astronomia që nga etimologjia do të thotë ligji i yjeve greq astro nomos është shkencë që përfshin vrojtimin dhe shpjegimin e dukurive që ndodhin jashtë tokës dhe atmosferës së saj ajo studion prejardhjen zhvillimin vetitë fizike dhe kimike të të gjitha trupave jashtë tokësorë që mund të vrojtohen në qiell së bashku me të gjitha proçeset ecuritë në të cilat ato përfshihen me ndryshimin e kohërave kanë ndryshuar dhe degët e saj të studimit gjatë një pjese të mirë të shekullit xx astronomia ishte menduar të ndahej në astrometri mekanikë qiellore dhe astrofizikë nga të treja astrofizika është dega më e njohur pasi në shumë universitete përfshihet në degë kërkimi dhe zhvillimi astronomia është ndër të paktat shkenca ku amatorët luajnë ende një rol sidomos në zbulimin dhe vëzhqimin e dukurive qiellore astronomia nuk duhet ngatërruar me astrologjinë apo pseudoshkencat të cilat përpiqen të zbulojnë fatin e njerëzve duke vrojtuar lëvizjen e trupave qiellorë megjithëse të dyja bazohen tek të njëjtat parime vrojtimin e qiellit ato janë të ndryshme astronomia bazohet në studimin sipas metodave shkencore ndërsa astrologjia nuk ka baza në metoda të tilla astronomia përbehet nga disa degë ndarja e parë bëhet në astronomi teorike dhe astronomi vrojtuese vrojtuesit përdorin mënyra të ndryshme për të marrë të dhëna mbi dukuri të ndryshme të dhëna që përdoren nga teoricienët për ndërtimin e modeleve shpjegimin e këtyre dukurive dhe parashikimin e të tjerëve të ngjashëm kjo nuk do të thotë që vrojtuesit dhe teoricienët janë persona të ndryshëm degët e studimit mund të ndahen edhe sipas dy kritereve gjithashtu ka edhe disiplina të tjera që mund të mendohen pjesë e astronomisë ose janë shkenca ndërdisiplinore në lidhje me astronominë si në astronomi mënyra kryesore për të përftuar informacione është nëpërmjet identifikimit dhe analizimit të rrezatimeve radioaktive fotoneve mënyrë tjetër për përftimin e informacioneve janë rrezet kozmike neutrinot dhe në të ardhmen e afërt valët gravitacionale shih ligo dhe lisa një ndarje tradicionale e astronomisë jepet edhe nëpërmjet spektrit elektromagnetik të vëzhguar astronomia përtejgalaktikore lente gravitacionale ky imazh i teleskopit hapësinor hubëll tregon blu të ndryshme objekte në formë nyjesh që s janë gjë tjetër veçse imazhe shumëfishe të të njëjtës galaksi janë shumëfishuar nga efekti i lentes gravitacionale i një grupimi galaksish të verdha eliptike dhe spirale lentja gravitacionale krijohet nga fusha gravitacionale e grupimeve që prish imazhin e objekteve më të largëta klikoni mbi foto për më shumë informacione dhe një pamje më të zgjeruar radioastronomia dhe astronomia optike mund të mbështetet nga grupe observatorësh sepse atmosfera e tokës është e tejdukshme në atë gjatësi valësh drita infra e kuqe thithet thuajse tërësisht nga avujt e ujit për këtë vëzhguesit infrared duhet të vendosen lart në hapësirë ose në një vend të thatë atmosfera është opake në gjatësitë valore të përdorura nga astronomia e rrezeve x astronomia e rrezeve gama astronomia uv dhe për këtë arsye mund të dërgohen lart nëpërmjet ballonave ose observatorëve hapësinorë në pjesën e hershme të historisë së saj astronomia merrej vetëm me vëzhgimin dhe parathënien e lëvizjeve të trupave qiellorë që mund të shiheshin me sy rigveda përmend yjësi që shoqërohen me lëvizjen e diellit si edhe ndarje zodiakale të qiellit grekët e lashtë dhanë një ndihmesë të rëndësishme në astronomi mes të tjerash me përkufizimin e sistemit të madhësisë bibla përmban disa pohime rreth vendosjes së tokës në gjithësi dhe rreth natyrës së yjeve dhe planetëve shumica e të cilave janë më tepër poetike sesa tekstuale shiko kozmologjia biblike në vitet e r arjabhata paraqiti një sistem matematikor që e shfaqte tokën të rrotullohej rreth boshtit të saj dhe i mendonte lëvizjet e planetëve rreth diellit studimi i