggryych im siide gränzd s an d schwyzer kanton baasel schdad baasel land aargau ziiri schafuuse ùn dr thurgau iber dr boodesee isch baade wiirdebäärg verbùnde mid em kanton st galle ùn em eeschdryychische bùndesland vorarlberg dr geograafisch midelpunggd vù baade wiirdebäärg bi wird vùn eme dänggmool z diibenga markiert inerhalb vù baade wiirdebäärg wääre no geologische ùn geomorfologische kriterie fimf groosryym ùnderschiide ùf d boodebildig hed s gschdai wù aaschdood e greesere yyflùs wie s klima d vegetation d hydrografii oder s relief veraifachd gsaid leen sich wäge däm dääne oobe gnände geologische ùn geomorfologische naduurryym bschdimdi boodetype zueordne baade wiirdebäärg lyd im e iibergangsgebied zwisch em seeklima im weschde ùn em kontinentalklima im oschde wäge däm wägsle ozeanische ùn kontinentali klimayyflis d weschdwind hèèrsche voor wäge däm iberwiige di ozeanische yyflis geege oschde zues nimd dää yyflùs aber ab dùr di vyylfäldig geomorfologisch ooberflèchi mid hooche bäärgziig ùn abgschiirmde begine chaa s ùf chùùrze schdregine scho dydligi klimatischi ùnderschiid haa dù di siidlig laag isch baade wiirdebäärg vù dr tämberaduur häär wèèrmer wie anderi bùndesländer s ooberryynisch diefland wyysd e jooresmideltämberaduur vù c ùf ùn ghèèrd doodermid zue dr wèèrmschde gebied z dydschland au dr kraichgau s neckardaal nèèrdlig vù schduegerd s boodeseebied s hoochryybied ùn s tauberdaal sin verhäldnismääsig ginschdig vù dr tämberaduure häär mid dr hèèchi singgd d dùrschnidstämberaduur ùn dr siidschwaarzwald isch mid dùrschnidlig c aini vù dr cheldschde regione z dydschland e uusnaam vù dääre reegle isch d inversionwäderlaag wù s als im winder hed wù di hèèchere laage wèèrmer sin wie di diefere wel bi me windschdile hoochdrùgwäder d chaldlùfd vù dr hèèchine in di diefere laage abfliesd ùn sich in dr begilaage samled extremi cheldiwäärd chaa s ùf dr baar gee doo cha s im winder bis ùnder c haa wäge däm haisd mer baar in dr ùmgangsschbrooch au baadisch sibirie fir d landwiirdschafd wiichdig isch d lengi vù dr vegetationsperiode gmäse in froschdfrèie dääg im landesdùrschnid sin s in ginschdige bied wie em ooberryynische diefland en zäntrale neckarbegi ùn em boodeseeruum iiber dergeege hed s ùf dr hèèchinelaage im hoochschwaarzwald ùf dr baar ùn in e dail dääler in dr schweebische alb nùme froschdfrèii dääg d lùfdmase wù mid dr weschdwind cheme schdaue sich vor alem am schwaarzwald ùn am oodewald derzue au an dr schweebische alb an dr keuperbäärg ùn dr voralpe wäge däm hed s ùf luvsyde viil niiderschleeg yyber mm pro joor im syydschwaarzwald schdelewyys iiber mm ùf dr leesyde hed s dergeege dydlig weeniger niiderschleeg doo hed s uusbreegdi drùggebied im nèèrdlige ooberryynische diefland in dr fryybeger bùchd leesyde vù dr vogese ùn em taubergrùnd ghèie ebe mm im midlere neckarruum in dr dueneniiderig bi ulm ebe mm pro joor wäg dr bäärgige topografii hän d flis e groosi rol fir d bsiidlig fir dr verchèèr ùn fir d gschiichd vùm land gschbiild nääben em ryy sin s vor alem dr neckar ùn d duene gsii dr neckar endschbringd am rand vùm schwaarzwald bi villinge schwennige ùn fliesd dùr s zäntrum vùm land bis er im noordweschde z manne in ryy minded dèrd isch dr ryypeegel mid m nn dr niiderschd pùnggd vùm land dr ryy bilded mid zwoo uusnaame bi germersche ùn briel di weschdlig landesgränz vù manne bis chaarlsruei zue ryyland bfalz siidlig dervù zue franggryych ùn dr schwyz d duene endschbringd us dr zwee quällflis brige ùn breg im schwaarzwald ùn fliesd eschdlig begränzd d schweebische alb no siide ùn ooberschwoobe no noorde ùn fliesd no ulm no bayern vù dr iibrige flis z baade wiirdebäärg sin di legschde d kocher ùn d jagscht wù as zwiligsflis dùr dr noordoschde vùm land fliese ganz im noordoschde gräzd s bied vùm land an dr main bade württeberg isch ä zsammeschluss vu drai einzilne gebieat wele vorem zwoite wältkriag separat regiert wore send nämlig bade württeberg un hohezollre de hohezollrische lande send an doil von preussa gwä ond dia zwoi andre waret selbstendige lender noach selam wältkriag ischs gebieat von dene drui länder no zwischa franzosa ond ami uffdailt worra d ami hend sich selle landkrois gschnappt wo d autobaah zwischen karlsruh schduegert ond ulm durchfiehrt on elles nerdlich devo also dea nerdliche doil vo bade on vo wirtteberg do draus hen se s laahd wirtteberg bade gmacht mit zwoi landesbezirk nemlich bade ond wirtteberg ond d hauptschdadt war schduagert dea siadliche doil hen d franzose bsetzt dia hent aus sellem preissischa hoahzollern ond dem siedlicha stick wirtteberg es laahd wirtteberg hoahzollern bildat ond regierong en tuibinga schaffe lasse de franzose ihren doil von bade nemlich dess was se vom elsaas aus überm rhai liage sähet also elles siadlich vom kreis karlsruh isch von friburg aus verwaltet worra d franzose hen s südbade nenne welle aber selle suidbadner hend gsagt mir hoissed land baden ond spreche deen mir fir alle badner au fir dia em norda onder schduegerter herrschaft also hot mir wiader drui regieronge ghet em suidwästa ond dia hen disgudiert iber d neuordnong vo ihra region in friburg hent se zerscht s land baden in de vorkriagsgrenza wiedrherstella wella bevor übr en zemmaschluss zom suidwäststaad gschwätz wurd dia in tuibinga on schduegert hents uf ain rutsch mache wella aber zerscht send alle dia drui läandr an doil vo der bundesrebublik daitschland worra ond ens grondgsetz hent dia bfürworter vom zammaschluß glei a sonderregel für di griendung vo ma suidwäststaat naischraiba lasse als paragraf dui friburger regierong hot kempft fir ihrn wäg het opponiert gega den paragraf em grondgsetz gega s gsetz wo dr bundestag a volksabstimmong greglat hoad ond gega d regel dass die nordbadner stemma bei der volksabschtimmung separat zehlt wära wia au dia von nordwirtteberg ond selle von suidwirtteberg hoahzollern dobi sent se vo vilne en nordbade ondrstitzt worra obwohl me dort gfircht het dass mr vo d amerikanischa zon weg kommt un zur franzesischa zon zugschlage wurd dr wichtigscht nordbadner stimm fir da zsemmaschluss zom suidwäststad war die vom friera badischa ministerpräsident heinrich köhler wo mitglied en dr schduegerter regierong war ond sich seid em august fir de suidwäststaad aigsetzt het ond no war am dezember dia abschtemmong wo drui vo viar abschtemmongsbezirk fir da suidwäststaat waret bloß bi de suidbadner sends mit en dr menderheit gsi nordbade de ibrige iber abr andersrom zehlt sin dort dagega gsi un d friburger regierong het erklärt dess nord ond suidbade zemma mit dagega gstimmt häb on dr modus sei a boise schduegerter trickserei sell nei gegrindete verfassungsgricht en karlsruh hen se au gfrogt aber dia henn mit zu net joa ond net noi gsagt ob es a trickserei war so war dr suidwäststaat beschlossene sach abr ainig waret sich dia parteia no ned noa hat am april dr schwoab reinhold maier von dr fdp dvp trickst er hoad gsaid i han a regierong zsemmabroacht ond damit isch des land gegründet heute om uhr dia suidbadner hen gschoalta wia d roarspatza gholfa hoad s eana nix dor reinhold maier ist abgsägt woarra on dr gebhard müller von dr cdu drah komme an d regierong aber der war au an schwoab on dafir es het bloaß no an gscheide nama braucht firs nei laand den hend se lang gsuacht ond vorschläg wia schwaben staufen rheinschwaben und alemannien diskutirt ond verworfa mit em bschluss vom november fir d verfassong vo bade wirtteberg isch der dobbelnama vorewicht worda ybr d landeshauptstatt hen se nix gschriiba en selra vrfassong drom hoad schduagerd koan vrfassongsrang d ökonimsch entwicklong hoad seidher a guate richtong gnomma wovo au dia badner profidieard hen sellige hen nemlich nomoal abstimma derfe desmoal alloi ohne dia wirtteberger und hen doamols fir da verblaib bei bade wirtteberg gstimmt denoch hät d regierig d landkreis und d regierigsbezirk reformiert noch strt und diskussione hät mer alli schwöbische landkreis im schwarzwald am junge neckar und an de enz de regierigsbezirk fryburg und karlsrüeh züegordnet e deil vom nördlige bodeseeufer wird sther vo tübinge verwaltet e deil vo badisch sibirie vo stuegert usserdem sin d städt villinge und schwenninge zur zämméarbet zu villinge schwenninge vereinigt worde bade württeberg isch sit em jänner ideilt in regierigsbezirke regione mit je eim regionalverband sowie landchreise un stadtchreise fer d verwaltigsgliderig vor dr chreisreform lueg die beide artikel verwaltigsgliderig vu bade un verwaltigsgliderig vu württeberg zue dr dert zledscht gnennte landchreise hän noch ferner die beide ehemolige preussische landchreise hechinge un sigmaringe hohezollre ghört bi dr verwaltigsreform het mer d grenze vu dr alde länder bade un württeberg verwischt zum eine um dodur e eigeni landesidentität z födrerere zum andere um d grenze vu dr verwaltigseiheite besser an raumplanerischi aforderige azbasse wie in dr gegend vu pforze dr schwarzwald baar oder am bodesee wo die ald grenze eher zum nochdeil vu dr ruumschaft gsi isch seid märz isch dr winfried kretschmann dr erscht griene minischterpresident vo deitschland d region donau iller verdichtigsrüm ulm umfasst au agrenzendi gebiite in bayern zum landchreis konstanz ghört au d exklave büsinge am hochrhi büs wo völlig vum schwizer kanton schaffhuse umschlosse ich d landchreise hän sich anno zum landchreisdag bade württeberg zämmegschlosse die landchreise underdeile sich in insgsamt städte un gmeie dorunder grossi kreisstädte un suschtigi chreisaghörigi städt e bewohnts gmeifris gebiit guetsbezirk münsinge un e ubewohnts gmeifris gebiit wo zue dr elsässische gmei rhinau ghört stand september die größte stadtgmeie vu bade württeberg sin stuegert manne karlsrueh friburg im brisgau heidelberg heilbronn ulm pforze reutlinge un esslinge am neckar näbe dr politische definition vu ere stadt als verwaltigseinheit git s au e raumplanerisch funktionali definition vum städtische verdichtigsruum agglomeration wo eher die international ybliche definition vu stadt entspricht stuegert isch mit öppe millione iwohner demit die bi wittem grösst stadt vu bade württeberg un die drittgrösst vu dytschland rhi neckar d region manne ludwigshafe un heidelberg folgt mit millione wobi dert e bedütende deil vu dr agglomeration in rhiland pfalz un hesse lit d agglomeration basel lit mit numme öppe iwohner in bade württeberg isch aber mit öppe iwohner dr drittgrösst balligsrum wo bade württeberg e adeil het de johannes kepler dezember z weil november z regensburg isch an schwäbischer naturphilosoph evangelischer theolog mathematiker aschtronom un optiker gsi er hat d gsetze von dr planetabwegung entdeckt wo nach em keplersche gsetz gnannt worra sin in dr mathematik het mä emane numerische verfahre zur berechnig vo integralen nach ihm dr name kepler fassregle gä er het s rächne mit logarithme wo denn neu gsi isch z dütschland verbreitet wägen ihm isch d optik e wüssenschaftligi disziplin worde und er het ghulfe d entdeckige wo sii ziitgenoss galileo galilei mit em teleskop gmacht het z bewiise siini drei gsetz vo dr bewegig vo de blanete si bis zur erfindig vo dr gravitationstheorie vom isaac newton die beschti beschriibig vo de blanetebahne gsi interessanterwiis isch d grundlage für em kepler siini physikalische fund sii myschtisch glaube gsi ass s sunnesyschdem us imaginäre inenandergschachtlete reguläre polyeder platonische körper wo jedem polyeder ei blanet zuegschriibe wird bschdoht s erschte keplersche gsetz isch dr ellipsesatz wo sait ass d umlaufbahn vom ene blanet en ellipse isch wo dr schwerpunkt vom syschdem in eim vo de brennpunkt lit s zweite keplersches gsetz isch dr flechesatz wo sait ass in gliicher ziit dr fahrschdrahl wo d linie vom kreisende objekt zum schwerpunkt vom syschdem isch immer gliich groossi fleche bildet im dritte gsetz wird e mathematischi verbindig zwüsche de umlaufziite vo blanete und de halbachse vo ihre umlaufbahne gmacht und zwar si d quadrat vo de umlaufziite vo zwei blanete um es gmeinsams zentrum d h im sunnesyschdem d sunne proportional zu de dritte potänze vo de halbachse vo ihre ellipsebahne fastnacht odr fasnet fasnacht oder fasent außerhalb vom alemannische fasching odr karneval heißt mer d zeit von dr ausglassaheit und freelichkeit un dr überschäumenda lebensfreid vorm beginn von dr öschterlicha faschtazeit dr passionszeit als fasnetszeit isch z deitschland d zeit vom november uhr bis zom aschermittwoch eigbürgert au an es paar oort i dr schwiiz isch am november der erscht fasnachtstag abr im schwobeländle wird d fasnet erscht am januar em dreikönig ogfanga die schwäbisch alemannischi fasnet stoot uf dr unesco lischte vom nit materielle kulturguet d schwäbisch alemannischi fasnet odr au fasnacht isch gröschdeteils im schwarzwald de alb und am bodesee bheimatet aafange düt fasnet dört ursprünglich am dreikönig ä paar wenigi ort hän aber au de uhr d aafangszit vom fasching im rhyländische übernoh d fünfti johreszit wie zü de fasnet au oft gsait würd findet ihr end am aschermittwuch meischdens mitm geldbeutelwäsche zwischa am neibe johr ond am schmotziga donnerschdag em faisse dunschtig findat ieber ganz schwoba vrteilt au narratreffa schtadt bei dene dann bis zu leit als zuaschauer oder hästräger debei send dobei treffat denn ganz onterschiedliche traditione uffenand ond durchs fernsäah kah ma dia dann sogar eh ganz süddeutschland säa im wiisedal gits au no d buurefasnacht di got dodruff zrugg dass die gmeinde wo prodestantisch gsi sin di gregorianischi kalenderreform nit midgmacht hän deshalb sin si wie au d basler fasnet a woch späder dra zell im wiisedal hätt friener zu vorderöschdriich ghört un isch deshalb kadolisch gsi gresge a ortsdeil vo zell isch ald badisch bade durlach un somid prodestantisch gsi deshalb hän d zeller zweimol fasnet in villinge a hochburg vo de schwäbisch alemannische fasnet isch d fasnet scho urkundlich erwähnt im jahr sin die erschte vereinsname ufgnomme wore d zunf geht devo us das de narro da entstanden isch am funkesunndig oder facklasunndig säll isch de erschti sunndig nochm aschermittwuch dien si an viele ort schiibeschla in dr schwiz het in de reformierte ort nume in dr stadt basel und uf iirere landschaft d fasnacht d reformation überläbt hüt git s in vilne kantöön fasnechtstrybe z basel goht d basler fasnacht drei dääg aafoo dien die drey scheenschte dääg am määndig non em äschermittwuch am morgen am vieri mit em morgestraich und si heere am donnschtig morge am veri mit em ändstraich uff drzwische gits cortèges schnitzelbängg gugge laddäärne drummler pfyffer glygge källerabstiig und no vyyl mee währed dr ganze basler fasnacht macht me sich in de sprich und uf de helge au gärn mit sprych iber d zyrcher und iber d schwoobe wie me de dytsche z basel sait luschtig aber au basel sälber und d wältpolidygg kemme nid z kurz z lieschtel fangt am funkesunndig em sunntig vor em morgestraich z basel mit eme grosse umzug mit drummler und pfyffer guggemuusigge und wääge aa drno gitts e guggekonzärt uff em züghuusplatz bevor denn am obe dr höhepunggt vo dr lieschtler fasnacht astoot dr chienbäse umzug öppe lüt träge brennendi chienbäse und ziehn füürwääge wo meterhoch läädere vom burghügel dur d altstadt abe bis zu lyt luege däm spektakel zue wo vo dr füürwehr überwacht wird am mäntig z obe findet sit es paar joore en obestraich mit gugge statt es wärde au schnitzelbängg gsunge am mittwuch findet d kinderfasnacht statt mit eme umzug und eme fasnachtsball i dr nacht isch für die erwaggsene freinacht am samschtig git s schliesslig e guggeparade durs stedtli mit öppe drissig gugge und drno e grosses guggekonzärt uff zwei bühne im fricktal chunt d fasnacht so wie im baadischen änet em rhy a vilnen oort vor es git e zylete fasnechtszümft speziell isch s programm mit de drüü donschtige vor em fasnechtswuchenändi me seit ne dr erscht faisse dr zwöit faisse un dr dritt faisse me cha a dene tääg d tschättermusig ghööre z lauffeburg isch d städtlefasnacht wo vo fasnachtsgruppe us de schwiizerischen und baadische schwöschterstedt zäme organisiert wird und zwar gits die fasnecht sit anne am dritte faisse tuet d fasnecht dr bürgermeischter absetze und a däm tag isch au no d salm alandig me macht s häxefüür und i de beide lauffeburg dissits und änet em rhy goot d fasnecht über d landesgränze wenn d naroone dur beidi stedt lauffe me cha tschättermusig und guggekonzärt ghöre und de schnitzelbänk zuelose und am äschermitwuch isch d böögg verbrennig d fasnecht übernimmt i nes paar gmeinde s zepter über d gmeind vo dr gmeindverwaltig z chaischte stoot der joggeligeischt uf z mööli dr bürkligeischt z rhyfälde het d frau fasnacht iiren umzug und iiri zyt isch denn nach dr usbrüelete verby und si wird a der schiffländi verbrennt z chaiseraugscht git s am fääristääg es fasnechtsfüür und z lauffeburg und z zäinige tuet me dr böögg verbrenne z zuurzi isch d fasnacht vo dr chesslete am schmutzige donschtig bis zu dr lätschete wo dr prinz karneval uff dr rhybrugg vrbrönnt wird a der badener fasnecht chunt d figuur vom schelm füdlibürger vor es git e strossefasnacht und guggemusige zofige het es fasnechtsprogramm es paar tääg spööter als die im fricktal es isch am sundtig vo der altwyberfasnecht dr gröscht fasnechtsumzug im aargau isch z würelinge es git i däm land au no d verbindig vo dr fasnecht mit dr chiirche a teil oort macht men äxtra fasnechtsgottesdienscht z lozärn foht d fasnacht am schmotzige donnschtig aa und goht bis zum äschermittwoch am donnschtig morge esch de afang mit de fritschi tagwach und am nomitag gets en grosse omzog dur d stadt am mäntig isch dänn d wey tagwach ond es findet nomol en omzog am nomitag statt am zischtig obig gets den de monschter corso mit vilne guggemusige i de aglomerazion fendet i dere zyt au umzög statt bsunders au d chrienser fasnacht isch wytumme bekannt in es paar kantöön vo dr zäntralschwiiz macht me fasnecht im kanton zug und im kanton nidwalde git s i fasch allen gmeinde fasnechtsumzüüg a dr schwyzer fasnecht gseht me d nüssler und gört me d guggemusig d güdelzischtigsgsellschaft macht s blätzverbränne öpis speziels isch d groossgrindezumft au z soledurn und in es paar gmeinde vom kanton wird d fasnacht zelebriert i der stadt scho sit em ancien regime d fasnächtler vo soledurn säge iirere stadt i dr fasnechtszyt honolulu so wie s d zytschrift dr poschtheiri im joorhundert agfange het ane het me d naarezumft honolulu gründet wo d fasnecht i dr stadt organisiert zäme mit der vereinigte fasnechtsgsellschaft soledurn uno ähnlech wie z lozärn foot d fasnacht am schmutzig donnschti a und duuret bis zum äschermittwuch oder äschermotthuufe mit dr grossmächtige symphonie chesslete am schmutzig donnschti morge am föifi foot d fasnachtswuche z soledurn a am nomitag git s dr chinderumzug sunnti und zischti nomitag chame e grosse fasnachtsumzug bewundere bim zapfestreich springe d fasnächtler dur d gasse und singe i ma nümm am äschermittwuch obe wird de zmitts ir altstadt dr öpe föif meter höchi böög azündet under em name guso tüen di vierzää soledurner guggemusige zämeschaffe die eltischti no aktyvi gugge isch d mamfi guggemusig wo s sit git im verglich zu andere fasnachttradizione isch dr offizielli fasnachtsuftakt nid am em martinsdaag sondern am jänner em hilari en eigeti fasnechtstradizioon het s soledurnische äärlischbach zäme mit em argauische nochberdorf d speuzer fasnacht es git e fasnechtzytig d chesslete masggebäll goschtüm en umzug und d guggemusige erzbachgugge speuz und speuzer schränzer spiile mängisch zäme mit frömde gugge am umzug und au no bim ene monschterkonzärt d oschtschwiz kännt d fasnacht mit verschidnige brüüch und tradizione aafange tuet d fasnachtszyt underschidlich normalerwiis erscht noch em drüükönig aber spötischtens am schmutzige donnschtig i de letschte joor gits ort wo d fasnachtsgsellschafte oder d guggemusige aagfange händ am am morge am ab i d fasnacht mit eme chlinne fäschtakt iizlüüte ufhöre tuet d fasnachtszyt i de nacht vom fasnachtszyschtig uf de äscheremittwoch mit uusnaam vom kanton appezäll usseroode die fangid wie d basler erscht nochher a altbekannti bruuchtumsgruppe wo a de fasnacht i de oschtschwiz e rolle spilid send under anderem folgendi en bruuch wo bis is joorhundert zrugg goo söll isch s eis zwei geissebei wo z rappi uf em rothusplatz amigs am nomittag vom fasnachtszyschtig stattfindet z sanggalle werd am fasnachtssamschtig de ehren födlebürger erküürt und mit ere kanoone in ehre föbü himmel beförderet es exischtiert au en ostschwiizerische narrekonvänt wo au gruppe us konschtanz debii sind im kanton wallis git s in es paar gmeinde fasnechtsumzüüg und anderi aaläss öppis altertümlichs isch dr bruuch vo de tschäggätta im lötschetal z eeschtriich wird dr fasching in form vu gschnase und umzüg gfeiret und viilerorts gits faschingsitzunga uine vu de greeschte und bekannteschte findet zum biischpil in villach statt s gsellschaftlich aageablich bedeitendschte eroignis isch dr wiener opernball wo aller gaddig prominänz aazieht im tirol z b z imst z telfs oder z nassereith wird all drei bis füüf johr a faasnat gfeiret wo dr schwäbisch alemannische faasnat glycht karnevalartige schtruktura vum maschkre verkloide und vu ritualisierter usglassehoit lassed sich eigentlich in alle kultura finde berüömt isch dr carneval vo venedig a ganz eigeschtändige bemerkenswerte vitalität hot abr dr karneval in lateinamerika entwicklet dr karneval vo rio de janeiro isch en höhepunkt in mängge gengende gits a de fasnacht schenkeli des sin zuckerbrötli güetzli wo im fett bache werde mer chönnt si öbbe mit amerikaanische doonatz vergliche schenkeli heiße si will si in würstliform grollt werde wo usseh dien wien es chleines schenkeli in basel heisst die spezialität au maitlibai generell hätts a de fasnet schu immer schmotziges gäh sell heisst im fett bache doher chunnt au de namme schmotzige dunschtig odr i andere dialäkt schmutzige dunschtig s gitt also nitt nuh schenkeli sondern au fasnachtschüechli berliner fasnetküchle usw im badische und au z basel gits a de fasnacht mählsuppe mit ziibelewaie odr es git au chäswaie e witeri spezialität wo me z basel um d fasnachtszyt findet isch d faschtewaie odr d fasnachtschiechli dr kleinschte karnevalsumzueg vu dr welt het schynts im weschtfälischen unna stattgfunde bis ane er beschtoht us uim uinzige handzogene loiterwaage wo der karnevalischt helmut umeziet heavy metal nach dr neua rechtschreibong au heavymetal englisch heavy metal schwermetall isch im engera abr au in dem sinn wo mer schwätzt a schtilrichtig von dr rockmusik abr au a jugendkultur odr subkultur dr metal esch als gägebewegig e de er er johr zo de hippis entstande mer häd welle wegcho vom blüemliglaube zo de erste band händ secher dr black sabbath dr judas priest iron maiden ond manowar ghört heavy metal isch i dä er johr usem hard rock blues jazz und klassik entstande dennzumal het me ehnder no heavy metal gseiht mit de jahre si aber immer wider nüii stile entwicklet worde so das dr übergebriff metal entstande isch z schlagzüg und gitarre präge dr metal starch si si dür die verschidene spilwisene wichtigi merkmal d metal szene un musik isch in mehrere subgenre ufteilt die substile unterscheide sich zum teil rächt starch s git vo einfache rythmische und tribende liedstrukture bis zu multiimstrumentale und fantasievolle kompositione wo me schüsch nume ir klassische musig cha finde dr gsang giht vo krächzendem gebrüll das wird schriike engl shriek für schreie kreische gnennt u tiefs grunze gnennt growle engl growl für knurrä bis zu operemäsigem gsang d rhytme si schnäll und langsam o je nachdäm was fürne stil das es isch so wie d musig si o d texte vilfältig es giht vo nume fantasy über religion melancholii hass bis zu politik die meiste singe uf englisch s git aber o texte uf dütsch norwegisch finnisch französisch etc die wo zu der szene zughöret nennet sich metaller metalheads odr oifach nur heavies obwohl mänggi von de metalbands große kommerzielle erfolge verbuche kennat isch an großr teil von dr szene von de leit mit begriffa wie satanismus odr pöbelei un de nazis in vrbindung gbracht un abglehnt was die meischte metaller aber als en vorurteil ablehnet black sabbath black sabbath paranoid sabbath bloody sabbath judas priest sad wings of destiny sin after sin stained class british steel painkiller iron maiden iron maiden killers the number of the beast seventh son of a seventh son fear of the dark motörhead overkill ace of spades thrash metal englisch to thrash drescha prügla haua isch am ofang von dr er johr als a schnellre un extreme spielart vom heavy metal enstande beim thrash metal sollet d gitarra brutal klinga und werdet von dem her speziell da druff abgmischt odr runter gstimmt dr urschprüngliche thrash metal isch vor ällem durchs schnelle un präzise riffing vom normala heavy metal z unterscheida es isch au oft nur d offene e saite in verbindong mit de power chords verwendet worra an weitres kennzeicha isch des konsequente double bass drumming manchmal isch motörhead scho als thrash bezeichnet worre aber mer sait vo kill em all von metallica aus dem jahr dass es des erschte thrash album isch neba metallica stammet au viele andre wichtige thrash bands aus dr san francisco bay area so wie exodus testament un death angel mr kann grob saga dass so bands wie exodus slayer dark angel an eher brachialera brutalera und weniger melodiösa schtil verfolget un d bands wie metallica megadeth oder death angel vilfältiger melodiöser und a bissle experimentierfreidiger sen manchmal werrat die bands zamma mit de aggressivera power metal bands unterm noma speed metal zammagfasst metallica kill em all master of puppets ride the lightening slayer show no mercy reign in blood south of heaven metallica isch a erfolgreiche amerikanische heavy metal band wo z los angeles kalifornie gründet worre isch metallica hen offiziell übr milliona alba verkauft do drvo übr milliona in de vereinigta stoota von amerika vier alba sind an nummr eins de billboard charts gstande koi band verkauft mehr aus ihrm backkatalog wie metallica die letschta metallica alba hen in dütschland d charts über e zitrum von johra toppt älle metallica alba hen weltweit multi platin status erreicht des meischtverkaufte album isch es black album mit übr mio verkaufta einheita und mal platin s letschte album st anger hat sofort in länder nummer eins vo de charts gschafft des sagat zumindescht metallica in ihrm neueschta pressebricht metallica isch die erfolgreichschte band von de er jahre gwä un ghört zu de erfolgreichschta amerikanischa künschtler wo s git alloi in de letschte johr hen se in de vereinigte staate von amerika vor über milliona zuschauer gschpilt unzähliga tourneea mit übr konzerta vor dutzenda milliona zuschauera machet metallica zu oim von de erfolgreichschte live acts und zu oinr von de einflussreichschte heavy metal bands wo s git metallica hem bis heit grammys gwonna un mehrere andere preis da drunner dr mtv awards der vh awards und dr american music awards dä johann wolfgang vo goethe august z frankfurt a m märz in weimar isch än dichter naturwüsseschaftler kunsttheoretiker und stâtsmâ gsi vili lüüt säged er sygi dä grööscht düütsch dichter überhaupt und das isch nöd unberechtigt sini werk wi sini fauschtdichtige oder d lyde vom junge wérther sind i brilliandm schönschtä klassischä düütsch gschribbe un zwar so das bisher keine a siner sprach anechô isch dä goethe het sich sogar emol mit beschäidenem erfolg ame schwyzerdütsche gedicht versüecht des gedicht isch bi einere vu s goethes reise in d schwiz oder unterem iidruck vun däre reis entstande dr grundstei fir d liäbi vum goethe zum alemannische mueß z säsene bi stroßburg glegt wore sii wu ner mit ere junge elsässeri frederike brioni büssiärt het het er in dr jenaer allgemeinen zeitung e begeischtereti besprächig zu dr zweite uflag vu dr alemannische gedichte vum johann peter hebel gschriibe d rezension zu dr erschte uflag e johr vorhär vu eberem anderem isch em nit positv gnue üsgfalle gsii dä mann wu im ditsche sprochruum aü as dichterfirscht bezeichnet wird het sälber e hessische akzänt gha un isch wäge däm vu zitgnosse gützt ghänselet wore fir dr goethe isch dr dialäkt das element in dem die seele ihren atem schöpft wiän er in dichtung und wahrheit schribt de goethe hät d schwyz drüümaal bsuecht isch er mit de brüedere christian und friedrich leopold stolberg vo schaffuusen über züri an vierwaldstettersee und bis uf de gottertpass gräist i der innerschwyz isch er uf de spuure vom wilhälm täll gwandlet und z züri hät er bim johann chaschper laveter gwont de laveter hät en mit prsöönlichkäite wie em johann jakob bodmer em johann jakob breitinger em salemaa gässner und em muschterpuur jakob gujer em chlyjogg zämepraacht die zwäit räis hät er zäme mit em herzog karl auguscht vo sachse weimar undernaa die räis isch i s brner oberland und uf lausanne und gämf ggange dezue ane händ s wider lengeri zyt bim laveter ghuuset hät de goethe d briefe auf einer reise nach dem gotthard publiziert roman un novelle gedichtzykle un epigramm sammlunge ästhetischi schrifte naturwisseschaftligi schrifte autobiografischi prosa ibersichte bibliografie lexika un nooschlagewärk iifiehrunge briefsammlunge gespräch läbe ud wärk leben und werk im bild läbensabschnitt naturkund un wisseschaft politik psychologischi aschpäkt witteri basisliteratür text allgmein hilfsmittel umgagssprâchlich wird ä grôssi âzâl vo vögel wo uff binnesée un flüss läbet als änte bézeichnet si werdet drby dur irä churzä hals vo gäns und schwään unterschiddä diä verschidenä gschlächt bsitzed bir änte au äs unterschidlichs federchleid nur einigi wuche nachr mser im spâtsummer bsitzed d männli aso d erpel äs äänlichs federchleid wid wybli au änte hsed am bodä odr i hööle schwümmentä lebet i sée un flüss wo nöd so tüüf sind dét tüends denn gründele schwümmentä flüüget oni âlauf sofort vom wasser d tauchentä lebet i tüüfere gwässer un sueched dét wasserpflanze und chlyneri wassertiär tauchentä müend bim flüügä überd wasseroberflächi rännä bivôr si fstyge chönd d bei vodä tauchentä sind wyter zrugggsétzt als bidä schwümmentä säägrentä tauched nach fisch und anderi wassertiär charakteristisch sind dezue no ddünneri schnäbel mittä chliine hornzää am rand wüsseschaftlich ghöred d entä zu verschiddenä gattige wo innrhalb vodä familiä vor entävögel anatidae zur unterfamiliä vi dä entä anatinae zämmegfasst werdät s git übr hundärt verschidini entäarte d bekanntischti vo däne ghöred zu de gattig vo dä eigentlich entä anas da annä ghört au d stockentä wo d stammform vor hsentä isch und denn git s no die sogenannti zytigsänte s handlet sich do nid um e tier sondern um e falschmäldig in de printmedie lsd isch d abchürzig vo lysergsüüridiethylamid enärä psüchoaktive substanz wo vom albert hofmä eme bi sandoz in basel âgstellte chemiker mittm ziel vo dä entwicklig vom ene chreislauf und atmigsârendä medikament hérgstellt und unterm markänamä delysid vertribbä wordä isch mittlerwil wirds lsd uss nem speziälle muetterkorn hergstellt iri halluzinogéén würkig hät dä hofmä am april dur zuefall entéckt er het no ä böch gschrebe lsd mein sorgenkind für die die kei ahnig hen wie des uff de körper wirkt lsd isch ir vergangäheit füdd behandlig vo psüchisch chranki und als migränemittl verwändet worde aber selbschtverständlich wi hütt au als rschmittl summäformle vo lsd chno s kyrillische alphabet wird z russland ir ukrane z wißrussland bulgarie und in andere osteuropäische z b serbie und nordasiatische länder brcht s isch im jahrhundert am hof vom bulgarische zar simeon am großa durch n kliment clemens von ohrid sell isch au d name vum e see mit ganz bsundere fisch am schüler vom kyrill buechschtabe wo nit uus em griechische übernoh worde si die glagolitische buechschtabe schpalte entwickelt worra d meischta buchstaba sin us am griechischa alphabet übernomma odr abgleitet worra für laute wo im griechische net vorkomma sen sen zeichen von dr glagolitischa schrift glagolica verwendet worra wo a bissel früher vom griechischa mönch konschtantin wo später kyrill ghoißa hat erfunda worra isch nach dem isch d kyrillische schrift bnannt worra obwohl se sich arg von dr glagolitischa schrift unterscheidt d deitsche sproch deutsch zählt zur familie vo de indogermanische sproche spezifisch zu de weschtgermanische sproche erforscht wird d deitsche sproch v de germanischte s wort düttsch goht zrùck ùf s germanisch wort euo ùf s althoochdüttsch diutisk ùn ùf s mìttelhoochdüttsch diutisch diutsch tiutsch tiusch s wort hät am aafang volch gheiße ùn hät di gliiche wurzle wie s verb dütte deuten ìm volk verständlig mache als teut daucht s schù ìm johrhundert ìn römische quelle ùf wird abber erscht sitt em johrhundert au als bezeichnig fr d sprooch bruucht ùs de latinische bezeichnig theodisca lingua wùù d sprooch vù de franke bezeichnet hät ùn wùù sich vùm westfränkische eodisk ableitet isch ìm ostfränkische duitisk worre e voorform vùm wort deutsch düttsch d bezeichnige fr s düttsch ìn andere sprooche sìn wäge de lange gschicht vù de düttsche staate zimli ùnderschììdlig viilmool leite si sich vù de eigebezeichnig ab z b s idaliänisch tedesco s dänisch tysk odder s holländisch duits odder vù bezeichnige wùù mer ìm düttsche nùme ei düttschsproochigs volch demìt meint nämlig vù de alemanne französisch allemand spanisch alemn arabisch almniyya odder vù de sachse fìnnisch estnisch saksa inarisamisch säksikiela anderi bezeichnige z b nmina ùf tschechisch ùf rùssisch odder német ùf ungarisch sìn ùf s slawisch wort nmc zrùckzfiehre wùù stùmm gheiße hät ùn verwändet worre isch wiil d slawe di düttsche nìt hän chönne verstoh au de name vù de germane isch als ussgangspunkt verwändet worre u a änglisch german hindi jarman ùn indoneesisch jerman di zweiti luutverschiebig laat sich scho im früene mittelalter öppen ab em jh in personenäme naawiise eigentlichi tüütschi text sind aber eersch usem hochmittelalter bekannt di eltischte sind vilicht d merseburger zaubersprüch uufgschriben im jh warschinlich stameds aber usem jh als althochtüütsch bezeichnet me d sprach zwüsched öppen und s hildebrandslied stammt usem jh usem altnidertüütsche hämmer de heliand uf altsächsisch au öppen usem jh us dere ziit gits es alemannisches vaterunser us sanggale fulda isch en anders wichtigs schrift zentrum gsii i dere ziit us fulda isch under anderem s abecedarium nordmanicum en art tüütsches runenalphabet s mittelhochtüütsche vo öppe bis isch dänn vil besser beleit ab bis öppe redt me dänn vo früe neuhochtüütsch zmizt i die periode fallt am luther sini bibel übersetzig wo de keim für die neuhochtüütschi standardspraach bildet luutlich hät sich im früeneuhochtüütsche s mitteltüütsche vor allem dur änderige im vokalsystem vom alemannische abtrännt es isch vonere quantitätsschpraach zunere akzentschpraach worde während s alemannische immer no vokal quantitäte underscheided luutlich isch also s alemannische nööcher am mittelhochtüütsche plibe grammatisch aber s mitteltüütsche s alemannische hät i de früene neuziit kategorie wie de genitiv und s präteritum verloore di hüttige tüütsche dialäkt lönd sich grob in drüü gruppen iiteile s nidertüütsche im norde isch a de zweite luutverschiebig nöd beteiliged gsii und isch linguistisch nöd klar vom holländische abgränzbar d gruppierig vom nidertüütsche als tüütsch is linguistisch begründed anderschume chame s holländische und flämische au zum nidertüütsche zele i dem fall isch die zweiti luutverschiebig en innertüütschi aaglägehäit und s tüütsche schtaat innerhalb vom weschtgermanische em anglo friesische au ingvaeonisch oder nordseegermanisch gägenüber i de früe neuziit het sich s niderdiitsche langi ziit nebet em hochdiitsche als schriftsproch behauptet erscht ab em johrhundert isch es allmählich us dere rolle verdrängt worre well die gbildete liit zum hochdiitsche ibergange sind e zentrum vom niderdiitsche buechdruck isch lübeck gsi vo borchling und claussen giits e dreibändigi niederdeutsche bibliographie zu den niderdiitsche druck vor s mitteltüütsche isch vom nidertüütsche dur d benrather linie maken machen isoglosse abgränzt und beinhalted rhyfränkisch moselfränkisch ripuarisch thüringisch und schlesisch s obertüütsche isch vom mitteltüütsche dur d speyerer linie appel apfel isoglosse abgränzt und beinhalted s austro bavarische bairisch in bayern un in österriich s alemannisch un s oschtfränkisch mittel und obertüütsch werded au underem begriff hochtüütsch zämegfasst dademit häd de begriff zwei underschidlichi bedüütige einersiits bezeichnet hochtüütsch die geographisch hööcher glägne dialäkt wo a de zweite luutverschiebig teilgnoo händ anderersiits bezeichnet hochtüütsch aber au di tüütschi standardspraach wo sich sitem jh usepildet hät d standardsprach ghöört sälber zu de obertüütsche apfel sprache isch aber urschprünglich es gmisch us verschidene regionale dialäkt usem drüüegg fränkisch schwäbisch nordbairisch de luther hät sini bible im ostmitteltüütschi gebiet in thüringe übersetzt und deet de lüüt ufs muul glueget yydailig vù dr dialäkt z dydschland ane noch em dtv atlas zur deutschen sprache d dialekt in dr lausitz ghèère zem schlesisch s berlinerisch südmärkisch bilded e ibergang zwische mittelmärkisch ùn schlesisch mer said im berlinerisch machen mit verschoobenem k aber icke ich nid verschoobe s luxemburgisch zeld zem moselfränkisch dr inhalt von de folgenden abschnitt bezieht sich uff d schtandardsproch vieles do drvo trifft net uff d dialekt zu d dütschi sproch unterscheidet de singular un de plural in de forme von de subschtantiva adjektiva pronomina un verba bim noma ka dr plural durs aahänge von am suffix un odr durch d variation von am vokal umlaut og zeigt werra subschtantivierte adjektiva un verba sen oigatlich emmer neutraal subschtantiva wo mit de silbe keit und heit endet sen emmer femina d endsilb chen lässt jedes subschtantiv zum neutrum werra es isch komisch dass sich des gschlecht wo a sach in echt hat un s grammatische genus unterscheide kennat z b das mädchen zum unterscheida sen vier kasusforma nominativ genitiv dativ akkusativ a poor kasusendunga send in dr sprochgschicht verlora ganga so dass dr artikel als an zusätzlicher kasusanzeiger diene ka gut markiert send im singular dr genitiv im plural dr dativ grundregla wo für ca von de subschtantive mündlich fällt s auslautenda schwa e gschriebe oft weg ampeln hosen nachbarn fremd und fachwörter wo aus am lateinische oder griechische stammet bildet de plural manchmal in d anlehnung an d ursprungssprache s gibt au wörter wo zwei pluralbildonga vorkommet wobei d bedeutong von de beide plurale sich unterscheidet im deitscha exischtieret vier grammatikalische fäll dr genitiv wird heitzdog in dr umgangssproch durch konschtruktiona mit präposition un dativ ersetzt s deitsche kennt folgende zeite odr tempusforme d wichtigschte form isch es präsens s kann als historisches präsens präteritum bzw perfekt ersetza un steht vor ällem in dr umgangssproch un in de dialekte fürs futur i in denne fäll stehet ergänzend adverbiale vom ortes odr von dr zeit d forma von de vergangenheitstempora plusquamperfekt un perfekt werrat mit de hilfsverbe haben odr sein un am partizip ii odr partizip perfekt bildet s präteritum verwendet de stamm vom infinitiv d futurforma werrat mim verb werden bzw futur ii werden un haben bzw sein bildet plusquamperfekt futur ii und au futur i werrat eher selta in dr gesprochena sproch vrwendet un in de dialekte gar net s alemannische kennt selle tempora gar net manche dialekte kennet do drfür s plusplusquamperfekt wo s hilfsverb selbscht im perfekt isch s plattdeitsch kennt abr älle sechs zeitforme wobei d futurforma mit solla uff platt sölen oder schölen ik sall schall bildet werrat s konjunktiv ii bildt mer aus dr präteritumform vom verb starke verben kriegat an umlaut ich tue etwas ich tat etwas ich täte etwas uff schwäbisch i mach was i han was gmacht i hätt was gmacht s passiert abr au manchmal dass d präteritumform un d konjunktivformen identisch sen ich sage etwas ich sagte etwas ich sagte etwas uff schwäbisch i sag ebbes i han ebbes gsagt i hätt ebbes gsagt hier verwendet mer meischtens de konjunktiv iii mit würde un am infinitiv ich würde sagen uff schwäbisch i tät saga der konjunktiv i leitet mer vom infinitiv ab der wortstamm ändert sich net spezielle endunge kennzeichnet de konjunktiv er sieht etwas er sehe etwas uff schwäbisch er sieht was er tät was seha dr konjunktiv i isch in viele fälle s gleiche wie dr indikativ deshalb bnutzt mer nâ de konjunktiv ii odr de konjunktiv iii indikativ ich sehe konjunktiv i ich sehe konjunktiv iii ich würde sehen im deitscha gibts d folgenda modi s passiv wird aus am hilfsverb werden un am partizip perfekt gmacht un dreht d perschpektiv vom aktivsatz om s opfer dr betroffene wird zom ausgangspunkt dr täter hat koi subjektroll mehr un isch manchmal net benutzt paula schlägt egon egon wird von paula geschlagen dytschland isch e föderalistische staat z mitteleuropa d bundesrepublik dytschland isch no ihrem grundgsetz e republik wu us dr dytsche länder bildet wird si isch e frejheitli demokratische un soziale rächtsstaat un stellt as bundesstaat di jingscht uusbregig vum dytsche nationalstaat dar d bundeshauptstadt isch berlin dytschland gränzt an nyyn europäischi nochberstaate dänemark pole tschechie eeschtryych d schwyz frankryych luxeburg belgie un d niderlande im norde bilde d nordsee un d oschtsee im side d alpe e naturryymligi gränze s land lyt in dr gmäßigte klimazone un zellt mit rund millione yywohner zue dr am dichteschte bsidlete flecheländer vu dr ärd as grindigsmitglid vu dr europäische union isch dytschland s bevelkerigsryychscht land vun ere un bildet mit insgsamt eu mitglidstaate ne währigsunion d eurozone s isch mitglid vu dr vereinte natione dr oecd dr nato dr osze em europarot dr g un dr g gmässen am nominale bruttoinlandsprodukt isch dytschland di grescht volkswirtschaft vu europa un di viertgrescht in dr wält dytschland zellt zue dr seli hochentwicklete staate anne isch s di zweitgrescht export un di drittgrescht importnation gsi d naduurryymlige groosregione sin vù nord no sid s noorddydsch diefland d midelgebiirgszoone ùn s alpevoorland mid dr alpe an dydschland gränze insgsaamd nyyn schdaade dänemark pole tschechie eeschdryych d schwyz franggryych luxeburg belgie ùn d niiderland dodermid isch dydschland z europa s land mid dr maischde noochberschdaade im noorde gränzd dydschland an dänemark ùf ere lengi vù kilometer im noordoschden an pole kilometer im oschden an tschechie kilometer im siidoschden an eeschdryych kilometer ooni gränz im boodesee im siiden an die schweiz kilometer mid dr gränz vù dr exklav büsige aber ooni gränz im boodesee im siidweschden an franggryych kilometer im weschden an luxeburg kilometer ùn belgie kilometer ùn im noordweschden an d niiderland kilometer dr gränz hed e lengi vù insgsamd kilometer ooni gränz im boodesee ùf d zyd vùm paläozoikum äärdalderdùùm geen di krischtalline gschdai vù dydschland zrùg wie gneis ùn granit wie mer si in dr dydschde midelgebiirg finded zem byyschbel im schwaarzwald au die sedimentgschdai vùm ryynische schiifergebiirg schdame us däm äärdzydalder ùn sin in dr zyd vùm devon ùn ùnderkarbon abglaagered woore d heebig vù dr gschdai ùn doodermid d gebiirgsbildig hed aber èèrschd im schboode pliozän aagfange am noordrand vùm ryynische schiifergebiirg hed s gschdaischiichde us em karbon wù di gwaldige schdaichoolevoorchùù im ruurgebied yyglaagered sin ruhrkarbon im mesozoikum äärdmidelalder sin die gschdaischiichde bilded woore wù in vyyle siid ùn oschddydsche regione aaschdeen in dr bfalz z thüringe in dail vù bayern ùn sachse dominiere gschdai us dr trias em frieje mesozoikum d juragebiirg vor alem di schweebisch ùn di fränggisch alb geen ùf zyd vùm jura zrùg derwyylschd d trias z dydschland vù sandschdai bräägd isch hèèrschd bi dr jurassische gschdai dr chalchschdai voor im känozoikum äärdnèizyd sin d flùsniiderige ùn bege ùfgfild woore aktive vulkanismus gid s z dydschland nid vulkanischi gschdai zaige aber as es in friejere zyde emol vulkanismus gee hed vor alem in dr vulkaneifel ùf em vogelsberg ùn im bied vùm schweebische vulkan ùm bad urach in dr vulkaneifel dräde bis in d geegewaard chooledioxidquälle mofette zdaag d greeschd dervù isch dr geysir andernach mid bis meeder dr hegschd chaldwasergeysir ùf dr äärd au wän dydschland volschdändig ùf dr eurasische platte lyd cheme schwachi äärdbidem voor bsùndersch im beryych vù dr riftzone im siidweschden ùn weschde ooberryygraabe ooberryynischi diefeebeni hohezolleregraabe s faltegebiirg vù dr alpe isch s ainzige hoochgebiirg wù dydschland aadail draa hed dr hegschdglääge pùnggd vùm land isch d zuugspitz meeder wù d gränz zue eeschdryych isch vù noord no siid näme d midelgebiirg zue ùn si wääre au hèècher dr hegschd midelgebiirgsgibfel isch dr fälbeg im schwaarzwald meeder gfolgd vùm große arber im bayerische wald meeder gibfel iber meeder gid s au no im èèrzgebiirg im fichtelgebiirg ùf dr schweebische alb ùn im haarz wù s nèèrdligschd midelgebiirg isch mid em brocken meeder nèèrdlig vù dr midelgebiirgsschwele gid s nùme no verainzeld formatione iber meeder di hegschd dr hagelberg im fläming mid meeder di niiderschd landschdel vù dydschland lyd bi meeder ùnder normalnull in eme sangg bi neuendorf sachsenbande in dr wilstermarsch schleswig holstein di diefschd kryptodepression lyd mid meeder ùnder normalnull am grùnd vùm hemmelsdorfer see noordeschdlig vù lübeck di diefschd schdel wù chinschdlig vùm mänsch gschafe wooren isch lyd bi meeder ùnder normalnull am grùnd vùm tagebau hambach eschdlig vù jülich z nordrhein weschtfale dydschland ghèèrd volschdändig zue dr gmääsigde klimazone vù mideleuropa im beryych vù dr weschdwindzone ùn befinded sich im iibergangsberyych zwisch em maritime klima z weschdeuropa ùn em kontinentale klima z oschdeuropa s klima z dydschland wird ùnder andrem vùm golfstrom beyyflùsd wù di klimatische wäärd derdùr milder sin wie s fir die braidelaag z erwaarde wääre dr midler jèèrlig niiderschlaag bezooge ùf d joor lyd bi millimeter dr midler moonedlig niiderschlaag lyd zwische millimeter im februar ùn millimeter im juni di diefschd z dydschland gmäse temperatur lyd bi grad celsius si isch am dezämber am funtensee regischtriert woore di hegschd temperatur lyd no dr offiziälle aagabe vùm dydsche wäderdienschd bi grad celsius ùn isch drèimool gmäse woore am juli z gärmersdorf bi amberg oberpfalz am auguschd z chaarlsruei ùn am auguschd fryybeg ùn z chaarlsruei an ere wäderstation z nennig im saarland wù vù dr private meteomedia ag bedriibe wiird isch am auguschd e temperatur vù grad celsius gmäse woore d segs fliesgwäser mid dr greeschde yyzùùgsgebied wù in s mèèr minde sin dr ryy d duene d elbe d oder d weser ùn d ems d duene good in s schwaarz mèèr di andere fimf in d noord ùn oschdsee d yyzùùgsgebied vù baide syschdem wääre dùr di europäisch hauptwasserschdaid vonenander drand di nadyyrlige seeä hän in dr haubdsach e glaziale uurschbrùng wäge däm gid s di maischde vù dr groose seeä im alpevorland ùn z mecklenburg dr greeschd see wù ganz zem dydschde schdaadsgebied ghèèrd isch d müritz wù dail vù dr mecklenburgische seeäplatte isch dr greeschd see insgsamd mid eme dydsche aadail isch dr boodesee wù au eeschdryych ùn d schwyz draa gränze im oschde vù dydschland gid s vyyl groosi chinschdligi seeä in gebied wù friejer bruunchoole abböue wooren isch in dr noordsee dominiere d inslegruppe vù dr nordfriisische insle ùn d inslechede vù dr oschdfriisische insle au helgoland ùn neuwerk sin bewoond d noordfriisische insle sin feschdlandsräschd wù dùr landsänggig ùn iberschwämige derno vù dr kischt dränd woore sin d oschdfriisische insle sin barriereinsle wù dùr d brandig us sandbägg endschdande sin di greeschde insle in dr oschdsee sin vù weschd no oschd fehmarn poel hiddensee rügen ùn usedom di greeschd halbinsle isch fischland darß zingst uuser fehmarn sin die insle dail vùn ere boddekischt di greeschde ùn bekandeschde insle in binnegwäser sin d ryychenau d mainau ùn d lindau im boodesee ùn herrenchiemsee im chiemsee d zämesezig ùn d qualideed vù dr beede isch regional seli ùnderschiidlig z noorddydschland bilded e kischtenooche giirdel us frùùchdbaare marschbeede d grùndlaag fir e erdraagryychi landwiirdschafd derwyylschd d geest wù derhinder lyd ùn vù dr yyszyd breegd isch nùme maageri beede hed in haidelandschafde wie dr lüneburger haid isch dr boode dùr e joorhùnderdlangi waidwiirdschafd zem e podsol degeneriert as agerböu chuum me meegli isch au d gebied in dr ald ùn jungmoränelandschafd wù sich flùùgsand aaglaagered hed sin eso maager as brandeburg zem byyschbel scho in friejere zyd as d schdraisandbigse vùm hailige reemische ryych guzd wooren isch zwische dr moränelandschafd ùn dr midelgebiirgsschduufe zied sich vù weschd no oschd e zyylede vù börde in dääne gebied sin dùr yyszydligi ablaagerige vù lees arg frùùchdbaari beede endschdande in dr haubdsach bruunäärde im oschde zem dail au schwaarzäärde die beede wääre schdaarg landwiirdschafdlig gnùzd in dr midelgebiirg hèèrsche maageri beede voor wù landwiirdschafdlig zmaischd extensiv gwiirdschafded wääre di greeschd flèchi dervù isch bewalded guedi beede gid s z siidydschland vor alem an dr groose flis lang am ryy am main ùn an dr duene insgsamd wääre prozänt v ù dr flèchi landwirtschaftlig gnùzd wälder hed s ùf wydere prozänt prozent wääre as siidligs ùn verchèèrsflèchi gnùzd waserflèchine mache prozänt uus di räschdlige prozänt verdaile sich ùf sùnschdigi flèchine zmaischd eedland ùn au daagböu wù s verdiichdigsgebied yywoonerkonzentratione hed chaa mer am beschde sää an gmaigreesine agglomeratione ùn metropolregione z dydschland gid ebe groosschded des sin gmaine mid mee wie yywooner dodervù hän schded mee wie yywooner e bsùnderhaid vù dydschland isch as di groose schded in dr haubdsach am rand vùm land dezentral verdaild sin d fimf schded mid dr maischde yywooner sin stand auguschd frankfurt ùnder agglomeratione verschdood mer greeseri siidligsgebied wù zämehange wel d gmai ùn siidligsgränz vyylmol zimli abwyyche vùn enander cha mer d bevelkerigskonzentratione beser an dr agglomeratione sää im geegesaz zue vyylne andere länder wääre z dydschland d agglomeratione aber nid statistisch gnau definiert ùn abgränzd di maischde agglomeration sin monozäntrisch s ruurgebied isch aber e klassisch byyschbel fir e polyzäntrische verdiichdigsruum di fimf agglomeratione mid dr maischde yywooner sin vù dr minischterkonferenz fir ruumoornig mkro sin fimf europäischi metropolregione emr feschdglaid woore die geen wyd uuse iber dr begrif vùn ere agglomeration di fimf emr mid dr maischde yywooner sin wel dydschland in dr gmääsigde klimazone lyd isch d bflanzewäld vù laub ùn noodlewälder breegd èèrdlig wyysd d flora z dydschland e hoochi diversifikation ùf dùr standortfaktore wie s profil d hèèchi dr geologisch ùndergrùnd ùn di chlaiklimatisch laag vù weschd no oschd wird di nadyyrlig vegetation vùm iibergang vùm seeklima zùm kontinentalklima breegd d laubwälder bschdeen in dr haubdsach us bueche dernääbe hed s im beryych vù dr flis ùn seeä typischerwyys auwälder wù aber hid sälde woore sin ùn aiche haagebueche mischwälder in dr alpe ùn dr midelgebiirg hed s au no schluchtwälder dr pionierwald wird vor alem ùf sandige flèchine bilded vù biirge ùn foore hid sin vyylmool d laubwälder ersezd dùr dane forschd ooni dr mänschlig yyflùss wäär d vegetation z dydschland wie in dr maischde länder in dr gmääsigde braidine in dr haubdsach wald doodervù uusgnùù sin moorlandschafde ùn di alpine bayerischi alpe ùn an weenige schdele au subalpini im hoochschwaarzwald im hoochharz ùn im westerzgebiirg hoochlaage wù wäge iire bsùndere bedingige vù naduur uus waldfrèi sin zur zyd sin prozänt vù dr schdaadsflèchi wald dodermid isch dydschland ais vù dr waldryychschde länder in dr europäische union d baumaarde sin aber dùr d nùzig bedingd des haisd dr aadail vù dane ùn foorewälder wäär vù naduur uus chlainer aigedli deed buechemischwälder voorhèèrsche nääbe dr bflanzeaarde wù vù naduur uus z dydschland voorschene indigen sin vyyl aarde dùr dr yyflùs vùm mänsch no dydschland chùù z b dr nùsbaum oder dr akaazie dr greeschd aadail vùm nid iberböuene land wiird vù dr landwiirschafd gnùzd in dr haubdsach wääre frùùchd gäärschde haaber roge ùn waise härdebfel ùn wälschchoorn aaböue midlerweyyli au al mee leewad vor alem im siide ùn weschde wääre groosi flèchine fir dr aaböu vù rääbe gnùzd di maischde suugdierer wù z dydschland haimisch sin lääbe in dr gmääsigde laubwälder im wald gid s ùnder anderem maader roodhiirsch ree wildsèi ùn figs dr biiber ùn dr oder sin sälde wooreni bewooner vù dr flùsaue vor alem d bschdänd vùm biiber schdyyge in dr ledschde joore aber wider aa anderi groosi suuger wù s in friejere zyd z mideleuropa gee hed sin uusroded woore uurogs bruunbäär elch wildros joorhùnderd wisent joorhùnderd wolf in dr jingschde zyd sin ab ùn zue wider elch bääre ùn welf us oschdeuropa yygwandered z sachse ùn z brandeburg gid s syder dr er joor wider e chlaine bschdand vù welf schdùg vùm seeaadler git s zur zyd wider rùnd bäärli vor alem z meckleburg vorpommern ùn z brandeburg dr schdaiaadler gid s nùme no in dr bayerische alpe voor dr friejer dèrd haimisch baardgaier isch uusgroded scho im midelalder isch dr menchsgaier us mideleuropa verschwùnde di hyfigschde gryfveegel z dydschland sin zur zyd muusvoogel ùn dr räägeschidler iber prozänt vùm gsamdbschdand vù dr gaablewèi bruedle z dydschland aber dr bschdand isch rùglaifig wäg dr intensive landwiirschafd s gid vyyl voogelaarde wù em mänsch as kulturfolger in d siidlige gfolgd sin vor alem d duube d amsle d schbaze d maise d graager ùn d meebe e bsùnderhaid isch di wäldwyd nèèrdligschd flamingo kolonii im zwillbrocker venn dr lags wù friejer in dr flius vyyl voorchùù isch isch mid dr induschtrialisierig im joorhùnderd faschd iiberaal uusgroded woore syder dr er joor isch er aber z b im ryy wider aagsiidled woore dr ledschd stör z dydschland isch ane gfange woore vù dr reemer yygfierd woore isch dr karbfe wù in vyyle wèier ghalde wird dr seehùnd an dr nord und oschdseekischte isch zydwyys faschd ganz uusgroded woore s gid aber midlerwyyli im wattemeer wider e baar döuserd schdùg zue d haimische dierer sin au vyyl dierer derzue chùù wù vùm mänsch yygfierd woore sin neozoe scho im midelalder isch dr daamhiirsch yygfierd woore zue dr nèiere yygfierde dierer ghèère dr wäschbäär dr maaderhùnd d bisamrade ùn dr halsbandsittich ziil vùm naduurschùz z dydschland isch s d naduur ùn d landschafd z erhalde bùndesnaduurschùzgsez bnatschg dr naduurschùz isch doodermid e efendligi ùfgaab ùn diend em schdaadsziil wù im grùndgsez art a veranggered isch wiichdigi geegeschdänd vùm naduurschùz sin landschafde bflanze ùn dierer zue dr wiichdigschde inschtitutione vù gschizde gebied ùn objäkt ghèère zur zyd ùnder anderem nationalpark biosphärenreservat naturpark ùn döusedi vù naturschutzgebiet landschaftsschutzgebiet ùn naturdänkmeeler am dezämber hän in dr bundesrepublik dytschland yywohner gläbt uf dr flechi vu quadratkilometer s land ghert dodermit zue dr am dichteschte bsidlete flechestaate in dr wält dytschland het mit ere geburterote pro frau vu zurzyt stand eini vu niderschte wältwyt anne isch d zahl vu dr geburte zem erschte mol syt zeh johr wider aagstige un isch bi gläge d aazahl vu dr chinder wu läbig uf d wält chuu sin isch anne um uf im verglyych zum vorjohr gsunke wel im glyche zytruum stärbefäll verzeichnet wore sin sin rund chinder weniger uf d wält chuu wie mänsche gstorbe sin rund millione mänsche brozänt sin dytschi staatsburger sibe millione dervu mit eme migrationshintergrund doderzue ghere d uussidler bzw spotuussidler mit dytscher nationalitet wu di meischte dervu us staate vu dr ehmolige sowjetunion brozänt umgangssprochli zmeischt russlanddytschi gnännt un vu pole prozent yygwanderet sin zwische un sin des insgsamt millione mänsche gsi zue däne dytsche staatsburger mit migrationshuintergrund ghere au ehmoligi uusländer wu z dytschland uf d wält chuu sin oder scho lenger z dytschland gläbt höän un sich hän yyburgere loo vu dr yywohner wu nume ne anderi staatsaagherigkeit hän dezämber stelle di türkische staatsaagherige di grescht gruppe di ibrige sin in dr hauptsach eu burger millione dr grescht aadeil hän do italiener pole un grieche dr aadeil vu dr europäische staatsburger us nit eu länder millionen isch dur migration us em ehmolige jugoslawie rund ei million un us dr staate vu dr ehmolige sowjetunion in dr er johr hecher wore hän persone di dytsch staatsburgerschaft vgl dur yyburgerig iberchuu dodermit lyt dr gsamtaadeil vu dr bevelkerig mit migrationshintergrund bi rund brozänt millione wäge däm cha mer di ethnisch zämmesetuzig vu dr bevelkerig nimi eifach iber d nationalitete erfasse e gwisses maß an yywanderig wird vu dr bolitik gwinscht wäg em ruckgang vu dr geburtezahl un dr negativi demografische entwicklig go di sozial absicherig vu dr bevelkerig nit z gfehrde wie hoch die zueweanderig aber soll syy isch umstritte wel s soziali spannige chennte zueneh aagstammti ethnischi minderheite sin däne je no definition un quelle rund bis frise rund nordfriise un saterfriise sorbe rund un sinti rund z dytschland wird religionsfrejheit as grundrächt garantiert s verhältnis vu religion un staat wird dur d artikel bis vu dr weimarer ryychsverfassig wrv greglet wu dur gg bstanddeil vum grundgsetz sin doderno giltet näbe dr religionsfrejheit di wältaaschauli neutralität vum staat un s sälbschtbstimmigsrächt vu dr religionsgmeinschafte uf däre grundlag isch s verhältnis vu religionsgmeinschafte un staat partnerschaftli s git kei strikti dröännig vu chilche un staat wie im laizismus derfir verflächtige in vile soziale un schuelisch kulturälle beryych zem byschpel iber chilchligi aber staatli mitfinanzierti dregerschaft vu chinderschuele schuele chrankehyyser oder bflägeheim s beruefe sich au ne baar dytschi barteie uf di chrischtli dradition vum land di chrischtlige chilche bsitze dr status vu amtschilche si sin doderno kei staatligi inschtitutione aber kerperschafte vum effetlige rächt d mehrheit vu dr dytsche staatsburger ghert ere chrischtlige konfession aa remisch katholischi chilche brozänt vor allem z wescht un siddytschland stand dezämber weniger wie im vorjohr evangelischi chilche z dytschland lutheraner reformierti un unierti brozänt vor allem z nord un mitteldytschland aber au i deil vu bade wirtebärg un vu franke stand dezämber weniger wie im vorjohr orthodoxi chilche un orientalischi chilche insgsamt brozänt neuapostolischi chilche brozänt zyyge vu jehova brozänt un e gringe aadeil vu aagherige vu chrischtlige frejchilche d aazahl vu dr gottesdienschtbsuecher isch dytli gringer wie d aazahl vu dr chilchemitglider durschnittli fascht millione mänsche oder brozänt vu dr gsamtbevelkerig hän anne an dr sunndig d gottesdienscht vu katholische chilche bsuecht ei million oder prozent vu dr gsamtbevelkerig die vu dr evangelische kirche islamischi gmeine hän rund millione mitglider brozänt vu dr yywohner in dr hauptsach mit ere uusländische härchumft dodervu mittlerwyyli aber rund dytschi staatsaagherigi fascht brozänt vu dr dytsche staatsburger brozänt vu allne chinder wu uf d wält chuu sin hän muslimischi eltere as dachverband fir di vile islamische organisatione z dytschland isch dr koordinierigsrot vu dr muslime z dytschland grindet wore d dytsch buddhistisch union goht vun ere zahl vu aktive buddhischte z dytschland uus d helfti dodervu yygwandereti asiate des entspricht brozänt vu dr bevelkerig bstimmti chrischtligi chilche un di jidische gmeine erhebe vu ihre mitglider e chilchestyyr wu dr staat gege ne ufwandsentschädigung yyziet un an di jewyylige chilche bzw an dr zäntralrot vu dr jude z dytschland wyterleitet dr religionsunterricht isch noch em grundgsetz e fakultativ aber einewäg ordeli unterrichtsfach in dr effetlige schuele mit uusnahm vu dr länder breme berlin un brandenburg dää unterricht wird vilmol vun eme verdrätter vu eire vu dr boode große chrischtlige amtschilche abghalte lueg dr hauptartikel land dytschland d bundesrepublik dytschland bstoht us glidstaate wu offiziäll länder gnännt umganssprochli zmeischt bundesländer d stadtstaate berlin un hamburg bstehn uusschließli us dr glyychnamige gmeine un sin dodermit einheitsgmeine di frej hansestadt breme giltet as stadtstaat s land bstoht aber us dr zwoo gmeine breme un bremerhave d gmeine sin di chleinschte sälbschtändige bietskerperschaft vu dr bolitische gebietsgliderig si regle alli aaglägeheite vu dr ertlige gmeinschaft eigeverantwortli un hän s rächt vu dr kummunale sälbschtverwaltig abs gg si sin abgsäh vu dr meischte chreisfreje stedt in landchreis un andere gmeiverbänd zämmegfasst chreis un gmeine unterligen em kommunalverfassigsrächt vum jewylige land un sin wäge däm bundeswyt ganz unterschidli organisiert nume d chreisstadt as verwaltigssitz vun eme landchreis findet sich dytschlandwyt d einheitsgmeine berlin un hamburg sin as stadtstaate glyychzytig au länder di erschte siidler sin scho im johrhundert vor em christus nochgwiise es sin germanischi siidler gsi d römer häns nit gschafft es z erobere und hän zum bispyl di bekannti schlacht am teutoburger wald verlore im johrhundert sin d germane sälber ins römisch rych ydrunge und ghöre zu de verursacher vo sinem undergang im johrhundert isch s frankerych gründet worre scho im johr hän d franke s christetum agnoh sällemols isch de chlodwig i de herrscher gsi spöter under em karl im große wo im johr weströmische kaiser worre isch hät s frankerych blieht noch sinem dod isch es aber zerfalle hät de ludwig de dütsch s ostfränkische rych gründet größeri städt hän sich im und johrhundert afange bilde im johrhundert hät d ostkolonisation agfange nochdm de martin luther im johr syni these veröffentligt hät hät d reformation agfange vo de glaubes chrieg in de folgezyt isch de drißigjöhrig chrieg bis de gröscht gsi ihn hän numme zwei drittel vo de bevölcherig überläbt er hät im johr mit em westfälische fryde uffghört zu säller zyt hät dütschland uss öbbe einzelstaate bstande preuße isch vom bis johrhundert züe n re großmacht uffgstiige bsunders yflussrych sin de friedrich i und de friedrich de groß gsi de preußisch ministerbräsidänt otto bismarck isch es gsi wo zum erschte mol e dütsche staat als eiheit gründet hät noch sine erfolgryche chrieg gege östrych dänemark und frankrych wo n er zwüsche und gfiehrt hät isch s dütsch rych entstande durch dä groß staat hät z europa s glychgwicht nümmi chönne bhalte werre was mit uslöser vom erschte wältchrieg gsi isch nochdm dütschland de erscht wältchrieg verlore hät isch bi de novämberrevolution de kaiser gstürzt worre d weimarer republik isch gfolgt in säller republik isch s volk aber wäge de hoche reparaturchoste wo dütschland hät mieße zahle wägem verlust vo elsass lothringe an frankrych und d wältwirtschaftskrise ab unzfriide gsi des hät dezüe bydrage dass de adolf hitler an d macht hät cho chönne er hät systematisch de zerfall vo de weimarer republik agsträbt ufflösig vo gwerkschafte verbot vo parteie verfolgig vo gegner konzendrationslager er hät au vor allem d jude aber au zigüner kommuniste homosexuelli und anderi in konzendrationslager bringe und döte lo sin östrych und s sudeteland a nazi dütschland agschlosse worre hät de hitler d tschechoslowakei bsetzt durch d bsetzig vo pole am septämber isch de zweit wältchrieg usbroche in sällem sin ca millione mänsche umcho millione devo sin jude gsi erscht wo dütschland am mai komblätt hät ufgee mieße hät de chrieg e änd gha noch em änd vom chrieg isch dütschland in vier bsatzigszone ydeilt worre lüeg bild östrych und d tschechoslowakei sin befreit worre dütschland hät vyl land an pole verlore vyli ostdütschi sin zur flucht zwunge worre durch d feindligkeit zwüschem oste und em weste isch e gmeinsame staat nümmi möglig gsi d sowjetzone isch im johr zu de ddr worre di drei andere zu de bundesrepublik dütschland noch em wirtschaftswunder isch d bundesrepublik züe n re große industrymacht worre s land isch johr lang vo konservative regiert worre under anderem durch d er bewegig häts e bolitischi wändi gee und d sozialdemokrate hän bis regiert ab isch d bundesrepublik widder vo de christdemokrate gfiehrt worre wo johr lang bliibe sin in de ddr isch uss de parteie spd und kpd d sed bildet worre in alähnig an d sowjetunion isch e sozialisdische staat entstande wo e blanwirtschaft gha hät d sed hät di absoluti macht gha e volksuffstand am juni isch erfolglos bliibe im johr isch de erich honecker parteichef vo de sed worre ab isch er staatsvorsitzende gsi in de er johr hän d ddr bürger afange uss de ddr usreise säll hät d öffnig vo de gränze zur folg gha de honecker isch gstürzt worre d bundesländer meckleburg vorpommere brandeburg sachse thüringe und sachse ahalt sin widderhergstellt worre vo bis isch de gerhard schröder i n re rot griene koalition bundeskanzler gsi sit em isch d angela merkel bundeskanzlerin vo bis an de spitze von ere große koalition spd und cdu sit em an de spitze von ere koalition vo cdu und fdp di hüttige tüütsche dialäkt lönd sich grob in drei gruppen iiteile s nidertüütsch im norde isch a de zweite luutverschiebig nöd beteiliged gsii d gruppierig vom nidertüütsche als tüütsch isch soziolinguistisch begründed i de früe neuziit het sich s niderdiitsch langi ziit nebet em hochdiitsche als schriftsproch behauptet erscht ab em johrhundert isch es allmählich us dere rolle verdrängt worre well die bildete liit zum hochdiitsche ibergange sind e zentrum vom niderdiitsche buechdruck isch lübeck gsi s mitteltüütsch isch vom nidertüütsche dur d benrather linie maken machen isoglosse abgränzt und beinhalted ripuarisch moselfränkisch rhyfränkisch thüringisch obersächsisch und schlesisch s obertüütsch isch vom mitteltüütsche dur d speyerer linie appel apfel isoglosse abgränzt und dezue ghöört s bairisch z bayern un z österriich s süd und oschtfränkisch und s alemannisch mittel und obertüütsch werded au underem begriff hochtüütsch zämegfasst dademit häd de begriff zwoo underschidlichi bedüütige zum äinte staat hochtüütsch für di geographisch hööcher glägne dialäkt wo a de zweite luutverschiebig teilgnoo händ zum andere staat hochtüütsch aber au für di tüütsch standardspraach wo sich sitem jaarhundert usepildet hät di wichtigste wirtschaftsbranche vo dütschland stelle d automobilindustry d chemy de maschinebau und d elekdronik dar s bruttoinlandbrodukt isch z dütschland im johr bi milliarde nominal gläge dodemit isch dütschland wältwit uff em blatz und europawit uff em blatz s bip bro chopf isch us dollar gsi dodemit nimmt dütschland de blatz wältwit y s dütsch exportvolume isch s gröscht wältwit und bi milliarde euro gläge hauptabnämmer sin gsi rund millione persone sin erwerbsdätig gsi dodevo hän brozänt im brimäre sektor gschafft im sekundäre und im terziäre brozänt vo de dütsche sin im mai arbetlos gsi mit brozänt schafft d mehrheit vo de beschäftigte vo dütschland in mittelständische undernämme im johr sin kilowattstunde strom broduziert worre de verbruch isch bi milliarde gläge milliarde kwh sin exportiert und milliarde importiert worre öbbe brozänt vom energyverbruch wird durch chernchraftwerk deckt im düütschsprachige spraachruum gits vil bekannti schriftsteller zu de klassiker zelt öppe de johann wolfgang freihärr vo goethe de friedrich schiller isch bekannt worde mit sinere theater version vom wilhelm tell für erwachsnigi und chind häd der erich kästner gschribe vo de vile hüttige schriftstellerinne und schriftsteller cha me zum byspil d cornelia funke nänne si schriibt chinder und jugendbücher und häd en groose erfolg demit dr latinischi buechschtabe x isch us em etruskischen alphabeet entleent worde d etrusker hänn en useme weschtgriechische alphabeet gnoo im weschtgriechische alphabeet hed dä buechschtabe dr lutwärt ks gha in anderen alphabeet isch x aber für k aschpirierts gschtande im hüttige griechische alphabeet schtoot x für und chi wärend ks dur en andere buechstabe bezaichnet wird xi uf dütsch und alemannisch hed x immer dr lutwärt ks im änglische ks und gz im portugisische altspanische und maltesische im sardische es isch umschtritte ob dr buechschtabe x e griechischi erfindig isch oder ob är us eme semitische alphabeet wi di andere griechische buechschtabe entleent worden isch schopfe amtlich schopfheim isch ä stadt im landkreis lörrach in bade württeberg schopfe lit im wiisetal am fluss wiise bi langenau mündet di chly wiise in d wiise de gmeindbann got im süde bis uf de hochi flum m nhn de högscht gipfel isch de rohrekopf nördlig vo gerschbach uf m d wiisetalstrooss het en umfahrig um s stadtzentrum wiise lit a der ysebahnlinie uf zell im wiisetal die erschdi urkundliche erwähnig vo schopfe isch gsi sällemol het d ortschaft no scofheim gheisse s stadtrecht het si öbbe ane kriegt schopfe het folgendi ortsteil i der gägend vo schopfe het der alemannisch dichter johann peter hebel zytewys gläbt eis vo sine gedicht heisst näbe lokalredaktione vo de beide gröschte dageszytige vo de region de badischi zytig un em markgräfler dagblatt het in schopfe au e nichtkommerzieller lokalfunk nkl sin sitz s freie radio wiesental ehemols kanal ratte sändet täglich vo bis uhr uf sinere frequenz mhz vo de hoche möhr sin programm mit ere sändeleischtig vo w in s wiisetal un s dreiländereck uf hochdütsch in de übrige zit wird s programm vom freie radio dreyeckland us friburg übertrait ebefalls hochdütsch de sänder wird vo me förderverein trage wele sini mittel us em fonds für freii radios vo de landesmedieastalt lfk kriegt s programm wird gstaltet vo sine mitglider jede wo am sänder interessiert isch cha im förderverein mitglid wärde un ihn finanziell tächnisch odr redaktionell unterstütze entstande isch de sänder ursprünglich us de szene rund um s schopfemer café irrlicht eme autonome jugendzentrum sit isch de sänder abr in sini eigene räum in de hauptstross zoge un versuecht sich sit längerem sowohl inhaltlich als au vo sinere ziilgruppe vo seine ursprüng abzhebe un selbschtbewusst als universelle bürgerfunk ufzträte schopfe hätt insgesamt fünf grundschuele eini in de stadt selber vier anderi in de ortsteil fahrnau gersbach langenau un wiechs userdem hätts in schopfe e hauptschuel e förderschuel e freii waldorfschuel un en gymnasium s theodor heuss gymnasium ergebnis vo dr landdagswahle sit de eiemer see dt eichener see isch ä karschtsee uf em dinkelberg bi schopfe in bade württeberg s bsundere isch dass er nur alli paar johr mol züm seh isch s git kei bach wo s wasser ine oder devo laufe chönnt sundern er würd unterirdisch vom grundwasser gfüllt drum isch er nur dusse wenns vorher arg lang grägnet het de dinkelberg isch ä karschdgegend un es het überall höhlene löcher un ibrüch wänns rägnet sammlet sich in dene s wasser un wänns über ä längeri zit rägnet un grad no d schneeschmelzi dezü chunnt no cha nit alles wasser ablaufe un staut sich langsam in dene hohlräum uf bis es sich inere senke ä doline sammlet me cha grad züelüege wie s wasser uss em bode usesprudelt in versüch mit farb het mer nochgwiese dass des wasser wo im see isch bim ablaufe unter anderem in de hasler höhli z hasel züm vorschin chunt es also ä verbindig zwüsche em see un de höhli git wo unterirdisch verlauft d hasler höhli isch aber öbe kilometer vom see furt en erschde bricht vum eiemer see schdammd vu wu diä nooglossene schrifde vum heinrich sander vereffendlicht worre sinn de heinrich sander war profässer am gymnasium illuschdre in karlsrueh wuner under andrem lährer vom johann peter hebel gsi isch er schribt aß d greßi vum see ungleich und verschieden gsi sey un mr d breidi uff ein un d lengi uf zwee bichseschiss berächnet het sinnerzit het mr verzellt aß alli pflanze kabütt gange seye wänn de see kumme isch üsser ne paar biirebaim diä hewe iwwerläbt ohni schade de sander schribt aü vumme unglick im see amme scheene sunndigmorge im mai hänn jungi maidli un kärli uffem see welle schbazierefahre middeme boot schiints sinn z viel iigschdiege un s boot isch gsunke und vier vu dänne jungen litt sinn versoffe er schribt aß mr si mit schdange üssem see zoge het un mar si widder hätt kenne erwecke wämmer d bolizei schnäll gruefe hätt de drucke seebode hett mr wänns wasser widder wägg gsi isch als madde gmeiht un s fuedder sey gued gsi mänchi hänn aü korn rogge dinkel haber gärschd odder herdepfel apflanzt was aü e guedi ärn gä heb wänn nit grad s wasser kumme un alles iwwerschwämmt worre isch wenn de eiemer see ganz gfüllt isch isch er öbe meter tief meter lang un meter breit dodemit gön öbe duusig kubikmeter wasser dri wenns arg schnell goht isch er innerhalb vo nere wuche gfüllt dusebliebe düt er meischdens zwüsche drei wuche un monet s hets au scho geh daß er zügfrohre isch un mer het chönne schlittschühlaufe s erscht dadiert uffdrädde vum see isch anne gsi e zämmeschdellig git de gustav albiez in sinner dissertation vu s är zeigt alli johr wunner bis ufträte isch alli bis jetz bekannde dade zuem uffdrädde sinn in däre lischde zämmegschdelld lischde zuem uffdrädde vum eiemer see s letscht mool isch de see im dezämber ufftaucht s vorletscht mol isch er zwüsche februar und märz an d oberflächi choo und des noochdem er im dezember no uf eme historische diäfstand gsii isch durch d niiderschläg afang johr isch de grundwasserspiägel dann schnell agstiige vo im dezember uf meter im jänner innerhalb vo wenige däg do demit isch de see aber immer no zwei meter under de oberflächi gsii erst durch neui niiderschläg im februar isch er usträtte de pegel wird regelmäßig gmesse de eiemer see isch am abril zuem landschaftsschutzgebiet lsg mid de nummere üssgwiese worre de verordnungstext isch am mai im alemanne abdruckt gsi des landschaftsschutzgebiet het e greßi vu ha un zieht si wiä ne kranz im norde weschde un süde um de see rum de see sälwer ghärt nid dezue am febber het mr dann de see un sinni änger umgebig als flächehafts nadürdenkmol nr üssgwiese flächehafdi nadürdenkmol fnd sinn ähnlich gschitzd wiä nadürschutzgebiet nsg wärre abber vum landratsamt verordnet un hänn weniger as ha flächi im fall vum eiemer see sinns ha es fnd bildet de kern vum eiemer see zuedäm ghärt de eiemer see siddem mai zuem ffh gebied dinkelbärg un röttler wald nr diä deilflächi um de eiemer see het um ha un deckt si ungfähr middeem lsg un em fnd zämme in de kurzbeschriebung vu dämm große gebiet wu si iwwer d landkreis lörrach un waldshuet erschdreckt wird aü de eiemer see üssdricklig gnännt kulturlandschaft mit naturnahen buchenwäldern hecken kalkmagerrasen glatthaferwiesen höhlen und temporärem karstsee hervorragender lebensraum für zahlreiche ffh arten insbesondere fledermausarten im eiemer see läbt ä urzytliche chräbsart wos suscht nur an wenige ord in ditschland un im iwrige europa git wisseschaftlich heißt er tanymastix lacunae un ghört zü de chiemefieschräbs also ä chräbs wo d chieme an de fies oder an de bei het er würd öbe zwei zäntimeter lang wenn er usgwagse isch un d wiebly chönne bis zü vierzähduusig eier lege sälli eier sin arg robuscht un chönne mehreri johr im trochene bode überläbe bis de see wieder emol use chunnt des chräbsli isch vum linné schu anne beschriewe worre hedden dann de zoolog eduard graeter wu si im zämmehang midnere dissertation an de universidet basel aü mit ruederfueßchräbs in underirdische gewässer bschäfdigt het erschdmols aü im eiemer see gfunde am eiemer see findet immer am oschdermendig s eierspringe statt ä bruuch wo keltischi ursprüng het un d fruchtbarkeit im eiemer dorf erhalte soll dr latinisch buechstab g isch dr einzig buechstab wo s numen im latiinische alphabet git im etruskische gits nämlig nume ai phoneem un kei dorum hets latinisch alphabet zersch kei buechstab fir s ghaa q c un k sinn alli fir benutzt worde bzw qv für grundets dorum hed me s g bildet indämm mer em c e zuesetzlige strich gää hed hit stoot g in de meischte sprooche für so im französische italiänische und änglische allerdings isch i de germanische sprooche hiffig stimmloos im alemannische un au im isländische usserdäm i ganz sidditschland isch immer stimmloos in de alemannische dialäktortografie vo dr dütschschwytz schtoot aso gnau gnoo für fir e geminat während k für bzw stoot hiffig aber au für aspirierts im baselditsche bindnerische un fir affrizierts fir z verditliche dass s stimmlos isch sich aber vum unterscheidet wird de luut meischtens mit transkribiert jiddisch isch e weschtgermaanischi spraach wo uf em früenöihoochtüütsch basiert de woortschatz und d gramatik vom jiddisch stammt zum grööschte täil us em tüütsch d spraach isch aber au vo slaawischen yflüss präägt und s hät vil wöörter dine wo us em hebrääisch und aramääisch äinersyts und em poolnisch wyssrussisch und ukrainisch andersyts stamed e paar chömed sogar us em romaanische jiddisch isch d spraach vo den aschkenasische jude und wird gwöndli mit hebrääische buechschtabe gschribe umschrifte i di latynisch schrift gits e paar i däm artikel wird äini pruucht wo a s tüütsch aapasset isch und au im buech vo de marion aptroot und em roland gruschka und im wöörterbuech vom ronald lötzsch voorchunt s hischtoorisch verbräitigsgibiet isch zum äinte s früenerig häilig röömisch rych gsy aso öppe tüütschland holand nordweschtfrankrych norditaalie bööme dezue anen au ungarn daa hät mer überall weschtjiddisch gredt zum anderen isch es s früenerig königrych poole litaue aso öppe poole litaue wyssrussland ukraine karpateboge dezue ane spööter au täil vo rumäänie und weschtrussland deet hät mer oschtjiddisch gredt im mittelalter und i der eltere nöizyt isch weschtjiddisch d literaturspraach gsy aber im zämehang mit der assimilazioon im tüütsche spraachruum hät sich s zäntrum vom jiddisch im lauff vom jaarhundert i richtig oschte verschobe und s oschtjiddisch hät s weschtjiddisch as literaturspraach abglööst wäret s oschtjiddisch hütt na äxischtiert isch s weschtjiddisch im lauff vom und jaarhundert uusgstoorbe im zämehang mit uuswanderig und flucht hät sich s oschtjiddisch ab em spaate jaarhundert über di ganz wält verbräitet dur d shoah d assimilazioon di judefintlich politik i de sowjetunioon und z poole und di jiddisch fintlich politik z israel isch d aazaal vo jiddischschpraachige starch gsunke hütt wird si hauptsächli vo soginannt ultraorthodoxe jude z new york z montréal z london z manchester z antwerpen und z jerusalem gredt z new york isch au s yivo s jiddisch wüsseschaftlich inschtituut wo i de zwüschechriegszyt z vilnius gründet woorden isch hütt isch es hauptsächli e groosses archiv z amherst massachusetts isch s jiddisch buechzäntrum wo jiddischi büecher sammlet und digitalisiert au z paris gits en aktivs jiddisch zäntrum s centre medem arbeter ring schriftsteller wo uf jiddisch gschribe händ und schrybed oder wo anderi literatur uf jiddisch übersetzt händ gits en huuffe der isaac bashevis singer isch i de nöd jiddische wält de bikanntischt er hät de nobelprys für literatuur überchoo zytigen und zytschrifte gits au hütt na s nöiyorker forwertß wo as tageszytig gründet woorden isch isch in e wuchezytig und in es monetsjournal umgwandlet woorde aber alewyl na e wichtigi zytig für s sekuläär judetum syt em früelig gits es si nu na digitaal isch d zytschrift lebnß fragn gründet woorde e sozialistischi zytig für politik gsellschaftsfraagen und kultur für die sog ultraorthodoxe gits e ganzi räie jiddischi zytige wie der algemejner shurnal der jid der blat di zajtung weker di charejdische welt und mejleß zum groosse täil jungi gründige im alemanische spraachruum im elsis im badische und im aargauische surbtal hät me südweschtjiddischi tialäkt gredt im weschtliche mitteleuropa isch s jiddisch groosstäils im jaarhundert underggange aber grad im alemanische gibiet hät sichs na bis i s jaarhundert ghebet au wänns sich scho doozmaal mee und mee zruggzoge hät und alewyl mee nu na en erinnerigsspraach gsy isch im elsis und im badische isch d spraach schliessli mit de mäntschen i de nazizyt resp em völchermord a den europäische jude töödt woorde i de schwyz sind di letschte richtige sprächer i de er jaar gstoorbe s git hütt na ganz wenig lüüt wo s weschtjiddisch echli pfläged nämli de schwyzer michy bollag und der elsäässer claude vigée äigetli claude strauss das sind aber nüme mueterspraachler sunder lüüt wo s jiddisch us der erinnerig gchäned oder wider gleert händ erforscht woorden isch s jiddisch im alemanische ruum hauptsächli vo de florence guggenheim grünberg d familie vo irem maa isch us em surbtal choo si hät i de er er und er jaar e ganzi räie vo uufsätz drüber gschribe dezue anen en spraachatlas und es wöörterbuech zämegstellt und au toonuufnaame gmachet wo uf platten usechoo sind en übersicht über de hüttig wüssesstand hät de jürg fleischer im jaar publiziert linguistischi merkmaal wo s jiddisch vom klassische mittelhoochtüütsch unterschäided sind im luutlichen under anderem d entrundig wo mer au im klassische baseldytsch und anderen alemannische tialäkt findt kep chöpf iber über und d verdumpfig vo jedem a i deenigsposizioon o aso nöd nu vo langem a ownt aabig oobe bodn bade bord baart wie im nöihoochtüütsch sind di alte diphthong monophthongiert und di alte monophthong diphthongiert woorde ajs ys hojs huus lib lieb buch buech alti lengene au sekundär entstandeni sind ebefalls diphthongiert woorde schnej schnee schejn schön über entrundets schn entstanden us mhd schne brojt broot im standardjiddisch und im litauische jiddisch sind all monophthongische vokaal a e i o u wie i de slaawische naachberspraache churz im wescht und im poolnischen oschtjiddisch chönd s aber au lang sy im poolnischen und ukrainische jiddisch sind ali alte u zu i ali alte o i deenigsposizioon zu u und di mäischte e i deenigsposizioon zu ej woorde für buch gut kuschn buech guet en chuss gää säit me deet aso bix git kin für ownt bodn bord aabig oobe bade baart uvnt budn burd und für gebn nemen teg gää näme taag pl oder tääg gjbn njmn tjg die drüü merkmaal bruucht au s klassisch büünejiddisch a de schuel leert mer aber d uusspraach u o e im woortschatz faled die vile wöörter us em semitischen und slaawische uuf der akuut git d bitoonig aa wän si nöd uf der eerschte silbe lyt au us em romaanische häts e paar d ändige sind zum täil glych wie n im tüütsch zum täil andersch us em hebrääisch chömed d pluraländige im und e ß d meerzaal vo ganew dieb isch aso öppe ganéjwim die vo mazéjwe grabstäi mazéjweß d ändig im wird sälten au a tüütschstämigi wöörter aaghänkt pojer puur meerzaal pojerim d ändig e ß sogaar ganz hüüffig schteknß isch byspilswys d meerzaal vo schtekn stäcke d meerzaaländig e gits im jiddisch nööd en uusluutends e isch bi tüütschstämige wöörter luutgsetzlich abgfalle deet wos hütt voorchunt häts bsunderi gründ defür isch d ändig e n bunders hüüffig und chunt au deet voor wos es si im schrifttüütsch nöd hät öppe jorn d meerzaal vo jor jaar au d ändig er chunt bi wöörter voor wo si s schrifttüütsch nöd gchänt öppe schtejner d meerzaal vo schtejn stäi meerzaalbildig mit umluut isch sogaar na hüüffiger weder im alemanisch und si isch au i slaawischen und e paar hebrääische wöörter überträit woorde ßod obschtgaarte meerzaal ßeder slaaw ponim gsicht meerzaal penemer hebr verchlinereti wöörter händ im jiddisch e bsundere meerzaaländig wo i de tüütsche mundaarte nu na wenig verbräitet isch nämlich ech zum byspil schtetl doorff stedtli plural schtetlech e spezialitäät vom jiddisch isch das es i der adjektivflexion bi de mändlichen und de wybliche wöörter ekäin underschiid zwüsched de starchen und de schwache büügig git es ghäisst aso der grojßer man de grooss maa wie a grojßer man en groosse maa mit greßter frejd mit grööschter fröid wie mit der greßter frejd mit de grööschte fröid im neutrum aber doß klejne kind s chly chind gägenüber a klejn kind e chlyses chind der akkusativ vom mändliche bestimten artikel isch mit dem dativ zämegfale der artikel vom indiräkten objäkt im satz ich gib doß buch dem frajnd ich gibe s buech em fründ isch aso glych wie dää vom diräkten objäkt im satz ich se dem frajnd ich gsee de fründ und de genitiv wo mer aber nöd vil bruucht wird an formale dativ aaghänkt und gaat alewyl uf ß uus dem manß buch der frojß buch s maas buech der frau buech dem isch ja äigetli de dativ vo der und hät nöd en äigeni form wie hoochtüütsch des oder alemanisch s der aafang vom buech di wunderleche lebnß baschrajbung fun schmuel abe aberwo doß buch fun gan ejdn vom itzik manger usechoo töönt esoo i de büecher wo daa uufglyschtet sind isch s jiddisch i latynische buechstabe gschribe das isch für d spraach zwar gaar nöd tipisch aber für die wo sich äifach wänd es bild vo dère spraach mache scho gäbig en gueti übersicht weschtjiddisch uf alemanischem bode badisch rhyfälde ipa amtlich rheinfelden baden bis zum mai rheinfelden isch e groossi chreisstadt im landchreis löörech in bade württeberg aa dr schwyzer gränz gägenüber vom aargauische rhyfälde in dr schwyz am südliche ussläufer vùm dinkelberg ùn am ufer vùm hochrhy öbe km vo basel eweg badisch rhyfälde het yywooner stand ùn bstoot uss dr chernstadt ùn siibe ortsdeil doodemit isch rhyfälde nooch löörech di zweitgrööschti stadt vùm landchreis d chernstadt rhyfälde isch ab em frie joorhùndert als induschtristadt entstande näbe de induschtrisiidlig ghöre no d dörfer nollinge ùn warmbach zur chernstadt selle hen wie die siibe ortsdeil ùn ehemooligi gmeie adelhuuse dägerfälde eiggsle herte charsau meisele ùn nordschwoobe e lengri gschicht wo bis in s friemittelalter zrùggoot rhyfälde lait im groossruum basel im dreyeckland am rächte flùssufer vùm hochrhy ùn südlich vùm dinkelberg eme gebirgszug wo en meter hooche südliche ussläufer vùm schwarzwald isch d ortsdeil sin zum deil scho ùffem dinkelberg sälber d stadt lait öbe km lùftlinie öschtlich vo basel ùn diräkt gägenüber vo schwyzer rhyfälde politisch ghört rhyfälde zum landchreis löörech wo zum regierigsbezirk frybùrg vo bade württeberg ghört insgsamt het rhyfälde e flechi vo km dr dürrebach mündet bi rhyfälde in de rhy chnapp ùff dr schwyzer syte befindet sich s inseli e chlyni insel wo de rhy in zwee flùssarm drännt ùff dr dütsche syte isch dr höllhoogge wo dr rhy e scharfi drehig macht vor het es e zweiti insel d gwört hochdütsch gewerth im rhy gee wo aber dur d stauig vùm rhy zum grööschte deil ùnter wasser isch aa rhyfälde gränze s stadtbiet vo rhyfälde bstoot zum eine uss de chernstadt wo uss de stadt rhyfälde sälber ùn de zwoo ehemoolige gmeie nollinge ùn warmbach bstoot d chernstadt rhyfälde wird vo yyheimische deno in wyteri wohngägende ùnterdeilt wie oberrhyfälde d innestadt ùn wyteri näbe de chernstadt ghöre zum andre siibe ehemooligi gmeie zue rhyfälde wo zwüsche ùn ùff rhyfälde yygmeidet worde sin die siibe stadtdeil sin ortschafte im sinn vo de gmeindsornig vo bade württeberg si hen also alli en gwäälte ortschaftsroot mit seggs bis zwölf mitgliider ùn en ortvorsteher zwüsche de bewohner vo dr chernstadt ùn de dörfler bstoot ällewell no e gwüssi animosität vorallem di ältri gschicht vo de dörfer di lengre traditione ùn dr induschtrielli charakter vo dr stadt sin viilmool grùnd für neggereie grad die lüt wo ùffem berg wohne also d meisler d eiggsler d adlehuusener ùn charsauer samt büggener schimpfe d stedtler mangmool kanäler de südweschte vo bade württeberg lait inere klimazone mit warm ùn füücht gmässigtem klima luut de date vùm dütsche wätterdienst vo bis isch di mittleri durschnittstemperatur c wobi de juli mit c de wärmscht monet isch ùn de januar mit c de chältischt rhyfälde ghört so zue de wärmschte stedt vo dütschland ùn isch no lycht wärmer wie löörech im benochbarte markgräflerland wo e durschnittstemperatur vo c het rhyfälde het im durschnitt sùnnestùnde im joor ùn isch demit au eini vo de sùnnigschte stedt vo dütschland au mit de mittlere jöörliche niiderschlagsmengi vo mm isch rhyfälde wyt überem bùndesdurschnitt vo chnapp mm am meischte niiderschlag het es im augùscht mit mm am drochenschte isch de oktober mit mm rhyfälde het e wappe ùn e fahn s wappe vo rhyfälde isch s wappe vo de muettergmei nollinge es zeigt en roote leu wo ùffrächt stoot ùn in dr vordere doobe e rooti roos het des isch s wappe vo de ritter vo nollinge gsi wo im joorhùndert ussgstorbe sin d fahn vo rhyfälde isch grien root gääl d chernstadt vo rhyfälde het e jùngi gschicht ùn isch ersch gründet worde d gegend sälber ùn vorallem di nüün alte dörfer het aber e viil lengri gschicht scho in de staizyt hen mänsche am dinkelberg gläbt ùn au derwyylscht de kelte ùn röömerzyt isch d gegend bsiidlet gsi des zeige meereri fünd vo greber ùn röömischi gutshöf im spööte joorhùndert isch d rhyebeni ùn de dinkelberg deno vo de alamanne bsiidlet worde zum erschte mool erwäänt werde d dörfer im joorhùndert wo alemannischi adlige schänkige aa s chloschter st galle gmacht hen nollinge isch als lolincas zum erschte mool belait ùn werde warbinbach warmbach ùn minsilido meisele erwäänt herte wird als hertum nordschwoobe im frie joorhùndert als nortsuuaben bügge als buchein eiggsle als eichissol ùn rietmatte ùn charsau als karlesouwe erwäänt sin aber wohl glych alt wie di andre dörfer bi adelhuuse ùn dägerfälde isch di erschti erwäänig nit klar usserdäm het es wyteri dörfer wie gelke ùn hagebach gee wo aber hüt verschwùnde sin st galle het spööter aber syn yyflùss wiider verloore so dass verschiidni herrscher e roll gspiilt hen ab sin d groofe vo rhyfälde in erschyynig träte wo ùff de linke rhysyte d burg stei baut hen ùn hen d zähringer d stadt rhyfälde gründet werde d groofe vo nollinge zum erschte mool erwäänt ùn ab isch d kommende bügge vùm dütschritter orde de wichtigscht grùndbsitzer hen d habsburger d burg herteberg zum schùtz vo de herrschaft baut wo vo de basler zum deil ùn dur s basler erdbebe völlig zerstört worde isch isch d herrschaft rhyfälde deno in de bsitz vo de habsbùrger cho wo si mit ùnterbrächige bis bhalte hen z warmbach un herte sin usserdäm d johanniter syt wichtigi grùndbsitzer gsi dernäbe sin meereri örtlichi adelsgschlächter bekannt d gegend isch als wichtigi oscht wescht ùn nord süd aggse immer wiider in ussenandersetzige inegroote so sin d dörfer zwüsche ùn derwyylscht em konflikt zwüsche de habsbùrger ùn de basler zerstört worde im dryysigjöörige chrieg isch d gegend wiider verwieschtet worde bsùnders d doppelschlacht bi rhyfälde am februar ùn märz het starchi zerstörige hinterloo au isch dägerfälde vo französischi drùppe plündret ùn abebrännt worde d dörfer sin bis in s joorhùndert ganz verarmt gsi ùn viili yywooner sin wäge hùngersnööt ùff amerika oder in d schwyz ussgwandret induschtri ùn handwerch sin bscheide gsi ùn d landwirtschaft het vorallem zur sälbschtversorgig dient im joor wo dur de friide vo lunéville dr rhy als gränz zwüsche vorderöschtryych ùn de schwyz feschtglait worde isch het d stadt rhyfälde iry bsitzige ùff de rächte rhysyte verloore de rächtsrhynisch deil vo de herrschaft rhyfälde isch isch dur de friide vo pressbùrg aa s groossherzogtum bade cho het sich de schlùsspùnkt vo de badische revolution d schlacht bi dossebach z charsau abgspiilt im gägesatz zur gegend um löörech ùn em wiisedaal sin d dörfer au für de groossdeil vùm joorhùndert völlig ländlich blybe als gründigszyt vo dr stadt gälte allerdings di spoote er joor isch gmeinsam vùm land bade ùn em kanton aargau bi rhyfälde s erschti groossi flùsschraftwerch vo europa baut worde s alti chraftwerch rhyfälde dur des hen sich verschiidni schwyzer induschtribetrib vorallem produzänte vo aluminium ùn vo chemi bi rhyfälde uff em land rechts vom rhy im gebiet hard niidergloo ùn dr wyyler isch als arbeitersiidlig erwyyteret worde zùme d arbeiter ùnterbringe sin zum byspil di sognante chemische hüüser baut worde wo in de er joor schliessli abgrisse worde sin scho vor em bau vùm chraftwerch isch allerdings induschtri do gsi vorallem d syydewäberei vùnere zürcher firma wo stillglait ùn in de er abgrisse worde isch vo de über arbeiter vo de syydewäberei sin dreiviertel fraue gsi bim ussbau vo dr induschtri het dr maschiinebauingenieur emil rathenau dr vater vùm walther rathenau e groossi roll gspiilt um de starch aawaggsende vercheer in de griff z becho isch di alti chrüüzig vo der landstroosse mit dr yysebaan dur e ùnterfierig ersetzt worde d grùndstüggsbsitzer hen alli yysprùch erhoobe ùn hen miesse entschädigt werde di rasanti entwigglig vo rhyfälde het allerdings bi viilene nollinger ängscht gschiert nollinge mit synrer bsiidliggschicht zrùgg bis zue de kelte gilt als muettergmei vo badisch rhyfälde so het dr nollinger rootschryyber de hermann steinegger in sym nollinger lied gschriibe und als du schon alt über tausend jahr das schicksal dir eine tochter gebar schnell wuchs sie heran zur stadt wie der blitz und nahm dann dein erbe bald in besitz e wytres ärgerniss für nollinge isch gsi dass d induschtri ùn s chraftwerch ùff land vo charsau gstande sin d woonhüüser allerdings ùff nollinger boode dur des het charsau zwar d stüürynaame erhalte nollinge dergäge d problem mit dr infrastrùktur gha d verhältniss sin kaotisch gsi zum deil hen d lüt sogar nit gnau gwüsst in wellere gmei si gwoont hen wäge däm het nollinge ùff e neuornig vo