astronomisë pothuajse ndaloi gjatë mesjetës përveç punës së astronomëve arabë astronomi islamik i fund shekullit al farghani abu l abbas ahmad ibn muhammad ibn kathir al farghani shkroi gjerësisht mbi lëvizjen e trupave qiellorë puna e tij u përkthye në gjuhën latine në shekullin e në fund shekullin e u ndërtua një qiellvëzhgues i madh afër teheranit në iran nga astronomi al khujandi i cili vëzhgoi një sërë kalimesh meridiane të diellit gjë që e lejoi atë të njehsonte pjerrësinë ekliptike në persi omar khajam ghijat al din abu l fat h umar ibn ibrahim al nisaburi al khajami përpiloi shumë tabela astronomike dhe riformoi kalendarin i cili ishte më i saktë se kalendari julian dhe i afrohej kalendarit gregorian gjatë rilindjes koperniku propozoi një model heliocentrik model që ka si qendër diellin të sistemit diellor puna e tij u mbrojt u zgjerua dhe u saktësua nga galileo galilei dhe johanes kepleri kepleri ishte i pari që shfaqi një sistem i cili përshkruante saktësisht hollësitë e lëvizjeve të planetëve me diellin në qendër megjithatë kepleri nuk i kuptonte arsyet pas ligjeve që ai përshkroi i mbetej shpikjes së njutonit të dinamikave qiellore dhe ligjit të rëndesës të shpjegonte përfundimisht lëvizjet e planetëve yjet mendohet të jenë trupa qiellorë shumë të largët me shpikjen e spektroskopisë u dëshmua se ata janë të ngjashëm me diellin tonë por me një kënd të gjerë temperaturash masash dhe madhësish ekzistenca e galaksisë sonë rrugës së qumështit si një grup i ndarë yjesh u vërtetua vetëm në qindvjeçarin e sëbashku me ekzistencën e galaksive të jashtme dhe pak më vonë zgjerimi i gjithësisë vërejtur me largimin e shumicës së galaksive nga ne kozmologjia bëri një përparim të madh gjatë qindvjeçarit të me modelin e bumit të madh mbështetur fuqimisht nga provat e dhëna nga astronomia dhe fizika si p sh rrezatimi i pasëm i mikrovalëve kozmike ligji i habllit dhe mbushëllimi kozmologjik i elementeve për një histori më të hollësishme të astronomisë shiko historia e astronomisë janari është deshtimi i intrit te moth dhe kthimi atje ku i takon ne e l në kalendarin gregorian dhe ka ditë emri janar është adaptim nga emri janus perëndia romake e dyerve dhe udhëkalimeve janari dhe shkurti kanë qenë dy muajt e fundit që i janë shtuar kalendarit që prej kohëve kur romakët e konsideronin dimrin si periudhë pa muaj fillimisht marsi ishte muaji i parë por janari e mori këtë pozicion ngaqë në këtë periudhë u zgjidhnin konsujt dita e parë e janarit njihet si dita e vitit të ri dhe festohet në shumicën e vëndeve në botë janari fillon me të njëjtën ditë si tetori përveç në vitet e brishta kur fillon me të njëjten ditë si prilli dhe korriku kallnori është fjala e vjetër e përdorur për muajin janar për këtë muaj hilë gjeçi në fletoren e tij shkruan se populli thotë uj kam gushti është muaji i tetë i vitit në kalendarin gregorian dhe ka ditë emri gusht është adaptim nga emri i perandorit romak oktavian augusti ky muaj ka ditë sepse augusti donte që muaji i quajtur sipas tij të kishte po aq ditë sa muaji i quajtur sipas jul cezarit korriku augusti e vendosi gushtin në vend të tetë sepse atëherë kishte vdekur kleopatra përpara se augusti ta quante august ky muaj quhej sextilis nga latinishtja pasi që ishte muaji i gjashtë në kalendarin romak i cili fillonte në mars në vitet e brishta gushti fillon në të njëjtën ditë të javës sikurse shkurti në irlandë gushti njihej si lughnasadh sipas perëndisë lugh maji është muaji i pestë i vitit në kalendarin gregorian dhe është njëri ndër shtatë muajtë me ditë emri maj në gjuhën shqipe supozohet të vije nga mitologjia e grekëve antik maia në mitologjin greke ishte perëndi e cila në mitologjinë romake krahasohet me perëndinë e të mirave bona dea festa kushtuar kësaj perëndie në romën antike mbahej në kohën e këti muaji festa më e njohur e këti muaji ndër shqiptarët