de gmeie drängt ùn isch s ganzi biet vo rhyfälde als ortsteil rheinfelden aa s dorf nollinge aagschlosse worde charsau isch mit mark entschädigt worde rhyfälde het dertemool yywooner gha nollinge vo bis isch d yywoonerzaal vo de induschtrisiidlig vo ùff aagwaggse die bevölcherig isch sehr heterogen gsi d volchszäälig vo git e yybligg in de viilfältige ursprùng vo dr bevölcherig vo rhyfälde s verhältniss zwüsche de ortsdeil isch allerdings aagspannt gsi so schryybt dr elmar döbele in de rhyfälder gschichtsblätter auf der einen seite finden wir alteingesessene bauerngeschlechter alemannischer herkunft und sprache gleicher konfessionszugehörigkeit auf der anderen eine anfänglich noch wenig seßhafte arbeiterschaft verschiedener herkunft sprache und konfession für die zeit vor stellt dr kampffmeyer fest daß die einheimische bevölkerung nichts mit der rheinfelder bevölkerung zu tun haben wollte und daß mißtrauen und mißachtung das verhältnis beherschten e deil vo oberrhyfälde isch vo de nollinger sogar als preußisch rheinfelden bezeichnet worde ùn aa dr fasnet sin dörte gränzspfääl ùffgstellt worde im erschte wältchrieg sin rhyfälder gfalle bsùnders diefi spuure het au d sperrig vo de rhybrùgg derwyylscht em chrieg hinterloo des het de kontakt zue schwyzer rhyfälde schwecher lo werde was no verstercht worde isch wo viili schwyzer arbeiter noochem chrieg ùn derwyylscht de inflationszyt nümm ùff badisch rhyfälde cho schaffe sin es het sich für schwyzer nümm gloont für dütschi löön z schaffe vo de er joor bis zum ussbrùch vùm zweite wältchrieg sin d woonhüüser für d belegschaft wyter in alli richtige ussbaut worde in de er joor isch mer allerdings vo arbeiterwoonhüüser wie bi de chemische hüüser zum bau vo eifamiliehüüser übergange in de er joor sin di alte arbeiterhüüser schliessli zum grööschte deil abgrisse worde für d induschtri isch es günschtiger gsi eigetumswoonige oder eigeheim z finanziere warschynts wäge de nööchi zur schwyz ùn vilycht au wyl dr groossdeil vo de induschtri schwyzer ùnternäme ghört het isch rhyfälde im chrieg nit bombardiert worde ùn het kei zerstörige elita rhyfälde het derwyylscht em chrieg allerdings gfalleni ùn vermissti z bechlage gha e truurigs kapitel vo dr neue rhyfälder gschicht sin di viile zwangsarbeiter wo im chrieg z rhyfälde ùn dr ùmgäbig in dr induschtri ùn dr landwirtschaft yygsetzt worde sin es sin vorallem zwangsrekrutierti aber zum deil au chriegsgfangeni ùn freiwilligi gsi insgsamt sin warschynts über persone als främdarbeiter z rhyfälde gsi was zirka vo de yywooner ussgmacht het di meischte über hen miesse bi de alu werch schaffe de grööschti aadeil sin russe gsi deno franzose belgier holländer italiener kroate ukrainer pole bulgare slowene grieche ùn sùnschtigi näbe elsässer au e armenier e deil isch privat ùnterbrocht gsi de grööschti deil allerdings viilmool in baragge ùn lager vo dr induschtri ob d mänsche guet bhandlet worde sin isch je nooch däm verschiide gsi in viilene fäll sin d främdarbeiter wie familiemitgliider bhandlet worde was sträng verboote gsi isch viilmool aber au schlächt immer wiider sin zwangsarbeiter aa de schlächte läbensbedingige gstorbe oder ùff dr flùcht verschosse worde oder im rhy ertrùnke au sin meemools zwangsarbeiter z b wäge verhältniss mit dütschefraue hygrichtet worde über di gnaui zaal vo opfer isch allerdings weenig bekannt e paar dääg vorem yymarsch vo de franzose sin d främdarbeiter wo no z rhyfälde gsi sin zirka duusig in d schwyz abgschobe worde zum eine het mer sich vor racheakt ùn plündrige gfürchtet zum andre het dr plan vo ns funktionär d mänsche em rhy z liquidiere verhindret werde sölle au d sprängig vùm chraftwerch ùn vo de rhybrùgg het chönne verhindret werde am april schliessli isch rhyfälde wiiderstandslos vo de franzose befreit worde debi het dr rhyfälder wiiderstand e wichtigi roll gspiilt wo d franzose in d stadt gleitet het ùn kämpf verhindret het derwyylscht de bsatzigzyt het groossi noot gherrscht d industriproduktion isch zum grööschte deil stillgstande ùn yyrichtige vo de induschtrie sin vo de franzose als reparatione demontiert worde d demontasch vo de aluminium aber het de schwyzer muetterkonzern verhindre chönne usserdäm hen d demontasch ironischerwys zunere schnällere modernisierig vo de werch gfiert noochem zweite wältchrieg isch d bevölcherig vo rhyfälde rasant gwaggse vo rùnd ùff bis mit de yygmeidete gmeie zämme het rhyfälde scho yywooner gha zwüsche de er joor ùn isch au e groossi zaal vo heimetvertriebene ùn ddr flüchtling z rhyfälde aagsiidlet worde insgsamt fascht e viertel vo dr bevölcherig dr aadeil vo gaschtarbeiter isch au gstiige ùff bis bi dr kreisreform vo isch rhyfälde vùm landchreis sägginge zum landchreis löörech cho dur die chreisreform sin siibe nochberdörfer in d stadt yygmeidet worde dägerfälde ùn meisele am januar herte am oktober nordschwoobe am märz adelhuuse ùn eiggsle am juli ùn charsau am januar dur die yygmeidige het rhyfälde d bevölcherig vo überschritte ùn isch am januar zur groosse chreisstadt erhoobe worde syt de joor sin dur ùmstrùkturierige viili arbetsblätz in de induschtri verloore gange glychzytig sin aber d prodùktionsverfaare wyterentwigglet ùn au ùmwältfründlicher gmacht worde so dass rhyfälde als induschtristandort insgsamt langfrischtig erhalte blybe isch in de nüünziger joor hen altlaschte vo de induschtri d stadt bschäftigt mit unabrochte prodùktione ùn entsorgige sin deil vùm stadtbiet mit dioxin belaschtet worde was e gsùndheitlichs risiko für viili bewooner gsi isch zwüsche ùn sin nämli rüggständ uss de elektrochemi in gruube glagret oder sogar mit bauschùtt vermischt ùn im bau verwändet worde zwüsche ùn sin wäge däm ùntersuechige ùff allene grùndstügg in de innestadt gmacht worde in de meischte grùndstügg isch d belaschtig nit hooch gsi in andre sin sehr hoochi wärt gmässe worde so dass vo bis in hoochbelaschteti grùndstügg e boodesanierig het miesse gmacht werde als gegend miteme äänlige dialäkt hen di meischte lüt änder s wiisedaal bezeichnet e minderheit vo charsau ùn herte aber au de hotzewald de dialäkt isch in de dörfer no wyter verbreitet wie in de chernstadt aber au in de stadt isch s alemannisch no rächt presänt im alldaag isch s alemannisch mangmool ùff daffle vo de gschäft presänt bsùnders starch wird de dialäkt au bi de fasnet bruucht so sin au d vereinsname vo viilene clique ùff alemannisch z b draischiibe chrutchopf höllhooge bruet d stadtverwaltig vo rhyfälde bstoot ussem oberbürgermeischter em gmeiroot ùn in de ortsdeil herte charsau dägerfälde meisele adelhuuse eiggsle ùn nordschwoobe de ortschaftsrööt wo vùmene ortsvorsteher gleitet werde de ortsvorsteher isch de verträter vùm oberbürgermeischter in de ortschafte wänn er im fall nit glychzytig mitgliid vùm gmeiroot isch derf er als berooter aa de sitzige vùm root deilnee de ortschaftsroot berootet d verwaltig wird in allene wichtige aaglägeheite wo d ortschaft beträffe aaghört ùn het en vorschlagsrächt ussem gmeiroot werde verschiidni usschüsss bildet wo de oberbürgermeischter de vorsitzende devo isch syt het rhyfälde e jugendparlament wo uss verträter ùn verträtterinne vo de jugendliche bürger bstoot de gmeiroot wird alli fümf joor gwäält zletscht am mai devor am juni am septämber het dr gmeiroot bschloo di unächti deilortswaal abzschaffe in dr kernstadt vo rhyfälde wo induschtriell brägt isch het traditionell d spd e starchi aahängerschaft in de ortsdeil wo mee ländlich brägt sin isch traditionell d cdu stercher bi de letschte waale vùm mai hen vo waalberächtigte abgstùmme d zämmesetzig vùm gmeiroot syt de letschte waale isch bis isch d amtsbezeichnig vùm stadtoberhaupt bürgermeischter gsi syt wo rhyfälde zur groosse chreisstadt erhoobe worde isch luutet d amtsbezeichnig oberbürgermeischter er wird diräkt gwäält amtiert für acht joor ùn isch de vorsitzende vùm gmeiroot syn ständige allgemeine stellverträter isch en bstellte beigeordneter wo d amtsbezeichnig bürgermeister het em oberbürgermeischter stoot en älteschteroot zur syte d bürgermeischter ùn oberbürgermeischter vo rhyfälde sin gsi rhyfälde ghört zum landdaagswaalchreis waldshuet bi de landdaagswaale ùn isch s ergebniss z rhyfälde so gsi alli parteie wo in einere vo dänne waale mindeschtens ei prozänt stimme gha hen rhyfälde ghört zum bundesdaagswaalchreis löörech mülle bi de bundesdaagswaale isch s ergebniss z rhyfälde so gsi usserdäm git es engi beziehige zùm schwyzer rhyfälde in de chernstadt befindet sich en bahnhof vo de hochrhystreck vo wo uss rhyfälde mit s bahn linie un interregiozüg in beidi richtige mit basel un waldshuet verbunde isch d busverbindige vo rhyfälde ghöre zum regio verkehrsverbund lörrach un verbinde d stadt mit em umland usserdäm vercheert en stadtbus zwüsche badisch un schwiizer rhyfälde wo vo de südbadenbus gmbh betriibe wird s netz vum stadtbus bestoot uss zwoo linie d linie vo oschte nooch weschte vo charsau über d stadtmitti un de bahnhof uff warmbach un d linie vo norde nooch süde vum chreischrankehuus über d stadtmitti un de badisch bahnhof bis zum bahnhof sbb un em regionalspital vo schwiizer rhyfälde rhyfälde isch aa de querspange a aagschlosse un über sälle aa d bundesautobahn un aa d schwiizer a deil vo de a sin d rhyfälder brugg chly flussabwärts vo der stadt wo en gränzübergang mit ere gemeinschaftszollanlag het un am märz eröffnet worde isch un de dunnel vom nollinger berg durch rhyfälde dure verlauft d bundesstroos wo vo basel uff ludwigshafe fiert dernäbe duet d b rhyfälde mit löörrech verbinde näbe de neue autobahnbrugg isch badisch rhyfälde au über d alti rhybrugg mit rhyfälde im aargau verbunde syt märz isch di alti rhybrugg für de grossdeil vum vercheer gsperrt näbe de stadtverwaltig un de ortsverwaltige vo de sibe ortsdeil befinde sich z rhyfälde au no e ussestell vum landrootsamt löörech e sonderpädagogischi berootigsstell vum staatliche schuelamt löörech un vum chreisjugendamt un vo de psychologischi berootigsstell vum landchreis löörech am rhyübergang vo de alte rhybrugg befindet sich usserdäm en zollamt z rhyfälde erschynt en lokaldeil vo de badische vo fryburg vum südkurier uss konstanz un die oberbadische vo löörrech rhyfälde het ei gymnasium s georg büchner gymnasium ei realschuel d gertrud luckner realschule ei förderschuel d eichendorff schule zwoo grundschuele d fridolinschule un d hebelschule un seggs grund un hauptschuele d christian heinrich zeller schule d dinkelbergschule d goethe grund und hauptschule d hans thoma grund und hauptschule warmbach d scheffel grund und hauptschule herten un d schillerschule rheinfelden usserdäm git s in de stadt rhyfälde drei städtischi chindergärte d kindertagesstätte bienenkorb z charsau de kindergarten kunterbunt z oberrhyfälde un de kindergarten sonnenschein z eiggsle zwölf chilchlichi chindergärte in de chernstadt s ev kinderhaus regenbogen de ev pauluskindergarten de kath kindergarten st michael de kath kindergarten st josef de kath kindergarten st anna un in de ortsdeil de ev petruskindergarten z herte de ev kindergarten warmbach de kath kindergarten arche noah z nollinge de kath kindergarten st urban z herte de kath kindergarten st katharina z dägerfälde de kath kindergarten st gallus z warmbach un de kath kindergarten st elisabeth z meisele un en walddorfchindergarte z nollinge und den befindet sich z rhyfälde no e bruefs un gewerbeschuel wo vum landchreis löörrech trage wird und dernäbe au no e volchshochschuel e privati abendrealschuel di privati fachschuel für heilerziehigspfleg un di privati karl rolfus schule für geistig und körperbehinderte beidi am st josefshuus herte rhyfälde het e stadtbiecherei wo syt novämber imene neue gebäud in de stadtmitti bim roothuus isch z rhyfälde isch e chreischrankehuus vum chreis löörech wo zue de kreiskliniken lörrach gmbh ghört es isch eröffnet worde un het ursprüngli uss de abteilige für inneri medizin un chirugie bstande isch d fachabteilig für orthopädie dezuecho wo hüt eine vo de hauptschwerpunkt vum chrankehuus isch usserdäm befindet sich z rhyfälde e fraueklinik wo gründet worde isch un überregional renommiert isch d chernstadt isch ab em spoote joorhundert als industristandort entstande un rhyfälde isch bis hüt induschtriel prägt au wenn numme no en chlyne deil vo de bevölcherig in de grossindustri schaffe duet wichtig isch hüt au de sektor un bsunders die medizinischi yyrichtige in de dörfer um rhyfälde ume wird au no e weng landwirtschaft betrybe z rhyfälde git s hüt öbe arbetsblätz öbe mänsche pendle vo rhyfälde uss in d regio un in d schwiiz syt isch s neui wasserchraftwerch rhyfälde in betrieb wo mit millione kilowattstunde im joor über dreimool mee strom produziere söll wie s alti mit millione bis isch s alti wasserchraftwerch abgschalte un abgrisse worde de rhyfälder frachthafe isch de letscht anlegeblatz für lastschiff uffem rhy an en truurigi beriemtheit isch rhyfälde durch dioxinablagerige vo de asässige induschtrie cho die firme wo rhyfälde zu arbeitsplätz un waggstum verhulfe hänn hänn mit ihre abfäll leider au wohnigsgebiet sanierigsbedürftig gmacht hüt hen no die bedütende industrie en standort z rhyfälde im huus salmegg befinde sich s stadtmuseum un usserdäm au e konzertsaal s trauzimmer vo rhyfälde verschidni rüüm für usstellige un e reschtaurant s salmegg isch vum franz josef dietschy im neoklassizistische stil baut worde un demit s ältischt bauwerch vo rhyfälde als wahrzeiche vo de stadt gilt de wasserdurm er isch meter hoch im joor baut worde un bis in betrieb gsi hüt isch dörte s narremuseum unterbracht in de nööchi vo de tschamberhöhle im ortsdeil charsau isch s geo museum dinkelberg eröffnet worde s schloss bügge isch e ehemooligs ordensschloss un eis vo de wichtigschte historische bauwerch in dr umgebig d burg isch im joorhundert als ordenskommenda vum dütschritterorde baut worde um un no emool vo bis isch e ussbaut un bfeschtigt un vo bis no emool erwiitret worde uffgee worde isch es ersch nooch de flurbereinigung vum napoleon hüt no sin deil vo dr burg un s schloss erhalte s schloss un di schlosschilch st michael sin hüt e evangelischi begegnigsstätt bis zum abriss het sich z rhyfälde s alti rhychraftwerch befunde wo dr bau devo de aastoss zur gründig vo dr stadt gee het es isch bi de fertigstellig im joor s grööschti un bim abbruch s ältescht flusschraftwerch vo europa gsi bsunders sehenswert sin de sandstaibau un di alti turbinehalle gsi in de stadtdeil sin mehreri alti chilche z finde di katholischi chilch vo dägerfälde söll im joorhundert errichtet worde sy un isch erneuret worde no älter isch en deil vo de pfarrchilch st gallus z obereiggsle de durm stammt ussem spööte joorhundert s schiff vo de chilch stammt uss de zweiti hälft vum joorhundert in dere chilch sölle di drei heilige jungfraue kunigunde mechtrudis un wilbrandis begrabe sy wäge däm isch eiggsle friener en bekannte wallfaartsort gsi de durm vo de pfarrchilch st urban z herte stammt au no ussem mittelalter de rescht isch baut worde d mauritius kapell z nordschwoobe stammt ussem joorhundert s langhuus dergege vo im chor vo de chilch finde sich überrescht vo wandbilder ussem joorhundert d sankt peter un paul chilch z meisele isch errichtet worde di ältischt chilch in de chernstadt isch d adelbergchilch wo gwiicht worde isch un hüt vo de altkatholische gmeindschaft gnutzt wird si stoot uffem adelberg in de nööchi vum zoll un em bahnhof un isch ursprüngli e schüüni gsi wo umbaut worde isch isch e empore inecho wyl die chilch für di katholischi gmeind sehr schnell z chly worde isch hed die vo bis d sankt josefschilch im neobarocke stil bout di evangelischi hauptchilch d christuschilch isch vo bis entstande trotz dass scho syt eme joorhundert induschtri bi rhyfälde aasässig isch isch en grossdeil vo rhyfälde no nit bebaut bsunders d dörfer sin no arg ländlich brägt direkt hinter dr stadt fängt de dinkelberg aa wo möglichkeite für wanderer un velofaarer bietet vo dr hoche flum em höchschte punkt vum dinkelberg gseet mer bis in s bärner oberland de schwarzwald un s elsass au e waldstugg de nollinger wald isch deil vo dr stadt uffem dinkelberg finde sich über e duzend buurehöf un gaschstätte wo lokali produkt chönne bsorgt werde im ortsdeil bügge z charsau isch d tschamberhöhle e aktivi erosionshöhle wo durch de muschelchalch vum dinkelberg verläuft un vumene bach durchflosse wird si isch öffetlich zugängig in dr umgebig finde sich wytri höhle vum zollhuus fiert de rhyuferweg de rhy na über s chraftwerch bis uff bügge unterhalb vo dr rhybrugg isch s st anna loch e meter diefi stell im rhy es isch di diefschti stell vunere tektonische plattegränz wo wyter unte am rhy binere stell wo vo de rhyfälder höllhooge gnännt wird aafängt um de höllhooge un s st anna loch gits vili legende un sage un e rhyfälder fasnetclique d hollhooge bruet nennt sich nooch dere stell vo meisele uss fliesst de dürrebach bis zu synrer mündig in de rhy de dürrebach na fiert e kaschtanieallee de schwarze weg vo meisele bis zum induschtrigebiet s vereinsläbe spiilt z rhyfälde syt de gründerzit e wichtigi roll wääred de gründerzit hen d verein vil derzue bytreit dass d bevölcherig het chönne e zämmeghörigkeitsgfiel entwiggle hüt git s z rhyfälde öbe verein zue de regelmässige veranstaltige ghöre wichtigi veranstaltige in de vergangeheit in de stadt git s mehreri sport un freizityyrichtige wie turn sport un mehrzweckhalle fuessball un tennisfälder e schwimmbad un en chlyne flugblatz für segelfliiger un chlyni flugzüüg mehreri sportverein pflege d sport un freizitaktivitäte s hochrhydaal un de dinkelberg eigne sich für wandrige un velotoure un sin defür ussgschildret im nollinger wald isch e trimm dich pfad wo km lang isch sportveranstaltige wo z rhyfälde stattgfunde hen sin die dütschi stroosse radmeischterschafte vo wo vum rhyfälder radsportverein organisiert worde sin un die etappe vo de tour de france im joor wo durch rhyfälde gfiert het vo rhyfälde chöme d gschwüschter alisa un laura vetterlein wo in de fuessball bundesliga vo de fraue un de dütsche fuessballnationalmannschaft vo de fraue spiile sii hen ihri laufbahn bim sv nollinge aagfange z rhyfälde gits öbe fasnetcliquene un zümft höchepunkt vo dr rhyfälder fasnet sin d oobige vo de zümft s uffstelle vo narrebäum un de umzug wo syt gmeinsam vo badisch un vo schwiizer rhyfälde unterno wird dr fasnetspruch vo rhyfälde isch narro am rhy mir sin deby wil badisch rhyfälde e jungi induschtristadt isch wo lüt uss allene gegende un länder woone het s in dr rhyfälder fasnet verschidni yyflüss bsunders zur gründigszit het s vili element ussem rheinische karneval gee vermischt mit dr schwööbisch alemannische fasnet so het dr erscht verein au rheinfelder karnevalsgesellschaft gheisse wo am februar gründet worde isch un zur fasnetzit het en prinzepaar regiert am november isch d narrenzunft rheinfelden baden e v gründet worde wo als direkte noochfolger vo dr rhyfälder karnevalsgsellschaft gilt durch de zweite wältchrieg isch d fasnet bis unterbroche gsi am januar isch d narrezumft neu gründet worde wo d franzose d fasnet wiider erlaubt hen isch s prinzepaar wo bis de in dr fasnet regiert het uff dränge vum verband vo de oberrhynische narrezümft abgschafft worde de verband het argumentiert die figur habe seinen ursprung im rheinischen karneval un syg wäge däm nit mit dr alemannische fasnet z vereinbare im wasserdurm isch syt s narremuseum unterbroocht dört sin larve un häs vo de rhyfälder fasnetclique ussgställt d narrezumft vo rhyfälde ghört syt zum verband vo de oberrhynische narrezümft e usnaam isch d narrezumft vum ortsdeil charsau wo zur vereinigung vo de narrezümpft am hochrhy ghört zur narrezumft vo rhyfälde ghöre z rhyfälde ùff d wält cho oder ùffgwaggse sin die lüt ehrebürger vo de stadt rhyfälde sin usserdäm hen die lüt z rhyfälde gwirkt f isch e latynische buechstab wo us em etruskische stammt im etruskische hed är de lutwärt ghaa dr etruskisch buechtstab isch us em griechische übernoo worde s griechischi vorbild haisst digamma wels wie zwei gamma ssseet au im griechische isch dr lutwärt vo däm buechstab gsi speter isch das aber us em griechische verschwunde us woinos isch so oinos wy worde im latynische hed me zersch f zämme mit h bnutzt zur wiidergoob vom lt wyl im latinische v au für bnutzt worde isch hed s f kai h me bruucht dorum hed men aagfange f elai für de ltwärt z bnutze des isch au im hittige latinische alfabeet no esoo mit numme wenigi ussname zum byspiil wird of uf änglisch als ssgsproche des isch aber en ussnaam s altänglische angelsäxischi hed nume ei phoneem ghaa nämmlig und isch en allophon vo gsi ds genus im plural genera isch e grammatischi kategory wo wörter bestimmte klasse zueordnet wo em natürleche gschlächt entspräche einersyts chöi wörter es inhärents genus ha anderersyts chöi wörter nach em genus dekliniere glych wi im standarddütsche het jedes subschtantiv im alemannische nes inhärents genus u zwar entweder maskulinum byspil der maa femininum byspil d frou oder neutrum byspil ds chind adjektive sy die wörter wo nid es eigets inhärents genus hei aber genusdeklination ufwyse daderby übernäme si ds genus vo irem bezugswort über grammatischi kongruänz byspil e schöne maa e schöni frou es schöns chind interessanterwiis git s in menke gegende vum alemannische kei kongruenz bim personalpronome fer fraue wird äs also s neutrum verwendet im unterschid zum modärne standarddütsch isch i vilnen alemannische dialäkte bsunders i abglägnigere gägende d genusdeklination o bi de zahlwörter zwöi u drü erhalte bblibe im schwizer militär gilt d regle dass mer immer zwo seit und so seit me zum bischpil zwo autos chömed jetzt de berg uf zfahre in andere sproche alemannischi grammatik h isch e latynische buechstab er goot übers etruskischi und griechischi uf de semitschi buechstab he zrugg dr lutwärt isch in allene sprooche zersch gsi im griechische isch allerdings scho frie us em hta en ta etazismus worde im neugriechische schliesslig ita itazismus im latynische isch s h am schluss au verschwunde in de hüttige romanische sprooche isch h e stumme buechstab abgsee vom ladino in latynischer orthografi und em rumänische wo s foneem h allerdings us em slawische stammt in de germanische sprooche isch h allerdings nid verschwunde allerdings wird s h i viilene dialäkt vo nordängland hüffig nid ssgsproche das fenomeen isch soziaal stargg stigmatisiert und wird h dropping gnennt in schottland irland un de usa ischs unbekannt im serbische kroatische bosnische wird h als ssgsproche ladino au bekannt als judeo espaol judezmo oder spanyol isch e romanischi sprooch wo uf em altschpanische basiert ladino hed au vil vokabulaar us em hebräische ladino isch d sprooch vo de sefardische jude wo us spanie verdribe worde sinn dr name dzhudezmo wird vo jüdische linguischtinne benutzt judeo espanyol vo türggische jude judeo espaol vo romanischte dr verbraitetschti terminus isch aber worschynts ladino ladino isch dr name wo unter nitspezialischte am bekanntischte isch wi im altschpanische gits au im ladino zwai foneem und wo im hüttige spanisch in zämegfalle sinn jee noch ehemoligem woonort hets ladino leenwörter us sprooche wi em französische türggische griechische und südslawische sprooche alle i allem isch ladino aber vil neecher bim spanisch blibe as sis aschkenasisch pendant jiddisch bim dütsch vor allem z griecheland un in dr türkey wird ladino syt em johrhundert mit latynische buechschtabe gschribe dradizionellerwys isch s aber mit em hebräische alfabeet gschribe worde wi au s jiddischi seer vil ladinosproochigi us em balkaan sinn im holocaust ummbroocht worde und nach em zweite wältchrieg si vili vo dene wo überläbt hai nach israel uusgwanderet in de er johr hai no ungfähr lüt ladino gredet die meischte as zweitsprooch es git immer no ladinosprochigi in dr dürkei z griecheland z bulgarie und andere länder uf em balkaan aber die jüngeri generation redet immer weniger ladino drotz ziitige und radiobrogramm und d schprooch isch vom uusschterbe bedroht als chälleramt uf hochdütsch kelleramt wird e gebiet im bezerk brämgarte vom schwizerische kanton aargau bezeichnet s chälleramt liit im öschtliche teil vom betserk brämgarte es bestoht us de katholische pfarrei lunkhofe und de pfarrei joone da ghäisst di politische gmeinde aarni oberlunkhofe underlunkhofe joone ond islisbärg au zwee drettel vom dörfli werd hüt teil vo rotteschwil de litzihof de hoof am fahr d güeter obschlag ond mörgeler händ dezueghört zum chällerambt ghöört au än teil vom sognannte niderambt di nidere ämbter oder underambt wo offizell ebbefalls bis dä schtatt zürri ghört hät höchgricht zürri nidergricht brämgarte das sind gmeinde oberwil ond nieli aber au teilgmeinde wiä oberberike ond südzufike numme zwei hüser gsi d hööf litzibuech huuserhof ond gaisshof händ ebefalls dazueghört dä nördlich teil vom nider oder underambt mit ruedischtette fridlisperg underberiken und zufike hingegge hät zue dä grofschaft badde ghört ennere gemeine herrschoft s landvogteiamt badde hät deet au s höchgricht uusgüebt und brämgarte diä nidderi grichtsbarkcheit s wappe vom chälleramt ischt e wisse schlössel uf rotem grond im chälleramt hend äischti scho lüüt gwont im bärhau z onderlunkhofe heds en alte chelterfredhof os der hallschtattziit er seigi schints de gröscht fo dere gattig i de schwiits im schalchmatthäu gd oberlunkhofe bi de mörgele zue hed mer sogar na en alti röömerwilla uusgraabe au die hütige chällerämter dörfer gids alli scho sid guet tuusig joore am afang hends tsäme mid de söiliämter döörfer zom freienamt affoltere ghört ond sind habsborgisch ggsi schöter ischs chälleramt denn a brämgarte cho wo der aargau fo de n eidgenosse eroberet worde n esch sind d zörcher im chälleramt iimarschiert ond hend s bluetgrecht öbernoo brämgarte hed sini rächt aber chönne bhalte bis ass s es i de befölcherig ferschacheret hend si hend nämli scho gmerkt ass da z frankriich ään öppis am tue ischt sind de d franzoose cho ond de napoléon heds am änd midem ganze freiamt im aargau tsuetäilt wärend de reformation hed s chälleramt beiiflosst fo brämgarte mid sim schtadtpfaarer im heiri bulliger de noi glauben aagna noch em zwöite chappler chrieg isch es denn aber wider zum katholische glaube zrugg be säbem glaube ischs au bis hüt blibe wäge de neuzuezüger gids hüt aber mee ond mee reformierti im chälleramt wo hüt täil for agglomeration tsöri ischt mängs e chällerämter ferdienet höt sis brod i de grosse schtadt en buechschtabe isch e zeiche wo in re menschliche alphabetische schriftschproch verwendung findet phonem werdet in gschtalt vo graphemen fixiert e alphabet isch die gsamthoit der buechschtabe von re phonembasierte schriftschproch s wort isch wahrschinlich us em germanische zum los beschtimmte runeschtäbli bks entschtande i buecheschtäbli händ d germane ihri rune gritzt bym buechschtabiere vo nöd eifache wörter oder eigenäme insbsundrigs by funk und fernschprächverbindige grifft me zue vermiidig vo falschübermittlige uf s hilfsmittel vo de buechschtabiertafle zrug wörter wo d afangsbuechschtabe für de gnannti buechschtabe schtaht ersetzed da d einzelne buechschtabe näbe phonembasierte gits au no ideogramm basierti schrifte z b d asiatischi schriftzeiche sie basiered uf symbol bzw piktogramme und schtelled ganzi wörter dar a a isch dr erschti buechstab vom latinische alfabeet dr lutwärt uf dütsch un alemannisch isch dä gilt au in de maischte andre sprooche wobi er wi au im dütsche zwüschem dunggle un hällem a schwanggt im änglische schtoot är für un de diphthong im alemannische stoht dr buechstab für s dunkle a wo meischtens wyter hinte wie mund bildet wird wie im standarddütsche d ussproch cha vumene zentralvokal ipa bis zumene hintervokal ipa tendiere transkribiert wird er meischtens mit übers etrussgische un s griechische goot dr buechstab a uf s semitischi alep zrugg wo hüt uf hebräisch alef haisst und uf arabisch alif dr lutwärt im semitische isch gsi glottischlog oder hamza wo hüt no im arabische und z t au im ivrot neuhebräische gilt dr peyo juni z brüssel als pierre culliford dezämber isch e belgische comiczaichner und täggschter gsi am bekanntischte worde isch sy sery les schtroumpfs uf dütsch die schlümpf die sery isch vo dr amerikanische triggfilm firma hanna barbera als animierti färnsee sery lanciert worde mit wältwytem erfolg zersch sinn d schlümpf in dr sery johan et pirlouit uf dütsch johann und pfiffikus uffdaucht am peyo sini andere figure sinn dr benot brisefer benni bärenstark und d chatz poussy pussy dr peyo hed au für anderi zaichner gschafft und unter anderem szenarie für d serye natacha vom franois walthéry und jacky et célestin gschribe dr kanton bärn isch e kanton im weschte vor schwyz bärn isch flächemässig nach graubünda u bevöukerigsmässig nach züri aube dr zwöitgröschti kanton vor schwyz bärndütsch bärn dütsch bern französisch berne italiänisch berna rätoromanisch berna dr kanton bärn het di gröschti nord süd usdehnig vo aune kantön är geit vom jura über ds mittuland bis i d aupe im norde gränzt är a kanton jura im weschte a d kantön nöieburg waadt u friburg im oschte a d kantön soledurn aargou luzärn obwaude nidwauden u uri u im süden a kanton wauuis dr bärner jura ghört zum fautejura d houptstadt isch moutier südlech dervo befindet sech zwüschem bieuersee em murtesee u der stadt bärn im aaretau ds bärner seeland wo dür d juragwässerkorrekzioon vo sumpfland zum gmüesgarte vor schwyz isch worde im nordoschte vor stadt bärn ligt d region oberaargou wo nid zum kanton aargou ghört d houptstadt vom oberaargou isch langete dr oberaargou isch im süüde sehr hügelig u geit natlos is ämmitau über im norde isches eher flecher respektive weniger hügelig wöu de d landschaft i soledurnisch jura übergeit besidlet isch de oberaargou houptsächlech im norde ir region langete buchsi wange a dr aare dür das wird dr oberaargou ir regu aus randregion agluegt de dialäkt vom oberaargouer wird mängisch vo de räschtleche bärner aus soledurnisch u vo de soledurner aus bärndütsch woorgno di wichtigschte gwässer vom oberaargou sy d langete wo am langetetau u ar schtadt langete de name git u d aare im gränzgebiet zue soledurn het de oberaargou zuesätzlech no de äschisee d gränze vom oberaargou heisech mit de kantonsverwautigsreform verschobe das het zur foug dass ehemalegi oberaargouer gmeinde hüt zum ämmithau ghöre und umgchert z b walterswil huttwil wyssachen eriswil berüehmt isch de oberaargou ir vergangeheit für syni rüebene gsii u hüt isch de oberaargou houptsächlech aus innerbärneschi schtüüreoase bekannt öschtlech vor stadt bärn ligt ds ämmitau wo dr südlech deil drvo scho zu de voraupe ghört u vo wo dr name vom berüemte ämmitaler chäs chunt im oschte wirds vom napf abgschlosse di gröschti stadt vom ämmithau isch burtlef houptort und sitz vom regierigsstatthauteramt im verwautigskreis ämmitau isch nach der nöie reform aber langnou d verwautigskreise ämmitau und oberaargou büude zäme d verwautigsregion ämmitau oberaargou im dialäkt vom ämmitau wo im unger u ober ämmitau verschiden isch sy viu urauti wörter erhaute blibe wie charrä für outo oder bänne für e höiwaage de dialäkt vom ämmithau basst sech auerdings immer wie meh ar region bärn a so das schtärbe die ursprüngleche wörter vom ämmithau immer wie meh us de dialäkt vom ämmithau giut usserhaub vom ämmithau ou aus eher grob im süde vom kanton ligt ds bärner oberland daderzue ghören im oschte ds haslital der brienzersee der thunersee u ds jungfrougebiet im weschte d regione saanenland simmedaal frutigland adelboden u lötschberg es git im kanton bärn vrglychswys viu mitglider vo proteschtantische freichilene bsungers im ämmitau u im bärner oberland di gäutendi kantonsverfassig datiert vom der chöpfig gross raat isch d legislative vom kanton är wird vom vouk für nen amtsduur vo aube vier jahr gwäut über volksabstimmige obligatorisches referendum by verfassungsänderige fakultativs referendum by gesetzesänderige wenn vo mindeschtens stimmberächtigte verlangt vouksinitiative vo mindeschtens stimmberächtigte ungerstützt het ou ds vouk bir gsätzgäbig öpis z sääge ds vouk cha mitere vouksabstimmig der gross raat ou vorem ändi vor ordentlechen amtsduur absetze we das vo mindeschtens stimmberächtigte verlangt würd der bärner gross raat trifft sech nid wöchentlech wi s by mänge andere kantonsparlamenten üeblech isch sonder i viertujährliche sessione d exekutive isch der sibechöpfig regierigsraat sp grüne partei der schweiz svp fdp bdp stand wo vom vouk ou uf vier jahr gwäut wird mindeschtens stimmberächtigti chöi scho vor ablouf vo dere periode verlange das er söu zruggrätte denn mues ds vouk drüber abstimme dr primus inter pares im regierigsrat isch dr regierigspresidänt oberschts kantonaus gricht isch ds obergericht ihm ungergordnet sy d kreisgricht wyteri gricht sy d verwautigsgricht ds wirtschaftsgricht u ds jugendgricht der kanton bärn isch e traditioneu bürgerlech usgrichdete kanton wo d svp in bärn zum grosse teu no di traditioneui buure u gwärbpartei di dominierendi roue spiut di evangelische parteie evp mitti u edu wyt rächts sy im reformiert prägte bärn hert starch umgchehrt isch di aus katholischi empfundeni bundesratspartei cvp im kanton bärn e chlypartei augemein sy im kanton bärn viu chlyparteie verträte zur eidgnosseschaft zueghörig syt bärn ghört da dermit zu de acht aute orte vor eidgnosseschaft uri schwyz unterwaude luzärn zug glarus züri bärn dr modärn kanton bärn isch us em aute stadtstaat piudet worde lueg ou gmeinde vom kanton bärn syt isch dr kanton bärn i die verwautigsregione u chreise glideret lueg ou amtsbezirke frz districts vom kanton bärn der kanton bärn ligt a de bahnverchehrsachse züri frybùrg lausanne gänf oscht wescht u basu lötschbärg simplon italie nord süd wo sech ir stadt bärn chrütze im norde quert d jurasüdfusslinie züri bieu nöieburg lausanne im süde d schmauspurbahn luzärn brünig inderlache montreux golden pass wyteri täler sy dür diversi schmauspurbahne erschlosse bärner oberland bahn wängneraupbahn jungfroubahn meiringen innertkirche bahn bärgbahne bärgbahn lutterbrunne mürre schynigi platte bahn näbe der bahn spiut ds poschtouto e grossi roue einisch by der erschliessig vo de sytetäler denn aber ou für di berüemte touristische linie über grimsupass suschtepass oder di grossi scheidegg d a vo sanggaue uf gämf füert dür ds mittuland u dur d stadt bärn i nord südlicher richtig füert d outobahn a bis uf meiringen öschtlich vom brienzersees vo dört göö d passroutene vom brünig uf luzärn übere suschte i kanton uri u überd grimsle i ds wauuis und vo dört chame wyter is bündnerland u i ds tessin by spiez zweigt d lötschbärgroute ab wo midem outoverlad düre lötschbärgtunu mit em wauuis u via simplonpass uf italie goot les schtroumpfs oder uf dütsch die schlümpfe sinn fiktivi blaui wäse wo vom peyo erfunde worde sinn dr name les schtroumpfs erinnered an s dütschi wort strumpf es isch aber nid klaar wie der peyo uf dä name choo isch ufffellig isch aber dass s grafeem im französische nume in fremdwörter vorchunnt und das pf im französische au seer unnüblig isch dr rolf kauka hed d schlümpf als erschte uff dütsch veröffentliggt im originaal sinn si zersch als näbefigure in dr sery johan et pirlouit johann und pfiffikus uffdaucht si sinn so erfolgrych gsi dass in de er joor erschti driggfilm mit ine usechoo sinn isch denn en obefüllende kino zaichedriggfilm la flte à six schtroumpf in d kino choo ab schliesslig hed hanna barbera driggfilm fürs färnsee broduziert so sinn d schlümpf au in den usa bekannt worde es isch sogar en art breakdance noch de smurfs wi si uf änglisch haisse benennt worde au im hip hop gits mereri tracks wo sich uf dä danz bezien zersch hed dr tyrone brunson the smurf usebrocht no bekannter isch i can do it you can do it letzmurph acrossdasurf vo de micronawts vorsichtshalber isch smurf in däm titel us rächtlige gründ verfremdet worde bärndütsch isch d sprach wo men im bärner mittuland im fryburger seeland murtebiet u im soleturner buechibärg redt aus tüpischi merkmau vom bärndütsche gäute d vokalisierig vom l vor konsonante u am wortändi z b i de wörter aut alt aui alli gfüeu gfüel el z b i de wörter esu esel d vokalisierig findet nid statt we uf ds l e vokau chunnt d velarisierig vom nd z b i de wörter ching chind angers anders nume ds patrizier bärndütsch kennt die beide tüpische merkmau nid es wird nümme hüüfig gredt isch aber i de romän vom von tavel erhaute öppis wo o uffaut isch dass im bärndütsche im gägesatz zu vilne angere schwyzer dialäkte die person plural als höflechkeitsform prucht wird so seit me z b dir für sie und grüessech abr o i angeren alemannische dialäkt git s ähnlechi gruessformle byspiuswys im schwäbische griass aich gott o i den alemannische gebiet vo öschtrych seit me grüessech gott und au s züritütsch grüezi isch no es relikt us der zyt wo me au z züri gihrzt het grüezi isch nämli e zämesetzig us gott grüez i aso gott grüsse euch aus wyteri gmeinsamkeite mit dem schwäbisch syg d bezeichnig für kehrricht erwähnt uf bärndütsch heisst s ghüder uf schwäbisch kuddr dänn au äuwä be u awa schwäbisch bärndütsch het es vierstuuffigs vokausystem nid wi standarddütsch wo nes dreistuuffigs het jede vokau bis ufe schwa cha entweder läng sy oder churz u zwar genau i der glyche vokauqualität nid wi im standarddütsch wo di länge vokale bis ufen viu gschlossniger sy aus di churze die zuesätzlechi stueffe im bärndütsche vokausystem isch d ungerscheidig vo zwo verschidnige qualitäte vo i ü und u bispiu d qualität vo de vokale e ö o isch offniger aus die vo de länge vokale e o ir standardsprach aber gschlossniger aus die vo de churze vokale e o ir standardsprach sehr tüpisch für ds bärndütschen isch das es hüüffig churzi vokale het wo angeri dialäkte längi hei z b schwyz lut wyt wi i de meiste hochalemannische dialäkt sy o im bärndütsche di churze vokalen ir offnige tonsilbe nid dehnt worde z b rede grabe höli im gägesatz zur dehnig vo de churze vokale i de eisilbler z b reed graab hohl tüpisch für ds bärndütschen isch o das ds ei würklech wi nes ei gseit wird u ds öi wi nes i die variante vom bärndütsche wo der l vokalisiere di meischte hei e sehr e großi viufaut a diftonge ungwöhnlech isch das söttigi variante vom bärndütsche längi u churzi diftongen ungerscheide z b stau stall vs staau stahl oder wäut wält vs wääut wählt u das si sogar triftonge hei z b gfüeu gefühle schueu schule es git ou triftonge wo nid dür d l vokalisierig entstöh z b müej mühe wi i angerne dialäkte ungerscheidet ds bärndütsche längi u churzi konsonante bzw fortis u lenis derby isch d konsonantelengi unabhängig vo der vokaulengi es cha auso e churze konsonant nach emne churze vokau cho use yne obe oder e länge konsonant nach emne länge vokau byße schlaaffe ds bärndütsche zeichnet sech derdür uus das d höflechkeitsform nid di dritti person plurau isch sondern di zwöiti wi im französischen oder bis i ds te jahrhundert ou im standarddütsche drum heißts uf bärndütsch ou grüeßech tüpisch bärndütsch sy wörter wi äuwä äuä allwäg geng immer modi meitschi gieu bueb hudu lumpä und hegu mässer wi i angerne alemannische djaläkte wärde o im bärndütsche d zahle zwöi u drü böigt bzw dekliniert die differänzierig ghört men aber bsunders i den agglomeratione geng wi weniger im bärndütsche wird der konjunktiv sehr hüüfig ygsetzt ir umgangsschprach seit me ender chäm öpper no eis cho näh aus chunnt öpper no eis cho nä u we di einte chäme de chieme vilech o di angere es wunderschöns byschpiu fingt me im liedguet vom peter räber won er singt i frùs grüeni banane der konjunktiv vom präteritum wird im modärne bärndütsch hüüffig umschribe würd oder täät öpper no eis cho näh wie in aune alemannische dialäkt gits o im bärndütsche kes präteritum wird im dütsche ds präteritum bruucht wir gingen so wird im bärndütsche äs perfekt bruucht mir sy gange ohni präteritum gits fouglech ou keis plusquamperfekt d vorvergangeheitsform wird drum us zwöi partizip biudet wo ds telephon glütet hett bini scho gange gsy i de grösere stedt hets früecher verschidnigi dialäkte ggä wo de verschidnige soziale schichte hei entsproche oberschicht patrizier bärndütsch mittelschicht stadtbärndütsch ungerschicht mattenänglisch dür d bevöukerigsexplosion i de stedt sy aber die ungerschide verschwunde derfür sy dür d ywanderig nöji sprachvariante entstande z b bärndütsch vo albaner vo jugoslawe vo bosnier oder vo serbe usw wo i de quartier mit höchem usländeraateil z t zur augemeine jugetsprach sy worde uf em land chöi autygsässni a der sprach genau erkenne öb öpper us irem dorf oder us em nachberdorf chunt dür di gröseri mobilität wärde di verschidnige variante vom bärndütsche geng ähnlecher bsungers i de stedt u den agglomeratione im seeland und im oberaargou wird ds längen a grundet jo stroß vs ja straß d fortis am wortaafang lenisiert i ha dänkt vs i ha ddänkt u me seit wüu töu statt wil teil südlech vor stadt bärn seit me giit t früüt frt luuft lft statt geit fröit louft dür d nechi zur stadt sy die eigeheiten aber am verschwinde hingäge vo thun id täler yne loufts disewäg die eigeheite wärde dütlicher u stercher drus wachst a ganzi gruppe vo bärner oberland dialäkte öschtlech vo bärn erschtreckt sech de no z ämmitau anno het dr damalig schlossheer vo burdlef d stadt bärn gründet ke wunder red me im ungere ämmitau wie rund um bärn ume vo burdlef richtig langnou u huttu wärde aber vili wörter läänger u breiiter uusgsproche gäge süde geit ds bärndütsch i d dialäkte vom bärner oberland über gäge oschte i ds luzärnische gäge nordoschte i ds soledurnische u ds aargouische im weschte gränzt ds seislerdütsche sprachgebiet a ds bärndütsche im nordweschte ds wäutsche reschp früecher a di frankoprovenzalische mundarte e früeche mundartautor isch der gottlieb jakob kuhn gsi di erschti blüete vor bärndütsche literatur isch i der erschte hälfti vom jahrhundert gsy schrifsteuwer us dere zyt sy öppe der emil balmer der simon gfeller der otto vo greyerz der kari grunder d maria lauber der carl albert loosli u der ruedolf vo tavel gsy die schriftsteuwer hei e rächtschryb tradition begründet wo sech zum teu a eutere schwyzerische traditione u zum teu am schriftdütschen orientiert die schrybig wird bis hüt vo viune lüt bruucht wo bärndütsch schrybe i däm punkt ungerscheidet sech ds bärndütsche vo angerne regione vor schwyz wo sech mit der schwyzertütsche dialäktschrift vom eugen dieth e jüngeri rächtschryb tradition het verbreitet e schrybig wo lutnäächer isch hüt git s aber o tendänze wo i dene beide rächtschrybige nid z finde sy bispilswys d schrybig vom unbetonten e als ä z b ä taschälampä machä es git es bärndütsches wörterbuech uf der grundlag vor sammlig vom otto vo greyerz vo der ruth bietenhard zämegstellt e bärndütschi gsammtgrammatik vom werner marti u e bärndütschi syntax von werner hodler d odysse isch vom albrecht meyer i ds bärndütschen übersetzt worde u ds nöie teschtamänt vo de ruth u vom hans bietenhard der mani matter het ds chanson is bärndütsch bbracht syni geniale tegschte hei bis hüt e großen yfluss uf di bärndütschi musigkultur der mundartrock isch vom polo hofer i ds bärndütsche ygfüert worde oder ds bärndütsch i d rockmusig u der blues vom endo anaconda stiller has als mundartsänger isch dr christoph trummer vo frutige bekannt viu bärndütschi outore hei d lyrik pflegt zu de grossartigschte bärndütsche lyriker ghöre der kurt marti u der mani matter em pedro lenz syni träfe churzgschichte sy en art modärnschti lyrik es git schon es wyli diversi bärner hip hopper zum bischpiu der kutti mc d chlyklass es kollektiv us wurzel pvp mit greis thomes baze und dr hm clan b be isch dr zwaiti buechschtabe vom latynischen alfabeet im etruskische isch är nid seer hüffig benutzt worde d etrusker hänn en aber drotzdäm de römer wyterggää d etrusker hänn s b us em griechische übernoo dr griechischi name isch bta und är stammt wie au dr buechschtabe sälber us em semitische wo är bet haisst wi no hütt im hebräische di griechische näme vo de erschte zwai buechschtabe vom alfabeet alpha und bta hän em alfabeet sy name ggää dr lutwärt vo isch in de maischte sprooche im neugriechische und z t au im spanische aber im alemannische und andere germanische sprooche vor allem em isländische und em dänische isch b immer stimmloos un wird mit transkribiert hiv isch die änglischi abkürzig für human immunodifficiency virus menschliches immun schwäche virus also em virus wo zur krangget aids fiert frieneri näme sin gsi lav und htlv iii dr begriff hiv isch öbbe syt em joor gläufig dä virus g hört zur gruppe vo de retrovire är fiert bym befall vom mensch zu n ere verschlächterig vo dr immunabwehr es wärde bi n ere hiv infektion vier stadie unterschiide s stadium isch denn aids e n anderi definition für aids isch die tiefi zahl vo gwüsse lymphozyte dr durchmässer betrait nm das isch mol glainer als e roots bluetkörperli es wärde zwei untertype unterschiide hiv und hiv s hiv befallt vornämlig cd hälfer t zälle wo n e untergruppe vo de lymphozyte also vo wysse bluetkörperli sin aids isch e chrankhet wo mer chriegt wann mer sich mid dem hiv aaschdäggt aaschdegge cha mer sich bim uugschüdsde gschlächsvärkär dodebii ischd s egal ob de maa odder dfrau infitsierd isch mer cha sich au midd blued fo em infitsierde mensch aaschdegge odder bim ussdusche fo der gliiche schbridse bim drooge bumbe e chind fo ere infidsierde müedder cha au aastäggd werre muss abber nidd wa mer d muedder rächdziddig fier de geburd midd medikamende behanneld un e chaiserschnidd mächd schüddse cha mer sich bim gschlächsvärkär mid verhütig wa mer iid vagina odder iis füdli iedringt au bim bloose soll mer e kondom bruche und bim cunnilingus ebefalls blase bloss de maa ade frau e schutzduech wo d vire nid duurechönne uf d vagina lege bi injekzione soll mer nidd d gliichi schbridse neh wie öbber anneres d chrankhet göed langsam los meischdens märkd mer nidd wa mer sich infidsierd hädd ofdmoals chriegd mer churz noach em infidsiere e weng e malääse wi bi ere chribbe dann goads em joahrelang güed one das mer öbbies märgd chliechziddig chämpfd öbber de chörber di ganzi zidd middeme virus schböder chomme uuspedsifische chrankheide wie mer seid so chenannde obbordunisdische infägdsjohne rümmige amtl rümmingen isch ä g mei im markgräflerland im südweschte vo dütschland de name rümmige erschint s erschtmol in ere urkunde us em johr als romaninchova wo die dörtmoligi siedlung drmit zämme mit sechs wiitere dörfer an s fränkischi königskloschter st denis bi paris verchauft worde isch dä kaufvertrag wo im original im nationalarchiv z paris verwahrt isch wird als geburtsurkunde vo dr gmei rümmige betrachtet wil jeglichi frueneri ufzeichnige und auch bodefünd wo uf e frueneri b siedlig hindüte chönnte fehle des roman im damalige ortsname chönnti uf e zuezug vo römischi siedler hindüte us chleine afäng het sich wie ortschronischt un ehrebürger karl böhringer vazällt e chleins dorf mit strebsame bure un bürger entwickelt geischtlich war rümmige bis e filiale vo dr pfarrei binze wo urschprünglich zue dr diözese chonschtanz ghört het isch sie zuem bistum basel cho im selbi johr hen sich d rümmiger iwohner en eigini chilche baut die gotischi chapelle an de dorfschtroos schtoht hüt no un bedütet eins vo de wertvollschte historische gebäude vo dr gmei ab m joohr hen d rümmiger ihri chinder nümmi uf z binze in d schuel gschickt sondern hen en eigene lehrer iigschtellt als schuelgebäude het des hütige awäse vo s ludäschers dient het gmei dann e eigeni schuel baut s hütigi roothus wo wieder platz für d schuel gfehlt het isch me ins damoligi roothus usgwiche un het sich au nit dra gstört dass dört au die dörflichi arreschtzälle iibaut war het me denn de neubau vo dr hütige grundschuel bezoge d schuel isch im johr um zwei klasseräum erwitert worde dodurch bschtoht d möglichkeit dass alli grundschueler vo dr gmei am ort unterrichtet werde sämtliche hauptschueler werde z binze unterrichtet d gmeihalle wo im johr iigweiht worde isch isch in über freiwillige arbetsschtunde von dr rümmiger bürger baut worde in dr ziit vo de beginnendi industriealisierung nimmt am wittliger weg e bachsteimüller sini arbet uf rentabilitätsschwierigkeite hen in de nachfolgende johre e paar mol de b sitzer wechsle lo bis d firma lange mit fachkenntnis un kaufmännischem gschick s unternehme zuem e große ufschwung g fuehrt het d ziegelei het de iheimische buure un handwerker arbet un iikoo am end vom weltkrieg het e regi bautätigkeit iigstetzt un d zahl vo dr iiwohner isch vo uff hüt lüt g stiege mit d m größer werde vom dorf hen au neui stroßename gfunde werde muesse do het me sich an die große söhn z b an de revolutionär friedrich neff vo un em chronist un ehrebürger karl friedrich böhringer erinneret de brunne bim hütige kinderspielplatz isch noch em moler un bildhauer hermann scherer bnennt worde im usgewiesene gwerbegebiet in de au hen sich betrieb ag siedelt im joohr het könne d kapelle am friedhof ig weiht werde d gsamti ussealag isch in rd freiwillige arbetschtunde hergerichtet worde für d usgestalting vom innenrum het d g mei vo dr bürgerinne un bürger geld un sachspende in ere höchi vo rd eur kriegt au hüt mit rund iwohner isch rümmige e landwirtschaftlich un handwerklich prägte ort mit dörflicher tradition ergebnis vo dr landdagswahle sit mjaft albanisch für gnueg isch e albanischi proteschtbewegig wo mit aktione un protescht uf d problem vo albanie ufmerchsam mache wot un sich gäge apathi unter de bürger un vorallem jungi lüt wendet mjaft isch gründet worre un het sich sytdäm mit diversi theme bschäfftigt d aktivitäte reiche vo direkti proteschtaktione petitione un gsetzesvorschläg im parlament bis züe gmeinnützigi projekt mjaft het sich syt dr gründig mit verschidni theme bschäfftigt züe de houptheme ghöre züe ussfüerlichere informatione über d einzelne aktione lüeg unte usserdäm organisiert mjaft jeds joor s sognannti mjaft fest e dägigs feschtival wo syt stattfindet un de albanische jugendlichi öbis biete sol züe de projekt vo mjaft zähle e debatiirprogram i de albanische schüele alphabetiisierigs massnahme i de gmeinde mit em höggschte aateil vo analphabete betreuig vo minderheite wie z b de roma un feriekurs wo albanischi jugendlichi us albanie kosovo un mazedonie zämmebringe söt d chern vo dr organiisation bstoot uss enere chlyne aazaal vo vollbschäftigti mitarbeiter enere grössri aazaal vo freiwilligi un viili sympatisante mjaft wird vorallem vum büro z tirana us gleitet het aber ableger i de meischte grössre stedt vo albanie d mitarbeiter un freiwilligi sin im durchschnitt arg jung so sin d feschte mitarbeiter im durchschnitt mitte zwanzig d freiwilligi sin als no jünger finanziert wird mjaft vorallem durch ussländischi stiftunge un botschafte mjaft het sich us studente un freiwilligegruppe bildet e grossdeil vo de organiisatore sin albaner gsi wo im ussland studiert gha hen un nooch albanie zruggkeert sin dr direktor vo mjaft dr erion veliaj seit dezüe mjaft het mit spontani unterhaltige zwüsche fründ aagfange über was i albanie schiefgoht d grossi frog isch natürlich gsi wie cha mers richte isch doo öbis wo mer cha mache un so hen mer üs entschiede e kampagne gäge apathi z starte gäge d datsach dass d lüt zun ere realität resigniert hen wo se gmeint hen nüt chönne z ändre d mjaft kampagne isch im märz gstartet worre um d bürger us dr apathi z ryse d ziil vo derre kampagne sin so formuliert worre s isch zit für alli albaner wo die gsellschaft sich wyterentwickle sehe wenn z sage mir langts un i wirr die zuständ nümmi lenger toleriere s isch zit für alli bürger z sage gnueg mit korruption armut un ignoranz gnueg mit gwalt schmuggel verschmutzig un unethischi politik gnueg mit wassermangel un chaibi stromussfäll gnueg mit bluetrache gnueg mit zerfallendi gsundheits un ussbildig syschtem gnueg mit bürokrati schlooglöcher un matsch un gnueg mit unzrychender eu integration bisch du einer vo denne wo gnueg seit d kampagne isch viir monet lang gloffe un durch de grossi erfolg het sich d kampagne züenere organiisation gwandelt demonschtriert mjaft isch mehrmols i d kritik groote so het kesh mjaft als e bewegig vo söldner bezeichnet wo doodefür zahlt werret uf de stroosse z demonschtriere zum teil isch mjaft au vo dr bundespolizei devo abghalte worre aktione durchzfüere un se sin als terrorischte bezeichnet worre d lokalpolizei vo tirana duldet d aktione vo mjaft hiigäge meischtens dr arber mazniku vo mjaft seit züe derre kritik mer sin uf em balkan s git e verschwörigtheori über alles s wird bhauptet dass mer für de cia schaffe oder au de kgb warschynts schaffe mer au für irget e usserirdischi macht wo wandel wot herbiifüere usserdäm isch mjaft vor de wahle durch de aafüerer vo dr opposition em sali berisha heftig kritisiert worre wyl d ergebniss vonere umfrag wo im uftroog vo mjaft vonere unabhänigi organisation durchgfüert worre isch ihm kei chloori mehrheit bscheert het nooch de wahle isch mjaft vo viile bürger kritisiert worre wyl d neui regierig vo ihne nüt im glyche mass kritisiert worre isch wie d vorigi griechisch isch en indo europäischi sprooch und ghört innerhalb vo de indo europäische sprooche zur kentumgruppe zäme mit de keltische sprooche de germanische sprooche und de italische sprooche es git es alt und es neugriechisch för e uusfüerlichere artikel lueg altgriechischi sprooch d gsproche altgriächisch sproch isch üs verschiidene dialäkt bstande dr helmut rix unterscheidet diä dialäkt miän ürspringlig vu iigwanderete stämm mitbrocht wore sii wäge spetere wanderunge vu däne stämm isch aü s gebiit vu dr dialäkt nit immer e an einem fläcke zum biispiil dorisch het mer unter anderem uf dr peloponnes uf kreta rhodos un in siziliä gfunde dialäktgebiit hän sich deilwiis aü gegesittig verdrängt diä erschte schriftlige ziignisser vu me altgriächische dialäkt sin üs em johrhundert vor chrischtus un ghere zu dr mykenische kültür siter em dichter homer johrhundert v chr gits großi literatür wu iberliiferet isch do isch aber s mykenisch scho verschwunde gsii vu bis v chr git dr hans ruge d glassisch zit vu dr griächische literätür a im johrhundert v chr het dr groß politisch wirtschaftlig un kültüräll iifluss vu athen drzue gfiährt ass si dialäkt s attisch sich iberregional verbreitet het un as allgemeini sproch koiné griächisch allgemeine dialäkt akzepiärt wore isch dur d eroberunge vum große alexander im johrhundert v chr isch d griächisch koiné wältsproch wore s bishärig glichgwicht unter dr dialäkt isch dur s koiné gstert wore d dialäkt hän immer meh an wichtigkeit verlore allerdings isch s koiné haüptsächlig e gsprochini sproch gsii d schriftsteller hän sich am attische vum un johrhundert v chr un sinene klassiker oriäntiärt si hän also e sprochform wu nimmi lebändig gsii isch literarisch pflägt des sproch un bildungsideal wu hinterschi grichtet gsii isch heißt mer attizismus d altgriächisch literatür het e diäfe iifluss uf d äiropäisch kültür gha s neij teschtament isch in koiné verfasst mit dr eroberung vu konstantinopel dur d osmanische tirke sin viil griächischi glehrti uf weschteuropa gflichtet un hän dr humanismus un d renaissance mit agstoße s altgriächisch was immer sältener in dr hechere schuele glehrt wird fueßt uf em dialäkt vu attika in dr altgriächische literatür finde sich vum bis ins johrhundert n chr erwähnunge vu dr alamanne oder lueg unter alamanne in dr altgriächische literatür im oschtremische rich isch s koiné ab n chr näbe latiinisch amtssproch wore ab d alleinig amtssproch vum byzantinische rich wie de staat vu historiker deno genennt wird um ihn vum äldere latinische remische rich abzgrenze ab oder wird je noch autor e mittelgriächischi sprochperiod agsetzt wu bis tirkischi eroberig vu konstantinopel oder tirkischi eroberig vu kreta datiärt wird d entwicklung vum neigriächische het sich scho mit em koiné abahnt dert hets scho erschti grammatischi entwicklunge gää wu bis hit erhalte sin so zum biispiil dr jotaismus lueg witer unte un dr wägfall vu dr lengene neijgriächisch kännt numme kurzi vokal d spaltung wu mit dr verbreitung vum koiné uf dr einte sitte un mit em attizistische feschthebe an dr klassische sproch uf dr andere sitte aglegt gsii isch setzt sich abgschwächt bis hit furt d griächisch kirch het dur d johrhundert bis hit alliwiil e archaischi antikisiärendi sprochform witergfiährt isch konstantinopel unter osmanisch tirkischi herrschaft kumme un noch fascht alli andere griächische gebiit drzue erscht isch d tirkisch herrschaft abgschittlet wore noch dr befreiung isch d volkssproch dimotik in dialäkt mit große unterschiid ufgspalte gsii un het d roll vu nere eiheitlige nationalsproch nit ohni witers kenne ibernämme vu mänke bildete isch d volkssproch as rüüh un barbarisch agsähne wore si isch vu dr tirkeherrschaft gstämpflet hän diä gmeint uf dr andere sitte hets d archaisch sproch vu dr kirch gha wu in großem asähne gstande isch aü wel d kirch alliwiil s bollwärk vum antitirkische wiiderstand gsii isch un scho unter dr besatzung e elemänt dargstellt het wu alli griäche geint het wämmer jetz zu dr klassische sproch zruckgoht kunnt aü s alt dänke un s alt kültüräll niveau wiider hän e deil dänkt e anderi gruppe het drzue ufgruefe uf dr vorhandene volkssproch ufzboie un het gmeint so wiä d franzose ohni ihre stammsproch latiin virschi kumme kenne aü d griäche uf dr gsprochene volkssproch ufboije dr adamantios korais het sich fir e kumpremiss iigsetzt fir e mischsproch wu iifliss vum alte un vum neije griächisch enthaltet diä kumpremisssproch wu är maßgäblig dra mitgschafft het heißt mer katharévousa reinsproch s isch e kunschtsproch wu mit iber neije vokable un ere kinschtlige grammatik uf dr grundlag vum attische üsgstattet wore isch unter anderem sin främdwerter ersetzt wore z b gazeta zittig un posta boscht diä neije werter efimers un tachidromon hän dr vorteil ass si griächisch dekliniärt un konjugiärt kenne wäre un ass neiji wortbildunge drmit meglig sin so het e griächischi terminologii vu dr moderne wisseschafte kenne gschaffe wäre un d wisseschaft un d literatür isch aü s haüptgebiit wu diä sproch brücht wird oder wore isch aber dä kumpremiss isch umstritte bliibe d kartharevousa isch noch dr befreiung vu griächeland as amtsspoch iigfiährt wore un dodermit isch d groß mehrheit vum griächische volk vu ämter im staatsdiänscht üsgschlosse gsii well dr normal griäch diä sproch nit bherrscht het uf dr andere sitte hän am änd vum johrhundert viil dichter in dimotiki gschriibe un ihri landslit drzue ufgruefe diä sproch z pfläge bis hets sogar doti gä bim stritt vu dr volkssprochler un vu dr reinsprochler isch d katharevousa in dr verfassung as amtssproch feschtglegt wore d sprochfrog het drno aü in dr politische üssenandersetzung e roll gspiil d linke hän d dimotiki un d rächte d katharevousa favorisiärt noch em sturz vu dr griächische militärdiktatur isch d katharevousa as amtssproch abgschafft wore sin aü viär verschiidini akzent üs em altgriächische abgschafft wore wu scho siter johrhunderte kei sinn meh mache un stumpfsinnig hän miäße üsewändig glehrt wäre bliibe isch numme dr akut mit däm wird d betonung azeigt in dr zwischezit het e üsglich un e verschiäbung stattgfunde d volkssproch het e hüffe begriff üs dr katharevousa ufgnumme d zittunge mische katharevousa un dimotiki un s git immer meh wisseschaftligi wärk in dimotiki dur diä zwoo sprochforme im griächische gits sogar fir alldägligi begriff zwee werter brot heißt psom aber uf dr guckele vum beck ka artos druf stoh s becke lade wu normalerwiis frnos heißt ka artropion uf em schild stoh ha im hittige griächeland gits kenni starke dialäktlandschafte meh mit üsnahm vu tsakoniä uf dr eschtlige peloponnes wu alliwiil wenniger mänsche e alte dorische dialäkt schwätze s tsakonisch diä anatolische griächische dialäkt kappadokisch un pontisch sin dur d vertriibung vu dr griäche zum üsstärbe verurteilt dr dialäkt vu kreta isch fir anderi griäche licht verständlig uf dr andere sitte het d dimotiki viil eigeschafte wu mer vu dialäkt kännt lueg unte üs dr üsenandersetzunge um d sproch hän d griäche e ufgeweckts verhältnis zu dr sproch bhalte si hänke anere aü noch wänn si generatione im üsland gsii sin hän freid an schepferischem umgang mit ere un hän sprochwitz allerdings ka do drmit aü e gwissi arroganz verbunde sii wänn e üssländer versuecht griächisch z schwätze derf er nit immer mit geduld rächne d griäche tschüüderets do go glii uf dr andere sitte wäre e hüffe anglizisme ibernumme neijgriächisch wird gschwätzt s het mehreri deklinatione wu jedes mol e greßeri zahl vu werter drzue ghere un e baar gleini deklinatione wu wennig werter drzue ghere relikt üs em altgriächische wiä im ditsche het jedi deklination e bstimmts gschlächt genus biispiil os deklination o anthropos dr mänsch isch maskulin aber s git üsnahme e hüffe nämme vu stedt insle un länder hän dr feminin artikel drotz ass si uf os dekliniärt wäre biispiil i samos d samos d insle samos in allene deklinatione isch dr dativ verlore gange är wird mit präposition un akkusativ üsdruckt s git aü e vokativ o krios dr herr wird zu kri herr wämmer dä herr aredet in dr griächische konjugation fallt uf ass si zwee aspäkt kännt s kunnt druf a eb e handlung eimol stattfindet oder ständig bzw widerholt welle aspäkt agmässe isch isch fir nit griäche viilmol schwär zum unterscheide wämmer in dr wirtschaft zahle will sott mer mit aorischt stamm sage na plirso wämmer d falsch form verwitscht un va plirno präsens stamm sait verstoht dr wirt ich will do ständig zahle diä unterscheidung kunnt in allene zitte vor im aktiv wiä im passiv un aü im imperativ e extra infinitiv gits nit zum biispiil goh heiß glich wiä ich gang d betonung isch im griächische firs verständnis enorm wichtig dr aorischt oder s imperfekt erkännt mer bi regelmäßige verbe unter anderem do dra ass si uf dr drittletschte silbe betont sin wänn s verb blos zweisilbig isch mueß mer e dritti silbe drzuefiäge augment z b grfo ich schriib heißt drno im imperfekt dreisilbig égrafo oder im aorischt égrapsa bi bstimmte deklinatione verschiäbt sich d betonung je noch kasus s griächisch het etligi eigeheite wu mer bsunders bi sproche findet wu sich nit as schriftsproche entwicklet hän aber aü zum änglische un franzesische e baar parallele zum oberrhiinische alemannisch oa sin do ufgfiährt in dr meischte alemannische dialäkt ischs ähnlig griächisch wird mit eme eigene alphabet gschriibe d griächisch orthographii isch siter v chr braktisch unveränderet ke druckfähler des heißt wortstämm wu sich erhalte hän oder dur d katharevousa wider iigfiährt wore sin wäre noch glich gschriibe wiä vor johr aber anderscht üsgsproche des isch verglichbar mit em englische wu mer time schribt aber taim sait oder mit dr ditsche standartsproch wu mer lied schribt aber liid sait im griächische het des unter anderem zum jotaismus gfiährt des heißt wiä jota wäre noch fimpf anderi monophthong oder ehmaligi diphthong üsgsroche nämlig eta ypsilon un e griäch weißt drum nit well vu däne segs i ass er soll nämme wänn er z b s wort anmnisi erinnerig schriibe soll alemanne hän in däm fall kenni broblem si känne s främdwort anamnese abfroge vu dr grankegschicht dur dr dokter wänn im griächische i gsait wird um im ditsche e no mueß stoh eta des wird im neijgriächische natirlig ita üsgsproche d richtig schriibung isch drum e griäch mueß des üssewändig lehre er sait mithos mueß aber mit ypsilon mythos schriibe usw bi dr johrhundertilang bsetzung dur d tirke sin hit alliwiil no viil tirkischi lehnwerter im neijgriächische biispiil d werter wu üs em tirkische vertlehnt sin sin dekliniärbar s git e speziälli deklination wu bi viile tirkische werter aber aü e baar andere lehnwerter zu dr awändung kunnt biispiil plural manawdes wänn e griächischstämmig wort wär dät dr plural manwes heiße im ditsche gits e hüffe griächischi lehnwerter un främdwerter gräzisme im däm satz üs em wätterbericht in ere zittig isch im ditsche sprochruum jedes wort erschliäßbar s wort orthograpie ka mer aü glii ibersetze p ortho richtig grafa schriibung d lhasa de sela besser bekannt als lhasa september z big indian usa jänner in montreal isch en us amerikanischi sängeri vu deilwiis mexikanischer abstammig gsi wo in kanada gläbt het ihri muetter isch di amerikanischi fotografin und schauschpilerin alexandra karam ire vatter dr mexikanischi professor alejandro sela si isch z new york uf d wält cho isch aber in mexiko ufgwaxe als jörigi hed si sich in san francisco als sängeri und musikeri versuecht mit joor hed si schliesslig dr kanadisch musiker yves desrosiers z montréal kennegleert zäme mit ihm het si ir erschts album uffgnoo d lhasa de sela isch am jänner an brustchrebs gstorbe de schwyzerpsalm oder trittst im morgenrot daher isch d nationalhymne vo de schwyz hüfig seit mer e o landeshymne si isch vom alberich zwyssig emne zisterziensermönch vom chloster wettinge zum ne text vom leonhard widmer komponiert worde het dr bundesrat beschlosse dr schwizerpsalm provisorisch als schwizerischi nationalhymne z verwende bevor er när offiziell gsetzt isch worde vorher het me rufst du mein vaterland zur melodie vo god save the queen gsunge d hymne findet i de breite bevölkerigskreise nid übers vil âklang vor allem kenne nur wenigi dr text an offizielle âläss wi zum bispil ar bundesfr vom ougust werde drum jewls zetteli mit em text verteilt dr text findet me o im reformiirte und im katholische gsangsbuech äs gitt natürlich au ä französischi ä italiänischi ä rätoromanischi und ä unvollschtändigi änglischi übersetzig vo därä hymne lueg ds lunfardo isch der traditionäll spanisch dialäkt vo de porteos de ywoner vo buenos aires argentinie bsunders vo der underschicht ds lunfardo zeichnet sech dür vili eigeti wörter uus z b morfar für ässe oder pibe für bueb ussertäm isch ds sogenannte vesre verbreitet es umdrähje vo de wörter wo em französische verlan entspricht z b vesre statt revés chehrsyte rücksyte oder lorca statt calor hitz ds lunfardo isch di traditionälli sprach vom tango hütztags wirds ds lunfardo nümm würklech gredt bis uf bestimmti wörter wo i allgemein sprachgebruuch vo de porteos oder vo allne argentinier sy ufgnoh worde verglychbar mit em lunfardo isch z b ds mattenänglisch z bärn de kanton frybùrg seisler u bärntütsch kanton frybùrg hoochtütsch kanton freiburg französisch canton de fribourg fryybùrger patois isch a kanton im weschte vo de schwyz di tütsch französischi spraachgränza giit düre kanton frybùrg im tütschsprachige töu va frybùrg gittes drei dialäkt murtnerdütsch im seebezirk cha unter bärndütsch subsumiert cho seislerdütsch u jùutütsch die beide si ähnlech wie ds bärner oberländische vor alum ds lötschtera im wäutsche töu gits no gmiine wa me frybùrger frankoprovänzaalisch redt ds murtepiet isch reformiert im gägesatz zum übriga katholischa kanton frybùrg im üechtlann taafersch frz tavel bulle mùùrte frz morat romont tütsch remund estavayer le lac tütsch stäffis am see châtel st denis tütsch chaschtus sangkt dyonnìs de kanton frybùrg isch starch ländlech prägt nùme frybùrg ù bulle tütsch bou oder boll sy statistisch gsee städt yywoonerstand am de kanton isch i sbe bezirk glideret gùgg o bi bezirk vom kanton frybùrg ynsgesamt ùmfasst de kanton gmiine stand im sind s no gsii gùgg gmiine vom kanton frybùrg dr nöieburgersee oder uf französisch lac de neuchâtel isch mit erer flächi vo kwadratkilometer dr gröschti see wo vouständig ir schwyz ligt är ligt i de kantöön nöieburg fryburg waadt u bärn d houptzueflüss sy d areuse wo dur d areuseschlucht us em jura abechunt und bim dörfli areuse i see mündet d zyyl französisch thielle u der broyekanal wo vom murtesee här chunt dr abfluss isch der zyylkanal canal de la thielle wo i bielersee goot zäme mit em murtesee dient der see aus usglychsbecki wenn d aare wo i bielersee mündet hööchs wasser het wenn der bielersee ufgstout wird fliesst s wasser im zyylkanal und im broyekanal drum obsi i nöieburger und murtesee zrügg dr nöieburgersee isch kilometer lang u a der breiteschte schtöu kilometer breit dr see isch maximal meter töif u sy wasserinhaut betreit rund km ds yzugsgbiet isch km gross a sym nördliche ufer ligt d stadt nöieburg wo nem der name het ggä am weschtliche ände d stedtli yverdon les bains u grandson am südufer ligt ds mittuauterliche stedtli stäffis am see französisch estavayer le lac em see noo hets grossi naturschutzpiet s gröschte isch d grande cariaie e wärtvolli riet und wasserlandschaft wo kwadratkilometer gross isch und es rychs biotop isch dr nordteil drvo isch s fanel d naturkundler schetze es gäb im ganze piet öppe pflanzeaarte und dieraarte für usswärtigi psuecher attraktiv isch d region vom nöieburgersees wüu me uf em mit schiff cha fahre und ganz bsungers wäge de wybärge am jura südfuess aapflanzt wärde chasselas u pinot noir blauburgunder u hier entsteit dr internationau bekannti oeil de perdrix wanderwäg u radwanderwäg führe dür d wybärge u di chlyne winzerdörfer oder direkt am seeuefer entlang ou kulinarisch het d region öppis z biete uf em see sind es baar vo de schauplätz vo der grosse schwiizer landesuusstellig expo gsi am see hei i der urzyt möntsche i seeufersidlige gläbt wo d archäolooge ungersuecht hei die ghöre zum wälterb vo der unesco lörrach modärn altiiheimisch löörech isch e großi chreisstadt im südliche bade württeberg si isch d chreisstadt vom landkreis lörrach mit wiil am rhii zämme bildet lörrach e oberzentrum als dytscher deil vu dr trinationale agglomeration basel s isch noch basel di gröschti stadt vom dreiländereck dütschland schwiz frankrych d stadt lörrach litt im landchreis lörrach im südweste vo dütschland z bade württeberg dur s gebiet vo de stadt fliesst d wiise s stadtzentrum litt uff meter über em meer anderi gebiet wie z b tüllinge sin uff bis zu meter dr höchst punkt z lörrach isch mit meter de röttler wald vom stadtzäntrum roothus us sin s ebbe vierzäh kilometer bis uff rhyfälde sybe uff wyl am rhy und uff schopfe referänze sin di jewylige roothüser d schwizer gränze isch zwei di französischi drizäh kilometer vo lörrach entfernt bis uff berlin sin s e bitz weniger wie kilometer in dr nöchere umgebig lige dr schwarzwald d vogese s rhiidal un d städt wiil am rhii un basel d stadt wird im weste durch de tüllinger berg vo de stadt wyl am rhy abgränzt im süde isch än kompliziärte gränzverlauf zu de gmeind riäche i dä schwiz d abgränzig vo rhyfälde wird durch de salzert und de rührberg gmacht hauptartikel lörrach brombach lörrach haage lörrach hauge satellitestadt salzert lörrach stette lörrach düllinge lörrach tumringe lörrach wird in d chernstadt s stadtzentrum d drei ortsdeil haage brombach und hauge und d drei stadtdeil tüllinge stette und tumringe underdeilt tüllinge isch im weste vo de stadt uff em tüllinger berg und wird mit zwei brucke über d wiise e großi und e chleini ziimli diräkt mit em stadtzentrum verbunde tumringe litt zwei kilometer nördlig und stette e halbe kilometer südlich vo de große wiisebruck deil vom stadtzentrum östlich vo tüllinge und nördlich vo stette isch au d nordstadt wo aber kei stadtdeil isch sii isch de nördlig deil vom stadtzentrum nit vom ganze ort lörrach d ortsdeil haage hauge und brombach im norde vo de stadt sin haage ygmeindet worre und mache insgsamt rund prozent vo de flächi us z lörrach herrscht e ziemlig milds klima säll chummt doher wil in de region vum markgräflerland mediterrani luft vu südweschte her iber die sogenennt burgundisch pforte iströme cha lut erhebige vum dütsche wetterdienscht fir d johre bis isch die durchschnittlich sunneschinduur ca stunde im johr gsi säller wert lit im bundeswite vergliich middelwert fir dütschland lit bi stunde im obre drittel dodur ghört lörrach zue dr sunnigschte gegend vo dütschland d winter sin z lörrach normalerwiis rächt schneearm grösseri schneehöchene träte in dr regel numme bi grossrümige extremwetterlage uf so isch am märz nooch eme winteribruch in dr lörracher innestadt guet zentimeter nejschnee gmesse worre e wert wo devor sit nimmi ufträtte isch lörrach findet me im johr erschtmols als siedlig lorracho erwähnt im johr hen d franzose s röttler schloss abebrännt s stadtrecht het lörrach vom friedrich magnus vo baden durlach griegt vo ewäg hän si zahlrichi chlassizischdische bauwärch errichtet drunter d synagog d stadtchilche un d fridolinschilche nochdäm bade m dütsche zollverein biträte isch het de gustav struve z lörrach die dütschi republik usgrüefe die erschti volchsschüel noch em johann peter hebel gnennt het im johr ufgmacht e witere usbau vom nochhvechehr isch mit em trämli uf basel cho wo bis in betriib gsi isch lörrach schließt hüt nohtlos uf basel a un ghört zu sellere agglomeration s gröschti unternehme am ort isch d schogglaadi vo de kraft foods dütschland gmbh wo schogglad wie d milka suchard broduziert dezüe chunnt s pharmaunternehme gaba wo überwiegend zahnpflägproduggt härschdellt wie zum bischpiil d marge aronal un elmex d stoffdruckerei koechlin baumgartner cie kbc isch anne vom philipp jakob oberkampf gründet wore z lörrach isch e brüefsakademie deheim d studiegäng sin zurzit de gmeinderoot vo lörrach bstoht uss ehreamtlig dätige ortschaftsröt d sitzverdeilig isch sit de kommunalwahl d oberbürgermeisterin isch vo bis d gudrun heute bluhm cdu und ihri stellverdrätterin d bürgermeisterin marion dammann gsi sit isch dr parteilos jörg lutz oberbürgermeister ergebnis vo dr landdagswahle sit d ortsdeil haage sit hauge und brombach sit hän e ortschaftsroot mit me ortsvorsteher wo alli fümf johr gwählt werre d sitzverdeilige sin lörrach hät sit partnerschaftligi beziehige zu sens z frankrych s motiv dodevo isch vor allem d ussöhnig noch em zweite wältchrieg gsi senigallia idalie isch vor allem drum züe n re partnerstadt worre wyls sit scho parnterschafte zu sens gha hät sit isch meerane sachse partnerstadt sälli partnerschaft isch mit em zyl de stadt züe n re marktwirtschaft und kommunale selbschtverwaltig z verhälfe gschlosse worre chester wo d partnerschaft im johr gschlosse worre isch hät vorher au scho beziehige zu senigallia und sens sit gha witeri verbindige gits zu wischgorod ukraine sit und zu lubliniec pole und edirne türkei sit d partnerschafte vo lörrach werre als güet glunge und vorbildlig bezeichnet d stadt hät für d arbet an de partnerschafte d europafahne de dütsch französisch brys und d ehreblakätte vom europaroot griegt sit längere zit ghöre dumrige düllige sit un stette stette sit zu de stadt lörrach witeri gmeinde sin spööter gfolgt de lörracher dialäkt ghört zum alemannische und dört zum hochalemannische bzw noch andere ydeilige zum westalemannische es handelt sich um südligs markgräflerisch wo vor allem vo de lexik her während s in de phonetik merkligi underschyd git äng mit em baseldütsche verwandt isch östlig vo lörrach wird dinkelbergisch gschwätzt sälle dialäkt hät anstell vum markgräflerische de affrikata e merkmol vom dialäkt isch d palatalisierig vom diphthong ue us mhd uo zue üe ussproch schüel güet schüeh statt schuel guet schueh mhd üe wird degege entrundet zue ussproch grien wiest fiehre statt grüen wüest füehre sälli eigeschaft hän aber au sälli dialäkt in de nöchere umgebig vo lörrach wo uff dütschem bode gschwätzt werre baseldütsch z b kännt e diphthong liachtaschta uf hochdütsch liechtenstein isch a klises förschtatum wo im zentrum vo europa i da alpa lit d nochburslendr sind ööschtriich und d schwiz da hoptort isch vadoz wo oh dr wohnsetz vom förscht vom land isch liachtaschta hät ende iiwohner usländer gha d amtssproch isch dütsch obwohl ma eigentlich dütsch nor i dr schual redet soss redet ma an alemannischa dialekt s liachtaschtanerisch d unterlender im norda vo liachtaschta reden liachtaschtohnerisch und hon i iarna wörter ehnder o s d oberlender vo dr metti bis in süda balzers vo liachtaschta reden liachtaschtanerisch und händ ehnder a s i iarna wörter o a beischpiel isch dahom isch unterlenderisch und daham isch oberlenderisch im tresabärg redet ma walserdiitsch gmäss em ergebnis vo dr volkszellig us em johr sin vo da liechtaschtaner römisch katholisch evangelisch und rund ghörend aner islamischa religionsgmeinschaft aa sin mitglied vo anr andera chrischtlicha konfession odr vo anr nedchrischtlicha religion als konfessionslos hon se bezeichnet witere vo dr bevölkerig hon koa aagoba gmacht zu ierar religionszueghörigkeit bis hät s liechtaschta zum bischtum chur ghöört am dezember isch s erzbischtum vadoz vom papscht johannes paul ii errichtet und s liachtaschta vom bischtum chur losglöst worda sit dera errichtig isch dr ehemolig bischof vo chur wolfgang haas als erzbischof iigsetzt und d pfarrkiarcha st florin z vadoz zor kathedrala erhoba worda liachtaschta isch a land i da alpa wo am rhii lit und umgeba isch vo da schwizer kantön sanggalla im weschta und graubünda im süda und em östrichischa bundesland vorarlbärg im oschta sini schtaatsgrenz zor schwiiz im weschta entschprecht genau em verlauf vom rhii während di südlich sowia öschtlich schtaatsgrenz vom alpa hochgebirge vom rätikon prägt isch d grenz zu ööschtriich verlauft gröschtateils auf em gebirgsgroot s förschtatum ischt zwor dr flähakliinschte aber dr anzig alpaschtaat wo vollschtändig i da alpa lit nebad usbekistan isch liachtaschta dr anzige schtaat wo usschliessleg vo binnaschtaata umgeba isch wenn ma s kaspische meer wo d nochburschtaata vo usbekistan ahgrenzen gmäss dr herrschenda meinig als meer uuffasst s land bedeckt eppa a flähi vo quadratkilometr und ischt damet dr sechschtklinschte schtaat vor erda dr viertklinschte schtaat z europa und ghört natürleg o zo da europäischa zwärgschtaata es messt a sinra längschta schtell kilometr und a sinra breiteschta kilometr liachtaschta grenzt uf kilometr a d schwiiz wovo kilometr uf dr kanton sanggalla und kilometr uf dr kanton graubünda entfallan d schtaatsgrenza met dr republik ööschtriich vorarlbärg betreet kilometr gröschtr ort vom ländle noch iiwohnr isch schaa s gebiet vom höttiga förschtatum nämleg d grafschaft vadoz und d herrschaft schällabärg hät früener da herra vo hohenems ghöört dia hend sich aber mehr und mehr verscholdet und hend gäld bruucht hät dr förscht hans adam vo liachtaschta d herrschaft schällabärg und d grafschaft vadoz vom jakob hannibal iii vo hohenems gkooft s huus liachtaschta hät scho lang wella a riichsunmittelbars territorium haa zum könna in riichsförschtaschtand erhoba wöra am januar hät dr tüütsch kaiser karl vi d grafschaft vadoz und d herrschaft schällabärg per diplom zämmagschlossa und zomana riichsförschtatum met dem nama liachtaschta erhoba und d förschta vo liachtaschta sind zu souveräna riichsförschta wora wels im nöia land nograd buuradörfer ggee hät isch d verwaltig zerscht amol z feldkirch gse öberhopt isch liachtaschta druf no johr eng a ööschterriich bunda gse und d förschta hend o dött residiert noch em storz vo dr habsburgermonarchie noch em eerschta wältkriag hät sich s land dänn abr dr schwiiz zuegkeert hät s a nöie verfassig öberko wo d balance zwöschet förscht landtag und volk gsuacht hät und wo em volk met initiativa und referendum poliitische rächt zuagstoht wia ma si i dr schwiiz kennt sit ghöörts zum zollgebiet vo dr schwiiz und sit hät s dr schwiizerfranka als währeg wo ööschterriich a nazitüütschland aagschlossa woran isch isch dr förscht franz josef ii uf vadoz zoga und hät dött im schloss wohnsitz gnoo s frauaschtimmrächt isch im liachtaschta eerscht iigführt worda isch s land dr uno und em ewr biiträtta hät s a verfassigsreform ggee wo em förscht meer rächt ggee und drum zu viil strit gfüert hät und dr förscht hät droht s liachtaschta z verloo und uf wien z züha wenn d liachtaschtanr dia verfassigsänderig ned aanämend s volk hät dänn gfolgt aber o dr europaroot hät dia änderig kritisiert d verfassig vom förschtatum liachtaschta isch vo abr sit doo verschideni mool ggänderet worda lut dera isch d schtaatsform a konschtitutionelli erbmonarchie uf demokratischr und parlamentarischr grundlaag s schtaatsoberhopt isch dr förscht hans adam ii us em huus liachtaschta erbprinz isch dr alois wohna tuand dia im schloss vadoz im johr hät dr hans adam uf s regiera verzichtet und d amtsgschäft em alois öbergeba där isch jetz dr amtsuusüebend schtellverträttr vom förscht schtaatsoberhopt isch dr hans adam aber gliich no i dr regierig vom förschtatum liachtaschta sind füüf lüüt nemleg dr regieregsschef sit dr adrian hasler und vier regieregsrööt dr landtaag schloot dia voor und dr förscht ernennt si s parlament isch dr landtaag vom förschtatum liachtaschta er hät abgoordnete gwählt wören dia all vier johr vom volk im proporzwahlrächt und zwor im wahlkreis unterland und im wahlkreis oberland d parteia wo bi da landtagswahla is parlament ko sind sind die ordentlich grichtsbarkeit kennt dia gricht wo alli iahren sitz z vadoz hend dr oberscht grichtshof z vadoz git s noned lang früaner isch di dritt inschtanz s gricht im tirolischa innschbruck gse d richtr wören zäma vo lüüt vom förscht und vo abgeordneta vom landtag uusgsuacht ernenna tuat si dr förscht drzua git s s liachtaschta het gmaanda gmoonda legen im unterland und gmaanda im oberland im liachtaschta hät s a gymnasium s liachtastanisch gymnasium korz lg ell gee und an universität d universität liachtaschta z vadoz hät s es kunschtmuseum liachtaschta s liachtaschtanische landesmuseum und di liachtaschtanische landesbibliothek d elis isch vo bis a liachtaschtaner gothic metal band gse khr amtlich chur rät surselvisch coira surmeirisch oberengadinisch unterengadinisch ital coira isch d hauptschtatt vom schwizzer khantôn graubünda khr het mee als iiwonar ggreedati schprôcha sind vor allem s alemannisch s italienisch und s românisch vo der gschicht vom name vo chur seit der artikel im dicziunari rumantsch grischun wo me online chan aluege är chömm vom ene vorrömische wort wo curia gheisse het und der volksstamm bedüütet het das isch dur d forschig vum schwiizer romanischt johann ulrich hubschmied bezügt khr isch dia eltischt schtatt vur schwizz die eerschta füürschtella sölland vu vor christus sii d röömar sind im jôr vor khrischtus über d bärgpäss iimarschiart und hend a paar hüüsar und a rössarwäggslschtell für d splüügaschtrôss bbaut schpöötischtans sit am jôr hets z khr an bischof wo s bischtum khr leitet siini khirha isch d katedraala im schloss oba im mittalaltar hets immar öppa seela innerhalb vu da schtattmuura ghaa erscht ab mit am isabaanbau vu roorschach uff khr isch d schtatt rasant gwaggsa dua isch au dia aalt schtattmuura abgrupft khoo vu bis öppa hät khr immer öppa iiwooner ghaa nohana het s denn a huufa zuazüüg ggee endi sind s mee als und endi über iiwooner gsii uf dr jänner hät malaadersch mit khr fusioniert khr liit grad döt im khrer rhiital wo dr rhii vum oberland und vo bonaduz här a khnigg noch norda in d bündner herrschaft macht d schtatt isch uffam schuttkheegl vur plessur bbaut dia flüüsst vu arosa här ds tschelfigg aaba tiräggt dur khr in da rhii im nordoschta khömmen d hüüser fascht bis an da fürschtawaald dia höggschta bärga zringumm sind im nordweschta dr calanda ännet am rhii im oschta dr montalin oben a malders und im süüda dr dreibündaschtai d nochbergmainda sind im nordweschta haldaschtai im weschta feldschpärg im südweschta domat ems im süüda khurwaalda und tschiertscha praada im oschta arosa und im norda haldaschtai und trümmis z khr het s a paar induschtriibetriib bangga versihariga und a huufa khliigwärb puurabetriib het s fasch khaini mee und au räbbärga sind nu no wenig vor allem d induschtrii häd sich sehr drfüür iigsetzt zum dia hüttigi hochschual für tächnigg und würtschaft gründa di räätisch baan het glais vu khr us bis uf disentis arosa und in ds engadin de zürisee wo in ere latynische urkunde vo ane lacus tureginensis und uf düütsch dänn zurihseeheisst liit i de kantön züri schwyz und sanggallä d oberflechi vom see isch uf meter über meer syn hauptzuefluss isch d linth am usfluss z züri säid men em fluss limmet s seewasser het trinkwasserqualität d stadt züri nimt bim seewasserwäärch e grossi teil vo iirem wasser us em see im extrem chaltä winter isch dä see zum letztä mal zuegfrorä d seegfrörni hät hunderttusigi uf d isflächi glockt es jöhrlichs highlight isch d stadtzürcher seequri oder seeüberqurig im undere seebecki isch all drüü joor s züri fäscht de see hät zwee täil der obersee und de zürisee die beede seetäil trännt de seedamm zwüsched rapperschwil und de halbinsle hurde am uusfluss vo de limet us em zürisee liit züri de zürisee hät e langzogeni echly pogeni form er isch bis rapperschwiil öppe kilometer lang zäme mit em obersee im ganze öppe kilometer a de bräitischte stell zwüsched stääfe und richterschwiil isch er kilometer bräit siini tüüffscht stell liit bi meter zwüsched herrliberg und oberriede d uferlängi betreit km zwüschet rapperschwiil und pfäffike ligged zwoo insle d ufenau wo em chlooschter äisidle ghört und d insle lützelau wo under naturschutz staat zwüschet mäile und horge gits en autofähri und über de seedamm gönd sit d iisebahnlinie vo de sob und en autostraass denäbet gits sit en stääg für pilger zum chlooschter äisidle er isch en täil vom schwiizer jakobswääg de hüttig stääg staat deete wo s im mittelalter und i de eltere neuziit scho emaal äine ghaa hät de sunige nordsite vom zürisee säit me wäge de vile villene wo deet stönd au goldchüschte d südsite degäge scherzhaft pfnüselküschte wäred de yszyt isch s ganz gebiet vom zürisee und s taal na wyter abe bis zu de lägere vom gletscherys bideckt gsii nume de albis im süde het über de gletscher use glueget wo sich öppe um vor chrischtus s ys het afange zruggzie het sich s wasser wo vom linthgletscher abgflosse isch a de endmoräne gstaut so as de zürisee entstanden isch ab em jahrtuusig hend sich die erste mensche am undere zürisee aagsidlet wo jäger fischer und sammler gsii sind im neolithikum noistaizit ab vor chrischtus het d bevölkerig am nordufer vom zürisee starch zuegnaa d mensche hend aafange chlini dörfer uf stelze am seeufer z baue werum me vo pfahlbauer redt die hend beraits chorn und flachs aabaut und huustier ufzoge ab vor chrischtus händ schnuercheramiker am zürisee gwoont e volch wo beraits e guet usbildeti kultur bsesse het si händ s rad kännt und kunschtvolli keramik gmacht im jahrhundert vor chrischtus am end vode bronzezit verschwindet d seeufersidlige i de hallstattzit früeni isezit vom bis zum jaarhundert vor chrischtus händ d mensche agfange grabhügel für iri tote z boue und s ise hät d bronze als werchstoff för waffe und werchzüg abglööst i dere zit isch s gebiet vom zürisee weniger starch besidlet gsii weder vorane drufabe isch d latènezit cho spooti isezit vom bis zum jaarhundert vor chrischtus wo d kelte im land a den alpe gwoont händ d helvetier werdet im gebiet vom mittelland z erstmol vom griechische schriftsteller poseidonios gnennt er schribt na bsunders as d helvetier mit vorliebi us flüss gold wäsched de zürisee het dazmal zum randgebiet vo de helvetier ghört wo d römer d helvetier unterworfe hend isch d stadt züri wo dazmal turicum ghaisse het nume e chliini zollstation gsii wo d güeter uf schiff verlade worde sind die oberi station isch am obersee bi tugge glege und uf de insle ufenau isch e galloromanische viereggtempel gstande im grosse und ganze isch aber au währed de römerzit s gebiet vom zürisee nu schwach besidlet gsii im früene mittelalter isch d stadt züri entstande und die erschte alemanne hend sich im sylfeld ide nächi vo de stadt nidergloo so isch s land am zürisee wider meh besidlet worde doozmal het de see zum thurgau ghört später isch dee aber uftailt worde in thurgau und in zürigau e kwäle schribt zurihgauuia d stadt züri het sich zumene regionale zentrum entwicklet im zürisee lebet vil fischarte die wichtigschte devo sind früener isch de zürisee de wichtigschti vercheerswääg i dere gägend gsi im südoschte isch mer wiiter über d linth und de walesee gäge s püntnerland zue im weschte über d limmet und de rhy gäge basel und holland abe gfahre sit faared tampfschiff uf em see di erschti gsellschaft wo so schiff betribe hät isch d caspar lämmlin co gsi scho hät si zürisee walesee ag ghäisse und mit de gründete linth escher ag fusioniert d republikaner ag vo hät mit de zürisee walesee ag fusioniert die hät sich mit de gründete tampfbootgsellschaft lings ufer zu de tampfbootgsellschaft für de zürisee zämegschlosse im i häd d nordoschtbaan nob die gsellschaft überna d zürcher tampfbootgsellschaft zdg isch gründet worde und häd im undere seebecki zwüsched de schiffländi und thalwil mit chline schiff schwalbe en art en tramvercher iigrichted häd si dänn d tampfbootgsellschaft wädischwiil wos sit gee hät überna und d schiff von de nordoschtbaan sit häisst si zürisee schiffahrtsgsellschaft zsg de lützelsee oder lüzgi chliine see zu ahd luzzil chlii vgl en little wien er i de gägend haisst lit ufem rugge vom pfannestììl uf nördlich vom dorf humbrächtike er ghört zur gmaind humbrächtike im kanton züri es isch en subere stille see mit ere hübsche badi s bsundere a dem moorsee sind sini schwümmende insle wo leider immer weniger werded wil si niemert me pflägt er isch öppe km gross und sini tüüfsti stell isch nur öppe m de usfluss vom lützelsee isch de tobelbach dä flüsst in zürisee abe jede herbscht sänkt mer dä wasserspiegel um öppe m das mer chan s schilf abschniide wos rund um dä lützgi hät dä ganzi lützelsee mit em piet won en umgit isch im kantonale schutzgebiet wo für d störch und villi anderi vogelarte wo deet während em summer wonet berüemt isch drum söttmer bim bade dä markierti bereich au nöd verlaa s dorf lutike wo grad näbet em lützgi isch isch sehr beliebt bi lüüt wo gärn spaziered wil s en blik uf de lützgi hät d langues d ol sin e gruppe vo romanische sproche z nordfrankrych un z belgie und i dr schwiiz s hütigi französisch hät sich entweder usem dialekt vo paris entwigglet oder usenere überregionale lingua franca d meischti langues d ol sin akut vum usschterbe gfärdet un sin zum gröschte teil usem öffentliche läbe verschwunde d bezeichnig langues d ol chunt vum altfranzösische wort für jo ol wo sich vum latiinische hoc ille des isch s ableitet d langues d ol werre so vo dä langues d oc bzw em okzitanische unterschyde d langues d ol hän sich wie alli romanischi sproche usem vulgärlatiin entwigglet do debi hän verschiedni yflüss ä roll gspiilt s lokal verschidni gallische substrat verschiedni lokali eigeheite un d verschiide starki germannischi bsidlig ufem gebiet vum ehemalige gallie hän sich so drei sproche usbildet d langues d ol im norde d langues d oc im süde un s franko provenzalisch im oschte debi unterscheide sich d langues d ol durch d dipthongierig im norde byspiil latiinisch mel honig isch im norde zu mil worre d abschwächig vomene vokal am wortende wenn s latiinischi wort meh wie ei silbe gha hät byspiil vita läbe isch im norde zu vi worre im süde zu vida un im oschte zu via im norde isch d un t zwüsche zwee vokal verschwunde dr luut s isch im norde verschwunde byspiil latiinisch fsta fescht isch im norde ft oder fta worre aber im süde glych blybe un wyteri phonetischi luutveränderige sytem te johrhundert hen d volchssproche uf choschte vum latiin au im schriftliche gebruch fortschritt gmacht ohni dass d sproch vo paris e bsundri stellig ygnumme het am end vo däm johrhundert het sich des gändert s francien d sproch vo dr le de france het sich uf choschte vo regionali standards durchgsetzt un d uffäligere regionalisme sin verschwunde des isch zumene grosse deil aa dr geografischi lag vo dr le de france glege im zentrum vo de langue d ol dodurch het s gmeinsamkeite mit alli andri variante gha aber au aa dr grössri politischi macht vum chönig vorallem aber am wirtschaftliche un politische niidergang vo denne regione wo früeher führend i dr literatur gsi sin mitem ufchomme vum buechdruck het sich dr standard vo paris wyter gfeschtigt allerdings isch d grossi mehrheit vo drück immer no uf latinisch gsi züe derre zit het sich d sproch vo paris au i regionali archiv durchgsetzt trotzdäm hen sich regionali bsunderheite als relikt schynts no e zit lang ghalte imene teggscht vo dr mitte vum te johrhundert la farce de matre pierre pathelin wird aastatt merdeux merdoulx gschribe als reim mit doulx des isch e merchmool vum normännisch un pikardisch aasunschte isch de teggscht komplet i dr sproch vo paris im süde wo d gsprocheni sproch immer no okzitanisch gsi isch isch für offizieli dokument meischtens no latiin un zumene deil d regionalsproche bnutzt worre wenn aber französisch gschribe worre isch no immer dr dialäkt vo paris am end vum te johrhundert isch d sproch vo paris au usserhalb vum sprochruum vo de langues d ol etabliert gsi züe derre zit ischs d amtssproch vum ganze frankoprovenzalische sprochruum vum limousin un auvergnisch wo dialäkt vo dr langue d oc sind gsi un het sich unufhaltsam wyter nooch süde usbreitet was gnau mit langage maternal franoys gmeint isch isch nüt ganz chlor s chönt sich entweder um s francien handle oder eifach um d volchssproch s hauptziil vum gsetz isch allerdings s latiin gsi nüt d regionalsproche d französische chönig hen kei represivi sprochpolitik betrybe s isch ihne vorallem drum gange dass ihri gsetz umgsetzt worre sin d yführig vum francien als amtssproch isch vorallem wege dem vo vorteil gsi wyl d bürokrati so het chönne effektiver