është maji dita e punëtorëve dita e proletaratit e cila në kohën e sistemeve komuniste në territoret shqiptare kishte një rëndësi të veçantë me datë maj në shume treva shqiptare festohet dita e shën gjergjit festë kjo shumë e vjeter me siguri qe nga koha e paganizmit me anë të kësaj feste shënohet fillimi verës për dallim nga shën mitri fillimi i dimrit në të kaluarën janë kryer shumë rite duke përfshi mbledhjen e degëve me gjethe të njoma dhe vendosja e tyre nëper hyrje të shtëpisë ahurit etj mbledhja e barishteve të ndryshme me të cilat janë ushqyer kafshët me qëllim që te jenë sa më të shëndetshme të gjitha këto ceremoni janë kryer në natën e shën gjergjit me maj dita e shën gjergjit fetsohet me sillën zemra një shujtë në mes të mëngjesit dhe drekës apo drekën solemne për atë drekë solmene gatuhet kryesisht mish qengji me tavë me oriz dhe spinaq pite dhe gjithsesi përshesh bukë te ndarë ne copa të vogla dhe të njomur në ndonje lëngë me qumësht dhe bukë misri në të kaluarën vjazat kanë festuar shumë gjatë ardhjen e shën gjergjit me këngë me def e me lojëra të ndryshme kjo ka zgjatur edhe deri në dy javë e cila është përmbyllur me natën e shën gjergjit ku vajzat kanë dalë në natyrë nëpër fusha për të mbledhë degë me gjethe të reja dhe lule ndërsa në ditën e sotme nata e shendgjergjit festohet duke dalë në shëtitje kryesisht në ndonjë park apo tyrbe ku gjatë kesaj kohe vijnë shumë lojëra të ndryshme e hëna është dita e javës midis të dielës dhe të martës emri vjen nga përkthimi dhe adaptimi i monas perëndisë saxone të quajtur luna ose hëna e hëna mbahet si dita e parë e javës në shumë vende në botë sidomos në evropë shikoni iso në disa vende e hëna mbahet si dita e dytë dhe kjo vjen nga feja e lashtë e hebreve kjo traditë vazhdon akoma në amerikë në arabisht dhe portugalisht emri i të hënës është dita e dytë ne gjuhen shqipe hena është dita e dytë ose e parë dhe i takon gjinise femerore gje qe ne gjuhe tjera është shpesh e gjinise mashkullore shkurti është muaji i dytë i vitit në kalendarin gregorian dhe ka ditë në vitet normale dhe ditë në vitet e brishta tre herë në histori të vendeve të ndryshme shkurti ka pasur ditë kjo ka ndodhur në suedi më rusi gjatë viteve dhe sipas një thënie që thotë se nga normalisht muaji shkurt ka pasur për vitet e brishta ditë mirëpo perandori augustin për të barazuar muajin e pagëzuar sipas tij me muajin korrik juli të pagëzuar sipas jul cezarit ka vendosur që shkurti të ketë ditë për vitet e brishta ditë janari dhe shkurti kanë qenë dy muajt e fundit që i janë shtuar kalendarit në shqip emri vjen nga fakti që shkurti është muaji më i shkurtër i vitit në shumë nga gjuhët e tjera si për shembull në anglisht emri vjen nga perëndia romake e pastërtisë februus dinamiti është lënde plasëse më e sigurt se baruti sepse nuk shpërthen aksidentalisht dinamiti u shpik nga alfred nobeli i suedisë në shekullin e të kjo shpikje e pasuroi shumë nobelin i cili me vonë themeloi çmimin nobel fjala dinamit vjen nga fjala greke dunamis fuqi nobeli e quajti edhe barut plasës i sigurt i nobelit në vend të dinamitit nitroglicerina përdorej shumë shpesh si lëndë plasëse që nuk është e qëndrueshme dhe plas kollaj duke shkaktuar aksidente në dinamit nitroglicerina është e thithur nga një lloj dheu dhe nuk shpërthen aq kollaj megjithatë mbas një periudhe të gjatë nitroglicerina mund të rrjedh prandaj edhe dinamiti ka filluar të mos përdoret shumë në vitet e fundit nitroglycerin ishte prodhuar para dhe shitur nga kompania e alfred nobel në formën e saj të lëngshme por është kaq e paqëndrueshme dhe të rrezikshme vëllai i alfred nobel emil dhe të tjerët vdesin nga një shpërthim gjatë përgatitjes së nitroglycerin në është e ndaluar shpejt në evropë shkallë prodhimin e nitroglycerin është në minierë por si çdo eksploziv shtëpi aksidentet janë të shpeshta reaksione kryhen në