schaffe i wellere sproch die bschlüss allerdings dr bvölkrig mitteilt worre sin isch nüt wichtig gsi i dr normandi isch zum biispiil no bis zur revolution s gericht im regionale patois abghalte worre des goht au us verschiedni gsetz vorem edikt vo villers cotters hervor s edikt vo moulins vo schrybt langage franois ou maternal französischi oder muettersproch für d offizieli korreschpondenz vor im edikt vo is sur tille vo isch vo en franoys ou a tout le moins en vulgaire dudict pays uf französisch oder z mindeschtens i dr volchsproch vum land d red dr zweck devo isch gsi s latiin als amtssproch usz schalte ob jetz durch s francien oder durch d lokalsproch isch am aafang egal gsi trotzdäm isch bis numme no i navarre un roussillon e regionalsproch d amtssproch gsi gaskonisch bzw katalanisch au noochdäm sich s francien als schriftsproch durchgsetzt gha het hen autore d standardsproch durch regionali usdrügg berychret näbe latiinisme un lehnwörter usem italienische sin d patois vo dr langue d ol d wichtischi quell vo neologisme gsi im te johrhundert aagfange mitem franois rabelais hen französischi autore immer meh uf bodeständigi wörter zruggriffe dr pierre de ronsard wo züe dr pléiada emene chreis vo dichter ghört het het zum biispiil gschribe dr philosoph michel de montaigne het sich au mit vokable usem süde bedient wenn ihm s französisch nüt geignet gnüeg dunkt het so het er z b gseit le gascon y arrive si le franois n y peut aller s gaskonisch chunt dört aa wenn s französisch nüt ane cha dr franois rabelais wo als einer vo de gröschte autore vo dr renaisance gilt het bsunders uf d patois zruggriffe d dialäkt vo wescht frankriich synrer heimet sin bsunders starch verträte er het aber au uf s vokabular vum süde vo dr langue d oc unem franko provencalisch zruggriffe im te johrhundert het sich des umdreit jetz het alles wo nüt überall verstande worre isch doppeldütig gsi isch oder als veraltet empfunde worre isch usem wortschatz tilgt werre solle do sin neologisme lehnwörter un vorallem dialäktwörter devo betroffe gsi dr schriftsteller franois de malherbe het s sich z b zur ufgab gmacht d sproch z de gaskoniire do durch het d französischi sproch aa deil a prezision un rychtum verlore s wort cuider het zum biispiil em wort meine entsproche hüt wird sowohl meine wie denke mitem wort penser usdrüggt d langues d ol bilde eine vo dä drei sprochgruppe vo dä gallo romannischi sproche d verschiedni langues d ol bilde ä dialektkontinuum wobi sich d verschiedni variatione aber trotzdem durch verschidni isoglosse lönn trenne so werre d langues d ol verschiede yteilt zum eine verwende mangi sprochwüsseschafler d yteilig i domaine so zum byspiil domaine du grand ouest un domaine du nord ouest d erschti umfasst s gallo s normannisch un s poitevin saintongeais un d zweiti s normannisch un s pikardisch uf dr andre syte stoht d traditioneli yteilig wo d langues d ol nooch dä alte regione chlassifiziert die yteilig isch mängmol problematisch wyl mangi langues d ol sich nüt mit dr region decke so zum byspiil s normannisch d ligne joret verlauft durch d normandie dure s gallo wo über s gebiet vur bretagne usegoht oder s welche wo eigetlich numme ä varität vum lorrain isch aber separat gsehe wird wyl s im elsass gsproche wird des isch verglychbar mit dr yteilig vum alemannische i zum byspiil züridütsch elsässisch usw d langues d ol glidre sich so d langues d ol werre traditionel i nordfrankrych belgie un eme teil vur romandie gschproche mer chönt aber sage dass überall dört wo hüt französisch gschproche wird ä langue d ol gschproche wird no bis vor johr sin d verschidni langues d ol vor allem ufem land vum grossteil vur bevölkrig gschproche worre durch d absoluti unterdruckig vo alle regionalsproche vo frankrych vor allem i dr schuel un dr verwaltig sin d langues d ol schliesslich selbscht ufem land nümm a d näggschti generation wytergebe worre allerdings hän au d grössri mobilität un d verändrige ufem land mit dezu bitrait vor allem aber hän sich d sprecher vo regionalsproche oft gschämt wobi bi dä langues d ol zuesätzlich no behauptet worre isch dass es sich numme um inkorrekts französisch un patois handle tät so werre d langues d ol numme no vo dr ältere generation gschproche un sin um alltag fascht gar nüt present usnahme bilde s wallonisch i belgie un s pikardisch i nordoschtfrankrych ä umfrag hät ermittlet dass persone i frankrych ä langue d ol als muettersproch hän hüt werre d gschprocheni regionali variante vum französische als franais régional bezeichnet die variante hän mit dä langues d ol nümm viil z tue sundern erhalte wenn überhaupt numme no ä paar wörter us dä traditionele dialäkt gutnisch gutaml isch ä nordgermanischi schprôch wo uf dr insel gotland gschwätz wird gutnisch isch ä sehr archhaischi schprôch wo sich wege dr politischi unabhängigkait vo gotland bis hät chönne selbschtdändig entwiggle s git au än elteri teorii aß gutnisch mitem gotischi verwandt gsi isch wail d gote möglicherwiis vo gotland cho sin aber d schprôchschtruktur aß ganzes isch doch klôr nordgermanisch d erschti schriftlichi schpure vum gutnischi schtammet usem te jôhrhundert äs gsetzbuech guta lagh verschtreuti rune inschrifte ä chalender un ä beschriibig vo dr gschicht vo dr gotländer bis in te jôhrhundert hät sich gutnisch als schriftschprôch chönne halte danôch isch s vum dänischi un schpöter vum schwedischi verdrängt wore in de näggschti jôhrhunderte isch gutnisch schtark vo denne schprôche behiinflusst wore gutnisch isch offiziäl nüt annerchannt un wird hüt gwönli als ä schwedischa dialekt agsehe d wirklichkait schaut so us aß es traditionelle gutnisch numme nô im innere vo dr insel gschprôche wird während mer in de schtädt äs gotländska schwätzt wo ä schwedischa dialekt isch mit schtarkem gutnischem subschrat richtiges gutnisch wird numme nô im südoschte vo gotland gschprôche un im rescht vo dr insel manchmal nô in lieder bbruucht gutnisch hät kai guetes preschtige un isch akut am usschterbe text wered numme nô selte uf gutnisch verfasst ä text usem guta lagh vo etwa a en ogutniscr mar drepr ogutniscan mann a dragi so bandu sum gutniscr en hann a boli sielfs sins bor a gutlandi biaui bot manni en hann orkar sen atmeli ir ut gangit oc lati at meli a milli oc biaui rysuar vm ry ar en hinn sei mandr oc scemdr au en hann taki at fyrsta sinni egar buit verr a en hann wil ai taka at fyrsta sinni oc ai at andrv a taki hann at riia sen ry ar iru vt gangin wil hann ai a taka a scal biera a ing firi alla lyi gutnischi wörter donnschtig esch de viert tag i de wuche noch de din sit noch de christlich jüdische zellig de füft de donnschtig isch nach em germanische gott donar donner benannt nochem vorbild vom römische dies jovis em tag vom jupiter wo nöd nu de könig vo de götter gsi isch sondern au de blitz as waffe gfüert het i andre teil vom allemanische sägt ma a dunnschtig oder dunschtag imene tail vom wallis und bi de südwalser sait mer au frontag s gäb do ou no de schmotzig donnschtig das esch de tag wo a vilne ort amigs d fasnacht eröffnet werd de grüedonnschtig oder hohe donnschtig isch de tag vor em karfriitig i de osterwuche au d uffert isch alewil ame donnschtig a däne ort wo fronlychnam no en fyrtig isch wörd au dä ame donnschtig gfyred und sos uf de nögscht sonntig verschobe de chnodomar lat chnodomarius alem hnôdomâri isch e chönig rex vo de alamanne im te jôhrhundert us de ortenau gsi er werd as groos chräftig und rothöörig bischribe de chnodomar schpilt hauptsachlich im kontexscht vur schlacht vo argentoratum schdrôssburi e roll über syni familie isch au e weng bekannt syn neff serapio de sohn vo sym brueder mederich hät i dr schlacht mitchampft de chnodomar isch vum chaiser constantius ii ermuetigt wore de usurpator magnentius z galie aazgryfe de chnodomar hät mehreri siig gage de römischi usurpator erunge aber noch synim sieg im bürgerkrieg hät de constantius syn neffe julian un de heerführer barbatio gage de chnodomar gschiggt de chnodomar hät de barbatio bi rauracum chaiseraugscht chönne zruggschlo de römischi hischtoriker ammianus marcellinus macht e ufschtand bzw plündrigszug vo de läte un em barbatio sin ergeitz für d niderlag verantwortlig de chnodomar hät de erfolg chönne nutze zumme heer aagführt vo säggs andri alemannische chönige zammeschtelle bi argentoratum isch de chnodomar dann im jôhr bisygt wore un bim versuech über de rhii z entchomme zamme mit zweihundert vo synene begleiter gfangegnomme wore em chnodomar isch d schmach inneme triumphzug vorgführt z were erschpart blybe schtattdesse isch er uf rom gschiggt wore un dort schpöter an lethargi gschtorbe d drei koreanischi chönigrych sin gogurjeo baekje un silla gsi wo zwüschem erschte johrhundert vor chrischtus un em sibte johrhundert nooch chrischtus uf dr koreanischi halbinsel entstande sin andri chliini chönigrych un stammstaate hen während dere zit aber au exischtiert unter andrem gaja dongje okjeo bujeo usan tamna usw die periode het nooch v ch aagfange wo s chönigrych saro spöter silla im südoschte vo dr halbinsel autonomi vo dr chinesischi han dynaschti erhalte het gogurjeo im norde un südlich vum fluss jalu amnok fluß uf koreanisch isch v ch vo china unabhänig worre v ch sin zwei prinze us gogurjeo vorem erbstriit gflohe un hen beaekje im süedweschte gründet im te johrhundert n ch isch gaja vo beakje abgspalte worre wegem niidergang vo dr han dynaschti im früehe te johrhundert hen sich d drei chönigrych chönne unghindert entwiggle alli drei chönigrych hen d glychi kultur gha drkonfuzianismus het sich im te johrhundert in dr koreanischi oberschicht usbreitet spöter ischs vum buddhismus verdrängt worre gogurjeo s gröschti vo de drei het zwei haupstädt nochenander gha nangnang hüt pjongjang un kungae gogurejeo het nochenander e riisigs gebiet in dr manschurei erobret un schliesslich d chinese us nangnag vertriebe dr kultureli yfluss us china het nooch abgnomme wo dr budhismus als offizieli religion übernomme worre isch im te johrhundret het baekje e blütezit erläbt un het de süde vu dr halbinsel dominiert im te johrhundret het silla s chönigrych gaja übernomme d hauptschtadt isch seorabeol gsi hüt gjeongju dr buddhismus isch d offizieli religion worre mit china verbündet het silla gogurjeo erobret baekje isch scho uglidret worre des isch dr aafang vumene vereinigte silla gsi un s end vo de drei chönigrych in de koreanische teggscht samguk sagi un samguk yusa wird dr begriff samguk bnutzt zumme die period z bezeichne kaal dt kehl isch e großi kreisstadt im ortenaukreis z bade württeberg und e nochberstadt vo stroßburg kaal litt am zämmefluss vom rhy und de kinzig drum hät d stadt scho immer e bedütig als hafestadt gha was au im anker vom stadtwappe z seh isch als ehemolige bruckekopf zu de gebiet links vom rhy isch kehl öfters ort vo kriegerische handlige und vylmols völlig zerstört worde an de hüttige struktur vo de stadt und e baar gebäude isch aber immer no d handschrift vom friedrich wybrenner z seh dr bann bstoht us landwirtschaftsflechi wald sidlungsflechi un sunschtiger flechi wäge de nydrige bauhöchi vo de hüttige rhybruck isch kehl s änd vo de seeschifffahrt uff em rhy über schiff laufe im johr de kehler hafe a mit me umschlagsvolume vo über drei millione tonne z kehl sin di badische schdoolwärk aagsidlet durch d gränzlag kömme im johr ungfähr millione mensche durch kehl des entweder per audo oder mit de bahn d stadt wird vo de bundesstroße b vo stroßburg über de schwarzwald uff ulm und de b vo lohr uff mannhe durchzoge zwüsche und sin di erschte hafebecke vo de badische staatsisebahnverwaltig aglegt worre durch de bau vo de ysebahnbruck vo isch es zum erschte mol möglich diräkt vo paris uff wien z fahre de nötig zugwechsel isch z kehl durchgfiehrt worre am änd vom johrhundert isch zur verteidigung vo stroßburg gege frankrych e netz uss zwölf festige aglegt worre s fort blumenthal z auene nördlich vo kehl isch im erschte wältkrieg zerstört worre di zwei andere kehler forts bose und kirchbach sin noch em zweite wältkrieg gsprengt worre während em zweite wältkrieg isch kehl uff stroßburg ygmeindet gsi kehl isch dänn in etappe noch em abkomme vo washington in de zit vom juli bis zum april freige worre kehl isch bis end sitz vom ehemolige landkreis kehl gsi am april hänn sich die nato regierungsscheffs in kääl uff dr passerelle des deux rives uff de mimrambrugg zum e bildl getroffe sidder dem wurd kääl nimme mit kiel verwexlt für d sicherheit vunn de schdaadsgäschd isch d insel des isch e wohngebiet in kääl grad am rhin zuem e hochsicherheitstrakt worre s isch aber alles gued gange in kaal babblet mr ne dialäkt wu zuem owerrhinalemannische gheart unn innerhalb vu där zuer sproochlandschaft vun de ortenau zuegeordnet wurd er hett spezielli eigeheide wu im hanauerland verbreitet sinn und ähnlichkeite mit nem elsässische uff de linke rhiinsidde hänn bsunderheite im dialäkt im hanauerland kennen ich ne paar wenkersätz üssem wenkerboge vu kaal gän s alemannisch theater kaal fiert theaterstuck uf alemannisch uf ergebnis vun dr landdagswahle sitt kehl hät partnerschafte mit montmorency z frankrych und kotor z montenegro im johrhundert sin folgendi ortschafte uf kaal ygmeindet worde d erdmannshöhli isch e charschdhöhli im wehratal im südschwarzwald well de iigang grad öbbe bi hasel ligt isch si au unter hasler höhli bekannt di erschdi urkundlichi erwähnig isch vo anne ihre name het si von ere sage wonoch in de höhli zwärgli also erdmännli läbe un schaffe de erforschte teil isch öbbe meter lang aber es het no ne huffe gäng wo so eng sin daß mer nit weiß was no hindedra chunt meter dodevo chasch aluege in de höhli hets ä huffe tropfstei ä chlaine see un au e unterirdische bach goht dedure sällem bach würd nochgesait daß e deil vom wasser vom eiemer see stammt de kanton aargou yhäimisch bsunders für de früener bärnisch teil s aargöi oder der aargäu oder no im johrhundert s äärgöi resp i der alte kanzleisproch ergö u w hochdütsch aargau französisch argovie italiänisch argovia rätoromanisch argovia isch en kanton vo de schwyz syn name het de kanton vo der aare wo vo den alpe häär chunt und bi murgeten und rootrischt in kanton aargau chunt s kantonsgebiet goot im norde bis an rhy vo chaiserschtuel bis uff chaiseraugscht isch s lingge rhyufer im aargau d aare mündet bim aargauische choblänz in rhy der aargau lyt im norde vo der schwiiz er isch im mittelland zwüsche de kantöön bäärn und soledurn im weschten und züüri im oschte uf em kantonsgebiet sind die öschtleche uuslöifer vom jura bis zu der lägere oben a weddige und zum stuudeland im zurzibiet im jura und bis an rhy ufe chunt der kanton im nordweschte an kanton baselland der charakter vo der landschaft isch im ganze gebiet vo bäärgen und hügel und vo de tääler derzwüsche prägt em jurafuess noo lyt s aaretal wo vo der kantonshauptstadt aarau bis uf brugg au es paar vercheerswääg derduur laufe und vo der gägend vo brugg uus goot d hauptachse vom vercheer wyters gägen oschte s limettaal z duruuf uf züri bi brugg und ufem birrfäld chöme d linie vo basel is mittelland im süüde ligge näbenand es paar aargauische mittellandtäler s seetal s wiggertal s suuretal s wynetal und s rüüsstal wo füre vercheer gäge süüde guet sind die längzogne hügel zwüschedra trönne die verschidene sidligschettine i de täler uf dene hööchine sind zimli grossi wälder so wie ufem häitersbärg em lindebärg mit em wagerain im norde em rietebärg und em manzebärg näbe den aargauische südtäler sind gäge d voralpe d kantöön luzärn und zug me cha der aargau geografisch i vier gröösseri regioonen ufdäile de bärner aargau s fräiamt d regioon baade und s frickdaal dene vier gebiet isch es i der gschicht nid glych ggange und das merkt me no bis hüt a gwüssne sache d tabälle vo dr ofiziellen arealstatistik im aargau stand im aargau het s i de täler un uf de bäärge schöni naturlandschafte wo me zu vilne dervo als naturschutzgebiet bsunders lueget im schwiizerische verglych het der aargau e grossi flechi vo de auelandschafte a de flüss de aargou het prozänt vo de schwiizer gsamtbevölkerig und en aateil vo prozänt am schwyzer volksvermöge gha anne stand die tradizionelle düütsche dialäkt vom kanton aargau ghöre zum hochalemannische es git im kanton aber kei algemeinei und homogeni mundart ganz im gägeteil s hütige kantonsgebiet isch für d dialäktology en inträssante fall vom sproochkontakt vo verschidene idioom wägen iirere lag zwüsche de grössere alemannische dialäktrüüm und wäge der kulturgschicht ghöre di aargauertüütsche mundarte täilwys zu der gruppe vom weschtliche schwyzertüütsch wo me wie bim wort fliege der zwöiförmig plural bym verb bruucht und täilwys zum öschtliche schwyzertüütsch wo me tag und flüüge seit und der eihäitsplural bym verb bruucht im aargauische jura obe het s dialäkt vom nordweschtschwyzertüütsch me seit döört dag für tag im südlechen und südweschtliche teil glyche d dialäktvariante de mundarte vo der innerschwyzerischi und weschtlozärnerischi ond bärnerischi nochberschaft s fricktal het lang zum öschtrychische gebiet vo de vorland ghöört und drum ghört die dörtigi tradizionelli mundart über d landesgränzen im rhy übere zum oberrhyalemannische im surbtal wo z ändigen un z längnau jahrhundertelang die letschti grösseri gruppe vo juude i dr schwiiz gläbt het im joorhundert und jorhundert sin vil drvo of züri uusgwandert hän die bis is joorhundert en weschtjiddische dialäkt gredt da drüber het bsunders d kulturhischtorikerin florence guggenheim grünberg gforschet s standarddüütsch isch die offizielli amtssprooch vom kanton aargau die gschribene meedie bruuche s hochdütsch d lokal und regionalradio aber fasch immer d mundart mit em modärne lääbe und der hütige wirtschaft und mobilität git s au im aargau ganz vill lüüt wo anderi sprooche rede hochdüütsch änglisch anderi variante vom schwyzerdüütsch französisch iteliänisch tüürggisch albaanisch und no vil meh sprooche dene wo s nötig händ bi der sproochlichen integrazioon z hälfe isch e wichtige uufgab vo behörde und fachorganisazioone anne het s kantonale amt für migrazioon en eigeti websyten uuftoo wo hello aargau ch heisst und sache in drizää sprooche bringt es git vo de mundarten im aargau es paar büecher well de kanton aargau im joor us verschidene alte territorie zämegsetzt worden isch ghört är was d religion agoot zu de paritätische kantön tradizionell reformiert isch der ehemalig bärner aargau mit de hütige bezirk aarau brugg chulm länzbrg und zofige traditionell katholisch sind di ehemalige gmeine herrschafte gemeinsami untertanegebiet vo mehrere kantön mit de hütige bezirk bade brämgarte muri und zurzach woby s z bade und zurzach traditionell en reformierti und en israelitischi minderhäit git und au s fricktal mit de hütige bezirk laufeburg und rhyfälde wo bis öschtriichisch gsi sind z rhyfälde isch di chrischtkatholischi chile starch verträte und es git au z aarau und z baade wettige gmeinde vo dere chile d chile sankt gallus z chaiseraugscht ghört der dörtige chrischtkatolische gmeind die drüü aargauische landeschile zeige sich zäme uff ere gmeinsame internet plattform d sidligsgschicht vom aargou foot i dr jungschteizyt a i dr zyt vom römische rych sind es paar grösseri oortschaften entstande vindonissa augusta raurica aquae helveticae und tenedo im gebiet vom hüttige kanton aargou sind sid im füüfte joorhundert nodisno d alemanne cho woone es het im sächste johrhundert zum frankerych ghört de name aaregou isch ane zum erste mool erwäänt worde är ghört zu den alte gau bezäichnige us em früene mittelalter der aargau isch de no vom jura bis hööch ufe zu den alpe ggange alles land von hütige kanton luzärn und s ämmetal und d bärge bis an thunersee und an brienzersee sind im aargau glääge derfüür isch alls öschtlich vo der reuss im alte thurgau gsi vo dämm chunt s ass no hüt der gränzort vo säbere zyt turgi heisst hüt isch er fasch i der middi vom aargau spöter isch das land zum zürigau cho und ännet der aaren und em jura isch bis an rhy abe der augschtgau gsi so isch d gägend bim wasserschloss scho sit em mittelalter es gränzland vo verschidene regioone der under aargou also meh oder weniger s gebiet vom hütige weschtaargau het im mittelalter nachenand de grafe vo länzbrg de grafe vo kyburg und de herzög vo habsburg ghört wo anne bi windisch der könig albrächt töödet worden isch het sini wittfrou elisabeth ufem fäld bi brugg wo tuusig joor vorhär s legionslager vindonissa gsi isch für iim sys aadänke s chlooschter chönigsfälde lo boue iiri dochter d agnes wo vorhär königin vo ungarn gsi isch isch d leiterin vom chlooschter worde es isch e beliebti frou vom aargau im mittelalter gsi si het es paar mol den äiggnosse ghulfe iiri striit z lööse der öschtlich teil vom hütige kanton aargau ännet dr rüüss het im früene mittelalter zu dr grafschaft thurgau ghört und i spötere joorhundert zum zürigau es isch d grafschaft baade gsi wo spöter au ad habsburger choo isch s habsburgerland isch vo den äiggnossen erobert worde dr politisch hintergrund sind d schtritigkeite um di römisch dütschi königswürde gsy drum händ d gägner vom sigismund vo habsburg d schwiizer ufgrueffe iim sys aargauer territorium aber nid s fricktal go z bsetze der teil im weschte dr uderaargou isch es undertanegebiet vo bäärn worde im oschte het züri s chälleramt elei gha und di freie ämter und d grafschaft bade sind gmeini herrschafte gmeinsam verwalteti gebiet vo den äiggnosse gsi de hütig kanton isch anne mit dr mediationsakte vom napoleon bonaparte us de drüü kantön aargou bade u fricktal pildet worde teili vom zürcherische ungertanegebiet im limettal sind aber bi züri plibe s amt hitzkirch bi lozärn defür sind s bärnischen amt aarburg und s lozärnische amt meerschwand zum neue kanton choo nach het de kanton aargou zu de liberale ständ vo dr schwiiz ghört vili demokratischi flüchtling us dütschland händ doo ufnaam gfunde der aargouischi chloschterstryt bis wo dr kanton am afang alli chlööschter ufghobe und denn aber d frouechlööschter so wie öppe s chloschter fahr wieder zuegloo het isch eini vo de ursache für de sonderbundschrieg i dr schwiiz vo gsy wo dr wääg zum hütigi schwyzerische bundestaat uftoo het di verschidene gebiet im kanton underscheide sech ou hüt no was d struktur vo der wirtschaft d konfässion und die politische uusrichtig agoot zimli starch i de landschaften em jurafuess noo im undere wiggertal im limettal und im undere fricktal sin d ortschafte gross worde es git en huuffe fabrigen und gwäärbpiet und chraftwäärch und döört dure laufe wichtigi schwiizer vercheersaggse dr aargou het elf bezirk im aargou het s es paar stedt und vil dörfer em jurasüdfuess noo am rhy oben und im limettaal wachse d sidligsgebiet so staarch ass me hüt grösseri regionali zäntre mit verschidene gmeinde drin het d zwillingsstedt wettigen und baade bilde mit es paar nochbergmeinde e wichtige sidligsschwärpunkt di grööschte aargouer gmeinde mit mee als ywohner sind im aargou gits vili oortschafte mit ere lange gschicht die alte stedt vom aargau sin alli hütigen aargouer gmeinde fintsch i dr lischte vo de gmeinde vom kanton aargou d zaal vo den ywoonergmeinden im kanton het sech immer wider ggänderet wil s sit em joorhundert zu vilne gmeindfusioone und früener mängisch au zu dr uufteilig vo eltere gmeinde choo isch die erschti kantonsverfassig het dr aargau bi sinere gründig ane übercho die gältendi kantonsverfassig isch vom joor si isch bi verschidene abstimmige immer wider i einzelne pünkt abasst woorde die gsetzgäbendi bhörde vom kanton isch de gross root wo nöierdings vom volk für en feschti amtsduur vo vier joor im proporzverfaare gwèèlti mitglider het drüber use isch s volk diräkt a de gsetzgäbig beteiliget verfassigsänderige und gsetz wo vom grosse root nid mit absoluter mehrheit agno woorde sind underligged zwingend enere volksabschtimmig anderi gsetz müend uf aatrag vo stimmberechtigte ine volksabschtimmig referändum stimmberechtigti chöned zudem e verfassigs oder gsetzesänderig oder es gsetz überhaupt vorschloo volksinitiative d sitzverteilig im grosse root isch nach de waale für die letschte paar legislature esoo gsi die uusfüerendi bhörde isch de regierigsroot wo föif vom volk im majorzverfaare uf e feschti amtsduur vo vier joor gwäälti mitglider het dr landamme isch dr vorsitzendi vom regierigsroot er wird vom grosse root us de mitglider vom regierigsrot gwäält dr landschtatthalter isch dr stellverträtter vom landamme au äär wird vom grosse root us de mitglider vom regierigsrot gwäält di föif regierigsrööt leite je eis departemänt vo dr kantonsverwaltig s oberschte kantonale gricht isch s obergricht mit sitz z aarau gricht i de regioone sy d bezirks und jugendgricht kommunali funkzioon händ d fridensrichter denäbe gits schpezialgricht d verwaltigsgrichtsbarkeit wird im wesentleche vom verwaltigs und versicherigsgricht uusgüebt s parteiesyschteem vom kanton isch al algemeine äähnlech wie das i anderne schwyzerische kantöön die kantonale sekzione vo de vier bundesregierigsparteie dr cvp dr sp dr fdp und dr svp händ vil yfluss di bürgerleche mittiparteie sind tendenziell rächter als iri schwyzerische muetterparteie lueg zu dr kantonsverwaltig au staatsarchiv aargau die obligatorischi schuelzyt isch nüün joor und foot mit em ytritt i d primarschuel im alter vo öppe joor a de bsuech vom chindergarte isch nid obligatorisch bym ytritt chunt me entweder i di reguläri erschti klass oder i d yführigsklass wo zwöi jahr duuret d primarschuel duueret i de regl joor bis klass nochäär chunnt de übertritt in e real sekundar oder bezirksschuel die duuret normalerwys joor bis klass und denn isch d schuelpflicht fertig woby d schance uf en aaschlüssendi bruefsusbildig für sekundar u bezirksschüler wäge de höchere leischtigsstufe i de regl besser synd als für realschüeler wächsl innerhalb vo dene drü stufe gits über ufnameprüefige mängisch längt au d empfälig vom lehrer gäg ufe bzw freiwilligi oder zwangsrelegation gäg abe in ere aaschlüüssende pruefslehr muess me au immer ine pruefsschuel somit sorge d betriib für di praktischi uusbildig di schtaatlech schuel für di theoretischi nume vo de bezirksschuel us isch de übertritt a di kantonale maturitätschuele d kantonsschuel möglech dezue muess d bezirksschuelabschlussprüefig mit ere mindischtnote vo beschtande wärde woby d di beschti und d di schlächtischti note sind di praktische prüefigsfächer sind dütsch französisch schriftlech und mündlech und mathematik usem jooreszügnis chöme änglisch gschicht biologii chemii musig u zeichne waalwys au no latiin dezue mit ere mindischtnote vo isch me zum übertritt a d diplommittelschuel a d wirtschaftsdiplomschuel oder a en pruefsmaturitätsschuel berächtiget woby letschteri pruefsbegleitend isch d gymnasie vom aargau sind die alti kanti aarau die nöji kantonsschule aarau d kanti bade d kanti wettige und d kantonsschuel zofige a de kantonsschuel wo öppe joor duuret bis schuljahr cha me di eidgenössischi maturität mache näbe obligatorische grundlagefächer chöned d schüler ires akzäntfach joor wucheschtunde ires schwärpunktfach joor wucheschtunde ires ergänzigsfach joor wuchenschtunde sowie verschideni freifächer sälber wääle de kanton aargau het ekei universität d fachhochschuele ermögliche defür de absolvänte vo de pruefsmaturitätsschuele verschideni schtudierichtige der aargau ghört zu de fachhochschuelregion nordweschtschwyz für erwachseni gits en erwachsenematuritätsschuel für d volksbildig sorge kürs vo de volkshochschuel sowie verschideni bibliotheke i gmeinde und d kantonsbibliothek z aarau es git au verschideni spezielli schulen im kanton wie z b di häilpädagogische sonderschuele der kanton d stedt d gmeinde organisazioonen und privatpersoone luegen im aargau für vil sache vo der kultur es het e kantonsbiblioteek z aarau s museum aargau mit syne sächs hüüser s aargauer kunschthuus und s historische museum z baade wo men em melooneschnitz seit i de stedt und in es paar döörffer findt me chlyneri museeè im kanton sind musigveräin und chöör aktiv und es git es paar theater und chlybünine es schöns programm het s kurtheater z baade döört git s s filmfestival fantoche z lauffeburg isch s sprachpanorama laufenburg wo s äinzige sproochmuseum vo der schwiiz isch s aargauer kuratorium hilft bi vilne kulturellen und künschtlerische projäkt die kantonale tänkmolpfleeg het bi dene vile guete alte bouwäärch all händ voll ztue vo vilnen aargauer dichter und schriftstellerinne het me büecher vil dervo schryben uf hochdüütsch agfange het s aber mit der literatur im aargau scho im mittelalter es sind es paar gedicht vo minnesänger us dere regioon erhalte öppe vom hesso vo rynech em steinmar em werner vo hombärg und em walter vo klinge der aargau mit syne vile burgen und adelige familene muess es guets pflaschter für die kunscht gsi isy d stück vo dene vürnäämen alte dichter sind i der berüemte liederhandschrift vom manesse ufgschribe und au scho us em mittelalter chunt es theaterstück wo e teil dervoo in ere aargauische chlooschterbiblioteek überliferet isch nämli i dere vom chlooyschter muri es isch s früene oschterspiil vo muri wo i der alte mundart und teils au uf latynisch gschriben isch es paar autooren us em aargau wo s vonne mundartwäärch git en alte und bedütende aarauer buechverlag wo für d schwiizer literatur sproochforschig und mundart vil guets too het isch der suurländer gsi manati familie trichechidae gattig trichechus sin riisigi aquarischi suugtier wo au als seechüeh bezeichnet werre manati sin pflanzefrässer wo d meischti zit ufem grund grase manati läbe in flachi schwämbiet in nord zentral un südamerika in dr karibik un an dr chüscht vo afrika d spezie trichechus senegalensis läbt an dr weschtchüscht vo afrika e andri t inunguis an dr oschtchüscht vo südamerika un d dritti t manatus in dr karibik un an dr chüscht vo florida die spezies cha meter oder lenger werre un läbt in süess un salzwasser früher isch s manati wege sym öl un fleisch gjagt worre hüt isch s aber gsetzlich gschützt d manati vo florida un dr karibik sin e bedrohti spezies obwohl s kei natürlichi feind hät d mänsche hän syn lebensruum a de chüschte un schwemmbiet ygschränckt usserdem werre viili manati vo motorboot verletzt oder sä verschlucket fischfanggrät hoke metalgwicht usw des zügs isch meischten harmlos numme d leine chönnet in de verdauigtrackt inecho un s tier langsam umbringe manati sammle sich oft in dr nächi vo chernchraftwerki weg em warme wasser un chönnet vo dere wärmi abhängig werre wege dem wandre se nümme i wärmri gwässer in letschter zit hän allerdings e huufe chraftwerk zuegmacht weg dem suecht dr u s fish wildlive service nooch andri möglichkeite s wasser für d manati z wärme s unternehme honda jap honda giken kgy kabushiki gaisha dt honda forschung und industrie gelistet im nikkei isch en japanischer konzern u a hamamatsu wo automobile motorräder ussebordmotore und motorgrät für dä weltmarkt entwicklet gfertigt und vermarktät gmässä am börsenwert isch honda dä zweitgrößti automobilhersteller vo dä welt mit enerä jahresproduktion vo millionä motorä isch honda ußerdem dä gröschti motoräherschteller vo dä welt in sine fabrike i ländär i dä welt beschäftiget honda rund mitarbeiter hauptsitz vo dä firma isch tokio d konzernverwaltig für honda motor europe north gmbh und die dütschä entwickligsabteilig befindät sich in offebach am main honda isch am september gründet worä und treit dä namä vom gründer sichir honda am afang vo dä firmegschicht het honda motore zum antrieb vo velos produziert näbä toyota isch honda eini vo dä wenigä unabhängigä japanischä automobil und motorradherschteller das isch begründät i dä tatsach dass da unternehmä währed dä restrukturierig vom internationalä auto und motorradmarkt erfolgrich gsi isch und es gschafft het nöd mit anderä unternehmä fusionierä z müässä oder durch akquisitionä vo fremdänä investorä sini unabhängigkeit zverlürä siit värwändät honda für sini luxusautomobile de markänämä acura die werdet nur i nordamerika und hongkong vertriebä hondas profil i dä öffentlichkeit isch au prägt dur sini aktivitätä im motorsport insbsundrig dur d ärfolg im motogp vom valentino rossi wo zum drittä mal in folg en honda weltmeischter i dä königsklassä vom motorradschtrassärennschport worde isch honda tretet au mit enem eigene team in dä formel und i dä formel als motorälieferant a am endi vo dä er und am afang vo dä er jahrä het honda mit sinänä motorä d formel dominiert und denn die sechsti weltmeisterschaften gwunnä uushängäschildär vo honda sind dotsmals de nelson piquet und de nigel mansell sowie de ayrton senna und de alain prost wo i dä letschtä turbosaison vo dä formel vo rennä gwünnä het chönnä de ayrton senna treit nebä dä gwinn vo dä weltmeischterschaft massgäböich zur entwicklig vo dä honda honda xns bitreit im däzämber hät honda formel aktivitätä als folgä vo dä herrschendä kostä vo dä finanzkrise us kostägründa igstellt als weltwiit gröschtä motorradhärschtäller bitet honda verschideni modällä i allne klassänä und kategoriä a s derziit schnellschti motorrad vo dä produktion isch de honda cbr xx blackbird mit ca km h höchstgschwindigkeit wo präsentiert wore isch d supärmodellä honda cbr un honda fireblade cbr rr beschtimmä stetig d jewilig aktuälli topstandard vo dä seriämotorradbautä mit d fireblade isch ä superbike öppä wo mit nominell ps e leischtigsgwicht vo öppä kg pro ps erreicht het ä höchstgschwindigkeit modäll vo ca km h ds mittuland französisch plateau suisse abr ou moyen pays italienisch altipiano svizzero rätoromanisch svizra bassa biudet näbem jura u de aupe eini vo de drü grosslandschafte vor schwyz es macht öppe prozänt vor schwyzerische landsflächi us u drinn woone rund prozänt vor schwyzer bevöukerig es umfasst ds teus flachi wytgehend jedoch hügligi biet zwische jura u aupe u liegt im mittu uf erer höchi vo bis meter über meer es isch die wytus am dichtischti bsiedelti region vor schwyz u derdür ou wirtschaftlech u verkehrstechnisch dr bedütendschti grossruum vom land s mittuland isch abr ou d region vo de meischte stedt u de grossen agglomeratione u es isch prägt vor zersydlig und ere grosse bevöukerigsdichti näb de geoglogische gränze i abgränzig mit de drü grosslandschafte aupe u jura gits no witeri definitione di politisch grossregion espace mittuland beschteit us de kantön bärn friburg nöieburg u soledurn u isch mit rund iwohner eini vo de wichtigere regione bemerkenswärt isch ou dass d dütschschwyzer u di frankophone schwyzer im espace mittuland öppe glichstarch verträtte sy im gsprööch definiert me s mittuland mängisch weniger gnau ou aus aues wo zwüsche bärn u züri isch oder abr ou aues wo zwüsche gämfer u bodesee isch der karl friedrich von baden novämber z karlsrueh juni au dört isch e markgraf grossherzog und kurfürscht im alte dütsche riich gsi er isch johr im amt gsi das isch eini vo de lengschte amtszyte vomene dütsche fürscht der karl friedrich isch der sohn vom friedrich von baden durlach gsi wo im alter vo johr scho gstorben isch der karl friedrich isch denn erscht vier johr alt gsi im alter von johr hedd dr karl friedrich wo sin grossvater der markgraf karl iii wilhelm baden durlach gstorben isch offiziell d amtsgeschäft als markgraf vo baden durlach übernomme er hedd ä vo sim grossvater guet verwaltete staat übernomme in dem s de bevölkerung wäje missernde und chriegszyte nit immer guet gange isch er isch zweimol ghürotet gsi sid ane mit der karoline luise von hessen darmstadt und sid mit der riichsgräfin luise karoline geyer von geyersberg er war awa ä ziemlich liberaler fürscht und het sis land reformiert und d verwaltig besser organisiert het er s modärne badische landrecht ygfüert er het ideeè vo der aufklärung gförderet un er hedd au versucht d masseuswanderunge nach amerika zu seler zitt z reduziere durch gudi berater isch d hauptstadt karlsrueh glichziddig zume anziehungspunkt fir vieli denker wie voltaire goethe oder johann peter hebel worre so het sis land wytume als badisches musterländle gulte dr napoleon hed dann defür gsorgt dass de regensburger landtag d markgrafschaft zumme kurfürstentum erhobe hedd ischs dann sogar zumme grossherzogtum erhobe worre des war widderum de uslöser dass karl friedrich sinni residenzstat karlsrueh ussbaue hedd lonn die uffgab ischm baumeischder friedrich weinbrenner zugfalle darstellige vo dr zitgnosse karl friedrich nebenius und karl wilhelm ludwig friedrich drais von sauerbronn dä kanton jura liit im nordweschte vo de schwiiz är isch dä jüngscht schwiizer kanton er isch nach lokale und eidgenössische volksabstimmige im jaar dur d abspaltig vom kanton bärn entstande der name heisst uf tüütsch jura uf französisch jura uf italienisch giura uf rätoromanisch giura uf änglisch jura die amtlichi bezeichnig isch république et canton du jura republik und kanton jura dä kanton lit a de gränze zu frankriich im süde chunt er a d kantöön noieburg und bärn im oschte a soledurn und s baselbiet vo dä flächi häär isch de jura dä vierzäät vo sächsezwänzg kantön vo de iiwonner här gse nume uf platz zwänzg s jurassische gebiet vom fürstbistum basel won e verdeidigungsbündnis mit frankriich gha het het no zum heilige römische riich ghört wo dr erst koalitionschrieg im april vo däm johr agfange het hai d franzose die nördliche deil drvo bsetzt nid aber die südlige gebiet um moutier und im erguel wo under em schutz vo dr eidgenosseschaft gstande si im septämber isch die französischi republik usgrüeft worde und churz druf am dezämber hai revolutionäri jurassier die raurachischi republik errichdet die isch scho im johr druf am märz ufglöst worde und ires land isch as département du mont terrible in die französischi republik iigliideret worde mit em friide vo campo formio si au die südlige deil drzue cho d koalitionsmächt wo dr napoleon besiigt hai hai die französischi annexion nit anerkennt d gebiet nördlich vo biel sind äm kanton bärn dur d entscheidig vom wiener kongress us dr erbmasse vom ehemoolige fürschtbischtum basel mit sitz z pruntrut als entschädigung für die verloorene territorie im aargau und i dä waadt zueteilt worde än chline teil bezirk arlesheim isch a basel gfalle dä kanton bärn isch abgseh vo de wenige grosse städt politisch eener konservatiiv grööschteteils protestantisch und tüütschschprachig d bewohner vom gebiet im jura wo erworbe worde isch sind vorhäär undertane vom fürschtbischof von basel aber i dä region biel und i de südliche täler scho sit äm mittelalter i dr machtsphäre vo bärn gsii und sind eener liberal mehrheitlich französischschprachig und im nordteil wo bärn d gägereformation nöd hät chöne underdrücke katolisch drum cha mer bi volksabstimmige interessanterwiss öpedie feschschtelle dass dä kanton jura wo i soziale frooge progressiv isch bi gsellschaftspolitische frooge konservativ stimmt so hät er zum bischpiil d frischtelösig oder d gliichstellig vo gliichgschlechtliche partnerschafte abglehnt im unterschiid zum bärner jura das dä konflikt wo schlussändlich zu dä abtrännig vom kanton jura vo bärn gfüert hätt urschprünglich weniger sprachlich sondern mee konfessionell gsii isch gseet me dadraa das bi dä volksabschtimmige über d kantonsgründig dä südteil vom bärner jura amtsbezirk neuestadt la neuveville münschter moutier und courtelary wo zwar ebäfalls französischschprachig aber proteschtantisch isch immer drfür gschtumme hätt bi bärn z bliibe dä tüütschschprachig bezirk laufe isch zwar katolisch d sprach hät aber zum entscheid gfüert bi bärn z bliibe spöter won s laufetaal dur de kanton jura vo bärn trännt gsi isch häts sich em kanton baselland aagschlosse an ere volksabstimmig zur jurafrog vom märz hät s bärner stimmvolk mit eme zuesatz zur staatsverfassig de sibe jurassische bezirk s rächt gee sälber über ihri politischi zuekunft z entscheide und de amtsbezirk laufe hät s rächt überchoo sich emene andere nochber kanton aazschlüüsse am juni händ wähler im damalige bärner jura in ere volksabstimmig beschlosse sich vom kanton bärn z tränne und en äigene kanton z gründe s aidgenössisch parlamänt hät im september di jurassisch verfassig guetghaisse am september hät s schwizer volk mit prozent jo stimme und alli ständ d schaffig vom kanton jura ermöglicht wil si enere entsprächende änderig vo de bundesverfassig zuegstimmt händ eso isch för de kanton jura de schritt i d souveränität uf de jänner als kanton vo de schwiz möglich worde dr kanton jura het drey bezirk freibäärge delsbärg und pruntrut die vier andere jurabezirk münschter neuestadt courtelary im st immertal und biel ghöre zum kanton bärn d freibäärge entspräche em tüppische bild vom jura mit liicht bewaldete wiitläufige wäide wo chieh und vor alem au ross druf sin s elsgau mit de hauptstadt pruntrut isch dr zipfel vo dr schwiiz wo e so wiit uf frankriich überelampt d amtssprach im kanton isch französisch di einzig tüütschschprachig gmeind isch ederswiler uff de jurahöchene gitts vereinzelt aber no wiiler und einzelhööf wo traditionell dütsch gschwätzt wird es handlet sich dodrby um siidlige vo de täufer mennonite will dene friener dr bischof vo basel nume siidlige über erlaubt hett bischpill für söttigi wiiler sin chaux d abel teilwys les bois oder les mottes le bémont es paar ort sind wäg dä näche schprachgränze nöd nur under ihrem französische sondern au em tüütsche name bekannt so zum biischpiil delémont delsberg oder porrentruy pruntrut dä jura isch grossmehrheitlich katolisch di aktuelli kantonsverfassig isch vo s parlamänt le parlement vom kanton jura beschtaat us volksverträtter usserdäm isch s volk diräkt a de gsetzgebig beteiliget will über verfassigsänderige obligatorisch und über gsetzesänderige uf aatraag vo mindischtens schtimmberächtigte oder acht gmeinde vom volk abgschtimmt wird mindischtens schtimmberächigti oder acht gmeinde chönnd au ä gsetzes oder verfassigsänderig beaträge ussländer sind sit au schtimm und waalberächtiget si chönnd aber nöd i kantonali ämter gwäält wärde di jurassisch regierig le gouvernement setzt sich us foif mitglider zäme richterlichi behörde sind hauptsächlich uf bundesebeni schickt dä kanton jura je zwei verträtter in schtänderat und in nazionalrat wirtschaftlich isch dä jura eine vo dä schwächschte kantön i dä schwiiz d finanzchraft liit nur bi prozänt vom gsamtschwiizerische wärt d jurabaane chemins de fer du jura churz cj betriibed mehreri isebaan und buslinie eschtrych amtli republik österreich isch e mitteleuropäische binnestaat mit rund millionen yywohner eschtrych gränzt an dytschland un tschechien im norde slowenien un italien im side d slowakei un ungarn im oschten un d schwyz un liechtestaa im weschte geografisch yygränzt wird s land vu dr behmische masse un dr thaya im norde dr karawanken un em steirische higelland im side dr pannonische diefebeni im oschten un em rhy un em bodesee im weschte iber brozänt vu dr landfleichi ghere zue dr alpe eschtrych isch e demokratische un federale bundesstaat vum bolitische sischtem här isch s e semibresidiälli republik s parlamänt bstoot us zwoo chammere em nationalroot wo d bevelkerig verdrätten isch un iber all gsetz letschtändlig entschaidet un em bundesroot wo d bundesländer verdritt aber hinder em nationalroot zruggstoot entstanden isch d republik eschtrych noch em erschte wältchrieg s land het nyyn bundesländer burgeland kärnte nidereschtrych obereschtrych salzburg steiermark tirol vorarlberg un wien wien isch au d bundeshauptstadt di maischte bundesländer sin friener chronländer vu dr monarchy gsi numme wien isch e spööteri abtrännig vo nidereschtrych und s burgeland isch es räschtli vum alte chenigryych ungarn wo wäge synere dytschsprochige bevelkerig nach em erschte wältchrieg a d republik eschtrych chuu isch vil z sagen un mitzrede hän d bundesländer un iri landesparlamänt nit wyl die maischte kompetänze bym bund liige aber iri regierigsscheff d landeshauptlytt sin umso mächtigeri äinzelfigure me sait ene drum au scherzhaft landesfirschte eschtrych isch grindigsmitglid vu dr organisation fir wirtschaftligi zämmenarbet un entwicklig oecd un syter anne vu dr europäischen union dr name eschtrych wird zum erschte mol gnännt anne as ostarrichi isch eschtrych im hailige remische rych en aigeständig herzogtum wu d babenberger anne uusgstorbe sin het si s huus habsburg im kampf um d herrschaft z eschtrych duregsetzt s biet wu mer eschtrych nännt het syterhär di ganz habsburgermonarchy un speter s konschtituiert chaisertum eschtrych un di eschtrychisch rychshelfti vu dr yygrichtete doppelmonarchy eschtrych ungarn umfasst di hitig republik isch ab entstande noch em fir eschtrych ungarn verlorene erschte wältchrieg wu d sigermächt d verainigung vu dytscheschtrych mit dr weimarer republik verhinderet ghaa hän ab em sognännten aaschluss anne em wächsel vu dr ständestaatsdiktatur in di nationalsozialistisch isch eschtrych bis dail vum dytsche rych gsii vu dr siger vum zweete wältchrieg isch eschtrych wider as aigeständige staat ufgrichtet wore anne het eschtrych derno noch em änd vu dr bsatzig sy duurendi neutralität verchindet un isch dr verainte natione bydrätte anne isch eschtrych mitglid vu dr europäischen union wore di dialäkte in öschtrych ghöre zum bairische u das isch en oberdütschi dialäktgruppe gnau so wi ds alemannische der unterschid zwüsche de bairischen u den alemannische dialäkten isch das ds bairische di aute lengine i y u zu a a het diftongiert aber ds alemannische nid z b i wörter wi wyß müüs muus abgseh vom schwäbische die diftongierig isch aus nöihochdütschi diftongierig bekannt u het z öschtriich aagfange im bundesland vorarlbärg rede si aber nid e bairische dialäkt sondern en alemannische bis uf innschbruck im tirol und au im vinschgau isch dr dialäkt alemannisch bairisch gmischt typischi gutturaal di alemannische dialäkte ghöre teils zum hoch und teils zum höchstalemannische sprachruum und d dialäkte im hauptteu vom land ghöre i dr nordheufti zum mittelbairische u ir südheufti zum südbairische sprachruum im aalut ungerscheide teil öschtrycher nid zwüsche fortis u lenis uf au fäu z linz nid ir houptstadt vo oberöschtrych wo ne doschnrechna e dechnische glumpad isch u ds trama sech uf der büni abspiut ds glyche passiert ou i viunen bsunders nord alemannische dialäkte montforter düütsch isch e doil vun em alemannische schproochruum un doil vun dem boddeseealemannisch die schprooch wu d lüt im nordoschte vun em alemannische schproochruum dischkerieret s montforter düütsch umfascht wiite doile vun em hüütige öschterreichische bundesland vorarlberg en chline doil vun em öschterreichische bundesland tirol d regio oberallgäu suidlich vu immestadt un en nordoschte vun d boddeseeregio mit em vurmalige oberamt tettnang gschichtlich isch s montforter düütsch durch d zsammeghörigkhit vun dere nordöschtliche boddeseregio untr d grafe vun montfort entschtande usstuusch vun ware mansche und kultur im montforter herrschaftsbiet hönd durch d johrhunderte dozuer gfüert dass e regio mit ang vrwandte dialekte entschtande isch dr bodesee isch de gröscht see im alemannische schprochruum und de drittgröscht see z mitteleuropa noch em balaton in ungarn und em genfersee dr bodesee isch dr gröscht see im lauf vom rhy er het vier deil dr obersee dr ibberlingersee dr undersee und dr zellersee d lengi vom see isch kilometer am obersee sin d mündige vo dene flüss alperhy bregänzer aach arge aalte rhy aach bi lindau ruggbach schusse dorabirer aach leiblach lipbach brunnisach seefelder aach bi uhldinge mühlhoofe rotach bi friedrichshafe stockacher aach goldach steinach aach bi romanshorn bi konschtanz goot dr seerhy vom obersee in undersee dr wichtigscht fluss wo in undersee mündet isch d radolfzäller aach wichtige hischtorische orte am bodesee sin arbe bodme breagez konschdanz langenarge markdorf linde ibberlinge radolfzell wasserburg romanshorn und rorschach die letschti seegfrörni isch gsii dr see het sin name noch em hüütige ort bodme er heisst i de früemittelalterliche kwelle lacus potamicus und uf althochtütsch bodims di ersti namentlichi erwäänig findet sich bim römische schriftsteller pomponius mela wo zwüschet em lacus venetus em bodesee und em lacus acronus em undersee underschaidet sus aber hönd in de antiki d mänsche zue ihm lacus brigantinus gsait was vum name vum ort bregenz uuf latiinisch brigantium abgleitet isch spöter het mer au lacus constantinus gseit middelhochdütsch kostenzersw wo uf d stadt konschtanz zruggzfüere isch de name het sich i de romanische sproche doregsetzt französisch lac de constance italiänisch lago di costanza un so wyter im joor werd de see sogär ainisch lacus alamannicus gnannt wäärend dr ufklärig isch dr name schwäbisches meer ygfüert worre i dr schwiiz wird dä begriff wo vo dr dütsche syte chunt allerdings nüt bruucht hütztag säge d lüüt i der region ringsume eifach dr see das isch ales mittem obersee em ibberlingersee em untersee und em zellersee d gschicht vun d bsidlig vun dere regio isch rich prähischtorische kulture d kälte d römr d alamanne und d franke hönd ihre spuure hinterloo i de hütige zit isch s ufr vum see schtark zrsidlet d bvölkrig labbet vun tourismus obscht un winabuu un e ehr bscheidene induschstriasidlig nochem napoleon hott mer wichtige reichsstädt wie ibberlinge a de opportune adel vertoalt friedrichshafe hot sich denn ussem ehemalige buchhorn entwicklet und isch au heitztag ibberwieged vu wirtteberger bsidlet im obersä gibts zwoi insla de maina und d inslastadt linde da maina isch a sches ausflugsziil wos viila bluema hat de insla linda isch da olt toil vom städtle linda denn isch no d insla reichanau im undersä do ischs klösterle wo de pirmin gründet het auserdem gibts no a bar kloinere insla uf em bodesee gibts näb de vile private schiffle o um die fahrgaschtschiff vu de weiße flotte des sind motorschiff fir bis zu passagier vu vier schifffahrtsunterneme die dütsche bodensee schiffsbetriebe bsb die östriichisch vorarlberg lines die schweizerische bodensee schifffahrt und die schweizerische schifffahrtsgesellschaft untersee und rhein zwische konstanz und meerschburg verkehre mehrere fährene mit ere fahrzeit vo füfze minute tagsüber viertelstündlich z nacht stündlich au vo romanshorn noch fridrichshafe pändled e fähre die hot a weng länger oinavierzg minute und fahrt stündlich lueg au horge amtlich horgen isch e politischi gmäind und de hauptort vom bezirk horge im kanton züri schwiiz horge liit am lingge westliche ufer vom zürisee und isch öppe km vom kantonshauptort züri weg es isch teil vo de agglomeration züri d iiwoner heissed horgner d gmeind isch öppe halbe mit wald bewachse ufeme viertel tüends purä en achtel sind hüser und de rescht isch strassä im wappe hätts en wisse schwan uf rotem tuech horge liit am hang vom zimmerberg das isch e sitemoräne wo de linthgletscher bi de letschte iisziit ligge la hät d gmeind gaht vom see über s sihltahl übere bis zum albis vo de urgschicht kännt mer nöd viil e paar versteinerige us em choleflöz chäpfne zeiged das es früener vor öpe millione jaar viil wärmer gsii isch dozmal händ da mastodon e art vo mammut gläbt und es hät viili pflanze vorallem farn schachtelhalm und gräser gha so ähnlich wie hüt in südflorida die erschte spure vo horgner hät mer am seeufer bim scheller a de grenze zu oberriede und bim dampfschiffsteg gfunde es sind di junsteiziitliche reschte vo de pfahlbouer wo vor öppe jaar da glebt händ de fundplatz vo de horgener kultur wie mer hüt seit isch bi bouarbete entdeckt und beschribe worde wiiteri grossi unterwassergrabige het me bis gmacht bi dene grabige sind sibe verschideni kulturschichte gfunde worde horge isch zum eschte mal gnamset worde im jaar als horga z horgen hemer schwizerischi basisdemokratie und a de gmeindsversammlig legislative dörf jede und jedi öppis säge wo s schwizer bürgerrecht hät und in horge wohnt de gmeindrat ladt amigs zur versammlig i die wird im schinzehof dure gfüert d mitglider vom gemeindrat exekutive händ jede es beschtimmts amt die acht gmeindröt und de presidänt werded a de urne gwählt bi de kantonsraatswaale hät s das ergebnis ggee bdp cvp edu evp fdp glp gp sp svp suschtigi gmäindspresidänt isch de theo leuthold stand quälle bundesamt für statistik de uusländeraatäil liit bi stand d induschtrialisierig het z horgen sit mitti vom jahrhundert starchi auswürkige gha zerscht isch es d sideninduschtrie gsi spöter au d maschineninduschtrie vili grossi fabrike hend vo afang a en grosse teil exportiert im jahrhundert hets immer me dienstleischitgsfime gä verwaltige versicherige forschingsanstalte verarbeitings und schulingzentren von banke und kreditchartegsellschafte sind hüt wichtigi arbeitgeber horge hät vier bahnhöf drei sind vo de sbb und eine vo de sihltalbahn a de gotthardlinie vo zug liit uf m ü m de bahnhof sihlbrugg station noch em albistunnel im sihltal noch em zimmerbergtunnel i richtig thalwil liit uf m ü m de bahnhof horge oberdorf a de linie vo chur liit uf m ü m de bahnhof horge beidi linie füered wiiter seeabwärts richtig züri de vierti bahnhof gheisst sihlwald und isch hüt endstation vo de sihltalbahn bis zum fahrplanwächsel im herbst sind d züg witer bis sihlbrugg station gfaare und me hät döt uf d sbb chöne umstiige näbet de vier s bahnhöf hät horge en aaschluss a d autobahn a e fähre uf maile und no d kursschiff uf em zürisee i de gemeind fahred büs de züritüütsch tieläkt vo horge ghört zue de seemundarte e schträäl isch e inschtrumant us holz horn odr chunstschtoff zum strääle da isch ordne und frisiere vun de hoor en anders instrument womer för d hoorpfleeg bruucht isch d bürste früener wo no d hoorluus verbraitet gsii isch hend voralem d chind müese regelmässig miteme luusstrèèl gstrèèlet werde bi sonam sind zacke vil fiiner und nöcher binenand so as die lästige lüüs hangeblibe sind hüt bruucht mer luusstrèèl no voralem bi filzlüüs und för huustier wie chatze und hünd wemma na papiir datsua ninnt kamma mepma strl vo muul musig mahha zum beera giidz beerstrl dia luagand uus wia schüüfile mit ama griff und vôrna zin negl asoo muama ned jeedz beerle am ôana tsemmaklüüba streel wärde überall bruucht wo me material wo us lange fasere beschdoht muess sübere und ordne in dr textilindustrii werde wulle bauelle und anderi natürligi fasere gstreelt bevor si gschbunne oder suscht verarbeitet wärde und z churzi fasere wärde uussordiert und schböter mänggisch zu filz verarbeitet die maschinelle streel beschtöhn us drummle wo sich dreihe und vil churzi zehn uf dr ganze oberflächi hai streel si eins vo den ältischte inschtrument für d körperpfläg wo erfunde worde si und me kennt si scho us em alten ägypte und andere kulture us dr antike hüfig si d streel dekorativi gegäschtänd gsi und us düüre materiali wie elfebei gmacht worde und verziert worde taalwiil amtlich thalwil isch e politischi gmäind im bezirk horge im kanton züri schwiiz taalwiil liit uf de lingge siite vom zürisee i de nööchi vo de stadt züri zu de gmäind ghööred d wachte ludreetike ludretikon ober und unterdorf sowie gattike gattikon s piet vo de gmäind umfasst landwirtschaftlichi flèchi wald sidligsflechi vercheersflechi und gwässerflechi taalwiil isch zum eschte mal gnamset worde im jaar nach als talwile villam telwil bis is jaar hät d naachbergmäind langnau zue taalwiil ghöört quälle bundesamt für statistik de uusländeraatäil liit bi stand bi de kantonsraatswaale häts das ergebnis ggee bdp cvp edu evp fdp glp gp sp svp suschtigi gmäindspresidäntin isch d christine burgener stand taalwiil isch für iri side industrii bekannt di früenerigi bedüütig im sidehandel isch hüt verlore gange d arbetslosigkäit isch im jaar bi gläge taalwiil isch en chnotepunkt im isebahnverkehr di eint strecki gat uf chur und di ander uf zug luzern und zum gotthard thalwil chamer au per schiff erreiche thalwil hät au verschideni buslinie taalwiil häd au es aktivs kulturläbe so zum byschpil filmtääg wyfeschtival oder kunschtsschtellige de züritüütsch dialäkt vo taalwiil ghört zu de seemundarte manierismus bezeichned e spâtform vo de malerey baukunst plastik musig und de literatr i de rönässns und beschrybt öppe d zyt vo bis is johrhundert de begriff manierismus isch vom giorgio vasari ygfüert worde um de styl vom michelangelo zcharakterisiere in der literatr isch der schwulst eins vo de hauptmerkmol vom manierismus noch em g r hocke si anagramm und akronym epigramm und oxymoron die typische stilmittel vo dr manieristische sproch alchemii in der landschaftsarchitektur druckt sich d vorliebe vom manierismus für s groteske und s überraschende in grotte und wasserspiil us deren ihri tricktechnik het schliesslig dr rené descartes zu siiner theorii vom menschlige automat inspiriert in der architektur wo men au vo spootrenaissance redt chunnt dr manierismus in dr zaghafte uflösig vo de ornigssystem vo de rönässns zum usdruck de ludwik lejzer zamenhof uf d wält choo als eliezer levi samenhof dütsch au ludwig lazarus samenhof polnisch ludwik azarz zamenhof dezembr z bjaystok russischs riich hüt pole april z warschau isch a ougearzt und de erfinder vun de chunschsprooch esperanto gsi bjaystok isch e ethnisch stark vermischti stadt gsi mit pole russe dütsche und jude un e jeder het si eige sprooch gschwetzt si ätti het sich gezilt vu sinem judetum abgrenzt isch atheist gsi un het aaschluss ans westliche europa gsuecht isch au inere jiidische uffklärigsbewegig debii gsi gschafft het de ätti als franzesich un dütschlehrer un au als zensor fird veröffentlige im zareriich sel isch spöter guet gsi fir de suun woner e mengi politische sache z veröffentlige gha het nebe sinere liideschaft fir sini international sprooch isch er s ganz lebe als ougearzt tätig gsi wil er inere ethnisch so stark vermischte stadt ufgwachse isch het er schu frie e mengi sprooche glehrt doch het auch selber gmerkt was es fir schwierigcheit mitbringt wenn de eine de andere nit verstoh cha nit ellei vum praktische her sondern au wege vorurteile gegenenander dorum het de zamenhof sich gar frieh demit befaßt e sprooch z schaffe wu e jeder schnell cha lehre un wo niemes devu bevorzugt wird nooch mehrere versuch un langjorje tüftele het er e endgültige entwurf fertig gha un and öffentlichkeit brocht doch het er sel büechli internationale sprache unterem pseudonym rusbrocht esperanto eine wo hofft in de folg ischs em glunge e zytschrift un adressbüecher usezbringe un nooch un nooch het er e mengi aahänger um sich gsammelt vor allem us weschteuropa wu sich ufklärerische gidanke nit eso geged zensur hen uflehne mieße wie im russische zarereich fulesee schriftdütsch faulensee isch es dorf am thunersee im bärner oberland schwiiz äs ghört zur politische gemeind spiez kanton bärn s hüttige fulesee geit zrügg uf e ne alti güetergmeinschaft mit aumänd u waud wos dorf einzelhöf u taunerhüser drzue ghört hei anne het fulesee iwohner gha im jahr iwohner bis i ds jahrhundert het s z fulesee e früehmittelalterlechi kolumbankapäue gha wo vo schpiez isch abhängig gsii erwähnt worden isch das chilcheni ds erschte mau im jahr bout worden isch sie über gräber us der bronzezyt vor em iigang vo dr ehemauige kapäue lyge fundamänträschte von ere mittelauterliche burg über em ne fäuwd mit greber die burg cha me wäge keramikfund uf d zyt vom bis jahrhundert datiere am glychen ort schteit die hüttigi chilche wo vo bis isch boue worde früecher hei d lüt z fulesee vom acker obscht und räbbou gläbt aber ou vom fische und vom schiffstransport mit em aaschluss ad thunerseestrass i de er jahr mit dr kursschiffahrt station sit und dr schpiez interlake bahn isch z fulesee du dr frömdevercher ufcho nid zletsch natürlech o wägem milde seeklima hüt sy d parahotellerie d usflugs gaschtronomie u der transitverkehr öppe glych wichtig äs gyt öppis chlygwärb d landwirtschaft isch aber rücklöifig nach em ne länge unterbruch wärde syt es paar jahr o z fulesee wider gwärbsmässig trübel aapflanzt wo zu wy verabeitet wärde gallo vo bretonisch gall franzos isch e langue d ol wo im oschte vo dr bretagne dr oberbretagne haute bretagne z frankrych gschwätzt wird es isch also nit wie s bretonische e keltischi sprooch sùndern e romanischs idiom s gallo sött au nit mitem antike gallisch verwäggslet werde s gallo gilt wie di meischte regionalsprooche vo frankrych als e gföördeti sprooch s traditionelli verbreitigsbiet vùm gallo isch in dr oberbretagne also em oschtdeil ùn zwar öschtlich vo de sproochgränz zum bretonische wo vo plouha im department côtes d armor im norde bis zur halbinsel rhuys im süde vùm department morbihan goot d sproochgränz het sich für meereri joorhùndert zùm gùnschte vùm gallo nooch weschte verschoobe sproochlig gsänne loot sich s gallo eigetli nit vo zwei vo syne noochberdialäkt im süde vo de normandi normand méridional ùn em angevin abgränze alli drüü ghöre zur domaine armoricaine wo zur domaine d ouest vo de langue d oil ghört einewäg bschränkt mer de begriff gallo uss geografisch politische gründ meischt ùff die dialäkt wo in der bretagne gschwätzt werde ùn zäält d dialäkt vùm süde vo de normandi südlich vo de ligne joret zum normännische als alldaagssprooch isch s gallo chuum no verbreitet so hen im joor binere ùmfroog vùm französische statischtikamt insee lüt aagee dass si gallo schwätze des sin vo de bevölcherig vo dr bretagne gsi in ere studie uss dr mitti vo dr er joor wird bschriibe dass chinder viilmool durch ihri groosseltre no passivkenntiss vùm gallo mitbecho hätte ihri eltere aber nùmme französisch mit ihne gschwätzt hen e ùmfroog ussem joor vo schieler zwüsche ùn joor alt het ergee dass nùmme vo de schieler aagee hen dass si in dr familie gallo näbe französisch als muettersprooch glehrt hen vo de eltre hen immerhy no aagee dass si in ihrer chindheit gallo oder zweisproochig gallo französisch ùffgwaggse sin binere andre froog allerdings hen aagee dass si vo ihrene eltre gallo glehrt hen ùn fascht dass si vo ihrene groosseltre gallo hätte glehrt allerdings sin d gallokenntniss wo doo glehrt worde sin schynts oft nùmme begränzt gsi ei schieler het dezuegschriibe dass es sich nùmme ùm e paar wörter gallo het ghandlet d ùnterscheidigsmerchmool vo dr domaine d ouest wo s gallo dezueghört sin usserdäm ùnterschid zwüsche em gallo ùn andre langues d oil onderäntfälde amtlich unterentfelden esch en gmeind met rond iiwohner em kanton aargau ond liit em suhretal es gränzt a aarou oberäntfälde suhr schönewerd ond eppeberg wöschnau us dem chamer folgere dases ganz em weschte vom aargau esch ond dorom au zum bärner aargau ghört d verbindige send exzellänt es get sowohl en regionalzugverbindig aar als au es usprägts strossenetz ond en aschloss ad autobahn d höchi öber em meer betreit öppe meter s dorfbeld esch starch vom deschtelbärg prägt wo aber eher en högel als en rechtige bärg darstellt hüüfig redt mer vo äntfälde demet meint mer d gmeinde onder ond oberäntfälde wo mettlerwiile veli verwaltigsarbete gmeinsam verrechtet zom bischpel de zivilschotz ond s schuelsystem au send die beide gmeinde so zämegwachse dasmer si praktisch ned cha usenand halte beidi gmeinde zäme hend rond iwohner ond jewiils en änte em wappe wobi mer sich zemli secher esch dass de name unterentfelden ned wörkli vo de änte stammt sondern vom ändi vom fäld z onderäntfälde sälber gets nor en primarschuel ond en realschuel beidi send e zwoi schuelhüüser onderbrocht oberstuufeschüeler wo entweder ed sekondar oder bezerksschuel wend go müend die z oberäntfälde mache aber well d verbendige entweder per aar regionalzug oder stross gröschteteils guet send esch das för d schüeler keis problem au d chendergärte ond d musigschuel ghöred zo de chreisschuel äntfälde onderäntfälde esch en reformierti gmeind die reformierte gottesdienscht fendet em chelegmeindshuus e de nöchi vom gmeindshuus statt katholischi gläubigi müend nach oberäntfälde e d chele was aber chum es problem darstellt set em johr het onderäntfälde zor chelegmeind suhr ghört was sich aber set gänderet het ond si esch eigeständig worde näbem chelegmeindshuus wo au zu andere aläss gnötzt werd stoht en höche markante cheletorm met sine sächs glogge lüütet er zo allne wechtige aläss e de gmeind vorallem de landehof ond de bösner send öber d gränze vo onderäntfälde bekannt bem landehof handlets sich um en schwerhörige schuel mer fendet si of em deschtelbärg d schüeler wohnet meischtens met betreuer em dorf sälber de bösner kenned wahrschinli vorallem d könschtler wo e dem lade wörkli alles fendet wos härz begehrt au d cardag en produzänt vo kreditcharte het sin setz en onderäntfälde de coop bau ond hobbymärt esch ebefalls öppis wo vell lüüt nach äntfälde lockt d wikinger au nordmänner waräger odr rus gnännt si kei gschlosseni ethnischi gruppe gsi sondern händ i verschidene stämm und völcher zerscht als buure z skandinavie gläbt als d wikingerzit wird meistens di zyt zwüsched und agluegt wo d wikinger immer wider küste flussgebiet und insle z europa plünderet aber teilwiis i dene länder au dörfer gründet und es wiits handelsnetz errichtet händ d wikingerschiff sind gfüchtet gsi will si schnäll cho sind und me immer mid emene agriff het müesse rächne hüt goot me dervo uss dass d wikinger wäge widrige läbensumständ ihri heimat verlooh händ zum im riiche und klimatische agnähemere mitteleuropa go z woone so hai si sich z nordfrankriich niiderglo un ere region ihre name gä normandie z ängland hai si gebiet im oschde eroberet d königriich northumbria und east anglia und d gebiet vo de stedt leicester nottingham derby stamford und lincoln dr region wo si gherrscht hai sait mä dane law das heisst s gebiet vo de gsetz vo de däne wobii mit däne alli skandinavier gmeint si d wikinger si aber au in oschde gfaare und noch russland greist für zum handel driibe uf de russische flüss sind si südwärts gsäglet und bis zum schwarze und em kaspische meer cho si hai z novgorod es königriich gründet im weschde hai si vili vo de insle im atlantik enddeggt und deilwiis au besiidlet island vo öbbe a und grönland vom johr aa bis ins johrhundert d landnaam vo island isch vor alem dur norweger erfolgt wo sich gege d königsmacht vom harald schööhoor und sinene nochkome gwehrt hend dr leif erikson isch öbbe um s johr uf em nordamerikanische feschdland acho und mä het überräschd von erä wikingersiidlig z neufundland entdekt es wird überlieferet d wikinger sige wildi lüüt gsi wo vil fleisch gässe und unpflägti bärt gha heige und länder überfalle und uspländeret heige me dänkt hüt aber d wikinger heige gar ned so gern fleisch gha si heige pökelfleisch gmacht und vill lieber fisch und bi fescht sogar au gmües gha warschinlich hend si gärn zwyble und ned immer nur im salz tröchnets pöckelfleisch ggesse d wikinger si keis einheitlechs volk gsi als wikinger werdet mensche bezeichnet wo im allgemeine us skandinavie cho si und wo sich zum handle för de chrieg und d seefahrt uf schiff zemmä ta hend und gmeinsam unterwegs gsi sind d chemii a eksakte naturwisseschaft isch die lehr vum ufbou verhalte und de umwandlung vo materie sowie de drbi geltende gsetzmäßigkoita sie isch in ihrer hittige form im und jahrhundert allmählich us dr aawendung vo rationalem denke uf beobachtunga und ekschperiment vu dr alchemie entschtande einige vu de erschte große chemiker sind robert boyle jöns jacob berzelius joseph louis gay lussac marie antoine lavoisier luigi galvani und justus von liebig gsi chemie isch d wisseschaft vo de stoff subschtanza sowie de schtoffumwandlunga chemische reaktiona und wird in mehnerloi fachgebiet die anorganisch chemie die organisch chemie die theorädische chemie und die biochemie trennt d chemie gitt üs mensche d antwort uf froge wie us was üsi welt bestaht oder wie mier lebewese entstande si usserdem hett die wüsseschaft d türe zu höherentwickelte technologie göffnet so zum bispil die syntetischi herstellig vu medikament oder kunschtschtoffe z b plexiglas mit neuartige verbindige wo in der natur nit vorchömme die erschti gezielti künschtliche herschtellig vom ene schtoff isch anfangs vom jahrhundert d labor synthese vo harnschtoff gsii het mit erschte synthetische farbe die induschtrielli anwändig angfange allerdings gitt s zwiifel ob nitt schon im mittelalter wo bereits schwefelsüüri und salpetersüüri deschtilliert worde sii unbewusst künschtlichi schtoffe hergschtellt worde sii uusbeutbari menge von dene schtoff gitts in der natur nämlich nitt es frogt sich einfach ob s vor der induschtrialisierig bereits gwüssi spure devon gää het hütt isch das wägem suure räge natürlich nümm so guet feschtschtellbar die chemischi industrii isch in vile industrialisierte länder e seer bedütende wirtschaftszwiig z dütschland zum bischbil lit dr umsatz vo dr chemiindustrii uf mee as milliarde euro und noch dr widerveräinigung vo dütschland het si mee as lüt beschafdigt und hüte sis immer no e chli under si stellt uf dr äinte site grundchemikalie wie zum bischbil schwääfelsüüri oder ammoniak häär vilmol in mänge vo millione vo donne jedes joor und verarbäitet die denn zu dünger und kunststoff uf dr andere site broduziert die chemischi industrii e hufi komplexi stoff under anderem farmazöitischi wirkstoff arzneistoff und pflanzeschutzmiddel pestizid wo für spezielli aawändige maassgschniideret si au d fabrikazioon vo kompiuter chraft und schmiirstoff für d autiindustrii und e hufe anderi technischi brodukt isch ooni industriell häärgstellti chemikalie ummööglig in dr antike het d chemii im braktische wüsse über stoffumwandigsbrozäss bestande wo sich aagsammlet häi und in de naturfilosofische aaschauige vo dere epoche im middelalter isch si äng mit dr alchemii verbunde gsi wo in china öiropa und indie scho sit langer zit braktiziert worde isch d alchemiste häi sich mit dr vereedlig vo de metall häärstellig vo gold us andere uneedle metall abgee und au mit dr suechi noch arzneimiddel bzw eme allhäilmiddel für chrankhäite si häi doodrfür elixier gsuecht dr filosoofe stäi stäi vo de wäise wo die uneedle chranke metall in eedli gsundi metall wurd verwandle oder s lääbenselixier wo nid nume alli chrankhäite wurd häile sondern äim au no wurd unstärblig mache bis zum ändi vom joorhundert het d vorstelligswält vo de alchemiste im allgemäine nit uf wüsseschaftlige undersuechige basiert sondern uf erfaarigsdaatsache und empirische rezäpt d alchemiste häi e hufe experimänt mit vile substanze gmacht für zum zum ziil choo si häi ufgschriibe was si entdeckt häi und häi drbii die gliiche sümbool brucht wie si au in dr astrologii üüblig gsi si d lüt um sä ume häi nid verstande was si mache und wil si bi iire experimänt farbigi flamme rauch oder explosione broduziert häi häi si d alchemiste vilmol für magier und häxer ghalte und zum däil verfolgt für iiri experimänt häi d alchemiste die gliiche apparature entwigglet wie si hüte no in dr chemische verfaarenstechnik verwändet wärde e bekannte alchimist isch dr albertus magnus gsi er het sich as kleriker mit däm themekomplex befasst und het bi sine experimänt e nöis chemischs elimänt entdeckt s arsen erst mit em paracelsus isch us dr eender empirische alchemii en eender experimentelli wüsseschaft worde wo d basis vo dr modärne chemii worde isch in dr nöizit isch d chemii im und joorhundert zur wüsseschaft worde si isch uf dr basis vo mässvorgäng und experimänt ufbaut worde mä het d woog afo bruuche und sich uf d bewiisbarkäit vo hüpothese und theorie über stoff und sini uwandlige afo stütze d arbet vom justus von liebig drüber wie dr dünger wirkt si d grundlaag für d agrarchemii und häi wichdigi erkenntniss über die anorganischi chemii gliiferet wo mä e sünthetische ersatz für e farbstoff indigo zum färben vo textilie gsuecht het si baanbrächendi entwigglige in dr organische chemii und dr farmazii gmacht worde uf bäide gebiet het dütschland bis zum aafang vom joorhundert e vorrangstellig ghaa mit däm wüssensvorsprung häi die dütsche zum bischbil sprängstoff wo si im erste wältchrieg brucht häi nüme us importierte nitrate broduziert sondern mit hilf vo dr katalüüse us em stickstoff vo dr luft gwunne wo d nazionalsozialiste an d macht choo si häi si dütschland welle so autark wie mööglig und das het d chemii as wüsseschaft witer voraadriibe zum vom import vo ärdööl unabhängig z wärde het mä verfaare entwigglet wie mä us stäichoole e flüssige dribstoff cha broduziere en anders bischbil isch d entwigglig vom sünthetische kautschuk für d brodukzioon vo bnöö in dr hütige zit isch d chemii e wichdige däil vo dr lääbenskultur worde wo mä aane luegt si um is ume chemischi brodukt ooni dass mer s merke aber umfäll vo dr chemische groossindustrii wie zum bischbil die vo seveso und bhopal häi dr chemii e seer negativs imidsch verschafft so dass slogan wie wäg vo dr chemii seer bopulär häi chönne wärde d forschig het sich bis zum aafang vom joorhundert so stark entwigglet ass verdiefendi studie vom atombau nüme zum beriich vo dr chemii ghööre sondern zur atomfüsik bzw kärnfüsik die forschige häi wichdigi erkenntniss über s wääse vo dr chemische stoffwandlig und dr chemische bindig gliiferet anderi wichdigi impuls für d chemii si au vo entdeckige in dr kwantefüsik us choo elektrone orbitalmodäll der zibelemärit isch ds volksfescht wo z bärn am vierte mänti im novämber gfyret wird scho am aabe dervor wärden ir altstadt ständ ufbbout der märit vat sehr früech am morge scho aa u für ne zibelezopf z übercho mues me früech gnue dört sy es wärde nid nume zibelen aabbotte sondern o alles mügleche kunschthandwärch vom morge bis spät ir nacht geit ds volksfescht es wird vil konfetti gworfe zum ässe git s näb em normale volksfeschtässe o der zibelechueche wil bi de konfettischlachte näbe de konfetti o plastikhämmerli ygsetzt wärde u wil s das unter jugendtleche zimli ruuch cha wärde isch ds volksfescht vom zibelemärit bi vilne nümm beliebt wo z bärn sy ufgwachse im unterschid zum eigentleche märit aber für dä mues men äbe früe ufstah es isch unklar wie der zibelemärit isch entstande aagäblich sölle murtner vom vischtelacherbärg de bärner nachmene stadtbrand ghulffe ha so das si derfür mitmene spezielle märit sy belohnt worde dkaraburun tragödie isch e boot unfall z albanie im januar gsi wo zunere politische krise gführt het am januar isch e schnällboot wo zum mänscheschmuggle bnutzt worre isch km vo dr halbinsel karaburun entfernt kentert di nüünezwanzig isasse hen noo versuecht mit ihri handys d polizei un s fernsehe z informiire am näggschte morge hen lüüt grettet werre chönne sin ertrunke d opfer sin vor allem us dr nordalbanischi städt shkodra un em hochlandbezirk malesi madhe cho spöter isch entdeggt worre dass di zwee schlepper verwandti vo polizeibeamte z shkodra un z vlors gsi sin d tragödie isch schnäll zumene politischi skandal worre zum eine wäge denne zwee beamte zum andre wyl dr albanischi premierminischter fatos nano wo grad im urlaub gsi isch erscht drüü daag spöter zruggcho isch dr fatos nano het zwei joor vorher d mänscheschmuggel eigetlich für beendet erklärt un jetzt isch ihm vorgworfe worre nüt gnueg unterno z ha d opposition het im parlament e misstrauensvotum aazettelt het sich aber gäge d mehrheit vo dr regiirig nüt chönne durchsetze i ganz albanie isch gäge de fatos nano demonschtrirt worre mehreri organisatione wie zum byschpil mjaft hen aktione durchgführt mjaft het vorem büro vum fatos nano e öffentlichi trauer abghalte vorem büro isch e schild ufgstellt worre mit dr ufschrift kujdes lart nuk punohet ufpasse doo obe wird nüt gschafft e allusion zu schilder wo uf baustelle stönn kujdes lart punohet ufpasse doo obe wird gschafft usserdäm isch überall i dr stadt dr slogan nano ik nano verschwind ufgsprüht worre d eu isch allerdings au i d kritik groote vor allem wege de scharfe visavorschrifte wo s de meischte albaner praktisch unmöglich macht s land z verloo dr fatos nano isch bis im amt blybe s toggeborg ipa isch e region im weschtliche teil vom kantoo sanggalle i de schwiz de hoptfluss isch d tuur wo z wildhuus und z underwasser entspringt und noch em grosse boge bi wiil d nordgrenze vom toggeburg bildet en witere fluss isch de necker wo us em neckertal chunnt im süüde sind die sibe markante churfirschte die näme sött jede kenne chäserogg hinderrogg zueschtoll schiibeschtoll brisi frümsel selun s obertoggeburg isch au e ganz e bliebts schiigebiet mit pischte vom chäserrogg in gämserrogg und abe is tal und zoberscht obe hesch e herrlichi uussicht uf de walesee de zörisee d glarneralpe und natürli uf de säntis im alpstei s toggeborg werd hoptsächli landwertschaftlich benutzt im obertoggeburg gits au en starche tourismus und z wattwil und im neutoggeborg gits no industrii de grööscht industriiort isch uzwil im undertoggeborg mit de internationale maschinefabrigg büeler vo wil us faart d toggeburgerbaan bis uf nesslau und vo sanggale us faart d südostbaan quer dur s mittlere toggeburg und verlot s tal noch wattwil dur de ricketunel s obertoggeburg isch nume mit postauto vo nesslau us und vom rintl her erschlosse und e postautolinie verbindet nesslau mit de schwägalp im obere toggeburg gits au bergbaane so hets aini vo wildhuus uf d gamsalp denn d baane vo unterwasser uf de iltios und witer uf de chäserrogg vo alt santihann goot e bäänli uf d sellamatt uf de schwägalp schwebt e luftsailbaan uf de säntis ue im ganze sind höt sibe bergbaane in betriib im toggeburg lebt no e starch büürlichs bruchtum mit traditionelle alpuffaarte und veeschaue und d buuremolerei isch no wit verbraitet die traditionelli strichmusig bistoot usem hackbrett zwo giige emene tschello und ere bassgiige und natürli werd ono gjodlet literarisch bekannt sind d tagibuechufzaichnige der arme mann im tockenburg vom wattwiler buresoo ulrich bräker e autobiografisches werch us de soziale unterschicht vom joorhundert furore gmacht het de musiker und schriftsteller peter weber us wattwil mit sim buech der wettermacher da buech beschribt in ere bluemige fast überschwengliche sproch nöd nu d uusicht vo de churfirste da buech isch im joor usechoo de dialekt isch nöd aihaitlich vor alem s obertoggeburg unterschaidet sich stärcher vom restliche tal im undere toggeborg machet sich immer stärcher iiflüss vom försteland bemerkbar de dialekt isch i de östlichere gebiet vom toggeburg eng vewandt mit em appezeller dialekt de toggerburger dialekt ghört zu de ostschwizer dialekt tüpisch för s toggeburg send di vile streusidlige und s toggeburgerhuus die ältischte menschliche spuure im toggeburg stammet us de staizit s wildemanndliloch m ü m isch offesichtlich zittewiis vo neandertaler bewont gsii nochem rückzug vode gletscher i de letzte iiszit isch s toggeburg zumene urwald worde wo wenn öberhopt nu wenig mensche glebt hend wäred de römerzit dörftet d alpe vom obertoggeburg benutzt worde sii und abem johrhundert hend den d alemane afange da tal vom norde her z besidle de name het s toggeburg vo de groofe vo toggeburg öbercho wo zerschtmol im joor erwähnt werdet de stammsitz isch d burg alttoggeborg gsii d grofe hend dur hürote ire landbsitz immer mee chöne uusdehne und hend schlussendli grossi gebiet im bündnerland und im vorarlbergische ghaa wo aber de letzti groof fridrich vii im joor ohni erbe gstorben isch und er au kai testament gschribe ghaa het hend d zörcher gmaint si möset da tal ha und e chrieg azettlet de alti zürichrieg hend s aber verloore im joor het de förstabt vo sanggale s toggeborg vom fraiherr petermann vo raron abkauft im joor het de reformator ulrich zwingli mitere botschaft a d toggeburger d reformation iiglaitet nochdem sich aber s chloster sanggale vo de uurue erholt het heds chräftig afange s tal wider z rekatholisiere us dem grund isch s toggeburg recht gmischt en tail vode bevölkerig isch reformiert de ander isch katholisch im joor isch de kantoo sanggale gründet worde und s ganz toggeburg isch en tail devo worde im verlauf vom joorhundert het im toggeburg d textilindustrii afange ufblüe isch d toggerburger baan vo wil uf ebnet eröffnet worde und het dodemit em tourismus e grundlaag botte bevor de kantoo sanggale bide verfassigsrevision vom juni i die noie wahlchrais uftailt worden isch het s toggeburg us vier bezirk bestande bi de noiordnig isch de wahlchrais toggeburg gschaffe worde und debi sind aber fascht alli gmainde vom alte bezirk untertoggeburg usgschlosse worde obwohl d bevölkerig kai froid gha het cellpadding cellspacing border styleborder gray solid px border collapse collapse stylebackground wildhaus wildhuus willhuus aligncenter alignright alt st johann santihan underwasser aligncenter alignright stein stäi aligncenter alignright nesslau chrummenau nesslauchrummenäu aligncenter alignright ebnat kappel ebnet chappel aligncenter alignright stylebackground wattwil wattwilrikche aligncenter alignright lichtensteig liechtestäig liestig aligncenter alignright krinau chrinu aligncenter alignright st peterzell pheetterzll petsll aligncenter alignright hemberg hmbrg aligncenter alignright brunnadern brundere aligncenter alignright oberhelfenschwil hlffetschwil aligncenter alignright stylebackground bütschwil bötschwiildiepfert aligncenter alignright lütisburg lütischborg aligncenter alignright mosnang moslig aligncenter alignright kirchberg chìrchbrg alt chilperg bazed aligncenter alignright stylebackground mogelsberg mogelschprg aligncenter alignright ganterschwil ganterschwil aligncenter alignright jonschwil joonschwil alt joonschpel schwaarzebach aligncenter alignright uzwil ozwilhnau aligncenter alignright oberuzwil oberozwilbichwil aligncenter alignright flawil flwil alt floobel aligncenter alignright degersheim tgerschemaggenau aligncenter alignright colspan gmainde mogelschberg und ganterschwil ghöret zum wahlchrais toggeborg appezell osseroode isch än halbkantoo i dä oschtschwiz de hoptort ischt hüt aigentli herisau wil dei s parlament taged ond d regierig eren setz hät da ischt bis aber z trogä gse d kantoos polizei hät eri notruefzentrale aafangs vo trogä of herisau abe zöglet dä setz vom gricht ischt hüt no z trogä d landsgmeend hät bis si abgschafft worde ischt abwechsligswys z trogä ond z hondwil stattgfonde dia drüü ehemoligä bezirk und hütigä regione send a lischtä vo allne gmeende mit wytere aagoobe föndet mer onder gmeende vom kantoo appezell osserroode entstande isch de kantoo osserroode bi de landstäälig vom kantoo appezell im johr wo sich die innere und össere roode os konfessionelle grönd trennt hend sit do isch appezell osserroode traditionell mehrheitlich reformiert und appezell inneroode katholisch z osserroode hend vill gmeende e röckläufigi oder stagnierendi iiwohnerzahl e usnahm isch onder anderem tüüfe wo set e paar johre riichi lüüt mit eme niidrige stüürsatz alockt de höchst berg isch de säntis mit wo zum bergmassiv alpstee ghört of em gipfel tröffid sich diä beede appezeller halbkantö mit em kantoo sanggallä zo de bekannte osserröödler ghöret zum bispyl de titus tobler de daniel dani ziegler de jonas hiller ond philipp langenegger au d kapellä alder ond wiiteri musigformazione ghöret zo de wiit omme bekannte lüüt d appezeller hönd wiä fascht älli kantöö ächli än spezielle dialekt er ghört zum ostschwizerische während de letschte johrzehnt hät sich bi villne lüüt vor allem im mittel ond vorderland de dialekt a dem vo sangalle aagleche und isch demnor ä ke markäzächä meh im henderland vor allem hondwil urnäsch ond schwellbronn schwätzed aber viil no de richtig schö ond speziell dialekt mit denä viilä enzigartigä wörter mengä het müä de dialekt z vestoh ond drom wert au öppä ämol norgfroget wa das jez gnau gment isch im appezellische hender ond mittlerwiile au mittelland isch s silveschterchlause a vilne ort en schöne bruuch wo richtig glebt wert vo de lüüt nebetem chlause sönd au s bloch ond d alpabfahrt för d bewohner wichtigi brüüch dä kantoo appezöll innerroode ischt en kantoo im nordoschte vo da schwiiz appezöll innerroode ischt dä kanto mit dä nidrigschte yywoonerzahl rond ond de zweitchlinschte flächi noch basel stadt innerroode gränzt an kantoo appezäll osserroode ond ischt im übrige vom kantoo sangalle omgee dä högscht bärg ischt dä sääntis im alpschtä mit ännere höchi vo vo dä schwägalp us fahrt sit a säälbaa uf dä gipfel ufi doba häts a wätterstazioo än wichtiga vermässigspunkt än ahalb meter hööcha sändemascht ond zwee wertshüüser dä sääntis ischt ä beliebts uusflugsziil för wanderer ond turischta wo bi schönem wätter d uusischt vo da alpachetti bis zom bodasee gnüüssa wend im kantoo appezöll innerroode gits no a paar wiiteri säälbaane uf uusichtspünkt z b höch chaschte ebänalp und chroobärg i däm kantoo schaffid vill meh lüüt im bereich turismus als i da landwertschaft im gaanze alpschtää gits a grosses netz vo guat onderhaaltne wanderwääg z b zum seealpsee sämtissersee ond fäälasee bi dä appezöller landstäälig im johr sönd us em damoliga kanto appezöll us konfässionöllä grönd di beeda halbkantö appezöll osserroode und appezöll innerroode entstandä di inneri rood ischt hüt no öberwiegend katholisch ond di össer rood ehnder reformiert appezöll innerode isch ene vo dene kantöö wo e landsgmeend hond die mos all gsetz bschlüüsse ond all regierigsrööt ond kantonale richter wele vorbiräite tot die gsetz de grooss root dää hät föfzg mitglider d regierig hät de name standeskommission die hät sibe mitglider dä kantoo hät bezirk wo d funkzione vo gmeende öbernämmid si sönd os de ehemoolige roode entstande besträbige wo dia uftälig het söle veäfache sönd vom groosse root as strukturreform uusgschaffet worde s volch hät da aber a de landsgmeend vom apröl abgleent zo dä spezialitäta vo innerroode ghört onder anderem dä wörzig appezöller chääs dä gsond alpäbetter dä appezöller biber d südwooscht dä pantli ond da humor womer em appezöller volch noosäät änn wo dä humor öber s appezöllerland usi bekannt gmacht hät isch de komiker simon enzler d archäologii archaios alt und lgos leer wörtlig also altertümerkund isch d wissenschaft vun d dingliche hinterlasseschafte vun em mansche wie geböid wärkzüüg und kunstwärk d archäologii wändet naturwüsseschaftligi und gäisteswüsseschaftligi methoden aa zum die kulturelli entwicklig vo dr menschhäit z erforsche si umfasst dr zitruum vo de erste stäiwärkzüüg vor öbbe millione joor bis in die nööcheri gegewart au die materielle hinterlasseschafte vo dr jüngste gschicht wie zum bischbil konzentrazionslager und bunkerlinie us em zwäite wältchrieg wärde hüt mit archäologische methode usgwärtet aber dr aasatz von ere zitgschichtlige archäologii isch no umstritte d archäologii isch zwar e verheltnismässig jungi wüsseschaft aber mä cha kuum me alli zitrüüm überblicke und dorum häi sich verschidnigi fachrichdige uusebildet dodrbii chönne d epoche regional underschiidlig datiert si zum däil si si nit überall dokumentierbar näbe dr orientierig an epoche z b middelalterarchäologii oder regione z b vorderasiatischi archäologii git s au d spezialisierig uf bestimmti themegebiet z b christligi archäologii rächtsarchäologii au wenn sich d methodik im groosse äänelet chönne d kwelle seer verschiide si in dr vor und früegschicht het mä s hauptsächlig mit dr materielle kultur z due in dr früegschicht cha mä mänggisch au uf schriftkwelle zrugggriffe die stöön aber für d archäologe im gegesatz zu wüsseschaftler vo andere däildiszipline vo dr gschichtswüsseschaft nit im middelpunkt erkenntniss über d umwält s klima d ernäärig oder s alter vo fünd hälfe bim rekonstruiere vo vergangene kulture d archäologii vo europa und em nööche oste glidret sich hischtorisch in d diszipline d archäologii vun d alamanne isch e doil vun d ur und fruehgschichte d provinzialrömische archäologie bschaftigt sich mit d materielle hinterlasseschafte vun d römr in d norwestliche provinze bsundrig in gallie und germanie rätie noricum und pannonie tütschland osterriich und schwiiz zitlich umfasst d provinzialrömische archäologie d zit vun ungefähr füffzg vor chrischtus bis vierhundredfüffzg noch chrischtus südlich vom rhii und vo de donau nördlich vun em rhi em boddesee und dr donau endet d römische zit schon um n chr wo d bsiidlig durch d alemanne afangt im gegesatz zu de klassische archäologie wo sich eener uf kunsthistorischi aspekt konzentriert setzt sich di provinzialrömisch archäologii me mitem alltagslebe vo de bevölkerig usenand und bruucht dezue äänlichi methode wie d ur und früegschicht da tailpiet vo de archäologii werd i de schwiiz a de universitäte vo bern und basel unterrichtet z dütschland a de universitäte vo friiburg im briisgi albert ludwigs universität frankfurt am main johann wolfgang goethe universität köln albertus magnus universität münche ludwig maximilians universität und passau z österriich a de universitäte vo wien salzburg graz und innsbruck literatur zum thema lueg d römer in dr schwyz d helvetier sind es volch gsi wo zu de kelte ghört het das volch isch us mehrere schtämm zämegsetzt gsi helvetier händ dr helvetische republik und dr hütige schwiiz de offiziell name gä confoederatio helvetica helvetischi eidgnosseschaft d helvetier sind e keltische stamm gsii und hend noch zügnis vo orts und personenäme en gallischi sprooch gredt iri sprooch hend si entweder mit griechische oder mit latinische buechstabe gschribe de cäsar het brichtet as d helvetier verzaichnis gha hend wo d aazal vo de mensche agee hend wo am uuszug bitailigt gsii sind die liste seied mit griechische zaiche gschribe gsii die maiste helvetische inschrifte sind i de latinische sprooch gschribe und nu wenigi text sind uf gallisch so s berner zinktefeli oder e schwert womer z port bi biel gfunde het und de manename korisios zaigt im verlauf vo de zitt isch s gallische vom galloromanische em vorgänger vom französische verdrängt wore de name vo de helvti wird maistens düüted als a zämsetzig us em gallische elu wo haisst riich oder zaalriich us de zwaiti teil vom name wird mängmol mit emene gallische etu in verbindig proocht wo söll haisse wise weide grasland so das de ganzi name e bedüütig hetti vo die mit de vilne weide noch de antike zügnis hend d helvetier ursprüngli westlich vo de keltische boier zwüschet em main rhii und em schwarzwald gwont spötestens im joorhundert v chr hend si aber s schwyzer mittelland i bsitz gnoo vellicht e folg vom zug vo de kimbre und teutone s alti sidligsgibiet nördlich vom rhii het no lang helvetierwüesti ghaisse d helvetier sind im norde vom bodesee und rhii bigrenzt wore wo anderi keltischi stemm und zum tail au germane glebt hend um basel und augst hend d rauraker gwont de jura het si vo de sequaner trennt und am gempfersee sind d allobroger binochburt gsii gempf und nyon hend zu dem stamm ghört bi vevey sind s a d nantuate grenzt und i de alpe a verschidnig keltischi lepontischi und rätischi stemm nochem strabon hend d helvetier us drai tailstemm bistande debi nennt er tiguriner und toygener wo um v chr zäme mit de kimbre und teutone uf gallie zoge sind de cäsar nennt degege vier helvetischi goi namentlich de tigurinus pagus und de verbigenus pagus nochere inschrift usem joorhundert isch de gau vo de tiguriner um aventicum ume glege de griechisch historiker poseidonios v chr het as erste d helvetier gnennt und gschribe ass si vill gold bsitzed und fridfertig saiet s ältischte archäologische zügnis aber stammt usem endi vom jh v chr es isch e keramikschale wo z mantua i de poebini gfunde woren isch si trait i etruskische buechstabe d inschrift eluveitie wa em helvetier sini schale bidütet en hiiwiis as d helvetier dozmol kontakt mit de etrusker gha hend im joorhundert v chr sind vo de jütische halbinsle d kimbre d teutone und d ambrone loszoge und mit mächtige heerschare a di mittleri donau vorgstoosse nochdem d kimbre und d teutone ane v chr vo de römer i de kärntische alpe bi noreia bisigt wore sind sind si westwärts zoge und is piet vo de helvetier choo wo si vier joor lang glebt hebet zwee helvetischi tailstämm d tiguriner und d toygener hend sich ene aagschlosse d tiguriner sind is piet vo de gallische nitiobriger am fluss garonne cho und hend dai v chr underem divico d römer bisigt und underem joch döregschickt obwoll de ort vo de schlacht nöd gnau bikannt isch redt me vo de schlacht bi agen d toygener hend miteme andere heerzug s südlichi gallie verwüestet und sind v chr vom römer c marius bi aquae sextiae aix en provence zäme mit de teutone und ambrone vernichtet wore e joor spöter sind d kimbre bi vercellae vercelli i de poebini bisigt wore d tiguriner wo sich hend wöle aaschlüsse sind aber bim brennerpass zrugg blibe und nochene haigchert noch öppe zwoo generatione während däm d helvetier fridlich gläbt händ het si wider die alt wanderluscht packt de ufbruch isch ene liecht gfalle s isch immer schwiiriger worde s land z verteidige denn vo norde här hend germane underem ariovist in süüde drängt d helvetier händ drum bischlosse uf gallie is biet vo de santone hüt saintonge uszwandere und det e nöii haimat z finde de orgetorix het si derzue überrede chöne drum händ sie all ihri sidlige abbrännt da sind e dotzed stedt oppida dörfli vici und unzäligi buurehööf gsii noch de archäologe sind füüf oppida us de hälfti vom jh v chr bikannt bern engihalbinsle de jäisberg und mont vully im seeland de üetliberg bi züri und s doppeloppidum alteburg rhiinau im badische bzw züripiet gsii si händ sich am märz v chr gegenüber vo de allobrogische stadt genava hüt genf versammlet um det über d rhonebrugg z gaa das gebiet dört isch aber unter dr kontrolle vo de römer gsi und däne het die helvetischi wanderig gar nit passt drum het si dr caesar aghalte und trotz de verhandlige vo de helvetierfürste nammeius und verucloetius nöd über d rhone laa dur vermittlig vom dumnorix emene fürst vo de häduer hend d sequaner a de helvetier d erlaubnis gge dur ires land z goo under de bedingig si möchid nünt kaputt nochdem drai goi vo de helvetier afangs juni d saône öberquert hend isch de t attius labienus en legat vom cäsar am vierte gau de tiguriner in rugge gfale und het si abegmacht de divico het denn versuecht mitem cäsar z verhandle doch da het d findschaft nu vergrösseret d helvetier sind witterzoge und is piet vo de häduer choo wos am juni anne v chr i de nöchi vo bibracte gsii sind isches zunere grosse schlacht choo wo tuusigi helvetier umchoo sind dr cäsar verzelt mä haig lischte gfunde von erä volkszellig noch dene siige helvetier tulinger latobriger rauriker und boier uszoge und under dene siige bewaffneti manne gsi noch däm si zruggange si hai si uf emä befähl vom cäsar ä neui volkszelig gmacht noch dere si nume mensche noch helvetie zruggcho allerdings werdet die zaal vo villne historiker azwiiflet d helvetier hend müese umcheere und iri sidlige noi ufbaue vo de alte oppida sind nume bern engihalbinsle brenodor und alteburg wider ufbaut wore dezue aber meriri noji wie lausanne lousonna oder windisch vindonissa die noije oppida sind all vill chlinner gsii as die alte wo sich de gallischi först vercingetorix ane v chr gege de cäsar und d römer erhobe het hend d helvetier e heer vo maa losgschickt um de ufständische gallier z helfe d römer hend a de helvetier e bündnis foedus uferlait aber ires piet nöd bsetzt demit si nöme i gallie ifale chönet het de cäsar ane v chr zwoo kolonie errichte loo am jurasüdfuess d colonia iulia equestris hüt nyon und am nordfuess im piet vo de rauraker d kolonii augusta raurica hüt augst erst ane v chr im alpechrieg underem chaiser augustus v bis n chr sind d helvetier endgütlig is römischi riich iglideret de feldherr tiberius isch miteme herr vo gallie an bodesee zoge wos zunere schlacht mit de binochburte vindeliker cho isch d helvetier sind ane v chr a de römische provinz gallia belgica zuegornnet wore d römer hend d landwertschaft gförderet und s sind vili guetshöf villa rustica baut wore wo d soldate und d städt mit lebesmittel versorgt hend d stroose wo vor alem drum baut wore sind demit d legionäre flexibel sind hend au de handel understützt wa grösseri stüürinaame för d römer bidütet het d verwaltig isch dur römer oder de früe romanisierti helvetischi adel erfolgt wo im gegesatz zu de andere helvetier au s römische börgerrecht vo de tribus fabia öbercho het nochem tod vom chaiser nero isch de galba chaiser wore aber d soldate a de rhiigrenze hend am januar de vitellius zum gegechaiser uusgrueffe de het sin feldherr aulus caecina biuftrait mit de legionäre us vindonissa uf italie z züche d helvetier sind em galba troi blibe und hend de caecina bischuldigt und e chliises heer ufgstellt well dem sini soldate afange plündere hend drufabe hend di römische legionäre s hailbaad aquae helveticae hüt bade plünderet und abebrennt und d helvetier afange verfolge und am mons vocetius hüt bözberg ag helvetischi schare gschlage denn isch de caecina gege aventicum zoge mit de absicht d stadt uuszraube doch d stadt het sich ergee und gsandti zum vitellius gschickt de het den em caecina verbotte aventicum z plündere d unrue hend gendet mit de erhebig vom vespasian wo am dezember vo allne as chaiser anerchennt woren isch de het aventicum zunere kolonii erhobe und zunere stadt uusbaue loo d soldate het er öber di rhii gschickt und die hend erfolgriich s dekumatland underworfe und drufabe isch de limes baut wore dur da isch helvetie vonere grenzprovinz zu hinderland wore d folg isch e frideszitt vo fast joor gsii um het de chaiser domitian d helvetier zu de noigschaffte provinz germania superior gschlage ane het de chaiser caracalla allne fraie bewohner im riich also au de helvetier s römische börgerrecht vergee im joor isch de römisch fride d pax romana jäh underbroche wore d alemane hend de limes gstürmt sind öber de rhii und hend augusta raurica im piet vo de rauraker und aventicum em erdbode gliich gmacht ane isch de chaiser valerian vo de sassanide gfange gnoo wore die henden tötet usgstopft und as trophäe usgstellt s römische riich isch usenanderghait de postumus het s gallische riich imperium galliarum ggründet wo d helvetier au dezeu ghört hend s dekumatland isch aber för d römer verlore gsii und d haimet vode alemane wore erst ane het de aurelian s römische riich wider gainiget de diocletian het s riich und d provinze noi organisiert und d helvetier zäme mit de rauraker und sequaner zude provinz maxima sequanorum zämetue er het d rhiigrenze bifestigt umd d helvetier vo de alemane z schütze trotzdem isches bis um immer wider zu alemannische öberfäll choo erst de chaiser julian het s gschafft d alemanne z besiige und de chaiser valentinian i het d rhiigrenze nomol stärcher bifestigt aber im joor sind di römische truppe us helvetie abzoge wore und ab denn sind alemanne nodisno öber de rhii und hend dörfli gründet wäred d burgunder wo sit as römischi föderate um lyon und gempf glebt hend gege d aare vorgstosse sind d helvetier hend scho immer vil gold bsesse wo si selber gwune hend meriri alpflüss sind goldhaltig und drus hend si au fiini goldarbete gmacht kunstwerch wäred de römerzitt chamer aber aidüttig a de provinzialrömische kultur zueornne eener schlichti proodukt d helvetier hend vor alem landwertschaft bitribe wobi d veehzucht wichtig gsii isch bsundrigs i de alpine piet a industriie sind töpferaie und schmittene bikannt wo iri produkt zum tail exportiert hend die wichtigste importgüeter sind de wii us italie und olivenöl gsii lueg au de artikel helvetischi religioo d helvetier hend wie all kelte meriri götter verert und hend die vermuetli mit menscheopfer bisämftigt wäred de römerzitt isch d religioo under starchem iifluss vom römische kult cho bsundrigs de chaiserkult isch wichtig gsii di alte keltische götter so de chriegs und stammesgott caturix oder d bäregöttin artio sind witter vereert wore nochdem s christetum ane ofiziell römischi staatsreligioo woren isch isch d usbraitig vom noije glaube staatlich gförderet wore so stammt denn s ältist christliche archäologische zügnis bi de helvetier us de mitti vom joorhundert es sind meriri bistümer iigrichtet wore so z aventicum z eburodunum hüt yverdon und z vindonissa allerdings hend ufem land no abglegni haidnischi hailigtümer witterglebt bi de landnaam dur d alemane und burgunder isch d christianisierig no nöd abgschlosse gsii eidgenosseschaft isch der name vom bund vo de schwiizer kantön gsi wo sich mit beeidete bundesbrief vom ändi vom johrhundert aa zum ene staatebund zsämmegschlosse hai ursprünglig het dr bund us drei ort bestande vo bis us acht und vo bis zum iimarsch vo de franzose is drizäh eidgenosse isch die konventionelli übersetzig vom latinische begriff conspiratores eigentlich verschwörer im bundesbrief worde de offizielli name schweizerische eidgenossenschaft für d schwiiz isch nach ehner äs nostalgisches relikt und i de andere bundes spraache heisst d schwiiz eifach schwiizerbund und uf latiinisch confoederatio helvetica helvetische bund au en ehner anachronistische name wo vor allem dur d romantik erchlärt isch eidgenoss als ä bezeichnig für en schwiizer wird dementsprächend au fascht nume no ironisch pruucht übrigens chunnt s franzeesisch wort huguenot die franzeesische proteschtante lueg hugenotte vermuetli vo eidgnoss d rätoromane au bündnerromane oder eifach romane rätorom rumantschs romontschs rumauntschs oder rumàntschs sin e minderheit in dr schwyz wo rätoromanisch schwätze als gsamtheit werde si au mangmool als rumantschia öbe romaneheit bezeichnet si läbe hauptsächlig mit sprächer öpe im schwyzer kanton graubünde di gröscht rätoromanisch diaspora läbt z züri mit rund rätoromane stand d interesse vo de rätoromane werde vo de lia rumantscha verträte s rätoromanisch isch in meereri dialäkt mit fümf verschiidne schriftsprooche ùffdeilt surselvisch rm sursilvan im bündner oberland sutselvisch rm sutsilvan im hinterrhytal surmeirisch rm surmiran im oberhalbstei ùn im albulatal oberengadinisch rm putèr ùn unterengadinisch rm vallader e gmeinsami identität vo de rätoromanisch sprecher isch nùmme schwach ussbildet ùn vorallem in intellektuelle chreis verbreitet di meischte sprecher identifiziere sich änder mit ihrem heimetort ùn ihrer region deno als bündner oder schwyzer ùn ersch de wänn überhaupt als rätoromane e verständigung zwüsche de verschiidne idiom isch au nit immer eifach ùn isch gwohnheitssach uss däm grùnd schwätze viili romane deno mit romanischsproochige persone uss andre regione änder schwyzerdütsch als gmeinsami schriftsprooch vo de rätoromane isch ab s rumantsch grischun yygfiert worde wo aber ùnter de romane sehr ùmstritte isch s rätoromanische isch eini vo de vier nationalsprooche vo dr schwyz syt isch s romanisch als nationalsprooch aber nit als amtssprooch anerkannt gsi ùn isch s vùm bùnd as offizieli sprooch anerkannt worde was bedütet dass d rätoromane in ihrer eigne sprooch mit de bùndesbehörde chönne korrespondiere im kanton graubünde isch s rätoromanisch syt als eini vo de drüü amtssprooche annerkannt devor isch in de bündner verfassig kei regelig zur amtssprooch gmacht worde in de praxis aber het s dütsch immer in de verwaltig vorgherrscht ùn herrscht au hüt no vor ùff lokaler ebeni isch s romanisch aber scho syt joorhùnderte als amtssprooch bruucht worde im joor isch s romanisch in gmeie di einzigi amtssprooch gsi ùn in isch d verwaltig offiziell zweisproochig gsi wo graubünde im joor de eidgnosseschaft byträtte isch hen vo de öbe bündner öbe romanisch gschwätzt also no über d hälfti bi dr erschte volchszäälig vo sin es gsi was vo de bündner bevölcherig ussgmacht het die gegende wo um die zyt e romanischi mehrheit gha hen bezeichnet de jean jaques furer als traditionells rätoromanischs sproochbiet des sin dertemool gmeie gsi die entspräche wäge fusione hütige gmeie in de gmeie samnaun sils im domleschg masein ùn urmein wo im joorhùndert no zum traditionelle rätoromanische sproochbiet ghört hen het d germanisierig scho friener yygsetzt ùn het es dört nùmme no e chlyni romanischi minderheit gee s bùndesamt für statischtik definiert s romanischi sproochbiet aber zum byspil allei dur d mehrheitsverhältniss bi de volchszäälig vo hen in de ganze schwyz lüt s romanisch als beschtbherrschti sprooch aagee insgsamt hen lüt aagee dass si s romanisch irgetwie im alldaag bruuche des sin vo de schwyzer bevölcherig gsi im ganze kanton graubünde isch es di beschtbherrschti sprooch vo öbe gsi insgsamt isch es z graubünde vo als sprooch aagee worde wo si däglich schwätze im verglych zue im joor insgsamt hen im joor no ortschafte e romanischi mehrheit gha ùn in wytre isch s romanisch no für mindeschtens d haupt oder ùmgangssprooch gsi de aadeil vo romanischsprecher isch aber regional arg verschiide so isch es im bezirk inn ùn in de surselva no für bzw d ùmgangssprooch im bezirk hinterrhy aber nùmme für innerhalb vo dänne bezirk git es deno wiider groossi ùnterschid usserhalb vùm traditionelle romanische sproochbiet isch d sprooch au in de sognante romanische diaspora im rescht vo graubünde ùn de schwyz verbreitet die grùppe wo usserhalb vo graubünde läbt macht öbe en drittel vo de lüt uss wo s romanisch als ùmgangssprooch bruuche ùn öbe vo dänne wo romanisch als hauptsprooch die wo si am beschte chönne hen separatismus isch d bschtrabbig vun em doil vun em land sich vun em schtaat z löse so ebbes cha hischtorische ethnische un hüffig au handfeschte ökonomische gründ hä separatistischi bewegige sin manchmal schtrikt politisch un friedlich wie zum byschpil in quebec oder dr tschechoslowakei manchmal aber au gwaltätig wie zum byschpil d eta d ira oder au tschetschenien in dr regel wird ä separatischte bewegig dann gwaltätig wenn d gegesyt gwaltätig reagirt oder alli politischi mittel usgschöpft sin separatismus hät meischtens a ethnischi chultureli oder religiösi hintergrund allerdings sin ökonomischi un politischi gründ oft nô viil wichtiger in der regel enschtôht a separatischtischi bewegig aber dô wo ä minderhit vu dr mehrhit majorisirt drangsalirt un wirtschaftlich chulturel un schprôchlich unter druck gsetzt wird im alemannische schproochruum sin viile fäll vun separatismus bchannt gsi ds prättigä old prättegä old prättig brättig uf hoochtüütsch und bi dn underländer prättigau rätoromanisch ischt äs bäärgtaal im bündnerland ds taal ischt ättä viärzg kilometer lenngs dr taalfluss ischt d landquart waa bim oort landquart in rhii flüüsst nördli vam prättigä ärhebt schich ds chalchmassiv vam rätikon di salginatobel brugg waa ufm wääg va schiärsch uf schuudersch liit ischt äs international anärchennts architektonischs wääldmonument d iiwohner redend zäm grööschtä täil walsershy tüütsch nun di seewiser mundaart ischt im übergang zäm rhiitaalertüütsch und sind traditionell reformiärt schi läbend vam wintertourismus vam chläigwäärb und vam puurä bäkannt ischt ds taal im sumer zum wanderä oder zum bäiknä di wichtigschtä ortschaftä im prättigä sind chlooschtersch und schiärsch ds äinzigä schattädorf näbä chüblisch bis var churzem heds va undä ufä uufgäzellt diä gmäindä ggään seewis valzäinä grüsch fans schiärsch furnä jenaz fiderisch luzäi santantöniä chüblisch guntersch saas und chlooschtersch jetz aber fusioniärt naadinaa äini nach dr andrä d habsburger händ bis acht gricht im prättigä gchauft gchan und anderi gäbiät im bündnerland händ au inä gchöört wäge däm hed schich dr bischof va chur mit dn habsburger vrstrittä und us denä hendel ischt dr schwaabächriäg ussärgwaggsä im fridä va basel sind di prättiger bsitz van dn habsburger bi inä plibä händ aber wiiterhi zum zechegrichtebund gchöört und sind mid dr schwiizer äidgnossäschaft vrbündet plibä im spaatmittelalter sind alemannischi walser in ds prättigä iigwanderet ächt walserisch sind schlappin santantöniä furnä und valzäinä di anderä lüüt wo früener rätoromanisch gredt gchan händ sind bis zum jaarhundert germanisiärt choon sid ane geit d ysebaa va landquart us dür ds taal gä tafaa das ischt di erscht linie va dr räätische baan gsin ä paar bischpiil us em prättiger diälekt ussem prättigä chomend än ganzä tschuppä mundaartautoore zm biischpil dr weläwääg eerscht waa überhopt uf walsertüütsch gschribä hed johann andreas von sprecher der eerscht waa än alpänowällä gschribä hed michael kuoni und bsundersch schetzä tuäd mr bis hüt di luschtigä gschichtenä va georg fient über dn diälekt gid s näbscht em schwiizerischen idiotikon und em spraachatlas var tüütschä schwiiz diä beedä büächer egg ischt a gmuond z ööschtriich in vorarlbearg im bezirk breagaz mit inwohnar as ischt dio bevölkerungsrichschte und mit ar fläche vo quadratkilomotar ou dio gröscht gmuond vom breogozarwold egg lit im weschtlichschto bundesland vo öschtorrich vorarlbearg im bezirk breogaz südlich vom bodosee uf metern höhe vo dor fläche sand im johr wold gsi alpa landwirtschaftsfläche sidlungsfläche und sunschtige fläche dio högschte schtell ischt dor hohe ifen mit dom schneaggoloo dor gröschto höhle vo vorarlberg ortstölor vo dor gmuond sand egg und großdorf d nochburgmuanda vo egg siand alberschwende lingenau hittisau sibratsgfäll oberstdorf mittelberg bezau andelsbuch und schwarzenberg dor usländarantol hot betreit dor gmuondsrat beschtoht us mitgliedorn bürgormeischteri ischt theresia handler d gemuondsinnahma us stüra und ondara abgaba sand bi d usgaba bi dor schuldostand hat betreit a dor egg hat as im johr betrieb vo dor gewerblicho wirtschaft mit beschäftigta und lehrlingo gio lohnschteuerpflichtige erwerbstätige hat as gio tourismus und fremdovorkehr sand wichtig im tourismusjohr hat as insgesamt übernachtunga gio a dor egg git as drü kindrgärto as git schtand im januar schüolar dorvu an allgemeinbildenda höhora schuola ahs und koane a berufsbildenda höhora schuola klaipeda uf düütsch memel polnisch kajpeda isch ä litauischi hafeschtadt aa dr oschtsee d schdadt hät ywohner im verglych zu im jôhr hüt isch klaipeda dr einzigi hafe vo litaue d architektur isch ähnlich wi die z düütschland england un dänmark s gebiet um klaipeda isch scho syt dr zitwende vo baltischi schtämm bsidelt wôre im te jôhrhundert isch aa däre schtäll ä burg baut wôre wo vo de düütschritter erobret un chrischtianisirt wôre isch isch klaipeda zu preuße cho d granz zwische preuße un litaue hät bis bschtand ghät un isch d am längschti unveränderte granz z europa gsi bis zum drüüsigjährige krieg hät d schtdadt ä wirtschaftlichi ufschwung erlabt schpöter isch klaipeda aber in mehreri krieg erobret un plündert wôre vo bis zum erschte weltkrieg isch klaipeda ä deil vum düütschi rych gsi isch d schdadt unter s protektorat vo frankrych gschtallt wôre un vo litaue bsetzt wôre hät litaue klaipeda aa hitlerdüütschland usglifert am end vum krieg isch d dütschi bevölkrig vertrybe wôre sit ghört klaipeda zum unabhängige litaue un erlabt sytdem ä wirtschaftlichi ufschwung de rafael del riego y flrez april z tua aschturie november z madrid isch e spanischer general un liberaler gsi del riego isch am april oder au am november z santa mara de tuas in aschturie uf d wält cho het er syn abschluss an dr universität vo oviedo gmacht un isch denoch uf madrid zoge wo er in d armee ytrete isch isch er während em spanische unabhängigkeitschrieg vo de franzose gfangegnomme worre isch aber spöter entchomme im selbe johr hät er in dr schlacht vo espinosa de los monteros chämpft un isch wieder gfangegnomme worre isch er nooch schpanie zruggchärt wo dr chönig ferdinand vii truppe uf südamerika hät welle schigge isch riego zum kommandör vum aschturische battalion ernannt worre am januar het er aber z cdiz gmeutert un het zamme mit andri offizir d widerherschtellig vo dr verfassig vo gfordert em riego syni truppe sin durch d andalusischi städt marschirt in dr hoffnig e republikanische ufschtand z entzünde d lokali bvölkrig isch aber gröschteteils indifferent gsi in gallizie isch aber e ufschtand losbroche un am märz het dr chönig d verfassig widerhergstellt d nöji progressivi regirig het riego zum feldmarschall ernannt un zum kommandör vo aragon im september vum selbe johr isch er wege em republikanische ufschtand fälschlicherweis verhaftet worre z madrid isch für syni freilassig demonstrirt worre un im märz isch er in d cortes generales gwählt worre un freiglasse worre im dezember hät d heiligi allianz entschiide dass e republikanisches spanie e gfahr für d balance in europa wär am april hän d franzose d gränz überschritte riego hät mit synere armee un lokale gruppe widerstand gleischtet isch aber am september verrate un gfangegnomme worre obwohl e amneschti verchündet worre isch isch er wege verrat verurteilt worre un am november uf em la cebada platz i madrid ghängt worre dr edi rama am juli z tirana uf d wält cho isch en albanischer künschtler un politiker und syt em september dr minischterpräsident vo albanie syt oktober isch er vorsitzender vo dr sozialistische partei vo albanie alb partia socialiste e shqipris vo bis isch er bürgermeischter vo dr hauptstadt vo albanie tirana gsii dr edi rama het sich am umsturz vum kommunistischi regime beteiligt er isch zu dere zit lektor aa dr kunschtakademi vo tirana dr akademia e arteve e tiranes gsi er het sich aber schnell vo dr demokratische partei vum sali berisha abgwannt un in de joor druf im ussland e name als künschtler gmacht isch er vo sicherheitskräft wo aageblich vom sali berisha beufrait worre sin fascht dot gschloo worre un isch uf paris emigriert isch er zum begräbnis vo sym vater zruggcho un vum premier fatos nano zum kultusminischter ernannt worre wonner kultusminischter gsi isch het er zum byspil d erschte kinos syt eröffne loo nooch synere waal het er e kampagne gstartet s stadtbild vo tirana z verbessre so sin illegali kiosk un hüüser an dr lana abgrisse worre d stadt im allgemeine isch gsüüberet worre un quadratmeter vo grüenfläche sin ygrichtet worre usserdem sin vili alti hüüser neu gschtriche worre oft in grelle bunte farbe im oktober isch er mit vo de stimme als bürgermeischter widergwäält wore usserdem het er erfolglos gege dr fatos nano als parteipräsident kandidiert wo d sozialistische partei d parlamentswaale aa d demokratische partei verloore het het dr edi rama im oktober vo däm joor de fatos nano als parteivorsitzender abglöst im februar isch er zum zweite mool als bürgermeischter vo tirana widergwäält wore het er d burgermeischterwahl gege dr lulzim basha dr kandidat vo dr demokratische partei verlore bi dr parlamentswashl isch er als spitzekandidat vo syre partei aatrette und noch em siig vo synere partei bi dr wahl isch er am september minischterpräsident vo albanie wore dr edi rama isch nümme als künschtler aktiv het aber imene interview gmeint dass d politik au öbis äänlichs wie kunscht isch het er en gaschtuftritt im lied tirona vo dr albanische hiphop gruppe west side family gha wo inzwüsche so öbis wie d lokalhymne vo tirana worre isch tirol isch e region z mitteleuropa wu vum weschte vu eschtryych bis in dr norde vu italie goht urspringli unter eire herrschaft isch tirol noch em untergang vum habsburger viilvelkerstaat eschtryych ungarn noch em erschte wältchrieg dur dr vertrag vu st germain uf zwe staate ufdeilt wore gnännt isch d region no dr alte residänz vu ihre landesfirschte schloss tirol oberhalb vu meran im burggrofeamt landschaftli isch tirol dur d alpe bregt di hegschte bärg vu tirol sin dr ortler m ü a un di iber meter hoch königspitze z sidtirol dr großglockner m ü a z oschttirol dr monte cevedale m s l m z wälschtirol trentino un d wildspitze m ü a in dr ötztaler alpe z nordtirol d entwässerig erfolgt z nord un oschttirol iber inn drau un lech wu alli in d duene minde sidtirol un trentino wäre in dr hauptsach vu dr etsch un ihre näbefliss entwässeret d deilig vum land isch fascht gnau an dr wasserscheide erfolgt d region tirol gränzt im norde an bayern im weschte an vorarlberg un dr kanton graubünden im sidweschte an d lombardei im siden un sidoschte an venezie un im oschte an salzburg un kärnten als nordtirol wird es gebiet z öschtriich bezaichnat wo zwischa dem arlberg und da kitzbühler alpa ligt es wird hoptsächlich vom inn durchflossa witeri grossi abflüss send de lech und d groossaache s nordtirol isch durch die teilung vam tirol zwüsche österrich und em königriich italie noch em erste weltkriag im jaar entstanda und isch der gröschte vo de vier landesteile hüt bildet nordtirol und osttirol s österriichische bundesland tirol d hoptstadt devo isch innsbruck s südtirol ghört hütt zu italie und bildet di autonome provinz bozen südtirol provincia autonoma di bolzano alto adige mit de hoptstadt bozen bolzano di italienischi provinz trentino het au zum historische tirol ghört und werd wege dem mengisch au welschtirol gnennt nordtirol hätt bezirke osttirol hätt bezirk nämmli lienz die bezirk sind s südtirol italienisch alto adige köhrt hüt zu italie vor hat des zur habsburger monarchie öschtriich ungarn und bis zum königriich italie köhrt und isch de mittler teil vom historische tirol gsi d landeshauptschtadt isch bozen s südtirol lit uf de südsite vom alpekamm und wird dur d etsch adige prägt wo vom reschepass abe dor de vinschgau noch meran und booze flüsst und bi de salurner klause s südtirol is trentino verloot als gröste näbefluss vom etsch im südtirol chunnt z booze de eisack iteliänisch isarco dezue er bringt s wasser vom brenner obe abe und ninnt z brixe au no d rienz us em pustertal uf de höchsti berg im südtirol isch de ortler mit m höchi und de tüüfsti punkt isch d etsch i de salurner klause salurn lit uf m witers bekannti südtiroler regione sind d dolomite s passeiertal s pustertal und d wiistross bim kalterersee s südtirol isch in italien die autonomi provinz bozen südtirol ladin provinzia autonma de balsan bulsan südtirol ital provincia autonoma di bolzano alto adige und köhrt zur region trentino südtirol es isch di nördlichst provinz vo italie die italienische region trentino südtirol ital trentino alto adige ladin trentin südtirol beschtoht us zwoi provinza d regionalregierung isch in bozen und trient im südtirol wird überwiegend dütsch und im trentino überwiegend italienisch gredt in boide provinza wird au ladinisch gsprocha im südtirol werde drü schprocha gschprocha und natürlich isch für de turismus s dorf tirol mit de stammburg vo de tiroler grafe em schloss tirol wichtig im früemiddelalter isch e däil vo de baiuvare über d alpe is etschtal ggange und het das land besidlet so isch das gebiet zum herzogtum bayern cho im joorhundert isch d grafschaft tirol entstande wo an öschtrych cho isch s südtirol isch i der jüngere zyt en ständige zankapfel zwische italie und öschterriich gsii wo au chrieg drum gfüehrt worde isch z b im erschte wältchrieg wil d donaumonarchie chriegsverlierer gsii isch isch es siit denn bii italie bliibe bairisch sizburg isch d hauptstadt vum glichnammige bundesland salzburg in dr republik östrich un bildet zämme mit em bezirk salzburg umgäbig dr nördlichst vu dr fünf gaue vum bundesland salzburg dr flachgau mit öppe stand iwohner isch salzburg nooch wien graz un linz die viertgrösst stadt in östriich in dr agglomeration salzburg läbe ugfähr lüt s izugsgebit längt yber d landesgrenze in dr agrenzend südostbayrische oberöstrichische un obersteirische ruum d stadt salzburg isch s zentrum vu dr euregio salzburg berchtesgadener land traunstein d stadt wird au oft mozartstadt gnennt wil dr mozart do uf d welt chumme isch d steiermark bair steiamoak slowen tajerska isch e bundesland z eschtrych landeshauptstadt isch graz d steiermark isch vu dr flechi här s zwootgreescht vu dr yywohnerzahl här s viertgreescht bundesland vu eschtrych s gränzt an kärnten s land salzburg obereschtrych nidereschtrych un s burgeland un im side an slowenie d bewohner nänne sich steirer s bundesland steiermark het e flechi vu km un isch dodermit s zwootgreescht bundesland vu eschtrych s het e km langi ussegränze mit slowenie d steiermark isch in e baar regione glideret vu dr flechi här am greschte isch d obersteiermark wu vu dr nerdlige landesgränze bis zum steirische randgebirg sidlig vu dr mur mürz fuure goht d weschtsteiermark lyt sidlig dervu weschtli vu dr mur d oschtsteiermark lyt eschtli vu dr mur un sidli vum wechsel un dr fischbacher alpe zwische oscht un weschtsteiermark lyt d landeshauptstadt graz die yydailig vu dr steiermark chunnt us dr zyt vor em erschte wältchrieg wu oscht un weschtsteiermark zämme d mittelsteiermark bildet hän derwylscht d untersteiermark s gmischtsprochig dytsch slowenisch biet gsii isch mit dr hauptstadt marburg an dr drau slowenisch maribor un wu noch em erschte wältchrieg zue jugoslawie chuu isch un hite zue slowenie ghert dr sidlig landesdail ab dr linie deutschlandsberg leibnitz bad radkersburg wird sidsteiermark gnännt un isch nit mit dr untersteiermark z verwächsle umgangssprochli wird zmindescht in dr obersteiermark hite dr uusdruck sidsteiermark no vylmol fir d untersteiermark brucht d steiermark wird au di grien march oder s s grien härz vu eschtrych gnännt wel rund brozänt vu ihre flechi bewaldet isch un e wyter viertel mit matte waide obnst un räbe deckt sin s ennsdal im norde vum land mit syne gäche felse vum dachstein bis zum nationalpark gesäuse un d gebirgsplatoo zwische hochschwab un rax ghere zue dr bekannte alpine dail vu dr steiermark d obersteiermark un d thermeregion im oschtsteirische higelland sin wichtigi främdeverchehrsbiet us turistische grind isch mittlerwyli fir dr eschtli dail vu obersteiermark dr name hochsteiermark gschaffe wore un wird as turismusregion vermärtet dr side vum land isch zum große dail buckelig mit rääbe s grazer un leibnitzer fäld an dr mur land isch dergege eebe dr hauptfluss vu dr steiermark isch d mur wu us em salzburger lungau chunnt bal derno in dr weschtlige obersteiermark bi predlitz d landesgränze passiert un bis bruck an der mur no oschte fließt dert macht dr fluss e rank un goht derno bis an di slowenisch gränze bi spielfeld no side vu dert ewäg fließt d mur wider no oschte bis bad radkersburg un bildet doderby d gränze zum sidlige nochberstaat anne isch d steiermark unter dr traungauer zum herzogtum ghobe un d lächerächtlige bindige an s herzogtum bayern un s herzogtum kärnten glest wore mit eme mindlig abgschlossene erbverdrag sin d herzeg vu eschtrych us dr dynaschti vu dr babenberger anne herzeg vu dr steiermark wore bis noch em uusstärbe vu dr babenberger isch d steiermark zerscht an ungarn chuu an behme im fride vu ofen isch dr traungau vu dr steiermark abdrännt un e dail vum fürstenthum ob der enns obereschtrych wore glychzytig isch au d grofschaft pitten uusglideret wore un an s herzogtum eschtrych chuu wu dodmol uugfehr em hitige nidereschtrych entsproche ghaa het anne isch s herzogtum steiermark zämme mit em herzogtum eschtrych an d habsburger chuu im zug vu dr habsburgische erbdailige isch d steiermark dr zäntral dail vu dr innereschtrych mit dr residänz graz wore im johr noch em erschte wältchrieg isch dr siglig dail vum herzogtum d untersteiermark no dr bstimmige vum verdrag vu saint germain abdrännt un an dr nei staat vu dr slowene kroate un serbe s speter jugoslawie aagschlosse wore hite ghert d untersteiermark zue slowenie anne noch em aaschluss vu eschtrych an s dytsch rych isch s ausseerland no obereschtrych uus derfir s sidlig burgeland dr steiermark aaglideret wore noch em änd vum zweete wältchrieg sin die bietsänderige wider ruckgängig gmacht wore im mai isch d steiermark vu dr sowjet bsetzt wore isch derno aber vu bis unter britischi verwaltig chuu atlante zue dr gschicht koptisch isch e usgschtorbeni afro asiatischi sproch wo z ägypte vo dr antike bis is te johrhundert gsproche worre isch hüt wird d sproch numme no vo dr koptische chilch als liturgi sproch bnutzt s koptisch isch d letschte phas vo dr ägyptische sproch koptisch isch im gägesatz zum demotische im griechische alphabet un spöter imene eigne koptischi alphabet gschribe worre s het im koptische zwee schriftdialäkt gää un mehreri gsprochene dr sahadischr dialäkt isch vo heidnischi prieschter entwiggelt worre un isch e reini schriftsproch gsi er het nüt ufeme gsprochene dialäkt basiirt sahadisch isch bis is te johrhundert au vo dr koptische chilch bnutz worre un isch drno vum bohairische dialäkt verdrängt worre bohaisch het sich us dr gsprochene sproch vum nil delta entwiggelt d andre gsprocheni dialäkt sin s achmimik lykopolitan beidi i oberägypte un s fajümisch z unterägypte gsi noch dr arabische erobrig vo ägypte im te johrhundert isch s koptisch immer meh verdrängt worre z ärscht i dr oberschicht wo arabisch het müesse lehre zume ihri positione bhalte sell het langsam zunere abnahm vo literarischi koptischsprecher gführt i derre zit isch trotzdem e huufe literatur uf koptisch gschribe worre vorallem chrischtlichi teggscht i derre zit isch au griechisch no als zweitsproch i dr chilch bnutz worre irgetwenn zwüschem te un te johrhundert het arabisch drno s koptisch als gsprocheni sproch aagfange z verdränge ironischerwys isch die entwigglig vo de chrüüzzüg begünschtigt worre wyl d kopte dr moslemischi arabischsprochigi bvölkrig hen welle demonstriire dass se loyali ägypter sin i derre zit isch arabisch i traditionel koptischsprochigi domäne ydrunge us derre zit stammet d erschti chrischtlichi teggscht uf arabisch bald isch numme no sälte uf koptisch gschribe worre un fascht numme no teggscht wo d moslems nüt hen solle läse chönne usserdäm isch koptisch durch d islamisirig vo ägypte verdrängt worre ob z erscht d aazahl vo koptischsprecher un drno d aazahl vo chrischte abgnomme het oder anderschrum isch nüt sicher uf jede fall het arabisch als umgangsproch zur islamisiirig bytroge koptisch isch als gsprocheni sproch immer wyter nooch süd ägypte abdrängt worre endgültig usgstorbe ischs viilycht erscht im te johrhundert s isch aber au möglich dass no im te johrhundert i mangi biet koptisch gsproche worre isch hüt wird koptisch numme no als liturgisproch vo de koptische ägypter bnutzt allerdings numme i mangi gebet un hymne s git au äs gebetsbuech uf koptisch gallisch isch e usgstorbeni keltischi sproch wo vo de keltischi stämm in gallie un gebiet wo dra gränze gsproche worre isch d gallischi sproch isch spöteschtens noochem te johrhundert komplet vum vulgärlatin bzw vo germanischi sproche verdrängt worre gallisch ghört zu de feschtlandkeltischi sproche wobi s gallisch sich warschynlich nüt bsunders vo de brythonischi sproche unterschiide het un usserdem bodi p keltischi sproche gsi sin d inselkeltischi sproche unterscheide sich hüt vor allem durch de wegfall vo dr morphologi un d aluutmutation d sprochlichi spure erlaube e rächt gueti rekonschtruktion vum gallische allerdings sin numme wenigi verbe adjektive etc überliifert wege dem wird e detailiirti rekonschtruktion nie möglich sy gallisch isch im früenere gallie öppe em hütige frankrych gsproche worre mit usnahm vo denne regione wo aquitanisch e vorstuf vum baskische gsproche worre isch domols warschynts wyter verbreitet wie hüt usserdäm isch gallisch vo de kelte i dr hütige schwiiz un süddütschland gsproche worre d keltischi sproch vo norditalie lepontisch un s galatische werre zwar separat bhandlet hen sich aber warschynts nüt bsunders vonenander unterschiede hütigi linguischte ordne s gallische zämme mitem britannische y d goidelische sproche un keltiberisch werre dergege als archaischeri sproche agseh nordweschtlich vum gallische sin vorstufe vum gälische gsproche worre öschtlich devo germanisch im südoschte etruskisch italische sproche un illyrisch un im süde iberisch keltiberisch un aquitanisch e vorstuf vum baskische d gallier hen mit sicherheit verschiedni dialäkt gredet d sproch isch aber z spärlich überlieferet als dass mer chönt d dialäkt noochvollziehe möglicherwys sin d dialäkt durch e eventuels prä indoeuropäisch subschtrat verschiede beyflusst gsi so sin zum byspiil flussnämme im hütige frankrych oft no vor keltisch nooch dr römischi erobrig vo gallie isch d sproch schnäll verdrängt worre warschnynts het sich s vulgärlatiin zerscht i de städt durchgsetzt un schliesslich au unter de buure bi dr usbreitig vum latiinisch hen händler soldate beamte un siidler e grossi roll gschpiilt spöteschtens im oder johrhundert isch s latiinisch scho fescht z gallie etabliert gsi em verschwinde vum gallische isch aber mit sicherheit e langi zit vo zweisprochigkeit vorusgange d spötere gallische inschrifte hen oft viili fehler im johrhundert het dr hieronymus berichtet dass d sproch vo de galater derre vo dr bevölchrig vo trier ähnlich gsi isch e grossi roll bi dr entgültigi romanisierig vo gallie het d chrischtianisierig gschpielt wo s latiinisch au i abglegeni dörfer brocht het s gallische het sich bis churz nooch dr fränkischi erobrig chönne halte im johrhundert het dr gregor vo tours berichtet dass in synrer gegend no vereinzelt gallisch gsproche worre isch des isch s letschti mol dass d sproch erwähnt wird d romanisierig isch i raetia un i de decumates agri am langsamschte gsi un so ischs möglich dass i abglegeni gegende no bis ins johrhundert keltisch oder z mindeschtens galloromanisch gsproche worre isch d erschti schriftlichi spure sin usem te johrhundert vor chrischtus überliiferet öppe im te johrhundert höre d beleg uf im te johrhundert sin vum gregor vo tours gallischi heilsprüch überlifert bald druf isch d sproch usgstorbe d schriftlichi zügnis vum gallischi sin z erscht im griechischi alphabet spöter au im latinischi alphabet gschribe d eng verwandti lepontischi sproch isch au imene altitalische alphabet gschribe worre dass gallisch nüt öfters isch gschribe worre chönnt au mit dr gheimhaltig vo de gallischi druide zammehänge d inschrifte finde sich zum teil uf steitafle zum byspiil weihinschrifte uf tonscherbe oft noochem muschter x het des gmacht münze bleitafle etc üsser wüsse über gallischi zahle stammt vor allem vonere tonplatte wo uf öffe inere fabrik bezug nimmt dr lengschti gallischi teggscht isch gfunde worre er bstoht useme zauberspruch wo uf zwo bleitafle ygritzt worre isch d gnaui bedütig isch nüt chlor eis vo de wichtigschti dokument isch dr chalender vo coligny wo i dr nähi vo lyons gfunde worre isch e andrer wichtiger teggscht isch e weihinschrift ufenere bleitafle wo binere quell vergrabe worre isch un em gott maponos gwidmet isch us dr spötere zit vum gallische sin mehreri churzi liebesbotschafte erhalte e typischi inschrift isch moni gnatha gabi buutton imon myn maidli gib mer e müntschi oder geneta imi daga uimpi i bin e hübsches maidli interessanterwys isch eis vo de erschti schriftlichi zeugnis vum alemannische au e liebesbotschaft i dr schwiiz sin gallischi inschrifte selte e paar münze mit gallischi inschrifte im griechischi alphabet sin gfunde worre usserdem e schwert mit dr inschrift koricioc warschynlich dr name vum schmiidt i dr nähi vo biel d längschti inschrift vo de helvetier isch d bärner zink tafel wo bi bärn gfunde worre isch uf dr tafle stönn viir wörter im griechischi alphabet dobnoredo gobano brenodor nantaror s isch allerdings nüt absolut sicher ob s sich um e gallischi oder e latiinischi sprooch handelt d inschrift bstoht nämli fascht nume us flur un personename s handelt sich um e widmig zum gobannus emene gallo romanischi gott vo de schmiid brenodor isch e ort duron stadt maart also stadt vum brennus nantaror isch vilycht s aaretal nanto tal dobnoredo bedütet wahrschynts wält vo dubno d inschrift chönnt also heisse gwidmet gobannus wo dur d wäld reist vo de lüt us brennoduron usem aaretal s sin vorallem drei schrybige bekannt die vo lugano us gallia cisalpina us norditalie für s lepontisch bnutzt wo meischtens als gallischer dialekt agseh wird s griechischi alphabet us gallia transalpina südgallie un s latiinischi alphabet wo i gallie nooch dr römischi erobrig bnutzt worre isch s alphabet vo lugano bnutzt d buechstabe aeiklmnoprstuvxz s unterscheidet nüt zwüsche stimmhafti un stimmlosi chonsonante fortis un lenis p isch p oder b t stoht für t oder d un k für k oder g z stoht für ts u stoht für u un v für w isch warschynlich t un x e g s griechischi alphabet bnutzt d buechstabe s unterscheidet zum teil zwüsche langi un churzi vokal für s churzi un für i aber un stönn sowohl für d langi wie d churzi e e un o o stoht für un für ts stoht für u u un w s latiinischi alphabet het bnutzt abcdefghiklmnopqrstuvxz het eigetlich de balke ganz über de buechstabe gha des wird aber im unicode nonüt aazeigt g un k sin mangmol ustuuschbar gsi ds un s chönne au ts aazeige x stoht für oder ks q isch numme sälte bnutzt worre in mangi archaischi wörter oberflächlich het s gallischi e gwüsse ähnlichkeit mitem latiinisch un wyteri alti sproche des isch uf d erhalteni indoeuropäischi morphologischi endige zruggz füehre des het s de gallier warschynlich lychter gmacht latiinisch z lehre d theori wo vo mangi vorallem französischi sprochwüsseschaftler probagiert wird dass sich römer un gallier hen chönne verständige isch allerdings nüt haltbar als allophon vo vor d gnaui natur vum r isch nüt sicher s gallischi het vokal gha wo hen chönne churz oder lang sy d gallischi sproch het zu de p keltischi sproche ghört des bedütet dass dr indoeuropäischi luut kw zu p isch verschobe worre e luutwandel wo au im griechischi un mangi italischi sproche z beobachte isch d goidelischi sproche un d keltiberischi sproch hen de k luut erhalte so isch s gallischi wort für sohn mapos gsi s uririschi hingege maqi ähnlich isch protoindoeuropäisch ekuos ross im gallische zu epos worre im keltiberische zu eqos worre un im altirische heisst s ech usserdem isch dr luut gw zum stimmhafte labial velare approximant w verschobe worre uediiumi i bet vo gwedimi dr luut tst isch zu ts verschobe worre neamon näher vo indoeuropäisch nedz tamo indoeuropäisch ew isch zu ow un spöter zu o worre teut touta tota volk stamm andri phonologischi entwicklige sin d monophthongirig vo oi zu i im maskuline dativ singular d apokope vo ui zu u un de luutwandel vo e zu i usserdem sin d diphthong ew un ow zammegfalle denooch zu o monophthongirt worre un schlieslich zu u worre so isch teut volk stamm zu tout tot un schlieslich tut worre s wird au e monophthongirig vo ey zu e vermutet de wandel vo langi vokal im usluut zu churzi un d entwicklig vomene dentale frikativ gallisch het säggs oder siibe fäll gha gnau wie s latiinisch het gallisch e nominativ akkusativ genitiv dativ un viilycht au e vokativ gha gallisch het statt em latiinische ablativ e instrumentalis gha usserdem het sich dr lokativ möglicherwys erhalte gha s gallischi syntax isch no praktisch unbekannt d satzstellig isch meischtens svo subjekt verb objekt gsi aber vereinzelt isch au sov überliifert in de hütigi keltischi sproche isch d satzstellig vso des isch au us mindeschtens zwei gallischi inschrifte überliiferet d satzordnig het durch s usprägti kasussytschtem chönne variiere d konjugation vo de verbe isch glychfalls fascht nüt überliifert gallisch het ähnlich wie s griechisch d verbe mit de endige mi athematisch un o thematisch erhalte s gallisch het wie s griechisch fümf modi gha de indikativ subjunktiv optativ imperativ un de infinitiv usserdem het gallisch mindeschtens drüü tempus gegewart zuechumft un präteritum gha d gallischi sproch het i weschteuropa mehreri spure hinterlo im französischi sin e paar gallischi wörter erhalte mangi langues d ol hen usserdem gallischi wörter erhalte wo in andri dialekt oder em standardfranzösisch nüt uftauche so wird e chueh im normännische als bringie bezeichnet wenn sii e fell mit bruuni flecke het des goht uf gallisch brinos stock zrugg un e wertloser gegestand wird als agobille bezeichnet vo gallisch gobbo schnoobel usserdem isch s französischi zahlesüschtem vo quatre vingt e relikt usem keltische d luutverschiebig vo u zu y im französische isch möglichwys durch s gallisch beyflusst gsi möglicherwys hen d rescht vo dr gallischi bvölkrig vur bretagne uf s bretonischi ygwirkt des isch aber nume spekulation dass sich im früehere gallie zwo romanischi sproche d langues d ol un s okzitanisch entwiggelt hen chönnt mit dr schnellere romanisierig im süde zämmehänge sunscht het d keltischi sproch vor allem flurnämme hinterlo bsunders i dr weschtschwiiz dunum bfeschtigti stadt isch als don in yverdon un moudon aber au in name vu thun erhalte solothurn un winterthur göhn uf durum stadt zruck d dreisam un dr brysgau göhn uf tragisama schnäll laufe zruck im schwarzwald sin name mit briga berg un cumba tal hüüfig zur zit vum altalemannische sin vilycht no rescht vur keltischi bvölkrig ume gsi aber au im alemannisch gits fascht ekei keltischi wörter mee latiinisch isch d schproch wo d römer im alterdum gredet hän es ghört zur indo europäische sprochgruppe und isch e kentumsproch die erste sprochzügnis stamme us em johrhundert vor dr ziitwändi zu dere ziit unterscheidet sich s latiinische ganz klar vo de andere italische sproche wie umbrisch faliskisch messapisch usw es isch vo de bewohner vom latium gschwätzt worde de latiner und vo do chunnt dr name vo dr sproch d stadt rom het ihri macht uf ganz italie usbreitet aber s latiinische isch vo de lokale bevölkerigsgruppe usserhalb vo rom und siine kolonie z erst nit übernoh worde erst am afang vom erste johrhundert vor dr ziitwändi nochdäm d italiker sech s römische bürgerrächt erkänpft hai vor dr ziitwändi hai si sech afo mit de römer vermische und au ihri sproch afo schwätze zur ziit vom augustus het sich uf dr italienische halbinsle nume non ei anderi sproch chönne halte s griechische in de ehemolige griechische kolonie in süditalie latiinisch isch d amtssproch im römische riich gsi und im westlige deil vom riich isch s au zur umgangssproch worde im östlige mittelmeerruum het sich aber s griechische as ungangssproch duuregsetzt in westeuropa isch s latiinische so dief verwurzlet gsi ass d germane wo vo oste ins römische riich iidrunge si und es zerstört hai sprochlig assimiliert worde si und sich regionali dialekt hai afo bilde wo sich in die moderne romanische sproche italienisch französisch spanisch katalanisch portugiisisch usw entwicklet hai d chille vo rom mit ihrem universitalitätsaaspruch het noch em untergang vom römische riich s spootlatiinische wiiter pflägt as universelli kult und wüsseschaftssproch aber au as umgangssproch unter de chillelüt in ganz europa es het sich im mittelalter in s chillelatiinisch verwandlet d umgangssproch vo de kleriker wo de humaniste wo sich am klassische latiinisch orientiert hai verhasst gsi isch dr humanismus wo sich in siim bildigsideal an die antiki griechischi und römischi kultur aglehnt het het em latiinische d rolle von erä lingua franca vo dr wüsseschaft verleiht es isch d sproch gsi wo in dr uffassig vo de europäische humaniste jede bildete mensch het müesse verstoh die idee vom latiinische as fundamänt vo allem wüsse isch vor allem in de chöpf vo de geisteswüsseschaftler noh im zwanzigste johrhundert läbig gsi d naturwüsseschafte wo dr elfebeidurm nit as ihr natürligs habitat agluegt hai hai d umgangssproche vorzoge für zum ihri ideä z verbreite französisch dütsch und änglisch si im früehje zwanzigste johrhundert die wichdigste sproche gsi in wele wüsseschaftligi publikatione veröffentligt worde si noch em zweite wältchrieg hai d usa und d sowjetunion klari füehrerrolle in ihre deil vo dr wält gha so dass im weste s änglische und in osteuropa s russische d linguas francas vo dr wüsseschaft und dr technik worde si s latiinische het aber immer non ä iifluss vili medizinische fachusdrück name vo pflanze und feschti usdrück ad acta etc sin latinisch für bstimmte studierichtige ischs vo vorteil oder sogar obligatorisch lati z beherrsche jura medizin theologie philosophie archäologie vili lüt dänke latinisch sig e usgstorbeni sproch latinisch isch aber d amtsproch vom vatikan dorum gits au modärni wörter computer isebahn etc uf latinisch latinisch het e klar strukturierti grammtik so bestöhn fascht alli verbforme us em schtamm und ere ändig es git nur wenig zweiwortforme fronwaldwiise isch en wiit ume verbreitete flurname d bedüütig isch eidüütig es isch e wiise im fronwald oder bim fronwald oder deet won en wald gschtande isch fronwald isch en wald wo dr herrschaft ghört het mhd frô herr im gegesatz zue eme wald wo allne ghört het im kanton aargau gibts bi arni e naturschutzgebiet mit däm name es isch am dezember vom grosse root errichtet worde es isch per dekret in drei zone iideilt d zone a isch s streueland s kärngebiet vom reservat d zone b umfasst d mähwiise wo n ä bestandteil vom innere schutzgebiet isch und d zone c bildet as waldgürtel ä pufferzone ittige amtlech ittigen isch e politischi gmeind im verwautigschreis bärn mittuland im kanton bärn schwyz bis zum dezämber het d gmeind zum bezirk bärn ghört ittige ligt im untere worbletau uf ere terrasse am mannebärg ir agglomeration bärn d gmeindsflächi bsteit us langwirtschaftlecher flächi waud sidligsflächi u süschtigi flächi d nachburgmeinde si moosseedorf bärn bouige oschtermundige u zollikofe ittige isch zum erschte mal gnennt worde im jahr aus yttingen villa de ittigen bis het d gmeind zue bouige ghört quäuue bundesamt für statistik dr uusländeraateil isch bi gläge bi de nationauraatswahle het s das ergebnis ggää bdp cvp evp fdp glp gp sp svp suschtigi gmeindspresidänt vo ittige isch dr beat giauque stang d arbetslosigkeit isch im jahr bi gläge di unmittubari nöchi zu bärn isch dr grund dasses z ittige weder es chino es theater oder sogar es stadion git mit em rbs bähnli isch innerhaub vo füf bis zäh minute zbärnu z nöie stade de suisse für ittiger no immer z wankdorf erreicht mä mit em er bös vor papiermühli us i numme füf minute es ligt numme es paar hundert meter vor ittiger gmeindsgränze äwäg bir vouchszeuuig hei vo de ywohner dütsch aus houptsprach aaggää französisch u italienisch dr dialäkt vo ittige ghört zum hochalemannisch züri hoochtüütsch zürich latynisch turicum rätoromanisch iteliänisch zurigo isch d hauptstadt vom kanton züri und di grööscht stadt vo de schwyz d stadt lyt im schwyzer mittelland a de limet und am zürisee si hät sälber öppe und mit irer aglomerazioon zäme öppen anderthalb millioone ywoner und si isch s zäntrum vo de metropoolregioon züri d gschicht vo züri gaat uf di keltisch sidlig wo mer im stadtgebiet gfunde hät und uf s antik doorff turicum zrugg im mittelalter sind d burg uf em lindehoof und s fraumöischter wo de könig ludwig de tüütsch ane a de limet gründet hät regionaali zäntre vom herzogtum schwaabe gsy wo sich naadisnaa drumume d stadt entwicklet hät die isch im jaarhundert politisch stèrcher woorde und hät sich ane mit den äidgnosse zämetaa für di öiropèèisch kultuurgschicht isch d zürcher reformazioon wo de zwingli i de zyt vo bis durepraacht hät öppis ganz wichtigs gsy hütt sind vil schwyzer und au internazionaali organisazioonen und firme z züri dihäi und d stadt hät hoochschuele wo zu de grööschte vo de schwyz zeled und au internazionaal öppis gälted für d kultur und psunders d literatur isch züri sit em mittelalter en guete bode gsy a de hööchere schuele vo de stadt und i andere zürcher instituzioone tuet me sit jaarhunderte vil über d spraache und sit em jaarhundert speziell au d mundaarte schaffe de flughafe vo züri isch en kontinäntaale vercheerschnoote und de hauptbaanhof züri isch de grööscht baanhof vo de schwyz turischte finded z züri nöd nu es wichtigs oort uf de räis im in und im ussland näi d stadt isch mit de vile schööne sache zum aaluege de seepromenade den uussichtspünkt ringsume de chauffhüüser und speziaalgschäft und em groosse kulturaagebott au für sich es zyl zum higaa die ganz turismusregion züri hät bi de gescht us de ganze wält erfolg es chömed fascht drei millioone lüüt all jaar daa ane ales zäme gnaa gilt züri als wältstadt so wie i de schwyz nu na gämf äini isch und die beede schwyzer stedt wèèrded bi de bedüütenden internazionaale stedteverglych zu den oort mit de hööchschte läbesqualitèèt vo de wält grächnet d stadtmitti vo züri lyt uf m ü m am undere nördliche änd vom zürisee ypettet zwüschem üetlibèèrg im weschte und em züribèèrg im oschte de züribèèrg gaat gäge südoschte uf em stadtgebiet bis zum adlisbèèrg und zum ötlisbèèrg im norde vom limettaal sind de chäferbèèrg und de hönggerbèèrg wo druf en campus vo de eth isch zwüschet em undere syltaal und em zürisee lyt der äntlischbèèrg dur züri dure flüüssed d limet won us em zürisee chunt d syl im syltaal und d glatt ganz im nordoschte vom stadtgebiet im nordweschte ghöört en täil vo de chatzeseeè zu züri vom riet chatzewise bim obere chatzesee flüüsst de chatzebach wo z afoltere im chräis de holderbach ufnimmt und a de stadtgränze bi öörlike in löitschebach en sytebach vo de glatt mündet vom züribèèrg obenabe lauffed de weerebach und de stöcketobelbach gäge südweschte in zürisee und de saagetobelbach gaat uf d nordsyte vom bèèrg abe und bi stettbach öppe de stadtgränze naa i d glatt im stotzigen und füechte oschthang vom ütlibèèrg wo für fuessgänger gföörli chan sy ligged ganz vil quäle und bäch i de vile tobel zwüschet de bèèrgvoorsprüng wo en name mit der ändig egg händ so wie d bernegg d manegg oder d rossweidliegg uf de manegg oben a läibach lyt me gseet si fascht nüme d ruyne vo de burg manegg d altstadt wo hüt echli künschtlich i vier statistischi quartier uuftäilt wiird lyt bäidsytig vo de limet uf de rächte syte zäiged d straassenäme vom hirschegraben und vom säilergrabe wo früener d stadt uufghört hät und na hüt cha men au di weschtlich abgränzig vo de früenerige stadt tank em schanzegrabe guet gsee dèè künschtlich kanal isch bim bou vo de dritte stadtbefeschtigung im und jaarhundert aagläit woorde doozmaal isch en täil vom wasser usserhalb vo de stadt us em see abgläitet und i dèè grabe wo um d baschtioone und d bollwèèrch umeggangen isch und unen a de stadt wider zrugg i d limet gfüert woorde de grööscht täil vom schanzegrabe git s hüt na aber s wasser wird iez nüm tiräkt i d limet sondern bim hauptbaanhof i d syl gläitet dem alte kanaal naa gaat en verwinklete fuesswääg bim platzspitz echli underhalb vo der altstadt mündet d syl i d limet wo deet es stauweer hät das ghöört zum chraftwèèrch lätte vom ewz wo es inträssants tänkmaal vo de tächnikgschicht isch d stadt hät s ane zeerscht für d wasserversorgig poue und eerscht isch druus es eläktrischs chraftwèèrch woorde am chraftwèèrchkanaal isch e badi im gebiet weschtlich vo de syl sind d stadttäil ussersyl wiedike und induschtryquartier bi de wèèrdinsle fascht am stadtrand une isch wisawi vo de klèèraalaag im wèèrdhölzli namal es chraftwèèrch a de limet s chraftwèèrch höngg wo de robert waser ane uf em platz vo der alte giesse müli poue hät es ghöört sit au em ewz wo da drinn näbet de nöie maschine e chlyses chraftwèèrchmuseum ygrichtet hät de huusbèèrg vo züri isch der üetlibèèrg wo de platz uf em gipfel obe meter hööch isch da druff sind vor öppe zwäiehalbtuusig jaar vor d röömer choo sind es doorff und en fridhoof vo de keltische sidler gsy und im mittelalter und na spööter hät züri en beobachtigsposchte äini vo irne hoochwachte druff ghaa der alt naame vom bèèrg uto findt me z züri hüt na öppe bim utoggèè am see oder im name vo de groosse zürcher sac sekzioon hütt hät s ganz oben uf em chlyne platz uto kulm wo zu stalike ghöört en bèèrggaschthoof wo de vorgänger von em uf s jaar zrugg gaat und en drüüeggige isige uussichtsturm deby wo me guet chan uf d stadt abe luege und uf der andee syte s wyt alpepanorama gseet de hüttig turm isch vo vorhèèr hät s sit scho äine da obe ghaa wo d form von em an eiffelturm erinneret hät es stuck unedra staat uf em bode vo züri grad oben a de bèèrgstazioon vo der üetlibèèrgbaan de fèrnseeturm vo de swisscom dèè isch meeter hööch und me gseet en vo de halbe schwyz uus d stadtgränze lauft im südoschte vom üetlibèèrg uus em graat vom albis naa am bèèrghuus uto staffel verby und dänn zu de stell wo früener s beliebt bèèrghuus und hotel annaburg gsy isch und oben a de falätsche eme wilde erosioonshang dure dänn chunt me bi de private säilbaan vom läiterlibèèrg wo di eltischt säilbaan vom kanton züri isch verby bis zu de baldere da isch au emaal e burg gsy d ruyne isch aber nöd uf em gebiet vo de stadt züri sondern im bann vo stalike der graatwääg gaat wyter zu de felsenegg und zum albispass s stadtpiet vo züri hört aber bi de baldere uuf und d stadtgränze gaat vo daa bi läibach is syltaal abe uf em gebiet vo de groossstadt züri sind vil gebiet und oort bekant wo me nöd überboue hät und wo wärtvoli täil vo de naturlandschaft plibe sind d stadt hät e fachstell für naturschutz wo d naturbiotop mit de pflanzen und tier beobachtet si publiziert pricht über bsunderi pflanze und di wilde tier i de stadt züri hät en äigets imfäntaar vo de natur und landschaftsschutzobjäkt gmacht wo me online bi de kataschteruuskumpft chan aaluege es paar vo de natuuroase wo d stadt bsunders wott erhalte sind am üetlibèèrg d allmänd bruunau d ankewäid und d falätsche z wiedike d läigrueb binz wo früener d zürcher ziegelei läi abpoue hät z altstette s dunkelhölzli im nordweschte de chatzesee d auelandschaft wèèrdhölzli a de limet und s weerebachtobel unen a witike bis is jaar isch züri nöd gröösser as di hüttig altstadt mit zwoo helftene uf beede syte vo de limet gsy und über die sind eerscht grad drei brugge i de stadt ggange doozmaal hät mer s eerscht maal e räie vo ussegmäinde i d stadt ygmäindet wil die wäge de verstedterig di öffentlichen uufgabe nüme händ chönen ali waarnèè und wil s au zum täil finanziell nöd guet daagstande sind das sind früener chlyni döörffer gsy wo s im jarhundert aber au scho scho es paar hüüser und ville vo lüüt us de stadt ggèè hät di zwäit wäle vo ygmäindige isch im jaar über d büüni ggange und soo isch züri dryssg maal gröösser woorde als es im jaarhundert gsy isch im jaar hät mer s jubilèèum vo jaar sit em aafang vo den ygmäindige gfyret d stadt isch sider so starch gwachse as de sidligsruum hütt wyt über di nöi stadgränzen uusgaat und ganz mit de mäischte nachbergmäinde zämegwachsen isch nöii ygmäindige hät s aber nümme ggèè hüt hät züri zwölf stadtchräis wo vo bis durenumeriert sind jede chräis hät äis oder mee quartier für s landschaftsbild d wirtschaft und d gschicht vo züri und au für s läbe i de stadt isch es günschtig as die tiräkt am see lyt chly mee weder vier quadratkilometer vo de seeflèchi ghööred zum stadtgebiet me säit dem täil vom see au s under seebecki d stadt züri schrybt sälber offiziell daa drüber d laag am see mit de wyte uussicht bis zu de schneebèèrg und die schööne uferberych siged wichtig für s image und für d läbesqualitèèt vo de stadt d seepromenade isch de grööscht zämehangend erholigsruum zmitzt i de stadt scho i der uurzyt hät me a dem oort wo d limet us em see chunt dörfer poue und d fischerei isch daa en uuralts gwèèrb zum die wärtvole räschte vo den eltischte zürcher sidlige wo zum unesco wälteerb ghööred z erforsche isch di stedtisch underwasserarchäology daa im underirdischen oopere parkhuus sind uurzytlichi fünd wo me genau daa uusggrabe hät uusgstellt i der antike zyt hät men am ändi vom see wo me vonnem nöd wäiss wien em d lüüt dozmol gsäit händ a de militärstraass vo de röömischen oort aventicum augusta raurica und vindonissa is rèètische piet und an bodesee e brugg poue öppe daa wo hütt d rathuusbrugg staat und wil spööter wyter unen a de limet eerscht bi baden und wettige die nèèchschte brugge choo sind hät de flussübergang z züri für der überregionaal vercheer alewyl e groossi bedüütig ghaa die eltischt brugg vo züri wo hütt na staat isch d möischterbrugg us de er jaare mit irne schööne stäinige böge z züri händ d schifflüüt wo uf em see und uf de limet gfaare sind e gueti ländi ghaa früener isch die nöd am see usse gsy uf dère syte isch d stadt ja mit muuren und vorwèèrch abgspeert gsi me hät d schiff und d waar ja i de stadt ine wele schütze d schifflüüt sind vom see hèèr dur s grändeltoor i de schwiire wo d limet zwüschet de stadtmuure linggs und rächts verspeert hät i s zimli bräit becki vor d limet schmaal wiird inegfaare und da hät s grad uf der inesyte vo de stadtmuure bäidsytig wèèrchplätz mit ländene ghaa und echly wyter une hät me mit de schiff au na vor em fraumöischter wo vo bis s stedtisch choornhuus gstanden isch änedraa bi de ländi wo hüt de hächtplatz isch und under em wettigerhoof und au bi de schipfi under em lindehoof chönen aalegge de name schipfi isch en alts tüütsches wort für d verbouig vom ufer au wäge de laag am wasser isch de platz für d räis zwüschet de groosse stedt am rhy une und über d bündner bèèrgpäss uf itaalie en beliebte etappenoort woorde züri isch en chrüüzigspunkt vo der internazionaale wasserstraass und em wääg über s land vo konstanz uf bèèrn und gämf gsy es isch im inträsse vo der öiropèèische vercheerspolitik gläge as uf dem handelswääg e gueti oornig isch und soo hät de kaiser karl de viert ane de stadt züri d uufsicht über d schiff uf em see bestèètiget im spaate mittelalter isch züri au en raschtplatz für d pilger gsy wo vo daa uus uf äisidle ggange sind und ire wääg händ si mäischtens mit em schiff bis an fuess vom etzel gmacht und spööter nach em fromme bsuech bim chlooschter im feischtere wald wider zrugg das isch für d schifflüüt und au für d herbèèrgen i de stadt sogaar über d reformazioon use es guets gschäft gsy d zürcher schifferzouft hät e groossi tradizioon es hät deby d oberwasserschifflüüt für uf em see und d niderwasserschifflüüt wo d limet ab gfaare sind ghaa mit de groosse wäidlig isch d faart d limet und d aare und dänn de rhy durab nöd äifach gsy ganz e häikli stell hät de rhy früener mit em undere lauffe bi lauffeburg ghaa daa händ d schifflüüt iri boot de lauffechnächt vo deete müese gèè wo si dur d stroomschnelen abeglaa händ a die wyte räisen uf de flüss erinneret me sich z züri hütt na vo zyt zu zyt bi de hirsebreifaarten uf straassburg abe im jaarhundert hät di nöizytlich schifffaart uf em zürisee aagfange sit händ verschideni privaate gsellschafte mit ledischiff und gly au mit tampfschiff waare und lüüt über de see praacht ane isch us paar eltere undernäme d firma zürisee schifffaartsgselschaft gmacht woorde wo mit alte raadtampfer und ganz modèrne schiff de vercheer uf em see organisiert si ghöört hütt zum zürcher vercheersverbund wil s au vil privaati boot und wassersportler uf e see use ziet hät d seepolizei vo züri vil z tue wo en abtäilig vo de zürcher kantonspolizei isch und vo oberrieden uus de see überwacht im seetäil wo zu de stadt züri ghöört isch d zürcher wasserschutzpolizei für d vercheerskontrole und de seerettigsdienscht und au für der umwältschutz uf em wasser zueständig si hät iri wach am mytheggèè und si hät ganz verschideni uufgabe si lueget au für d standplätz vo de privaate schiff i de häfe vo züri und a de limet und si macht mit irne prueffstaucher aarbete under em wasser für d polizei und au für anderi uuftraaggäber wil de betriib uf em wasser alewyl gröösser wird plaanet d stadt de bou vom ene nöie hafe wo na e muur mee in see use sell haa und wo s es restaurant und es clubhuus gèèbt d gschicht vo de zürcher seepromanade isch öppis inträssants d uferlinie vom see isch z züri früener ganz anders gsy weder hütt i der urzyt isch de seespiegel tüüffer gläge und uf chlynen inslen und em seeufer naa sind die eerschte woonplätz gsy wo hütt under am wasser ligged zum täil au under am bode vo de stadt wil d syl mit alewyl mee gschieb s sylfäld naadisnaa chly hööcher gmacht und de lauff vo de limet ghämt hät spööter isch de see vill wyter i d stadt ine choo als hütt na i de röömerzyt isch bis an fuess under em lindehof e füechti landschaft gsy und s fraumöischter isch dänn z eerscht nööch bim see gstande mit de zyt hät me vornedraa s land uufgschüttet und wèèrchplätz und ländine und au bouplätz für hüüser ggune d stadt hät aber äigetli grad bim uuslauff vo de limet us em see uufghört d stadtmuure sind bis an see choo und i de limet isch de wälebèèrgturm gstande wo me mit em grändel d yfaart vo de schiff us em see i d stadt hät chöne verspeere mit em ring vo de baschtioonen us de barockzyt isch a de limet s buuschänzli entstande wo hütt de letscht räschte vo der früenerig stadtbefeschtigung am see isch usserhalb sind d gmäindbänn vo de doozmaal na sälbständige naachberdöörffer bis an see choo das sind d ängi und wolishofe am weschtliche seeufer und riesbach uf der andere syte gsy es hät deete tiräkt am see privaati gäärte vo de schööne landhüüser ghaa wie bim landhuus belvoir und em muralteguet vo der ängi eerscht wo me d schanze gschlisse hät und nach der ygmäindig vo dène döörffer hät d stadt die letschte ganz groosse flèchene für d parkaalaagen am see gmacht i den er jaare isch nach de groosszügige plään vom stadtingenieur arnold bürkli de halbchräis vo de seepromenaade und de stadthuusplatz bim see entstande wo hütt im z eer bürkliplatz häisst di bräit ggèèbrugg grad näbet de nöie schiffländi und am bellevue hät me ane uuftaa am lingge seeufer isch vor de hüüser und de gäärte em see naa d seebahn poue woorde und d stazioon ängi isch am aafang tiräkt am see gläge für d bouparzälen und d parkalaage ussen a der isebaanlinie bis uf wolishofen use hät d stadt bis öppe bräiti uferzone vom see la uuffülle a de rächte seesyte gaat vom sächsilüüteplatz en schmaalen öffentliche wääg vor de hüüser vom seefäld näbet de bellerivestraass dure das sind s utoggèè und s seefäldggèè wo sit pout und mit ere bräite betonplatte über em see verbräiteret woorden sind uf dèm schöönen uferwääg chunt men im gebiet vom zürihorn zum groosse grüene park am see d blatterwise hät d stadt chöne mache wo si ane s areal von ere alte sidefèrberei gchaufft und d fabrik abproche hät em see naa hät s e zylete schööni plätz und pärk uf de rächte seesyte sind das d ggèèaalaage vor em ooperehuus s seebad am utoggèè s ufer am seefäldggèè d blatterwise mit em chinagaarte näbetdraa won es gschänk vo de chineesische stadt kunming isch s zürihorn und s strandbaad tüüffebrune uf der andere seesyte isch nach em bürkliplatz wo de ganymed staat und d seeschiff abfaared s gäneral guisan ggèè wo früener alpe ggèè ghäisse hät s arboretum und s seebaad ängi und dänn chunt de hafe ängi mit em groosse löietänkmaal wo de urs eggeschwyler us kunschtschtäi gmacht hät und em aquareetum emene wasserspiili und ussedraa sind s areal vo de bootsklüb am see und s strandbaad mytheggèè wo ane als eerschti seebadi vo züri uufggangen isch d frauebadi am stadthuusggèè isch vo und d manebadi am schanzgrabe vo de nöibou vom strandbaad myteggèè vo isch es wèèrch vo de zürcher architäkte hans und annemarie hubacher dänn chunt d landiwise mit de saffa insle und d wèrft vo de züriseeschiff und wämme na wyterusegaat s strandbad und de hafe vo wolishofe und ganz ussen am rand vo de stadt isch a de seestraass bim hoorn zwüschet wolishofen und de naachbergmäind chilchbèèrg de campingplatz mit de beachsportaalaage und em privaate hafe vom fischer s fritz rund ums zürcher seebecki findt mer e schööni räie vo architäkturgschichtlich wärtvole bouwèèrch was d seepromenade für d zürcher boukultur ales z büüte hät beschrybt churz zämegfasst en nöie proschpäkt vom schwyzer häimetschutz das gaat vo de strandbeder und de häfe über die groosse öffentliche giböid wie d oopere und s kongrässhuus und di schwyzerisch nazionaalbank und privaati hüüser vo versicherige und anderen inveschtoore bis zu bsundere boute wie öppen em kultuurzäntrum vo de roote fabrik am seebecki isch alewyl vil loos und a bsundere tääg chömed ganz vil lüüt deete zäme wän e groosses fäscht isch früener hät s daa landesuusstelige wo d landiwise na hüt draa erinneret und au es paar anderi groossi schwyzer uusstelige ggèè so wie d saffa d schwyzer uusstelig für frauesache ane vo dere chunt d saffa insle bi wolishofe die grööschte aaläss am see sind s züri fäscht de züri marathon und d street parade won e wyt usenandzogeni kolone vo lovemobiles langsam dur e mäntscheschaar vom seefäld uf wolishofe faart und au de sächsilüüteplatz näbem see bim bellevue wird a vilne tääg im jaar für fäscht und mèèrt und anders pruucht d stadt züri laat uf de wasserflèchi wo me vo alne syte vo de groosse ggèè guet drufuse cha luege amigs iri schööne füürwèèrch la abbräne im summer isch d stadtzürcher seeüberquèèrig wo huuffe lüüt vom strandbaad mytheggèè zum strandbaad tüüffebrune über schwümed under den organisatoore für dèè wassersportalass sind vil zürcher veräin wo mit em see au suscht z tue händ so wie öppe d limet nixe züri de pontonier sportveräin züri und d gruppe vo de läbesretter d slrg für d infrastruktur vo züri isch s seewasserwèèrch ganz öppis wichtigs ane isch die aalaag wo zu den industrielle betriib vo de stadt züri ghöört poue woorde d stadt nimmt de grööscht täil vo irem trinkwasser na hüt tiräkt us em see si muess es nu wenig uufberäite d qualitèèt isch so guet me hät zwar i de jüngschte zyt au daa mit de wandermuschle z kämpfe wo sich au im zürisee als neozooèn uusbräitet dur d läitigen und d reservoir chunt s wasser vom seewasserwèèrch moos dänn zu de lüüt und i d hüüser vo de stadt s histoorisch waarzäiche vo züri isch s groossmöischter wo e guet erhalteni romaanischi chilen isch anderi wichtige altstadtchile sind s fraumöischter und de sankt peeter us em mittelalter sind au na d wasserchile d predigerchile d chlooschterchile vo den augustyner täil vo de chile höngg und vo der alte chilen altstette z züri häts im ganze refermierti chile nach de reformazioon isch s eerscht maal ane e nöii chile vo de katolike z züri ygweit woorde es isch sankt peeter und paul im ussersyl wo dänn na en äigeni gmäind gsy isch acht jaar spööter isch ussersyl zu de stadt ygmäindet woorde d katolike vo züri händ ane en eerschti chile überchoo ghaa es isch die alt chlooschterchile vo den augustyner gsy wo sit de reformazioon gar nüme as chile pruucht woorden isch me hät se zeerscht wider ganz müese renoviere hütt häts i de stadt katolischi chile na bis i die zwäit helfti vom jaarhundert sind z züri nöii chile poue woorde i de stadt sind es paar monumänt vo de modèrne chilenarchitäktur z finde so öppe d bullingerchile im hard d chile glaubte d chile läibach sankt andreas im sylfäld allerhäilige im understraass quartier häilig gäischt z hööngg d chröönig vo de muetergottes vom zürcher architäkt justus dahinde z witike und maria hilf im läibach d chile sankt theresia am friesebèèrg hät de fritz metzger ane im bouhuus styl poue anderi schööni bischpiil vo de modèrnen architäktur findt mer i de ganze stadt das gaat vo de kanti fröidebèèrg de wèèrchbundsidlig nöibüel z wolishofe wo de max bill mitgwürkt hät und de woonüberbouig selnau und em hochhuus vom sia bis zum museeum für gstaltig vo won em klassische bouhuus styl entspricht em limethuus und de hotel rigihof und park hyatt e richtigs architäktoonischs kunschtwèèrch isch de corbusier pavillon a de höschgass er isch als letschts vom le corbusier syne hüüser i de er jaar im seefäld entstande a de limet hät s näbet em alte raathuus und em stadthuus und de wasserchile e paar schööni zoufthüüser wisawi isch a de schipfi vo de rathuusbrugg bis zu de rudolf brun brugg na es stuck vo de alte bebouig tiräkt em wasser naa erhalte blibe wo me ufem häiristääg undedure gaat schööni stimigsvoli gässli i der altstadt sind öppe d auguschtynergass de rännwääg d wüeri de nöimèèrt d froschaugass d predigergass un d chirchgass vom döörffli über de nöimèèrt bis zu de trittligass sind na vil alti hüüser z gseh am nöimèèrt isch im alte huus zum rech näbet em stadtarchiyv züri au na s bougschichtlichen archyv vo de stadt wo en wärtvoli bildersamlig zu de früenere architäktur vo züri hüetet das huus isch au bi den archäologische fäischter vo züri deby i de stadt cha me boutänkmööler us vilne jaahrhunderte gsee zu dem ryche bestand lueget d stadtzürcher tänkmaalpflääg wo en abtäilig vom stedtische hoochboudepartemänt isch si hilft bi renovazioone vo alte hüüser und macht lischte vo de guete bouwèèrch us alne epoche d tänkmaalpflääg git d schrifteräie boukultur z züri use i de zürcher lischte vo de kulturgüeter mit nazionaaler bedüütig isch e langi räie vo bouwèèrch uufgfüert vo den alte chile bis zu de wichtige schuele de prominänte hüüser vo de wirtschaft und de sportaalaage und de baadine am see und a de limet z züri häts en huuffe schuelhüüser vo de primaarschuele und de sek über d gimnaasie bis zu de hoochschuele für d volchsschuel sind die sibe schuelchräis vo de stadt zueständig uf de homepage vo züri findt mer informazioone zum stedtische schuelsischteem de kanton füert z züri gimnaasie und verschideni anderi mittelschuele und s git au privati aagebott groossi und uuffelligi bouwèèrch sind i de stadt für s poly das isch di äidgnössisch tächnisch hoochschuel eth für d uni das isch d universitèèt vom kanton züri für d zürcher hoochschuel für d künscht zhdk und die pedagoogisch hoochschuel züri ph ufgstelt woorde i de stadt züri findt mer groossi spitööler s unispitaal zmitzt im hoochschuelquartier s triemli a de birmeschtoorfferstraass under em uetlibèèrg wo ane de betriib ufgnaa hät s stadtspital waid wo ane uf em gebiet vo de quartier wipkinge und höngg im chräis poue woorden isch s burghölzli und verschideni privaatklinike s triemli und de spitaal waid sind jetz in ere äinzige dienschtabtäilig vom gsundhäits und umwältdepartemänt vo de stadt züri zämegläit s triemli isch für di medizinisch grundversorgig linggs vo de limet und d waid für s gebiet züri nord zueständig bi de woonquartier vo züri sind d gnosseschaftshüüser wos i de stadt bsunders vil git wichtig mit irem aagebott vo weniger tüüre wonige d mitglider vom regionaalverband woonbougnosseschafte züri büüted mee weder sächzgtuusig wonigen naa ane hät dèè s hundertjöörig jubilèèum vom gmäinnützige wonigsbou z züri gfyret im wyte piet vo de stadt gseet mer hüt es paar hoochhüüser und zwar bsunders i de quartier wyter usse im wesche vo de stadt under em üetlibèèrg und i de quartier im glattaal de hööchscht turm vo allnen isch de primetower bim baanhof hardbrugg vo de zürcher architäkte gigon guyer mit syne meeter ane isch er fèrtig gsy und er isch i den eerschte jaar s hööchscht bouwèèrch vo de schwyz gsy i der altstadt sind hoochhüüser nöd erlaubt die stedtische hochhuusrichtlinie wèrdet jetz stand vom hochboudepartemänt aktuell grad überarbeitet em schanzegrabe naa hät me zwar emaal welen e ganzi räie hoochhüüser boue aber vo dèm plaan isch wenig zstand choo so richtig hööch sind i de nööchi vom zäntrum nu grad s hotel züri marriott wo ane poue woorden isch de nöi uufgstockt silo vo de stadtmüli die bäide hoochhüüser vom unispital und d sidlig locherguet so isch ales i alem s bild vo der inestadt na zimli äinhäitlich und die alte chiletüürm sind immer na markanti täil vom panorama uf de lischte vo de zürcher hoochhüüser sind nummere vo de zürcher hüüser für kultur isch wyter une öppis im ene äigene abschnitt z läse schööni öffentlichi plätz häts vil im stadtzäntrum und au i den ussequartier daa isch emaal der alteerwürdig lindehoof uf em hoger wo scho es kaschtell vo de röömer und dän im mittelalter e pfalz vo de tüütsche käiser gstanden isch s bellevue mit em nöi gstaltete sächsilüüteplatz bi der oopere und am see de bürkliplatz zwüschet de nazionaalbank und em seeufer wo d züriseeschiff abfaared de platz isch entstande wo me d schanze abproche hät er hät am aafang na stadthuusplatz ghäisse und hät eerscht sin nöie name überchoo zum an verdienschtvole stadtingeniöör arnold bürkli z erinnere em bürkli sis tänkmaal staat bim arboreetum i de nööchi anderi plätz im stadtzäntrum sind öppe de möischterhoof d polyterrasse de heimplatz und de helvetiaplatz wo em karl geiser sys tänkmaal vo der arbet druff staat und näbetdra s zürcher volchshuus vo und dänn sind vil öffentlichi pärk im stadtgebiet vertäilt wie d grüenalaage am zürisee d almänd a de syl de park vom unispitaal wo jetz aber wegem spitalnöibou sell verchlyneret wèèrde de platzspitz s sylhölzli s buuschänzli de rieterpark de roosegaarte vom muralteguet de belvoirpark bi de villa vo der familie äscher s schindlerguet d blatterwise mit em chiinagaarte und de irchelpark s gasèèrnenareaal de bulingerhoof d beckeraalaag und de hardaupark und es hät au modèèrn gstalteti päärk i de quartier chly usserhalb vom zäntrum wie de mfo park z öörlike de turbyneplatz und na vil anderi bi vilne schuelhüüser hät s groossi pauseplätz und schuelwise und z züri cha mr uf vil sportplätz gaa vo dene isch wyter unde na meh uf de website vo grüen stadt züri findt mer e ganz e langi lischte vo de stedtische päärk und gäärte ane hät mer es paar vo dène schöönen aalaage i de schwyzerische gaartebouusstelig chönen aaluege freii grüeni flèchene sind au der alt botaanisch gaarte uf de chatz am schanzegrabe de nöi botaanisch gaarte z riesbach de zürizoo de dolder golfclub s albisgüetli s arboreetum am see und d sukkuläntesammlig i der ängi d suki wie d zürcher säged isch under kakteeliebhaber wältbekannt und züri hät i fascht ale stadttäil groossi gebiet mit familiegäärte de pünte wo meh as füfzg familiegärteveräin dezue lueged i den alte fridhööf vo züri es sind uf dère lischte bruucht me hüt nüme de ganz platz für grabfälder jetz sind groossi täil vo dène wyte flächene i de verschidene stadtquartier zu schööne parkalaage gmacht woorde wo mit den underschidliche biotop wärtvoll sind für de naturschutz i de stadt und es hät in es paar fridhööf na vil alti grabschtäi wo äxtra als tänkmööler für bikanti lüüt vo früener staa plibe sind so öppe für de henry dunant der architekt karl moser d nobelprysträäger paul karrer leopold ruika und elias canetti d schriftsteller gottfried keller james joyce und friedrich glauser d gilberte de courgenay d schriftstelerine olga meyer und johanna spyri d schauspileri margrit rainer di eerscht schwyzer ärztin marie heim vögtlin und de dialäktoloog eugen dieth näbet vil andere persönlichkäite vil vo den alte greber stönd under tänkmaalschutz bim ygang zum fridhof sylfäld staat s grooss tänkmaal für di tüütsche zürcher ywoner wo i de beede wältchrieg händ müese is tüütsch rych zrugg gaa zum militärdienscht läischte und wo vo de fäldzüüg vo de tüütsche nüme zruggcho sind und es söll au na an ali andere erinnere wo im zwäite wältchrieg um s läbe choo sind es isch ane vo de hinderblibene gstiftet woorde d inschrift druff ghäisst zum gedächtnis der im weltkrieg gefallenen deutschen aus zürich und umgebung den opfern von krieg und gewaltherrschaft ane hät me bi dèm gidänkschtäi en erinnerigsfyr wäg em afang vom eerschte wältchrieg gmacht dezue ane hät mer i de fridhööf druff glueget as d bsuecher sich a de schööne boute und de vile kunschtwèèrch chönd fröie mer findt i de fridhööf gueti sache vo der architäktur und de kunscht vom und em jaarhundert so staat im fridhof sihlfäld wo di grööscht parkalaag vo züri isch s alt krematorium vo wo der eerscht söttig bou i de schwyz gsy isch de fridhof äichbüel isch es bedüütends wèèrch vom landschaftsarchitäkt fred eicher und im fridhof manegg isch es mosaik vom augusto giacometti z gsee am huusegge zwüschet de chilegass und em zwingliplatz lehnet en zitzüüge wo an en blitziischlaag in en turm vo de stadtmuure im summer erinneret de findling vom geissturm bi somene groosse vercheerschnootepunkt wie züri äinen isch sind au bouwèèrch für d infrastruktuur wichtig als stadt am ändi vomene see und a drei flüss und na mit em schanzegrabe hät züri ganz vil brugge uf em stadtgebiet vom zürisee bis is werdhölzli abe findt mer öppe bruggen und stääg über d limet über der syl hät d stadt aagfange bi de manegg und bis zum platzspitz abe je nachdèm wie me zelt namal öppe brugge vo de glatt isch nu grad en churzen abschnitt uf em stadtgebiet es sind öppe zwäiehalb kilometer aber au deet sind vil stääg und brugge für d isebaan d autobaan d straassen und d fuessgänger nöötig woorde es sind vo de stettbacherwise bis i s auzälg öppen es totzet flussübergäng i de zürcher vercheersgschicht vom jaarhundert sind d autobaane e läidigs kapitel gsy wil me si im nazionaale vercheersplan äifach ganz dur d stadt dure hät afa boue für en straassering wyt um d chèèrnstadt ume isch vo bis d europabrugg zwüschet höngg und altstette poue woorde aber dänn hät me die anderen abschnitt vo dèm ring doch nöd realisiert und so isch d straasseverbindig vom limettaal is glatttaal e schwachstell vom vercheersnetz i de stadt plibe au wäme vo schwamedinge bis a d wasserwèèrchstraass näbet de limet s milchbucktunäll uftaa hät es tunäl under em zürisee dure als straass süüdlich um de stadtchèèrnen ume isch en utoopischi idee wo sit jaarzäänte alewyl wider i de chöpf umegäischteret spööter sind die gröössere umfaarigsstreckene mit em üssere autobaanring plaanet woorde us de verschidene plaanigsfaase cha mer z züri bedüütendi monumänt vo de vercheersgschicht gsee d autobaanbrugg bim wèèrdhölzli d sylhoochbrugg und d stadtautobaan mit em milchbucktunäl und em schöönäichtunäl dokumäntiered die ursprünglich idee vom sogenante zürcher äxprässstraassen ypsiloon d nordumfaarig vo züri wo fèrtig gsy isch und d sylbrugge am oschtportaal vom üetlibèèrgtunäl vo s nöier konzäpt mit em halbe autobaanring vo züri scho sit dänn wo d nordoschtbaan im jaarhundert d linie vo de isebaan hät afa poue isch s z züri wäge der bèèrgtopografy gaar nöd ooni tunäll ggange und spööter sind na vil underirdischi gläis dezuechoo d züüg faared vom hauptbaanhoof uus zwüschet em lätten und öörlike dur s wipkingertunäll wo scho ane uufgangen isch und dur s wyybèèrgtunäll und das under em chäferbèèrg uf öörlike dur der adlischbèèrg und dur s hirschegrabetunäll gönd d baanlinie uf schwamedingen übere dur der ulmbèèrg und s ängitunäll und au mit em zimmerbèèrgbasistunäll gaat d seebaan uf thalwil und dur s riesbachtunäll chunt men a d goldküschte d syltaalbaan hät na für de güetervercheer s manessetunäll und dänn isch da na s alt lättetunäll wo d sbb stillgläit hät me hät z züri langi zyt über e ganzes u baannetz naatänkt es isch aber nie e fertigs projäkt druus woorde wo me drüber hett chönen abstime für s tram isch dänn wenigschtens s tunäll vom milchbuck under em tierspitaal dure uf schwamedinge gmacht woorde wo zwäiehalb kilometer lang isch der autovercheer bruucht z züri ussert em milchbucktunäll und em schöönäichtunäll au s äint ulmbèèrgtunäll das vo de tunällstraass grad näbet der freiguetstraass i der ängi wo für d seebaan pout woorden isch und wo me für de privaatvercheer umfunkzioniert hät mit eme separaate tunäll für d fuessgänger und d welo näbetdraa und am stadtrand sind s üetlibèèrgtunäll und s gubrischtunäll vo den autobaane a und a täilwys uf zürcher stadtgebiet vercheersbouwèèrch mit eme bsunderen architäktoonischen aaspruch sind d baanhööf d stadt züri hät grad vo dène zäntraal isch de hauptbaanhoof wo uf der öschtlich ändbaanhof vo de spanischbrötli baan vo zrugggaat näbet de baanhööf vo der sbb und de zürcher s baan händ au na die vo der üetlibèèrgbaan de dolderbaan de säilbaan rigiblick und s polybäänli e bedüütig für d architäkturgschicht am mäischte bouwèèrch für de stadtvercheer chömed aber natüürli vo de vercheersbetriib züri vbz wo uf s rösslitram vo zrugggaat e beliebts tänkmaal vo de vercheersgschicht isch de pavillon vo de vbz am bellevue de veräin tram museum tuet sit im früenerige tramdepot burgwiis vo de vbz im zürcher trammuseum alti faarzüüg und andere sache und daademit d gschicht vom stedtische öffentliche vercheer vo züri zäige bim bürkliplatz zwüschet de limet und em schanzegrabe händ d schiff vo de zürcher seegsellschaft iri wichtigscht ländi der aatäil vo de ussländer a de stadtbevölcherig lyt bi öppe prozänt stand ane hät s ussländischi persoone zelt mee weder devoo sind vo europäische länder gsy fascht us asie öppe sibetuusig vo amerika und nöd ganz sächstuusig us afrika im jaarhundert hät sich d zaal vo den ussländer starch ggänderet ane händ si de grööscht prozäntual aatäil ghaa mit fascht prozänt und die mäischte vo dène sind tüütschi gsy nach em eerschte wältchrieg isch di uusländisch bevölcherig wider gschnäll zrugggange und grad nach em zwäite wältchrieg sind z züri nu na öppe sibe prozänt vo de lüüt vo anderne länder gsy i de zyt vom wirtschaftlichen uufschwung isch dän für d wirtschaftsregioon züri d zuewanderig au us em ussland wider gröösser gsy z eerscht für vil jaar vor alem iteliääner und öppe vo de er jaar au meh vom ehemaalige jugoslawie so um d jaartusigwändi händ jetz d ussländergruppe vo de tüütsche de franzoose und de inder bi wytem am mäischte zuegnaa weniger woorde sind i de nöischte zyt vor alem d lüüt us de balkanländer vo itaalie und spanie sit ane händ sich z züri jedes jaar es paar tuusig persone us em ussland chöne la ybürgere aa gröösseri gruppe mee als tuusig vo lüüt us den europäische länder hät s i de stadt züri ane die ghaa länder vo de eu anderi europäischi länder tradizionell lueget me züri sit de reformazioon vo as e refermierti stadt aa hüt aber sind nu na öppe föifezwänzg prozänt vo den ywoner evangelisch reformiert dryssg prozänt sind römisch katholisch und sibe prozänt sind bi anderne chrischtlichi glaubensgmäinschafte deby das sind d zaale vo bi de refermiete isch d stadt äin chilebezirk vo der evangeelisch refermierte landeschile vom kanton züri uf der aafang vom jaar sind nach abstimige im i und im i stadtzürcher chilegmäinde und die vo oberäischtrige zur nöie groosse chilegmäind züri zämegschlosse woorde nöd mitmache tüend äinzig d hirzebacher und d witiker d stadtorganisazioon vo alne katolische chilegmäinde ghäisst katholisch stadt züri si hät chilegmäinden uf em stadtgebiet und s dekanaat stadt züri isch en äigeti regioon vom bischtum chur es git i der internazionaale stadt züri au vil lüüt vo anderne religioone am mäischte ghööred zu de verschidene richtige vom islam und si händ als träffpünkt öppe d mahmud moschee und d merkez moschee züri zäntrum und öppen äis prozänt vo de stadtbiwoner sind jude wo zu äinere vo de vier jüdische zürcher gmäinde ghööred der israelitische cultusgmäind züri wo ggründt woorden isch der israelitische religioonsgselschaft züri de jüdische gmäind agudas achim oder de liberale gmäind or chadasch die eerscht modèèrn sinagoog isch die a de lööwestraass si isch vo d sinagoog a de freiguetstraass im selnau isch und d sinagoog agudas achim ygweit woorde d biblioteek vo der israelitische cultusgmäind züri gilt als di wichtigscht vom ganze tüütschspraachige ruum für s fachgebiet judaica und isch sit ane e nazionaals kulturguet vo de schwyz uf täil fridhööf i de stadt sind spezielli greberfälder für muslim und juden ygrichtet as si nach de gsetz vo irem glaube chönd beèèrdiget wèèrde aber mee as en viertel vo de lüüt i de stadt läbt gmèèss de statistike ooni aagaabe zu de religioon oder de konfessioon als atheischte oder mit eren andere form vo spiritualitèèt züritüütsch isch en hoochalemannische dialäkt es isch e spraach mit vil eleganz won es rychs vokabulaar und fyni wändige hät so wie ali andere schwyzer dialäkt au me verstaat s züritüütsch bi anderen alemannische mundaarte au rächt guet wils weniger bsunderhäite als anderi hät de stadtzürcher dialäkt ghöört mee oder weniger zur seemundart dezue ane git s d wintertuurer mundart im nordoschte vom kanton d oberländer und d underländer mundart und der ämtlerdialäkt weschtlich vom albis im söiliamt grooss sind d underschiid aber nööd es paar vo de büecher über d zürcher mundaart sind me gchänt vil schriftsteller wo büecher im züri dialäkt gschribe händ so wie öppe de august corrodi im jaarhundert de adolf guggebüel wo mit em zürcher dialäktoloog eugen dieth de bund schwyzertüütsch s hüttig mundartforum gründet hät de wilhälm nidermaa de ruedolf hägni d emilie locher werling de werner morf de traugott vogel und na mee wyteri näme stönd i de lischte vo de züritüütsche schriftsteller d mundart hät au i de zürcher theater und im zürcher filmschaffe en guete platz unvergässe isch s lied mis dach isch dr himmel vo züri wo de werner wolebèèrger für s theaterstuck eusi chliini stadt komponiert und de zarli carigiet gsunge hät näbet züritüütsch redt mer z züri wie di letscht volkszelig zäiget hät verschideni spraache nach züritüütsch und andernen alemanische dialäkt chunt natüürli hoochtüütsch und dänn na a dritter stell italiänisch prozänt dänn spanisch prozänt und serbokroaatisch prozänt prozänt vo den ywoner und ywonerine vo de stadt züri gänd tüütsch als iri mueterspraach aa zaale volkszelig und me ghöört je nach däm wo men isch i der stadt vil anderi spraache vo albaanisch über esperanto und rätoromaanisch bis zulu e zämestelig vo de stadt züri vom jaar zäiget as vo de lüüt wo dänn z züri gwont händ öppe prozänt schwyzertüütsch gredt händ öppe prozänt hoochtüütsch öppe nüün prozänt änglisch öppe sibe prozänt italienisch vierehalb prozänt französisch prozänt es serbokroatisch prozänt spanisch drüü prozänt portugysisch und echly mee as zwäi prozänt albanisch im wirtschaftsläbe vo der metropoole hät natürli hützetags s änglisch en algemäini bedüütig der aatäil vo de chind mit tüütsch als mueterspraach hät a zürcher schuele im nöd ganz prozänt uusgmacht z züri häts verschideni instituzioone für d spraachforschig und für d mundartkultuur zum byschpiil d inschtituut für spraachwüsseschaft vo der uni mit em fonogrammarchyv s schwyzerisch idiotikon und d gruppe züri vom mundartforum d zürcher fachhoochschuel hät en äigets departemänt für aagwandti linguischtik wo über spraache kommunikazioon und meedie forschet und lehrt d stadt büütet kürs aa wo zuegwandereti chönd tüütsch leere züri hät au ganz vil privati spraachschuele für tüütsch und für fascht ali möglichen andere spraache e groossi schuel wo au spraachkürs abüütet isch d kv züri business school uf französisch isch d allianca franaise de zurich spezialisiert es git au aagebott zum schwyzertüütsch z leere das züri en rueff als europèèischi kulturstadt mit ere lange tradizioon hät chunt au vo dèm hèèr as daa sit jaarhunderte bekanti schriftsteller gläbt händ so vill me hütt na wäiss hät s im mittelalter aagfange wo bi de chorhère vom groossmöischter pildeti lüüt gsy sind wo me hütt von ene i de zäntraalbiblioteek na es paar schrifte hät äine vo de bekantischte isch de konrad vo muri wo als universaalgleerte im jaarhundert büecher für d schuel und für s kulturläbe gschribe hät s berüemtischt zürcher buech us säber zyt isch die grooss zürcher liederhandschrift wo em musigliebhaber rüdiger manesse z verdanken isch i dèm schöön uusgmaalete wèèrch sind ganz vil gedicht vo de groosse tüütschspraachige minnesänger zämegstelt äis stuck isch vom zürcher minnesänger johannes hadlaub me wäiss as es z züri im mittelalter gueti schrybstube ghaa hät wo büecher doozmaal ja ales handschrifte kopiert woorde sind es git i verschidene biblioteeke im in und im ussland schööni büecher vom und jaarhundert wo vo züri chömed öppe s wèèrch parzival vom wolfram vo eschebach und d wältchronik vom ruedolf vo ems die früene schryber händ am groossmöischter und bim fraumöischter und vilicht au na an anderen oort i de stadt gschaffet de buechtruck wo de johann gutenberg i de mitti vom jaarhundert z mainz demit aagfange hät isch dänn z züri au scho um uufchoo um ume händ de hans rüegger de christoph froschauer und de johann hager z züri en truckerei uftaa bis am änd vom mittelalter sind vil büecher uf latynisch gschribe woorde so wie s au de zürcher chorherr felix hemmerlin im jaarhundert gmacht hät das isch dänn uf äin schlaag anders woorde wo d reformazioon choo isch mit em zwingli hät s tüütsch als spraach vo de refermierte religioon s latyn abglööst und im syni tüütsch übersetzig vo de bible d zürcher bible isch e wichtigs buech für die refermiert glaubenspraxis woorde z züri sind drufabe wèèrch über verschideni sachgebiet und bsunders au gschichtsbüecher vo chronischte gschribe und mäischtens au truckt usepraacht woorde e groossi früeni zürcher chronik isch die vom häiri brännwald us em aafang vom jaarhundert im jaarhundert i de zyt vo der uufklèèrig hät züri gradwägs als en europèèischi kulturhauptstadt ggulte es hät daa so vil a kultur inträssierti lüüt forscher und dichter ghaa as mer au i anderne länder devoo gredt und de stadt de hüpsch zuename limet athen ggèè hät zu de bekanten autoore vo säber zyt händ de johann jakob bodmer und de johann jakob breitinger und de jakob heinrich meister zelt de goethe isch zwäimaal zum bodmer uf bsuech cho au de christoph martin wieland hät en summer z züri verbraacht mit synere schrift schweizerlieder isch de johann caspar lavater de prediger uf sankt peeter internazionaal bekant woorde im und bsunders im jaarhundert sind so vil zürcher schriftsteller und autoorine uufträtte as me nu es paar chan uuffüere öppe de conrad ferdinand meyer de salomon tobler d johanna spyri de gottfrid chäller d olga meyer d ida bindschedler de heinrich federer d elsa muschg de paul wehrli und de max frisch und i de jüngere zyt öppe d sibylle berg d anne cuneo de ueli knellwolf de hugo loetscher d isolde schaad de jakob vetsch d laure wyss de charles lewinsky de charles linsmayer de urs widmer und de franz hohler und au erfolgrychi ussländischi schriftsteller händ z züri gläbt so wie öppe de georg herwegh der august heinrich hoffmann von fallersleben de richard wagner d jo mihaly de georg büchner de kurt tucholsky de bertolt brecht d else lasker schüler de robert musil der albert ehrenstein de theodor mommsen de thornton wilder der elias canetti de james joyce de thomas mann der alfred kerr de walter mehring d agnes mirtse d aglaja veteranyi und na mee wo d ute kröger von ene d läbesgschicht uufgschribe hät es paar literatuurhüüser sind dezue daa z züri d wèèrch vo dène schriftsteller und anderi büecher em publikum bekant z mache emaal die groosse biblioteeke d zäntraalbiblioteek d eth biblitoeek mit em thomas mann archyv und em max frisch archyv und d pastalozzi biblioteek wo ire name vom zürcher reformpèdagoog johann heinrich pestalozzi hät und s schwyzerisch soziaalarchyv zum nu es paar z näne und dänn git s i de stadt au s literatuurhuus züri und de strauhoof mit de james joyce stiftig für d vermittlig vo literatuur hät vo bis s internazionaal literatuurfestival lyrik am fluss z wipkingen a de limet glueget s openair literatur festival züri im alte botaanische gaarte uf de chatz bringt all jaar internazionaal bekanti autooren uf züri sit de stäizyt und au i de bronzezyt und de isezyt händ lüüt am zürisee i verschidene döörffer gwont me hät devo im und näbet em zürisee öppe uf de versunkenen insle vom groosse hafner und em chlyne hafner bi den uusgrabige vil räschte gfunde die eltischte spuure sind us em jaarhundert vor chrischtus am mäischte isch bi de bouarbete für s nöi parkhuus vo der oopere fürechoo die beede fundstelle wo hafner ghäissed ligged nu öppen en halbe kilometer vor em bürkliplatz im zürisee und si ghöred wil si als archäologischi plätz wichtig sind sit zäme mit mee weder hundert seeufersidlige rund em en alperuum zum wältkultureerb vo de unesco i der isezyt isch uf em uto kulm am üetlibèèrg en befeschtigte platz gsy und es oppidum vo de keltische lüüt vom volk vo de helvezier hät s uf em lindehoof ghaa keltisch isch au der oortsname i de röömerzyt wo im land am oberlauf vom rhy mit de fäldzüüg vom julius caesar im jaar vor chrischtus und mit der eroberig vo de rèètischen alpe dur di röömisch armee ane vor chrischtus agfange hät isch das oort am ändi vom see en handelsplatz im gränzgebiet zwüschet de provinze räzie und gallia belgica spööter dänn obergermanie woorde a de limet isch d ortschaft turicum gsy wo helvezier und röömer zäme gläbt händ und wo s en e zyt lang en militärposchte vo de römische legioone z vindonissa und en zollposchte ghaa hät vo de familie vom ene röömische zöllner züüget en inschriftstäi wo me gfunde hät d röömer händ uf em hügel näb de limet em lindehoof wo früener s keltisch oppidum gstanden isch im dritte jaarhundert es kaschtell poue wo zu de vile stützpünkt vom limes de befeschtigungslinie gäge d alemane ghöört hät zum netz vo de röömische militärstützpünkt hät nöd wyt vo turicum wägg au na s kaschtell vo irgehuuse im hüttige züri oberland ghört unen am lindehoof kaschtell isch de limet naa e chlyses röömischs doorff en vicus gsy uf em hügel wo hütt de sankt peeter isch sell de röömisch tämpel gstande sy me cha hüt na spuure vo antike hüüser aaluege zum byschpiil a de thermegass wo so ghäisst wils deet es badhuus ghaa hät mit em nöie röömische lääbe isch bi de lüüt a de limet die alt keltisch spraach dur s latyn als umgangsspraach ersetzt woorde me seit s land seg romanisiert woorde am änd vom dritte jaarhundert söled de felix und d regula wo zu de thebèèische legioon ghöört händ nach dère irem traagische ändi bi agaunum im rhonetaal us em walis über d alpen und dur s land glaris uf turicum choo und daa vo de röömer gfangegnaa und hiigrichtet woorde sy so staats i den alte häiligepricht vo früeschtens us em achte jaarhundert wo i de biblioteek vom chlooschter sanggale lyt au d zäntralbiblioteek züri hät e handschrift us em mittelalter mit dère gschicht me hät sich verzelt die toote siged drufabe vom richtplatz a de limet na es stuck wyt sälber de bèèrg duruuf ggange det ane wo si händ wele begrabe sy d wasserchile staat über em oort wo me si grichtet hät und s groossmöischter vermuetli über irnen alte greber de felix und d regula hät me z züri als stadthäiligi vereert uf em sigel vom fraumöischter und de mittelalterliche gältstuck vo züri sind si abbildet nach de reformazioon wo iri gedänkstett uufglööst woorden isch und d reliquie vo de häilige händ sele uf andermatt choo sy isch de kult um die beede früechrischtliche mértirer z züri zrugggange aber die beede vornäme sind na bis hütt im züripiet beliebt wo s röömisch rych im föifte jaarhundert wägen innere probleem d rychsgränzen am rhy wider uufggèè hät sind d alemane vom noorde hèèr naadisnaa is piet vo de hüttige tüütschschwyz choo die uusbräitig vo irem sidligsgebiet dur wyti täil vom schwyzer mittelland hät es paar jaarhundert tuuret es git oortschafte wo ooni underbruch kontinuierlich na öpper gwoont hät wie ebe z turicum und anderi döörffer wo d alemane nöi gründet händ e starchi wäle vo früene alemanische sidlige isch die gsy wo d döörffer en oortsname mit der ändig inge händ das sind also z züri öppe schwamedinge hottigen und wipkinge und jetz isch statt de romaanische umgangsspraach wo sich daa us em keltischen und em latyn entwicklet ghaa hät s alemanisch die toonaagäbend spraach woorde d alemane händ aber vo dène lüüt wo scho vorane daa gläbt händ au gwüssi wöörter übernaa esoo sind oortsnäme wie turicum bèèrgnäme wie albis und gwässernäme wie limet vo de röömerzyt mit mee oder weniger änderige i di alemanisch mundaart und so is hüttig schwyzertüütsch choo ane hät der oschtfränkisch könig ludwig s frauechlooschter a de limet gründet wo dänn fraumöischter ghäisse hät sini tochter hildegard isch di eerscht äptissi woorde das chlooschter hät vil grundbsitz im piet vom thurgau und spööter em zürigau ghaa und d äptissi isch bis im spaate mittelalter i vilne fraage die äigentlich stadtherrin vo züri gsy em fraumöischter syni gründigsurkunde vo ane isch hütt äis vo de wärtvolschte stuck im staatsarchyv züri di alemannische hèrzöög händ im früene mittelalter zytewys ire woonsitz deete ghaa wo hüt de lindehoof isch am ändi vom jaarhundert hät de graf eberhard über s zürigau regiert me hät doozmaal die aart vo titel vermuetli nanig pruucht suscht hett mer em graaf vo züri gsäit syni tochter d regelinda isch e prominänti persoon gsy welewääg isch si di eerscht zürcheri wo mer von ere de name gchänt ane hät si de herzog burchard de zwäit vo schwaabe wo au graaf vo rèèzie gsy isch ghüraate und wo dèè z itaalie gstoorben isch isch si d frau vom hèrzog hermann woorde iri äint tochter hät de könig vo burgund ghüraate die ander de soon vom tüütsche käiser otto am änd vo irem läbe isch d regelinda d äptissi vom fraumöischter gsy im und jaarhundert sind nach de zürigraafe d graafe vo länzbrg d hère vo de vogtei züri und vom zürigau woorde es paar maal sind tüütschi königen in iri stadt a de limet choo als eerschte de könig otto ane won er vo itaalie über d alpepäss zrugg choo isch und dänn wider de heinrich de zwäit ane wo daa au wider vo itaalie choo isch und namaal im jaar züri hät i de doozmaalige politik an bedüütendi rolle für d königshèrrschaft ghaa wil s a de gränze zwüschet em tüütsche rychstäil und itaalien und burgund glägen isch au de könig konrad de zwäit isch ane uf züri choo won er mit verträtter vo itaalie verhandlet hät und und namaal de könig heinrich de dritt isch grad sächsmääl i synere regierigszyt z züri gsy wo en wichtige platz für syni hèrrschaft woorden isch und hät vo daa uus aaglägehäite vo itaalie greglet und under im isch uf em lindehoof d burg zun ere bessere königliche pfalzburg uspoue woorde wo i de königsurkunde voorchunt der emil vogt hät daas wo me vo de grundmuure vo dère burg hüt na gseet uusgrabe und daadrüber i sym pricht vo gschribe im jaar hät de könig heinrich de viert d vogtei über d stadt züri em berthold em zwäite vo zèèringe übergèè wie guet de rueff vo de stadt gsy isch gseet men am berüemte spruch vom chronischt otto vo freising won ere i sym buech über de kaiser fridrich uf latynisch nobilissimum sueviae oppidum gsäit hät das ghäisst uf tüütsch e bsunders edli stadt vo schwaabe und de spruch passt zu der alte role vo züri als es oort wo hèrzöög und könig vilmaal als regierigssitz pruucht händ ane isch züri wo d hèrzöög vo zèèringe usgstoorbe sind e freii rychsstadt woorde d zürcher händ gly drufabe d rychsburg uf em lindehoof gschlisse isch d zouftrevoluzioon under em bürgermäischter ruedolf brun gsy en täil vo den alte gschlächter hät men us de stadt vertribe und es isch zumene bürgerchrieg i de stadt choo wo de brun ggune hät züri isch e wichtigs wirtschafts und kulturzäntrum im piet vom bischtum konschtanz gsy s choorhèrestift vom groossmöischter hät als die bedüütendscht stiftschile vom bischtum konstanz nach de kathedrale z konstanz ggulte und es hät als zäntrum vo de liturgy und de gäischtliche musig gwürkt en bekante läiter vo de stiftsschuel am groossmöischter isch im jaarhundert de konrad vo mure gsy vom bis is jaarhundert hät d stadt züri ali die ämter vogteien und gebiet a siich zoge wo dänn ires grooss tèritoorium pildet händ und hüt de kanton züri uusmached en groosse gwünn für der uusbou vo de territorialherrschaft isch es gsy wo d stadt ane hät chöne s piet vo de graafschaft chyburg übernèè i den alte schlösser uf em land händ jetz d landvögt gwont wo vo de regimäntsfèèige famile vo züri choo sind züri isch d wiirtschaftsmetropoole vo de schwyz me redt vo dem wirtschaftsruum au öppe mit em änglische naame greater zurich area di beede groossbanke ubs und credit suisse und natüürli au d zürcher kantonalbank händ daa ire hauptsitz iri gebäude stönd am paradeplatz und a de baanhofstraass d stadt züri isch zumene groosse wiirtschaftszäntrum woorde wil si s gschafft hät i de er jaare als äini vo den eerschte stedt vo de schwyz grad öppe zäme mit basel gueti und modèèrni isebaanverbindige z boue das isch under anderem au s verdienscht vom alfred äscher er isch nöd nu i de regierig gsässe sondern au presidänt vo de schwyzerische de facto zürcherische nordoschtbaan nob gsy und dezue presidänt vo de kreditaastalt won er ggründet hät die hät de nob s gält ggèè zum d isebaane boue dänn hät all das müese versicheret wèèrde en nöie wiirtschaftszwyg isch geboore gsy zum schaffe hät mer arbäiter pruucht und die händ mit irem konsuum wider d wiirtschaft aakurblet hüt sind fascht all fabrike verschwunde i der ehemaalige maschinefabrik äscher wyss ag hät bis ane na d andritz hydro ag früener isch das d va tech hydro ag gsy turbyne produziert die firma gaat zrugg uf d sulzer wo d äscher wyss übernaa hätt übrig blibe isch na d man turbo wo au ursprünglig us der äscher wyss chunt und turbolader produziert bekannti wiirtschaftslüüt us züri i de stadt regiert de stadtraat er hät sin sitz im stadthuus näbet em fraumöischter d stadtpresidäntin isch d corine mauch stand em stadtraat staat d stadtschryberi zur syte das isch sit ane d claudia cuche curti si isch d naachfolgeri vom andré kuy d stadtpolitik wird vom zürcher gmäindraat gmacht wo mitglider hät bis hät er groosse stadtraat ghäisse es sind drin i de legislatuur ab sibe politischi parteie verträtte für d legislatuur vo bis hät d sp sitz d fdp d svp di grüen partei di grüenliberaal partei di alternatyv lischte zää und d evp vier isch d cvp s eerscht maal nüme im gmäindraat de raat informiert mit ere äigete website über sini tèètigkäit und sini zämesetzig vo bis hät e chlyni partei äxischtiert wo partei für züri ghäisse hät si hät doozmaal zwoo persoone im gmäindraat ghaa sidhèèr isch si i der öffentlichkäit chuum me aktyv im raathuus am limetggèè isch de kantonsraat dihäi sächs vo de waalchräis wo de kanton für d kantonsraatswaale feschgläit hät sind i de stadt züri bi de kantonsraatswaale isch s ergäbnis das gsy für de ganz kantoon svp sitz sp sitz fdp sitz glp sitz gp sitz cvp sitz evp sitz al sitz edu sitz z züri hät s en huuffe hüüser für kultureli zwäck z züri sind museeè wo de schwyz em kanton bsunders der uni de stadt oder privaate ghööred lueg au lischte vo de museeè z züri zu de vilfältige zürcher musigkultur ghööree emaal di gröössere musigformazioone so wie s toonhalenorchäschter s zürcher chamerorchäschter d zürcher simfooniker s akadeemisch orcheschter züri d philharmonia vom ooperehuus d orcheschtergsellschaft züri und s neue zürcher orcheschter wo für d musigvermittlig ggründet woorden isch zum nu emal es paar gröösseri uufzzele züri hät hüt mee weder sibezg chöör aagfange bi de zürcher vokalischte em manechoor züri de kantorei vom sankt peeter de zürcher singstudänte de studäntegsangveräin wo scho ane gründet woorden isch em zürcher singchräis em bach kolleegium und em collegium vocale groossmöischter bis hi zu de zürcher sängerchnaabe zum jazzchoor jazzcetera zum schwuule manechoor züri schmaz und zu alne andere wo zum musigläbe byträäged und wämmer jetz emaal wänd goge luege wies dän z züri mit de spraachen uusgseht wo i de choormusig voorchömed und bsunders wies mit der alemanische singkultur staat gmäint isch s singe vo mundartstuck so isch z säge as das nöd en äigeti musigsparte für sich isch wil de tieläkt a verschidenen oort wo mer singt voorchunt je nach dèm was d komponischte und die wo für d konzèrtprogramm zueständig sind wüntsched d kantoreie und chilechöör händ früener die latynische chilelieder gsunge am groossmöischter isch ane de konrad vo muri kantor aso singmäischter gsy er hät s zürcher singbuech für d liturgy am grossmöischter zämegstellt wo im originaal uf latynisch breviarium chori turicensis ghäisst das buech isch hüt i de handschriftesamlig vo de zäntralbiblioteek züri im mittelalter isch s groossmöischter stift überhaupt im bischtum choschtez was d chilemusig aagaat z vorderscht gsy i de reformazioon hät me nach em wile vom zwingli s singe vo de chöör i de gottesdienscht abgschafft und ane hät me au d orglen us em groossmöischter usegrisse eerscht mit de zyt isch d chilemusig z züri wider ygfüert woorde und jetz hät men mängmal au uf tüütsch gsunge am aafang hät me i de wältliche choorkonzèrt sit em spaate jaarhundert und dän au a de groosse gsangsfäscht zmäischt di hoochtüütsche lieder voorträit wo vo de groosse tichter und komponischten uufgsetzt woorde sind s eerscht äidgnössisch gsangsfäscht isch z züri duregfüert woorde au ane und sind die nazionaale fäscht wider z züri gsy isch au de zürcher kantonaalgsangveräin entstande z züri hät scho vorhèèr der eerscht grooss mäischter vom choorgsang i de schwyz was doozmaal natüürli nu für d manechöör tänkt gsy isch gwürkt de hans georg nägeli wo sys tänkmaal hüt uf de hoohe promenaade z züri hät syn naychlass isch i de zäntraalbiblioteek z züri underpraacht er hät als komponischt und au grad na als musigverleger gschaffet vo im hämmer us de liederbüechli wo n er useggèè het vil lieder wo me hütt als beliebti volchslieder na guet gchänt wie öppe s freut euch das lebens und s chilelied lobt froh den herrn ihr jugendlichen chöre de nägeli hät z züri ane s musiginschtituut ggründet und ane de manechoor er isch au bi den aafäng vo der allgemäine musig gsellschaft züri wo ggründet woorden isch deby gsy syni lieder hät er ali uf hoochtüütsch gschribe und si händ di grooss schwyzer choorbewegig im jaarhundert entschäidend prèègt z züri hät dänn de gmischt choor sit synere gründig ane als voorryyter druff glueget zäme mit de mane au d fraue la z singe aber alewyl konsequänt mit hoochtüütscher musig und dezue ane singt er au na gsäng i andere hoochspraache näbet de klassische tüütsche lieder und de schwyzer choorlieder wie dène vom nägeli und vo andere komponischte händ d mundaartlieder wo im land susch scho sit langem bekannt gsy sind i de repertoire vo de chöör äigetli eerscht im jaarhundert so richtig platz gfunde tank de liederbüecher wie öppen em rööseligaarte vom bèèrner gèrmanischt otto vo greyerz sind die eltere mundartlieder wider mee bekannt woorde und vo vil schwyzer mundaartschriftsteller sind naadisnaa alewyl nöii lieder und grad au speziell chindeliedli für s privaat singe und d schuel dezuechoo vo de tichteri sophie haemmerli marti wo sälber au langi zyt z züri gläbt hät irne gedicht sind vil vo komponischte vertoont woorde wo dänn zu nöie volchslieder woorde sind de komponischt artur beul hät spööter zeerscht für d schuel schööni lieder gschribe wo wytume bekannt sind grad au öppe wäge de konzèrt vo de gschwüschterte schmid wo em beul syni lieder wie stägeli uf stägeli ab oder übre gotthard flüged bräme legendèèr gmacht händ und e groossi rolle spiled i de tüütschschwyz es paar melodye vo erfolgryche tieläkttheaater wie de chlynen oopere vom dörfli z züri wo mit de musig vom paul burkhard ane im schauspilhuus züri uuruufgfüert woorden isch i dèm stuck chunt e ganzi räije vo mundaartlieder vor wo me nöd vergisst so wie mis dach isch de himmel vo züri und züri ganz züri mis huus wo de werner wulebèèrger gschribe hät i der interpretazioon vom zarli carigiet isch das en schwyzer evergreen woorde dezue ane sind sit de letschte jarzäänt vom jaarhundert schwyzer liedermacher populèèr gsy so wie de zürcher musiggaberettischt blues max und der andrew bond äine vo de bekantischte zürcher chinderchöör chunt nöd us de stadt züri sälber es isch ja au i de kultuur eso dass s stadtläbe nöd a de politische gränzen ufhört sondern us de naachbergmäind grad im weschte näbet züri im limettaal une es isch de choor schlieremer chind wo ane vom lehrer und gabarettischt werner von aesch zäme mit em zürcher musigverleger hans jecklin ggründet woorden isch er isch äine vo de läiter vom renomierte musighuus jecklin vo züri gsy d schlieremer chind händ nöd nu im kanton züri sondern i de ganze tüütschschwyz alti und ganz nöii chindelieder uufgfüert und bim jecklin uf schallplatte toonbändli und ceedee chönen usegèè en anders groosses und tradizioonsrychs musighuus vo züri isch de musig hug wo scho ane als nachfolger vom verlaag vom hans georg nägeli ggründet woorden isch und wo sis gschäft am limetggèè hät ane hät d firma musigpunkt ag vo luzärn de musig hug übernaa gwüss s populèèrscht schwyzer liederbuech für chind isch s chömed chinde mir wänd singe wo de musig hug ane s eerscht maal useggèè hät i dèm buech sind zum täil hoochtüütschi und zum täil mundartliedli din grad s eerscht isch vo de sophie haemmerli marti mit de musig vom karl weber es ghäisst schneeglöggli lüüt anderi sind vom josef reinhart und vo de johanna spyri liederbüecher mit mundaartstuck hät au de leermittelverlaag züri useggèè äis vo ane ghäisst eifach singe en anders suneschtraal tanz emal i de zürcher choorkultur sind vil spraache verträtte näbet den alte spraache und den andere schwyzer landesspraache grad i de nöiere underhaltigsmusig und im jazz immer mee au s änglisch und eerscht rächt vil spraache wèèrded vom choor vo de nazioone z züri ggsunge das isch es nöis ensemble wo ane ggründet woorden isch und wo lüüt us alne mögliche hèèrkumpftsländer uufnimt es sind jetz persoone us öppe zwänzg länder deby wo i de konzèrt lieder vo irne kultuure voorträäget s forum alti musig züri e veräin wo ane ggründet woorden isch tuet musig us früenere jaarhunderte vom gregoriaanische choral us em mittelalter über tanzmusig vo de barockzyt bis zu der alte volchsmusig uuffüere und au nöiaartigi interpretazioone vo dène musigrichtige möglich mache mit syne konzèrt bringt s forum alti musig züri künschtler us vilne länder i d schwyz i de vile chile vo de zürcher chilegmäinden und pfareie organisiered verschideni aktööre näbet de musikaalische gstaltig vo de gottesdienscht au na spezielli programm für d chilemusig grad au i de vier altstadtchile groossmöischter fraumöischter sankt peeter und prediger wo under em motto musig zmitzdinn zämeschaffet i de stadt stönd i de vile chile en huuffe groossi und schööni oorgle mit underschidliche klangfaarbe vo de barockorgle im groossmöischter bis hii zu modèrnen inschtrumänt i de nöiere quartierchile und so guet wie all wèèrded für konzèrt pruucht wie zum byschpiil d orgle vo de chrischtkatolische auguschtynerchile i der altstadt de zürcher verband vo de chilemusiker zkmv förderet s aktuell schaffe uf dèm gebiet und mit so programm wie em weppewèèrb klang gloria vo de zürcher chilegmäinde und de zhdk de zürcher hoochschuel vo de künscht suecht me nach nöie möglichkäite vo de chilemusig z züri hätt d diskussion über d bedüütig vo de chilemusig a langi tradizioon es gaat daadeby au um d vil diskutiert fraag wie sich de zwingli zu de musig i de chile gstellt hät e bsunderi oorgle isch die im groosse saal vo de toonhale scho i der alte toonhale vo züri isch ane en oorgle ypout woorde bim nepomuk kuen wo z mänidorf en oorgleboufirma ggründet hät wo hüt na i de schwyz und drüberuse vil z tue hät isch die toonhalenorgle bstellt woorde ane wo di nöi toonhale pout woorden isch hät me das grooss instrumänt detane züglet spööter isch si is neumöischter choo wo me für d toonhale an anderi orgele hät la mache a die händ sich d organischte und d orcheschter wo da spilet scho lang gwönt ghaa und drum isch e rächti kontrovèrse drum entstande wo d kongrässhuusgsellschaft vor churzem pschlosse hät si well nach de restaurierig vo de toonhale wo aagfange hät wider en nöieri oorgle psoorge das instrumänt chunt dänn wider vom kuen bi de chile händ täilwys au d gloggen uf de tüürm e bedüütig als musiginstrumänt die eltischti glogge vom sankt peeter chunt us em jaar hüt isch si aber nümen uf dem sim chiletuurm sondern im landesmuseum s nöi gglüüt vo dere chile hät d gloggegüüsserei chäller ane ggosse nöd zum tradizinälle lüüte sondern für s abspile vo melodye sind d gloggespiil daa wos äis am egge vom juwelier churz a de baanhofstraass hät das isch ane ygweit woorde und isch es gschänk vom armin kurz a d stadt züri gsy näbet de klassische orchäschter hät züri au musigveräin wo als blaasmusigformazioone organisiert sind d stadtmusig züri isch ane ggründet woorde und tritt öppen emal bi repräsentatyven aaläss vo de stadt und au vo de kantonsbhöörden uuf si spilt tradizionelli blaasmusigwèèrch und au nöieri musig das mached au die mäischte anderi musigveräin so wie d stadtharmonie züri oerlike seebach wo i de doozmaal na sälbständige gmäind öörliken aagfange hät und wo hüt zu de beschte musigveräin vo de schwyz ghöört d zürcher blaasmusigveräin händ i de stadt en äigete fachverband pildet de blaasmusigverband vo de stadt züri dèè hät sekzioone als mitglider was die aktuell musig aagaat gits z züri näbet de verschidene musigveräin bsunders na sit d wèèrchstatt für di improvisiert musig und sit ane d dääg vo de nöje musig und s collegium novum zürich es ensemble für zytgnössischi musig wo ane ggründet woorden isch und wo au im ussland uuftritt und züri hät e starchi technoszene psunders bekant isch d zürcher street parade i de stadt wird au sit langem scho jazz gspilt s jazz festival züri isch e legendèèrs musigfäscht i de zwäite helfti vom jaarhundert gsy hüt cha mer die musig i de jäzzklüb wie öppen em moods lose wo ane gründet woorden isch und wo s amerikaanisch downbeat magazin im i als äini vo de beschte adrässe für de jazz wältwyt bezäichnet hät das isch i de lischte best jazz venues world wide und am jazznojazz festivaal wo sit ane alewyl im hèrbscht stattfindt und wo amigs berüemti jäzzmusiker in e paar konzèrt im zkb club i de zhdk a de pfingschtwäidstraass und i de gässneralee am schanzegraben öppis vo irere kunscht zäiged de hauptsponser vom jazznojazz isch d zürcher kantonalbank au open air konzèèrt und hip hopper gits i de stadt neui mundartlieder händ öppe de vilsytig zürcher musiker toni vescoli und de zürcher räpper bligg gmacht musig studiere chamer z züri am konsi em mkz äinere vo de musigschuele vo de stadt und a de zhdk de zürcher hoochschuel vo de künscht si büütet en uusbildig aa i de klassische musig i de schuelmusig und i de chilemusig i jazz und pop für komposizioon und musigtheory und au für d toonmäischter als musigpedäagooge händ z züri näbet anderne de erhart ermatinger und de komponischt und choorläiter ruedolf schoch gwürkt d schwyzer volchsmusig isch i de stadt züri au verträtte en bekante zürcher musiker isch der edi bär i de volchsmusigveräin wie em jodelklub sängerrundi züri ggründet ane und de stadtzürcher jodlerveräinigung ggründet ane de konzèrt vo tradizioneller schwyzer musig im fèèrnsee und öppen au bi groossen aaläss im halestaadion chamer die musig ghööre und dän isch na z säge dass züri syni alti musigkultuur und au die vo de schwyz uf verschideni aarte tuet dokumäntiere en wichtigi role spilt daadeby d musigabtäilig vo de zäntralbiblioteek d biblioteek hät ane d büecher vo der algemäine musig gsellschaft züri überchoo und au vo anderne syte sind quäle vo de musiggschicht i d samlig cho me findt daa liederbüecher ab em oder jaarhundert im i hät si di äigetlich musigabtäilig ygrichtet wo vil underlaage vo musighüüser naachläss vo komponischte und vo musigforscher s archyv vo de zürcher liederbuech aastalt und verschideni samlige vo musignoote uufbhaltet zum byschpiil die vom konsi und die vo de toonhale e ganz e rychi musigsamlig hät z züri d dokumäntazioons und archyvabtäilig vom schwyzer fèèrnsee wo pricht und sändige au über konzèrt und musiker us öppe sächzg jaar uufbhaltet z züri sind vo zyt zu zyt groossi kulturprojäkt z stand choo e spektakulèèri sach isch d wüsseschaftsuusstelig fänomena vo ane gsy wo d eth züri und d eth lausanne zäme mit der uni züri und anderne partner ganz vil tächnischi und natuurwüsseschaftlichi sache im park am zürihorn uufgstellt händ die attraktzioone sind so guet aachoo as me d uusstelig dän au na z südafrika z rotterdam und an andernen oorte zäiget hät ane isch uf der almänd bi züri bruunau wider e groossi schau zu wüsseschaftliche theeme z gsee gsy d heureka es risigs zält mit de form vo sibe hööche chegel wo mit plastiggblache teckt gsy isch und en groosse holzturm de galileo turm sind die ydrükliche haupttäil vo der uussteligsarchitäktuur gsy d city veräinigung füert alewyl wider akzioone dure zum d inestadt mit originelle sache z verschönere mit künschtlerischen objäkt söled turischten anegholt und der umsatz vo de gschäft verbesseret wèèrde aagfange hät das mit löie dänn sind chüe bänk und zletscht im summer mee weder teddybääre i de straassen uufgstelt woorde im i händ s dänn bluemetöpf uufgstellt vo künschtler aagmaaleti chübel gröösser als en mäntsch aber es hät chuum me öpper begäischteret im april isch nach ere groosse kontrovèrse i de nööchi vom raathuus a de limet en hafechraane ufgschtellt woorde wo men äxtra für die kunschtakzioon us em hafe vo der oschtseestadt rostock uf züri praacht hät im jaar drufabe isch de chraane wider usenandgnaa woorde und d täili hät men im staalwèèrch z gerlafinge verwärtet d zürcher kantonalbank plaanet a irem jubilèèum ane e gwüssi zyt lang wider emaal e säilbaan über de see zwüschet em mytheggèè und em zürihorn la faare si säit ere d züribahn grad öppen esoo wie s scho mal äini bi de landi und bi de g ghaa hät die idee chunt z züri nöd bi allne guet aa psunders au wil d baanstazioon uf de rächte seesyte zmitzt uf d blatterwise sell hiichoo wo amigs bi schöönem wätter vole lüüt isch im sport büütet d stadt züri vill es git mee weder verschideni fuessballklüpp di bekanntischte sind de fc züri und d grasshoppers im yshockey ghäisst de grooss klub zsc lions internazionaal hät im volleyball d frauemannschaft voléro vil erfolg d amicitia züri isch en groosse handballklub und de liechtathletikklub züri lcz äine vo den erfolgrychschte schwyzer sportveräin d julie baumann vom lcz isch halewältmäischterin über d hüürde züri hät au en veräin vom american football d zurich renegades wo ufem sportplatz loore z witike spiled uf de groosse sportalaage heereschüürli isch sit au es baseballfäld wo ane d baseball öiroopamäischterschafte uusträit woorde sind z züri hät s grad es paar baseballmannschafte d züri metzgete zellt zue den aaspruchsvollschte äitaag räne im velosport uf d stadt vertäilt sind im jaarhundert groossi sportalaage pout woorde i de sportgschicht vo de schwyz isch die offnig welorännbaan vo öörlike legendèèr wo s sit git und dozmol die elter welorännbaan i de hardau abglööst hät äine vo de groosse schwyzer welofaarer isch de zürcher hugo koblet gsy wo d züri metzgete zwäimal gune hät vo de vilen andere sportyrichtige sind öppe na s halestaadion z öörlike s fuessballstadion im hardturm und das im letzigrund und d saalsporthalen i de brunau wichtig de wältfuessballverband fifa hät z hottinge grad bim zürizoo ane sis nöi hauptquartier ygweit es hät millioone franke gchoscht und d architäktin tilla theus hät d plään defür gmacht sit cha mer i der ängi s nöi fifa museum bsueche wo pokääl vo de tschuttwältmäischterschafte sache vo berüemte tschüüteler und anders uusgstellt sind au die internazionaal yshockeyföderazioon iihf hät de sitz z züri im freiguet im quartier ängi am adlischbèèrg lyt hööch über de stadt de dolder golfplatz wo uufggangen isch und es hät im ganze stadtpiet vo wolishofe bis seebach vertäilt tennisplätz e paar devoo sind öffentlich so wie öppe d tennisalaag frauetaal anderi ghööred privaate tennisklüb s sportamt vo züri hät vil informazioonen über s sportläben i de stadt zu de grööschte sportaaläss vo züri zeled s zürcher sächstageräne s liechtatletik meeting wältklass züri de zürcher silväschterlauf de züri marathon de ironman switzerland und d seeüberquèèrig uf em zürisee di brythonische sprooche sin e grùppe vo keltische sprooche si werde au als p keltischi sprooche oder britannisch bezeichnet brythonisch isch eini vo de zwei inselkeltische sproochfamilie di andri isch s goidelisch wo au als q keltisch oder gälisch bezeichnet wird zue de brythonische sprooche ghöre friener sin brythonischi sprooche in ganz britannie gschwätzt worde spööter allerdings vùm altänglische verdrängt worde do dezue ghöre s kumbrisch scho im friemittelalter ussgstorbe ùn vilycht au s piktisch wo chuum öbis devo bekannt isch di brythonische sprooche sin derwyylscht de angelsäggsische bsiidlig vo ängland ge weschte abdrängt worde als p keltischi sprooche isch die brythonischi sproochgrùpp eng mitem gallische verwandt wie verschiide die sprooche gsi sin isch nit sicher d klassifizierig in p ùn q keltischi sprooche goot ùff d luutverschiebig vùm indo europäische kw zue p in de brythonische sprooche ùn zue k in de goidelische sprooche zrùgg d schlacht vo zülpich oder d schlacht vo tolbiacum isch e schlacht zwische d alamanne un de franke gsi d schlacht hät entweder oder erscht schdatgfunde am wahrschinlichschte isch abr dass sich d beidi date uf zwei verschydni schlachte beziehe dr fränkischi chönig chlodwig i hät d schlacht fascht verlore hät abr durchs verschpreche sich taufe z la wen er gwünni d schlacht durch göttliche bystand doch nô gwonne un de alamannischi chönig isch debi umcho hischtorisch isch d schlacht us mereri gründ wichtig möglicherweis hät de chlodwig sich wirklich wege däre schlacht taufe lô un zweitens sin d alamanne als konkurrente vo de franke usgschaltet wôre un schliesslich erobret wôre s isch umschtrite ob d schlacht übrhaupt schdatgfunde hät d quelle sin zimlich schpärlich un usserdem isch s au möglich dass d fränkischi gschichtsschriber gregor vo tours eifach ä längere krieg simplifizyrt hän e andres problem isch daß d alamanne übrhaupt kei eiheitlicher schtamm gsi sin sundern im beschte fall e aasamlig vo buure un chrieger drum cha d niderlag un dr dodt vo eim einzigi chönig übrhaupt nüt d unterwerfig vum ganzi volk han chönne bewirke am wahrschinlichschte isch drum dass d alamanne in wirklichkeit in mehreri schlachte gege d franke gchämpft hän un erscht langsam erobret wôre sin s nördlige alemannische siidligsgebiet bis zur hütige dialäktgränze zwüschem schwöbische und em fränkische isch vo de franke beherrscht worde die rästlige alemanne hai sich under e schutz vom ostgotekönig theoderich gstellt si aber zum fränkische riich cho es het sich es alemannischs stammesherzogtum bildet d bekehrig vom chlodwig und mit ihm siim ganze volk zum katholizismus het dr siig vo dr chille vo rom über anderi glaubensrichtige in westeuropa bedütet und het d integration vo dr fränkische oberschicht mit dr gallo römische bevölkerig wo au katholisch gsi isch erliichteret west side family isch eini vo de erfolgrychschte albanische hiphop gruppe gsi d grupp het us drüü sänger bstande isch gründet worre un stammt us tirana e bsundres merkmol vo west side family wo allerdings uf viili albanischi gruppe zuetrift isch dass sä hiphop un traditioneli albanischi musik vermische d grupp rapt usserdem numme uf albanisch s erfolgrychschte lied isch tirona e lied über d hauptstadt vo albanie tirona isch zämme mit em damalige bürgermeischter vo tirana em edi rama ufgnomme worre un isch inzwüsche so öbis wie e lokalhymne während de bürgermeisterwahle hets lied allerdings nüt dürfe uf em radio gspiilt werre wyls als politischi werbig ygstufft worre isch andri erfolgrychi lieder sin mesazh e gjithe bota jemi dy un hou ike dr name west side family bezieht sich uf d albaner wo im weschte läbe s offizieli lied vo dr albanische proteschtorganisation mjaft isch vo west side family d grupp isch bis aktiv gsi z frankriich werre traditionel näbe em standardfranzösisch e viilzahl vo andri sproche gsproche i de letschte fuffzig johr het dr aateil vo nüt französischi muetterspröchler aber rapide abgnumme mit wenigi usnahme sin alli regionalsproche un patois hüt vum usstärbe bedroht bzw scho oder fascht scho usgstorbe d französischi regiirig het syt dr französischi revolution bis vor etwa drüüsig johr d regionalsprpche massiv unterdruggt het die politik aber inzwüsche gändert s isch aber warschynts au so scho gnueg schade aagrichtet worre dass d meischte vo denne sproche kei überläbenschance meh hen frankriich weigert sich usserdäm d europäische charta vo regional un minderheitssproche z unterzeichne un d französischi verfassig erklärt ganz gnau dass französisch d einzige offiziel annerkannte sproch isch johrelang isch sogar gleugnet worre dass überhaupt minderheitssproche in frankriich existiire zu detailiirte aagabe lueg i de einzelni artikel d regionalsproche vo frankriich sin usserdem werre verschiidni ywanderersproche gsproche e isolierti sprooch isch e sprooch wo mit kei andre sprooche genetisch verwandt isch wo also kei gmeinsame ursprung mit ere andre sprooch het bzw wo sich so e verwandtschaft nit loot noochwyyse sprooche sin entweder wege dem isoliert wyl alli verwandte sprooche ussgschtorbe sin oder wyl sich die sprooche dermasse wyt vo enander furt entwiggelt hen dass mer kei vewandtschaft meh cha noochwyse e byspil für e isolierti sprooch isch s baskisch wo mit keinere andre sprooch uff de wält verwandt isch es isch glychyzytig au di einzigi isolierti sprooch in europa andre isolierte sprooche sin s koreanisch un japanisch allerdings wird do verwandtschaft mit de altaische sprooche vermuetet oradea ungarisch nagyvrad dütsch großwardein isch e stadt z siebebürge z romänie es hät ywohner do devo sin romäne ungarn un roma dütschi slowake un jude oradea isch offiziel zweisprochig romänisch un ungarisch oradeo wird zum erschte mool im joor erwäänt d stadt isch allerdings erscht im joorhundert zuenere grössri stadt aagwaggse isch oradea zue siebebürge cho vo de türke blagert worre aber erscht ygnomme worre un wiider zu ungarn zruggcho im un joorhundert het oradea e wirtschaftliche ufschwung erläbt vorallem wege dr jüdisch bevölchrig wo damals no e drittel vur bevölchrig usgmacht het noochem erschte wältchrieg isch oradea zämme mit ganz siebebürge zue rumänie cho vo bis het s no emol churz zue ungarn ghört noochem wältchrieg het d romänischi regierig d bsiidlig vo siebebürge mit romäne unterstützt doodurch isch d ungarischi mehrheit vo langsam zuenere minderheit vo hüt worre oradea isch scho syt längrem eini vo de rychschti städt vo romänie vorallem wege dr lag aa dr ungarischi gränz syt erläbt oradea e ufschwung vorallem im wirtschaftssektor d arbetlosigkeit isch des leit unterm romänischi durchschnit aber überem durchschnitt vum bihor bezirk mit em begriff patois französischi ussprooch meint mer im französische pejorativ e sproochform wo nit standardisiert regional begränzt ùn als sozial minderwärtig aagsänne wird des chönne d dialäkt vo der langues d ol oder aber sprooche wie s bretonische oder elsässisch sy de begriff isch z frankrych arg negativ bsetzt ùn betoont dass d sproochform uugschryybe rùggständig büürlich bschränkt bis minderwärtig syg im änglische wird de begriff relativ wärtfrei für en dialäkt bruucht in dr schwyz wärde mit patois in aller regel au wärtfrei die lokale urtümlige dialäkt in dr romandie bezeichnet zum byspil werde die frankoprovenzalische mùndarte vùm frybùrgerland als frybùrger patois bezeichnet d bedütig vùm wort isch im französische allerdings nit ganz klar ùn cha vo abschätzig wie obe bschriibe bis zue eme neutrale begriff für en regionale dialäkt goo für viili sprecher vo dänne sprooche isch patois au eifach d sälbschbezeichnig vo ihrem dialäkt in der normandie sait mer emene sprecher vùm normännische zum byspil patoissant im greyerzerland im kanton frybùrg heisst di lokali vereinigùng vo sprecher vùm frankoprovenzalische lè patjan de la grevre steine ipa isch e gmei im landkreis lörrach z bade württebärg mit em steinebachtal als nord südachse bildet d gmei steine e geographische querriegel zuem wiisedal insgsamt erstreckt sich d gmei in dr gröschti usdehnig in dr horizontale übr km d höchidifferenz zwüsche de dallag bis zuem wambacher wase im norde betrait fascht m zue dr gsamtgemei steine im wiisedal ghöre sit dr bietsreform d ortschafte endeburg hägelberg höllste hüsige schlächtehuus steine un witnau di erschte urkundliche erwähnige vo steine un e paar vo sinere hütige ortsdeil stamme us em johrhundert archäologischi befund wie alemannischi reihegräber wiise abr scho uff e früeneri bsidelig hie zue me bemerkenswerte wirtschaftliche uffstieg vo dr region isch es im un johrhundert durch d verwertig vo dr vorko an rotem buntsandstei g cho de für de wiideruffbau vom zerstörte basler münschter verwendet worde isch steine het am afang vom johrhundert s märtrecht kriegt am end vom johrhundert e vieh un krämermärt un spöter au e wuchemärt scho sit em johrhundert hets mit de orde höllste hüsige un hägelberg e vogtei bildet ergebnis vo dr landdagswahle sit im deilte schild oben in blau eini us siebe obe unte stei b stehedi silbrigi muur uf dr teilig unte in gruen e silbrigi wellebalke die siebe stei stöhn für di siebe deilort vo dr hütige gsamtgemei d muur stoht as symbol für d stärki wo us dr zämmearbeit erwachst de wellebalke für d wiise steine isch sit mit dr französische gmei cornimont in de vogese verschweschteret dr kanton graubünda bzw z bündnerland hochdütsch kanton graubünden sur cantun grischun surm cantung grischung engad u rg chantun grischun it grigioni frz grisons isch a tütsch rätoromanisch und italienischschprochige kanton i dä schwiiz und liit vollständig im gebiät vo dä alpä dä hauptort isch khr dä kanton graubündä trait dä namä vom ehemols politisch gwichtigschtä vo dä drü bünd us dänä är entstandä isch dä gründeti graue bund isch erschtmols gnännt vermuätlich än spottnamä vo dä zürcher und öschterricher wo vo de bundslüüt vor übernoh worde isch im johrhundert erschint dä namä für di susch drü bünd gnannti gsamtheit vo dä bünd im johrhundert isch vo humanischtä dä namä vo dä römischä provinz rätia als rätiä uf s gebiät vo dä drü bünd übertrait wordä sind d bünd vom napoleon als kanton rätiä i dä schwiiz igliderät worde d bezaichnig isch hüt no für inschtituzione wie di rhätisch bahn e bahngsellschaft wo dä kanton graubünde befahrt oder s rätisch museum z chur üblich au d bezaichnig rätoromanisch für die romanisch sproch vom bünderland stammt vo döt sit dä konstituierig vom modärnä kanton vo dä schwiizerische eidgenossäschaft isch dä namä graubündä offiziäll s kantonswappa setzt sich entsprächend aus dä wappa vo da drü bünd zämma im kanton graubünda isch di höchschti erhebig de piz bernina i da bündner alpe und de tüüfschti punkt isch in dr mosa z underscht im misox a dä gränza zum kanton tessin z bündnerland isch vor flächi her dr gröscht kanton in dr schwiz isch aber weg sinara geografischa bedingiga sehr dünn besidlet vor iwohnerzahl her ischer nur uf em platz in dr kantonsranglischta er hett öppa glich vil iwohner wie dr flächamässig klinschti kanton ir schwiz basel stadt gmeinsami kantonsgränza hät graubünda im südweschta mit em tessin im weschta mit uri im norda mit glarus und st galla graubünda bildet d landäsgränza vo da schwiiz mit em liachtaschtai sowia mit vorarlberg und tirol öschtrich im norda em italienischa südtirol im oschtä und dä provinz sondrio und dä provinz como i dä lombardai im süda näbäd graubünda grenzt nur no sanggalla a drü verschideni nochborstaata sit isch graubünda i elf regiona iteilt vorane hät graubünda bezirk gha wo sälber wider i kräis iteilt gsi sind lueg au bezirk schweiz sit am januar hät dr kanton graubünda gmainda ende sinds aafangs no aafangs no und aafangs nu no gmainda gsii dia folganda gmainda vom kanton händ am dezember meh als iwohner kha di politisch gmaind scuol bestoot sit am januar us da ehemoliga gmainda ardez ftan guarda scuol sent und tarasp hät knapp iwohner und isch mit öber km die flächemässig gröschti gmaind vo da ganza schwiz di durchschnittlichi gmaind het ätta iwohner lueg au gmeinde vum kanton graubünde als einziga kanton vor schwiz het graubünda drei amtssprocha dütsch rätoromanisch und italienisch im bündnerland werdet drei dütschi dialekt gsproche im rintl vo maiefeld bis bonaduz redt me khuurer rintaalerisch en dialekt wo zum ostschwizerische grechnet werd i de restliche dütschsprochige gebiet werd walserdütsch gredt wo zum höchstalemannische ghört und schlussendli isch do no s dorf samnaun wo als ainzige ort i de schwiz en bairische dialekt gredt werd di italiänische dialekt ghöred all zum lombardisch dr wichtigscht wirtschaftszwig im summer als au im winter isch dr turismus das isch so sit dr mitti vom johrhundert aber bis is johr sind privati auto im kanton graubünda verbotta gsi d saami au saame oder veraltet lappe gnannt sin d nordskandinavischi ureiwohner d saami lebet im norde vo schwede norwege finnland un russland d bevölkrig betrait ungfähr bis d saami schprechet ä finno ugrischi schprôch zue de traditionäli beruef ghöret rentierzucht jage un landwirtschaft d meischti saami hän hüt aber andri beruef d saami wohnet scho sit mindeschtens jôhr z skandinavie in dr wikinger zit sin d saami warschynlich immer wyter nôch norde zruggdrängt wôre ob d beziehunge zwische de wikinger un de saami fridlich oder chriegerisch gsi sin isch nüt ganz gchlärt uf jede fall hän di zwei völker au mitenander ghandlet im jôhrhundert sin d saami unter d heerschaft vo schwede norwege un russland gfalle d saami hän müesse ä schtüür uf d rentierzucht zahle un d traditionäli saamischi kultur isch unterdruggt wôre usserdem isch dr schamanismus unterdruggt wôre un d saami chrischtianisiert wôre s buech laponia isch dr erschti detailierte bericht über d saami s isch vo johannes schefferus gschribe wôre zum s falsch bild vo de saami z europa z verbessre s isch aber bal ä usgab erschine wo verlôgeni kapitel über magi un zauberei ygfüegt wôre sin aagfange im jôhrhundert isch de saami au immer mehr land gschtôhle wôre un s isch versuecht wôre d semi nomadischi lebeswiis vo de saami z zerschtöre z russland sin d saami nôch dr revolution zwunge wôre uf kollektive z schaffe inzwische git s aber wider privati rentierzucht z russland isch di saamisch kultur aber am schtärgschte gschädigt z skandinavie hän sich d saami degege meh recht chönne erchämpfe d saami z norwege schwede un finland sin im saami parlament organisiert in de wahle zue sällem parlament dürfe numme saami abschtimme d saamischi schprôch ghört zue de finno ugrischi schprôche un isch mitem finnisch verwandt saamisch isch eigetlich ä aasamlig vo zeh dialekt vo denne sin vier scho praktisch usgschtorbe d saamischi dialekt sin ä schprôchkontinum des bedütet dass ä schprôch sich langsam über ä grössres gebiet verändert saamisch isch in manchi teil vo norwege schwede un finland offiziel annerkannt aber nüd z russland saamisch isch ä akut gfährdeti schprôch d traditionell saamisch religion isch ä form vo schamanismus gsi dr schamane noajdde uf saamisch hät sich um alli mögliche problem gchümmeret in zeremonie sin inschtrument wie d fadno ä flöte un trummle gnutzt wôre d saami hän usserdem wysi tier un metal gopferet un wie in vyle andre nördliche völker häts au ä bäre zeremoni gää d saami hän au verschidni gottheite gchännt radienacce dr herscher vu dr erd un em himmel radienkiedde sin sohn wo seele hergschtellt hät maderacce un maderakka wo d liib für d seele gmacht hän beaivi d sun leaibolmmai dr jagtgott bieggolmmai dr windgott un sarahkka d fruchtbarkeitsgöttin hüt sin d meischti saami entweder lutheraner oder orthdoxe dr schamanismus wird aber teilweis immer nô praktizirt in dr traditionäli saamischi musik goht s vor allem ums singe lieder ohni gsang sin unbekannt traditionäli inschtrument sin s fadno un trummle de bekanntischi saamisch musikschtil isch dr joik ä improvisierter un schpiritueler gsang joik riime sich nüt un handle vo alli möglichi theme skoptischi alphabet wird zum schrybe vo dr koptischi sproch bnutzt wyl s koptisch als gsprocheni sproch usgstorbe isch un numme no i dr koptischi chilch bnutzt wird isch d verwendig vum alphabet minimal s koptischi alphabet het sich usem griechische alphabet entwiggelt vorher isch s demotischi alphabet zumme d ägyptischi schprôch schrybe bnutzt worre s koptischi alphabet bstoht us buchstabe vo dänne hen e griechische ursprung un e demotische d letschte d demotischi buchstabe sin bruucht worre zumme luut doz stelle wo im griechische nüt existiert hen s alphabet wird usserdem vo links nooch rächts gläse un het gross un chlybuchstabe s koptischi alphabet isch z erscht vo heidnischi prieschter bnutzt worre spöter vo de koptische chrischte un für e churzi zit sogar für de alltäglichi gebruuch hüt wird s koptischi alphabet numme no i manchi chilchebüecher bnutzt un d chilche hän i dr regel e paar yschrifte uf koptisch d hütigi ussproch isch falsch wyl se zum teil ufem arabische un zum teil ufem griechische basiert s nubischi alphabet basiert ufem koptischi alphabet au wenn d zwo sproche sunscht nüt verwandt sin dr landkreis lörrach lit im üsserschte südweste vom bundesland bade württeberg dütschland un grenzt im süde an d schwyz kanton basel stadt basel land un aargau im weschte an s elsass frankriich im norde an de landkreis breisgau hochschwarzwald un im oschte an de landkreis waldshuet dr landkreis g hört zum regierigsbezirk friburg un zum regionalverband hochrhii bodesee s wiisetal gnamset noch em fluss wiise als nordöschtliche teil vom landkreis g hört zum hochschwarzwald un zieht sich uffe bis zum feldbärg m höchschte bärg vom schwarzwald im weschte hebe sich d wiiberg vom markgräfler hügelland use im süde de dinkelbärg zwüschem dinkelbärg un em schwyzer jura zieht sich s hochrhiital go weschte un witet sich noch basel nordwärts zur oberrhiiebeni us dr landkreis lörrach isch in sine hütige grenze durch d kreisreform z bade württebärg entstande wo zum januar vollzoge worden isch dörtmols isch dr ehemolige landkreis lörrach mit de meischte gmeie vom landkreis säckchinge un e paar gmeie vom landkreis mülle zum e neue landkreis lörrach zämme gschlosse worde noch em abschluss vo dr gmeireform het dr landkreis lörrach gmeie drunter städt un dodevo nomol großi kreisstädt lörrach rhiifelde bade un wiil am rhii gröschti stadt isch lörrach kleinschti gmei isch bölle wo z glich die kleinschti gmei vo ganz bade württebärg isch dr landkreis wird vom kreistag un vom landrot verwaltet dr kreistag wird vo de wahlb rechtigte im landkreis uf johr gwählt sell gremium wählt de landrot für ä amtszit vo johr selle isch dr gsetzlichi verträter un repräsentant vom landkreis un au vorsitzende vom kreistag un sine usschüss er leitet s landrotsamt un isch beamte vom kreis zue sinem ufgobegebiet zälle d vorbereitig vo dr kreistagssitzige un sine usschüss er brueft sitzige i leitet selli un vollzieht d bschlüss vo dört in de gremie het er kei stimmrächt si stellverträter isch dr erschti landesbeamti gegewärtig het dr kreistag mitglieder dlandröt vom landkreis lörrach sit im landkreis gits großi strukturelli unterschiid d region im vordere un mittlere wiisetal un im hochrhiital isch dicht bsiidelt un stark industrialisiert bsunders im wiisetal isch d tegschtilinduschtrie stark verbreitet gsi d tal un hochlage vom südliche schwarzwald sin dünn bsiidlet un vo dr landwirtschaft un vom främdeverkähr prägt s weschtlich glägini markgräflerland isch vo sonderkulture wie obscht un wiibau kennzeichnet in dr rhiiebeni lit mit dr thermi z bellige s jüngschti heilbad vo dr region durch d oberrhiiebeni verlaufe vo norde uff süde zwei großi fernstroße d bundesautobahn a un d bundesstroß b d bundesstroos goht vo lörrach entlang de wiise durchs wiesedaal über de feldberg uff titisee wo si dan in d b richdigg bodesee übergoht in dr rhiiebeni lit d rhiitalbahn wo vo karlsrueh uff basel fiehrt und au als badischi hauptbahn bezeichnet wird durchs wiisetal fiehrt vo basel übr lörrach un schopfe d wiisetalbahn uf zell freyer isch vo zell us ä schmalspurbahn über schönau noch todtnau wiitergfahre sälli bahn isch als todtnauerli bekannt vo schopfe us isch freyer d wehratalbahn durch eine vo de längschde iisebahntunnel vo dütschland zwüsche fahrnau un hasle über wehr uf säckinge gfahre vom badische bahnhof z basel us füehrt au no d hochrhiibahn über badisch rhiifälde säckchinge uf singe entlang em hochrhii als museumsbahn isch hützdag no d chandertalbahn in betrieb si füehrt vo haltige bi wiil uf chander mit de rhiihäfe z wiil am rhii isch dr landkreis über de rhii mit m nordseehafe im niiderländische rotterdam verbunde dr landkreis lörrach lit im izugsberich vom binationale euroairport basel mulhouse freiburg sehenswerti kultur un naturdenkmäler sin s röttler schloss d wasserschlösser z inzlinge un z schlienge s schloss bürgle dr nonnemattweiher d hasler tropfsteihöhli und s hebel hus international bekannt isch s vitra design museum z wiil am rhii it zu vergässe isch des naturschutzgebiet um de feldberg umme un des groß naturschutzgebiet präger gletscherchessel wo mer seltene dierer und pflanze us de eiszitt säh ka as alemannische separatismus sind nochem weltchrieg bistrebige gnennt wore won e stammesföderalistische alemannische staat agstrebt hend z südwestditschland hets noch verschiidini plän gä d staatelandschaft im südweschte z ändere däne plän sin föderalischtischi gedankestremige in dr johrzehnt vorhär vorüsgange wu aber dur d nazi unterdruckt wore sin dr bernhard dietrich dr burgemeischter vu singe isch fir e alpeländischi konförderation iidrätte scho het er zu nere alemannisch schwäbisch bajuvarische landsmannschaft ufgruefe s glich het noch sinere vorstellig fir dr großfränkisch ruum solle gschähne wu dr hitler a d macht kumme isch het dr dietrich drno mehrfach is gfängnis miesse im summer het er in dr broschüre alpenland agregt ass mer e südditsche katholische un no stämm gliiderete bundesstaat soll grinde z friiburg i b isch im spotjohr um dr dr josef ruby e vereinigung abendland grindet wore wu d alpenland vorstellige vum dietrich ibernumme het abendland isch fir dr eiropäisch gedanke gstande mer het letschtändlig e eiropäischi einigung uf federalischtischer basis welle z bregenz het dr burgermeischter dr julius wachter un witeri vorarlbärger d alpelandbewegig unterstitzt am oktober isch im bregenzer rothüüs schliäßlig s aktionskomitee des alpenländischen demokratischen bundes grindet wore ziil e bundesstaat alpenland wu vu wien bis an dr rhiin vu dr donau bis uf südtirol hätt sotte goh obwohl niäme gsait het d schwiz un s elsiss sott zu däm budesstaat ghere het sich d prässi in dr schwiz iber dä alemannisch separatismus ufgregt z frankrich het dr general de gaulle persenlig d rot kart zeigt un aü z eschtrich un z ditschland hets journalischtische gegewind gä schliäßlig isch d alpelandbewegung z vorarlbärg vu dr franzesische besatzigsmacht verbotte wore do dermit isch jetz d bewegig z südditschland ellei gstande parallel zu un unabhängig vu dr alpeland bewegig het dr otto feger stadtarchivar z konschtanz innerhalb vu wennige wuche e buech mit em titel schwäbisch alemannische demokratie aufruf und programm im jünni uf dr märkt brocht des buech mit sinene sitte isch s uflagestärkscht wärk in dr franzesische besatzungszon wore in däm ufruef un brogramm riäft dr feger drzue uf im süde e schlusstrich unter imperialismus kriäg faschismus preußetum z zäige un e eigene schwäbisch alemannische staat z grinde do hätt sotte s schwäbisch alemannisch sprochgebiit im spetere bade wirttebärg drzue ghere un politisch schwiiriger zum durch z setze bayerisch schwabe dä staat hätt sotte e demokratischi innegliiderig ha un dodrzue het im feger a klar vorbild vorgschwäbt d schwiz demokratischi innepolitik hätt durch eiropäischi üssepolitik ergänzt wäre solle dä staat hätt sich sälber in frog gstellt wänn e iibindig in eiropäischi ferderalischtischi strukture meglig gsii wär erscht emol hätt dä staat e staat vu dr alemanne si sotte d staatsbirgerschaft hätt sotte noch em territorialbrinzip vergää wäre des bedittet ass ortsfrämdi kei politischi mitsproch gha hätte des het sich nit gege diä nonit vorhandene flichtling grichtet sondern gege diä wu im dritte rich üs em norde un oschte riigstremt sin go kummidiäre zu dr staatsziil het aü d pfläg vum dialäkt solle ghere am aügüscht isch z singe uf d initiativ vum bernhard dieterle dr schwäbisch alemannischer heimatbund grindet wore diä grindung isch vu iber teilnämmer vu iberall z südbade z südwirttebärg un vu lindau vollzoge wore as brogramm vum heimatbund isch im feger si schwäbisch alemannischi demokratii agsähne wore als erschde schritt isch dänkt worde an e staatswäse wo die ganzi französisch besetzti zone vum schwöbisch alemannische gebiet umfasst het klöckler land der alemannen s dr heimatbund het in dr monet druf in verschiidene landgreis kenne ortsverbänd grinde aber er isch nit groß iber d schicht vu dr intelektuälle nüskumme d entscheidig gege e schwäbisch alemannischi demokratii im südweschte isch ändgiltig gfalle wu klar wore isch ass d alliiärte bsatzigsmächt e weschtditsche staat wänn grinde wu alli drej besatzigszone drin ufgoh hän solle ruädistettä friedlisbrg amtlich rudolfstetten friedlisberg isch ä gmeind im bezirk bremgartä im schwiizär kanton aargau s dorf liit am öschtlichä hang vom mutschälle pass a dä gränze zum kanton züri d gmeind gränzt a d gmeindän widä und berikä diä gmeinderöth sind dä s bezirksgricht brämgarte stellt d judikativä ruädischtettä friedlisbrg kört zum fridnsrichtärchreis brämgart am nordöschtlichä dorfrand vo ruädistettä gitz ä chliini induschtrizonä d mehrheit vo dä ärwrbstätigä bevölkärig schafft allärdings i dä schtat züri odr im naeglägän limmättal z b z diätikä schliär schpreitäbach usw d gmeind wird durch d brämgarte diätikä bahn erschlossä äs git zwei haltischtelä ruädischtettä und ruedischtettä hofackär d hauptschtraas wohlä brämgart diätikä wo zmitzt dur d gmeind füärt isch eini vo dä wichtigschtä hauptschtraasä vo dä schwiiz dä autobahnaschluss urdorf isch öppe km entfrnt dä ortsteil friedlisbrg isch nöd mit öffäntlichä värcheersmitl ereichbar z rudädischtettä gitts n chindrgartä und ä primarschuäl für diä bis klass chindä us friedlisbrg bsuäched bis zu dä klass d schuäl im eigäne dorf und gönd dän nach ruädischtettä d oberstufä realschuäl sekundarschuäl bezirkschuäl esch i dä gmeind berikä det gönd ned nur d schüäler vo ruädistettä i d schuäl sondern au diä vo dä umligendä gmeindä berikä widä zufikä sit em jahr esch au d realschuäl i dä ksm chreisschuäl mutschälle voranä sind d chind immr i dä eigenä gmeindä i d real gangä d nikki d isch en us amerikanischi rapperin zersch isch si e mitglid vom ice t sym rhyme syndicate gsi spöter hed si sich dr queen latifah und ihrer flavor unit aagschlosse ire worschynlig bekanntischte track isch daddy s little girl gsi inschpiriert vo tom s diner vo dr suzanne vega dr durchbruch isch ere drotzdäm verweert blibe vilicht grad well si sich nid hed chönne zwüsche hardcore und mainstream entschaide ir début album hed irrefierenderwys wi daddy s little girl ghaisse obwoll alli andere stügg überhaupt kai kommerziellen appeal ghaa hänn broduziert hänn unter anderem d leaders of the new school dr smooth ice und dr sam sever si hed unter anderem gaschtufftritt bi der alyson williams und em apache gha zum letschte moll hed si mit irem uffdritt uf der cd the rapsody hip hop meets classic uf sich uffmerggsaam gmacht broduziert isch die cd vo de dütsche voelker brothers gsi dr chueche isch e gebäck wo us deig gmacht wird und im allgemeine sess isch dr deig wird uf bläch oder in chuecheforme bache ä tybisch allemannischi chuecheform isch der gugelhupf turte si chueche mit era füllig wo hfig us mehrere schichte bestöhn si wärde im allgemeine garniert oder mit ere glasur überzoge im bärndütsche bezeichnet me mit chueche au und vor allem das wo bi andernen alemanne wähje flade oder dünne heißt e spezielle bärner chuechen isch der zibelechueche wo me traditionellerwys am zibelemärit isst chüeche si vor allem in europa und amerika beliebt dört isch dr weize wo sich bsundrigs guet zum bache eignet s wichdigste getreid si wärde aber in de meiste kulture gässe so si z asie d riischüeche verbreitet es git sogar chüeche wome imene tassli ir mikrowäuä cha bache das geit im gsamte o nume öppe sibe minute d burg röttle isch ä burgruine ooben a haage bi lörrach im wiisetal im landchreis lörrach z bade württeberg oft hört mer anstatt röttler burg au röttler schloß d burg röttle isch vo de lütt vo röttle erbaut un s erschde mol urkundlich erwähnt worde schu langi zitt devoor hät s z röttle e chirch gee wuu zum erschte mool gnännt wird d herre vo röttle werde vom jorhundert erwähnt un sin mit em lüthold ii uusgstorbe ihri erbe sin d margrafe vo bade gsi im und jahrhundert hän si ihre burg erwiteret und au umbaut bim erdbeebe vu basel sin d chirch un d burg bschädigt worre d burg isch an de markgraaf christof vu bade übergange isch si im burechrieg iignuu worre hät abber keini zerstörige erfahre im drißigjährige chrieg isch ä deil vo de anlage zerstört worde un au de holländisch erbfolgechrieg hät zerstörige brocht wiil doo di französische druppe chuu sin de ludwig de vierzähnte au sunnechönig gnennt het si dann ganz schlaife lo un numme de burgfried un ä paar anderi gebäud sin übrigbliibe im gedicht vergänglichkeit vom johann peter hebel bietet die au hit no imposanti ruine veralassig über d vergänglichkeit nochz denke s fangt so a en anderes literatisches zügnis vom röttler schloss stammt vo de käthe papke mit ihrem bekannte roman die letzten von rötteln aalüege cha mer d burg röttle au un zwar vo april bis oktober jede tag vom zähni bis um sechsi un zwüsche november un märz jede samschdig sunndig un an fiirdig vom ölfi bis em vieri im summer gits sit e paar johr burgfeschdspiel wo de aalüge chasch d date sin usem proschpekt burgruine rötteln herausgeber staatliche schlösser gärten baden württemberg d baske euskaldunak sin ä volk wo im nördliche schpanie un im südwestliche frankrych lebt s baskeland beschtôt us vier provinze z schpanie un drei z frankrych vo do chunnt die baskisch nationalischtischi parole und lyt in de weschtliche pyrenäe un an dr chüschte vur bucht vo biskaya s baskische ghört zu keinere sprochfamilie s isch weder indoeuropäisch no afroasiatisch no finno ugrisch oder e turksprach au e nöcheri verwandtschaft mit dem kaukasische isch nöd erwise interessanterwiis gits in dr baskische schprôch kei begriff für ä bask sundern numme ä begriff für ä baskischschprecher d baske sin wahrschynlich s älteschti volk vo europa un hän warschynlich scho in dr schteizit in de pyrenäe glabt dr genaui urschprung vo de baske isch aber nüt gchlärt im römische rych hän d baske ä relativi autonomy gnosse un s baskeland isch nüt romanisirt wôre nôchem fall vum römischi rych hän d baske sich gege d franke un d gote müesse wehre s chanson de roland basirt ufeme baskische syg über ä fränkischi armee ä feudalsüschtem hät im baskeland nie exischtyrt schlieslich sin d baske unter d herrschaft vo kaschtilie gfalle unter dr bedingig dass iri traditioneli schtammesrecht d fueros reschpektyrt were s isch wenig bekannt aber d baske hän zu de erfolgrychschte entdecker un seefahrer ghört und es wird gsait ass baskischi fischer amerika lang vor em kolumbus endeggt hän di baskischi autonomy hät z frankrych nôch dr franzessische revolution gendet un z schpanie sin d fueros nôch de karlischtechrieg ufghôbe wore im früehe te jôhrhundert isch dr baskischi nationalismus entschtande vorallem durch de sabino arano während dere zit isch s baskeland ä wirtschaftlichs zentrum gsi vorallem wäge dr schtahlproduktion im schpanische bürgerchrieg hän d baske uf beidne syte gchämpft vorallem aber uf dr republikanische für iri autonomy nôchem chrieg hät s baskeland unter em franco unter schwere repressalie müesse lyde des hät schliesslich zu gwaltätigem widerschtand gfürt vorallem durch d baskischi terrororganisation euskadi ta askatasuna eta nôchem end vum frankoreschim isch em baskeland autonomy ygrüümt wore s schpanischi baskeland euskadi beschtôt us de drei provinze araba bizkaia un gipuzkoa in dene drei provinze labet mensche usserdem labet au baske in dr provinz navarra un im franzessische baskeland d pyrenäe hän s baskischi volk nô nie trennt im ganze gits ugfähr millione baske d meischte baskische schtädt hän sowohl baskischi als au schpanischi name zum byschpil bilbo schpanisch bilbao donostia san sebastin un gasteiz vitoria d schpanische name uf de schilder wäret aber hüüfig vo baskische nationalischte überschprüet drum setze sich inzwische immer meh di baskische name durch uugfähr vur bevölkrig schpricht baskisch fascht alli chönet aber au schpanisch s markgräflerland dr namme chummt vum markgrof vo bade isch e region im südweschte vo dütschland z bade würdeberg s bstoht us deil vum südliche schwarzwald un em undere wiisedal s grenzt im süde an d schwyz im weschte an s elsiss z frankrich und im norde an dr brisgau s hüttig wiibaugebiet markgräflerland goht vum grenzacher horn un wil am rhii im süde bis uf friburg sant jerge im norde un bstoht us dr vorbergzone zwische dr rhiiebeni un em schwarzwald historisch gsää meint s markgräflerland di ehmolige bade durlemer un demit nooch dr reformation au evangelische ortschafte zwische chlei basel im süde un friburg s historisch gebiet hört im norde scho bi heitersche uf uf friburg zue sin s numme noch isprengsel im weschte isch s dur dr rhii begrenzt un hochblaue s wiisedal un s chanderdal zälle no dezüe linguistisch ghöört d mundart vum markgräflerland s markgreflerisch züem hochalemannische dialektgebiet z dütschland zwische dr rhiebeni un em südschwarzwald dr gröscht markgräfler dichter isch dr johann peter hebel wo vil gedicht in dr alemannische mundart verfasst het s markgräflerland zeichnet sich dur e günschtig klima us un wird doher au in dr eigewerbig dütschi toskana gnennt was aber scho aloss fer spott un ironi über so vil selbschtüberschätzig gsi isch wo isch s markgräfler florenz un wo stoht dr schief turm dr typische wii vu dr region isch dr güetedel e wysswii wo um vum markgraf karl friedrich vo bade us em schwyzerische vevey ins markgräflerland brocht wore isch schrätteli sin bösi lüt meistens aber alti wiibli wo z nacht umewandle gönt und anderi drucke wenn sie uf em rucke oder uf der linke site lige mer seit dass sie zem schlüsselloch und züe alle chlinge iine chömme in mängge gschichte wird beschriebe wie eini wo als schrätteli furtgoht go anderi drucke in de eigene wohnig wie dod doliegt will ihri seele ebbe als schrätteli furt isch wemmer ganz schnell isch no cha mers schrätteli mänggmol verwütsche grad bevor oder au nochdäm es öbber druckt het no müeß mer ganz schnell nochem griffe und am beste usem fenschter bohle wenn s schrätteli an eime chunnt no düet mer am beste alli löcher züestopfe schlüssellöcher ritze in der tüere usw derno müeß sich s schrätteli in siinere woore gstalt zeige dr latinisch buechschtabe i isch de nüünti büechstab im latinische alfabet i de meischte sprachen isch er e vokal o wen er im latyn het entweder chönne vokal oder konsonant sy im hochdütsche gits numme zwei i lut im alemannische git bis ze vier betonti i lut ufpasse mues me dermit das im alemannische ds ie nid eifach en i isch sondern würklech e diphthong i es problem bi der fonetische schriibwis für die vier verschiedene i isch daß im alemannische je nach region d ussprooch mängge wörter verschieden isch während mer in einere gegend z b viil lang offen seit wirds neumen andersch vil kurz offen uusgsproche u wider a andernen orte viil lang gschlosse drum isch bi de beschriibig züe de vier i lut bewußt uf biispil verzichdet worde s düpfeli uf em i isch im johrhundert entstande säll düpfeli isch emol an akzent gsi wo immer chliiner worden isch dr aschermittwuch lat dies cinerum markiert im christetum vo der westchille dr afang vo dr tägige fasteziit wo an die täg erinneret wo dr jesus in der wüesti verbrocht het mt lut d fasteziit umfasst kalendertäg und duurt bis zum karsamstig die sächs sunndig fastesunndig und palmsunndig wenn mä nit fastet si abzzieh d ostchille kennt drgege kei aschermittwuch wil ihri fasteziit scho am sunndig am oobe afoht der name aschermittwuch chunnt vom bruuch wo mä d äsche vo de verbrennte palmzwiig vom vorige johr gsägnet und die gläubige mit eme chrüz us dere äsche zeichnet het in der chille vo gallie sie mensche wo schwer gsündigt hai an afang vo dr buessziit us dr chille verdriibe worde in alähnig an d verdriibig us em paradiis gen eu si hai e buesschleid azoge und mä het se mit äsche bestreut dr aschermittwuch isch s ändi vo dr fasnachtsziit e ziit vo fleischlige gnüss dr verzicht uf s fleischässe isch symbolisch für d abkehr vom wältlige als uftakt zur fasteziit findet hüfig e fischässe e froschschänkel oder au e schnäggenässe statt z breagaz git as am aschermittwoch i dar obrschtadt de bruch vo gealdbittlwösch do goand d obrstättlar in häs mit wissa kapuzza in ar prozession zum brunna und wäschand ihre leera gealdbittl us und loand d faschingszit no amol revü passiera wiil am rhii schriftdütsch weil am rhein isch ä stadt im dreiländereck wo me wägem vitra design museum au stadt vu dr stüehl nimm platz in weil am rhein sait s lit im markgräflerland am südlige rand vum schwarzwald un bildet mit dä konkurrierende stadt lörrach ä regionals oberzäntrum als dütsche deil vu dr agglomeration basel über d gränze hät d stadt ziemlig güeti beziehige mit hüninge rieche un basel uffbaut sodass me au vunere trinationale regio schwätze cha s bschtoot usemne langzogene schluuch vo de riechener gränze bis an dä rhii mit alt wiil läbelzüe otterbach un friidlige sowie im gröschde stadtdail haltige märkt un im hochglägene ötlige trotz langjährige aschträngige isch s no nit so rächt glunge ä zäntrum z schaffe immerhin git s aber im beriich vum rothus jetzt ä bar nätti beiz cafés un gschäft un z friedlige bim große ichaufzäntrum ä lichtspielhuus wyl am rhy isch am februar zum erschte mol urkundlig erwähnt worre in de urkunde vom chloster st galle hät mer s als willa bezeichnet ursprünglig isch d stadt im oste vom hüttige stadtgebiet gläge wo hütt altwyl isch im und johrhundert hät de verchehr und mit em d römerstroß bedütig kriegt und d lüt sin zu säller anezoge dass mer s stadtgebiet in richtig rhy erwitert hät isch einer vo de faktore gsi wo zum stadträcht für wyl am rhy bytrage hät im johr hät mer uff de lebelzüe e zoll zur kontrolle vo de strecki fryburg basel errichtet er stellt e schritt in de entwicklig vo wyl dar wyl er grundstei vo de bebauig vo de lebelzüe gsi isch de ußschlag vo de entwicklig für d stadt hät aber d yrichtig von re ysebahnstrecki ge s großherzogtum bade hät e bahnlinie baut di neui wyler bahnstation hät aschluss in d schwiz gha im glyche zitfenster hät mer au d stroße vo wyl am rhy verbessert d bahnstation isch durch de rangierbahnhof basel wyl ergänzt worre noch em zweite wältchrieg sin hunderti beamti vo basel uff lebelzüe verlegt worre mithilf von re wyler baufirma sin in de umgebig vo wyl am rhy no meh hüser baut worre im weste vo de stadt isch am änd vom johrhundert de stadtdeil frydlinge entstande de zweit wältchrieg hät z wyl e hufe opfer gfordert au gebäude sin beschädigt worre denoch isch aber d ywohnerzahl schnäll agstyge im johr mer hät scho in de er johr ygmeindige vorneh wölle aber sälli plän sin nit verwirkligt worre isch ötlinge haldige und märkt ygmeindet worre sit isch wyl e großi chreisstadt sit de ygmeindige vo hät sich s stadtgebiet nümmi verändert bi de erschte erwähnig hät d stadt willa gheiße witeri belegti nämme sin wile wila wil am schlipfe und will deno isch es zu weil worre wo mer im hochdütsch aber nit in de regionali mundart i zu ei diphthongiert hät wäge me römische meierhof uss em johrhundert vermüetet mer dass de namme römisch isch d häärkunft isch abzleite vu lat villa des wiederum maint villa rustica was nit andersch isch als di römisch ladinischi bezeichnig für e chliis buurehuus vu säälene chline buurehüser het s in hoch und schpotrömischer zit bi uns nochwiislig e huffe ghaa im sinn vu wehrbuuresidlig also buurehüüser wu in gwissem abschtand zuenenader glege sin so isch zum bischpiel s nächscht vu wiil us noch süde zue dert gsi wu hitte d fondation beyeler z rieche ihre platz het und im mittelalter ä grössrs landwirtschaftligs aawäse gheisse s berowerguet sy platz ghaa het und noch noorde zue im berich vum neubaugebiet vu haltige isch di nächscht villa ruschtika z liige chu un nach oschte zue im hoochrhii uffe z chränzech au eini uff diä art hän d römer ä vorposchtechette gschaffe wu maischtedails vu veterane also pensionierte legionär bewirtschaftet worde sin und do demit römischi siidlige wiä die uffem basler münschterhuegel bzw so lang sii dert bschtande het de colonia raurica bim hüttige augscht nach noorde und oschte e vorusschutz botte hän schpöter denn im fruehmittelalter isch ebbe us villa rustica ganz eifach willa worde und us willa denno weil dr dialekt vo wiil ghört zuem markgreflerische en iidruck vom dialekt vo in wiil un noochberort am end vom johrhundert sprochen worde isch gen e paar wenkersätz ussem wenkerboge vo wiil ergebnis vo dr landdagswahle sit d wirtschaft z wyl am rhy wird durch d lag am dreiländereck dütschland schwiz frankrych durch d infrastruktur und di internationale beziehige begünstigt branche sin z b chemy maschynebau spedition und verschydeni dienschtleistige sowie diversi chleineri gschäft zum ychaufe s gwerbegebiet isch zur zit hektare groß devo sin ha verfüegbar de gwerbestüerhebesatz vo wyl am rhy betrait wiil lit diräkt a dä autobahn hät mehreri s bahnhöf un mitem badische bahnhof z basel au ä ice bahnhof büs fahre in die ganzi region allerdings nit so oft un dä trinationale flughafe euroairport isch au nit wit z letscht häts au ä rhii hafe wo mitem basler konkurriere cha im sportzentrum im nonneholz git s unter anderem ä modernes lichtathletikstadion ä attraktivi schwämmi laguna badeland mitere saunalandschaft vier jahreszeiten ä iisbahn ä rollschüehalle un ä trimm di pfad usserdäm isch dört unde ä schöni parchlandschaft wo vu de landesgardeschau stammt elsassisch od r làng elsässerditsch heisse de dialäkt wo mer im elsass redt im greeschte teil vom elsass redt me nideralemannischs oberrhiinalemannisch einzig s sunngau im side ghert zum höchalemannische nordeschtlich gegend vun wisseburi wäjssebua wird sidfränkisch geredt z niderlauterbach und z winge pfälzisch nordweschtlich krummes elsàss wird lothringer plàtt saar rhinfränkisch geredt elsassisch bzw ditsch vun elsass un moselle ésch offiziell e regionalsproch vun frànkrich un s ésch nooch okzitànisch de àm meischte gesproche vun àlli regionàli sproche vun frànkrich noch ere studie vo gan vor elsässische bevelkerig àà das si elsassisch rede vo de jugendliche git nume jede viert àà sich glagetlich uf elsassisch z unterhàlte in dr mitti vom johrhundert han elsassisch und oder hochditsch verstànde a studie vu zeigt àss vu dr elsässische bevelkerig noch elsassisch kààt nume no umgrachnet vo de schuelààfanger chene elsassisch wel nume no vo den eltere ihri kind mindischtens e bitzli elsassisch lehre mehrera grunda sìn do dràà d schuld d deutsche sproch hot mer im elsass vum bis zu em johrhundert gsproche mit de französische revolution isch d französische sproch favorisiert worre im johr isch französisch zum unterrichtsfach und im johr zur unterrichtssproch in de grundschule worre im johr hot es obere birgertum nur no uf französisch parliert zitter hàt s drèi kriaga zwìscha frànkrìch un ditschlànd gaa s ditschsprochiga teil vum elsàss un vu lothrìnga hàt mehrmols sina nàtionàlität müeßa wachsla im johr isch deutsch zur amts und unterrrichtssproch deklariert worre im johr isch widder es französische zur amt und unterrichtssproch worre und im zweita waltkriag widder d deutsche sproch ànna àm and vum zweita waltkriag un vu sina grüüsiga folga sìn dia regiona wìder frànzeesch worra ìn dara zitt sìn ditschlànd un d ditscha kültür sehr schlacht ààgsah gsìì d elsassischa sproch ìsch vu dara hàss ààgsteckt worra un vììl elsasser han sa nìmm so vììl trauia reda bsunderscht ìn dr äffentligkeit vor fremda litt ìm frànkrìch gìltet d stàndàrdsproch àls sproch vu dr republik dernawa sìn d regionàla dialekta nìt so güet ààgsah mehr wia àltmeedischa oder büürischa sprocha wo ma ìn da kìnder ehnder nìmm witterscht sott lehra s frànzeescha wort patois ìn sìch teent pejorativ d àndra regionàla sprocha vum frànkrìch sìn aui ìn ma latza züestànd obwohl àss sa jetz ìn teil regiona wìder unterrìchta wara zum beispeil ìn dr bretagne ìn dr provence ìm bàskalànd bis jetz hàt s frànkrìch d europäischa chàrta vu da regionàla oder mìnderheitsprocha unterschrììwa àwer nìt ràtifiziart ìm elsàss verstehn noch vìel dr elsassisch dialekt un sa kännta na wohrschins noch reda àwer sa sìn s nìmm gweehnt ìn dr äffentligkeit ìn ma gschaft zum beispiel oder ìn dr fàmìlia wìrd numma noch mìt da ältra litt elsassisch gsprocha sogàr wenn a junger ìn ma gschaft elsassisch fàngt à reda bikummt r vìelmols a àntwort uf frànzeesch d heefligkeit wottigt sowìeso àss ma vor ebbrem wo kè elsassisch versteht frànzeesch redt egàl wo dr ifluss vu da moderna media màcht aui vìel üs ar màcht d litt numma noch ìn dr nàtionàlsproch z danka un àls fremda sproch nìmmt s anglischa s meischta plàtz sogàr bi da litt wo noch elsassisch reda wìrd s frànzeescha ìmmer mehr d hàuiptsproch d frànzeescha syntax un dr frànzeesch wortschàtz kämma mankmol üssa wia fahler ìm elsassisch reda zum beispiel latz genus verwachslung zwìscha akkusativ un dativ code switching mìt em beschta wìlla hàt ma mankmol miahj fer s elsassischa retta trotzdam gìtt s doch a pààr hoffnungszeicha fer dr elsassisch dialekt ìn da johra hàt d volkskültür a nèier schwung bikumma frànzeescha sanger un gruppa wia zum beispiel dr alan stivell tri yann oder malicorne han dur a moderna àrt volksmüsik vìel erfolg bikumma aui ìm elsàss han kìnschtler dr elsassisch dialekt wälla unterstìtza fer àss s tràditionnella erbgüet nìt verlora geht un sogàr uf ra sehr moderna un làwandiga àrt under àndra han dr roger siffer dr conrad winter dr duo la manivelle d liselotte hamm un dr jean marie hummel ìn dara bewegung mìtgmàcht un sìn sehr bekànnt worra mìt dr waltverbreitung vu dr wìrtschàft wìrd d anglischa sproch ìmmer mehr ìn dr schüel glehrt aui ìm elsàss lehra jetz d kìnder ehnder anglisch às ditsch mìt dr àrwetslosigkeit pràwiara àwer vìel elsasser fer ìwer d granza ge schàffa do sìn dia wo elsassisch oder ditsch känna zìmlig ghulfa un so wìrd d àlta hàss gega dr fìndsproch vergassa s verein abcm zweisprachigkeit oder dr festival bilingo zum beispiel unterstìtza d zweisprochigkeit ìm elsàss frànzeesch un hoochditsch oder elsassisch effektiv düet àwer meischtens hoochditsch vu dara unterstìtzung profitiara mehr às elsassisch wial s eifàcher ìsch ìn dr schüel a stàndàrdsproch z unterrìchta d région alsace düet d elsassischa kültür un dr elsassisch dialekt dur s olca unterstìtza dàs elsassischa sprochàmt brìngt finànziella hìlf ìn dana wo ebbis fer d regionàla kültür unternamma s olca màcht aui dr dialekt ìm àlltàg z lawa zweisprochiga stroßatàfla biacher software jedes johr zitter gìtt s e friehjohr fer unseri sproch a ràhma fer elsassischa kültürella ereignissa faschter theàterstìckla s elsassischa volkstheàter ìsch ìm ìwerlawa vum elsassischa dialekt ìmmer wìchtig gsìì sogàr ìn dr ditscha zitt dàto ìsch s a meegligkeit fer ìmmer noch güet elsassisch z heera un z lehra bsunderscht fer d kìnder teil theàtertruppa gann unterrìchta fer d mìtglìeder wo kè elsassisch känna àlso lehra sa nìt numma a text wo sa küüm verstehn sa düen wìrklig d sproch lehra wia vìelmols mìt da dialekta düen d üssproch un dr wortschàtz vum elsassischa schnall wachsla mìt dr geographie mankmol vu eim dorf uf s àndra kààt d sproch wachsla as gìtt àwer isoglosse wo d greeschta unterschìed zeiga zum bispil erwaichig vo zu im norde vum elsass jeda mundàrt nìmmt wärter vu àndra sprocha àà s elsassischa wia s àlemànnischa ìn teil gegend hàt zum beispiel s frànzeescha wort velo ààgnumma oder s jiddischa wort kàff dorf uf hebràisch ìm elsàss gìtt s àwer bsunderscht vìel frànzeescha wärter wo ìn ditschlànd oder ìn dr schwitz nìt bekànnt sìn wia àlla dialekta wìrd s elsassischa meischtens gsprocha ìm àlltàg fer schriiwa han d elsasser ehnder a stàndàrdsproch verwanda hoochditsch frànzeesch mankmol sogàr a mìschung vu dana beida sprocha as hàt àwer aui ìmmer kìnschtler gaa wo uf elsassisch gedìchta theàterstìckla un gschìchtla gschrìewa han wenn r mien büechel lese noo wundere n ihr ejch viellicht e manichs mol un schüttle mit m kopf un saaue warum isch denn des wort esoo g schriewe un sell wort esoo soo redt m r doch gar nit un doo han r ganz ereecht ich hab oft nit esoo g schriewe wie m r redt un ich will ejch au saaue warum m r kann joo s elsässisch doch nit genau eso schriewe wie m r redt des isch e ding d r unmöejlichkeit des were n r selwer zügenn un owedring möcht s noo doch e jeder andersch han wiel e jeder widder e n andere dialekt redt drum haw ich gedenkt ich prowier s emol andersch un schrieb nit fers ohr sell könnt ich joo doch nit ich schrieb liewer fers auj ich schrieb esoo daß r s licht lese könne wiel d wörter ihrem üssehn nooch de ditsche wörter gliche s word s schun e jeder vun ejch uff sieni fasson üsspreche wenn ejch nur s lese licht fallt des isch mir d hauptsach ob mien versuch gerote n isch des müen ihr entscheide jeder auitor hàt sina eigena schrìftàrt verwanda wo mehr oder weniger ìm ditscha glìcha hàt zitter àss frànzeesch d hàuiptsproch ìm elsàss ìsch wìrd aui mankmol noh dr frànzeescha àrt gschrìewa zum beispiel err suer dr chlessel foum huss fer je cherche la clé de la maison ich suche den schlüssel des hauses züe vìel verschìedena schrìftàrta fer laser wo dr dialekt nìmm so gweehnt sìn ìn dara schwìerigkeit han teil a leesung wälla fìnda s wärterbüech vum andré nisslé ìsch ìn dam sìnn gschrìewa worra schliaßlig ìsch àwer d orthal methoda wo dr edgar zeidler entwìckelt hàt àls stàndàrd vu dr olca s elsassischa sprochàmt ààgnumma worra sanggale ipa dt st gallen fr st gall it san gallo rät isch e stadt i de schwiiz und d hauptstadt vom gliichnamige kantoo sanggalle sid em früene middelalter het s chlooschter sanggale im alemannische gebiet e grossi bedüütig gha d stiftsbiblioteek im barocke nöibou vom chlooschter isch es einzigartigs kulturguet wo als unesco wälterb verzeichnet isch d stadt sanggale hät iiwohner dezember si isch s zäntrum vo dr regioon im südweschte vom bodesee sanggalle liit im ene hochtaal zwüschet zwee hügel am rand vom alpstei gebirg em rosebärg und em froidebärg vo dene uus hät me e schöni uussicht uf t stadt und bis zum bodesee abe im weschte vo de stadt flüsst d settere im ene tüüffe tobel wo vo hööche brugge för auto und züüg öberspannt werd dur s taal flüsst d steinach zum bodesee d stadt liit uf dr höchi vo bis m ü m und isch drum aini vo de schwiizer schtädt wo bsunders höch liget sanggale het drü stadtdeil d stadtchreis wescht zäntrum und oschte und kwartiergruppe die heisse dr afang vo sanggale hanget ganz mit dr früene gschicht vom chlooschter sanggale zäme bis is früene middelalter isch die region en grosse wald gsi wo vom bodesee bis zum säntis ggangen isch d afäng vo de sidlig sanggale gönd uf de irisch mönch gallus öppe oder en schüeler vom columban zrugg wo am fluss schteinach e aisidler chlause errichtet hät noch sim tod isch d aisidelai halbwegs i vergessehait groote öppe um also hundert joor noch em tod vom gallus hät de alemannisch prieschter otmar zu eere vom gallus am wallfahrtsort en abtai gründet und si nochem hailige binennt lat monasterium sancti galli sanggale isch zunere zuefluchtsschtätt für irischi glehrti und künschtler worde wo i ihrere heimat vo de wikinger und de däne vofolgt worde sind es sind witeri ort oder chile noch em gallus benennt worde en originalplan vom ene chloschter wo i de stiftsbibliothek sanggale ufbewahrt wird und öppe um entschtande isch vomittlet e gnaui bildlichi darschtellig vom ideale chloschter mit allne detail sanggale liit am jakobsweg vo rorschach uf ainsidle ab hät de domolig bürgermeischter und humanischt vadian d reformation in sanggale gfüert derno sind d stadt und s chlooschter tränti politische aktööre gsi anne isch i dr helvetik de kanton sanggale gründt wore und sid dänn isch sanggale dem sini hauptstadt d legislative vo de stadt isch de gross gmaindroot sini mitglider werded ali vier joor vom volk gwählt de gmaindrot tröfft sich jede monet zu öffetliche sitzige de stadtroot mit füf mitglider bildet d exekutive und wird ebefalls für vier joor gwählt die füf stadtröt sind für die sache zueschtändig de stadtpresidänt isch de thomas scheitlin fdp d textilinduschtri spilt au hützetags no e grossi rolle d stadt isch aber nüme so abhängig devo wie früener will anderi bransche wie d maschineinduschtri di optisch industri und vil dienschtleischter sich i de stadt niderloo händ de hauppahnhof sanggale isch für d oschtschwiiz zentraal vo sanggalen us cha mer s rintal de bodeseeruum s appezöll inner und osserode d zentralschwiiz und s gebiet vo züri guet mit em zug erreiche näbet em hauptbahnhof gits no d bahnhööf sampfide hoogge brugge und winkle zmitz dur d schtadt faart au no d trognerbahn si vebindet sanggalle mit em spiicher und mit troge im kantoo appezell osserode d appezeller bahn fahrt vo sanggalle uf appezell bi sanggale chunt d autobaan a dure wo vo gemf bis ins sanggaler rintl gaat d verchehrsbetrib vo de stadt sanggale vbsg oder sanggaller bus händ e dichts bussnetz mit linie näbet de steinach fahrt s müleggbähnli zu de drü weiere ufe em noherholigsgebiet bi sant george bis hät sanggale au e tram kha uf em teil vo sine schine faart ets d trognerbahn z sanggale hets e bekannti universität mer nennt si normalerwis hsg für hochschule st gallen und es paar gueti middelschuele de kanton thurgau dialäktal s tuurgi isch en kanton im nordoschte vo de schwiiz es isch en dütschschprochige kanton de kantonshauptort isch frauefäld de kanton thurgau gränzt im norde im bodesee und im rhy as dütsche bundesland bade württebärg und an kanton schaffuuse im süde isch i de nöchi vom hörnli d gränze zu de kantön züri und sanggale dr längzognig hoger am bodesee isch dr seerugge dä hohgrot i de gmeind fischinge isch mit de höchscht punkt vom thurgau de kanton verdankt sin name em fluss thur wo vo südoschte noch nordweschte dur en dure flüsst und im zürcher bezirk andelfinge in rhy mündet im kanton thurgau wärdet prozänt vo dä gesamtflächi landwirtschaftlich gnutzt wäge de vile öpfelbäum früener sind s meh birebäum gsi seit mer em kanton au moschtindie dodezue stoht witer une no meh i dr antike zyt isch kwer durs gebiet weschtlich vom bodesee d gränze zwüsche de röömische provinze germania superior zerscht no belgica und raetia ggange pfii isch es kaschtell vo de römer a dere provinzgränze gsi dr ort ad fines isch i de antike stroossecharte itinerarium antonini usem dritte und tabula peutingeriana usem vierte johrhundert erwäänt im früene middelalter isch s gebiet vom alte thurgau wo zum herzogtum alemannie ghört het vil wyter in weschte ggange do drvo zügt no hüt dr ortsname turgi im kanton aargau me kännt es bar näme vo de grafe wo de thurgau verwaltet hänbd öppe dr fränkisch graf warin im johrhundert im spoote middelalter händ d habsburger als landgraafe de thurgau regiert bis dä im joorhundert zu de alte eidgnosseschaft cho isch aber nid als glychberächtigte stand wie die andere sondern als gmeini herrschaft und das isch er bis ane blibe wo d franzoose i dr schwiiz s regime vo dr helvetik etabliert händ jetz isch dr thurgau en schwiizerische kantoon worde während dr zyt vo dr helvetik no als verwaltigsgebiet vom einheitsstaat und ab denn als volle sälpständige kanton im bundesstaat het d regierig s nöi thurgauer wappe ygfüert im roothuus z frauefäld händ d eidgnosse iri tagsatzige ghalte sid em joorhundert brucht me dr bürgersaal vom roothuus für d sitzige vom gmeindroot vo dr stadt frauefäld und au für die vom thurgauische groosse root ane isch dr thurgau dr erscht schwiizer kanton gsi wo sech e modärni demokratischi verfassig ggä het d dialäkt won im turgi gredt wöred sind hööchalemannisch gnäuer gsäit d thurgauer reded en oschtschwiizerdialäkt wo mit de mundarte vo de kantöön schaffuuse und sanggale am nööchschte verwandt isch als ehemaligi gmeini herrschaft vo de eidgenosse isch dä thurgau konfessionell nöd einheitlich im grössere teil vom hütige kanton dominiert die reformierti konfession doch es git au landstrich mit überwigend katholischer konfession noch dä kappeler religionschrieg im johrhundert isch uf dä tagsatzig wo vo de katholischä ständ dominiert worden isch im zweite landfride feschtghalte wore dass di neu gschaffne religiöse zueständ müend gschützt wärde dass aber uf wunsch vo drü gläubige im änä dorf dä katholisch gottesdienscht wider chan igfürt wärde und pfrundgüeter müend gmeinsam verwaltet wärde im witere isch hüfig s territorialprinzip agwendet wore d grundherre dä thurgau isch i sehr vil lokali herrschafte ufteilt gsi händ d religion vo dä untertane chöne massgeblich beiflusse aber nöd immer ganz bestimme es händ sich au vili paritätischi chilegmeide entwicklet wo d chile vo beide konfessione gnutzt wore isch dodebi isch es meh oder weniger fridlich zue und här gange mit äm vierte landfride vo sind di reformierte e chli meh begünschtigt wore als vorher di gmeinsame pfrundgüeter sind meischtäns noch grössi vo de konfession ufteilt wore mängi chilegmeind wi scherzinge oder erle händ chöne e neui chile baue was sie vor meischtens nöd händ törfe bis isch es hüfig vorcho dass di katholische kolatore die reformierte pfärer bestimmt händ mit de ufhebig vo vile geistliche stift und em bischtum konschtanz sind diä kolatorrecht an kanton thurgau gfale dä hät si a di einzelne chilegmeinde witergä d hauptstadt und de sitz vom regierigsrot und vom obergricht isch frauefäld de sitz vom grosse rot wächslet all halb johr zwüschet frauefäld und wiifälde di gägäwertig verfassig datiert vo si bildet d grundlag für d erfülig vo de staatsufgobe zu dene ufgobe ghört d gwärleischtig vo öffentlicher ornig und sicherheit d förderig vo de soziale sicherheit vor alem d usrichtig vo de sozialhilf d beufsichtigung und koordination vom gsundheitswese d sicherstelig vonere ausreichende medizinische versorgig und ere gnüegende bildig im obligatorische schuelbereich d bereitstelig vomene leischtigsfähige und vilsitige schuelagebot chindergärte volksschuel pruefsschuele und mittelschuele d förderig vom kulturelle schaffe dä umweltschutz s bauwese und d rumplanig sowiä d förderig vom öffentliche vercher und d versorgig vo de bevölkerig mit energie und wasser di gsetzgebendi d legislative isch dä grossi rot zelt mitglider und wird mit em proporzprinzip vom volk für vier johr gwält s volk isch diräkt a de gsetzgebig beteiliget indem verfassigsänderige em obligatorische gsetzesänderige em fakultative referendum stimme i drü mönet underliget zudem kennt s volk s recht vo dä verfassigs und gsetzesinitiatve mind stimmberechtigte und s cha mit underschrifte d abberuefig vom grosse rot vorem ablauf vo dä ordentliche amtszit verlange worüber dänn ä volksabstimmig azordne isch noch dä wahle vom herrscht im grosse rot folgendi sitzverteilig s usfüerende organ isch dä regierigsrot wo us füüf mitglider bestoht und vom volk noch em majorzprinzip äbäfalls für vier johr gwählt wird s volk cha wänn stimmberechtigti das verlanged di vorzitigi abberuefig vom regierigsrot beantrage und dänn nuess da drüber a volksabstimmig agordnet werde sitz händ noch dä wahle gha ane sind im regierigsroot d staatskanzlei fürt dä staatsschriber dr rainer gonzenbach sit juni am februar isch mit dä monika knill kradolfer zum zweite mol i dä thurgauer gschicht ä frau i d regierig gwält wore di richterliche behörde sind uf kantonaler ebeni s obergricht s verwaltigsgricht uf regionaler ebeni füf bezirksgricht und uf kreisebene zwanzg fridensgricht di chrischtlich demokratisch partei cvp di freisinnig demokatisch partei fdp di schwizerische volkspartei svp und di sozial demokratisch partei vo dä schwiiz sps sind im regierigsrot verträtte im parlament sind zuesätzlich die grüen liberal partei glp die evangelisch volkspartei evp di eidgenössisch demokratisch union edu di junge schwiizerische volkspartei jsvp und di grüen partei vo dä schwiiz gps verträtte bis endi isch dä kanton thurgau i acht bezirk underteilt gsi wo im zug vonere bezirksreform uf füüf reduziert worde sind ine stot en vom volk gwälte regierigsstatthalter vor wo gwüssi teil vo dä strofverfolgig und ä paar exekutivufgobe übernimmt di örtlichi sälbschtverwaltig findet i dä politische gmeinde statt es git aber au anerchannti schuel und bürgergmeinde und evangelisch reformierti und römisch katholischi chilegmeinde lueg au gmeinde im thurgau s rückgrot vo dä thurgauer wirtschaft bildet ä vilzahl a chline bis mittelgrosse undernäme en überrachendi bedütig hät s verarbeitende gwerb insbesondere d metallinduschtrie und dä maschinebau witeri bedütendi branche sind nahrigs und gnussmittelinduschtrie d elektronikinduschtrie und kunschtoffware eigentlichi wachstumsbranche sind dä fahrzügbau und s verlags und telekommunikationswese endi september händ im thurgau rund lüüt i arbetsstätte gschaffet d beschäftigung verteilt sich wie folgt uf drü wirtschaftssektore land und forschtwirtschaft induschtrie gwerbe und bau dienschtleischtige dä langfrischtig tränd arbet us em agrarische und induschtrielle in dieschtleischtigssektor z verlagere haltet wyter a trotz dä abnahm vo arbetsplätz im primäre sektor um i dä johr ligt däm sin gsamtateil vo beschäftigung im thurgau mit tütlich überem gsamtschwizerische durchschnitt vo ähndlich verhaltets sich im gwerblich induschtrielle sektor au sin beschäftigungsatel vo ligt überem durchschnitt vo hingäge händ fascht ali dienschtleischtigsbranchen äs gringers gwicht als gsamtschwiizerisch obwohl d beschäftigung vo bis um gstige isch im johr sind rund en drittel vo dä thurgauer export noch tütschland gange mit abstand folgäd italiä mit frankriich und holland mit je insgesamt gönd vo dä exportgüeter i di europäisch union eu dä thurgau isch dank sinere lag am bodesee voralem im summer äs beliebts usflugsziel im johr sind über logiernächt regischtriert wore wobi sechs vo zä gäscht us dä schwiiz cho sind di uslandischä gäscht sind voralem us tütschland rund prozänt in thurgau cho di durchschnittlich ufenthaltsduur betreit grad emol tääg dä kanton thurgau baut füre tourismus uf füüf plattforme uf velo feriäland gnussvolls wanderä skater s paradise meeting thurgau und schlaraffäland am bodesee di sampft hügellandschaft und di kilometer thurgauer bodeseeufer eignet sich bsunders zum velofahre wanderä und inline skate e witers wichtigs standbei bildet dä tagigs und seminartourismus meeting thurgau isch ä arbätsgmeinschaft wo verschideni usbildigs und begägnigszentre sowie tagigs und seminarhotels umfassd und underem titel schlaraffäland am bodesee wird dä thurgau sit als gourmetregion beworbe dä thurgau ligt zmitz im high tech drüegg stuggard münchä mailand d nöchi zu dä schwiizer wirtschaftsmetropolä züri und em flughafe züri sichered ä schnälli verbindig zu internazionale märkte dä kanton isch dur zwei autobahne a und a und zwei schnällzugsachse züri konschtanz romanshorn und zürich sangalä mit dä zentre i de schwiiz und em nöche usland tütschland und öschterich verbunde füre vrcheer zu dä nochborregione un i anderi kantöön gits es guet usbauts gemeins und kantonsstrossenetz und vili regionali bus und bahnlinie als guets bispil dodefür stot d frauefäld wil bahn wo dä kantonshauptort frauefäld mit dä nochglägne st galler stadt wil verbindet vom romanshorn us fahre d bodeseeschiff so wie d fääri uff haafe übere dä thurgau hät kantosschuele z frauefäld z chrüüzlinge und z romanshorn dänäbet häts ä pädagogischi maturitätsschuel z chrüüzlinge und d thurgauer schüeler chönd dank ämä abkommä d kanti z wil sg bsueche di pädagogisch hochschuel thurgau isch di einzig irichtig uf tertiärstufe im thurgau und dient zur us und witerbildig vo lehrpersone si hät iren sitz z chrüzlinge und bestoht sit d hymmne vom thurgau isch s thurgauerlied o thurgau du heimat d melodie stammt vom johannes wepf gschibä häts dä johann ulrich bornhauser o thurgau du heimat wie bist du so schön wie bist du so schön dir schmücket der sommer die täler und höhn o thurgau du heimat wie bist du so hold dir tauchet der sommer die fluren in gold la la la la dir tauchet der sommer die fluren in gold o land das der thurstrom sich windend durchfliesst dem herrlich der obstbaum der weinstock entspriesst o land mit den blühenden wiesen besät wo lieblich das kornfeld der abendwind bläht la la la la usw o heimat wie blüht dir im sonnigen glanz von dörfern und feldern ein herrlicher kranz o heimat wie tönt dir bei feier und grab das glockengeläute vom kirchturm herab la la la la usw o thurgau wie liebe wie schätze ich dich wohl locken viel schönere gegenden mich o thurgau mich fesselt ein engeres band an dich du geliebtes du wonniges land la la la la usw und finde ich schlummernd im grabe einst ruh dann decket die heimische erde mich zu und öffnet das jenseits sein strahlendes tor dann schweb ich von heimat zu heimat empor la la la la usw drum thurgau nimm hin noch den schwellenden gruss nimm hin von den lippen den glühenden kuss und bleibe in eintracht und liebe vereint dann ewig die sonne des friedens dir scheint la la la la usw me säit em kanton thurgau im witz au gäärn moschtindie gschaffe hät dää begriff d redakzioon vo de humoristische zytschrift der postheiri wo vo bis z soledurn usechoo isch und en aart näbelspalter vom jaarhundert gsy isch i däm blatt wird s tuurgi s eerscht maal i de form von ere moschtbire zäichnet und mit most india aagschribe s bestimigswoort most isch e verballhornig vo oscht wil s tuurgi im oschte vo de schwyz liit und spilt glychzytig uf der obschtbou aa wo im tuurgi e ganz e zäntraali role hät de gsamtname moschtindie isch es woortspiil mit oschtindie eme geograafische ruum wo me doozmaal für s hüttig südoschtaasie pruucht hät scho isch im poschtheiri vo de moschtschwyz das töönt wie oschtschwyz d reed gsy und händ s dänn au na s moschtindisch meer töönt wie oschtindischs meer und d moschtsee tönt wie oschtsee für de bodesee ygfüert de name moschtindie hät aso gaar nüüt mit indie z tue au nöd daademit das s tuurgi sel d form vo indie haa gnauso wenig wie de bodesee alias d moschtsee d form vo der oschtsee oder d oschtschwyz alias moschtschwyz d form vo de schwyz hät im poschtheiri sind s mit exootische näme au susch rächt frei umggange honolulu staat für solothurn mesopotamie oder mutzopotamie für bäärn und persepolis für züri und ali händ mit de reaale stedt nüüt z tue bier isch a alkohol und kohlesäurehaltigs getränk wo durch gärig us de zuetate wasser malz und hopfe gwonne wird für s kontrollierte uslöse vum gärvorgang wird hefe zuegsetzt d gschicht vom biär gaht zrugg tüüf i d jahrtuusig ine äs mues wohl so aagfange ha dass irgänd än ufmerksame geischt bim bache vomene brot s gääre vom chorn entdeckt hät schrifttaflene us mesopotamie vom jahrtuusig v chr wiised uf de werdegang hi und lifered de bewiis für d exischtänz vom bier scho zu dere ziit in ägypte ums jahr v chr ume isch s bier ires nationalgetränk gsi äs isch de sunnegöttin osiris zuegschribe worde d brouereie händ sich natürlich im bsitz vom pharao befunde er hät au für d zueteilig glueget und zwiifellos au stüre defür ihzoge dazumals sind d bier no süesslich gsi d würkig vom hopfe isch erscht tuusigi vo jahr spöter entdeckt worde so dass s damalige bier mit myrte safran und anis gwürzt worde isch bier hät zu de verderbliche wahr ghört deshalb isch au s problem mit z b ochsegalle oder bilsächrut bekämpft worde natürlich händ au d chinese äs bierähnlichs getränk erfunde dadefür händ si allerdings riischörner verwändet d induschtrielisierig im letschte jahrhundert hät de bierbranche en massive strukturwandel bracht äs händ sich villi bierbrouereie zämegschlosse und händ unter anderem au kartell bildet dä papscht vo lat papa pappa vatter isch s obärhaupt vo dä katholische kirch er läbt im chlinnschtä staat uf derä wält wo zmitzt in rom isch äm vatikan er isch s wältliche oberhaupt vo dr römische kurie wo d chile und dr chilestaat verwaltet in dere funktion sait men em im völkerrächt dr heilig stuehl er isch glichzitig au de bischof vo rom zum papst chan nach äm chilärächt jedä taufti männlichi katholik gwählt werdä äs git kei nöchäri bestimmigä allärdings isch dä letschti nöd als kardinal gwählti papst urban vi im jahrhundärt gwählt worä dä papst wird im konklav ännärä värsammlig vo dä maximal im jahr und isch diä zahl uf erhöht wordä wahlberächtigte kardinäl wo jüngär als sind uf läbäsziit gwählt s konklave werd jewils i dä sixtinische kapälle ghaltä und zwor spötischtens täg nochdäm de bisherige papst gschtorbä odär abträttä isch isch mit dä konstitution universi dominici gregis wo früänär gfordäriti zweidrittälmehrheit ab äm erfolglosä wahlgang dur ä absoluti mehrheit ersetzt worde nach äm römisch katholischä chirchlichä rächt isch dä papst wiä all bischöf immär än maa d päpschtin johanna isch sehr wahrschiinlich ä legändä nach dä erfolgtä wahl wird dä neui papst gfrögät welä namä er ahnimmt d namänswahl untärliit dä freiä entscheidig vom papst d päpscht chönd nämä ahneh wo di latinisiärti form vo iräm bürgärlichä namä darstellt hadrian iv adrian florisz marcellus ii marcello cervini villi päpst nämäd d nämä vo bedütändä vorgängär ah leo gregor andäri gönd nach dä bedütig vom namä pius fromm innozenz unschuldig einigi päpst wähläd irä namä us persönlichä gründ johannes xxiii zu ehrä vo sim vatär ursprünglich händ d päpst nach dä wahl irä bürgärlich vornamä phaltäd dä erschti papst wo sin namä gändärät hät isch dä johannes ii im jahr gsi er hät mit würklichäm namä marcurius gheissä und hät als papst nöd dä namä vomänä heidnischä gott welä trägä jedoch isch d ahnahm vomänä neuä namä bis zum ändi vom jahrtuusig ä usnahm gsi dä erschti papstnamä wo widärholt värwändät wordä isch isch dä sixtus gsi n chr sitdem werdäd d nämä wo mehrfach värgäh sind wiä herrschernämä mit römischä ziffärä värsehä d päpst vo dä antike und vom früähä mittälaltär händ jedoch hüüfig nämä värwändät wo keis zweits mal in gebruch cho isch einigi vo dä antikä nämä klemens pius sind ab äm hochmittälaltär und dämit äm ufcho vo dä namänswahl widär ufgriffä wordä johannes paul i hät in erinnärig a sini beidä vorgängär serschtä mal än doppälnamä i dä papstgschicht värwändät zugliich isch das dä erschti neui papstnamä sit lando gsi dä papst wird uf läbänszitt gwählt er chan jedoch au freiwillig früänär zruggträttä das isch bisher abär erscht zweimal passiärt nämlich mit äm coelestin v un isch dr benedikt xvi zruggträtte in jüngärär zitt hat dä schwer chrankk papst johannes paul ii än rücktritt us gsundheitlichä gründ ablehnt ghet er hat des dämit begründät dass er sis chrüz trägä und christus im liidä nahfolgä will insbsundrä in weschtlichä gsellschaftä isch er däfür kritisiärt worde einigi nämäd ah das isch gsi will wesäntlichi gsellschaftä s öffäntlichä liidä und sterbä tabuisiäräd de leiter vo de erste christliche gmaind z rom isch de apostel petrus gsi und drumm gilted er as erste bischof vo rom sini nochfolger träged dä titel bis hüt d füerig vo de amtsgschäft sind hüt aber an kardinalvikar vom bistum rom deligiert d kathedrale vom bistum rom isch d lateranbasilika si isch di ranghöchsti vo de römische patriarchalbasilike döt isch de sitz vom päpstliche kardinalvikar und sinere behörde di ersti bekannti verbindig vom name papa mit em bischof vo rom gits erst us de zit vom marcellinus wo in ere grabinschrift vom diakon severus esoo gnennt wört de bischof siricius amtszit hät dänn as erste die eigebezeichnig papa treit in der schpot antike het der gregor i uufgrund vo matthäus der vorrang vom römische pontifikat als petrus nachfolgeamt gforderet was denn au durch es konzil beschlosse worde isch unter anderem uufgrund vo däm primats anschpruch vo rom het sich im jahrhundert die orthodoxi oschtkirche in form vom erschte schisma abgschpaltet im dictatus papae vo het der gregor vii der vorherigi sakral charakter vom weltliche herrscher kaiser könig nit mehr anerkannt und es verbot von der iisetzig von geischtliche durch solchi laie gforderet er het sich letschtlich gäge salier kaiser heinrich iv chönne duuresetze das het sich was der innerchirchlich bereich anbelangt bis hüt chönne halte der papst gilt i dä römisch katholischä chilä als obärschtä herr vo dä gsammtchilä und stellvärträtär vom jesus christi uf erdä än ahspruch wo abgseh vo dä uniärtä chilä vo allnä übrigä chilänä nöd anerkännt wird au het sich historisch angfange v a mit der gfangesetzig vom bonifaz viii durch de französisch könig im jahr en iimischig vo der weltliche gwalt i kirchlichi belange trotz em dictatus papae definitiv und bis hüt duuregsetzt s erschtä vatikanischä konzil hät s glaubänsdogma erhobä dä papst siig wänn er ex cathedra redät i glaubänsfragä unfehlbar au dä ahspruch wird vo dä übrigä chilänä abglehnt zuedem het er in der folg v a in gmischtkonfessionelle schtaate wie dütschland und der schwiiz zum kulturkampf zwische kirche und schtaat gfüehrt i dä altä chilä häts feuf massgeblichi patriarchä geh i dä reihäfolg vo dä ehrävortritt wo dur s ökumenischi konzil definiärt worden isch damals scho hät dä römisch bischofssitz als primus inter pares gultä wil rom d hauptstadt vom römischä rich gsi isch und d chilä vo rom insbsundäri dur d gräber vo dä aposchtälfürschtä petrus und paulus värehränswürdig gsi isch dä chilähistorikär eusebius von caesarea n chr hät s martyrium vom petrus und paulus in rom notiärt als ob s ä tatsach seg wo i dä ganzä chilä bekannt gsii wär rom iteliänisch roma isch d hauptstadt vo italie und gliichziitig de sitz vom vatikan wo en oegene souveräne staat innerhalb vo de stadt rom isch i de antike isch es d hauptstadt vom römische riich em imperium romanum und vo bis vom königriich italie gsi lut de römische legände esch der vestalin rhea silvia of em forum romanum de gott mars erschene si esch den schwanger vo em worde si heds aber chönne verstecke ond hed noch nüün mönet zwee söhn gebore wo si hed ines gebüsch lo lege bevor si aber gange esch hed si die zwe of d näme remus und romulus touft en wölfin hed die beede gfonde ond grosszoge a me dag velli johr spöter hed de romulus en muur bouet drofabe hed er zo sim brüeder remus gseit wer es wogt öber die muur z stoh dä döig er töte denn hender dere muur boui er en nöii stadt de remus hed nor glachet ond hed gseit das gloub ech der ned ond esch öber d muur de romulus hed gseit du hesch es ned welle gloube also mues ech dech ombrenge so hed de romulus de remus ombrocht de romulus hed nochhär die stadt rom gröndet als gründungsdatum vo rom gilt noch em römische historiker varro s johr vor chrischtus i de erschte ziit isch rom e gleini siedlung gsi wo ugfähr en quadratische grundriß gha het und drum bi de archäologe roma quadrata hoeßt zwische drei hügel kapitol palatin und quirinal liit s forum romanum urschprünglich e sumpfigi ebeni wo mer mit eme entwässerungskanal trockegleit het noch de legende isch rom am afang vo sibe kenig regiert worre dr romulus het d stadt gründet sin nochfolger numa pompilius het di römisch religion ygfüert die folgende kenig hond tullus hostilius ancus marcius lucius tarquinius priscus und servius tullius ghoeße vom servius tullius het di sogenannt servianische stadtmuur iren name wo aber i wirklichkeit erscht noch em gallieriberfall im johrhundert v chr baut worre isch de letscht kenig vo rom der lucius tarquinius superbus isch aageblich en brutale tyrann gsi und im johr vor chrischtus vertribe worre de römisch historiker livius schriibt im kenig sin sohn sextus tarquinius heb e adligi römerin wo lucretia gheisse het vergewaltigt und selli heb sich wege dem s läbe gnumme do druff hebbet d römer de kenig vertribe und e republik gründet di gschicht vo de lucretia isch etlichi mol literarisch verarbeitet worre under anderem vom william shakespeare i sinere ballade the rape of lucrece di römisch republik res publica isch ko demokratie im moderne sinn gsi sondern e ständesystem wo di adlige patrizier und die riiche bürger s sage gha hond als staatsoberhaupt hets zwei konsul gä wo fer ei johr gwählt worre sind mitenand regiert hond und uf d kooperation mit em senat aagwise gsi sind de senat het mehreri hundert mitglider gha wo uf lebensziit im amt blibe und iberwigend patrizier gsi sind im johr vor chrischtus isch rom vo de gallier plünderet und zerschtört worre aber d burg uf em kapitol hond si nit erobere kenne und so sind si gege lösegeld wider abzoge de legende noch hond d gänse uf em kapitol luut agfange schnattere wo si de feind vo wiitem ghert hond und hond selleweg d verteidiger rechtziitig ufgweckt e anderi gschicht verzellt daß de gallisch feldherr bim abwige vom lösegeld gmoglet hei und wo d römer des gmerkt und proteschtiert hond heb er au no si schwert uf d woogschale gworfe und gseit vae victis wehe den besiegten anne vor chrischtus hond d römer agfange di erscht fernschtroß baue di kilometer lang via appia vo rom gi capua zum rom mit wasser versorge hond si aquaedukte baut wo s wasser us de berge bis zu de wasserschlösser castellum i de stadt gleitet hond ab em johrhundert isch d bevölkerung vo de stadt rom stark gwachse under anderem well vil gleini buure wo gege d großgrundbesitzer nimme konkurrenzfähig gsi sind iren hof ufgä hond und i d stadt zoge sind zum di soziali not lindere het de volkstribun tiberius gracchus anne v chr e agrarreform uf de weg brocht wo aber uf heftige widerstand vo de senatspartei gschtoße isch und zun ere bürgerkriegsartige usenandersetzung mit tote gfiihrt het sin jüngere brueder gaius gracchus het e getreidegesetz durchgsetzt so daß alli iiwohner vo rom vo staatliche getreidesubventione profitiert hond des gsetz het aber au dezue gfiihrt daß no meh armi liit i d stadt zoge sind und so isch mit de ziit e proletariat entschtande wo mer mit brot und zirkusspiele noch der devise panem et circenses het mese ruhigschtelle daß si nit rebelliert hond noch de ziit vo de gracche isch rom hundert johr lang nimme zur rue kumme im johrhundert vor chrischtus hets mehreri bürgerkrieg gä bis ane vor chrischtus de jung octavianus augustus d macht im staat ibernomme het do demit het er di alt republikansch senatsherrschaft abglöst und s römisch kaiserreich begründet zu de ziit vom kaiser augustus het rom noch moderne schätzunge ugfähr million iiwohner gha d stadt isch johrhundertelang gwachse wis de zuefall grad het welle so daß e unübersichtlichs dorenand us paläscht tämpel holzhiiser und enge stroße entschtande isch im johr noch chrischtus sind bim e großbrand zwei drittel vo de stadt abbrennt noch em bericht vom tacitus isch s fiir ame eck vom circus maximus uusbroche wo s en huufe lagerhiiser mit brennbare sache gha het isch rings um de ganz circus gange und derno durch di ville enge gässli vo om stadtviertel zum nächschte erscht noch sechs tag isch d brunscht usgange und vo vierzehn stadtviertel sind bloß vier stoh blibe de kaiser nero het bim widerufbau nint im zuefall iberlo er het d stadt i regelmäßigi planquadrat iitoelt het fer broeti gradi stroße und freii plätz gsorget und e maximal erlaubti bauhöhi feschtgsetzt vor de große mietskaserne insulae het er iberdachti laubegäng porticus baue lo wo mer wenns im faal brennt het het kenne druff stiege gi lösche us zwei gründ sind d liit aber trotzdem uuzfride gsi erschtens well er d chrischte zum sündebock fer de brand gmacht und si furchtbar gstroft het und zweitens well er fer sich selber en größewahnsinnige palascht mitte im stadtzentrum baut het s goldene huus domus aurea aber im johr n chr isch de nero durch e rebellion ums läbe kumme und sin nochfolger der kaiser vespasian het d domus aurea zum toel wider abriiße lo a sellere stell wo im garte vo dem palascht en künschtliche see gsi sich hend de vespasian und sin sohn der kaiser titus s gröscht amphitheater vom römische reich baue lo s amphitheatrum flavium besser bekannt als s kolosseum d kaiser hond rom im und johrhundert noch chrischtus zun ere prächtige metropole usbaut well s forum romanum scho under em caesar z glei worre isch sind mit de ziit mehreri kaiserfore baut worre under anderem s forum vom trajan mit de trajansüüle wo im kaiser sini heldetate als feldherr druff abbildet sind de kaiser hadrian het under anderem s pantheon erneueret wo später in e kirche umgwidmet worre und selleweg bis hit erhalte blibe isch d kaiser caracalla und diocletian hond riesigi therme beheizti hallebäder baut wo mer hit no d iberreschte besichtige ka d caracallatherme sind e iidrucksvoll ruinegelände i de nächi vo de kirche san giovanni in laterano und vo de diocletianstherme stoht no e kompletti halle wo de michelangelo im johrhundert zu de kirche santa maria degli angeli umbaut het im museo della civilta romana hets e groß gipsmodell wo d stadt rom im johr darstellt bereits um het de bischof vo rom d nochfolge vom heilige petrus und selleweg e vormachtschtellung iber di andere bischöf beaaschprucht isch s chrischtetum vom kaiser konstantin i offiziell als religion anerkannt worre im johr stoht um em grabschtoe vom römische bischof liberius zum erschte mol de titel papscht und isch s chrischtetum offiziell zur staatsreligion vom römische reich worre mit em aafang vo de völkerwanderung um het de druck uf di römische grenze immer meh zuegnumme so daß d römer ab e neii stadtbefeschtigung hond mese baue di aurelianisch stadtmuur de kaiser konstantin het de regierungssitz noch konstantinopel verlegt well er vo dert us d grenze vom römische reich besser het kenne verteidige wo s reich anne i oscht und weschtrom ufftoelt worre isch isch konstantinopel d hauptstadt vom oschtrömische reich und rom vom weschtrömische reich worre noch em undergang vom weschtrömische reich sind verschideni germaneschtaate z italien entschtande wo alli nit lang ghebbt hond zwische und wo d oschtgote regiert hond isch rom no fiif mol vo agrifer eroberet und plünderet worre hond d gote di meischte wasserleitunge hii gmacht so daß di römische therme iren betrieb hond mese uffgä d bevölkerung vo rom isch im joorhundert uf ugfähr zruck gange im mittelalter isch s alt zentrum ums forum romanum und ums kolosseum langsam hii gange und vo de römer als stoebruch benutzt worre vilmol het mer sogenannti spolie beutestück als baumaterial i neibaute widerverwendet e aschaulichs beispiel sind di antike säule i de kirche san giorgio in velabro vom mittelalter bis is johrhundert het en große toel vo italie zum kirchestaat ghert de sitz vom papst isch bis is johrhundert nit de vatikan gsi sondern de lateranpalascht und d bischofskirche vom papst isch bis an hittige tag d lateranbasilika san giovanni in laterano di alt peterskirche san pietro in vaticano us em johrhundert isch degege sit em karl em große d krönungskirche fer d kaiser gsi well de vatikan usserhalb vo de mittelalterliche stadt gläge isch und d päpst druf gachtet hond daß kon kaiser innerhalb vo de stadt krönt werd si hond angscht gha er keent sunscht en aaspruch uff di weltlich herrschaft iber rom druus abliite vo bis hond d päpst z avignon residiert wo no hüt dr papstpalascht us seller zit isch wo de papst gregor xi wider gi rom zruck kumme isch het er d residenz vom lateran i de vatikan verleit und do demit isch d peterskirche de facto di päpstlich hauptkirche worre bereits sit gits en verbindungsgang zwisched em vatikan und de engelsburg wo de papst im notfall enni flüchte ka wie anne bim sacco di roma i de früe neiziit sind i de stadt rom und im vatikan großartigi baute und kunschtwerke entschtande vo bis hond de raffael und sini schüeler i de private päpstliche gemächer di sogenannte stanze di raffaello gmolet wo szene us em alte teschtament und us de heidnische antiki darstellet under anderem di berühmt schuel vo athen i de sixtinische kapelle het de michelangelo ab d schöpfungsgschichte und ab s jüngschte gericht gmolet well di alt peterskirche baufällig gsi isch het mer ab de mitti vom johrhundert en neibau plant het de baumeischter bramante im ufftrag vom papst julius ii en kriizförmige grundriß entworfe und mit em bau aagfange isch aber scho gschtorbe ab het de michelangelo de plan gänderet und d kirche wiiterbaut aber erscht johr noch sim tod isch di groß kuppel fertig gsi het me beschlosse s kircheschiff z verlängere ab isch d fassade entstande und isch di nei kirche schließlich fertig gsi und vom papst urban viii gweiht worre im johr isch rom von ere ibermacht vo diitsche und spanische landsknecht eroberet und plünderet worre me seit däm iberfall sacco di roma d schwiizergarde het unter hohe verluscht defir gsorget daß sich de papst clemens vii het kenne i d engelsburg rette wo er sich noch lange verhandlunge gege lösegeld het kenne freikaufe als erinnerung a de johrestag vom sacco di roma vereidiget d schwiizergarde iri neie rekrute bis hüt jedes johr am mai i de barockziit het de künschtler und baumeischter bernini z rom gschaffet zu sine bekannteschte werke gheret d kollonade rund um de petersplatz de baldachin i de peterskirche de vierströmebrunne uff de piazza navona und de glei elefant wo mit eme obelisk uff em rucke vor de kirche santa maria sopra minerva stoht im johrhundert het sich langsam e wisseschaftlichs interesse a de römische altertümer und a dr archäologii entwicklet sind di vatikanische musee fer d öffentlichkeit zuegänglich worre und isch de diitsch gelehrte johann joachim winckelmann zum päpstliche oberuffseher iber d altertümer i de stadt rom ernannt worre vo bis isch de johann wolfgang von goethe z rom gsi und het sini iidrück vo de stadt i de italienische reise beschribe s forum romanum wo langi ziit en verfallene ruineplatz und e viehwoed campo vaccino gsi isch het mer im jh aagfange uusgrabe und konserviere noch de französische revolution hond au d römer e republik gründet und de papst als landesherr abgsetzt aber scho isch rom under neapolitanischi herrschaft kumme und d republik wider abgschafft worre und ab het wider de papst regiert het de napoleon rom eroberet und de papst vo neiem abgsetzt aber bim wiener kongreß isch de kirchestaat wider hergstellt worre i de er revolution isch z rom zum zweite mol e republik gründet worre de papst het do druff d franzose zu hilf gruefe wo rom eroberet hond und mit hilf vo frankreich het er sich nomol johr als regent behaupte kenne jedoch het er im krieg vo de gröscht toel vom kirchestaat a italien verlore noch sind z rom neii stroße wi d via nazionale und d via cavour baut worre und neii gründerziitvirtel entschtande zu dere ziit het d stadt ugfähr iiwohner gha isch a de piazza venezia s vittoriano fertiggschtellt worre e monschtröses kenigsdenkmal und gliichziitig s grabmol vom unbekannte soldat d gräber vom viktor emanuel ii und vo sim nochfolger umberto i sind im pantheon als zoeche fer di sognenti ussöhnung zwische de faschiste und em vatikan isch d via della conciliazione baut worre e meter broeti prachtstroß wo direkt uff de petersplatz zuelauft und wo mer e mittelalterlich stadtviertel defir abgrisse het i de er johre het de mussolini e großi paradestroß namens via dei fori imperiali baue lo wo di antike kaiserfore zuedeckt het i de neiere ziit isch iberleit worre ob mer selli stroß wider abriiße soll so daß mer d kaiserfore uusgrabe und en archäologische park druus mache keent wiiteri architektonischi spure us de mussoliniziit sind de bahnhof roma termini iigweiht und s stadtvirtel eur wo d weltuusstellung esposizione universale di roma het solle stattfinde wegem zweite weltkrieg isch selli weltuusstellung uusgfalle und s eur viertel isch erscht noch fertig baut worre hit isch es de sitz vo mehrere minischterie und e beliebti wohngegend mit vil grüenaalage und ere guete verkehrsaabindung a d innestadt noch de befreiung vom faschismus und em end vom zweite weltkrieg isch italien sit wider e republik mit de hauptstadt rom zum vatikanstaat gheret nebed em vatikan no e paar gleini exklave wi d lateranbasilika und di päpstlich summerresidenz castelgandolfo rom het zwei flughäfe de international aeroporto leonardo da vinci z fiumicino km vom stadtzentrum und de gleinere aeoroporto pastine im ortstoel ciampino km vom stadtzentrum wo vor allem charter und billigfluglinie startet und landet vo ciampino verkehrt en liniebus zu de endhaltestell vo de metro linie a de kopfbahnhof roma termini liit im stadtzentrum und isch zugliich de kreuzungspunkt vo de zwei metro linie a und b im stadtverkehr fahret vil liniebusse und e paar stroßebahnlinie rings um rom giits en autobahnring wo under anderem d autobahn a i richtung florenz devo abzweiget rom isch s zentrum vo de römisch katholische chrischteheit und het mehreri hundert kirche im stadtgebiet sibe devo geltet sit em mittelalter als hauptkirche und dene pilger wo alli sibe am selbe tag bsuechet wird en ablaß verschproche e gleini uswahl vo wiitere interessante kirche i de vatikanische musee hets oni vo de wertvollschte kunschtsammlunge vo de welt zu de höhepunkte gheret i de peterskirche giits no s museo del tesoro di san pietro schatzkammer und e krypta im umkreis vo de piazza navona liget s museo nazionale romano en renaissancepalascht mit de antikesammlung ludovisi s museo baracco e privati sammlung vo antike skulpture und s römisch stadtmuseum museo di roma uff em kapitol direkt am forum romanum liget di kapitolinische musee mit ere bedeutende kunschtsammlung im eur viertel usserhalb vo de innestadt isch s museo della civilta romana dert hets under anderem e stadtmodell im maßstab wo s antike rom um n chr darstellt und gipsabgüsse vo de reliefs a de trajansäule zu de bekannteschte bauwärk und ruine us de römische antike gheret rom het zahlreichi kunschtvolli brunne zu de bekannteschte gheret dr bielersee fr lac de bienne isch zäme mit dem murtesee u dem nöiäburgersee eine vo de drü grosse jurasee ir schwyz dr see isch km lang u max km breit syni flächi betreit km die maximali tiefi isch m dr inhaut isch rund km by normauwasserstand isch dr seespiegu uf m ü m dr bielersee het es ynzugsgebiet vo km dr mittleri abfluss isch by m s die theoretischi ufenthautszyt vom wasser im see betreit nume tag die wichtigscht zueflüss sy d aare die byr erschte juragewässerkorrektion i de see umgleitet worde sy dr us em nöiänburgersee kommendo zihlkanal dr twannbach und d schüss dr bedütendschti uferort vom bielersee isch d stadt biel bienne da sech dr bielersee uf dr sprachgränze zu dütsch u französisch befindet hei verschiedeni ortschafte rund ume see ou zwöisprachigi näme nied aui sy no im gebruuch di wichtigscht attraktion vom bielersee isch d sankt petersinsle by erlach wo sech unger angerem dr jean jacques rousseau es paar woche uufghaute het mediawiki isch e php basierti wiki engine wu unter de gpl lizenziert isch un fir d wikipedia entwickelt worre isch zuem spychere vun de inhalt benutzt mediawiki di relational datebank mysql e experimentelle support fir postgresql het s ab dr version dinne mediawiki isch us ere wiki engine entschtonde wu de dytsch biolog magnus manske fir d online enzyklopädy wikipedia entwickelt ghet het dr onforderunge vun de wikipedia isch usemodwiki engine wu dervor yygsetzt worre isch nimmi gwachse gsi om jänner isch d erscht version dertemol phase ii gnennt s erschtmol yygsetzt worre noch em rewrite houptsächlich durich dr lee daniel crocker isch im juni e verbesserti version vun de offiziell immer no nomelose software uf de wikipedia server inschtalliert worre in de folgejohr het sich d mediawiki zue nem erfolgryche open source projekt entwickelt wu im johr iber programmierer un helfer bedeiligt gsi sin nebe de wikipedia un ihre wikimedia foundation schweschterprojekt setze hit zahlriche organisatione firme un inschtitutione mediawiki yy d mediawiki git s syt em märz au in ere vollständig lokalisierte alemannische version dr sunngau dt sundgau isch e landschaft em süde vom elsass nach bim ditsch schwyzerisch franzeeschem dreyeckländli es bezeichnet de landstrich zwische basel milhüse und beffert belfort s regionalzentrum isch altekirich altkirch dr namme wo scho im johrhundert vorchunt isch durchsichtig sundgau stoht fier gau im süde d höjelandschaft isch vu landwirtschaftliche tätigkeite un dorfstrukture präjt klimatisch het dr sunngau wäje dr guet bis meter höjere lag nit die gliichi vurteile wie d rhinewene so isch dr winbäu inzwische witgehend verschwunde gwannnamme wie dr rebberg bi altekirich zeije awer dass äu im sunngau frieher winwirtschaft triwe worre isch d region isch johrhundertelang untr habsburgischer herrschaft gsin awer bis uf milhüüsa wo als freii stadt zue dr schwiiz ghört het am end vum drissigjährige krieg im weschtfälische friide an frankriich gfalle dr wichtigscht alemannisch dichter üs em sundgaü isch dr nathan katz durch dr sunngau verlauft d dialektgrenze vu niideralemannisch elsässerditsch un hochalemannisch eurasia isch d landmasse wo us europa und asia bestoot dezue chömed die arabisch halbinsla und de indisch subkontinent eurasia isch d gröaschte landmasse uf dr erde und hät a fläche fu ca mio km europäer deile dr kontinent gern in zwei kontinent europa und asia uf die bekanntist grenze bildet u a des uralgebirge und dr uralfluss e geographischi oder tektonischi rechtfertigung europa als e eigene kontinent azluege git s aber nit au e kulturelli rechtfertigung isch sehr frogwürdig indie un china sin au sehr verschideni kulture in japan betrachtet mer europa bispilswiis nit als eigene kontinent sundern als halbinsle oder subkontinent vu eurasie d deilig vo europa und asie isch eurozentrisch und hischdorisch d grieche und d römer hai d gränze vom hellespont bis zum fluss don zoge und so isch s bis in s johrhundert bliibe wo dr schwedisch offizier strahlenberg wo in dr russische armee dient het vorgschlage het d gränze bim uralgebirg und em uralfluss feschdzlege schbööter het die russischi regierig ä gränzpfoschde uf em wäg vo jekaterinburg noch tjumen lo ufstelle wo d gränzlinie zwüsche europa und asie markiert het die vereinte natione rechne ganz russland zue europa die ganz türkei degege zue asie europa isch fer d un demit dr norddeil vu eurasie asie degege dr süddeil wasser au wasserstoffoxid hydrogeniumoxid diwasserstoffmonoxid dihydrogeniumoxid odr dihydrogenmonoxid nach de iupac nomenklatur heissts korrekt wasserstoffoxid isch e chemischi vrbindig molekül us suurstoff un wasserstoff chemischi formel ho d bezeichnig wasser wird bsunders für de flüssigi aggregatszuestand bruucht em feschde also gfrorene zuestand isch es iis em gasförmige zuestand wasserdampf odr oifach nur dampf rund vo de erdoberflächi isch mit wasser deckt s meischte devo isch salzwasser di sogenannti anomalii vom wasser d abwiichig vo schmelz und südetemperatur vo de homologä schwärere chalkogenhydrid cha me mit de wasserstoffbrugge erchläre wäge dene wasserstoffbrugge bsitzt s iis e klar definierti kristallstruktur wenn s iis schmilzt denn bräched ned grad alli vo dene wasserstoffbrugge au im flüssige zuestand sind immer no welchi vorhande be ere witere tämperaturerhöchig gönd denn au die nadisna usenand und d wassermolekül chönd sich freier bewege und sich platzsparender aordne de effekt isch bis ca c beobachtbar be höchere temperature wird de effekt vo de wärmeusdehnig überlageret sprich d molekül bruched wider meh platz zum sich bewege di schwizerisch volkspartei svp schweiz französisch union démocratique du centre italienisch unione democratica di centro rätoromanisch partida populara svizra isch ä nationalkonservativi rechtspopulistischi politischi partei i dä schwiiz si isch im nationalrot am stärchstä verträttä voch sitz und bildet dodemit di gröscht fraktion i dä vereinigte bundesversammlig d svp isch us dä puurä gwärb und bürgerpartei bgb und dä demokratische partei dp vo dä kantön glaris und graubünda entstandä d vorgängerpartei bgb isch bis döt siit im bundesrot verträtte gsi d svp hät di verträttig überno und sogar en zweite sitz gwunä isch de christoph blocher nöd as bundesrat widergwählt worde statt däm isch näb em samuel schmid di bünder regierigsrätin eveline widmer schlumpf zur bundesrätin gwählt worde in de svp interne usserandersetzig öb d partei das sött akzeptiere hät sich d svp gspalte un um d widmer schlumpf und de schmid isch di neu bürgerlich demokratischi partei gründet worde erscht nach em rücktritt vum schmid anne hät d svp mit em ueli maurer wider e eigene bundesrat übercho d svp isch urspünglich ä zentristischi puuräpartei gsi hät sich aber sit dä er johr under dä inoffizielle füerig vom zürche grossundernämer und milliardär christoph blocher vonere rächtsbürgerlich konservative zunere rächtspopulistische volkspartei gwandlet si posizioniert sich hüt pointiert rächts im politischä späktrum und betribt ä kompromisslosi und gradlinigi rhetorik lang isch d svp wähleranteilmässig hinder dä sp fdp und cvp uf rang vier gläge ab hät si ihren wähleranteil stetig erhöt isch bi dä schwiizer parlamentswale wählerstärchsti partei wore und hät en zweite bundesrotssitz für dä christoph blocher gforderet wo gwält wore isch en erneute erfolg verzeichnet d svp bi dä wahle mehli amtlich möhlin isch e gmeind im bezirk rhyfälde im kanton aargau schwyz si isch die zweitgröschti gmeind vom fricktal und het rund ywohner mehli ghört zur agglomeration vo de stadt basel öppe kilometer östlich vo de stadt basel lyt mehli ybettet zwüsche jura und schwarzwald d gmei lyt am südlichschte rand vo de oberrhynische tiefebeni am usgang vom mehlital uff öppe meter über meer das km grosse gmeindgebiet erstreckt sich vom rhy m ü m bis zum sunnebärg m ü m und gränzt dodrbi u a an d stadt rhyfälde an kanton baselland und nördlich an dütschland flächemässig isch mehli die zweitgröschti aargauer gmeind dr ort isch usgsproche langzoge öppe km und wird vom mehlibach durchflosse bedingt durch verschidenschti faktore herrscht im gebiet um mehli e sehr milds klima d region mehli basel isch die wärmscht region nördlich vo de alpe und het bis zu sunnetäg mehr z verzeichne als s mittelland regelmässig misst d wätterstation mehli die höchschte tämperature vom land am auguscht het d wätterstation mehli mit c e neue schwyzer landesrekord und glichzyttig die höchschti tämperatur nördlich vo de alpe gmässe e regionals wätterphänomen isch dr berüehmti mehli jet e wind wo bsunders im winter dr näbel in dr rhyebeni vertribt das grosse uf eme markante rhychnü glägene melmer fäld gilt als chornchammere vom fricktal im johr wird mehli als melina erschtmols urkundlich erwähnt woby dr name vom keltische här söll cho euse name isch vom immerno glichnamige bach abgleited melina heisst sovill wie anschwellendes wasser zu dere zyt hets uf em gmeindgebiet vo mehli mehreri chlineri wyler geh wo spöter zämegwachse sind und s hüttige mehli bilde ober und unterhof meli ober und untermehli stadelbach rübrg niderrübrg und rappertshüsere denn au in dr pestzyt het sich nordöschtlich vo mehli im nochberdorf rappertshüsere am rhyufer e tragödie ereignet wäge dr pest isch s ganze dorf bis uf zwei fraue usgstorbe denn isch dr gmeindbann vo rappertshüsere zerscht an rhyfälde gange und denn spöter mit möhli gegene teil vo rübrg tuscht worde no hüt befinde sich im wald gränzschtei zwüsche mehli und em ehemalige rappertshüsere es paar vo ihne stamme vo und befinde sich im dorfmuseum melihus bis zum fride vo lunéville im johr het mehli wie s gsamte fricktal zu öschterrich ghört dr krieg het die über jöhrigi öschterrichischi herrschaft beendet und s fricktal isch a neu gründete eidgenössische kanton aargau agschlosse und dodrmit erschtmols e teil vo de schwyz worde mitti vom johrhundert händ d rübrger ywohner vom nördliche ortsteil rübrg rybrg versuecht dr ortsteil rübrg vo mehli abztrenne d rübrgr händ behauptet scho sit jehär e eigeständigi gmeind z sy obwohl sich das nit urkundlich belege loht dr kanton het d gmeindtrennig abglehnt nit z letscht dorum wil rübrg als eigene ort finanziell nit hätti überläbe chönne d industrialisierig setzt y d saline rübrg werde gründet d bözbergbahn wird baut wird d bata schuefabrik eröffnet d grossindustrie und s gwärb sidle sich in mehli a d suburbanisation setzt y mehli wird zur agglomerationsgmeind vo basel mit eme pändlerateil vo über vo de erwärbstätige bevölkerig und zählt dodrmit zum städtische gebiet mehli isch e typischi wachstumsgmeind in de letschte johrzähnt het sich mehli vom büürlich prägte grossdorf zun ere suburbane chlistadt mit zentrumsfunktion entwicklet aber trotzdem het mehli in de meischte ortsteil dr ursprünglichi dorfcharakter chönne bewahre am ortsrand befinde sich d neubauquartier schalle und breiti wo überwiegend hochhüser z finde sind mehli stellt e nationali bsunderheit in bezug uf d religion dar i keim andere ort in de schwyz läbe so villi christkatholike wie z mehli im dezämber het d chillegmeindversammlig beschlosse die neue dogme vom papst unfehlbarkeitserklärig jurisdiktionsprimat nit azneh dodruff abe isch es zunere erneute chillespaltig in de ganze schwyz cho katholike händ sich in römischkatholike wo die neue dogme agnoh händ und christkatholike wo bim ursprüngliche katholische glaube blibe sind trennt hüt läbe in mehli öppe christkatholike reformierti und römischkatholike mehli het drey chille und zwei kapälle im februar isch wäg emene wettbewärb im schwizer buur bekannt worde as en chriesibaum z mehli de gröschti vo de schwiz segi dr funkesundtag isch normalerwys dr erschte sundtag noch m aschermittwuch wem ma ins oberschwäbische ins allgai oder in d richtung vorarlberg gôht denn wird am funkasonndig dr funka abbrennt in dr regl en m hoha holzhaufa der auf em spitz mit ra hex zur wintrvrbrennung krönet isch im vorarlbergischa werret dia funkaheifa kunstvoll aufgstaplt am vorobend vom funkasonndig wird drzua na au no um funkaring oder funkabrezga gewirflet meistens in wirtsheiser funkaring funkabrezga sind aus ma süßa hefdoig gmacht d ring sind aus drei sträng gflochta d brezga ganz normal gschlunga im vorarlbearg isch de funkasunntig de fastesunntig i ainzelne gmainde im sanggaller rhintl isch es e wuche spöter und au vom sunntig obed uf de samstig obed vorverlait wäge da fäschtwertschaft im appezällische isch dä bruuch zum de winter z vertriibe no spööter am lätare sunntig also am vierta sunntig i de faschtezyt oder andersch gsait am dritte sunntig vor ostere zobescht uf em funke wörd d funkebaabe montiert wo mit füürwärch gladen ischt der mani matter ougschte z buchsi novämber ir nöchi vo kilchberg zh isch e schwizer liedermacher gsy offiziell het är hans peter matter gheisse der mani matter isch z bärn ufgwachse u het jurischt glehrt mit sälbergschribnige bärner chansons isch er näbebrueflech i chlytheater und im radio ufträtte am aafang als mitglid vo de berner troubadours und isch drmit zimlech erfolgrch gs am novämber isch er uf em wäg zumene konzert z rapperschwil bimenen outounfall um ds läbe cho syni lieder sy bis hüt i der ganze dütschschwyz bekannt und vili lüt chöi es paar dervo uswändig si wärde hüüfig ou vo chind gsunge ir schuel ir pfadi usw der mani matter het ou e sehr e höche stellewärt unter bärner mundart musiker vili vo ine gseh ihn als vorbild oder fasch als vatterfigur u syni lieder wärde hüüffig kopiert der friedrich kappeler schilderet im johr i sinem dokumentarfilm mani matter warum syt dir so truurig s läbe vom mani matter u zeichnet de yfluss vo desse chansons nache d alpe sind de gröscht und au de höchscht bergzuug im innere vo europa und si bilde d wasserschaidi zwüschet em mittelmeer und de nordsee bzw em schwarze meer s gebirg fangd im weschte am mittelmeer aa und durlauft gäge nordoschte d länder frankrich italie d schwiz liechteschtai österrich tütschland und slowenie der höchschti berg isch der mont blanc mit em gipfel uff meter über meer dr name alpe ahd albn isch de plural vom wort alp wo im alemannischen e bergwaid bizaichnet de bergname isch scho i de antiki bikannt gsii agr lpeis lat alpes ali bis jetz vorgschlagne etymologie sind nöd ganz überzügend und me ninnt aa as s wort nöd indogermanisch isch vo der mundartleche wortform arp wo i de weschtalpe bsunders bi orts und fluerneäme vorchunt wie au öppe bim arpelistock isch der nöier name arpitanisch für s frankoprovänzalische d alpe fönd nördlich vom golf vo genua aa dört isch iiri verbidndig zum gebirge vom apennin si laufen imene wite boge im nordweschte um d poebeni umme verzwige sich bim lac du bourget in französische und schwizerische jura und ände nach kilometer fächerförmig im oschte vor em westpannonische berg und hügelland a dr donau bi wien im nordoschte isch den alpe ihri fortsetzig i de karpate im südoschte bim karscht i de dinarische bärge im norde falle d alpe süferli zum dütschen alpevorland ab und im nordweschte zum französische rhonetal im süde isch dr übergang i d poebeni steiler d gsamtlängi vo de alpe vo genua bis wien isch öppe kilometer s gebirg isch bis zu kilometer breit und im oste sogär kilometer d gipfelhöchine vo de wichtigere gebirgsstöck lige zwüsche und meter über meer es gi bi de geograafe verschideni modäll zum dr ruum vo den alpe i grossi regioone z deile en alti und tradizionelli aart isch die ass me dr alpeboge in drüü grossi abschnitt glideret die drüüdeilig bruucht me z frankrych und z italie gärn und au dr schwiizer alpeklub kännt se grösseri stedt i den alpe sind grenoble innsbruck trient bozen chur thun lugano klagenfurt villach bregenz dornbirn feldkirch und vaduz die alpestadt wo ame höchschte lyt isch tafaas lueg do drzue au d alpestadt vom joor grossi flüss wo dur d haupttäler vo den den alpe laufe sind d durance der var d isère d rhone d dora baltea der po d aare d ryss der tessin d rüüss der rhy der inn d adda d etsch der ploden der tagliamento d drau und s salzach d alpe bildet en aignigs ökologisches system mit aigne tier und pflanzenarte wie de staibock s gämschi s murmeli d alpetule d lärche d arfe s edelwiis oder verschidnig enzioo arte e bsundrigi aigehait bildet au di vile endemische felchenarte wo i de seeje vo de nördliche alpe vorchömed d alpe wered ahand vo de laag i de hööchi i fööf vegetationsstueffe iitailt uf de chältere alpenoordsiite sind die stueffe tüüffer glege as uf de wärmere alpesüüdsiite mit de hööchi und vegetation änderet sich aber au d tierwelt d waldgrenze bizaichnet d hööchi wos kann wald mee gitt oberhalb dodevo wachset aber no chlinneri bommgruppe oder anzelni bömm mit de bommgrenze isch die grenze gmaint wo kann bomm me wachst d waldgrenze isch sit de bronzeziit dör d alpwertschaft künstlich tüüffer as si vo natuur uus wäär und het zo de vergrösserig vo de subalpine stueffe gfüert da het uf d vegetation und d fauna uuswürkige well im wald d artevillfalt i de regle chlinner und andersch isch do hütt d sennete nüme wertschaftlich lukrativ isch verwaldet immer mee alpe wa dezue füert as gwössi tier und pflanzenarte wie z b murmeli bergnägeli oder enzioo weniger platz hend d alpe hend hütt e wichtigi funktion as rückzugspiet vo tier und pflanzenarte wo mittlerwiile im flachland scho verschwunde sind allerdings wered dör de tourismus wintersport und au dör en intensivi landwertschaft die rückzugspiet immer chlinner und si wered au immer mee i d hööchi ufedrängt da füert dezue as z b gwössi vogelarte nöme i de laag sind eri bruet dörezbringe well i de hööchi de summer z churz isch mit de klimaerwärmig und em rasche schmelze vo de gletscher chas dezue choo as gwössi pflanzenarte wo am gletscherrand en ökologischi nische ghaa hend vo anderne pflanzenarte verdrängt wered und ase verschwindet i de alpe gits hütt nazionalpäärk und groossi regionaali natuurpärk dezue chömed no unesco welteerbstätt und biosphärereservat und gege chlinneri naturreservaat d alpe bildet wege de höchi wo si hend e wätterschaide nördlich vo de alpe herrscht mitteleuropäisches klima de hüüfigst luft isch de westwind wo füechtigkait vom atlantik anetrait well die seb vode berge i d höchi verlageret werd bildet sich wolke und es cha am alperand bis zu milimeter niderschlag im joor gee wobi de maist rege im summer ghait d temperatur ninnt pro meter höchi echli mee as e halbs grad ab südlich vo de alpe isch s wätter mediterran mit haisse sümmer und milde winter drum gelt s tessin as sunestube vo de schwiiz do regnets im früelig em maiste und denn zimli heftig s wätter i den alpe mit sine höche berge und tüüfe täler selber isch chliirüümig im summer isch de mildi und füechti westwind em iiflussriichste im winter di chalti trochni biise usem nordoste und i de übergangszite de warmi föö usem süüde die tüüfe täler wie s wallis de vintschgau oder kärnte sind troche well si im regeschatte liget im winter wenn kan luft goot bildet sich i dene e chaltluftsee so ases im tal chälter isch as i de höchi da haisst den inversionslaag d chliirüümgkait füert au dezue as i aim tal vill schnee ghaie cha und s tal nebedra bliibt fast oober gwitter züchet i de alpe zimli rasch und unerwartet uuf und chönet för wanderer und bergstiiger zunere gfoor werde well d dichti vode atmosphäre mit de höchi abninnt ninnt di direkti suneiistraalig zue so ases wichtig isch d huut und d auge stärcher vo uv straalig z schütze e bsundrigs atmosphärisches phänomen isch s alpeglüe wo em oobe noch em suneundergang a vilne bäärge mengisch bibobacht were cha d alpe sind scho i de staizit vo mensche biwont worde und het mer bim hauslachjoch e gletschermumie de ötzi gfunde wo vor joore verfroore isch i de bronzezit sind d alpe scho recht dicht bisidlet gsii de kaiser augustus het denn erfolgriich d alpe is röömische riich iiglidere chöne dozmol hend vor alem keltischi stämm i de alpe glebt aber au d räter und anderi stämm wo vo verschidnige herkünft gsii sind im verlauf vode zit sind die stämm romanisiert worde d helvetier hend i irem hailigtum z allmedinge d alpe as götter vereert d alpe sind wichtig gsii för de vercheer zwüschet room und italie mit de provinze gallie und germanie die wichtigste päss sind de mont genèvre de chlii und de grooss st bernhard und de brenner gsii au im mittelalter sind vor alem d vercheersweeg wichtig gsii politisch und wertschaftlich hend aber d alpe kai grossi role gspillt und erst mit de aidgnosseschaft und em kaiserriich ööstriich hend sich zerstmol staate wie s königriich italie im alperuum usbildet i de noizit hend de alpinismus und de tourismus denn zum wertschaftliche uufschwung vom alperuum gfüert hüt werd da nüme vo allne as en sege aglueget do sich zaigt as d alpe ökologisch afäliger sind als as mer gmaint het im und joorhundert sind groossi ysebaanlinie und autobaane mit länge dunäll dur d alpe bout worde d blokfleete isch a fleete und gheert zu de holzblosinschtrument sie gheert hiisichtlich dr tonerzoigung zur familie vo dr kernschpaltfleete vo dr haltung her zu de längsfleete und vo dr schpiilwiis noch zu de schnaablfleete witere bezoichnunga sind flauto dolce oder flauto diritto italienisch flte à bec oder flte douce franzesisch recorder änglisch und schnaablfleete für d sopranino blokfleete ou flautino in europa hot sich d blokfleete in dr muusik vo dr renaissance als gonze inschtrumentefamilie dur alle tonlaage dur b houptet im folgende isch allad dr tiefschte schpilbare ton aagea dr tonumfang vo dr uinzelne blokfleete betreit jewils ca oktave no heit sind vor allem sopranino bis bassblokfleete gängig drneabe werred für spezielle aaforderunga ou blokfleete für praktisch jede ander laag gmachet querflöte e wiktionary do au vor allem wikiwörterbüech gnännt isch e gmeinschaftligs wikimedia projäkt für d erstellig vo me mehrsprochige wörterbüech wo frei züegänglig vollständig und mehrsprochig isch und e entsprächende thesaurus in jeder sproch hät wie au d wikpedias werre d wiktionarys ständig erwitert und verbessert jeder cha jederzit mitschaffe s wiktionary isch de lexikalisch partner vo de wie s au vyli wikpedias in underschydlige sproche git eso git s au wiktionarys in verschydene sproche s alemannisch wiktionary isch am dezämber gründet wore un im april noch eme vo de alemannische gmeinschaft mit dr alemannische wikipedia em wikiquote em wikibooks un em wikisource verschmulze wore hite isch s alemannisch wiktionary as e eigene namenruum innerhalb vo dr alemannische wikipedia s dütsch wiktionary het als zyl dass de gsamt dütsch wortschatz und sälle vo andere sproche erfasst behandelt und dargstellt wird säll gilt au für främdsproche paraläll dezüe git s wiktionary projäkt in anderi wiktionary projäkt in andere främdsproche wo säll in ähnliger art und wis handhabe am bispyl vom wort wiktionary sälber soll des veraschauligt werre s wort wiktionary isch e mischig uss em namme vo de software wo s verwändet wiki und em änglische wort dictionary wörterbüech di änglischi version isch als erschts wiktionary am dezämber agfange worre di dütschi version isch am mai gstartet dr geoffrey chaucer um z london oktober z london england isch en änglischer schriftschteller und dichter gsi wo als verfasser vo dr canterbury tales berüemt worre isch in ra zit wo d änglisch dichtung no houptsächlich in latein franzesisch oder anglonormannisch gschriibe worre isch hot dr chaucer d volksschproch verwendet und s mittlänglische zur literaturschproch erhobe eini vo de eigeschafte vom wärk vom chaucer isch si viilfältikeit in theme schdiil und don er zeigt d komplikatione uf wo uf ä mensch zuechömme won ä vernümftigi exischdänz will läbe aber dr humor verloot en nie au wenn er wichdigi philosophischi frooge undersuecht dr chaucer isch ä dichder vo dr wältlige und göttlige liebi gsi wo vo lüschderne affaire zur schbirituelle vereinigung mit gott über alles gschriibe het dr familiename chaucer chunnt vom französiche chaussier schuehmacher d familie het ihr vermöge mit wii und läder gmacht im geoffrey chaucer siini vorfahre si für mindeschdens vier generatione guetbürgerlig gsi und ihri verbindig zu dr schdadt london und em königshof isch immer änger worde im geoffrey si vater dr john chaucer isch ä wichdige wiihändler z london gsi und dr schdellverdräter vom könig siim mundschänk in isch er mitgliid vom edward iii siiner expedition noch antwärpe gsi er het bsitz z ipswich und z london gha im johr odr isch er gschdorbe won er gsi isch im geoffrey chaucer si sohn dr thomas isch wie är sälber au mitgliid vom parlamänt worde und het in der beschde gsellschaft verchehrt im thomas si dochder alice isch herzögin vo suffolk worde es schiint ass d familie im johrhundert usgschdorben isch hüfig wird as geburtsjohr vom chaucer agä aber zwei odr drei johr schböter isch wohrschiinlig richtiger mä weiss nüt über si früechi erziehig aber mä cha anäh ass er französisch gschwätzt het und au latiinisch und italiänisch glehrt het siini gschichde zeige ass er sich guet in dr fremdschbroochige literatur vo dr antike und siiner eigene ziit uskennt het in siim letschde läbensjohr het er ä huus in dr nöchi vo dr westminster abbey gmietet er isch am oktober gschdorbe wemmä dr grabinschrift us em johrhundert cha glaube und in dr abbey begrabe worde in was jetzt dr dichderegge poets corner isch was für ä maa usem volk ä groossi ehr gsi isch si erschd wichdig band mit gedicht s book of the duchess isch bewiis vo siine guete beziehige in hoche schdelle das gedicht isch ändi odr ä chli schböter uusecho het meh as linie gha und isch än elegii für d blanche d herzögin vo lancaster und erschdi frau vom john of gaunt gsi wo an dr pescht gschdorben isch dr schdiil isch dä vom roman de la rose gsi ä berüehmts französischs gedicht us em johrhundert wo dr chaucer wenigschdens zum deil übersetzt und währed siiner ganze karriere drvo usglehnt het au ziitgenössischi französischi dichdig und im chaucer si lieblingsdichder dr ovid hai iifluss gha uf s buech vo dr herzögin das wärk het scho vili vo de eigedümlichkeite gha wo au siis schbötere wärk bsundrigs gmacht hai siis bruuche vo dr erschde person wo zwar verzellt aber nit umbedingt mit em verfasser idäntisch isch si schbroochkunscht wo natürligs schwätze mit middelänglische värs verschmulze het und die natürlige realistische persone wo siine gschichde bevölkere ohni us em rahme vo dr elegante hofdichdig und ihre konventione uusezfalle as liebesdichder frogt er au uf middelalterligi art religiösi und philosophischi frooge noch dr menschlige beschaffeheit was d liebi bedrifft troilus and criseyde isch under em iifluss vom boccaccio endschdande und es git sonigi wo dängge ass es dr erscht modärn roman siig mit siiner psychologische undersuechig vo de charakter es isch än achdduusig ziile langs gedicht wo die dragischi liebi vom trojaner brinz troilus zur criseyde cressida beschriibt mit dr hilf vom unggle vo dr cressida em pandarus gwünnt er sä zerschd verliert sä aber denn an dr griech diomedes in siim nochwort git dr chaucer siine junge läser dr root sich nit uf die ärdligi liebi vo fraue z verloo sondern uf die unändligi liebi vo gott d legend of good women legände vo guete fraue isch noch siim vorwort än art buess für d gschicht vo dr dreulose cressida won em dr gott vo dr liebi uferleit haig nochdäm er acht gschichte über fraue gschriibe het wo für ihri liebi gschdorbe si het er wie s schiint ufghört dra z schriibe und sich uf d canterbury tales konzentriert d canterbury tales gschichte vo canterbury an wele er wi mä dänggt vo the früeche er bis in d er johr gschriibe het si im chaucer siis gröschde wärk er het s nie fertig gschriibe so wien er s vor gha het und au isch nid sicher ass d reihefolg vo de einzelne abschnitt äso isch wien er s blant gha het in der rahmegschicht wird verzellt wie zwei dotzed pilger wo uf em wäg zum grab vom thomas à becket z canterbury si sich im the tabard ä wirtshuus z southwark dräffe dr wirt schloot vor ass jede zwei gschichte wurd verzelle uf em wäg ane und zwei anderi uf em wäg zrugg und ass däm wo die beschdi gschicht verzell die andere pilger d rächnig vom wirt wurde zahle die reisende wo verschiidene gsellschaftsschichde aghört hai si iiverschdande gsi und jede het öbbis verzellt wien em dr schnabel gwaggse gsi isch das heisst d gschichde si meischdens em inhalt und em schdiil noch em charakter und em soziale umfäld vom verzeller abasst im vorwort und in de abschnitt wo die einzelne gschichte verbinde beschriibt dr chaucer die lüt uf ä natürligi art ihri charakterzüg und wie si sich benäh d canterbury tales hai die änglischi literatur beiiflusst wie nume wenig anderi wärk er het usserdäm au ä zahl vo chürzere gedicht gschriibe wenn dr chaucer literarisch siiner ziit vorus gsi isch so isch er doch es chind vo siiner epoche bliibe er het vom könig böschde agnoh wo meh odr weniger sinekure gsi si und won är die groossi ränte übercho het drfür währed ä schlächd zahlte schdellverdräter d arbet gmacht het modärni forscher hai au siis rächdsempfinde in froog gschdellt und schbekuliert öb dr raubüberfall ufene won er as ufseher über die königliche baute überfalle und usgraubt worden isch nit inszeniert gsi siig und är s gäld underschlage haig au sis verhältnis zum judedum isch unklar in dr gschicht vo dr priorin in de canterbury tales verzellt die dame wie jude ä chrischt ermordet hai sonigi ritualmordgschichte si in ganz europa au z ängland hundert johr nochdäm alli jude us em land verdriibe worde si wiit verbreitet gsi und deil vom middelalterlige antijudedum wo au vo mängge humanischde underschdützt worden isch ass es uusgrächnet d priorin isch wo dr chaucer beschriibt as ä frau wo niemerm es höörli chönnt chrümme und wo so öbbis verzellt und sich freut an dr schdroof wo die jude übercho hai zeigt wie dief die gfüül in dr chrischdlige bevölkerig verwurzlet gsi si öb dr chaucer au so dänggt het weiss mä nit ass s middelänglische ä literaturschbrooch worden isch isch im chaucer z verdangge au d hofdichdig isch meh und meh uf änglisch gmacht worde und s normannische französisch isch usgschdorbe dr chaucer het värsforme iigfüehrt wo für ängland neu gsi si dr jambisch pentameter dr rhyme royal ä siibeziiligi schdropheform und s sogenannte heroic couplet jambischi pentameter mit baarriim wil er aber uf middelänglisch gschriibe het hai scho im fufzähnte und sächzähnte johrhundert d lüt schwiirikeite afo übercho siini värs z verschdoh für d dichder isch er aber no lang es vorbild bliibe dr edmund spenser het ihn as si lehrmeischder agluegt dr william shakespeare het material von em adoptiert und em chaucer si witz schbieglet sich in siine komödie widr dr john dryden het ä baar vom chaucer siine canterbury tales in s modärne änglisch übersetzt und het en vater vo dr änglische dichdig gnennt im johr isch d chaucer society z ängland gründet worde wo die erschde usgobe vom chaucer siim wärk usege het wo mä sich cha druf verloo d cvp isch eini vo de vier bundesratsparteie i de schwiiz si isch politisch i de mitti liberal sozial d wurzle vo de cvp gönd id mitti vom jahrhundert zrugg won im i noch em sonderbundschrieg d schwiiz gründet worden isch häts freisinnigi demokrate und konservativi gee di katholisch konservative sind im kulturkampf chilefrüntli gsi i de fraag nach de staatsform vo de schwiiz händs sich für de föderalismus iigsetzt nach de niderlaag im sonderbundschrieg händs i de stammland de katholische kantön schnäll wider fuess gfasst uf de bundesebeni händ aber nume di freisinnige s säge gha im i isch di schwiizerischi konservativi partei gründet worde i de reformierte stedt won vil katholischi arbeiter gwont händ häts chrischtlichsoziali parteie gee im i händ sich die zu de konservativ chrischtlichsoziale volkspartei zämegschlosse i de kantön händs aber hüüfig de alt name phalte erscht im i isch d cvp i de ganze schwiiz gliich worde eigetlich hett si schwiizerischi volkpartei sölle gheisse aber dänn hät mer sich für chrischtlichdemokratischi volkspartei entschide di hütigi svp häd zu säbere ziit no puure gwärb und bürgerpartei bgb gheisse erscht nach lange politische kämpf und us angscht vor de lingge händ di freisinnige won vorane ali sibe bundesrät gschtellt gha händ de cvp wenigschtens ein sitz zughebet im i isch de luzärner josef zemp id landesregierig gwält worde de bundesrat kurt furgler isch de vatter vom kanton jura wuchelang und mönet isch er durs land greist und hät vorträg gha er hät au de ptt gseit si söled im härbscht heimlich e sondermargge trukke dass am mäntig noch de abschtimig scho am schalter gsi sind i de nüünzgerjaar häd d ruth metzler arnold s asylwese reformiert und ire nachfolger christoph blocher chan jetz devo profitiere d cvp seit s schwiizervolch hät sit generatione mit erfolg e gmeinschaft und en staat ufpoue die gmeinschaft hät drüü füess d freiheit s fridliche zämeläbe vo verschidnige lüüt en grächte und soziale uusgliich d gmeinschaft schwiiz staat uf chrischtlich demokratische wärt mier sind stolz druf und wänd d schwiiz bewaare und witter entwickle d cvp häd e drüügleisigi politik i de mitti die sätz sind us em parteiprogramm vo ufbruch schwiiz won under em motto eigeverantwortig und solidarität staat i de früenerige programm händ gwüssi sache andersch gheisse aber d cvp setzt sich sit über hundert jaar für eigeverantwortig und solidarität ii dr kanton wallis ischt an kanton im südweschtu vanr schwiiz tiitsch wallis franzesisch valais italienisch vallese rätoromanisch vallais ds wallis bschtejt mit üsnahm vam gibiät jensiits vam simplonpass üs dum tal vam rottu vanr quellu dum rhonegletscher bis zum gänfärsee und du situtellinu bis zur wassärschejdu uf dr nordsiitu sind bärnär und waadtländär alpe im südu d wallisär alpe mit du hegschtu bärgu vanr schwiiz mischabel und monte rosa massiv d hegschtu bärga vanu wallisär alpu sind dufourspitza mit dr dom liskamm wiishoru täschhoru und dr bichänntischto bärg vanr wält ds mattärhoru mit dum aletschgletscher dum gornergletscher und dum fieschärgletscher sind di drii gregschtu gletschra vanu alpu im wallis durr du schutz vanu bärgu zring isch ds höüipttal vam obärwallis vorallum aber ds unner vischpärtal ganz trochus und waarums steppoklima d wassärvärsorgig isch durr scho im mittilalter bichännti wassärlejtige süöne suone bisse gwährlejschtuti wichtigi siitutäler im oberwallis im oschtu va sidärs franzesisch sierre tüöt mu wallisertiitsch an hechschtalemannischu dialäkt redu im unnerwallis im weschtu vam pfynwaald redut mu franzesisch odär wiä d wallisär sägund wälsch tejlwiis keert mu inu siitutälru va val eifisch und ering nu ds pattua an frankoprovenzalischi mundart d natiirli spraachgränza isch der chlej bach nerdli vam rottu d raspille zwischund sidärs und salgesch südli vam rottu bildut dr pfynwaald d spraachgränza kantonali amtsspraache sind ds franzesischa und hochtiitsch kommunali amtsspraache entwäder franzesisch oder tiitsch d stadt sidärs und d stadt sittu sind zwejspraachigi d folgondu zale gmäss volchszählig va d römisch katholischi und d evangelisch reformierti chilcha sind bejdi öffentlichrächtlich anerchännti d hittig kantonsvärfassig datiärt va mit anum hüfu ändrigo di ggsetzgäbund hermandat isch dr gross rat französisch grand conseil mit vam volch fär viär jahr gwählte abgordnutu und iro stellvärträtru suppleantu d partiipolitisch zämmusetzig gseht äso üs vam grossu rat ärlaani ggsetz miässund vor d volchsabstimmig ds volch het ds rächt mit anar volchsinitiativu sälbscht värfassigs und ggsetzesändrige vorzschlaa neetigi sind darfär unnerschrifte ds wallis bstejt üs bizirku schi sind üs du zändu antstandu uf dum kantonswappu sinsch durr stärna dargschtellti d bizirka weschtlich raro und öschtlich raro sind zämmuhaftig ejn zändu die schwiizerisch bundesbahne ag kurz sbb und im volksmund au so gnennt isch die gröscht ysebahngsellschaft vor schwiiz in dr wälschschwiiz heissts cff und im tessin ffs das si die entsprechende abchürzige uf französisch chemins de fer fédéraux suisse und italienisch ferrovie federali svizzere däzue chunnt no di inoffizielli abchürzig i rumantsch vfs am juni het de erschti schwiizer bahnhof in basel sin betriib ufgno nachdem die erscht isebahnstrecki vom elsass bis nach basel cho isch am august isch de ou die erschti rein schwiizerischi strecki bade züri besser bekannt under em name spanisch brötli bahn eröffnet worde i de folgende johr isch es regelrechts bahnfieber usbroche und s schwiizer schinenetz het sich rasch vergrösseret d bahne wo i dere pionierzit gündet worde sind sind usschliesslich privatbahne gsi wil die einzelne firme chuum kooperiert hend sind weder liniefüerig no fahrplän no tarif koordiniert gsi was es ständigs ärgernis dargstellt het als folg vo dere entwicklig isch es am februar zur abstimmig über d vorlag die schweizer bahnen dem schweizer volk cho nach der anahm vo dere vorlag het me agfange die wichtigste privatbahne z verstaatliche und die neu gründeti sbb het im jahr ire betrieb chönne ufnäh de jetztig ceo vo de sbb heisst andreas meyer ond esch früecher be de düütsche bahn db gsi är hed s amt vom benedikt weibel öberno ab hed mer us de sbb verschedeni divisione gmacht hötzotags sends divisione cargo personevercher immobilie ond infra de gröschti rangierbahnhof i de schwiiz esch de rangierbahnhof limmattal rbl i de nöchi vo dietikon ond killwange spreitebach es get velli anderi rangierbahnhöf i de schwiiz zom biischpel muttenz lausanne triage buchs sg oder s nöi poschtverteilzentrum züri müllige d schwiiz hät so ziemli s dichtischti schinennetz vo de wält d sbb s netz aber mit verschidene privatbahne teile z b sob südoschtbahn bls bern lötschberg simplon bahn s ganz netz vo der sbb isch normalspuerig d brünigbahn wo früener vo der sbb betribe worde isch ghört jetz zur zentralbahn bildet us dr brünigbahn und dr luzern stans engelberg bahn will d sbb wiä obe erwähnt so nes dichts netz hät und sii im vergliich mit andere bahne sehr pünktli isch meine vili vor allem ir schwiiz d sbb seg die bescht bahn uf de wält ander lüt teile die meinig natürli überhaupt nid so isch z b au s bahnnetz vo japan uff eme sehr hoche stand d sbb infra ischt d divisiuu wu für d infrastruktur vu dr sbb zueschtändig ischt si isch im äinenünzgi us dr reorganisaziuu vu dr sbb entschtande sithäär vermiätät si ihri aalaage a d sbb cargo an sbb personävercheer und anderi baangsellschafte sbb cargo esch us de divisionierig vo de alte sbb entstande chef esch bes im de daniel nordmann gsi jetz esch de nicolas perrin de oberschti chef vo cargo under em name zauberformle häd vo bis i de schwiiz es ungschribnigs gsetz gulte für d waal vo bundesräät wärend s am aafang ab nume freisinnigi bundesräät gee häd sind de erschti und de zweiti konservativi der erscht bgb und de erschti linggi gwält worde isch de max wäber vo de sp zruggträtte und di lingge sind id opposition mit de bundesrotswaale im dezember hät sich d situazion wider gändered und d zauberformle isch entstande ab isch de bundesrat eso zämegsetzt gsi im i isch d ruth metzler arnold cvp abgwält woorde das isch erscht s dritt mal sit das en bundesraat abgwält worden isch zur abwaal isches cho will d svp öppe gliich vill stimmeateil wie d sp gha hett und en sitz verlangt hett druffabe hetts parlamänt unter starkem protescht vo dr cvp und de linke dr nid unumstritteni christoph blocher in bundesroot gwählt ab denne hät e sogenannti neui zauberformle gulte nämli noch de abwahl vom christoph blocher im joor und de waal vo de eveline widmer schlumpf a sinere stell het d svp ere und em samuel schmid droht si us de partei uuszschlüüsse drufabe isches zunere spaltig vo de svp cho und baid svp bundesrööt sind zu de noije bürgerlich demokratische partei öbertrete so as d svp zu säbere zit kai bundesrot gha het somit isch es froogli worde öb d zauberformle i de moderne politik öberhopt no gültigkait wird ha d zämesetzig vom bundesrot i dere zit isch so gsi wil ende dezember de samuel schmid zrugg träte isch hät d bundesversammlig nöi wähle müesse und hät de domols wääler stärchschte partai de svp wider en sitz im bundesrot zuegstande sit em januar isch mit em ueli muurer wider en verträter vo de svp im bundesrot und d zämesetzig hät bis e so uusgsee wil ende dezember d eveline widmer schlumpf zrugg träte isch und d svp als immer no wääler stärchschti partai en zwaite sitz im bundesrot gforderet hät isch de guy parmelin vo de bundesversammlig als zwaite svp bundesrot gwählt worde d zämesetzig vom bundesrot gseet sithär so us inderlache amtlech interlaken bis aarmühle isch e politischi gmeind im verwautigschreis inderlache oberhasli im kanton bärn schwyz bis zum dezämber het d gmeind zum bezirk inderlache ghört inderlache ligt uf em bödeli zwüschet em thunersee und em brienzersee es isch sozsäge z tor zur jungfrauregion da me wemme richtig grindelwald oder luuterbrunne wot reise dert dire mues d gmeinde inderlache maate un unterseen si baulech zämmegwachse d gmeindsflächi vo inderlache bsteit us langwirtschaftlecher flächi waud sidligsflächi u süschtigi flächi d nachburgmeinde si matten unterseen ringgenberg u bönige de name interlake interlacus chunt vo sinnere lag zwüsche de seä lat inter lacis de name isch au i sinnere gallische form erhalte im flurname interlappe inderlappa und de name vode gmaind unterseeä undersewen isch e germanischi öbersetzig vo dem quäuue bundesamt für statistik dr uusländeraateil isch bi gläge bi de nationauraatswahle het s das ergebnis ggää bdp cvp evp fdp glp gp sp svp suschtigi gmeindspresidänt vo inderlache isch dr urs graf stang d arbetslosigkeit isch im jahr bi gläge bir vouchszeuuig hei vo de ywohner dütsch aus houptsprach aaggää französisch u italienisch dr dialäkt vo inderlache ghört zum höchstalemannisch scheehoit isch an wertender und abschtrakter begriff wo schtark mit alle aschpekt vum menschliche dsii verbunde isch mit dr beditung vu deam begriff beschäftigt sich houptsächlich d philosophische disziplin vo dr ästhetik wie a jede wertung isch dr emotional positiv belegte begriff scheehoit vo wertvorschtellunga bewertungsmaßschtäb und bewertungsziel abhängig die ou dur gsellschaftliche konventiona prägt werred weele wertmaßschtäb deam begriff z grund liiged und wie die z schtand kummed isch ou an untersuechungsgegeschtand vo de natur und goischteswisseschafte was im alltägliche sinn als schee bezoichnet wird isch bis zu ma gewisse grad vo wechslende scheehoitsideal abhängig weele sich bischpilswiis in scheehoitswettbewerb äußred so git as die theese dass in de induschtriigsellschafte haitzdtag bloß desweage bsunders schlanke mensche als schee gelted wil as do nahrung im iberfluss git während unter andere umschtänd beloibte mensche die dur ihre körperfülle a wohlgnährthoit signalisiered als schee bezoichnet werred mit schpoicheruszug bzw dump wird in dr dateverarboitung a kopie oder an uszug vo ma schpoicherinhalt bezoichnet handled s sich um de inhalt vo dr regischter vo ma prozessor dann schwätzt ma vum regischterdump handled s sich um de inhalt vum houptschpoicher isch vum schpoicherdump d red analog dozue werred dr uszug us ra datebank als datebankdump bezoichnet unter unix und linux wird noch ma abschturz de coredump erschtellt wobii dr kernel in a datei gschriibe wird unter windows erzoigt s programm drwatson noch ma crash an dump bi dr wikipedia werred all paar wocha datebankdumps sql dumps erzoigt wo ma sich unter ou raalade ka magène isch e organisation in dr normandi wo sich drùm bemiet di normännischi sprooch z bewaare ùn z fördere in de hauptsach dur d förderig vo musikalische aktivitäte in de sprooch de name magène chùnt vùmene normännische wort wo öbe no chlar bstimmt bedütet magène isch z coutances vùm marcel dalarun ùn em daniel bourdeles gründet worde magène isch ùff dr halbinsel cotentin aktiv ùn isch di einzigi verglychbari organisation in dr ganze normandi d organisation isch vorallem musikalisch aktiv ùn produziert normännischi lieder im normännische patois im gägesatz zue andre grùppe ùn produzänte wo entweder ùff französisch oder aber keltischi musik produziere andri aktivitäte vo magène sin kulturelli veraastaltige ùn dr versuech d sprooch au in dr schuel z fördere ùff ihre websyte duet die organisation usserdäm e normännischs wörterbuech biecher über die sprooch teggscht ùn wyteri informatione zum normännische zuegängig mache s zyyl vo magène isch es s normännische vorem usstärbe z rette ùn dur des e deil vo de normännische kultuur z erhalte usserdäm isch magène defür dass di verschiidne langues d ol als regionalsprooche anerkannt werde von ere seegfrörni redt me wänn en ganze see so tick zuegfroren isch das me ohni gfaar druff chan umelaufe das chunt nu ganz sälte i extrem chalte winter vor seegfrörni isch en hochalemannische begriff wo in de schwiz brucht wird desäb usdruck isch erscht im jahr in de dude ufgnaa worde im süde vu tüütschland und im weschte vu öschteriich nennet se dees uf bodeseealemannisch seegfrörne de zürisee isch sit föifezwänzg mal ganz zuegfrore und in ere chronik us em jahrhundert wird prichtet dass de zürisee im winter zuegfrore segi s iis isch no bis am karfriitig plibe und isch dänn innerhalb von eim tag vollständig gschmulze so dass am aabig vor ostere nüt me devoo z gsee gsii segi uf em zugefrorene zürisee waret masse vu besuecher die letschti seegfrörni vo isch äs grosses eräignis gsii am februar hät d nzz gmäldet me chön uf der iistecki umelauffe und scho am gliiche namitag isch e schuelklass us rapperschwil druff go schliifschüendle bis zu lüüt sind am sunntig druff uf em see underwägs gsii d iistecki hät no bis am märz aneghebet nachane isch si z tünn worde und hät me hät nüme dörfe druffstaa dass de bodesee im januar oder februar ganz zuegfrüüre cha mue scho de herbst zimli chüel sii und ab em november mues es iis chalt werde und d biise mue biständig öber längeri zit bloose aber nie ase as de see z starch ufgwüelt werd de bodesee isch sit öppe achtzee mol zuegfroore die letschtemol i de joore tailwiis und d seegfrörne vu war onne vu de längschte am bodesee am januar hot mer am untersee d ibberquerung gstattet am februar d schifffahrt uff em überlinger see und am februar d fährverbindung vu merschburg uf konstanz staad eigstellt as festakt werd bin ere bodeseegfrörne s bild vom hailige johann öber de see trait isch si i de fiirliche iisprozession vom tütsche hagnau is schwizerischi münsterlinge trait wore bi de nöchste gfrörne goot s bild wider zrugg uf hagnau de bruuch isch z erstmool för s joor bilait die baide ortschafte liget acht kilometer usenand ebefalls im joor isch de elsässer pöstler andreas egglisberger mit sim ross öber de zuegfrorni see gritte da het em schwöbische dichter gustav schwab asen iidrugg gmacht as er d ballade der reiter und der bodensee tichtet het isch en muetige junge maa mit sim töff uf d iisdeggi isch aber nie am anderen uufer aachoo sondern gelt sitt denn as verschole di neu zürcher ziitig churz nzz oder wie z züri di altiihäimische säged d züri ziitig isch die eltischt zürcher tagesziitig wäge demm und au will d redaktion traditionell liberal bürgerlich em zürcher freisinn nööch isch seit men ere au die alt tante vo de falkestraass d nzz isch aber au e groosses schwizer medjeundernäme hüt hät si än internationale rueff als e seriösi und aaschpruchvolli ziitig und bsunders als wirtschaftsblatt si gilt als die drittbescht ziitig vo de wält nach de new york times us de staate und de financial times vo ängland d tagesuusgab hät im jaar en uuflag vo ungfäär exemplar wo s im jaar no gsi si i sache ussland wirtschaft börse kultur und biilage isch d nzz i de schwiz füerend und hät au z tüütschland en sehr en guete ruef i sache schwiz und züri isch si als liberali ziitig partejisch aber laat au di politische gägner uusfüerlich z wort cho d nzz tuet lieber im zämehäng prichte als njus uselaa und das chan si psunders guet iri redaktore sind in erschter linje fachlüüt uf dem gebiet wo si schriibed wüchentlichi biilage gits zu de theeme mäntsch und arbet forschig und technik tourismus medje und imformatik literatur kunscht ziitfraage architäktur und disain politischi literatur luftfaart und auto en wichtige aschpäkt isch das bi de nzz de metteur also dä wo de siteumbruch macht mues luege wien er d artikel uf d site bringt und nöd wie bi fascht allne andere ziitige wo de redakter sich em layout mues aapasse so chunts nöd vor das plötzlich wichtigi sache usegchürzt wärded d regle wos rächts oder uf de nöchschte siite witergaat sind früener zimmli undurchsichtig gsii aber sit de layout renovazion im i häts deetdure pesseret sither sind au fasch ali bilder farbig bis deet ane häts nu farbbilder gge wos en gwünscht gsii isch d nzz isch vom salomon gessner als zürcher ziitig ggründet worde wäge problem isch si dänn nöd wie planet am sondern erscht am jänner s erscht maal usecho im i hät si de name gwächslet sit doo gheisst si neui zürcher ziitig sit isch si en aktiegsellschaft bis am dezämber isch d nzz einisch pro tag usecho vom dezämber bis am jänner zweimal vom jänner bis am septämber sogar drüümal dänn vom septämber bis am septämber wider zweimal und sit em septämber gits wider ei uusgaab pro taag de grund isch de wunsch nach aktualitäät gsi wo dänn aber s radio und spööter de färnseh immer mee uufchoo sind liferet d ziitig hüt mee hintergründ als nu die letschte mäldige vor häts zwee vorläufer ggee d mäntig ziitig und d dunschtig ziitig aber die zeled nöd fürs alter i der eerschti häd d nzz nu us em ussland prichted will z züri no zensur ggee häd us säbere ziit häd si bis zum hütige taag eis vo de grööschte korreschpondäntenetz sit wird d nzz nöd nu i de schwiiz truckt d schwiizer uusgaab z schliere bi züri di internazional uusgaab z passau bi de neue passauer press z offebach bi de offebach poscht und sit em au no z london di internazionali uusgaab häd d färnuusgaab abglööst wos sit ggee häd und immer en tag hinedrii gsi isch i de internazionale uusgaab sind die bede bünd inland und züri imene bund schwiiz zämegfasst di neu züri ziitig ghöört ere akzjegsellschaft vo den öppe akzjonäär hät jede höchschtens eis prozänt vo de akzje bis vor e paar jaar häd mer müesse mitgliid vom zürcher freisinn sii hüt langets wämmer e liberali gsinig hät schefredakter isch de eric gujer verwaltigsratspresidänt de etienne jornod de name nzz wird äna für anderi produkt pruucht i de letschte ziit hät d nzz gruppe au verschidigi regionalziitige und heftli kauft ano zu de nzz gruppe ghöret d nzz druckerei nzz print z schliere druckt au für chunde dä bligg septämber z züri als marco bliggensdorfer isch eine vo dä erfolgrychschte schwyzer rapper und chunnt us züri er hät imene interview gseit dass er gern tracks würdi ufneh mit lul dxe morph und einige internationale hip hop artiste wie zum bispil mit em lionel d en rapper us frankriich de bligg engagiert sich au in zsämmenarbet mit em sfdrs für d suizid prävention im jahr isch dr bligg für sii album mit em swiss music award in dr kategorii best album urban national uuszeichnet worde bi dr priisverleihig z züri isch dr rapper au in dr rubrik best song national nominiert gsi funk funky chonnt us em änglische schmöckt komisch het mängisch ou met sexualität z tue funk musig esch en amerika ändi er entstande s wort esch scho vorhär em jazz brucht worde es get verschedeni schwarzi worzle för die musig wo z b usem soul ond jazz chöme dr james brown sly and family stone oder dr herbie hancock se velecht so die erschte musiker gsy wo s wort funk y met ne e verbendig brocht worde esch en amerika hei schwarzi denn grad för ehri rächt kämpft dor das esch mee ethno musig onder de musiker glost worde es esch vöu black power e dere musig drenn wo ou no öbere rhythmus ond s tanze vermettlet werd die musig het de schwarze vöu sälbstbewusstsy gää black is beautiful ond afro look esch denn grad modärn worde z europa esch zo dere zyt meischtens chly s lied met synere botschaft em vordergrond gstande seg s bem heino oder be de led zeppelin be dere nöie funk musig esch s jetz mou nömm so ofs lied drufacho sondern ofe rhythmus ond ofs variiere vonere fascht belanglose floskle make it funky oder sex machine het s tönt d botschaft esch of amächeligi ufforderige zom tanze reduziert worde zogonschte vonere musig wo ou der onder teil vom körper aaregt der schleppendi rhythmus met synkope ond d basssequänze se be däm schtyl massgäbend bem schpele vom elektrobass seit me dere technik öbrigens släppe meischtens se die alte funk schtöck ou no tschässig vo blöser sax unterschtützt worde das het wederum vöune wo jazz lose ou sehr gfalle us däm funk use het sech denn ou no d disco musig ond anders mee wyter entwecklet d cornelia funke dezämber in dorsten weschtfale tüütschland isch e tüütschi chinder und jugendbüechautori won vor allem mit ihrne büecher de härr vo de dieb und tintehärz erfolg hät bi chlinere chind vor alem meitli aber au buebe chömed di wilde hüener guet a si häd pädagogik und buechillustration gstudiert zerscht hät si als erzieeri uf eme robinsonspiilplatz z hamburg gschaffed dänn häd si zeichnige für bilderbüecher gmacht und hät dänn sälber aafange schriibe für iri büecher häd si viel priise z tüütschland und im usland übercho s buech de härr vo de dieb isch i spraache übersetzt worde näbebi hilft si mit d dräbüecher vo de färnseserie sibestei z schriibe bis sind vo ire öppe drüü millione büecher trukt worde d cornelia funke isch giraate gsii und häd zwei chind anna benjamin si het mit ihre familie bis im mai i de nöchi vo hamburg gwohned un isch derna mit ene in d usa uf los angelos zoge am märz isch ihre maa rolf funke wo si jahr ghirate gsi isch mit mit jahr z los angeles an chräbs gstorbe öppedie chamer ghöre d cornelia funke segi di tüütschi antwort uf joanne k rowling wämmer aber gseet das d schriiberi vom harry potter sibe jaar jünger isch mues mer vermuete das es umgekeert isch de silsersee rätoromanisch noch de ortschaft sils isch de südöstlichscht vo de drü seeè vo de engadiner seeèplatte bsunders beliebt isch de see bi de windsurfer wil vom malojapass her en zueverlässige wind wäht de dütsch philosoph friedrich nietzsche isch im juli s erschte mol a de see cho und het bis im ganze siibe summer z sils maria verbrocht wo er im huus vo de familiä durisch im stock es zimmer gmietet und vili vo sine werk gschaffe het au de teil vo sim hauptwerk also sprach zarathustra er hät dött en ort gfunde wo ihm d möglichkeit zur konzentration und ruäh im beschte klima bote het hüt isch sys damalige wohnhuus als nietzsche huus vermarktet und dött drin isch au es museum wo unter anderem originalschrifte brief und erschtuusgobe chönt aglueged werde de buddhismus ghört zude füüf wichtigschte weltreligioone wobi sich öppe bis millione mensche zum buddhismus bekenned voralem im ostasiatische ruum de name buddhismus laitet sich vom gründer siddharta gautama ab wo noch sinere erlüchtig skrt bodhi de titel buddha skrt erlüchtete gfüert het de buddhismus isch hüt kai aihaitlichi religioo me sondern s hend sich verschidnigi richtige uusbildet die wichtigschte sind hnayna oder de chlii wage mahyna oder de groos wage und vajrayna oder de diamante wage tibetisch buddhismus em bekanntischte im weschte isch hüt wegem dalai lama de tibetisch buddhismus aber au die japanischi usrichtig de zen buddhismus isch im weste recht bekannt und denn no d waldtradition de theravada de artikel befasst sich mitem ältischte buddhismus oder urbuddhismus de grössti tail vo de buddhistische schrifte isch uf pali geschribe zum tail aber au uf sanskrit as de buddhismus e uusschliesslich fridlichi religion isch widerlait dütlich gnueg de giftgasaschlag vode aum sekte z japan ide u baan vo tokio am märz de begründer vode buddhischtische weltaschauig isch de siddhattha gotama e königssohn wo im jh v chr z indie glebt het a de grenze zu nepal nochdem er lang en asketisches lebe gfüert het isch er uf bodhgaya cho und het dai underem pippal baum ficus religiosa noch langem meditiere d erlüchtig erlangt im alter vo joore er isch den uf sarnath en ort ide nöchi vode indische stadt varanasi und het döt zerscht mol sini lehr verchündet denn isch er mit sinene erschte jünger i de geget vom mittlere ganges umgewanderet und het de lüt prediget und schnell vill aahänger gfunde es sind meriri chlöschter gründet worde mit strenge regle wobii all mönch gliichrangig gsii sind de vorsteher isch jewills de mönch gsii wo em längste im chloster glebt het mit achtzgi isch de buddha denn gschtorbe churz noch sim tod isch s erschti buddhistischi konzil iberuefe worde und me het aafange die erste schrifte z verfasse de buddhismus het sich denn öber nordindie verbraitet won im jh v chr de indischi könig aschoka buddhist worden isch het er nöd nu i simm riich die lehr unterstützt sondern het missionare i ali welt gschickt bis uf ägypte und makedonie im verlauf vode gschicht het sich de buddhismus über sri lanka thailand und kambodscha verbraitet im norde het de buddhismus im tibet fuess gfasst und isch vo dött uf china und witers uf japan choo abem johrhundert het de buddhismus z indie selber a bedütig verloore de buddhismus baut uf de drai juweele ti ratana uf da sind de buddha sini lehr dhamma und d gmainschaft vode mönch sangha s bekenntnis zu dene drai juweele werd drüfachi zueflucht ti saraa gnennt und werd drümol uf pali gsunge noch dem bekenntnis werdet maistens no die füf sitteregel pacasla gesunge die füf sitteregle geltet für ali buddhiste a bsundrige täg oder wemmer im chloster als laie wohnt geltet acht oder zee regle mönch mönd dagege regle befolge die wichtigschte grundzüüg vo de lehr dhamma vom buddha sind die vier edle woorete cattri ariyasccani und de edli achtfachi pfaad ariya ahagika magga usem liide de buddhismus isch kai theistischi religioo und stellt de mensch und sini entwicklig is zentrum götter spilet numen e bedingti role und sind em gsetz vom karma kamma unterworfe symbol vode buddhalehr dhammacakka isch s rad mit acht spaiche wo de edli achtfachi weg darstelet die vier edle woorete und de achtfachi weg wer die vier edle woorete verstande het und de edli achtfachi weg befolgt erraicht am end s nibbna sanskrit nirva verwaaje wer de zuestand eraicht het blibt witer am lebe und blibt au a de unagneme sache vom weltliche dosii usgsetzt aber liidet nüm drunter bim tod erraicht er denn parinibbna und isch denn befrait vo widergeburt en anderi schrift erklärt de chraislauf vode widergeburt die zwölfglidrigi chetti vom bedingte entstoo paiccasamupppda s nödwüsse avijj isch bedingig för s entstoo vo gstaltwerdig sakhra die isch bedingig för s bewusstsii via da isch bedingig för name und form nmarpa die sind bedingig för die sechs sinn ayatana die sind bedingig för d berüerig phassa mit de üssere objekt die sind bedingig för s emfpinde vedan da isch bedingig för de durscht tah de isch bedingig för s ergriife updna da isch bedingig för s werde bhava da isch bedinging för d geburt jti die isch bedingig för s alter und de tod jar maraa ascii oft usgsproche isch z akronym vo american standard code for information interchange uf düütsch amerikanischer standard code für den informationsaustausch es isch es schema zur kodierig vom latinische alphabet en erschti version no ohni chliibuechstabe isch im i entschtande die hüttigi version gaht ufs jahr zrugg ascii isch en bit code das heisst das verschideni zeiche chönd dargschtellt werde uf de positione sind nöd darschtellbari stüür codes z b bildschirm lösche so das eigentlichi zeiche übrigbliibet für s alphabet d ziffere interpunktion usw umlut und anderi diakritika chönd nöd codiert werde d ascii tabelle isch identisch mit de erschte positione vo unicode die vollschtändigi tabelle vo de darschtellbare zeiche uf position ischs leerzeiche abcdefghijklmno pqrstuvwxyz abcdefghijklmno pqrstuvwxyz oo o o o h o oo oo oo oo o o oo oo o o chue yin yang einer velofahrer sbb krokodil mit güäterwäge um söttig bilder mache z chönne mues me en schriftsatz neh wo alli zeiche gliich lang breit sind courier new eignet sich guet wenn alli gliich gross sind chann me luschtigi zeichebildli mache dr kanton basel landschaft in dr umgangssprooch baselbiet isch e kanton i dr schwyz si hauptstadt isch lieschtel er umfasst s dicht besidlete gebiet im bezirk arlese s obere baselbiet mit de bezirk lieschtel sissech und wolbrg und dr bezirk laufe wo vom kanton bärn zum baselbiet gwächslet het dr kanton ligt im nordweschte vo dr schwiiz i dr umgäbig vo dr stadt basel wo en eigete kanton isch abgseh vo n es paar usnahme umfasst er alli dütschsprochige gmeinde a dr birs me seit däm unterbaselbiet und alli gmeinde dr ergolz nooch das isch s oberbaselbiet mitsamt de sytetäler bis ad wasserscheidi vom jura grossi usnaame sin die soledurnische bezirk dorneck und dierstai wo au uf dr nordsyte vom jura ligge und fasch bis uf basel abechöme und wo sogar exklaafe a dr gränze zu frankrych hei die geografischi form vom kanton isch wäge dem zimli unregelmässig und verwinklet zum kanton ghört e teil vo dr agglomeration basel vo dr flechi här gseh ghört er zu de chlainere kantöön vo dr schwiiz platz vo will er aber zimmli dicht bevölkeret isch liggt er im ywoonerrang uf platz s baselbiet gränzt im oschte und nordoschte an kanton aargau und an dr rhy wo d landesgränze zu dütschland bildet im norde gränzt er an kanton basel stadt im weschte und nordweschte an frankryych teilwys au an soledurnischi exklave au im süde gränzt dr kanton solodurn dasmoll nid als exklave ans baselbiet und züsserscht im südweschte schliesst sich dr kanton jura no a d usdeehnig vom kanton wird au thematisiert in siner inoffizielle hymne em baselbieterlied vo schönebuech bis ammel s gebiet vom hütige kanton basel lanschaft het vor de napoleonische umwälzige zem teil em fürschtbischtum basel zem teil als untertanegebiet zu basel ghört wo as stadtort dr schwizerische eidgenosseschaft biträtte isch sin teil vom fürschtbischtum basel a d stadt basel gange birs leimedal anderi teil sin bim wiener kongräss em kanton bärn zuegschlage worde u a s laufedal die letscht hiirichtig im kanton basel landschaft datiert vom oktober vollstreckt am raubmörder hyazinth bayer uffgrund vo innere spannige het sich s baselbiet im joorhundert mehreri moll neui verfassige ge so wäge dr beschränkig vo kompetänzstrittereie und em durchbruch vo dr demokratische bewegig und em witere usbau vo dr demokratii und dr erhebig vo staatsstüüre die hütig verfassig vo die sächsti überhaupt hett e zuesätzligi erwyterig vo de volksrächt brocht und über zwei dutzed teilrevisione formal neu gfasst versüech zunere widervereinig mit basel stadt sin hüfiger unternoo worde zletscht sin si am nai vo de baselbieter stimmbürger gschiteret s wappe vom kanton entstande zeigt en rote stab vomene hirt uff dr biegig vom stab befinde sich usstülpige au krabbe gnennt die hän in de versione vor dr stab nony beriehrt sin also kugle gsy e heraldischi bsunderheit isch d linkswändig vom stab also wäg vo dr fahnestange die linkswändig symbolisiert d trennig abwändig vom kanton basel resp dr stadt basel und unterstriicht d unabhängigkeit s wappe entspricht em alte stadtwappe vo lieschtel us em joorhundert um d wappe besser kenne z unterscheide isch die rot umrandig entfärnt worde hett lieschtel sy wappe dütlig gänderet drmit gar e kei verwächslige meh möglig sin d wohnbevölkerig het per september yywoner betrage näb schwiizer hän usländer im kanton gwoont was emene ateil entspricht dodrvo sin us italie us dütschland us der türkei us serbie un montenegro us öschtryych und aus frankryych ko d amtssproch isch hochdütsch schriftdütsch d umgangssproch im kanton isch baselbieterdütsch anders als s baseldyytsch wo i dr stadt basel traditionell gschwätzt wird isch s baselbieterdütsch wie die meischte andere schwiizerdütsche dialäkt e hochalemannische dialäkt bsunders im oberbaselbiet ischs baselbieterdütsch no sehr eigeständig erhalte im unterbaselbiet grad rund um basel umme isch s baselbieterdütsch weniger klar es vermischt sich mit andere schwiizer dialäkt vo zuezüger und bsunders mit em baseldyytsch vo stadtbasler wo uffs land zoge sin zum woone im norde und weschte ischs baselbiet sprochgränze zum französische im norde zum elsass wo s französische als wie meh s elsässisch verdrängt het und im weschte zum kanton jura wo traditionell französischsprochig isch gränzgmeinde sin roggeburg und lieschbrg baselbieter mundartdichter die traditionelli konfession im baselbiet mit usnahm vo deil vom bezirk arlese und em laufedal wo erscht spoot zem baselbiet cho isch isch reformiert susch katholisch laufedal hinders leimedal und birseck die hän friener zem fürschtbischtum basel ghört wäg dr modärne migration und agglomerationsbildig sin die gränze aber stark verwüscht worde e mänggi gmeind im bezirk arlese hett unterdesse e refomierti mehrheit umgekehrt hett d agglomeration lieschtel e starggi katholischi minderheit am dezember sin evangelisch reformiert römisch katholisch und christ katholisch gsi sin mitgliider vo nid chrischtliche religione oder konfessionslos s kantonsparlament heisst landrot dä umfasst volksverträter landrööt dr landroot wird all vier joor gwählt noch em proporzsyschtem e vorzytigi uflöösig isch nid möglich wie die andere schwizer kanton kennt au s baselbiet initiative und referendum wahlberächtigte kenne mit enere initiative dr erlass d änderig oder d uffhebig vo dr verfassig oder anders als im bund au vomene gsetz verlange änderige an dr verfassig unterstöön enere obligatorische volksabstimmig referendum ebeso alli gsetzesänderige usser wenn mindeschtens vom landroot zuegstimmt hän denn gitts nur e volksabstimmig wenn stimmberächtigte das verlange d regierig heisst regierigsrot si umfasst fünf mitglieder regierigsrööt wo noch em marjorzsyschtem alli vier joor diräkt vom volk gwäält wärde vorsitz hett dr regierigsbresidänt wo jöörlig vom landroot us de mitgliider vom regierigsrot gwählt wird im momänt hetts baselbiet e bürgerligi regierig s höggschte kantonale gricht isch s kantonsgricht z lieschtel wo us em bishärige obergricht verfassigsgricht verwaltigsgricht versicherigsgricht und enteignisgricht bildet worde isch pro bezirk gitts für zivilsache no es bezirksgricht uff kommunaler ebeni no friidensrichter e grichtsreorganisation isch plant spezialgricht alli mit sitz in lieschtel exischtiere für strofsache strofgricht stüüre stüürgricht und enteignige vorteilsabgoobe enteignigsgricht s baselbiet entsändet als halbkanton ei ständerot und siibe nationalröt uff bärn ins nationale parlament s oberbasebiet isch politisch gsee konservativer ygstellt als dr under kantonsteil wie me bi vilne abstimmige gseht s baselbiet isch e stark induschtrialisiärts buureland mit milchwirtschaft und obschtbau d industrii broduziert textilie iise maschiine chemikalie elektronik don und zemänt im jura wärde au uhre härgschtellt d rhyhäfe schwyzerhalle und äu sy wichtig für en import vo flüssigdrybschtoff und brennschtoff bekanni firmene uss em baselbiet sin u a endress hauser ronda novartis hoffmann la roche ricola bombardier renata und georg fischer jrg ag d arbetslosigkeit liggt normalerwyys knapp under em schwizer durchschnitt im novämber bi schwiz s baselbiet isch für sini molerischi jura landschaft im oberbaselbiet witume bekannt e hüfigs poschtkartesujet sin d chirsiböim im früehlig wenn si blüeje zahlriichi wanderwäg verbinde bärg und tal bsunders beliebt isch d wasserfalle uff guet meter über meer wo au e gondelbahn uufe fahrt die einzig wyt und breit wyteri turischtische attraktione s baselbiet liggt an zwei hauptverkehrsaggse dr wichtigschte bahnhof mit halt vo interregio intercity und einige intercity expresszüg isch lieschtel d gmeinde sin autonomi sälbschtverwaltigseinheite uff lokaler ebeni däre ire bstand ka nume mit iirer zuestimmig und mit dere vom landrot gänderet wärde d normalform isch d ywoonergmeind drnäbe gitts no bürgergmeinde wo s bürgerrächt verleihe und im kulturelle beriich aktiv sin bi bürgergmeinde sin nume bürger stimm und wahlberächtigt wos kei bürgergmeind gitt wärde d uffgoobe vo dr ywoonergmeind übernoo uffglischtet sin gmeinde mit meh als ywooner stand dezember für e lischte vo allne gmeinde lueg do all die gmeinde befinde sich im bezirk arlise usser lieschtel und brattele beidi im bezirk lieschtel und usser lieschtel sins alles gmeinde vo dr agglomeration basel dr bezirk arlise isch drumm au mit abstand dr bevölkerigsriichscht bezirk lieschtel bildet e eigni chleini agglomeration wo mit de unmittelbare nochberort uff knapp yywooner kunnt usser lieschtel sin aber alli gressere ort kei historischi stedt sondern frieneri derfer näbe lieschtel hän au no wolbrg und laufe s stadträcht und sin friener schtedt gsi mit nume no guet resp ywooner sin die ort hytte aber relativ chlei die fünf bezirk vom kanton sin dezentrali einheite vo dr kantonsverwaltig und ohni inneri autonomii ihri bedütig wird immer chliiner blsmusig isch ä obberbegriff für musik wo nur oder gröschdedeils blosinstrument iigsetzt werde dyrhörner muschlè un anderi eifachi blsinschtrumente sin vo naturvölker bi religiösè riit ygsetzt worrè fundschtugg uss de è schteizit uff dè schwbischè alb beinhaaltet au übber johr aalti knochèflötè diè als älteschti erhaalteni musikinschtrument vo europa geltè im aaltertum zeuget d bosuunè vo jericho odder d fanfarè uss dè römerzit vo spezièll hèrgschtelltè inschtrument für rituelli zwäck d vorläufer vo dr blosmusik wie si sitt em johrhundert entstande sin sin bläsergruppe wie harmonimusike am änd vom johrhundert gsi hywys dô druff hèt mo zum byschpil z waldshuèt um odder z stüèlingè gfundè i dr glichè zit hèn sich au d inschtrument vo dè türkischi musik durrègsetzt sell sinn vu allem d großi trummlè d beckè un dè schellèbaum gsi wo dört dezuè cho sin diè türkischi musik hèt sich no èm türkechrièg vo allem z öschtrych un z süddütschland usèbildet zerscht i dè milidärmusik spôter denn au im zivilè berych d musikè früèner sin vill chlyner gsi wiè s hütt üblich isch uff aalte bilder cha mo mengmoll nu zee odder zwölf musiker zellè sit öppè dè er johr sin villfach bsetzigè vo bis musigger üblich i dè letschtè johrè nennet sich zaalrychi orcheschter au sùmphonischè blsorcheschter wind symphony symphonic wind s orchestra odder wind project dby handlet s sich villfach um milidär odder profi orcheschter abaer au vo engagyrtè laiè traiti stadtmusigè odder uuswaalorcheschter wo sich originalkompositionè odder qualifizyrti bearbeitigè vo klassischè wärk odder populärer musig gwidmet hèn è merkmool vo dè sùmphonischè blsorcheschter isch dass villi stimmè vo dè jewyls gschpilltè stugg chorisch meefach bsetzt sin was bi musigkapellè villfach nit dè fall isch well s innerhalb vo dè blsmusig unterschydlichschte ensembles big band brass band bosuunèchor u v a git isch es unmöglich è allgemein gültigi einheitlichi bsetzig uffzfüürè grundsätzlich unterdeilt mo d inschtrumänt welli i dè blsmusig vorkömmet i deilwys macht mo no è vofynereti yteilig luèg au regischterfüürer in somit ergebet sich diè voschidnè regischter welli oft inschtrumänt vo dè glycheè stimmlaag stichwort sopraan alt tenor bass zämmè fasset je nch art vo dè zämmèsetzig bzw musigrichtig könnet nu alli stimmlaagè un inschtrumäntètùpè regischter vorhandè sy odder au nit ddurrè lôt sich s tùpische klangbild vo dè voschidnè blasmusigrichtigè erreichè so ergit sich bi nèrè brass band welli übber kei holzblser vofüègt è ganz ander klangbild wiè zum byschpill bi nèm spylmannszuug odder è big band welli uff inschtrumänt wiè tuba hörner odder querflötè vozichtet è gmischti art vo dè bsetzig wörd au generèll als harmonybsetzig bezeichnet dört sin blèch un holzblôser glychermaßè votretè diè umfassendschti bsetzig hèt s sognannti sinfonische blsorcheschter wo d holz un blèchregischter erwiterèt sin um è äänlichs klangbild un somit au è möglichs musigrepertoire wiè nè klassischs sinfonyorcheschter welles uss streicher un blser beschtt z erreichè tpischi erwiterungè sin oboè fagott waldhörner un euphoniè mit wèniger musiger chömmed orcheschter uus diè traditionelli blsmusig marsch polka walzer spillèt i dèrè bsetzungsschtärki vo uugfäär musiger un in harmonybsetzig sin au formationè wiè marching bands odder guggèmusigè z findè nebbè dè gmischtè formationè isch es je nch region üblich bsetzigè nu mit blèch odder holzregischter uuszschtattè für s blèch sin brass bands marching bands odder guggèmusigè als ygschränkti besetzig üblich brass bands bschtônn nu uss blèchblôser un schlagwärk iri vobreitig konzentryrt sich uff ängland un frankrych woby au i dè benelux staatè dè schwiz un dütschland söttigi orcheschter exischtyrè marching bands sin vorneemlich i dè usa üblich findet abber è mässigi vobreitig z europa japan odder in ozeaniè guggèmusigè sin formationè wo exklusiv für d fasnet musizyrè duèn un hauptsächlich i dè schwiz un südbadè vobreitet sin bim holz gits spylmannszüüg welli nu übber querflötè bzw piccolos un trummlè schlaagwärk vofüègè ußerdèmm gits chlyneri formationè diè uss holzblôser un eventuell au strycher bschtônn un sich mit kammermusig beschäftigè düèn ems amtlich hohenems ischt a stadt z vorarlberg dm weschtlichschta bundesland vo öschtriich a dar schwizar grenz sie lit im bezirk dorabira und hot iiwohner i dar umgebig und ou z hohenems seal set ma im dialekt meischtens kurz ems bekannt wora isch se i dar vergangenheit bsundrigs wegs da nibelungaliadar vo deana ma im jahrhundert zwoa handschrifta a und c im palascht am schloßplatz gfunda heat beachtig über d grenza weag findet hüt ou däs jüdische museum hohenems ems lit uf m seehöhe ebba km südlich vom bodasee a dr schmälschta schtell vom öschtrichischa rhital däs kuht weil dr alte rhi do an boga noch oschta macht und uf da andra sita vo da stadt d berg mim vorglagerta schloßberg liegend s gebiet vo dar ganza gmoand erschtreckt sich über km vo nord noch süd und über km vo oscht noch wescht und hot a fläche vo km vo dr fläche siand im johr landwirtschaftsfläch wald alpa sidlungsfläche und sunschtige fläche gsi ems toalt ma i sechs ortstöal i markt zentrum oberklien und unterklien nord emsrütte oscht am berg schwöafl süd und herrariad wescht rund um ems ligend sechs nochburgmoanda däs sind luschnou und dorabira im bezirk dorabira fraxra götzis und alta im bezirk fealdkirch und diepoldsau im schwizer kanton st galla ma woass nit gnau wenn dia erschta lüt z hohenems gsiedlat hond sit am ende vom johrhundert hot d burg alt ems uf am schloßberg zu da mächtigschta und gröschta burga im süddütscha gebiat kört obwohl as o a burg neu ems git hot da nama alt ems nüt mim alter zum tua sondern kuht vo alta embs lat altus hoch und hoaßt soviel wia hohe ems vo deam kuht o da hütig nama vo dar stadt hohenems ems ischt zum erschte mol gnennt worra im johr als amides scho im johr hot ems däs stadtreacht übrkoh abr weil s dozmol für däs a stadtmur brucht hett und d emser hinta und vorn kua geald für da bau ka hond isch däs stadtrecht nit verwürklicht wora kaiser ferdinand i hot ems zu na reichsgrofschaft gmacht hot s habsburgische öschtrich dia grafschaft hohenems koft vo bis hot hohenems zu bayern khört abr nochdeam vier johr gschtritta wora isch weams jetzt würkli kört isch s zruck uf öschtriich ko zum öschtrichischa bundesland vorarlberg körts sit sinara gründig und isch bis unter französischa bsatzig gschtanda zum johr jubiläum vom alta stadtreacht hot hohenems denn vom land vorarlberg s moderne schtadtrecht übrkoh und isch dia jüngschte schtadt z vorarlberg bis ins johrhundat isch dia gmoand all größer wora hond dia staatsgrundgsetz zum erschta mol juda erlaubt frei z wähla wo se wohna wend und denn sind doch einige wieder weagzoga hot dia jüdische gmoand z hohenems blös no mitglieder kha bim anschluss hot dia gmoand hohenems untar bürgarmoaschtar wolfgang des jüdische eigentum beschlagnahmt dia kultusgmoand ufglöst und dia jüdischa gmoandsmitglieder wo nit vorher scho gfloha sind ins konzentrations und vernichtigslager deportiert dia synagog hot ma i da reichskristallnacht aber nit azünt wil sus des ganze viertl abbrennt wär spötar noch am kriag hot ma döt denn s fürwehrhus drih gmacht hüt ischt döt dinna da salomon sulzer saal quella statistik austria bevölkerung seit für gemeinden statcube hohenems heat drü volksschuala zwoa mittelschuala oa sonderschual und a bäuerliches schul und bildungszentrum denn gits no a musigschual und an huufa kindergärta dr dialekt vo ems khört zum bodeseealemannisch de eiffelturm frz la tour eiffel isch s wohrzeiche und eini vo de beliebteste sehenswürdigkeite vo paris de name chunnt vom erbauer em gustave alexandre eiffel säller hät en zur weltusstellig baue lo wo s hundert johr jubiläum vo de französische revolution gsi isch bis s chrysler building z new york fertig gstellt worre isch isch de eiffelturm s höchste bauwerk gsi wo vo mänsche gmacht worde isch eigetlig isch de eiffelturm nit defür denkt gsi stoh z blybe de eiffel hätt en èndi widder mieße abriße well diè jöhrigi konzession dört abglaufè gsi isch d bevölkerig vo paris hät nit bsunders viil gfalle am turm gfunde wyl de turm aber wäge siner höchi vor allem zimli nützlig für diè milidärischi kommunikation gsi isch hät mer en doch stoh lo idèmm d konzession wèg dè strategisch milidärischè bedütig um johr volängerèt worrè isch wôrend dè èrschtè konzessionsphasè hèt dè ingenieur eiffel s alleinige nutzigsrächt für dè turm ghaa well d baukoschtè schu rächt schnèll amortisyrt gsi sin isch dè eiffel i sellènè johr zum multimillionär worrè hütt isch de eiffelturm s wohrzeiche und eini vo de wichtigste sehenswürdigkeite vo paris de eiffelturm isch uss metallteil mithilf vo niete vom januar bis märz zämmegsetzt worre er wiegt tonne dodevo mache d metalldeil etwa tonne us mit de antenne isch er meter hoch und befindet sich uff de koordninate n e bis uff diè zweit etagè gits stègè i jedem vo dè vir pfyler d stègè im südpfyler vofüègt übber schtufè welli uèzuès gluèget rächts unnè alli zee stufè aagschribbè sin selli stègè am südpfyler isch au diè einzig wo de bsuècher vo unnè uè beschtygè cha s git au è stègè vo dè zweitè etagè bis i d spitzè sebbi isch abber nimmi für öffentlichkeit zuègänglich für diè fuèßlaamè gits au uffzüüg im nord oscht un weschtpfyler welli abber ebbèfalls nu bis zu dè zweitè etagè gönn ab dè zweitè etagè uèzuès gits für dè publikumsvokeer nu no èn lift zentràl i dè mitti bis zum gipfel frz sommet odder dè drittè etagè also dè obberschtè blattform wo für tourischtè zuègl isch diè dritt etagè lyt uff èrè höchi vo m diè zweit etagè lyt uff m diè èrscht etagè uff m die oberscht uussichtsblattform lyt also übber doppelt so hoch wiè diè zweit etagè d spitzè vom eiffelturm wörd vo meerèrè antennè bildet mit dè uusstraalig vom èrschtè öffentlichè radiobrogram z europa im johr un èm èrschtè französischè fernseebrogramm hèt s bauwärch als sendeturm èn wichtigè bydraag für d hörfunkgschichtè un d fernsee gschichtè gliferèt dè fèrnseeturm isch diè wichtigschti sendeaalaag im großraum paris de eiffelturm wird immer meh züe n re touristeattraktion so hät er über millione bsüecher gha und d tendänz stigt sit em bau sin bis genau lüt uffegstyge au im alemannische sprochruum hät s mindestens ei bauwerch vom gustave eiffel d ysebahnbruck über de rhy zwüsche etzwile kanton thurgau und hemishofe kanton schaffuuse hüt fahre dört allerdings keini personezüg meh dure sondern numme no gieterzüg alli uff französisch dr thunersee isch e aupesee im bärner oberland am nördleche alperand dr see isch km lang u max km breit syni flächi betreit km die maximali tiefi m dr inhaut isch rund km di grösste zueflüss sy d aare u d chander a syne nördlechee usfluss dr aare isch d namensgäbendi stadt thun z finde nach dr letschte yszyt het sech dört wo hütt die zwöi see liege der so genannti wendelsee biudet dür ablagerige vo gschiebe vo de verschiedeni bergbäche het sech ungefähr ir mitti vom see e äbeni ds bödeli wo hütt d gmeinde interlache matte u untersee druf lige biudet die schwämmebeni tuet dr see i de thuner u brienzersee teile by normauwasserstand ligt dr seespiegu uf m ü nn dr thunersee het es yzugsgebiet vo km by längere starke niederschläg cha är deshaub über d uefer träte wöu d abflusskapazität vor aare nume beschränkt isch die wichtigi stoufunktion vom thunersee erspart dagege ir tieferglägener stadt bärn einigi überschwemmige bringt ir stadt thun hingäge bsongeri problem mit sech dr maximali abfluss betreit m pro sekunde dr mittleri abfluss ligt by m s sy houptzuefluss d aare wird im südoschten vom meter höcherglägener brienzersee gspyse vo dr fischerei im thunersee läbe mehreri bruefsfischer im jahr het ihre gsamtertrag kg fisch betreit syt gits uf em see e passagierschifffahrt hütt betrybt d bls lötschbergbahn ag eine flotte von schiffe dr gämfersee lac léman ou lac de genève lake geneva oder lake of geneva isch dr gröschti schwyzer see u ligt im südweschte vor schwyz a dr gränze zu frankrych är isch nach em plattesee z ungarn dr zwöitgröschti see vo mittueuropa dr gämfersee ligt isch km gross u ar tiefschte steu m tief sy durchschnittlech wasserihaut ligt by öppe km agränzendi schwyzer kantön sy gämf genève d waadt vaud u ds wallis valais sys südufer ghört zu frankrych und isch im département haute savoie grad zwöi schwyzer grossstedt lige am ufer vom gämfersee am südwestspitz ligt d kantonshouptstadt gämf am nordufer lausanne d houptstadt vom kanton waadt wyteri internationau bekannti städt sy montreux u vevey wo am nordöschtleche seeufer lige di gröschti französischi stadt am lac léman isch thonon les bains di bekannteschti isch evian d bezeichnig léman chunt vom früechere latynische name vor landschaft lemanus oder ou lemannus dr kanton waadt het afangs vom jahrhundert zur ziit vo dr helvetische republik äbefaus léman gheisse dr walesee isch e see i de kantön st galle u glarus dr name bedütet eigentlech see vo de welsche wöu im früemittuauter dr walesee während langer zyt d sprachgränze zwischen de im weschte läbende alemanne u de rätoromane im oschten biudet het lueg ou walestadt dr see ligt uf m ü m u het e oberflächi vo km syni tiefi betreit m dür syni bsungeri lag inmitte emene tau u uf beide syte bis zu meter höchi steilhängine isch d wassertemperatur am walesee um nes paar grad chäuter aus a benachbarte see är wird im summer säute über c warm dr houptzuefluss isch d seez gsy syt dr linthkorrektur i de jahre bis isch d linth dr houptzuefluss d linth het vorhär de walensee gar nid tangiert u isch vom glarnerland us direkt i richtig zürisee gflosse wichtigi ortschafte am walesee sy walestadt weese quarte murg by tourischte am beliebteschte isch die nördlech vom walesee glägeni outofreii ortschaft quinte weli nume dür schiff oder dür e mehrstündigi wanderig z erreiche isch u nes mittumeerklima bietet nördlech vom walesee befindet sech d sonneterrasse amde u d bärgchetti churfirschte südlech vom see befindet sech d winter u summer tourismusregione flumserbärg u kerenzerbärg verkehrstechnisch isch dr walesee e grossi herusforderig gsy wöus dört chuum äbine git so trassiere ysenbahn wie ou outobahn de walesee dür galerie u tunnäus malaysia isch es land z südoschtasie und mitgliid vo dr schtaatevereinigung asean d hauptschtadt heisst kuala lumpur s schtaatsgebiet vo malaysia erschtreckt sich vo dr malayische halbinsle bis zur insle borneo malaysia wird im norde vo thailand begränzt im süde vo singapur und indonesie drei bis vier völker sin eigentlichi schtaatsvölker d malaye d chinese d inder und d orang asli das sin die iigeborene uriiwohner malaysia isch en bundesstaat wo us nüün monarchye acht sultanaat und ein staat mit eme raja und vier staate ooni herrscherfamilie zämegsetzt isch denäbed gits na drüü bundesteritoorie drunder d hauptstadt s staatsoberhaupt vo malaysia isch en könig wo all föif jaar us de nüün herrscher use gwäält wird s ladinisch oder au dolomiteladinisch isch e romanischi sprach won im norde vo italie gredt wird s dolomiteromanisch isch äng mit em püntnerromanisch und mee oder weniger au mit dem furlanische friaulische verwandt die drüü sprache gänd zäme en undergruppe vo de romanische sprache won rätoromanischi sprache gheisst im einzelne isch aber die gmeinsame sprachgschicht no zwenig bekannt ladinisch wird vo öppe lüüt als muetersprach gredt es ghört drum zu de chlinschte sprache vo europa wien au färöisch und samisch d gägend wo me ladinisch redt verteilt sich z italie über drü verwaltigsregione das verstercht d isolierig vo de talschafte unterenand bsunders under em faschismus isch die trennig sit forciert worde ladinisch redt mer i teil vom südtirol vor allem im grödnertal gherdina und em gadertal badia i de provinz bozen und em fassatal fassa i de provinz trient aber au i de provinz belluno i de region venetie redt mer ladinisch im tal vo buechestei fodom und öppe prozänt vo de bevölkerig vom wältberüemte skiort cortina d ampezzo anpz ladinisch isch in e paar gmeinde mit ladinische iiwoner als regionali behörde und schuelsprach anerkännt und zwar i dene gmeinde wulchestei slva abtei badia kurfar corvara st ulrich urtiji st christina in gröden santa cristina enneberg maréo canazei cianacei vigo di fassa vich und pozza di fassa won ali i de region trentino südtirol sind bis hüt sind d ladiner i de region venetie nöd anerchännt d ladiner sind e anerkännti sprachlichi minderheit i de eu und sötted drum in gnuss vom europäische minderheiteschutz cho bsonders de förderig vo minderheitesprache i de schule i de verwaltig vor gricht und i de medie s ladinische isch en räschte vo de romanische sprache us em alperuum won früener wiit verbreitet gsi sind öb das en einheitlichi rätoromanischi ursprach gsi seg da wird under de romanischte drüber gstritte die diskussion under em name questione ladina het scho im jahrhundert agfange dr graziadio ascoli isch bi dene sprochforscher gsi wo für e noch zämehang vo dene sprache gsi sind sit em jahrhundert sin d bajuware us em norde cho und händ di romanisch sprach zruggdrängt s eisacktal isch vom brenner obe bis wyt über bozen abe düütschsproochig worde und drum isch sider s rätoromanische sproochgebiet i d region vom hütige ladinisch im oschten und em romanisch vom vinschgau im bischtum chur trännt s bärgland wo me ladinisch redt isch d gränzregion vo tirol und dr republik venedig gsi isch s land tirol und dr venezianisch teil an öschtriich cho mit de vereinigung vo italie sind nadisna ali gebiet wo mer ladinisch gredt hät vo öschtriich a italie cho d italiener händ im jahrhundert und au im jahrhundert fascht immer behauptet ladinisch seg en italienische dialäkt d ladiner händ aber immer gseid das stimmi nöd au im gruber de gasperi abkomme vo isch kän schutz vo de ladiner vorgse gsi erscht dur s autonomiestatut für s südtirol vo händ d ladinier i dem gebiet minderheitsrächt übercho s hütige ladinisch chame i föif idiom ufteile als sprachbispil sind da es paar värs vom vaterunser i de verschidnige ladinische idiom und au uf tüütsch und italienisch ufgschribe bad säckinge ipa isch e stadt im landchreis waldshuet in bade württebärg bad säckinge litt am hochrhy wo d gränze zu de schwiz darstellt d stadt isch ungfähr kilometer flussufwärts vo basel glege und am südlige rand vom hotzewald wo de südlig usläufer vom schwarzwald isch d stadt bstoht uss de ehemolige gmeinde harplinge ripplinge säckinge und wallbach si sin emol selbständig gsi zu de ehemolige gmeind harplinge ghöre s glychnamig dorf d höf lochmiehli und rüttehof und d hüser holdmatt zu de ehemolige gmeind ripplinge ghöre s glychnamig dorf s ghöft flüet und d hüser santihof zu de ehemolige stadt säckinge ghöre di glychnamigi stadt de stadtdeil obersäckinge und d hüser am bergsee zu de ehemolig gmeind wallbach ghört numme s glychnamig dorf vom wort här hät me früenr glaubt säckinge sig d gründig vom alamann secco de name isch aber wohrschints ender urch d ydütschig vo me römische name entstande im latynische tekscht vo de fridolinsvita wird säckinge als secanis und seconis gnännt e urkundligi erwähnig als seconia git s uss em johr seconis isch e ortskasus vo seconia wo sich vo sequaniacum de sequana ihr heiligdum ableitet noch de kälte ihrem glaube hät sich d göttin vo de quälle de heilkunscht und de gsundheit in de sumpfige ärde vo de kochsalztherme vo säckinge zeigt seik in dropfe fließe sequana dochter vo de quälle de verfasser vo de fridolinsvita hät sich an e konzäpt ghalte wo s wohrschints scho sit em johrhundert git und de voralamannisch ortsname bevorzugt gha hät de stürkataster vo de franke wo am entstoh gsi isch hät aber nit chönne uff säckinga verzichte in de dokumänt uss em johrhundert isch deno de keltorömisch ortsname no mol verwändet worre sigillum civium seconiensium sigel vo de bürger vo de stadt seconis bim seconia tämpel d stadt säckinge isch um s chlooster mit em glyche name entstande säll isch vom heilige fridolin gründet worre d heiligevita vom fridolin wo allerdings als unsicheri quälle ygschätzt wird berichtet dass s chloster under em schutz vom franke chönig chlodwig i stoht dass es eso frieh entstande isch zwyfelt mer aber mittlerwyli a vylmeh nimmt mer a dass es im johrhundert also under em chlodwig ii entstande isch es isch im johrhundert erstunlig noch zu de karolinger gsi sällemols sin dört e dochter vom ludwig em dütsche d berta und d frau vom karl iii gsi usserdem hät s e entfärnti verbindig zum ottone gschlächt gee im johrhundert isch d reglind d großmüeter vo de adelheid vo burgund äbtissin vom chloster gsi noch de zerstörige vo me großdeil vo de stadt yschließlig der stifts chirch vo me brand hät mer um s gotisch fridolinsmünschter agfange baue bevor mer de rächt arm vom rhy züegschüttet hät isch d stadt uff re rhyinsle gläge und mit brucke mit de umgebig verbunde gsi hütt git s zwei brucke vo de dütsche site uff d schwizer site stei d holzbruck vo säckinge isch mit meter di längsti deckti holzbruck vo europa di moderni sankt fridolins bruck für de chraftfahrzügverchehr isch sit em johr befahrbar uff säller bruck stoht e fridolinsstatue vom schwizer bildhauer rolf brem d wasserchraft wird z bad säckinge mit me flusschraftwärk im rhy wo ygweiht worre isch intensiv gnutzt usserdem git s e bumpspeicherchraftwärk wo i n re kavärne mit me speicherbäcke z egg ygrichtet und ygweiht worre isch durch de europawit wättbewärb entente florale isch bad säckinge am septämber als eini vo de fümf schönste städt uszeichnet worre di internationali jury hät säll vor allem mit de lag am rhy de parkalage z b de schlosspark de restaurierte gebäude de renaturierte wasserläuf und de revitalisierig vom bergseeufer begründet gemeinderootswahl ergebnis vo dr landdagswahle sit d tengwar sy nes schriftsyschtem wo der j r r tolkien het erfunde si chöi wi nes alphabet im ängere sinn bbruucht wärde aber ou wi ne konsonanteschrift i de wärch vom tolkien sy si vom feanor erfunde worde uf der grundlag vo de sarati vom rmil e reihe vo sprachen us der wält vom tolkien wärde mit ne gschribe z b quenya u sindarin si chöi aber ou zum schrybe vo anderne sprache bbruucht wärde tatsächlech sy di meischte bekannte tengwar tekschte vom tolkien uf änglisch gschribe ds wort tengwar bedütet buechstabe oder zeiche uf quenya für ne spezifischi sprach z schrybe bruuchts bi de tengwar genau wi bi allnen andere schrifte e spezifischi orthografy wo sech nach der phonology vo dere sprach richtet bi de tengwar heiße söttigi orthografye normalerwys modi i teil modi de tehtar modi wärde d vokale mit diakritika uf quenya tehtar gschribe i anderne modi de vollschrift modi mit normale buechstabe i teil modi stö di erschte vier buechstabe für t p k u k i anderne für t p u k teil modi richte sech ehnder nach der ussprach anderi ehnder nach der traditionellen orthografy syt di erschti offizielli beschrybig vo de tengwar im buech vom ringchrieg isch publiziert worde hei anderi lüt e huuffe tengwar modi erfunde für sprache wi ds spanische ds dütsche ds esperanto oder ou ds bärndütsch lueg weblinks was d tengwar uszeichnet isch di gägesytigi entsprächig vo formmerkmal einersyts u merkmal vo de bezeichnete luten anderersyts d primärbuechstabe bestöh us ere kombination vo zwo verschidnige forme us emne stamm normal verlengeret oder verchürzt und us emne boge linggs oder rächts vom stamm eifach oder verdopplet offen oder gschlosse me ordnet d primärbuechstaben i vier spalte téma uf quenya wo de wichtigschten artikulationsorten entspräche und i sächs zyle tyelle uf quenya wo de wichtigschten artikulationsarten entspräche beid variiere je nach modus di erschte vier buechstabe d h di oberschten us jedere spalte bestöh us emne normale stamm gäg unte verlengeret und us emnen eifache boge si bezeichne di stimmlose verschlusslute us der jewylige spalte im klassische quenya modus sy das t p c u qu drum heiße di vier spalte tincotéma parmtéma calmatéma u quessetéma i de spalte vom general use modus entspräche sech form u lutmerkmal uf di folgendi art u wys hie isch es bispil us der parmatéma im general use näbe de primärbuechstabe git s di zuesätzleche buechstabe wo ke regelhafti forme hei si bezeichne z b d lute r l u h si variiere starch je nach modus füre computer sy verschidnigi tengwar schriftarte gschaffe worde ussertäm git s e vorschlag d tengwar i unicode standard ufznäh uriiwohner nennt me die bewohner vom ene land wo früehner als alli andere in däm land gläbt hän wo aber us verschidene gründ hend müessen andre völker wiiche odr suscht kulturell an rand drängt worde sin im dütsche git s ou die bezeichnung indigeni völker im fall vom alemannische schproochruum cha me wohrschinlich sage dass d uriiwohner vom ruum um e bodesee d räter gsi sin das wird au in antike tekscht so erwähnt uf d räter sin d vindeliker gfolgt d kelte d römer und schliesslich d alemanne d räter si vor allem im öschtliche rùùm gsi i de hütige weschtschwiz hi zwüsche saane u aare auso im dütsche teil vo de weschtschwiz d helvetier gläbt si chä vor allem vom julius cäsar i sim de bello gallico erwähnt um v chr hi si ines hüser abbrennt u si gäge jura gwanderet de cäsar het si bi bibracte gstoppt u inera schlacht vernichtend gschlage vo de helvetier chunt o de latinisch name vo de schwizerische eidgenossenschaft confederatio helvetica oute amtlich olten esch e schtadt ond e politeschi gmeind im kanton soledurn schwiiz si esch ou dr houptort vom gliichnamige bezerk d schtadt lyt geografisch am jurasüdfuess a dr aare em kanton soledurn oute het zwöi stadtteil wo dor ne auti houzbrogg verbonde se die brogg met der fassade vom mettelalterleche zilemp ond em ildefons torm präge s schtadtböud vo oute s schtadtgebiet esch scho set urzyte v chr besedlet wöus e günstigi lag het die erschte sedler se wahrschinlech wäg de füürschtei silex flint blebe wo me e de wälder rond om d schtadt höt no fendt d pass verbendig öbere houeschtei esch scho vo de römer pruucht worde ond ou z oute hei sy darom spure henderlo ollodunum dr name oute isch zum erschte mou gnennt worde im johr aus oltun im mettelalter wo dr gotthard pass meh pruucht worde esch het s schtedtli oute vom nord süd vercher chönne profitiere wöus a dr linie zom houestei pass lyt zor zyt vo de erschte ysebahne esch dr vercher no wechtiger worde för oute ond der kilometerschtei null vo der damalige central bahn esch e oltner bahnhof ine gleit worde set denn esch oute e verchers chnote ponkt vo der schwiiz nomeh wäg de outobahne wo sech sett de sebzger johr ganz e der nöchi be egerkinge chrüze das het set jehär vöu gwärb ond induschtrie aazoge veli träffe ond meetings fende wäg der vercherslag z oute schtatt vöu outner pändle innerhalb vo dr schwiiz ond wäge dämm het oute es zytli der ruef gha e schlofstadt z sy quälle bundesamt für statistik de uusländeraateil isch bi gläge bi dr nationalrootswaale hät s das ergebnis gää bdp cvp edu evp fdp glp gp sp svp suschtigi gmeindspresidänt isch dr martin wey stand d arbetslosigkeit esch im johr bi gläge dr stadtazeiger oute isch s amtleche publikationsorgan vo dr stadt oute und di uflageschterkschti zitig vo dr region bi dr voukszellig hei vo dr iiwohner dütsch aus hauptsproch aagää französisch italienisch und angeri sproche dr hochalemannisch dialäkt vo oute ghört zue dr dialäkt vo dr region oute wo ähnlech si zue dr aargauer dialäkt a get au johr e grossi fasnacht met vel guggemusig ond emene omzog am fasnachts sonntig z oute fende jedes johr kabarett ond tanz täg statt ändi sommerferie esch die grossi outner chilbi ond vor de herbschtferie esch d mio messe in olten am erschte mäntig em monet fendet meischtens e waremäret e dr autschtadt statt z oute het s höt nümm so villi beize und spontene derför git s höt e rychhaltigs agebot a reschtorants kebab hüüser pizzerie osserdäm het s e grosses agebott a chleiderläde d pfarrchile st martin isch es kulturguet vo regionaler bedütig am ändi vom johrhondert hets mehreri berüemti outner gä dr moler martin disteli dr bondesrot munzinger dr ingenieur niklaus riggenbach ond anderi schpöter het d maria felchlin do gwörkt se esch e vorryterin för d frouebewegig e der schwyz gsy ond het dr maria felchlin platz gstiftet e dr schwyzer literatur het sech mou e gruppe nach dr schtadt bnennt dr otto f walter esch e namhafte outner schreftstöuer gsy der kabarettescht franz hohler esch e witere berüemte outner är esch e schwiizer schriftsteller kabarettischt und liedermacher dr mischa wyss esch e mondart chansonnier ond kabarettischt wo z oute sini chindheit verbrocht het d alemanne oder alamanne ahd alaman sin e antiki un friemittelalterligi stammesgruppe us em germanische kulturchreis gsi alemannischi bevelkerigsgruppe cha mer dur archäologischi quälle idäntifiziere wie begräbnissitte un au dur historischi schriftligi zyygnis noch dr velkerwanderig hän si vor allem ihri sidligs un herrschaftsbiete d alemannia vor allem im hitige sidweschtdytschland im elsass im öschterrichischa vorarlberg im förschtatum liachtaschtaa un in dr schwyz gha wu si vilmol zämme mit galloremische un rätische bevelkerigsgruppe gläbt hän zwische em un johrhundert isch d alemannia bolitisch un kulturäll im oschtfrankerryych ufgange d sprooch vo de alemanne ghert zuem weschtgermanisch diä volksmasse sin vu dr antike gschichtsschriiber alamanni gnännt wore des latiinisch lehnwort üs em germanische kennt alli manne beditte gmeint isch do drmit noch em bruno boesch mänsche oder männer alli zämme des isch hit e verbreiteti dittig wil scho de griechisch historiker agathias im johrhundert de name als zsammegspielts und vermischts volk ibersetzt hot e anderi dittig vu ala isch voll ganz also vollmänsche oder ganzmänsche wolfgang haubrich wie d sälbschtbezeichnig vu dr alemanne gsi isch und obs iberhaupt one ggäe hot isch uusicher de reemische dichter ausonius nennt i me gedicht si sklavin bissula vu de donauquelle e suebin dees kännt e indiz defir si das de name suebe bi de alemanne vorhande war des isch aber bis is johrhundert s onzig aazeiche defir no im johrhundert wered d alemanne und d suebe a de mittlere donau allewil als verschidene stämm ufgfiehrt im johr solled se verbindete gsi si zu dere zit sind d suebe i de kämpf mit de gote schwer gschlage wore und wered se s letst mool as oegeständige stamm gnennt etz wered aber grad us em dritte viertel vum johrhundert bi de alemanne all emool funde gmacht wo vu de mittlere donau stamme kännted historiker und archäologe nemmed drum aa das zwische und donausuebe sich de alemanne aagschlosse hond und de alte name vu de suebe ibernumme hond erst sit em aafang vum johrhundert wird denn de name suebe als synonym zu alemanne verwendet vu dem name uus isch i vil nochbersprooche zerscht uf franzeesisch de name uf ganz ditschland iberggange frz allemagne ditschland im frie mittelaalter hot de name suebe ahd suâpa schwoobe de alemannename ganz verdrängt alamanne ahd alaman isch numme e wort vu dr sproch vu dr gebildete gsii erst i de romantik im johrhundert hot de johann peter hebel anne de begriff im titel un im vorwort zu sinene allemannische gedichte wider bekannt gmacht un het do drmit e art grundstei fir e neij alemannisch bewusstsii glegt vor allem archäologe z dütschland bezeichne d alemanne vum johrdoisert nach chrischtus as alamanne mit a des lehnt sich a dr antik latinisch begriff aa historiker und schwiizer wisseschaftler benutze durchwegs eher d form alemanne im un johrhundert isch dr begriff alamanne zimli in vergässeheit grote gsii d wortform mit e goht uf dr johann peter hebel zurück frier isch me devu uusggange das d alemanne sich im vorfeld vom limes scho vor zsammegschlosse hond und dänn d remische grenzaalaage de limes durchbroche d reemer vertribe und s land bsetzt hond d forschung i de letste johrzehnt isch zu andere ergebnis gkumme zum johr sind große germanische iberfäll uf s reemisch land im hitige bade wirtteberg de decumates agri iberliiferet später hot me die alamanni gnennt aber zu dere zit giits der name schints no noit me hot vor em limes z mainfranke um wirzburg rum tatsächlich archäologische spure vu elbgermanische iiwanderer gfunde wo sich zwische de iigsessene germane niderglo hond und vu dert uus uf plinderunge i s reemisch riich zoge sind d germane hond dert vor allem metall edelmetall aber au bronze und iise as rohmatreal graubt si hond aber au mensche graubt en guete iidruck vu dene ziite giit en altoor wo me z augschburg gfunde hot do stoht druf das reemische soldate und birgermiliz en trupp vu germanische juthunge uf em ruckwäeg vu italie ufghaalte dene d beite abgnumme und gfangene befreit häb d juthunge wered später en toel vu de alemanne um rum hond d reemer no de limes z obergermanie ufggäe grund wared sicher au d germanische iberfäll und de wirtschaftlich nidergang vu de provinz aber au en birgerkrieg im reemische riich me hot oefach nimme gnue soldate ghet zum die gränz bsetze de rhii isch d nei gränze wore ab em johr nenned d reemer d germane wisawii vum oberrhii alemanne woher die lit gkumme sind saged d reemische historiker it d archäologische fund zoeged das es sich hauptsächlich um elbgermane handlet also us em gebiit zwische elbe un oder die stämm dert hond wohl greestetoels zu de suebe ghert d suebe sin e germanische stammesverband wu noch em tacitus d semnone dr haüptstamm drvu sin s giit aber au fund wo meh us em norde kummed oder us de hitige tschechei drum nimmt me aa das au kleinere andere gruppe sich mit de elbgermane im hitige bade wirtteberg niderglo hond s siht also ganz so us wi wenn di iigwandrete lit erst im frier reemische land alemanne gnennt wore sind d galloromanisch bevelkerig romanisiärti kelte vum dekumatland isch zum deil vorhär scho abgwanderet erst mit dr remische besatzig abzoge oder in dr alamanne ufgange im südschwarzwald hot me offesichtlich no bis is frie mittelalter romanisch gschwätzt wel vil flurnäme ditlich romanische ursprung hond d friäh alamannisch kültür isch durch schriftquälle wennig griffbar und s giit aü im johrhundert nume wänig archäologischi fund meistens sind s oenzelne greber oder klaine grebergruppe d alemanne hond zerst irne toote no meistens verbrennt aber au de bruuch das me d ganz liich beärdigt breitet sich uus sidlunge hot me no wenig untersueche känne de runde berg bi urach z wirtteberg isch usfierlich usgrabe wore und fir die zit de wichtigst fundplatz bis is johrhundert hän d alamanne viil griäg mit dr remer ka meischtens verursacht durch alamannischi eroberigs oder raübzig in galliä zitewiss hets handel un üsdüsch mit galliä gää un aü ass alamanne in remischi seldnerdiänscht iidrätte sin vor allem a de neie gränze hond sich alemanne als vorgschobene grenzverteidiger aawerbe lo zum bischpiil d brisigavi iber d zueständ im johrhundert wisse mer vor allem dur de reemisch historiker ammianus marcellinus s giit zu dere zit demnoo e ganze roie onzelne gau kenigriich d briisgauer brisigavi d linzgauer lentienses d bukinobante und raetobarii au d juthunge wered etz als en toel vu de alemanne bezeichnet de ammianus nennt luter reguli kenigle wo jeweils iren gau beherrsched die tond sich mol zsamme gege d reemer mol it i de zwote hälft vum johrhundert hond alemanne mit de burgunder wo domols am main gsesse sind um salzquelle gkämpft s hot demnoo kon kenig vu allene alemanne ggäe sondern d alemanne hond sich i vil verschidene toelstämm untertoelt um d mitte vum johrhundert hot sich bi de ganze westgermane e wichtige änderung im grabbruuch durgsetzt au d alemanne fanged etz große fridheef aa wo d toote it verbrennt wered sondern west estlich usgrichtet i roihe nebednand glegt wered des isch deshalb so wichtig wel die roiegreberfelder e grooße quell fir archäologische fund und s lebe vu de leit sind ab dere zit wisse mer archäologisch vil meh iber d alamanne irne sachkultur handwerk krankete und sozialstruktur dur d biigabe i de greber hot me au festgstellt das im johrhundert wider neie elbgermanische zuewanderer vor allem us em behmische dezuekumme sind zu dere zit breitet sich d alemanne i s elsass und a de mittelrhii uus am rhii stoßed se mit de franke zsammed und liefered sich immer wider schlachte mit dene am end verliered d alemanne und d grenz zu de franke isch e wiile zwische worms und mainz um erobered d franke de norde vum alemannische gebiit de süde stoht no unterem schutz vum ostgotische kenig theoderich vu de alemannische oberschicht flied mänge gi italie zu de ostgote oder gi thüringe aber au s goteriich kaa sich nimme lang hebe und muss im johr de rest vu alemannie de franke iberlo noch em fränkische herrschergschlächt merowinger heisst me s und johrhundert d merowingerzit vu bis isch alemannia e herzogtum im frankeriich gsi dr karl martell het d macht vo de herzög sehr beschränggt und si nochfolger dr karlmann het ihre ufstand noch em dod vom karl martell zsämmegschlage und er heig bim bluetgricht z cannstatt so wird verzelt e deil vo de alemannische adlige lo hirichte er het alemannia in zwei piet deilt und d franke warin und ruthard iigsetzt as verwalter d fränkische herrscher hond ire macht gsicheret dur fränkische oder alemannische adlige wo se a wichtige verkehrswäeg aagsidlet hond au us andere toel vum fränkische riich hot me lit gholet scho im hän d alamanne aagfange zum id dr schwiz siidle im un hän se unter dr fränkische herrschaft aü s alpevorland vu dr schwiz un bayrisch schwabe bsiidlet in mänke gebiit vu dr alpe wu hit alemannisch sin sin romanischi bevelkerigsräscht sitze bliibe un erscht im mittelalter alemannisiärt wore anne isch s herzogtum schwaben entstande zu däm herzogtum schwaben hän aü s elsass südbade dr zürichgau dr thurgau un rätiä drzue ghert großi schwebischi herrschergschlächter sin d zähringer d staufer un d habsburger gsii mit em untergang vum staufische kenigtum isch aü s herzogtum schwabe untergange raetia au rhätia im dütscha rätien alemannisch räzie isch a römische provinz gsi zwüschat am lacus raetiae brigantinus da bodasee und aenus da inn und isch sitm johrhundart toalt gsi in d raetia prima im süda und d raetia secunda im norda da danuvius d donau isch zwüscha kelheim und boiotro bi passau schtaatsgrenze vom römischa riich und gliichzitig verteidigungslinie gegs d germana gsi der römische kaiser auguschtus hot v chr sine adoptivsöhn drusus und tiberius losgschickt dass se d räter wo als bsundrigs bluetrünschtig und aggressiv golta hond unterwerfend als erschta hot der drusus mit nam heer da brenner und da reschenpass überquert und nördlich vo da alpa in da tridentiner berg d streitmacht vo da räter gschlaga im glicha johr hot sin brüeder tiberius wo schpöter römischer kaiser wora isch s gebiet im weschta erobert und isch em rhenus rhii no zum bodasee ku wo d vindeliker gsidlt hond däne hot er in ner seeschlacht wo d römer oane vo da bodaseeinsla als basis gno hond unterworfa im gegasatz zu noricum isch raetia unter großa verluschte uf boadna sita erobart wora dr drusus und dr tiberius sind in rom als bezwinger vo raetia mit triumph gfiirat wora vo bis v chr hond d römer s gebiet zwüscha graubünde voradelbärg nordtirol südbayre und oberschwobe zur provinz raetia zämgfasst und an schtatthalter igsetzt will unterm mark aurel eppa n chr a legion in raetia stationiert wora isch legio iii italica hot vo döt aweg der schtatthalter legatus augusti pro praetore an senator si hot müassa im jahrhundert hot der kaiser dioklezian s römische rich neuorganisiert und dobi isch die provinz raetia in drü töl uftoalt wora der süda isch zur diözese italia ku da rescht isch ufgschpalta wora in d raetia prima curiensis und d raetia secunda vindelica dia zwoa teilprovinza sind zäm oanam dux militärgouverneur unterschtellt und vo schatthalter mit nidrigerem rang praesides verwaltet wora mit curia chur und augusta vindelicorum augschburg als amtssitz in der nördlichera raetia secunda hond d archäologa zwoa entwicklunge nachvollzieha künna zum oana sind vom weschta hera zwoa große wälla mit allemanna zersch bis zur iller und schpöter bis zum lech igwandert und hond dia keltisch römische bevölkerung übern fluß umme verdrängt zum andra moane historiker und archäologa dass öschtlich vom lech sich dia keltischa vindeliker und d römische bevölkerung mit gruppena vo andra germanischa schtämm vermischt und an neua germanischa schtamm bildet hond die bajuware es git nämlich koa azoacha dass bajuwara igwandert si söllen wiil d bevölkerung noch m zämabruch vom römischa rich glich bliba isch damit isch der politische ifluß vo da römer zruckganga und glichzitig hot d romanische schproch und kultur d bedeutung verlora trotzdem git s keltische und römische begriff und ortsnama wo sich bis hüt ghebt hond dia südlichere raetia prima dergegs isch politisch und kulturell länga an italien bunda bliba drum isch d romanische schproch und kultur trotz völkerwanderung erhalta bliba rätoromanisch drum isch mit der zit da begriff raetia bloss no fürs gebiet vo da raetia prima verwendet wora geographisch hot mer da begriff räzie im ganza mittelalter und nocher wider im und joorhundart fürn freistaat der drei bünde verwendet wo der am april als oaganer kanton in d helvetische republik ufgno wora isch hot er am afang echt rätie ghoassa ersch schpöter hot mer eam graubünde gseet bis hüt seet mer für graubündnerisch bzw bündner ab und a no rhätisch bzw rätisch epper für dia rhätische bahn oder o no im wort rätoromane dia wichtigschta schtädt in der römischa provinz raetia sind gsi augusta vindelicorum augschburg castra batava passau castra regina regeschburg parthanum partenkirche gamundia romana schwäbisch gmünd alae oole foetes fiesse cambodunum kempte im allgai brigantium bregez arbor felix arbe clunia wohrschinli fealdkirch oder balzers curia chur d römer hond in der provinz grossi milidärstroosse baut eppa über de julierpass in graubünde me findt d stroosse in der peutinger tafle der nama riess ahd riezi für d landschaft um nördlinge umme kunt no vo raetia obfige amdli freiburg opfingen isch e schdaddail vù fryybeg freiburg im breisgau ùn lyd im weschde vù dr schdad am oschdrand vùm dunibäärg zöe obfige ghèèrd dr oordsdail sandichlaus st nikolaus ùn dr eemaalig oord wyberds chilch wippertskirch d noochberdèèrfer sin määrdige walderschhoofe dienge rimschige sand jèèrge ùn haasle ùf em baan vù obfige sin schäärbe ùn siidligsräschd vù verschiidene uur ùn friezydlige kulduure gfùnde woore d oordsnäme wù mid inge ùfhèère ghèère zöe dr eldeschde alemanische siedligsschichd zyder em jh e graab vùn eme alamanische chrieger us dr zwaide helfdi vùm jh wù ane im gwaan chazeschdaig gfùnde wooren isch ùn waarschyyns e dail vùm e greesere greeberfäld isch zaigd di lang bsiedligsgschiichd zem èèrschde mool gnänd wooren isch obfige in ere uurkùnd vù ane wù s no zwai abschrifde us em ùn em joorhùnderd gid dr cheenig heinrich ii hed dèrdemool e göed z ophinga an s doomschdif baasel iberdraid um wird zem èèrschde mool s eedelfrèi gschläächd vù dr hèère vù obfige gnänd in ere uurkùnd fir s chlooschder allerheilige z schafuuse wird e chrafth de upphingen gnänd ane gid e kuno de opfingen em chlooschder st peter e göed z bickesohl doderbyy wird er de domo ducis gnänd d h är isch e minischtriale vù dr zääriger in däm joor wird au e bùùrg gnänd wù d hèère vù obfige drùf woone dr ledschd us em gschläächd vù dr hèère vù obfige isch dr nicolaus von opfingen wù e jooresgült vù gieder im obfiger baan verchaufd d bùùrg vù dr hèère vù obfige isch waarschyyns im gwaan biirgele zwische obfige ùn sandichlaus glääge wù d zääriger ane uusgschdoorbe sin isch iire èèrb an d groofe vù urach ùn d groofe vù kyburg chùù obfige isch zäme mid fryybeg ùn em bryysgau an dr groof egino iv vù urach gange däm syy sùùn isch derno as egino i dr èèrschd groof vù fryybeg woore wel s almee schdryd gee hed ùm d finanze hed sich d fryybeger bùùrgerschafd ane fir march silber vù dr groofe vù fryybeg losgchaufd ùn sich ùnder dr schùz vùm huus habsburg gschdeld as endschäädigùng fir d groofe hed d schdad d hèèrschafd badewyyler gchaufd obfige hed ab doo mid schalsched wolfewyyler lyderschbärg diengen ùn mänge zöe dr ùndere vogdèie vù dr hèèrschafd baadewyyler ghèèrd im lauf vùm ùn jh isch d hèèrschafd badewyyler e baarmol verbfänded woore wel d groofe vù fryybeg in finanziälli schwiirigkaide chùù sin ane hed dr johann dr ledschd groof vù fryybeg syyni hèèrschafd badewyyler an d siin vù syym näfe em maarggroof wilhelm vù hachberg suusebärg vermachd dr rudolf ùn dr hugo noch em dood vùm philipp vù hachbärg suusebärg isch d hèèrschafd badewyyler ùn doodermid au obfige an maarggroofe vù baade chùù ane isch d maarggroofschafd baade ùfdaild wooren in di boode linie baade baade ùn baade durlach d hèèrschafd baadewyyler hed zöe baade durlach ghèèrd ane sin di baide linie wider verainigd woore d maarggroofschafd baade isch ane zùm khuurfiirschdedùùm ghoobe woore us dr ùndere vogdèie isch s schdaabsamd wolfewyyler in dr landvogdèi suusebärg im landesdail baadischi maarggroofschafd woore wù ane dr ganz bryysgau mid fryybeg baadisch woore isch isch s schdaabsamd wolfewyyler im beziirk fryybeg ùfgange un ab hed s zùm ooberamd fryybeg in dr brovinz vùm ooberryy ghèèrd im lauf vù dr negschde joor isch d verwaldigsgliiderig vù baade e baarmool gändered woore ab hed obfige zùm landamd fryybeg im draisemchrais ab ooberyychrais ghèèrd sin s ùn s landamd fryybeg zùm landamd fryybeg verainigd woore sin di bishäärige chrais ufgleesd woore obfige hed jez zùm beziirksamd fryybeg im chrais fryybeg ab landchrais fryybeg ghèèrd im èèrschde wäldchrieg isch ùf em blanggebäärg zydwyys e schyywäärferbatteri as ùnderschdizig vù dr lùfdabwèèr vù fryybeg stationiert gsii d chilchegloge ùn d bfyfe vù dr oorgele sin yyzooge woore go s metall drus z gine am dezämber an isch obfige in der verwaldigsreform noch ere volgsabschdimig zöe der schdad fryybeg yygmainded woore sandichlaus lyd nèèrdlig vùm haubddoorf ùn isch s èèrschd mool ane as ze ste niclawese gnänd bis zöe dr reformation hed sandichlaus e aigeni kabäle ghaa wù em hl st nikolaus gwèid ùn ab e aigeni filale vù dr bfaarèi wyberdschilch gsii isch syd dr reformation isch si schyyns nimi bruuchd woore ùn schliesli ane abgrise woore ane isch z sandichlaus wider e kadoolischi kabäle böue woore d st bartholomä kapelle di ald st bartholomä kabäle wù in dr bardlimees gschdanden isch isch im joor s ledschd mool gnänd woore z sandichlaus gid s e chlai wèierschlos s baad wù im jh böue woore isch vilichd hed di fryybeger familie geben des schlesli böue loo ùf ali fäl sin si ùm z sandichlaus gnänd ùn iir wabe hangd iber ere diire vùm baad im lauf vù dr zyd hed des schlesli vilmool dr bsizer gwägsled vor isch s an dr rudolf von statz gange schbeeder an d hèère von keppenbach an dr hermann von lichtenfels isch dr hans von bolsenheim bsizer vùm sandichlaus wèierschlos ane isch s èèrblääche vù dr maarggroofe vù bade durlach s lääche chùnd an dr hans jakob mosung von schafftolsheim vù schdroosbeg an dr johann dietrich von zillenhardt ane hed dr jakob nessel wù e doochder vùm zillenhardt ghyroode ghaa hed s schlesli vùm maarggroof gchaufd isch s an baron händel von breitenbruck verchaufd woore an dr baron wolfgang von hohenfeld schbeeder an dr chaarlsröejer foorschdmaischder ernst friedrich von rüppur schliesli hed s dr maarggroof noch em dood vùm rüppur wider gchaufd ùn verschdaigere loo d gmai obfige hed s derno ùfgchaufd ùn ane wider verchaufd hide isch s in privatbsiz s gäld wù d gmai us em verchauf yygnùù hed isch in eme bsùndere kapitalfond aaglaid woore in dr schleslirächnig des isch langi zyd bis ane e sälbschdändige kreditfond fir obfige gsii wù obfiger bùùrger hän chene ne kredit iberchùù au d gmai hed sich doo chene gäld leene z b fir dr böu vù dr nèie chilche ane oder vùm nèie schöel ùn roodhuus noch ere lokale saag sol s au emol hyyser gee haa zwische obfige ùn sandichlaus wù im dryysgjèèrige chrieg niiderbränd woore sèie wyberdschilch isch s èèrschd mool in ere pääbschdlige uurkùnd us em joor as wipreskircha gnänd dèrdemol isch s aigeschdändigi bfaarèi gsii wù au zöeschdändig gsii isch fir obfige ùn sandichlaus zöe dr bfaarèi wyberdschilch hän die filiale ghèèrd st magarete z walderschhoofe st wolfgang z harthuuse e wieschdig bi märdige st batholomäus hid gid s no e gwaan zwische obfige ùn sandichlaus wù bardlimees haisd n st katharina waarschyns do wù di hidig obfiger chilche schdood dr bischof rudolf von konstanz hed d bfaarèi wyberdschilch ane em chlooschder schùdere gschänggd joor schbeeder hed dr groof graf konrad vù fryybeg em chlooschder dr ganz baan gschänggd wyberdschilch isch zöen eme priorat vù dr benediktiner vùm chlooschder schùdere woore wyberdschilch hed syyni bedydig derno schnäl verloore im joor sin nùme no d chilche s schlos ùn drèi heef mid bewooner gschdande wù d chilche abbroche wooren isch isch us dääne schdai di nèi chilche z walderschhoofe böue woore isch s schlos abgrise woore isch vùm eemoolige doorf nùme no ai hoof gschdande dr chlooschderhoof dt wipperskircher hof wù hid no schdood an dr schdroos zwische walderschhoofe ùn määrdige dr bsizer vù däm hoof haisd im obfiger dialägd dr wyberds syd dr midi vùm joorhùnderd sin z wyberdschilch nèii uussiidlerheef böue woore in der groose uuswanderigswäle im ùn im joorhùnderd sin au vyyl obfiger fùùrd gange v a vù hän vyyl familie iir glig z amerika gsöechd schbeeder sin vyyl lyd ùf fryybeg zooge ane hed bevelgerigszaal e diefschdand vù ghaa noch em wäldchrieg isch d yywoonerzaal wider langsaam aagschdiige wel flichdling ùn verdriibeni zöezooge sin syder as obfige zöe der schdad fryybeg yygmainded wooren isch hed sich d yywoohnerzaal mee wie verdrèifachd dr ordschafdsrood vù obfige hed siz d verdailig vù dr siz bi dr ordschafdsroodswaale syter zaigd die tabäle bis zöe dr yyfierig vù dr nèie baadische gmainoornig ane isch s hegschd gmaiamd z obfige dr voogd gsii derno isch er abgleesd woore dùr dr bùùrgermaischder zyder as obfige zöe dr schdad fryybeg yygmainded isch hed obfige ne ortsvorsteher im obfiger dialägd said mer zem ortsvorsteher au hid alno bùùrgemaischder vor em dryysgjèèrige chrieg sin d näme vù dr obfige veegd nùme lùgehafd iberliifered dr woobe vù obfige zaigd dää woobe hed d gmai obfige noch em zweede wäldchrieg iberchùù dr guldi bfool mid dr schwaarze schbaare maand an dr woobe vù baade durlach s höefyyse ùn dr schdäärn schdame vùm obfiger gmaisiigel us em joorhùnderd chilchlig hed obfige uurschbringli zöe dr propstei wyberdschilch ghèèrd e aigeni chilche hed obfige zèèrschd ane griegd wù dr maarchgroof karl ii vù baade zem evanggeelische glaube iiberdräde isch sin obfige ùn sandichlaus ane evanggeelisch woore wyberdschilch isch kadoolisch bliibe di hidig evanggeelisch chilche isch ane böud woore d chilcheoorgle schdamd vùm georg marcus stein eme oorgleböuer vù durlach us dr silbermann schöel derwyylschd obfige in dr midi vùm joorhùnderd no zöe zu evangeelisch gsii isch isch dr aadail vù dr kadolige nooch em zwaide waäldchrieg ùn vor alem syd dr yygmaindig zöe fryybeg al mee aagschdiige zem byyschbel sin ane nùme no vu dr obfiger evanggeelisch gsii kadoolisch wäge däm isch derno ane e kadoolische chilche böue woore un di kadoolischi kabäl st bartholomäus z sandichlaus im joor sin vù dr yywooner evanggeelisch gsii ùn kadoolisch di evanggeelisch gmai z obfige bilded hid mid dienge zäme di evangelische pfarrgemeinde tuniberg d kadolige ghèère zäme mid dienge mùnzige walschderschoofe un mänge zue dr seelsorgeeinheit tuniberg vù bìs isch dr siegfried flaig bfaarer am dunibärg gsii syterhär isch s dr andreas mair bis in d er joor isch obfige schdaarg bräägd gsii vù dr landwiirschafd uurschbringli hän gmischdi bedriib voorghèèrschd mid rääbe vii ùn milchwiirdschafd mid made ùn waide obsd ebfel biire chriese zwädschge bfluume bfiirschig hansisdriibeli agerfälder mid frùùchd waise roge gäärschde haaber wälschchoorn chrud flags hambf röebe syd dr midi vùm joorhùnderd hed s au z obfige e groosi ùmstrukturierig in dr landwiirschafd gee in dr er joor isch obfige ais vù dr mùschderdèèrfer vù dr baade wiirdebäärgische dorfsanierig gsii im joor hed dr doomoolig chrais fryybeg z obfige ne versöechsgaarde fir obsdböu yygriichded hide wiird er vùm landchrais bryysgau hoochschwaarzwald bedriibe in dr rääbfluurberainigùnge sin groosi beede aaglaid woore s ald landschafdsbild mid dr chinzge isch zem groose dail verloore gange doodermid au viil fluurnäme hid läbd nùme no ne chlaine dail vù dr obfiger vùm buure in dr haubdsach hed s rääbe derzöe schbaarglefälder ùn wie iiberaal in dr ooberryyeebeni groosi wälschchornägere syd ändi vù dr er joor gid s z obfige kai viihaldig mee viil obfiger schafe hid as beröefspändler in dr schdad fryybeg dr gwäärbverain obfige gewerbeverein opfingen e v isch am augschde in dr blöeme grinded woore as oordsverband im oberrheinischen gewerbeverband ab isch dr verain nimi aktiv gsii aber ane isch er nèi grinded woore as obfiger oordsverband im bund der selbständigen hide schdand hed dr verain midgliider ùn veraaschdalded al joor d tuniberger jobbörse zäme mid dr schöel regional bekand isch obfige dùr dr schbaargleaaböu woore vor alem dùr s gaschdhuus tanne wù noch ere obfiger saag scho dr napoleon sol ibernaachded haa e reegelmääsige gaschd in dr schbaarglezyd in dr tanne isch langi zyd dr eemoolig dydsch bùndesbresidänd walter scheel gsii wù syder ane z chrozige woond derzöe gid syder e baar joor e hotel s hotel blume di èèrschd schöel isch z obfige ane böue woore wel die z chlai woore isch isch zwische ùn e nèi schöelhuus böue woore s hidig roodhuus wel aber au doo schliesli kai blaz me gsii isch isch ane e aige schöelhuus böue woore wù nääbe dr obfiger grùndschöel au d haubschöel fir d fyybeger schdaddail am dunibäärg din isch d realschieler ùn d gimnasiaschte pändle ùf fryybeg lueg au obfiger wèèrderböech obfiger bflanzenäme obfiger diernäme wenker säz dr dialägd vù obfige obfigerdydsch ghèèrd zöe dr dialägd vùm ùndere marggreeflerland ùn doodermid zöe dr siidalemanische dialägd hoochalemanisch s haubdchänzaiche isch d k verschiebig im aalud chind kind chobf kopf chrod kröte nèèrdliger said mer kind kobf grod die kind chind linie lyd doo ùnggfäär ùf dr alde gränze zwische dr ùndere vogdèie ùn em bryysgau wù zöe voordereeschdryych ghèèrd hed dienge obfige mid sandichlaus wolfewyyler mid lyderschbärg mänge ùn oberrimschige liige im siide vù dääre gränze mùnzige ùnderrimschige märdige walderschhoofe ùn sand jèèrge im noorde die kind chind gränze isch aini vù dr wichdigschde gränze zwischen em siidalemannisch ùn em oberryy alemanisch im bryysgau hed s e baar gränze wù soonigi ùnderschiid zwische dääne dialägdraim margiere in dr maischde fäl hed s z obfige di siidlige foorme au wèèrder wie mälche wäärchdig zaige die verschiebig nid dergeege biirge oder schdaarg siidliger birche starch e wiichdige ùnderschiid zöe andere siidalemanische dialäkt vor alem in dr schwyz isch as im obfigerdydsch wie im oberryyalemanisch ùn im schweebisch ali konsonate gschwèchd sin zöe aifache schdimloose lenes boschd schwime post schwimmen siidlig poscht schwimme derwyylschd d lyd wù diräkt nooch em zwaide waädchrieg ùf obfige zöezooge sin au schbroochlig no integriert woore sin d chinder vùn ene hän schnäl aafange obfigerdydsch schwäze lèère d chinder vù dr lyd wù syder dr er joor zöezooge sin im reegelfal kai obfigerdydsch me au d chinder vù dr sùnschdige obfiger familie schwäze hid zmaischd kai obfigerdydsch sùndern wie iberhaubd dr groosdail vù dr hidige obfiger bevelgerig d fryybeger ùmgangsschbrooch e arg ùffälige ùnderschiid vù dr obfiger ùmgangsschbrooch zem obfigerdydsch isch as d k verschiebig nimi realisierd wird d h hid saage di maischde obfiger ghind globfe ùn nimi chind chlobfe au di nèihoochdydsch diphthongierig isch in dr modäärne ùmgangsschbrooch wyder fùùrdgschride wie im eldere dialäkt dooderbyy wird aber au in dr ùmgangsschbrooch no ùnderschiide zwische mhd ùn ei iu ùn öu ùn ou die ùnderschaidig isch im regionaale substandard derno wie in dr standardschbrooch ùfghoobe d fraue hän z obfige bi feschd ùn in d chilche friejer bis aafangs er joor d maarggreefler draachd draid v a in dr chilche mid dr maarggreefler hèèrnerchabe ùn eme fiirdöech wù bi dr leedige maidli wys gsii isch ùn bi dr ghyroodene fraue schwaarz die draachd isch au bi dr hochzyd vù dr brud draid woore zem dail au e schwaarz chlaid mid eme wyse schlèier wysi hochzydschlaider sin èèrschd in dr zwoode joorhùnderdhelfdi ùfchùù e aigeni manedraachd isch nid iberliifered si hän e schwaarze aazùùg draid au bi dr komfermazioon hän d maidli bis in d er joor schwaarzi chlaider draid d böebe schwaarzi aaziig wel obfige friejer evangeelisch gsii isch isch d faasned as e kadoolisch feschd z obfige bis in d midi vùm joorhùnderd nid gfyyrd woore derfiir isch d holzschdaigerig wù aljoor im winder abghalde wird friejer d obfiger faasned gnänd woore wel syd dr er joor almee kadolige ùf obfige zuezooge sin ùn bryych hidigsdaags au nimi eso schdräng no konfession verdaild sin wird midlerwyyli au z obfige d faasned gfyyrd scho syd dr er joor vùm schboordverain ùn dr landfraue ane isch schliesli ne faasnedszùmbfd grinded woore d miilibachhägse wù an dr faasned e hämglùnggiùmzùùg mache s roodhuus schdiirme e narebaum ùfschdele ùn am änd d faasned verbräne derzöe veraaschdalde si als e hog am vaderdaag im joor isch e zwoodi obfiger faasnedzùmbfd grinded woore d räbdèifel syd dr er joor sin an dr faasned chinder dùr s doorf zooge ùn hän ùm goobe ghaischd zmaischd mid em schbrùch d chinderschöel machd syd aafangs er joor e ladäärneùmzùùg am maardinsdaag novämber d chinder singe derzöe di gängige dydsche lieder ich gehe mit meiner laterne oder laterne laterne sonne mond und sterne s dradizionäl zoobeäse am hailigoobe isch friejer schyyfeli härdebfelsalaad ùn sùnewiirbelisalaad gsii d gschängg am hailigoobe hed s chrischdchind broochd s schdaufemer bùbemuseeum isch ane z obfige grinded woore ùn hed in dr èèrschde joor d samlig in dr raiffyyseschdroos uusgschdeld ghaa schbeeder isch s ùf fryybeg ùn ane ùf schdaufe verlaid woore d chardierig vù dr alde buureheeffoorme hed in dr er die verdailig gee dr schboordverain sv obfige schbiild syder ane in dr föesbal landesliga dr raadglub hed vù bis d opfinger sonnenbergschleife veraaschdalded e raadräne wù iber rùnd km ùf eme km lange rùndkùùrs dùr dr dùnibärg fierd s räne isch in dr noowùgsklasse dail vùm badenpokal ùn isch glyychzydig d chraismaischderschafd isch d sonnenbergschleife s ledschd räne vùm gonso cup baden württemberg gsii s hed verschiideni räne mid verschiidene lengine gee je no alder siiger bi dr mane in dr ledschde joor s räne isch abgsaid woore s lange s änglisch long s oder medial s isch e typografischi variante vom buechstabe s es wird im aaluut oder im mitluut vonere silbe gschribe wäred im uusluut vo de silbe s rundi schluss s gschribe wird i de prochne schrifte mues mer s won wien es f ooni quärstrich usgset bruuche i de latinische oder antiqua schrifte cha mers bruuche s cha mer i mänge schrifte liecht mit em f verwächsle wil de underschiid nume us em rächte teil vom quärstrich isch wil s im änglisch syt jahrhunderte nümm bbruucht wird hei vil modärni schriftsätz gar kes es git fäll wo ds langen bi der erchennig vo wörter cha hälffe es handlet sech derby immer um zämegsetzti wörter es git sogar es wortpaar wo sech numen im merkmal längs vs runds s unterscheidet nämlech wachtube wach stube vs wachstube wachs tube mit der yfüerig vom buechdruck ändi jaarhundert hei sech d regle vo der unterscheidig zwüsche längem u churzem s nahdisnah i allne europäische sprache duregsetzt uf französisch isch es mit de revolution schlagartig verschwunde in änglische tegscht isch es im louf vom jaarhundert us em antiqua satz verschwunde und ändi jaarhundert sogar us de bbrochne schrifte wil mer tüütsch z tüütschland bis hüüffig no mit fraktur gschribe häd isch mer sich s langi gwonet gsi und drum au nach em zwöite wältchrieg no tekschte mit emne längen ddruckt worde ds dütsche ß het sech us ere ligatur us und z i de bbrochnige schriften entwicklet für d form vom antiqua ß häd s vier verschideni typografische aasätze gee hüt sind di meischte ß entweder nach oder nach gformt doch mängisch findt mer au eis wie bim hüt no uf de straßenametafle z b i de tüütsche stedt bärlin und bonn nume d variante bruucht me selte wird im unicode dur de hex wärt u f dargstellt i html als regle wie mer s langi gnau bruucht stönd im dude vo i de schwiiz hät d ärzieigsdirekzion vom kanton züri beschlosse das mer s ß ab em jänner i de schuel nüme leert siit wirds au i de neue züri ziitig nüme gschribe z tüütschland hät mer die alte gwachsnige ß regle dur verschideni neui ersetzt dr roland zoss august z bärn isch e schwiizer schriftsteller u liedermacher är het i de jahr von hunderti vo lieder u hörspiel gschaffe uf cds teil uf hochdütsch teil uf bärndütsch er isch o als schriftsteller bekannt u als chinderbilderbuechoutor und hörspielregissör vo typische schwiizer kulturorte syni bekanntischte wärch si schliesslech gyts es ganzes chinderparadiis nämlech der güschiwäg uf em gurte z bärn mit de figure us dere typisch schwiizerische gschicht vom güschi em fründ u vo de tier wo dert läbt dä wäg uf em güsche isch leider über nacht vo de händy männli ufglöst worde im jahr der roland zoss het mit syne grundlegende musigwärch u syre poesii in bärner mundart zum bispil xenegugeli liedermärli schlummerland und muku tiki mu mänge chinderliedermacher beyflusst s cafi irrlicht isch e autonoms jugendzentrum wo sich selli jugendliche uus schopfe träffe wo kai luschd hän ins hurlibaus oder in d nachtschicht z goh oder deheige vorrem ferseh umenader z hocke s isch aber nid nur für d schopfemer e wichtige treffpunkt au us de schwyz und us em breisgau sind dört oft lüüt aaztreffe bim irrlicht git s z b pankkonzärtli und mol i de wuche e café wo me musik hööre öbbis trinke und sich mit nette lüüt unterhalte cha trotz etliche probleme gits des irrlicht jetz scho sit sither hätt au d polizei vo schopfe hin und wieder uf aaordnung vom bürgermeischter in d bahnhofstraß cho müesse eimol im johr voanstaltet s irrlicht au e großes open air im sängele s holzrock dört spiile nid nur bands us de region sondern au bekannti musikante us de ganze welt s git dört au immer e schönes programm für d kinder unter sellerem link isch es programm und alles was ma sonscht wisse will unter sellem link chamme sich über s holzrock open air informiere de dezämber isch de zwölfti un letschte monet vom johr im gregorianische kalender er het däg am odr dezämber isch de dag vo dr sunnewendi d sunne schtoht dann gnau über em wendekreis vom schteibock am südliche breitegrad vo sälle dag isch de chürzeschti im johr d nacht isch di längschti de alte dütsche name vom dezämber isch julmond de name chunnt vo julfescht de skandinavischi fier vo dr winntersunnewendi anderi näme für dezämber sin chrischtmonet will wiehnachte s so gnannti chrischtfescht im dezämber gfiert wird oder au heilmond will christus es heil bringt letschteri näme sin natürlich erscht noch de umwidmig vom julfescht im zug vo dr christianisierig entschtande im römische kalender war de dezämber ursprünglich de zähnti monet lat decem zäh vom dägige mondkalender im johr v chr isch de johresafang allerdings um zwei mönet füre verlegt worde so dass d namens un zählbeziehig entfalle isch was s chilchejohr betrifft so fangts anderscht wie di weltlichi kalenderzählig mit sunndig em advent a sälle cha scho im novämber odr au im dezämber liege je nochdäm an welem wuchendag wiehnachte liegt de dezämber fangt mit em sälbe wuchdag a wie de septämber isch de odr dezämber e mändig so werde d dag ab mäntig de erschte kalenderwuche vom folgejohr zuegrechnet in sällem fall hört die letschte kalenderwoche vom johres noch de din norm mit em letschte sunndig vom dezämber uff e solchs johr hat denn immer kalenderwuche simplù oder simpilù isch en politischi gmeind vam bezirk brig im ditschsprachigu teil vam kanton wallis i der schwiz simplù ligt süüdlich vom simplonpass und vo de wasserschaide drumm fliesst de chrummbach und schini näbubäch uber d riiss in langesee d gmeind glidert schich in d frakzione simplu dorf egga gabi und simplu pass s dorf simplu isch appa niin kilometer süüdlich va dr passhechi nachbergmeinde sind brig glis ried brig zwischbergen saas almagell saas grund saas balen eisten und visperterminen vannr ggmeindsflechi sint landwirtschaftlechi flechi wald sidligsflechi und süschtigi flechi d pfarrii arschiint zem eerschta maal in anar urkunda als simpilion xeinplon dr hl gotthard ischt schine schutzheiligo quella bundesamt für statistik dr üsländeraateil ischt bi glägu dr ggmeindspresident va simpilù ischt dr sebastian arnold stant oktober bi dr volchszellig heint vannu iwonru titsch als höiptspraach aagigää franzeesisch talienisch und anneri spraache dr heggschtalemannisch tialäkt va simpilù gcheert zen weschtlichu tialäktu vam wallisertiitsch hie isch der spätär bundesrat josef escher geboru gsii evanescence uf ditsch dahinschwinden isch e band us little rock arkansas d evanescence schbile musik wo mer im gothic rock züeordne kha d text vonene handle meischd vo schmerzhafe erfahrige wo d amy gmacht hät so zum bischbil call me when you re sober wo si vo ihrem ex fründ singt wo vom alkohol abhängig gsi isch bsunderes merkmal vo d evanescence isch d unverwechselbari schdimm vo de sängeri d amy cha über okdave singe und hört sich live fasch genau glich a wie uff de platte zu de amy sie heisst etz nümme amy lee sondern amy hartzler sie hed nämlech am mai ghürate usserdem sind de john und de rocky nüm debi bi evanescence wil d amy de john usegrüert hed und de rocky isch druffabe au gange si wänd sich etz ganz ihrer band machina widme dr kantuu glaris isch än kantuu im oschte vu dr schwyyz mit m hauptort glaris mit ere flächi vu km isch glaris dr gröscht kantu vu de schwyz und zellt iiwoner biitrette zur eidgenosseschaft isch glaris im jahr im kantuu glaris gits grossi höhenunderschid vum flache talbode uf meter höchi stygt das gländ bis uf über meter i de glarner alpe die gegegsätz gseht me au am klima ah es wächslet innerhalb vu wenige kilometer vu mild am walesee mit sinre südländische pflanzewelt zu hochalpine verschnyte berggipfel wia dr glärnisch und dr tödi drzue blast en füü durs tal so dass me temperaturrekord cha messe ds tal isch nur uf dr nord syte zur linthebeni hii offe dr sichtbarscht iigriff vum mensch i de natur isch ds imposant linthwerk wo als eerschts nationalwäärch vu de schwyz gillt d linth wird in de walesee gleitet und ire lauf in zürisee kanalisiert vor de korrektur händ sich d linth und d maag hüt linthkanal walesee zürisee chrüzt so dass es dur ablagerige zu sumpfige zueständ chu isch dä gröscht see im kantuu glaris isch dä chlöntalersee er isch im chlöntl hine und dadrmit uf em gebiet vu dr hütige gmäind glaris verschideni fund us dr bronzezyt zeiget dass es mensche zwüschet em und jahrhundert vor chrischti geburt ggii hät bodefund und ortsnäme wysed naa dass es e besidlig im jahrhundert vor chrischti geburt vu de kelte ggii hett dr name vu dr linth chunnt vum keltische lindu was wasser bedüütet uf em chirenzer und am walesee hät me spääter buute vu de römer gfunde um chrischti geburt hät ds hütig glarnerland zur provinz raetia gchöhrt die eerscht talchilche isch im jahrhundert im glaris buue worde au wänn d alemanne schu nach chrischti geburt is taal iigwandert sind hät sich dere iri sprach eerscht im jahrhundert duregsetzt zu dere zyt gchöhrt ds glarnerland am kloster vu säckinge wo vum sant fridli gründet worden isch im jahrhundert isch glaris a d habsburger gfalle und d glarner won ä gwüssi eigeständikeit gha händ wie mä us urkunde vu cha lehre wo vu dr gmeinschaft vu de manne vom ganze taal glaris brichtet händ welle si loswärde im jahr händ si sich vu de zürcher und innerschwyzer la erobere an der eerschte landsgemeinde wo usfüehrlich dokumentiert worden isch händ si sich eigeni satzige ggii und händ dadrmit dr grundstei zur hütige demokratische verfassig gleit am april händ si in der schlacht bi näfels ä habsburgischi armee gschlage wo vil grösser gsi isch as iri eigeni und händ sich mit däm siig vu der habsburgische herrschaft chänne fry mache sit däm git s jedes jahr am eerschte dunnstig im april d näfelser fahrt zum aadänke an das ereignis schu vor isch d mehrheit vu de glarner und glarnerinne reformiert dr uelrich zwingli het zeche jahr lang z glaris as pfarrer gschaffet und si reformationsschrift em ammann rat und gmeind des lands glaris gwidmet nu näfels und oberurne si bim alte glaube plibe und ä paar gmeinde wäärded konfessionell paritetisch di eerschte grundsetz vu religionsfreiheit chännd aber d spannige zwüsched de konfessiune nüt verhindere s simultanverhältnis a der chilche vu glaris het bis zur iiwychig vu der katholische st fridolins chilche ggulte und beed konfessiune händ die glych chilche pruucht nüt emal dr brand vu glaris im jahr het das chänne ändere d staatsgwalt aber hät sich teilt es het drei landsgmeinde ggii eini für die reformierte eini für d katholike und ä gmeinsami au d gricht s militär und postwäse und der salzhandel händ sech trännt ä zytlang hät s sogar zwee kaländer ggii wil di reformierte dr gregorianisch kaländer ä jahrhundertlang abglehnt händ hät die nüü kantuunsverfassig die konfessionell landesteilig ufghobe der kantuu glaris isch nit immer sehr fortschrittlig gsi er isch i d rächtsgschicht iiggange wo do im jahr die letscht häx z mitteleuropa hiigrichtet worden isch wo d anna göldi gchöpft worden isch und au d folterig as mittel für zum d waret vor gricht z finde isch im glarnerland eerscht im jahr offiziell abgschaffet worde schu ab em jahrhundert isch glaris starch früeh induschtrialisiert gsy im jaarhundert isch es dänn zum furtschrttliche muschterland woorde wo e räie vu bistimmige vom schutz vom arbäiter erlaa hät isch d aarbet für chind verbotte woorde d sunntigsaarbet isch de zwölfstundetaag iigfüert und d nachtaarbet verbotte woorde und hät me der elfstundetaag bschlosse vu bis häts im kantu glaris gmeinde ggii uf de januar hät hätzige und diesbach mit luchsige fusioniert und zwäi jahr spääter händ sich leuggelbach und nidfure mit hasle zämmegschlosse dademit sinds immer nuch gmeinde im kantuu gsii sit äm jänner hät glaris nu no drei gmeinde glaris nord glaris und glaris süd vorher häts im kantuu glaris ekei gmeind ggii wo gnueg iiwoner gha hett für e stadt z si das heisst mindestens gmeinde mit über iiwohner sind die gsi bekannti näme im glarnerland sind gallati hefti hösli jenny landolt nöd z verwächsle mit de züri landolte marti schiesser stüssi trümpy und tschudi dr langesee lombardisch lagh maggior italiänisch lago maggiore oder verbano gurinerdütsch liggrnarsee locarnersee isch en grosse see in dr südschwiz und in norditalie am see liged berüehmti turismus ort wie ascona locarno und stresa aber au verbania un luino wo bekannt sin für iri märit vill bsuecht sind drüberuus di borromäische insle und d brissago insle de langesee isch inere geologische ziit vo hunderdtuusige vo joore dur d erosion vo de iszittliche gletscher entschtande de see isch km groß un isch de zweitgröschdi oberitalienisch see nach em gardasee er litt uff ere middlere meereshöchi vo m isch km lang un an der breideschde schdell km an der schmälschde bi arona km breit drumumme sin es km zwüsche ghiffa un porto valtravaglia isch die diefschdi schdell vom see mit m das isch also wiit under dr höchi vo dr meeresoberflechi de hauptzuefluss un de abfluss isch de fluss tessin dem sini mündig im norde bi magadino lit im tessin un de abfluss im süde bi sesto calende ghört zu italie det wo der fluss toce in de see mündet lit kilometer näbedra de lago mergozzo wo friejer e verbindig zum langesee cha hett jedoch durch d gschdeinsablagerige im delta vom toce sini verbindig mid em see verlore hett ebeso fließe no mehreri wasserläuf in de see so de bach erno de cannobino un de s bernardino im weschde d maggia und d verzasca im norde und d tresa im oschde s zueflussgebiet isch riesig s goot vo de penninische un de lepontinische alpe im norde bis i d gäged vo varese im süde de wasserschpiegel hett vieli uffs un abs de högschtschdand isch im frielig un im herbschd im see liged die borromäische insle wo die gröschde sin s git dänn noh die beide insle bi cannero un die vo brissago zuedäm hets no e inseli wo partegora heisst wie bi allene voralpesee underlitt s klima em milde ifluss vo de große wasserflächene die middlere temperadure im summer sin höcher so um die c ume die im winder nidriger so um c ume als die vo de benachbarde ebene wind hetts vil am daag bloost di inverna us de ebeni in d däler uufe am morge in umgchehrder richdig nennt me ne tramontana dank de klimatische bedingige gitt es rund ums seeufer mediterani arde un in pflägde gärde findet me sogar subdrobischi flora mit exodische un säldene exemplare uff de hügel folgt d bewaldig de normale arde zahlrichi fund wiese noh daß me in dr geged um de langesee scho in vorgschichdlicher zitt gwohnt het d fund uss de bronze un de isezitt sin z varese lagozza golasecca un locarno gfunde worde im nördliche teil hend lepontier gwont und im südlich teil insubrer friejer hänn dört d gallier gsidlet ums dritti vorchrischdlichi johrhundert hänn d römer des gebied erobered duurt het des aber e ganzes johrhundert bis die aasässig werde hänn chönne d römer hänn ordschafde gründet s land urbar gmacht un hänn schdroose baut de name verbanus schdammt us dere zitt angera un locarno ware wichdigi milidärischi zändre im dritte johrhundert sin übber d römerschdroos poebeni bis ans ossolatal d chrischde igwandered ändi vom füfte johrhundert sin d burgunder duurezooge im joohr d langobarde sin au nooh d franke choo wo dann s land in grafschade uffdeilt hänn nach dere karolingische dynaschdie cham die zitt vo de feudalherrschaft otto i vo sachse hett übber d söhn vom berengars ii gwunne un es isch in kaiserliche bsitz üübergange de julius ii wo vo de schwizzer nach idalie gruefe worde isch het sitt die ganzi küschde vo cannobio un maccagno bsetzt un bhalde rund um de see wo kurvige schdroose e mängi abzwiigig baradhaldet liige malerischi blätz zum wandere un flaniere au bärgschdiige lohnt sich hett me doch super ussichde uff de see böötle schwimme wasserschi fische un segle biede sich aa wil me vom wasser us d landschaft am beschde aaschduune chaa s gitt au tennisblätz un bi intra sogar e golfblatz sid em joor isch s dampfschiff verbano uf em langesee gfaare und sid gits uf em see autofäärine de öffentlech vercheer mit schiff leischtet sid di iteliänischi schiffgsellschaft gestione governativa navigazione laghi wo i dr schwiiz es büro z ascona het d schwiiz und italie händ mit em ene staatsvertrag dr betriib vo de schifflinie neu greglet am juni isch s schwiizer personal vo dr schifffaartsgsellschaft in en streik trätte wil ne d firma uf ändi vom joor gchündt het und d schiffverbindige im tessiner deil vom see sind zytewys ygstellt worde sit wird de lokalvercheer uf schwiizer gebiet vo de schifffaartsgsellschaft vom luganersee duregfüert im hügelland rund um de see findt me acherbau un viehzucht und au induschtrii s git chemischi und maschinebaubedriib z intra z pallanza un z luino texdilinduschdrii im südliche seegebiet z laveno keramikherschdellig z baveno wärde au bodeschätz z daag gholt schdei un rubin werde zur uhreherschdellig charakderisdisch z arona hergschdellt huetbänder in den ord am obere see hiet z ghiffa obschdbau z lesa un blueme dued me im middlere seegebiet zum verchauf aapflanze insgesamt wärdund i der wikipedia unabhängige schtaate gliischtut da sind alli mitglieder va der uno stand juni sowie der schtaat der vatikanstadt als staat wärdund die cookinseln erkannt wa uner anderem va dytschland als souveräner staat erkannt wärdund und mit dene es ou diplomatische beziehunge git taiwan wird international zwar nur va relativ wenige staate erkannt das ligt aber meischt am politische druck va der volksrepublik china taiwan wird darum als staat gwertet dischi lischta isch nit exakt will alli länder hend un anderi lischta va länder und isch nid uberall so aktepziert lander oder gebier wa nid internazional erkannt sind sind in kursivschrift gschribu myanmar isch es land in südoschtasie und mitgliid vo dr schtaatevereinigung asean früehner het me das land burma gnennt en name wo aber au hüt no üblich isch d hauptschtadt und regierigssitz isch sit d planstadt naypyidaw di gröscht stadt bis d hauptschtadt vo burma heisst yangon früehner rangun und ligt im deltagebiet vom irawaddy fluss myanmar wird vo vilne völker bewohnt wobi s schtaatsvolk d burmese sin es git aber au shan lolo rakhine karen und vili anderi d rohingya di wältwit gröschti staatelosi volksgruppe sind e muslimeschi minderheit z burma im sind en grosse teil vo däre volksgruppe is nochberland bangladesch gflüchted e bekannti politikeri und fridesnobälpriisträgeri z burma isch d aung san suu kyi de orgetorix gall totschläger könig isch e yflussriche vornähme helvetier gsi wo si volk anno v chr uf d wanderschaft vo dr hütige schwiiz use richtig gallie überredet het er isch denn zu de benochburte sequaner graist um mit em casticus em soo vom sequanerkönig z verhandle wohl wege de wanderroute vom plante uszug sini tochter het er em dumnorix as frau ggee emene fürst vode häduer de seb het defür bi de sequaner zugunste vode helvetier vermittlet de orgetorix söll de dumnorix ufgforderet ha sin brüeder de römerfründlichi divitiacus z stürze de cäsar git i sinene bricht aa as de orgetorix de dumnorix und de casticus heget wöle ganz gallie unterwerfe well offebar nöd ali helvetier glücklich gsii sind mit de plän vom orgetorix isch er v chr vor s stammgricht glade worde sini zahlrichi gfolgschaft het aber verhinderet as er verurtailt worden isch drufabe sind uuruehe usbroche und s schint as de orgetorix denn selbstmord gmacht het d helvetier hend denn im johr v chr ihri haimet verloo und sind richtig gallie zoge wohl aber mee us druck vo germanische völker wo dozmol underem ariovist über de rhii drunge sind hüt werd allerdings agnoo as de cäsar i sim bricht über de orgetorix und dem sini verbündete nöd wenig übertribe het damit er sich selber und sini machtplän is bessiri liecht het stelle chöne villmee hend de dumnorix und de orgetorix e romfindlichis bündnis gschlosse wa natürli em cäsar gär nöd passt het er isch nämli de gsii wo widerrechtlich ganz gallie unterworfe het nochdem d aidgenosse d helvetier as iri vorfahre entdeckt hend isch de orgetorix im gegesatz zum divico zunere art unheld erkore worde de sangallischi politiker karl müller von friedberg het e drama usegee mitem titel die helvetier i dem staats trauerspiel in fünf aufzügen het de orgeotrix oder hordrich e zimli unrühmlichi rolle übercho s zil vo dem drama isch die politisch erzüchig vo de juged gsii witiri drame um de orgetorix hend de josef voktor widmann und d edith gräfin salburg gschribe di romanischa sprocha sind an zwiig vo da indoeuropäischa bzw indogermanischa sprocha im gegensatz zu da meischta andara sprochgruppena kennt ma d urschproch vo da romanischa sprocha no zimli guat latein volkslatein oder vulgärlatein isch im römischa riich üba ganz europa vabreitet wora latein säl isch koa romanische sproch sondern zält als italische sproch die romanischa sprocha toalt ma in folgende gruppana i dia romanische schproch mit da meischta muattaschprochla isch schpanisch denn kummen portugisisch französisch italienisch rumänisch und katalanisch dia erschta füf schprocha sind alls amtsschprocha in mindeschtens oanam land a paar andere romanische schprocha hond no an meh oda weniga offiziella schtatus uf nam regional oda sunsch limitiertem level zum biischpil sardisch oda okzitanisch in italia rumantsch in da schwyz oda katalanisch und galicisch in spania alle andara rumänischa schprocha übaläbend eigentlich bloss no informel als sogenannte gesprochene sprache lange zit hond nationale regierunga sprachliche viilfalt als bedrohung gsähna als potentielle quelle für separatismus und hond se drum mit allna mittel bekämpft indäm se dia offiziella landesschprocha gschtützt und dia vawendung vo regionala schprocha vabota hond und se als dialekte diffamiert ersch am ende vom johrhundat hot ma im zuge vo da sensibilisierung vo rechte vo minderheita probiert eana eigenschtändigkeit und eana kultur zum erhalta ob des aba langt zum dia nicht offiziella schprocha zum retta wird sich ersch zoaga manche sprachwissenschaftla linguischta zählend o dia romanisch basierta pidgins und kreolschprocha zu da romanischa schprocha däne neuromanischa schprocha romania nova hot ma itoalt in lueg o lischte vo da kreolschprocha vor allem uf basis vo latein und romanischem ifluss sind oagane schprocha entwickelt wora z b occidental oder interlingua au esperanto het e starka romanischa ischlag d kelte sin ä antikes volk z mitteleuropa gsi si sin vorallem durch ihri gmeinsami schprôch un chultur geint gsi d kelte sin d träger vur latène chultur gsi un hän vum te jôhrhundert v chr bis zur römische erobrig im te jôhrhundert v chr in wyte teil vo europa gsydelt zue de antike keltischi schprôche hän s gallischi s galatischi s keltiiberischi s lepontischi un s brythonischi ghört d hütigi keltischi schprôche sin s bretonischi s walisischi s kornischi s manx un s irisch un schottisch gälisch über d kelte händ mir e gueti beschriibig vom poseidonios imene griech noch ihm sind d kelte hoch gwachseni blondi recke mit struppige mähne gsi die mähne sige dick mit seifi i gstriche und in lange strähne noch hindere gstrählt gsi e lange hängende schnurrbart heige si gha si händ gmuschtereti langi hose treit und e karierte mantel derzue hend sie viel ring und halskette de goldigi halsring het torques gheisse gha sehr schlau sind sie gsi und mit wort und waffe schlagfertig sie sölle ewig durschtig und rächt schtriit süchtig gsi si im kampf händ sie mannshochi schilder gha langi schwärter und lanze ihri helm sind mit hörner vogelflügl oder tierfigure gschmückt gsi hüt nu gsen sich d franzose als nachkomme vo de kelte nos ancetres sont les gaulois schtoht in französische schuelbüecher zitwiis isch an großa toal vo europa vo da kelta besidlt gsi und also o prägt wora vo da keltischa kultur kelta hot s gä z irland z südoschtengland im norda vospanien und z frankriich im oschta bis weschtungarn umme vo oberitalien im süda bis zum nördlicha rand vom mittlgebirge denn hot s no dia galater gä wo in anatolien in da hütiga türkei gläbt hond und in manchna quälla o als kelta zällt weren wobei des aba ussa dass ma döt oanzelne latène fibeln gfunda hot gnau gno koa kelta im sinn vo da latène kultur gsi sin dazua zällt weren se bloss wil da dialekt döt däm glicha haa sött wo in da gegend um trier gredet wora isch und wil antike quella belege dass keltische und thrakische schtämm noch anatolien igwandrat sin mängmol weren dia galater in kleinasien mit da gallier in frankreich glichgsetzt mitti jänner sin z belize unruehe i dr hauptschtadt belmopan usbrôche d unruehe sin usglösst wôre durch d veröffentlichig vomene nöji budget wo ä massivi schtüürerhöig vorgsehe hät usserdem hät d wuet uf d regierendi partei ä roll gschpilt am jänner hät d regierig vo said musa s budget für verchündet s budget hät ä deftigi schtüürerhöig für verschideni gschäft un ware beinhaltet ä erhöig vu dr grunderwerbschtüür ä erhöig für finanzieli inschtitutione ä erhöig vu dr tabakschtüür un ä erhöig uf rum d regierig hät gsait dass sälli erhöige mit denne verglychbar sin wo vur letschti regierig bschlosse wôre sin nôch jôhre vo angeblichem missmanagement un korruption hät s budget aber protescht usglösst am jänner sin d demonschtrante un d polizei vorem parlament annenandergrote am jänner hän d wirtschaft un d gwerkschafte zuemene schtreik für zwee tag ufgruefe d regierig hät als gegemassnahm s wasser abgschtällt am jänner hän di lokale medie über vereinzelnti demonschtratione z belmopan berichtet unter anderm au über brandschtiftig an manche regieriggebäud un barikade minischter sin mit fläsche un schtei beworfe wôre d polizei un s militär sin wege dem gege d demonschtrante vorgange ä grössri demonschtration hät am jänner schtattgfunde d demonschtration vorem parlament isch gwaltätig usgange d demonschtrante hän d polizei mit schtei beworfe un d polizei hät mit gummigschoss un gas reagiert ä grössrer chlepf isch au ghört wôre un mehreri demonschtrante sin verhaftet wôre nôchdem d demonschtrante de gnehmigt ablauf vu dr demonschtration ignoriert gha hän hät d polizei d demonschtration ufglösst d polizei isch dä ganz tag lang relativ ruehig blibe manchi kadete solle aber gwalt ygsetzt ha s wird behauptet dass d demonschtrante erscht schtei gwôrfe hän nôchdem ä demonschtrant vomene kadet am grind troffe wôre isch s isch erscht s dritti môl dass sonigi unruehe z belize usbräche zum letschti môl wo ä teil vum land an guatemala hät solle abträte wäre manama arabisch al manmah isch d hauptschtadt vo bahrain s leit äm persischi golf im nordôschte vo bahrain s isch d grösschti schtadt vo bahrain mitenere bevölkrig vo manama isch in islamischi chronike erwähnt worde s isch vo de portugyse ygnomme wôre un vo de perser syt ghört s mit churzi unterbrechige zur herrschendi al chalifa dünaschti manama isch zum freihafe erchlärt wôre un isch syt d hauptschdadt vo bahrain d ökonomischi basis vo manama isch d selbi wie vo ganz bahrain petroleum öl rafinerie schiffbau fischerei un perltauche manama isch mitem bahrain international airport verbunde z manama isch au d universität vo bahrain wo gründet wôre isch dr funka isch an alta fürbruch wo hüt no im schwäbisch alemannischa raum vorarlberg schwiz allgäu schwobaland und im tirolr obrland und vinschgau aber au z ostfrankriich und bis gi aache verbreitat isch jeds johr am funkasunntig hützutag oh teilweise am samstig davor wörand die sognannta funka abbrennt dr funka isch an um a funkatanna kunstvoll ufgschichtata holzturm wo uf em spitz a hexapuppa funkahex hängt wo mit schüßpulver gfüllt isch mit dr obaddämmerung wörand d funka untr dr oga vo dr dorfbevölkerung azunda alle wartan denn uf d explosion vo dr funkahex noch dr explosion vo dr funkahex würd meistens a fürwerk abbrennt die größta funka könnan a höhe vo bis zu meter erreicha obwohl s funkafür und d hexaverbrennung im mittlalter ziemli ähnliche bilder sind hond se nix mitanandr zum toa bis dr funka azündat wöra kann sind einige vorbereitiga z treffa vor am zweita weltkriag sin dia vorbereitiga meistens vo da junga us am dorf gmacht worra mittlerwil wörran dia ufgaba abr immr meh durch guat organisierte funkazünft gmacht traditionell würd am fasnachtszischtig d funkatanna gschlaga i dr glicha wocha würd i dr bevölkerig brennmaterial gsammlat für an funkabau wörran meistens alte christböm paletta odr andrs abfallholz gno am samstig vor am funkasunntig würd mit am ufbau vom funka agfanga i dr nacht uf sunntig passt a funkawach uf damit dr funka net früahzitig vo dr konkurrenz us am nochburdorf azündat würd die wirtschaftlicha interessa wo hüt vielerorts mit deam bruch zemmahängan hond abr dazua gführt dass der altherbrochte streich hüt strofbar isch i mänge regione isch friher im funke au en raum fir e wirtschaft iigricht gsi wo me gwirtet hot bis de funke aazunde woren isch hüt wege de sicherheit aber meistens i me klaine feschtzelt nebem funke am funkasunntig zühan d dorfbewohner und zuschauer bim ibruch vo dr dämmerig mit fackla zum funkaplatz dr zug würd oftmols vo dr dorfmusik anama gsangsverein od vo fackelschwinger begleitat wenn sich alle umman funka vrsammlat hond und d dunkelheit ibrocha isch würd dr funka unter am beifall vo dr zuaschauer azündat bim funka giits i mänge gegende zum bispil am nerdliche bodesee no de bruuch vum schiibeschlage wo brennende holzschiibe i d luft gschleideret wered d erst erwähnung vum funkefüür stammt us em johr wil bim schiibeschlage oane vu de brennende schiibe en brand im kloster lorsch verursacht hot des zoagt au das domols s verbreitungsgebiet vu dem bruuch greßer war de funkebruuch isch also noochwiislich scho aalt aber sin ursprung isch it ganz klar es git dazua zahlreiche thesa wo die herkunft vom funkabruch z beschrieba vrsuchan vielfach wörrand dabei eigene zeitgenössische ideologia und interessa inneinterpretiert d landlöfige moanig dass as funkaabrrenna an altherbrochta bruch zur vertreibung vom winter isch isch wissenschaftlich net haltbar dia dütung isch oh bim landeshistoriker und priester josef thaler z finda wo inam gedichtle mit am titel lertha us am johr d funkafür im christlicha sinn interpretiert hot er hot dr bruch als rest us am heidatum gseha wo vo dr gegawärtiga enkel jedoch zum lob gottes und zur sittlicha hebung durchgführt worra isch am gedicht hot dr thaler a historische dütung beigfügt die heidnische interpretation isch im und frihe johrhundert au vu de wisseschaft stark verbreitet wore lot abr übrlieferung und termin völlig ussr acht s abbrenna vom funka stoht vielmeh im enga zusammahang mit am fasching sicher isch dass s funkefür mit sim termin am suntig noch em äschermigde uf de frihere aafang vu de fasteziit zruckgoht deshalb au d regionale bezeichnung alte fasnet scho uf de synod vu benevent im johr isch der termin uf de äschermigde verlegt wore de funkebruuch mus also elter si d neiere volkskundliche forschung moant dass er letschtlich uf hüt no z oberitalie erhaltene füür zum römische johresaafang am märz zruckgoht wo no im frihe mittelalter i de christlich kalender integriert wore seied ußerdem diant dr funka zur verbrennung vo unrat und hot so a übrus profane funktion wo in vrbindung mit am frühjohrsputz vom hus und bünd stoht wenn des au hüt verboten isch wörrand aber vielerorts no die alta christböm im funka vrbrennt z wien giits de bruuch au er isch dert aber erst vor eme klaine wiile durch vorarlberger i de hauptstadt iigfüeuhrt wore münschterkäs isch en berüehmte käs üs minschter im minschterdaal in de elsassische vogeese es handlet sich um e weichkäs wo us rohmilch härgschtellt wird un ziemli stàrik schmeckt er wird während dr produktion mit ere salzlösig iigrybe won em zäme mit em rotschimmel brevibacterium linens dr typischi gschmack verleiht die kleinere format ryfe öbbe wuche in fiechte käller die grössere bis zu bis monet syt git s für die sorte käs au e aoc noch ere alte legände söll s rezäpt für d härstellig im jh vom ene irische mönch wo uff dr durchreis gsy isch hinterloh worde sii am beschte me isst de chäs indem men in vor em konsum e baar minute uff d haizig legt im elsass wird er hüffig mit kümmi und eme glas wysswy serviert wandale sin e grosse germanische volksschtamm gsi wo zur völkerwandrigszyt qweer dur europa zoge sin bevor si sich in südschpanie und nordafrika nidergloh hän as urhaimet vode wandale nint mer s nördliche dänemark aa wo e landschaft vendsyssel haisst historisch und archäologisch nochwiisbar sind d wandale sitem joorhundert im westliche poole schlesie vo dai uus sind si immer mee gege südoste drängt und sind sogär bis a d donau gstoosse wo d römer si besigt hend und iri baide könige raos und raptos gfangegnoo hend im joor sind d wandale mit villne andere völker alane gote burgunder suebe s maintal durab zoge und hend bi mainz de rii öberquert wobi de wandalekönig godigisel gfalen isch drufabe sind die verschidnige stämm ziillos in gallie umezoge wos grossi verwüestige agrichtet hend schliessli sind all die germanische stämm öber d pyrenäe zoge und hend di iberischi halbinsle uuftailt d vandale und d alane hend andalusie öberchoo d westgoote katalonie und d suebe galizie aber d vandale sind nöd lang blibe sondern si sind bi gibraltar öber s meer uf afrika und sind den ostwärts zoge bis zum hütige tunesie under em könig geiserich hän d wandaale in nordafrika denn es riich gründet mit dr hauptschtadt karthago tunis vo dert uss sinn si dr seeräuberey nochegange un hän rom plünderet s vandaleriich isch de erscht uabhängig staat uffem territorium vum römische riich gsi alli andere germanestaate sin formal föderate gsi wo zuemindist zum schin noch ihr gebiit im uftrag vum kaiser verwaltet hän un au römischi titel gha hän d vandale nit s vandaleriich isch vum oströmische riich im e churze feldzug zruckeroberet worre d vandale hän sich bal nooch dr gründig vu ihrem riich mit dr iheimische bevölcherig vermischt un sin spätistens mit dr arabische eroberig vu nordafrika gege als volch ganz verschwunde nu hütte dreit d provinz andalusie in schpanie ihre namme d könig vo de wandale hend sich sitem gunderich offiziell rex vandlorum et alanorum könig vo de wandale und alane gnennt d wandale sin fälschelicherwys für ihri sinnlosi zerschtörigswuet berüchtigt i würklichkeit hän sich d wandale nüt andersch wie alli andri verhalte ihri plündrig vo rom isch sogar üsserscht fridlich abglôffe d redensart die hen ghuset wie d wandale isch uf d französischi revolution zrugg z führe dr fc basel isch e verein vom schwizerische fuessballverband sfv wo z basel dehei isch är schpylt momentan in dr raiffeisen super league dr högschte schwyzer liga s johresbudget beträit öbbe millione schwyzer frangge dr verein isch am novämber als footballclub basel gründet worde dr veräin wo vo de fans eff cee bee gnennt wird het im joorhundert syni stärchschti zyt in de er und er johr gha mit im ganze sibe mäischtertitel und drei pokalsig in de er johr aber isch der fcb zymlig erfolglos gsi und het sogar müesse us dr nationalliga a dr ehemolige erschte fuessball liga vo dr schwyz abstyge erscht isch er ins oberhuus zruggkehrt unter em präsident rené c jäggi isch dr gross erfolg ins schtadion st jakob park zruggkho het de basler verein s double mit maischterschaft und pokalsig gfyret druffabe isch em fcb als dr zwäite schwyzer fuessballmannschaft nach de grasshoppers züri wo und an dr champions league teilgno hän d qualifikation zu de champions league glunge d basler hän drby überraschend d zwüscherundi wo unterdesse abgschafft worden isch erräicht und hän unter anderem celtic glasgow und de fc liverpool us em wettbewärb gworfe im august het d bresidäntin gisela oeri iire rückdritt zum ändi vom joor bekannt gee am oktober het dr thorsten fink si verdraag mit em fc basel glööst und isch zum hamburger sv gange dr assistänzdrääner heiko vogel het dr dräänerdschob übernoo und dr fcb isch in dr grubberunde vo dr champions league grubbezwäite worde mit eme siig über manchester united am oktober isch dr murat yakin wo sälber vo bis für e fcb gspiilt het drääner worde im april het sich dr fcb im viertelfinal vom europacup gege tottenham hotspur duuregsetzt het denn aber im halbfinal gege dr fc chelsea bäidi spiil verloore drfür aber churz druf wider d schwizer mäisterschaft gwunne in dr säson het dr fc baasel in dr uefa europa league gspiilt gege e fc salzburg gwunne und isch in viertelfinal choo er het s häimspiil gegen e fc valencia gwunne uswärts aber verloore und isch usgschiide dr schwizer göpfinal het dr fcb gegen e fc züri verloore aber d mäisterschaft mit siibe pünkt vor em fc grasshoppers gwunne am ändi vo dr seson isch dr murat yakin as dreener entloo und dr bordugiis paulo sousa aagstellt worde d seson isch für en fc basel wider e groose erfolg gsi er het d mäisterschaft scho in dr drittletschte runde gnoo und isch in dr champions league bis in achtelfinal cho aber dr göpfinal het er gege sion verloore dr dreener paulo sousa het am ändi vo dr seson zum ac floränz welle und dorum het d clubläitig am juni bekannt gee ass er wurd goo zu sim noochfolger isch dr urs fischer ernennt worde dr fc basel schpylt sini häimschpyl im st jakob park wo vo de lüt joggeli gnennt wird es het e fassigsvermöge vo guet sitzplätz woby e täil vo dr oschtkurve muttänzerkurve by nationale schpyl us schtandplätz beschtoht s schtadion isch zwüsche und vo de wältbekannte architekte herzog de meuron neu baut worde und isch momäntan s gröschte fuessballschtadion vo dr schwyz in dä joohre isch d kapazidät vom joggeli vo uf erhöht worde wobi me über em c sektor no än nöiä sektor dr sektor g anäbaut het stand oktober profispiiler vom fc basel wo an en andere club usgleent si wärde nit ufgfüert d lana isch e flüssli wo durch d albanische hauptstadt tirana dure fliesst d lana entspringt ufem dajti berg un fliesst vo dört us durch s zentrum vo tirana im zentrum fliesst d lana durch e kanal dure vo tirana us fliesst si i nnordweschtlichi richtig un mündet i de fluss tirana früener het mer i dr lana sogar chönne bade syt isch si aber verschmutzt un wild verbaut worre illegali hüüser vorallem beitze sin am ufer baut worre un d meischte vo dänne hüüser hen ihre müll direkt in de fluss entsorgt usserdem sin au no abwässer ygleitet worre un d lana isch zunere müllkippe verchomme wo dr edi rama zum bürgermeischter gwäält worre isch sin d illegale hüüser abgrisse worre d lana isch gsüübert worre e nöier kanal un brugge sin baut worre un d grüenflächi isch wider hergrichtet worre egnach isch e munizipalgmeind im bezirk arbon vom kanton thurgau i de schwyz si ghört zum oberthurgau d munizipalgmeind egnach lit am ufer vom bodesee zwüsched arbe und romeshorn si umfasst km do devo sind km kulturland km wald und km seeaastoss egnach isch e typischi landgmeind und het kei eigetlichs zentrum die gröschte ortschafte sind egnach selber nöikirch steinebrunn und winde die meiste wonquartier und gwerbsbetriib sind i dene ört z finde d landwirtschaftsbetriib mit de aghengte wonhüser bildet d wyler und d höf im ganze het egnach örtlichkeite wyler und höf in egnach wooned iwooner dodrunder selbständigi buure arbeitnäämer und übrigi selbständigi unmittelbar am ufer vom bodesee isch en campingplatz wyter bestoot d möglichkeit für ferie uf em buurehof de verkehrs und verschönerigsverein egnach vve häts sich zum ziil gsetzt verchehr landschaft und kultur in egnach z waare und z fördere im jahrhundert händ d alemanne de egnacher teil vom arboner forst grodet es paar ortsnäme lönd vermuete dass das gebiet scho früener dur d kelte und d römer bewont gsi isch de egnacher urwald isch vo de römische heerstross durzoge gsi wo vo arbor felix arbe uf ad fines pfyy gfüert het bis het s gmeindsgebiet em bistum konstanz ghört d egnacher sind liibeigene gsi und händ em obervogt grundzins uf de bode sowie de zeent müese abgee für d uusüebig vo sim gschäft het de obervogt ziitewiis im schlössli luxburg gwont am aafang vom joorhundert hend sich d egnacher reformiere loo hät egnach e eigni chirche übercho und hät sich so vo arbon löse chöne füf primarschuele in egnach neukirch ringezeiche hegi und steinebrunn erlaubet de schüler en dezentrale unterricht d oberstufe mit primar und sekundarschuel isch z nöikirch ziger i gwüsse dialäkt ziiger isch en frisch chääs und d schwyzer bezeichnig für e ricotta oni nidel er wird us schotte gmacht und beschtaht usem eiwyss wo dört no dinne isch mä nimmt schotte git früschi oder entrahmti chuemilch oder ankemilch drzue erhitzt s uf öbbe c und duet süüri dri vilmol brucht mä essigsüüri drfür ziger wird nit glaageret sondern sofort früsch oder gräucheret verchauft er hebt öbbe zää dääg ziger losst sich au dehäi recht eifach mache mer stellt milch in em e offene hafe zwei drei tag am ä warme dunkle ort uff wenn denn d milch grunne isch schüttet mer die ganzi sach in ä siib un loßt des ä paar stunde abtropfe würze wenn me wot öbbe mit chümmi un gniese wiesetäler methode ziger passt beschdens zu gschwellde grumbiere j l stein et al milch und milchprodukte in ullmanns encyklopädie der technischen chemie band auflage verlag chemie weinheim new york s poort amtlech port isch e politischi gmeind im verwautigschreis biel bienne im kanton bärn schwyz poort ligt am nidou büüre kanal am jäissberg d gmeind ghört zur agglomeration vor bilingue stadt düütsch französisch bieu frz bienne d gmeindsflächi bsteit us langwirtschaftlecher flächi waud sidligsflächi u süschtigi flächi port isch ä lebändigi gmeind mit sehr schönä wohnquartier viu idyllischi winklä u landschaftlechi schönheiteä z port hets ou ä risiigi mehrzwäckhaue u ä grossä schuttiplatz poort isch zum erschte mal gnennt worde im jahr aus port bis zum dezämber het d gmeind zum bezirk nidou ghört quäuue bundesamt für statistik dr uusländeraateil isch bi gläge bi de nationauraatswahle het s das ergebnis ggää bdp cvp evp fdp glp gp sp svp suschtigi gmeindspresidänt vo poort isch dr beat mühlethaler stang d arbetslosigkeit isch im jahr bi gläge port isch mitem bus mit bieu und nidou verbunde und mitem schiff mit bieu und soledurn bir vouchszeuuig hei vo de ywohner dütsch aus houptsprach aaggää französisch u italienisch dr bärndütsch dialäkt vo poort ghört zum hochalemannisch dr morgestraich isch dr offizielli aafang vo dr basler fasnacht punggt vieri am morge gehn in dr ganzen innerstadt d liechter us und alli clique fehn mit em gliiche marsch eben em morgestraich aa dä marsch wird während dr ganze fasnacht nur ei einzigs mol gspiilt zum morgestraich het me tradizioneller wys e kopfladärne aa d vorträbler hänn sogenannti stäggeladärne und so lauft me dur d innerstadt und musiziert debii ab und zue macht me pause und kehrt in ere baiz oder eme käller ii und isst e mählsuppe oder e ziibelewaie dr morgestraich hett e langi tradition wo aber was nid mängge weiss bi wytem nid eso lang isch wie d gschicht vor basler fasnacht sälbr aigentlig isch dr morgestraich e drummelsignal vom militär gsi mit däm me am morge die uffbotene truppe zämmegrieft hett drum hetts signal au sammlig ghaisse bekannt isch dr morgestraich scho in dr mitti vom joorhundert bim bärnische militär gsi wird dr morgestraich z basel s erschti moll in verbindig mit dr fasnacht erwäähnt ghandlet hetts sich dozmoll aber immer no um e militärischs signal wo vo und fyr soldate gsi isch in de alte zyte ischs drummle innerhalb vo de stadtmuure vorem siibni am morge tagwach sträng verbotte gsi s verbot isch ab belait speeter hett me scho ab de säggse derfe drummle fyrs joor isch belait ass d fasnacht am vieri am morge mit e huffe krach drummle und schiesse agfange hett das hett sich aber nid duregsetzt au wenn me usnaamswyys zem ufftaggt vor fasnacht scho ob de fynfi hett deerfe drummle tradition isch au das nid worde d stund null vom morgestraich isch dr februar öppe am drei am morge s wird brichtet dass zer säle zyt guet und gärn e gros mensche oder mee ver allem jungi lyt mit em und uff aregig vom samuel bell emene stadtbekannte metzger und baizer wo bi de beheerde als renitänt verschriie gsi isch luut dur d gasse vor stadt zoge sin und mit lutem drummle d fasnacht vor allne andere ereffnet hän z bedänke isch dass dozmoll d fasnacht vill stränger greglet gsi isch als hytte will basel de facto im krieg mit de uffständische untertane im baselbiet gstande isch isch die fasnacht bsunders stargg igschränggt worde wie au immer obwool me em bell sin morgestraich aigentli verbotte gha hett het ers gmacht und me hett en loo gwääre schliesslig hett me sich weder kenne no welle laischte ar fasnacht mit aigne truppe gege aigny lyt vorzgoo will basel am auguscht vo de baselbieter freischärler vernichtend gschlage worde isch was zer deilig vom kanton basel und zer gryndig vom kanton basel landschaft gfiehrt hett isch die ganz stroossefasnacht sträng verbotte worde und dodrmit isch au e wiiderholig vom bellsche morgestraich vrhindret worde uffs joor hi hett me e liberaleri fasnachtsordnig erloo das isch woohl au uff d ärläbnis mit em bell und die verbotteni fasnacht zruggzfiehre gsi mit dr neye ordnig hett me s erschti moll mit em säge vo dr obrigkeit am vieri am morge en offizielle morgestraich durefiehre kenne dä zytpunggt gilt vilne fasnächtler no hytte als magisch vili luege au dä morgestraich als dr erscht a und nid dä vom bell zwai joor vorhär dodrby darf me sich dr morgestraich aber nit eso vorstelle wie hytte sin platzmacher in pittoreske uniforme in zaggigem schritt mit staischlossgweer und züggtem säbel in dr hand dur d nacht gschritte ihne hindedri sin tambuureclique gfolgt dä zug isch vo pierrots und blätzlibajasse begleitet worde wo intrigiert intrigiere s publikum mit fräche sprüch hänsle und d zueschauer au mit geschte e bizz versegglet hän au d stimmig isch e anderi gsi als hytzuedaags keni lyt vo uswärts und drumm vill meh platz und d stadt isch nur schwach vo pächfaggle erlyychtet gsi ladäärne hetts noni ghee ab sin statt faggle alls wie mee ladäärne uffkoo am afang sins vor allem stäggeladäärne gsi zem dail hetts au ruggeladäärne ghee wo me wienen ruggsagg trait hett die gitts hytte nymmi die grosse zugsladäärne sin wie au d kopfladäärne erscht speeter uffkoo wird aber vonere grosse lychtende pickelhuube brichtet und fyr isch e käppelijoch ladäärne belait erscht syt eppe hundert joor findet dr morgestraich usschliesslig am mäntigmorge statt fyr s joor isch e zwaite morgestraich am mittwuch sicher nochgwiise spetischtens isch dr zwait morgestraich abgschafft worde dass es friener hyffiger zwai morgestraich ghee hett isch durchus meeglig scho fyrs joor s joor vom inoffizielle morgestraich vom bell wird brichtet dass d binggis am mäntig am morge mit klapperinschtrumänt glärmt hän ums drummelverbot z umgoo am mittwuch denn aber hege si wie allewyl dr morgestraich gschlage bis hytte isch d druggede am morgestraich legendär und bi villne zueschauer und aggtive verhasst friener isch es allerdings hyffig no schlimmer gsi wieschti szene hetts im joorhundert ghee wo sich verfiindeti clique bi zwenig platz ibere wäg gloffe sin in de er joor sig e clique vonere andere eso brutal uff dr mittlere brugg abdrängt worde dass d ladäärne in rhy gheit isch in vilne kepf vo de ältere generation isch no dr märz dr erscht morgestraich nochem zweite wältkrieg nie isch d druggedde greesser gsi ändlig friide isch vilne lyt zem fiire gsi und so sin sii vo iberall här koo uss dr halbe schwiiz aber au us em elsass und em badische grad sälli hän fyr e kurze momänt in dr wohlbehaltene schwyyz d zersteerig vo ihrne hyyser dihai und die viile doote welle vergässe dodrzue sin no vili amerikanischi soldate ko das hett drzue gfiehrt dass d clique fascht bis gar nymmi dur dr märtplatz ko sin und ihri drummle iber de kepf vo de zueschauer hän miesse balanciere d informatione iber d gschicht vom morgestraich stamme vom ene hochdytsche teggscht wo uff altbasel ch publiziert isch e faschtewaie au faschtewaije gschriibe isch e spezialität us der gägend vo basel me waiss nid viil über d gschicht vo däm gebägg ei erwähnig stammt us em johrhundert es heisst dert dass me die faschtewaie nur am sunntig darf bagge hett me sich nid an das gsetz g halte isch me sträng bestroft worde der daig isch e hefedaig mit malzexdraggt milch angge und e weni salz s typische isch d form wo entfärnt an e bräzel erinneret und dr kümmi wo kurz vor em bagge drüber gschtreut wird d form entstoot wemme dr daigbolle mit em sogenennte yseli iischniide duet es sin vier schnitt wo in daig gmacht wärde und denn zieht me s ganzi vorsichtig usenand e bitz wien e ziehharmonika es git au en abwandlig vo däm rezäpt wo statt weizemähl urdinggel bruucht d faschtewaie wärde um d fasnachtszyt verspiise inere basler beggerei gits au en abwandlig vo de faschtewaie names sunnereedli si sin glainer trogge und hän e feine anggegschmagg si wärden au mit kümmi und grobem salz bestreut lueg au waie dr präger gletscherchessel isch es naturschutzpiet wo sit bestoot es het hektaare und goht an des naturschutzgebiet vom feldberg ane es isch s zweitgröschti vo bade württeberg es isch öschtlich vom wiisedal uf dem gebiet von den städt schönau un todtnau präg d usdehnig isch kilometer in nord süd un kilometer in oscht wescht richdig de höchiunterschied het vom tiefschte punkt mit meter bi gschwend und dem höchschte punkt mit meter uf em blößling dobe öpe meter des präger dal isch durch d iiszitt schtark geprägt worre vor öppe zee bis zwenzg tuusig joor sin sechs einzelni gletscher im dal zemmecho henn aber nitt ins wiesedal ablaufe chenne drum isch des iis vo de gletscher bis uff meter uffgstaut gsi so sin einigi interessanti talforme uftrette wo de gletscher abghoblet hätt s hät hütt no präger see des sinn mit wasser gfüllti iiserosionskolke und anderi idrucksvolli züge vo de iiszittliche landschaft s piet lebt vo einere vielfalt so gitts arnika silberdischtle und chatzepfötli aber au seltini vögel wie d zippammere oder de schwarzspecht in de felse gits seltini farne oder es wachse fingerhuet in de blockhald z präg gits ganz seltini chäfer wo in de halde läbet soorsi esch e stadt im kanton lozärn si het rond iiwohner ändi ond esch der houptort vom waauchreis soorsi früecher s amt soorsi hed e historeschi autstadt met eme berüehmte spotgotische roothuus soorsi liid a dr suure am nordweschtlechen änd vom sämpechersee es chlyses stück vom see ghört zum gmeindbann vo der stadt uf der gletschermoräne isch der alt ortsteil mariazäll und noch derby s kantonsspital uf der halbsinsle zällmoos isch d ruyne vo der uralte chile wo öpen im elfte joorhundert bout worden isch bi soorsi chunt der chommlibach ad suuren abe und uf der nordweschtsyte vo der stadt isch der gross soorsiwald vo dr gmeindsflechi send prozänt puureland prozänt waud prozänt sidligsflechi ond prozänt süschtigi flechi d nachbergmeinde vo soorsi send göiesee chnuutu mouesee oberchöuch ond schänke soorsi esch zom erschte mou gnamsed worde im jahr aus surse im santurbehoof em huus vom chlooschter santurbe isch am voroobe vor de schlacht bi sämpech de herzog leopoud der dritt vo öschtrich ygcheert be de schlacht hend denn d eidgnosse s öschtrichisch heer z bode grecht quälle bundesamt für statistik dr uusländeraateil esch bi prozänt gläge bi de nationaurootswahle hed s das ergebnis ggää bdp prozänt cvp prozänt fdp prozänt glp prozänt gp prozänt sp prozänt svp prozänt süschtigi prozänt dr stadtpräsident vo soorsi esch dr beat leu stand februar soorsi het sid em middelalter s märeträcht hüt isch es e zäntralort für d region im suuretal und es het en autobaanaschluss und lyt a der ysebaan vo basel zum gottert zwüsche der altstadt und der autobaan und der ysebaan und ännet der autobann i der allmänd isch es grosses gwärbkwartier bim gwärbverein vo soorsi mache öpe drüühundert firmene mit bi der induschtry und handelsvereinigung soorsi willisau meh as hundertdryssg z soorsi sind vier woonbaugnosseschafte aktiv bi dr vouchszellig hend vo de iiwohner prozänt tüütsch aus houptsprooch aaggää prozänt französisch prozänt italienisch ond prozänt anderi sprooche z soorsi redt me s hochalemannisch lozärntütsch alljoor am novämber em martinstag git s z soorsi der traditionell gansabhouet wo vilech a martinizeistaag vo de buure ad grundheere chönt erennere wie teil lüüt säge be dem vouchsfäscht werd e toti gans über der gass amene droht ufghänkt ond moss met eme sabu blend abegschlage wärde de schleger leid do derför e traditionelli sonnemasgen aa dä bruuch stoot i der schwiizer lischte vo de läbige tradizioone för bsonderi verdienscht oms ortsböud hed d stadt soorsi vom schwiizer heimatschotz anne de wakkerpriis öbercho oberaargou heisst dr nordöschtlech zipfu vom kanton bärn zum bärnische oberaargou ghört s gebiet vo wynige und wange im weschte bis uf wynou im nordoschte und vo wiedlischbach und niderbibb im norde änet dr aare bis uf rohrbach huttu und wyssachä im süde je nach däm tuet me glägetlech ou no angeri ortschafte zum oberaargou zelle öpe eriswyu im ämmitau santurbe im luzärnische pfaffnou oder s aargauische murgete bi dr mündig vo dr murg id aare s zäntrum vom oberaargou isch d stadt langetu wo öpe iwohner het dr ganz oberaargou het nit ganz ywooner dr oberaargou het im süüde vil hügel und derzwüsche tääler und chrache grad wie s ämmitau näbedra d bärge bestönd us sandsteischichte und bilde d uusläufer vom napf massyv im norde het s im gebiet a dr aare weniger hügu und am nördleche rand chunt de d bärgchötti vom jura das isch dr jurasüdfuess die grössere ortschafte im oberaargou si d stadt langetu buchsi aarwange und d stedtli wange und wiedlischbach vo bärn us tuet me dr oberaargou chly aus randregion aluege di grössere gwässer vom oberaargou sy näbe dr aare d langete wo au langetu dra ligt d root d önz und a dr gränze zu soledurn dr äschisee und dr inkwilersee die politische gränze vom oberaargou uf dr südsyte hei sech mit dr bärnische verwautigsreform gäge norde verschobe drum git s ehemalegi oberaargouer gmeinde wo hüt zum ämmitau ghöre dure oberaargou chöme d ysebaanlinie vo bärn uf züri und vo langetu uf biel und d regionallinie vo langetu uf huttu die vo langetu uf oftrige und de no d baan vo langetu uf bibb und soledurn wo hüt dr aare seeland mobil isch vo wange bis bibb chunt d autobaan a nomol dur s bärnbiet berüehmt isch de oberaargou ir vergangeheit für syni rüebene gsi dr dialäkt vom oberaargouer wird mängisch vo de räschtleche bärner aus soledurnisch u vo de soledurner aus bärndütsch ufgno so seit de oberaargouer zum bischpiu ou goo u nit wie di mehrheitlech räschtleche bärner gaa im gägesätz zu de soledurner seit de oberaargouer aber är geit u nit är got das als het dermit z tue ass innerhalb vom oberaargou verschideni dialäktregione z underscheide sind als oberaargouer schriftsteller wo deils i dr mundart gschribe hend sind dr cuno amiet und d maria waser z erwääne es git es gedicht wo dr mundartdichtr jakob käser dermit sys land churz beschrybt uf wange buchsi langethal u öppeneinisch cherium ou i di dörfer zringsetum wo do so heimelig u gfreut im oberaargau sy verstreut wie s dr name seit isch dr oberaargou früener eifach dä deil vom uralte aargou gsi wo dr aare no wyter obe gsi isch öpe vo dr murg aa bis is oberland ufe dr under deil isch ebe dr underaargou gsi hüt seit me däm aber scho lang nümme so es isch eifach dr aargou dr ganz aargou isch am afang der aare no bis ganz ufe id alpe ggange derzue het basst ass glych wyt in weschte abe au s gebiet vom alemannische bischtum choschtez ggangen isch scho im middelalter het me vom oberaargou gredt wo den viu grössr gsi isch als dr hütig bärnisch verwaltigsberych in ere kwelle vom joor het er superior pagus aragauginsis gheisse s weschtleche middelland vo dr schwiiz het mit em oberaargou zum königrych burgund ghört um d gränze zwüsche burgund und em herzogtum schwoobe wo sech kwer dure alt aargou zoge het isch es imer wider zu strit cho ane isch burgund und drmit dr oberaargou as römisch düütsche rych cho d archeolooge und d volchskundler rede vo dem gränzgebiet wo sech weschtlech und öschtlech dervo anderi kulturelli fenomeen i dr tradizionelle volchskultur zeige spöter im middelalter si d zähringer d frohburger d langesteiner d grüenebärger und de d kyburger d herre im land a dr aare gsi dr letscht graf vo kyburg im oberaargou isch dr berchtold i gsi im joorhundert sind dr oberaargou mit dr landgrafschaft burgund und gly ou dr underaargou zu dr stadt bärn cho s gebiet uf dr südoschtsyte bi pfaffnou und willisau isch au scho im joorhundert vo de luzärner übernoo worde wo do d landfogtei willisau ygrichtet hend sid isch dr kanton aargou sälbständig und sider isch d kantonsgränze zwüsche bärn und em argou i dr root und dr murg zwüsche wynou und murgete bi roggu und em ehemolige chlooschter santurbe träffe sech d gränze vo bärn aargou und luzärn a dr brugg über d root politisch gseh het dr oberaargou d bezyrke aarwange und wange gha bis dr kanton bärn bi dr grosse bezyrksreform vo ane drus dr verwautigschreis oberaargou gmacht het wo zäme mit em ämmitau d verwautigsregion ämmitau oberaargou biudet im oberaargou und ou im amtsbezirk trachsuwaud het me sech bi dr abschtimmig vergäbe gäge die refform gwehrt gha politisch isches einisch fasch zure eskalation cho wo de kanton bärn ke gäud für wichtegi projekt öpe füre outobahnzuebringer het wöue gäh druf abe hei sech sämtlechi politeschi persönlechkeite u wichtegi parteie zure krysesitzig droffe unger angerem het me beschlosse das me à la jura wöui uf bärn go demonstriere u dört d schtrossene blockiere es het sogar lüüt gäh wo vomene ustritt usem kanton bärn gredt hei je nach dr region vom oberaargou hät me sech denn lieber em kanton soledurn oder em kanton aargou agschlosse dr kanton het aber schpöter nochegä so das es gar nie zu dere demonstrazion z bärn cho isch usserhaub vom oberaargou het me dä konflikt nit gross zur kentnis gno d stadt langetu giut ou für es baar sache aus schwyzerischi durchschnittsstadt so isch es früeners glischee gsi d stadt het s imidsch gha es würde dert durchschnittlech viu lüüt wohne wo durchschnittlech viu verdiene u dr usländeraatöu sig äbefaus gnau im schnitt vor schwyz wäge däm tüege z langetu viu grossverteiler nöji waare oder angers teschte oder überproportinau viu inveschtiere lingla oder ngala isch en afrikanischi vercheers und handelsspraach me redt si vor alem i de bede kongo sprachlich ghört lingla zu de bantuspraache wo z ost und z zentralafrika aber au im süüdliche afrika gredt wärded lingla isch em kongo fluss entlang i de provinz equateur im damalige belgisch kongo entstande zerscht häd lingla lobangi gheisse und isch d spraach vo de bangala gsi eme stamm wo det im gebiet i de region ngala uf halbem wääg zwüsched lépoldville hüt kinshasa und stanleyville hüt kisangani woned det isch eini vo de erschte handelsstation vom kongo freistaat de hafe nouvelle anvers hüt makanza pouet worde us lobangi gmischt mit andere bantusprachen isch im xix jahrhundert e überregionali vercheers und handelsspraach entstande die drü pöschte händ zu de erschte ghört won im undere kongobecken ab katholischi missionsstatione worde sind us em französische und us kiswahili händ d missionar lehnwörter uufgna wäns nötig gsi isch es git au e paar wort won us em tüütsche spraachruum chömed vermuetli übers flämische holländisch vo de belgische kolonialhäre lueg i de tabäle lingla ghört zu de lusengo spraache und isch mit bangala und bobangi äng verwandt öppe en drittel vom wortschatz isch mit bobangi similar das gheisst gliich was ja nöd verwunderet wil lingla us bobangi entstande isch eyebani ndenge nini ngenge ya sida epesamaka eyebani ndenge nini moto akoki komikebisa eyebani ndenge ya boluki ngenge ya sida na nzoto ya moto eyebani ndenge ya kokitisa mpasi ya moto oyo abeli sida ndenge ya kosalisa ya mpe kobakisa bomoyi bwa ye eyebani ndenge mer weiss ngenge ya sida aids virus hiv us ere gsundheitsbroschüre tata wa biso pater noster lueg uf em bild tata papa vater i de demokratische republik kongo isch lingla trotz de grosse verbreitig a de schuele nöd unterrichtsspraach uf privater basis wärden aber sehr erfolgrichi alphabetisierigs kürs vo lokale bevölkerungskomitees mit de unterstützig vo de unesco im landesinnere duregefüert es git wörterbüecher is spanische französische oder änglische sit isch d bible vollständig uf lingla übersetzt vom neue testamänt und de psalme gits unterschidlichi usgaben de dr adolphe dzokanga vom institut national des langues et civilisations orientales de paris häd wörterbüecher grammatike und spraachwüsseschaftlichi büecher über lingla verfasst lingla redt me i groose teil vo de demokratische republik kongo und de republik kongo aber au i de zäntralafrikanische republik und im norde vo angola über millione lüüt reded lingla i de medien de armee offiziele asprache und de musig isch es starch verbreitet was dazue gfüert häd dass noch de entkolonialisierig d bedüütig vo lingla starch zuegnaa häd i de dr kongo gits näbed deamtsspraach französisch au vier nationalspraache kikongo swahili tshiluba und lingla i de hauptstadt kinshasa reded hüt mee lüüt lingla wie kikongo de spraach wo me äigetli i däre region rede täti es git verschidnigi dialäkt bokamba und bokamba underscheided eso zwar gits sit verbindlichi regle vo de orthographische gsellschaft vo zare aber die mäischte schriibed wies wänd im kongo brazzaville leent mer sich gärn a di französisch orthographii aa und schriibt zum biispil wäm mer seit im kongo kinshasa schriibt mer ender für u di ofnige vokal wärded hüffig gschribe mängisch au das füert zu verwächslige wil d akzänt äigetli für d betonig vorgsee sind zum bischpil malmu guet mer brucht drü akzänt de akut zeigt en höche ton s zirkumflex en stiigende und de antiflex en sinkende ton a di bäide letschte wärded aber oft nöd gschribe vili lüüt schriibed de akut a stell vo de offnige vokal das chan aber hüfig zu verwächslige füere lingla hät buechstabe digraph und trigraph niger kongo atlantik kongo volta congo benué kongo sprachen benué kongo bantoid südlichi bantuspraache narrow bantu nordwest c bangi ntomba c lusengo lingala sprachcod lin isch eini vo de acht lusengo spraache e kompletti bibliographii isch im internet bi da adrässe z finde bi dr schwizerische rettigsflugwacht d kurzbezaichnig isch rega handlet s sich um e sälbschtändigi und gemeinnützigi privati stiftig für d luftrettig i de schwiiz wo vo de mitgliider vo dr schwiizerische läbensrettigs gsellschaft gründet worde isch und ihre sitz am fluughafe züri klote het si het sech zum ziil gsetzt mit irne mittel helikopter und ambulanzjets mänsche in not im in und usland z hälfe i dr schwiiz ka d hilf vo dr rega über d alarmnummere agforderet wärde finanziere duet si sich einersyts dur iiname us iisetz und anderersyts dur d gönnerbiiträg d understützig vo dr schwizer bevölkerig isch sehr gross sin doch über millione iiwohner derbii e rega rettigshelikopter befindet sich fünf minute noch em alarm in der luft zur standard bsatzig ghört en arzt und e rettigssanitäter und natürlig au e pilot d köschte für d ysätz werde vo de unfall oder krankeversicherige trait für ihri gönner übernimmt d rega dä ateil vo de köschte wo nit dur e versicherig deckt sin d rega transportiert nit nur verletzti mensche sondern im rahme vo dr bärgbuurehilf hüfig au verletzti oder toti kieh und au tier wo zum byschpyl wäge schneefall ihri alp nümme sälber verloh könne by medizinische problem im usland cha jedi privatperson d rega um hilf bitte in dr ysatzzentrale vo dr rega macht sich denn en arzt ufgrund vo den aangobe vor ort e möglichscht gnaues bild und entscheidet denn ob und wie dr patient in d schwiiz zrugg gfloge wird schlechti oder ungniegendi medizinischi versorgig vor ort oder e vorussichtlig längere sitalafenthalt sin do wichtigi entscheidigskriterie die eigetligi repatriierig findet denn je nach entscheidig mit eme ambulanzjet vo dr rega oder mit eme linie oder charterflugzüg unter medizinischer begleitig statt d flotte vo de ambulanzjets bestoht us challenger d aazahl vo de gönner isch um uf mio g schtiige am nordöstlige rand vom zürcher flughafe befindet sich s rega center dr hauptsitz vo dr schweizerische rettigsflugwacht lszh dr hauptsitz umfasst e hangar für d ambulanzflugzüg d wärkstatt für dr unterhalt d iisatzzentrale d verwaltig z b d gönnerverwaltig und d iisatzverrächnig infrastruktur für d usbildig e zentrals materiallager und vieles meh am hauptsitz sin rund rega mitarbeiter beschäftigt sit betribt d rega uf em flughafe basel milhüse friburg e basis meh als d hälfti vo de iisätz beträffed südbade dütschland rund foif prozänt s elsass in de schwiz deckt d basler basis d nordweschtschwiz de jurasüdfuess und de kanton jura ab in bärn isch d rega sit uf em flughafen bärn belpmoos stationiert bärn isch e so genannti flachlandbasis ihri aktivitäte bestönd primär in iisätz bi verchehrsunfäll sowie sekundär verlegige vo spital zu spital d rega isch sit im kanton uri tätig sit mit ere eigene basis in erschtfäld erschtfäld isch e so genannti gebirgsbasis im summer stönd drum bergunfäll im vordergrund im winter iinsätz für verunfallti wintersportler dezue chunt na d tierrettig im rahme vo de summerliche alpbewirtschaftig im berner oberland isch d rega sit aktiv urschprünglich am flugplatz interlake und sit mit ere eigene basis uf em heliport gsteigwiler rega isch e gebirgsbasis und under anderem uf aschpruchsvolli rettigsisätz im hochgebirge spezialisiert syt fliegt d rega ihri iisätz im gänferseegebiet von ere basis uff em flugplatz blecherette in lausanne us pro johr finden ab lausanne rund iinsätz statt dodervo öppen e drittel mindeschtens teilwiis in dr nacht in dr magadinoebeni im zentrum vom kanton tessin isch drega sit em präsent s iisatzgebiet umfasst dr ganzi kanton tessin wie au teil vom kanton graubünde und s misox drzue kömme immer wieder au iisätz im gränznohe italie im engadin fliegt d rega syt iisätz syt mit eren eigenen infrastruktur uff em flugplatz samedan rega isch e sogenannti hochlandbasis mit eme grosse spektrum an iisätz hauptsächlig haldet sichs um primäriisätz wo dr notarzt und dr rettungssanitäter zur erstversorgig an en unfallstell gfloge wärde für iinsätz im kanton st gallen im kanton thurgau undin de beide appenzell und im fürstentum liechtenstein verfiegt d rega syt em über e basis in winkeln zwüsche gossau und st galle hüfig finden au iisätz in dütschland und öschtrych statt in untervaz im norde vom kanton graubünde befindet sich syt eini vo de jüngere rega base friener hetz d rega der flugplatz bad ragaz gnutzt ab untervaz fliegt d rega pro joihr öppe iisätz dodrvo rund für opfer vo wintersportunfäll im ruum züri befindet sich d rega die älteschti basis vo dr rega ab em joohr het d rega iisätz von ere basis uff em flughafe züri lszh ab em provisorisch vomene standort uff em kinderspital in dr stadt züri gfloge syt em frielig verfiegt d rega über e moderni basis uff em gländ vom ehemolige militärflugplatz dübedorf pro johr fliegt d zürcher basis rund iisätz d mählsuppe isch e tradizionelli spiis wo z basel in der fasnachtszyt gässe wird s typischen aroma entstoht wemme s mähl in brootbutter z erscht goldbruun röschte duet die wytere zuetate si unter anderem rootwy schalotte knoblauch und bouillon vor em serviere kha me no griibene kääs drüber streue es wird behauptet dass d mählsuppe am beschte schmeggt wemme si am vordaag zuebereitet und iber d nacht im kielschrangg uffbewahrt d mählsuppe isch e sehr eifachi spiis wo friehner in arme huushalt zum zmorgenässe gässe worden isch d zuedate gheere zum billigste wo s gee het mähl meistens weize oder roggemähl bi dr französische gaude maismähl wasser oder mänggisch milch und anders wie räschte salz oder zucker brotmeggeli u s w bi dr brennte mählsuppe oder brennsuppe reestet mä s mähl in der pfanne goldigbruun und kocht s denn im wasser und verbesseret eso s aroma under primärgruppe verstoht dr soziolog charles h cooley e gruppe vo lüt wo dur intimi verbindige mit diräktem kontakt und kooperation charakterisiert isch e primärgruppe isch in mehrere hiisichte primär aber hauptsächlig in däm sinn ass si e fundamentali bedütig het für d bildig vo dr soziale natur und vo de ideal vo de individue s psychologische resultat vo dr initime verbindig isch s verschmelze vo de individualidäte im ene gmeinsame ganze so dass grad s einzelne sälbst in e hufe hiisichte wenigstens im gmeinsame läbe und de zwäck vo dr gruppe ufgoht am eifachste cha mä das as mir beschriibe es bringt mit sich die art vo sozialem gfüehl und wächselsitiger identifikation wo mir dr natürligi usdruck drfür isch mä läbt im gfüehl vom ganze und findet d hauptziil vo siim wille in däm gfüehl im hindergrund vo däm begriff stoht im cooley si bsundrigi uffassig vo dr soziale natur vom mensch d gsellschaft isch für e cooley e mentali organisationswiis vo individue er lähnt es as künstlig ab s individuum und d gsellschaft begrifflig enander gegenüberzstelle friburg im brisgau dytsch freiburg im breisgau frz fribourg en brisgau südlichsti grossstadt vu dytschland isch nooch sturget manne un karlsrue die virtgröscht stadt in bade württeberg die kreisfrei stadt im glichnammige regierigsbezirk isch sitz vum regionalverband südlicher oberrhi un vum landkreis brisgau hochschwarzwald wo si nohzue ganz umgä isch drvu die grossstädt wo am nägschde liige sin mülhuse frankriich guet km südweschtlich basel schwyz guet km südlich un züri schwiz guet km südöschtlich strossburg frankrich guet km und charlsrue guet km nördlich sowie stueget guet km luftlinie nordöschtlich vu friburg d iwohnerzahl vu dr stadt friburg im brisgau het am afang vu dr er johre d grenze vu yberschritte dur des isch si zu ere grossstadt worre hit läbe guet mensche in dr stadt dorunter eppe studänte vu dr albert ludwigs universität dr evangelisch fachhochschuel z friburg dr andere fachhochschuele und dr pädagogische hochschuel friburg lit an dr grenze zwische schwarzwald un oberrhigrabe d verwerfig verlauft midde durs stadtgebit die östliche stadtdeiler lige ime verbindigsdal zum zartener becke beziehigswis scho im schwarzwald selber kappel günterschdal die westliche stadtdeiler lige hauptsächlich uf eme schwemmkegel wo während dr letzte iszit entstande isch im süde lit dr schimberg wo zue dr vorbergzone zellt eme deil vum e alde gebirg wo bim ibräche vum oberrhigrabe nur deilwis abgrutscht isch dur friburg fliesst d dreiseme d stadt lit im verdichtigsrüm friburg wo nebe dr stadt friburg im brisgau d gmeinde au betzige gundelfinge kilchzarte march merzhuse un umkilche im landkreis brisgau hochschwarzwald sowie d städt un gemeinde emmedinge denzlinge un waldkilche im landkreis emmedinge umfasst fer d region südlicher oberrhi bildet friburg s oberzentrum s oberzentrum friburg übernimmt fer d gmeinde au betzige buechebach ebringe eichstett glotterdal gottene gundelfinge haiwiler horbe kilchzarte march merzhuse oberried st märge st peter schallsched sailede stäge umkilche un wittnau d funktion vume mittelberiich friburg isch klimatisch gsähne die wärmscht grossstadt in dytschland folgendi städt un gmeinde grenze an d stadt friburg im brisgau si werre agfange im norde im uhrzeigersinn ufzellt un lige alli usser vörstette wo zum landchreis emmedinge ghert im landchreis brisgau hochschwarzwald vörstette gundelfinge glotterdal stäge kilchzarte oberried münschterdal schwarzwald bollschwil horbe au merzhuse ebringe schallsched bad chrozige brisach am rhi märdinge gottene umkilche un march s stadtgebit vu friburg isch in stadtbezirke glideret sälli ideilig dient zuenächst bloss statistische zwecke in dr stadtdeil ebnet hochdorf kappel lehe munzige obfige dienge un walderschhoufe wo erscht bi dr gmeireform igliderte worre sin isch d ortschaftsverfassig igfüehrt worre dodemit hänn e jeede vo dääne orte e ortschaftsrot wo vo dr iwohner glichzitig mit em gmeirot gwählt wird mit eme ortsvorsteher an dr spitz sowie e örtlichi verwaltig d ortschaftsrät mien zue allene wichtige aglägeheite wo d ortschaft betreffe aghert werre die endgültig entscheidig yber e massnahm oblit aber im gmeirot vu dr gsamtstadt friburg im stadtdeil sant jerge git s e gmeisekretariat wo fer verschidini verwaltigsufgabe zueständig isch lueg au freiburg glichnamigi städt zähringerstadt uffem friburger stadtgebit liige elf grösseri seä un etlichi kleineri weiher dr grösst see isch dr obfiger see mit öppe ha flächi alli grössere seä sin künstlich aglegt un bis uf dr waldsee wo ime östliche stadtdeil dr namme gä het alli as baggerseä entstande s ruckgrat vum innerstädtische nohverchehr bildet s stadtbahnnetz wo am april mit dr inbetriibnahm vu dr stadtbahnlinie ins quartier vauban e erwitterig erfahre het insgesamt viir linie wo alli yber s stadtzentrum am bertoldsbrunne füehre ybernämme d hauptlast vum innerstädtische öpnv am hauptbahnhoft erfolgt d verknüpfig mit em regionale schineverchehr mit em fernverchehr ice un em regionale busverchehr an dr städtische peripheri git s witteri verchnüpfige mit regionalbuslinie d stadtverchehr friburg isch im tarifverbund vum regio verchehrsverbund friburg zämme mit dr noochberlandchreise brisgau hochschwarzwald un emmedinge s friburger minschter oder au münster unserer lieben frau isch im romanische und bsunders im gotische stil baut worre es isch d römisch katholische stadtkilche vu friburg im brisgau dr turm vum münschter het a höchi vun meter und isch anno fertig worre zue sällere zit isch es dr höchscht kilchturm nördlich vu dr alpe gsi uff de münschterturm kaa mer nuffkraxele dees sind steckele und vo obbe hot mer e guete ussicht uff de märt und s dächergwirr selli kilche hett e ganz alti glocke dees isch d hosanna usm johr die wigt so um die tonne und isch onne vu de älteschte glocke wo s no gitt vu derre gröss in deutschland die meischte kilcheglocke au vum münschter sin am end vum zweite wektkrieg igschmolze worre wil mer im volkssturm stahl brucht het bsunders isch se onne vu de älteschte angelusglocke vu deutschland zsamme hott es münschter glocke wo lite s historische kaufhus isch us dr renaissancezit und vu bis errichtet worre d vordersit isch ganz rot wie mit ochsebluet aagmolt d zwei stadttore sind ibrig bliibe vu dr stadtmuure s ältere martinstor isch ums dreifache uf meter ufgstockt worre und mit em dachufbau wie im johrhundert s schwobbedor isch im johr uf fascht dr doppelte höchi usbaut worre im johr isches umgstaltet worre mit enem pyramidedach und em glocketürmli s alte und neue roothuus z friburg gits scheni strossebächli un d männer wo si buzze heisse bächlibutzer d friburger bächli hän e gsamtlängi vu km vu dene verlaufe km underirdisch d legände sait dass jeder wo inidabbt e friburger hirote wird d sprochgrenz zwische niideralemannisch und hochalemannisch goht mitte durch dr südweschte vu friburg im alemannische heisst es friburg grad eso wie bi dr stadtgründig d umgangssproch hit isch e meh oder wäniger niideralemannisch un oberrhifränkisch beeiflussts hochditsch d umgangsproch diphthongiert greeschtedeils wie s fränkisch oder s schwäbisch un het demit e wesetliche charakterzug vum nideralemannische verlore im friejer katholisch konservative friburg isch anne mit em eugen keidel zum erschte mol e sozialdemokrat zum owerburgermeischter gwehlt wore ihm isch im johr sii barteikolleg rolf böhme im amt gfolgt wu anne uusgschide isch mittlerwiili giltet d stadt als hochburg vu de griene nit nur weg de wahl vum erschte griene owerburgermeischter vun ere ditsche großstadt sundern au weg de iwerdurschnittlige wahlergebnis bi de bundesdagswahle un isch de wahlkreis friburg mit beziehigswiis prozent vu de zweitstimme de bundeswitt beschte wahlkreis vu dere bartei nodem di griene bi de europawahl im stadtkreis prozent bikumme hän het sich bi de landtagswahl im märz wider d cdu mit prozent als sterkschti bolitischi kraft duregsetzt bei der landdagswahl vu isch de stimmeaadeil vu de griene awer uf friburg i bzw prozent friburg ii gstige s direktmandat im ditsche bundesdag fir de wahlkreis friburg het vu bis de sozialdemokrat gernot erler gha bi de bundesdagswahl un het de cdu bolitiker matern marschall von bieberstein s direktmandat gwunne iwer d landeslischt isch au d kerstin andreae bindnis di griene sitt als verdretteri vu de stadt im bundesdag im landdag vu bade wirtteberg isch friburg mit drei abgordnetenverdrette fir de wahlkreis friburg oscht de reinhold pix bindnis di griene direktmandat un fir de wahlkreis friburg wescht d edith sitzmann bindnis di griene n direktmandat un d gabi rolland spd an de spitz vu de stadtverwaltig isch vor de schulthess als vorsitzer vum gricht gstande mit em iwergang vum brisgau an bade isch s friburger stadtrecht vu usser kraft gsetzt un di badisch gmeindsverfassig mit eme direkt gwehlte burgermeischter an de spitz vu de verwaltig iigfiert wore de johann josef adrians no vu de zimft als stadtowerhaupt gwehlt isch in sinem amt bstetigt un mit em titel owerburgermeischter gehrt wore doch di badisch gmeindsornig het di kommunaleselbschtverwaltig vu friburg zimli iigschränkt s sage het e vu de regierig iigsetzte stadtdirketor ghaa ab hän d friburger stadtowerhaipter de titel burgermaischter drait un hän sich erscht am wider owerburgermeischter gnennt de friburger owerburgermeischter isch glichzittig stimmberechtigte vorsitzer vum gemeindsrot wäge eme wahlispruch isch dr nej ob martin horn am juli erscht emol numme amtsverweser un sällewäg ohni stimmrächt im gmeindrsot d owerburgermeischter sitt de gmeindsrot bstoht us gwehlte mitglider de vorsitz mit stimmrecht het als zuesätzlig mitglid de owerburgermeischter d wahl zum gmeindsrot am juni het zue dem ergebnis gfiert santiago de compostela isch d hauptstadt vo galizie im nordweste vo spanie wo knapp ywoner hätt d kathedrale e romanische bau mit ere barockfassade isch s ändziel für d pilger wo sich us ganz europa uf dr jakobswäg mache zum s grab vom heilige jakobus go psueche in de sogenannte heilige joor und sin über bzw knapp pilger unterwägs gsi d altstadt und dr jakobswäg ghöre zum wältkulturerb vo dr unesco onne vun de strecke us em gwirr vu jakobswäg uf santiago de compostela hosst oberschwäbischer jakobspilgerweg und goht vo ulm ibber oberdischinge bad schusseried biberach an der riß un wiigarte denn wiiter durch meerschburg zum konschdanzer münster vum konschdanzer münster gohts uff de wessenbergstroß lang bis zur schweizer gränz von chrüzlinge us hosst der jakobsweg denn schwobeweg und führt in de thurgau und über äisidle flüeli ranft thun friiburg im üechtland und gämf de joan fiol boada der jakobsweg von montserrat und von saint jean pied de port hampp verlag seiten isbn über d lüüt swahili stönd d sache im artikel swahili gesellschaft i dem artikel gaats nur um d spraach kiswahili uf tüütsch au swahili isch e bantuspraach z ostafrika de begriff kiswahili isch es arabischs leenwort abgleitet vo as sawahili das bedüütet küstebewoner das chunt vo de lange historische bezieige zwüsched de arabische händler won übers meer cho sind mit de bewoner vo de ostafrikanische küste s präfix ki nominaalkchlass weert i vele bantuschprche pruucht zom schprchbezäichnige wedrgèh äso z bsp kikongo dasch è wechtigi schprch ide dèmokchraatische rèbublikch fom kchnggo dr kiswisi das bedüttet schwizrdütsch näbem araabischen esch kiswahili di wechtigscht schprch z afrikcha es hèt sogaar frsüèch gèh kiswahili zor schprch fom ganze kchntinänt z mache pruucht weert kiswahili abr haupzächli z oschtafrikcha tansaniia keenia uganda ruanda burundi ond oscht kchnggo z tansaniia chöne s öppe fode befölkchèrig z keenia ide prwenz shaba kchnggo n öppe t höufti foden iiwnr in uganda ruanda ond burundi chas nn è drettu fode lütt di äigèntlèche muètrschprchlr chöme fodr ensle sansibar aui andère lütt wo kiswahili ä n flüüssnd rède händ i dr règu en andèri muètrschprch eläi z tansaniia chöne s öppe milioone lütt insgesamt gez milioone schprächr lingua franca kiswahili esch sitt t amzschprch fo tansania z keenia ond in uganda hèz de schtaatuss fonère nazionaalschprch im juli isch am gipfelträffe vo de afrikanische union beschlosse worde das kiswahili amtsspraach segi wien au anderi bantuspraache tuet d grammatik vo kiswahili d substantiv i verschideni kategorie nominalklassen iiteile nach em meinhof system gits kategorie devo findt mer i allne bantuspraache kiswahili häd kchlassen ond wöörtr wo mit m aafangen im singgulaar kchlass ändere s präfix im pluraau of w a fr wkaau ghèjz a wägg biischpeeli m toto ès chend wa toto mehrèri chend wèl i dère kchlass fr auèm wöörtr för mönschlèchi wäse send häisst t kchlass ond au mönschekchlass kchlasse ond dene zwo kchlasse säipmen ä baumkchlass wèl fell näme fo böim so fongkchzinière im singgulaar esch ès m im pluraau mi biischpeeli m ti èn baum mi ti mehrèri böim kchlasse ond d hèz im singgulaar fr de woortwoorzle nüüt oder j i im pluraau gez ès ma prèfix biischpeeli duka laade gschäft ma duka lääde gschäftr ji we èn schtäi ma we mehrèri schtäi i de kchlass send au alli vergrösserixfrme kchlasse ond t kchlass hèt im singgulaar ki odr ch im pluraau dènn vi odr vy s zwöitèn ame fr wkchaau frömdwöörtr wo zuèfèlligrwiis met ki aafönd wäärde fode kiswahili schprächr mäischtens so intèrprètièrt das das ki es klasse prèfix sig biischpeeli s woort kitabu chomt fm araabische kitb buèch im pluraau mache t swahili schprächr wi be aune ere ki wöörtr vi tabu druus im araabische gièch de pluraau ganz andersch i de kchlass send au alli verchliinerixfrme diminutiv ond aui schprchenäme z bsp ki swahili ki rusi rossisch kchlasse ond dene kchlasse säipme zämegnh ä t nasaaukchlass wèl si sèch dor ès nasaauprèfix m n ny ng uuszäichne das prèfix esch im singgulaar ond im pluraau gliich i dère kchlass send abr ä feu frömdwoort wo kchè nasaau foore händ z bsp shule schuèu usm tütsche picha beud usm änglische wöörtr wo met u aafange kchlass bezäichne hüüffig abschtrakchti begreff und händ èke pluraau z bsp u toto chendhäit d wèèrbe händ im imfinitiif s prèfix ku kchlass z bsp ku soma lääse adjèkchtiif zaalwöörtr ond wèèrbe münd mette kchlass fom noomen öberiischtemme oft abr lèngschtns ned emmr chöme si di gliiche foorseuben wi die öbr ki tabu ki dogo ki na onekana kl buèch kl chlii progressiv sechpaar sii es chliises buèch chomt före vi tabu vi dogo vi na onekana kl buèch kl chlii progressiv sechpaar sii chliini büèchr chöme före wa toto wa wili wa na vi soma vi tabu kl chend kl zwöi kl progressiv kl obj lääse kl buèch zwöi chend lääse grad di büèchr sit de kolonialziit öppe vo bis isch kiunguja de dialäkt vo sansibar d basis vom standard kiswahili für ganz ostafrika trotzdem cha mer dialäktgruppe underscheide witike amtl witikon isch es schtadtviertel vo dr schtadt züri es lyt im chräis und isch s öschtlichste quartier vo de schtadt es het ywohner witike isch im rahme vo de zwäite ygmäindig i d schtadt züri ygmäindet worde wichtigi gründ sind d verschuldig und schlechti infraschtruktur wie verchersmittel und schuele gsy die erst ufzäichnig isch die dur d uftäilig bim chilezähnt vo de chilegmäinde sankt peter und grossmöischter isch witike scho am april erwähnt worde als vuitinchova dä alemannisch name laht erchennä das das dörfli im jaarhundert gründet worde isch vorher händ de archeologische usgrabige na warschindli au d kellte und d römer i dem gebiet gwohnt breagaz latinisch brigantium us em keltische brigantion des am bodasee liat isch d hauptschtadt vum bezirk breagaz und d landeshauptschtadt vo vorarlberg as heat iwohner as git di schtadttoal breagaz schtadt breagaz vorkloschta schendlingen rieda weidach u fluh dr husberg vo breagaz isch dr pfänder mit anara höhe vo vu deam da südtoal git da gebhardsberg sit git as a soalbahn uf an pfänder breagaz hot da gröschte bodaseehafa und isch a schport und kulturzentrum boda bekannt sind d breagazer festspiile die jeds joor im summer uf dr seebühne schtadtfindand a wyteri attraktion isch s kunschthuus breagaz kub wo vom schwyzer architekt peter zumthor entworfa wora ischt breagaz lit am oschtufer vom bodesee vom gmuandsgbiet siand im johr landwirtschaftsfläch wald alpa sidlungsfläche und sunschtige fläche gsi die erschta siedlunga hots ca v chr gea zur keltazit isch breagaz an schtark befeschtigta ort gsi dozumol hot da schtamm vu da brigantier en schtamm vo de vindeliker um breagaz gleabt ca v chr hond d römer voradelberg erobert und brigantium ignoo vu dera zit git as vile archäologische rescht wia mosaike und grundmura brigantium isch schneall a grosse schtadt worra und hots römische schtadtreacht krieagt o isch döt da sitz vu da präfekta vu da römischa bodaseeflotte gsi a schtros hot breagaz üba cambodunum mit augusta vindelicorum vabunda da römisch kaiser gratian hot breagaz bsuacht im elfte joorhundert isch bi bregenz s chlooschter mehrereau augia maior gründet worde bis zum erschta weltkrieg isch breagaz a garnison vum k u k öschtarrichisch ungarischa heer gsi im und jahrhundert hot breagaz an gewaltiga wirtschaftsufschwung bi da nahrungsmittel feinmechanik und textilinduschtrii khet wichtig isch ou da tourismus worra quella statistik austria bevölkerung seit für gemeinden statcube d börgermoaschta vu breagaz sit d schtadtvertretung isch so vatoalt schtand z breagaz gits kindagärta und schüla vu deana a allgemeinbildenden höheren schulen ahs und an berufsbildenden höheren schulen bhs schtand januar höhere schuala z breagaz breagaz hot blosmuasikkappella a paar chör tanz und trachtagruppa da älteschte musikverii isch d schtadtmusik breagaz die meh als johr alt isch dr dialekt vo breagaz khört zum bodeseealemannisch schesäwage isch en nöd so übliche schwyzer dialektbegriff für en alte chinderwage und im badische isch des a kindersches wenn er nu im huus inne bruucht wörd so isch es en stubewage d kinderchais het sich us r zain wu ma räder drô gmacht het entwickelt d märgdschees isch ä uralds gfährd un hedd friea s dorf uns schdadtbild vollens beherrschd im dialegd bi de lidd haisd si so will des didsche word für markt bi uns märgd haisd un will bi uns vieli franzesische usdrigg däzu ghehre chaise haisd soviel wie karre so ä märgdschees kamma für alles megliche bruche ob ma d sach zum märgd odda ob ma vun därd ziegs eimschaffe mues als schees für d klaini kinder zum umänander kudschiere zum abschdidze wämma nimmi rächd laufe kaa odda wämma midd de wesch zum bleiche uff d wies nuss mues odda wämma wassa in de schabf zum garde schbridze schaffe sodd wämma abba krudd zum kruddschnieder fahre sodd dann haisd die märgdschees nimmi märgdschees sondern kruddschees d märgdschees hedd ä konschdrugdzion di isch so ald wie commood dä laderaum isch ä gflochdena korb midd ämä holzrähmle uf m iisegschdell midd bladdfäderä de rahme hedd zwei aggse un vier rädle us blech midd gummibrofiel drumrum un isch rood aagschdriche obbe isch noch ä handgriff zum schalde vun de schees in d kurv gehds durch drugge uff d sidd in di richdung wo ma hinfahre mechd hidd noch kamma uff m lond lidd maischd aldi wieber scheese midd märgdscheese durch s dorf dabbe sähn d märgdschees hedd mehr wie hunderd johr überduhrd un ma sodderi irgendwänn ämol ä denkmol setze wysswy isch e alkoholisches getränk wo durch alkoholischi vergärig vo meischtens wysse truube entstoht es git au wysswy wo us rote truube härgschtellt wird d farb vom wysswy isch je nach härkunft und ryffy etc vo hällgääl mit teils griene refläx über stohgääl bis zu goldgääl in der nase sin vor allem bluemigi und fruchtigi düft z erkenne im gaume sin früschi und lycht süürlichi note vorhande wysswy wird gärn kielt serviert und eignet sich guet für fisch und kruschtetier grycht aber au zu spargle wird är gärn trungge ne ganz bsunderi schbezialidät fir äuidofahrer wu uff ihrene spiegel luege mien isch wysswyschorli süür oder gschprützde wysse wie n er in andere gegende au g nennt wird in öschtrych wird im alemannische teil kei wy in nennenswärtem umfang härgschtellt neueri gentechnischi analyse hänn zeigt dass es sich bym riesling x sylvaner bzw bym müller thurgau um e krüzig zwüsche riesling und guetedel chasselas handelt e sonderstellig hänn wysswy mit ere hoche räschtsiessi also noch dr gärig immer no viel zucker enthaltend si wärden als dessertwy au siesswy gnennt serviert byschpyl trockenbeerenauslese vendange tardive sélection de grains nobles eiswein etc d vogese les vosges au wasgenwald vosegus mons sin e gebiri grad wie de schwàrzwald awer uff de andere sit vom rhin z frànkrich se g heere züe de regione elsass lothringe frz lorraine un freigrafschàft frz franche comté de heechscht beri ésch de gross belche mét m r teilt de vogese geologisch uff en zwei teili de norde vum pfälzer wàld um de zawerer bucht bis züem brischtàl isch z meischt üss buntsàndstein frz grés rose de siade üss granit b sundersch én d hochvogese de beri én d nordvogese han meischtens tàfelàrtigi forme de nordvogese sin én d iszit nit vill vun de gletscher àbg schliffe wore so ésch de buntsandsteinschicht druff gebliwe en de südvogese han de beri de charakteristischi form vun rundkuppe frz ballons des vosges wie m r durich erosion und v rgletscherung erkläre kann entstànde sin de zwei gebiri bim große owerrhin grawebruech bi dem sich e tàl zwésche de hochplateaus gebild t het wo noochher de rhin wo bis do durich de burgundisch pfort noch m rhonetàl un én s mittelmeer àbg flosse ésch genumme un widdersch üssgegrawe het de erosion durich s wass r wo de beri züem grawe nàbg flosse ésch het mét d r zit de pittoreski un steili gebirislàndschaft g schaffe wo m r hit vum owerrhintàl sehn kann de nordvogese han am donon m ihr r heechscht punkt d r beri ésch öi treffpunkt vun drei départements bas rhin moselle un meurthe et moselle so ésch ém süde de elsasser belche frz ballon d alsace selbsch de treffpunkt vun drei regione haut rhin elsass vosges lorraine territoire de belfort un haute saône franche comté nit wit vun nem ésch de quell vun de mosel d r elsasser belche g heert mét siner heehe vun m züem teil vun de südvogese wo àlli heechschti erhebunge vum gebiri bisamme sin d hochvogese ànderi gipfel do sin de markstein m un de klei belche od r kahla wase frz petit ballon mét m e b sundersch spektakuläri fascht alpini üssicht biet d r hohneck mét m mét sinem doppelmassiv un d r schlucht vum schlucht pass frz col de la schlucht s gibt öi zwei natürparke em gebiri de parc naturel régional des ballons des vosges un de parc naturel régional des vosges du nord de mittleri nördlichi süd vogese han ihri kulminationspunkt uff m champs du feu urspringli wohrschins welsch champs du veh vieh fald beriskritt hochweid chaumes beri wo vun d r elsasser ebeni vum rhintàl noch b sundersch uffalle sin v n n s de schneeberi s odilieberi frz mont st odile maennelstein massiv d r ungersberi un de taennchel gràd maennelstein un taennchel wiese mét ihri heidemüre frz mur payen uff s mystischi element vum gebiri wo bis in keltischi un völlikerwànderungszitte z rickgeht öi d r àlt ditsch nàmme wasgenwald wo sich aww r zeerscht numme f r de sàndsteinberi gànz ém norde un ém süde vum pfälzer wàld gilt esch v rbunde mét de nibelunge helde um de burgunder künni gunther wo do noch de sage z r jagd gange sin dr peter zumthor april z basel isch e international bekannte schwyzer architekt er het zerscht e leer als möbelschryner gmacht und denn d schuel fir gschtaltig z basel absolviert isch er am pratt institute z neu york in de staate als gaschtstudänt für architektur und design gsii zrugg in dr schwyz isch er denn zum architekt vo dr bündner dängmoolpfläg worde und het im e lehrufftrag an dr universität züri bikoo im joor het är en eiges architekturbüro im bündner haldeschtai uffgmacht dr zumthor hett divärsi gastprofessore stelle innegha so z b am sci arc z santa monica in de staate an dr technische universität z münche syt em isch är an dr architektur akkademie im tessin ebefalls professor kanada isch e bundesstaat z nordamerika mit ere fläche vo fascht quadratkilometer isch es s zweitgröschte land uf dr welt d bevölkerungszahl isch aber nit so groß kanada hätt rund iiwohner kanada isch langi zit britischi kolonii gsii und isch au hüt no teil vom commonwealth kanada isch e sognennts commonwealth realm also e monarchii mit dr britische königi elisabeth ii als staatsoberhaupt verträtte dur e generalgouverneur amtssproch vu kanada sind änglisch und französisch i de provinz québec isch numme französisch amtlich d provinz neu braunschweig isch offiziell zwöisprachig französisch und englisch québec het sehr rigorosi sprochgsetz zum schutz vu dr französische sproch so werre dert au englischi firmenämme ybersetzt pfk stoht z b fer poulet frit kentucky was im rest vu dr welt kfc kentucky fried chicken heisst kanada bistaat us zää provinze gliidstaate und drüü territorie chonufinge oder chnoflige dütsch konolfingen isch ä gmeind im kanton bärn d gmeind chonufinge hät em amt chonufinge sy name gää isch aber nid di gmeind mit em amtssitz si ligt im chisetau am westliche rand vom ämmitau us däm grund wirds o aus tor zum ämmitau bezeichnet chonufinge besteit us de ortschafte chonufinge chonufinge dorf staude i e ursälle und gysenstein zudäm ghöre d wiler herolfinge hötschige cher und liimgruebe o derzue d nachbergmeindä vo chonufinge si häutlige freimettige niderhünige mirchu grosshöchstette schlosswiu u münsige vor de fusion mit münsige si ou no tägertschi u trimstei nochbergmeinda gsii im grosse massstab gluegt ligt chonufinge ir mitti zwüsche bärn burgdorf langnou i e u thun d gmeind isch entstange dur d fusion vo de gmeinde gysestei gysenstein u stalde stalden im emmental bis zum dezämber het d gmeind zum bezirk chonufinge ghört s dorf chonoufinge isch zum erschte mal gnennt worde im jahr aus chonolfingen gysestei aus gisenstein stalde aus stalden quäuue bundesamt für statistik dr uusländeraateil isch bi gläge bi de nationauraatswahle het s das ergebnis ggää bdp cvp evp fdp glp gp sp svp suschtigi gmeindspresidänt vo chonoufinge isch dr peter moser stang d arbetslosigkeit isch im jahr bi gläge bir vouchszeuuig hei vo de ywohner dütsch aus houptsprach aaggää französisch u italienisch dr dialäkt vo chonoufinge ghört zum hochalemannisch sissa isch e limonade gsii wo s erscht mol abgfüllt worden isch dennzmol isch si unter em name sissa citro vertriibe worde dr name kunnt vom damalige abfüllort sissach im baselbiet sit hett s au e sissa orange gäh wo denn in toco orange umbenennt worden isch isch sissa grape iigfiehrt worde wo kurz druf wäge dr zuckerrationierig währed em zweite wältkrieg ufgä worden isch chunnts under em name sissa grapfruit wider uf e määrt isch s vom bekannte pepita abglest worde wo hit au z ditschland bi bad dürrheimer in lizänz broduziert wird ab em johr wird s sissa vo dr mineralquelle eptige ag z eptige abgfüllt wird produkzion vom sissa citro wäg de konkurränz sprite iigstellt und ab under em name pepita citro witer gfüert dr zugersee isch e see ir zentrauschwyz er het e flächi vo kwadratkilometer u e maximali töifi vo meter kantön am see sy zug er isch der gröscht kanton am see schwyz u luzärn am nordufer vom see ligt d kantonshouptstadt zug luzärn het am see nume der hoger chieme mit em wyler böscherot der gröscht zue und abfluss isch d lorze im kanton zug wo d mündig vom oberlouf u der afang vom undere deil nöch bynenander am nordändi vom see lige bi arth mündet d rigiaa in see vom stotzige schatthang vo der rigi loufe zwölf wildi bärgbech zum see abe vom zugerbärg und em wälchwilerbärg uf der oschtsyte vom see chöme öppe zwänzg chlyneri bech der bärghang zdurabb und zwüsche risch und itelfinge mündet der erlibach vo der weschtsyte in see ufem see fahre d schiff vo der schiffahrtsgsellschaft vom zugersee im see chame fische wemme es patänt vo zug oder schwyz het oder wemmes vom ufer uus mit liechtem ggrät macht e pruefsfischer ufem see isch der hürlimaa vo walchwiu es het früener fasch arte vo fisch im see gha bi nöiere undersuechige het me gfunde rund ume see loufe wichtegi vercheerswääg d baanlinie vo züri und zug und die vo basel und luzärn wo z arth zämechöme und zum gottert gönd d autobaan a uf der weschtsyte und d kantonsstroosse di änglischi sprooch änglisch english isch e sprooch wo us england kunnt un hüt als muettersprooch unter andrem z großbritannie nordamerika südafrika irland auschtralie und neuseeland gschwätzt wird si isch eini vo de sprooche mit de meischt muettersprööchler uf de wält un di sprooch wo am meischte als zweitsprooch gredt wird s änglisch wird i vile länder als erschti fremdsprooch i de schuele gleert si isch au di offiziell sprooch vo de meischte internationale organisatione un d meischt verbreiteti sprooch i der internationale kommunikation un i der wüsseschaft s änglisch gilt als wältsprooch d sprooch ghört zu de germanische sprooche und zwor zält si wie s holländische und au s dütsche zu dr westgermanische gruppe dr änglisch wortschatz hät allerdings vill lehnwörter uss andri sprooche überno vorallem ussem französische latiinische un griechische mer deilt d gschicht vum änglische in vier periode y s altänglisch vo dr bsiidlig vo england durch d angelsaggse bis zirka zur erobrig durch d normanne s mittelänglisch bis zum früenaiänglische vokalwandel s früenaiänglisch un s naiänglisch s änglische ghört zu de germanische sprooche wo e deil vo dr indo europäische sproochfamilie sin es ghört innerhalb vo de germanische sprooche zur gruppe vo de weschtgermanische sprooche wo unter andrem au alemannisch dütsch niiderländisch plattdütsch un friesisch dezueghöre die indogermanische sprooche hen ursprüngli en starch synthetische sproochbau hen aber all mee en analytischs sproochsystem entwigglet unter de indogermanische sprooche isch die entwigglig bim änglische bsunders wyt fortgschritte so isch zum byspil d grammatische rolle vumene wort numme durch d position vum wort inerhalb vum satz z erkenne un nit öbe durch falländige die sprooch wo am meischte gmeinsamkeite mit änglische het isch s friesisch beidi sprooche werde mangmool als e anglofriesischi untergruppe vo de weschtgermanische sprooche aagluegt was aber umstritte isch falls mer s scots d traditionelle dialäkt vo schottland als e eigni sprooch aaluegt gits näbem änglische no e wytri anglische sprooch im lauf vo synrer gschicht het d änglischi sprooch allerdings au yflüss uss andri sprooche ufgno vorallem uss dr nordgermanische sprooch vo de skandinavier zur zit vo de wikinger un ussem französische enewäg isch s änglisch trotz denne yflüss in dr struktur un im grundwortschatz nöcher bi de andre weschtgermanische sprooche änglisch wird vo über millione mänsche als muettersproch gsproche es konkurriert mit em spanische um de zweite platz nooch em mandarin chinesische als meischtgsprocheni muettersproch über millione wenn allerdings näbe muetter au fremdspröchler zählt werre vo millione bis über e milliard sprächer s änglisch isch in däm model yyheimische kulturnorm fremd un in de hand vunere priviligierte schicht die theori isch zerscht vum linguist robert phillipson im joor formuliert worde nooch sonige kritische meinige befinde sich vili völcher inere zwickmühli si bruuche s änglisch für de zuegang zur wält hen aber sälber kei kontroll über des medium wo kulturell un ideologisch nit neutral isch di zweiti position goot devo uss dass d industrialisierig wältwyter handel un politik zunere situation gfiert hen wo ei sprooch sich het miesse als wältwyti vercheerssprooch duresetze wyl grossbritanie un d usa zue däm zitpunkt s zentrum vo de wältwyte wirtschaft gsi wäre wär au d sprooch vo dänne länder zur wältsprooch worde d aahänger vum model vum sproochliche pragmatismus wyyse vilmool druff hy dass d norm was änglisch isch scho lang nümm numme in de traditionell änglischsproochige länder festgsetzt wird sundern dass s änglisch überall uff de wält unabhängig aa lokali bedürfniss kulture un gwohnete aapasst wird world englishes e byspil defür isch s änglisch vo indie wo sich scho lang eigeständig aa di lokali bedürfniss un kulturelli gepflogeheite aapasst hät un nit uff de input vo muettersproochler ussem innere chreis aagwyyse wär die world englishes däte eso au immer mee funktione erfülle wo bis jetz no de varietäten ussem innere chreis vorbhalte sin s änglisch dät so allene mänsche uff de wält de zuegang zur wältwyti kommunikation un wirtschaft ermögliche s änglische het bis konsonante zwüsche de änglische dialäkt gits relativ wenig unterschid bi de konsonante s änglische het mit bis monophthong un bis diphthong en relativ grosses vokalinventar d vokal vum änglische falle in zwei gruppe sognannti gspannti un entspannti tense and lax vokal d gspannte vokal sin un d entspannte un phonologisch isch de hauptunterschid dass d entspannte vokal nie inere offnige silbe chönne vorcho was de artikulatorisch unterschid gnau isch isch bis jetz nonit ganz sicher gchlärt wore d vokal un sin im änglische meischt diphthong s änglisch wort boat un s alemannisch boot sin wege dem nit ganz identisch vorallem im nordamerikanische änglisch gilt s glych für un wo de unterschid aber so gring isch dass er meischt nit transkribiert wird d unterschid zwüsche de verschidne dialäkt zeige sich bsunders bi de vokal mer unterscheidet bsunders en englische typ britischs australischs neuseeländischs un südafrikanischs änglisch vum nordamerikanische typ amerikanischs un kanadischs änglisch s irisch un schottisch änglisch nämme e mittelstellig y d gnaui ussprooch vo de vokal cha aber au innerhalb vo denne type arg verschide sy so het s australisch änglisch zwar alli vokal wo s änglisch vo england au het aber si were arg andersch ussgsproche d hauptunterscheidigsmerchmool zwüschem englische un nordamerikanische typ sin in allene variante vum änglische gits d drüü diphthong un s nordamerikanischi änglisch un s irisch oder schottisch änglisch sin meischt rhotisch des heisst dass s r in wörter wie farm pair poor fur ussgsproche wird in nit rhotische dialäkt wie em britische änglisch wird stattdesse en schwa oder gar nüüt ussgsproche in nit rhotische dialäkt wie em englische oder australische änglisch gits näbe denne drüü diphthong deswege usserdäm bis wytri wo durch de abfall vum r entstande sin des sin un d beide letschte were hüt numme no vo wenigi lüt so ussgsproche d meischte sprecher hen stattdesse de vokal so dass paw pore poor glych ussgsproche were d silbebetonig isch im änglische phonemisch wie zum byspil au im russische aber im gägesatz zum französische oder alemannische wo d betonig in dr regel ällewell uf dr letschte bzw dr erschte silbe lait so isch bi desert wüeschti d betonig uf dr erschte silbe un bi dessert nachtisch hygäge uf dr zweite bsunders oft were subschtantiv un verbe durch d betonig unterschide bi subschtantiv isch d betonig meischt uf dr erschte silbe bi de verbe uf dr zweite byspil defür sin insult erschti silbe beleidigig zweiti silbe beleidige record ufnaam bzw ufnääme oder protest protescht bzw proteschtiere die unterscheidig het sich allerdings nonit bi allene verb subschtantiv paare duregsetzt uugfäär tuusig wie report un support hen ällewell d betonig uf dr zweite silbe mängisch gits unterschid zwüschem amerikanische un britische änglisch bi dr betonig so wird z b garage im amerikanische änglisch uf dr letschte un im britische änglisch uf dr erschte silbe betont bi controversy het s amerikanische änglisch d hauptbetonig uf dr erschte s britische hygäge uf dr zweite silbe s änglische het wie au s französisch en extrem starch historisch etymologischi schribig un e gringi übereistimmig vo phonem graphem mer weiss also bin eme gschribene wort nit gli wie mer s schwätze sott so cha ei phonem vo verschidnigi buechstabe doogställt were zum byspil durch each free deceive machine people un wytri glychzitig cha de glych buechstab für verschidnigi luut stoo wie zum byspil s graphem wo für mood good oder blood usserdäm cha e buechstab au stumm sy wie z b s in lamb de luut cha sogar mit mindeschtens verschidnigi graphem gschribe were in share in ocean in chicago in special in sure in conscience in schnapps in nauseous in tension in tissue un in nation die notorisch gringi übereistimmig vo luut un buechstab het mehreri gründ zum eine isch doo de interne sproochwandel wo stattgfunde het wo d orthographi sich scho gfeschtigt gha het so isch s in wörter wie knife oder knee oder s in would un could früener ussgsproche wore het hüt aber kei funktion meh uf der andre syte hen sich luut wo früener numme allophon gsi sin zue phonem entwigglet so sin d beide th luut un im alt un mittelänglische beidi mit gschribe wore wyl mer automatisch het gwüsst weller vo beide wo usgsproche wird hüt allerdings loot sich des nümmi vorussänne un mer muess wisse dass thin mit un then mit usgsproche wird d meischt uugreimtheite in der schrybig allerdings gönn uf de früenöiänglische vokalwandel great vowel shift zrugg wo d vokal vum änglische radikal verändret het wyl d schrybig vo de vokal allerdings nit aapasst wore isch bruucht mer buechstabe wie oder für ganz andri luut als in de meischte andre sprooche s wort tide zum byspil isch vorem vokalwandel usgsproche wore was sich in der schrybig erhalte het au wenn es scho syt über joor wird ussgsproche en andre hauptgrund isch dass s änglisch über d hälfti vo sym wortschatz us andri sprooche het überno un wyter übernimmt d ursprünglichi schrybig vo denne wörter wird meischt bybhalte was bsunders bim fachwortschatz ussem latiinische un griechische dezue gfüert het dass d schrybig oft wyt vo der ussprooch entfernt isch so errinret bim wort psychology d ussprooch numme entfernt aa d schrybig vum wort imene deil wörter hen übereifrigi glehrte sogar wörter welle de latiinische oder griechische schrybige aapasse so isch s wort debt ursprüngli ussem französische als dette cho worum bis hüt s au nit ussgsproche wird s isch nämli ersch noochträgli ygfüegt wore um es ethymologisch aa latiinisch debitum aazpasse säll het dr gross vordeil dass mer bispilswis als franzos oder als dytscher e text in ere änglische fachsproch rächt schnell läse un versto cha wil d fachwörter fast glich gschribe werre un d ussproch fers verständnis vum text zweitrangig isch im gegesatz dezue isch d schribig z b vu polnisch oder italienisch starch an dr ussproch orientiert des macht s im e fremdsprochler praktisch umöglich gmeinsami fremdwörter als sonigi z erchenne un dr text dur eifachs yberfliege in sinem sinn z erfasse der grossi noochdeil vo derre orthographi isch dass s erlehre vo der änglischi rächtschrybig au für muettersprööchler nummi durch uswändiglehre vo praktisch jedem wort möglich isch so schrybt dr mario pei vo dr universität vo colombia us däm grund wird scho lang über e rächtschrybreform vum änglische grüblet der benjamin franklin het z b e radikal vereifachti schrybig vorgschloo gnau wie dr noah webster wo aber numme winzigi ändrige het chönne duresetze wie z b dass im amerikanische änglisch s u vo wörter wie colour abgschafft worre isch e reform un vereifachig isch allerdings us mehreri gründ nüt ohni wytres durchzfüere us denne gründ gilt d durchfüerig vunere rächtschrybreform im änglische als usgschlosse dr wortschatz vum änglische zeichnet sich durch e grossi aazaal vo lehnwörter us andri sprooche us wege dem wird vo laie mängmool in froog gstellt ob s änglische überhaupt e germanischi sprooch isch stattdesse chunt es aageblich vum latiinische dass die vermuetig falsch isch zeigt sich allerdings doodurch dass de grundwortschatz sälber germanisch prägt isch doodezue ghöre näbe alltäglichi wörter wie mother father daughter house water rain storm winter oder food un grundverbe wie be live drink eat make speak walk sleep au d gsamte strukturwörter vo dr grammatik wie the it me you he she and to who what usw so hen vo de hundert hüfigschte wörter alli ihre ursprung im germanische altänglisch un vo de tuusig hüüfigschte immerhy noo über unter de hüüfigschte wörter het allerdings numme noo uugfäär es drittel syn ursprung im altänglische fascht d hälfti sin doo wörter wo ussem französische in s änglische cho sin scho bevor d angelsaggse uf dr insel aacho sin hen si wörter usem latiinische übernoo gha d meischte vo denne wörter finde sich deswege in äänlicher form au in de andre germanische sprooche doodezue ghöre street vo lat strada cheese lat caseus oder wine lat vinum mit dr chrischtianisierig vo de angelsaggse sin uugfäär neui wörter ussem latiinische in s änglisch cho wo allerdings numme noo en deil devo hüt noo bruucht wird dezue ghöre candle church devil oder priest im joorhundert sin durch d glehrte in de chlöschter wytri latiinischi wörter in d sprooch ygange so z b plant purple radish history paper school fever polite un verbe wie describe discuss oder translate de erschti grossi yfluss uf de änglische wortschatz isch allerdings de vum altnordische gsi wo vo de wikinger gsproche wore isch bi de skandinavische lehnwörter fällt uf dass es meischt alltagswörter sin verbe wie ill take hit oder die grundnahrigsmittel wie eggs un sogar d pronome they them un their chömme ussem skandinavische mit dr erobrig vo england durch de normännischi herzog wilhelm de eroberer im joor isch s französisch bis zum änd vum joorhundert d sprooch vo dr gsellschaftliche elite wore doodurch het sich de wortschatz vum änglische grundlegend verändret er isch vumene homogene germanische wortschatz zumene gmischt germanisch romanische wortschatz wore de yfluss vum französische het mehreri themeberych erfasst so findet mer französischi wörter im wortschatz für d verwaltig court people country parliament tax em religiöse baptism prayer religion virgin em militär battle defend enemy soldier dr chleidig button boots coat dress dr kunscht art dance paint dr bildig anatomy medicine un em heim blanket ceiling curtain towel oft isch e französischs wort übernoo wore un s germanische wort wo e äänlichi bedütig gha het isch bybhalte wore in so fäll wird s französisch wort in dr regel in formeleri stilebene bruucht d germanische wörter sin degäge alltäglicher un heimeliger durch de yfluss vo dr renaissance isch de änglisch wortschatz noemool starch aagwaggse statt französischi wörter sin jetz ab em joorhundert meh un meh latiinischi un altgriechischi wörter in de wortschatz ufgno wore s französisch het trotzdäm en grosse yfluss bhalte vorallem im militärische un dr medizin anatomy muscle aber au alltagswörter wie invite oder enter sin zu dere zit übernoo wore bi vilene wörter isch freili nüt ganz sicher ob si ussem französische diräkt ussem griechische oder ussem latiinische entlehnt wore sin wyl viili latiinischi wörter sälber ussem griechische stamme usser latiinischi un griechischi wörter sin aber au wörter us andri sprooche in s änglisch cho ussem holländische sin vorallem alltagswörter wie pickle yacht rant trigger bully cookie crap gin kid booze scoop oder track cho ussem italienische sin wörter ussem kulturelle berych cho vorallem uss dr musik wie piano duet oder opera aber au wörter wie architecture oder balcony durch d erkundig un kolonialisierig vo amerika durch d europäer sin noo emool bsunders vili wörter in s änglische cho en grossdeil devo chömme ussem spanische oder portugiesische sin aber vo denne sprooche zum deil sälber us sprooche vo de urywohner übernoo wore doo dezue ghöre zum byspil wörter wie tomato vo spanisch tomate ursprüngli nahuatl xitomatl cigar span cigarro ursprüngli maya sicar hurricane span haracn vo taino hurkan oder ranch vo span rancho hütte andri wörter sin vum änglische diräkt übernoo wore so zum byspil skunk oder squash us de algonkinsprooche andri byspil sin wörter ussem hindi karma thug loot shampoo oder australischi urywohnersprooche wie em wort kangaroo uss dr guugu yimithirr sprooch über de umweg vum spanische sin au vili arabischi wörter entlehnt wore wie zum byspil admiral amr al bihr kommandant vo de see oder mattress matrah in dr neiere zit were wörter uss allene möglichi sprooche in d alltagssprooch übernoo ussem dütsche zum byspil wörter wie kindergarten edelweiss gesundheit rucksack streusel oder schnapps vili wörter bezeichne kulturelli gegeständ wie kulinarischi bsunderheite wie sushi ussem japanische oder quesadilla ussem spanische ussem alemannische schliessli isch s wort müesli als muesli oder ussgsproche übernoo wore näbe entlehnige bildet s änglische uf verschidnigi weg eigni wörter durch komposition wird zum byspil us alti wörter e neis bildet aktueli byspil defür sin z b software oder skyscraper in neischter zit isch au s verschmelze vo wörter hüüfig so smog us smoke un fog blog vo web log oder brunch vo breakfast un lunch durch d volchsetymologi were mangi wörter nei analysiert so goot s wort hamburger zwar uf d stadt hamburg zrugg isch aber in dr zwüschezit als ham schinke burger nei analysiert wore doodurch isch e neis wort burger entstande wo jetz als produktivs morphem neii wörter mit bildet were cheeseburger fishburger usw s änglisch un s alemannisch wiise bstimmti paralelle uf des soll am oberrhiinalemannische ufzeigt wäre die paralelle sin wahrschiints zuefellig si hänke drmit zämme ass s änglisch wies alemannisch wennig reglementiert wore isch un sich tendenze vu spontanem sprochbrüch hän kenne durchsetze dr wendelinus wurth lehrer dichter un lueginsland autor üs dr ortenau verdrittet ass d paralelle vum alemannische zum änglische e starki hilf im änglischunterricht sii kennte aber d vorurteil wu d lehrer gege dr dialäkt hebe diege ne de wäg versperre er sälber nutzt alemannisch in sinem änglisch unterricht dr paul adolf vu owernah im elsass het mehreri wisseschaftligi publikatione zum thema elsässisch as hilf bim änglisch lehre gmacht do drzue ghert mer lehre nglisch e lehrbuech mit sitte wu d grammatik uf franzesisch erklärt wird d biispiil aber elsässisch sin in sinem dictionnaire comparatif multilingue mehrsprochigs verglichswerterbuech wird dr germanisch un romanisch wortschatz im änglische vum elsässische ditsche un vum franzesische här erschlosse im änglische wird zwüsche traditionele dialäkt un moderne oder mehrheitsdialäkt unterschiede änglisch traditional dialects un modern oder mainstream dialects moderni dialäkt finde sich im ganze änglische sprochruum traditioneli drgege numme i denne biet wo s änglisch syt mindeschtens joor verbreitet isch näbe sämtlichi änglischsprochigi gegende usserhalb vo grossbrittanie schliesst des au irland bis uf en deil vo nordirland wo diräkt vo schottland us bsidlet worre isch fascht ganz wales weschtcornwall un s schottische hochland us usnaame sin zum deil d appalache im oschte vo de usa un neuschottland wo sich ältri dialäkt erhalte hen d traditionele dialäkt lönn sich am beschte mit däm verglyche was im alemannische sprochruum untereme urige dialäkt verstande wird wäärend d moderne dialäkt sich mitem franais régional z frankriich oder de umgangssproche im dütsche sproochruum verglyche lönn em standardänglisch un syni dialäkt nöcher stönn d moderne dialäkt vum änglische gliidre sich nooch em peter trudgill in zwoo hauptgruppe zum eine isch doo de änglisch typ wo umgangssproochlich eifach britisch änglisch gnennt wird zu däm typ ghöre s änglisch vo england english english s walisisch änglisch welsh english s australischi änglisch australian english naiseeländischs änglisch new zealand english un s südafrikanisch änglisch south african english uf dr andre syte stoot de zweit haupttyp vum änglische s nordamerikanisch änglisch north american english de typ bstoot vorallem uss zwee standarddialekt em general american english un em kanadische änglisch canadian english d unterscheidig zwüsche dem änglische un nordamerikanische typ zeigt sich am beschte bi de unterschid im wortschatz un in chlynrem umfang in dr grammatik bi dr ussprooch dergege hen mangi regionali dialäkt vo de usa grossi äänlichkeite mitem britische änglisch un mangi dialäkt vum weschte vo england hen sehr grossi äänlichkeite mitem general american d variante vum änglische wo in irland irish oder hiberno english un schottland scottish english gsproche were nämme e sonderstellig zwüschem änglische un nordamerikanische änglisch y näbe denne dialäkt were vorallem in früeneri kolonie vo grossbritanie variante vum änglische bruucht wo hauptsächli vo nit müettersprööchler bruucht were aber enewell e eigni dynamtik entwigglet hen die forme vum änglisch were in dr sproochwüsseschaft immer meh als glychberechtigti forme vumene plurizentrische änglisch aagsänne und als world englisches bezeichnet byspil defür sin zum byspil s indisch änglisch oder s änglisch vo singapur durch de prozess löst sich d änglischi sprooch vum ursprüngliche weschtlich christliche kulturkreis un wird deil vum normale sproochbruuch vo andri kulture de phonetiker henry rogers zäält mehreri eigeschafte uf wo mer d änglische dialäkt cha demit yordne dezue ghöre s nordamerikanischi änglisch bstoot vorallem ussem änglisch vo de usa un vo kanada des änglisch wo allgemein mit us änglisch in verbindet brocht wird isch en akzent wo mer general american dezue sait des isch e ussprooch wo als frei vo regionali erkennigsmerchmool gilt un des änglisch wo am meischte in de amerikanische medie bruucht wird un im änglischunterricht glehrt wird es wird oft am meischte mitem mittlere weschte vo de usa in verbindig brocht s kanadischi änglisch unterscheidet sich bi de ussprooch numme lycht vum general american un isch mit usnaam vo de oschtküschte vo kanada regional arg homogen es het allerdings bim wortschatz un de orthografi zum deil äänlichkeite mitem britische änglisch d haupterkennigsmerchmool vum general american un kanadische änglisch sin dass es rhotischi akzent sin s r in farm oder hear also ussgsproche wird dass de vokal nit vorchunt un father un bother deswege de glych vokal hen un dass d wörter pat path half oder banana alli de vokal hen usserdäm wird s in wörter wie city oder better als en tap ussgsproche bstimmti merchmool finde sich bi vileni aber nit allene sprecher vum general american im inland north dialäkt isch en vokalwandel am wirke wo mer northern cities shift sait de wandel betrifft en biet wo uugfäär vum weschte vum staat new york de grosse see lang michigan bis uff minnesota un illinois un imene schmale streife bis uff st louis in de süde goot wie de name scho sait isch des e region wo vo vile grosse städt wie buffalo detroit oder chicago prägt isch aa dr kanadische gränz chunnt die verändrig abrupt zum stoo un durch des entstoot aa däm deil vo dr gränz zwüsche de usa un kanada e sehr scharfi dialäktgränz des het schynts de grund dass de vokalwandel vo kanadier als öbis typisch amerikanischs aagluegt wird un wyl d kanadier nit mit amerikaner wenn verwäggselt werde imitiere si die ussprooch nit andri amerikanschi yflüss vorallem bim wortschatz wo statt als amerikanisch als jugendlich un cool aagluegt werde werde drgege vil überno durch de luutwandel wird d ussprooch vo bstimmti vokal vum änglische komplet verändret s bsundri vo däm wandel isch dass d vokal nooch un nooch d plätz vertuusche er bestoot uss säggs stufe wo aber no nit alli bi allene sprecher vo däm dialäkt duregfiert sin in dr regel isch de luutwandel bi jüngri fraue uss dr mittelschicht in urbane gegende am wyteschte fortgschritte feschtgstellt worde isch die verändrig zum erschte mool in de er mer vermuetet aber dass des scho joor devor mit de massive ywandrig bim bau vum erie kanal aagfange het aagfange het de luutwandel mit dr diphtongierig vum vokal vo wörter wie bat oder hat statt wird de vokal zue oder sogar durch des döne bat un hat deno für andri amerikaner wie bait un hate im zweite schritt wird de vokal vo hot zumene vordervokal wo deno wie hat dönt wyl de luutwandel zum byspil in kanada nit stattfindet isch es emool passiert dass amerikanischi schüeler d uffordrig vunere kanadische lehreri si sötte am näggschte dag en sack with your favourite toy en sack mit eurem lieblingsspiilzüüg mitbringe als bringet en socke verstande hen in de näägschte schritt verschiebt sich de vokal vo caught zum vokal so wie devor de vokal in hot ussgsproche worde isch deno verschiebt sich de vokal vo bet zue un dönt deno wie but de vokal vo but wird zue un dönt deno wie bought un de vokal vo bit nimmt d alti ussprooch vo bet aa trotz dass mer chönnt meine dass durch all des de dialäkt für andri sprecher vum änglische nümmi guet verständli wär isch des mit ussnaame wie dere anektode obe nit de fall s australischi änglisch unterscheidet sich bi de vokäl starch vum reschtliche änglisch zwar sin d aazahl vo de vokäl un d wörter wo si vorchömme meischtens glych aber d gnaui ussproch isch zum deil radikal verschide vergliche mitem reschtliche änglisch zeige sich mehreri unterschiid es biischpiil vom ne moderne dialäkt isch e variation vom änglisch wo z singapùùr gredet wird es wird au singlish gnännt vo singapore und english was dä dialäkt uuszaichnet isch t absänz vo grammatik und d verwändig vo abchürzige vo vil pruuchte sätz und bedüütige i es wort oder e paar wort biischpiil can you come or can you not come chasch cho oder chasch nüd cho wird zu can or not wörtlich cha oder nüd es anders märkmaal isch t mischig mit anderne spraache wo au z singapùùr gredet wärdet wiä malei kantoniis hokien oder tamil d traditionele dialäkt gälte hüt als fascht ussgstorbe dr peter trudgill het vunere minderheit wo warschynts schrumpflet a probably shrinking minority gschribe wo no traditioneli dialäkt spricht dr john wells schrybt scho dass traditioneler dialäkt am zruggwiche isch überall do wonner überhaupt no present isch syni sprecher sin e minderheit wo ständig schwinded traditional dialect is recessive everywhere that it persists at all its speakers are a steadily decreasing minority traditioneler dialäkt isch nooch ihm oft numme noo e errinnrig aa des wo d grosseltre vo denne wo i de er uf d wält cho sin gsproche hen vorallem i ländlichi un abglägeni gegende vo grossbrittanie un zum deil au no städtischi zentre vo nord un weschtengland usserdäm au schottland sin allerdings no dialäktsprächer z finde au wenn bi jedere sproch d regionale unterschiid fliessend sin lönn sich mehreri isoglossebündel feschtstelle wo e ydeilig zuelönn d wichtigschti unterscheidig bi de änglische dialäkt isch zwüsche de nordänglische un südänglische wo sich in e zentrale un en südlichere drännt dialäkt dr nördlichi dialäkt het im allgemaine ältri forme dr süde isch innovativer s nordänglische setzt sich uf dr schottische syte vo dr gränz als scots furt wo allerdings no konservativer wie s nordänglisch isch d wichtigschti isogloss wo s nordänglisch vum südänglisch dränt isch die zwüsche dr ussproch vum altänglische a i wörter wie long un stone im norde wird long miteme helle churze usgsproche lang im süde degäge als churzes s langi a vum altänglische i wörter wie stn het sich entlang dr glyche linie im norde zumene entwicklet so dass stone dört als stane usgsproche wird mitem glyche vokal wie name im süde het sich de vokal hygäge zumene entwicklet stone die linie wo die ussproche dränt verlauft entlang vum fluss humber d sprochgschicht vum änglischi loot sich i drei periode yteile d erschti phas goht vo bis circa normännischi erobrig un wird als altänglisch oder angelsäggsisch bezeichnet d sprochlichi period noochem altänglisch wird als mittelänglisch bezeichnet un goht bis zur grosse vokalverschiibig im johrhundert druf gfolgt isch s früehnoiänglisch wo sich vum hütigi änglisch nüt bsunders unterschyde het d änglischi sproch goht uf d bsiidlig vo england durch angle saxe un jüte im te johrhundert zrugg als aafang vum änglisch wird s johr aagsetzt allerdings het sich d sproch am aafang sicher nüt vo de germanischi dialäkt ufem feschtland unterschide bsunders nah verwandt gsi isch altänglisch mit dr altfriisische sproch un d beidi sproche hen zum teil sogar d glyche luutverschiebige durchgmacht au hüt isch friesisch die sproch wo mitem änglisch am engschte verwandt isch d grundlag vum altänglisch isch no vor allem s germanisch gsi ersch in dr periode vum mittelänglisch isch s starki französischi element dezuecho öber vum altänglischi vokabular wird hüt nümm bruucht d keltischi bvölkrig vo britannie isch zum teil vertrybe worre zum allergröschte teil aber assimiliirt worre numme in abglegeni regione hen sich keltischi sproche chönne halte in dr änglischi sproch finde sich allerdings absolut überhaupt e kei keltischi wörter bis uf spöteri entlehnige usem walisischi un gälischi au flurname wo uf d kelte zruggönn sin üsserscht selte des bedütet allerdings nüt dass d britannier alli vo de germane totgschlage worre sin aber s keltischi het als sproch vo de unterworfeni kei bsunders prestige mehr gha des stoht im starke gegesatz zum alemannische sprochruum wo vo keltischi un romanischi flurname regelrächt übersäht isch durch de status vum latiin als kultursproch un lingua franca het s altänglisch e aazahl vo latiinischi lehnwörter überno d latiinischi lehnwörter lönn sich i drei schichte yteile d erschti stammt no us dr zit vor dr bsiidlig vo england d zweite us dr zit nooch dr chrischtianiisirig vo de engländer d dritti schliesslich usem mittelänglisch nooch dr normännischi erobrig de gröschti yfluss im altänglisch isch de vo de skandinavischi sproche vo de wikinger vorallem vo de däne bsundrigs im te un te johrhunder sin viili altäglichi wörter usem altnordisch entlehnt worre d skandinavischi lehnwörter werre vo de meischt änglischsprochigi nüd als fremd erchannt so zum byspiil sky himmel leg bei cake chueche husband ehemaa oder au s pronom they s git au e theori wonooch dr verluscht vum kasussyschtem durch d däne usglösst worre isch möglicherwys durch d bildig vonere mischsproch us änglisch un dänisch d theori stützt sich zum byspiil do druf dass d fäll z erscht im dänisch bsetzte norde verschwunde sin un ersch spöter im unabhänigi süüde dodurch dass s änglisch domols so stark inflektiirt gsi isch het au d satzstellig chönne freier sy theoretisch sin alli säggs stellige vo subjekt objekt un verb möglich gsi zum byschpiil um ei teil vum satz als bsunders wichtig z markiire in würklichkeit sin aber mangi satzstellige trotzdem hüüfiger wie andri gsi am hüüfigschte isch s verb in zweiter position wie im dütsche oder am schluss gsi mit freier position vo subjekt un objekt in sätz ohni bsunderi ufmerksamkeit uf ei satzteil isch d satzstellig also entweder svo oder sov gsi wenn e teil vum satz bsunders wichtig gsi isch het mer s chönne aa de aafang stelle au miteme adverb het e satz chönne aafange dodurch dass es s hilfsverb do tue nonüt ggee het sin froge durch s vertuusche vo subjekt un objekt gformt worre gnau wie im alemannisch usserdem isch d doppelti verneinig wo hüt vo änglischi sprochpuriste als grottefalsch aagsehe wird im altenglisch d regel gsi im hütige änglisch isch d satzstellig uf grund vum verluscht vo de fäll feschtgleit subjekt verb objekt s altänglisch het e viilfalt vo dialäkt gha d viir wichtiggschti sin s merzisch s northumbrisch s kentisch un s weschtsäggsisch gsi die viir dialäkt hen mit de verschiidni änglischi chönigrych überiigstimmt un sin durchus verschriftet gsi im gägesatz zu de althochdütschi dialäkt isch s altänglisch zimli guet überliifert s latiinisch isch nämli nüt gar so oft als amts un schriftsproch bnutzt worre wie im althochdütsche sprochruum zwei vo denne chönigrych mercia un northumbria sin spöter vo de wikinger underworfe worre während kent un e teil vo mercia erfolgrych verteidigt worre sin nochdäm d angelsäggsischi chönigrycher vum alfred em grosse vereinigt worre sin hen d regionali dialäkt uf choschte vum weschtsäggsischi dialäkt aa bedütig verlore zwar isch immer no in andri dialäkt gschribe worre dr grossteil vo de schriftlichi quelle isch aber im dialäkt vo wessex gschribe des loht sich vor allem uf d politischi zentraliisirig zruggführe wo de dialäkt vo wessex zur amtssproch erhobe het usserdem sin jetz viili früeher numme mündlich überliiferti teggscht uf änglisch übersetzt worre allerdings vor allem vo lüt us wessex noii schriftdialäkt usserhalb vo wessex sin nooch dr zentraliisrig nümm entstande s vaterunser imene weschtsäggsische schriftdialäkt fder ure u e eart on heofonum si in nama gehalgod to becume in rice gewure in willa on eoran swa swa on heofonum urne gedghwamlican hlaf syle us todg and forgyf us ure gyltas swa swa we forgyfa urum gyltendum and ne geld u us on costnunge ac alys us of yfele solice 