temperaturë dhome dhe jo në c alfred nobel zgjidh problemin nga përzierja me diatomaceous tokë pluhur diatom fosile dhe pastaj i derdhur formën e shkopinj mbështjellë në letër kështu është krijuar dinamit në dhe patentë tij ngriti më nëntor kjo është parë të lartë shpërthyese të lira për të prodhuar dhe të qëndrueshme lexo jo me pak rrezikun e shpërthimit aksidentale gjatë transportit nitroglycerin lëngshëm mund të jetë përzier me përbërës të tjerë neutrale të tilla si silicë ose komponentët e aktive squfur nitrat natriumi celulozë etj një kartë e dinamit ishte klasik dimensionet e mëposhtme cm i gjatë dhe cm në diametër por shumica e dinamit është përdorur si një diametër më të madh se fishek cm dhe peshon mbi kg fillimisht ngjit e dinamit është i përbërë nga nitroglycerin organ shumë i paqëndrueshëm dhe të mikro diatomite algave e cila stabilizon nitroglycerin dhe dinamit sigurt është një eksploziv përdorimi i dinamit është shumë më pak e rrezikshme se nitroglycerin apo edhe barut është më pak e ndjeshme ndaj goditjeve dhe një shkop vendosur në një zjarri djeg teorikisht pa eksplodimit në fakt ajo kërkon një detonatorë për t u përdorur me kalimin e kohës ose në temperatura mbi c shkopinj e rrjedh dinamit e nitroglycerin të lëngshme të cilat mund t i bëjë ata të rrezikshme dhe përbën një problem të sigurisë në vendet e ndërtimit prandaj ajo është më pak e përdorur sot dinamiti aktual përmbajnë disa pambuku nitrik nitrocellulose e cila mpikset nitroglycerin dhe fshin depërtim nitroglycerin është zëvendësuar me deri në të nitroglycol e cila ul pikë ngrirjen e përzier dhe e bën atë më të sigurt sepse një dinamit ngrirë është shumë e ndjeshme ndaj goditjeve diatomite është zëvendësuar nga një përzierje e miellit me dru ose të ngjashme dhe nitrateve ammonium e cila e rrit potencë të produktit fushat kryesore të përdorimit të dinamit ishin të ndërtimit minierave dhe rrënimit gjatë industrializimit kishte një nevojë të fortë për eksploziv i fuqishëm për minierat dhe tunel ndërtimit megjithatë eksplozivë të reja dhe teknikat e reja kanë zëvendësuar gradualisht dinamit për dekada me radhë nuk ka qenë komercializuar dinamit ka qenë përdorur në konfliktet e armatosura nitroglycerin ka qenë kriminelë të interesuar në safës hapjen e kanë nxjerrë me qëllim shufra dinamiti nga valë specialistet kanë përdorur gjatë dinamin në praktikë për pastrimin e ducts dhe shfryn jo depërtueshëm nga njeriu gradualisht praktikë është kthyer në drejtim të eksplozivëve pika më interesante të pushtetit pamje vëllim radio ja ose radjo është teknologjia e sinjalizimit dhe komunikimit duke përdorur valët e radios valët e radios janë valë elektromagnetike me frekuencë midis hertz hz dhe gigahertz ghz ato gjenerohen nga një pajisje elektronike e quajtur një transmetues i lidhur me një antenë që rrezaton valët dhe marrin nga një marrës radio i lidhur me një antenë tjetër radio përdoret shumë gjerësisht në teknologjinë moderne në komunikimin me radio radarët navigimin në radio telekomandën sensibilizimin në distancë dhe aplikacione të tjera në komunikimin radiofonik të përdorur në transmetimin radio dhe televiziv telefonat celularë radiot e dyanshme rrjetin pa tel dhe komunikimin satelitor midis përdorimeve të tjera të tjera valët e radios përdoren për të transportuar informacione në të gjithë hapësirën nga një transmetues në një marrës duke moduluar sinjalin radio duke bërë përshtypje një sinjal informacioni në valën e radios duke ndryshuar disa aspekte të valës në transmetues në radar i përdorur për të gjetur dhe gjurmuar objekte si avionë anije anije kozmike dhe raketa një rreze e valëve të radios të emetuara nga një transmetues radar reflekton objektin e synuar dhe valët e pasqyruara zbulojnë vendndodhjen e objektit në sistemet e navigimit radio si gps dhe vor një marrës celular merr sinjale radio nga radiot naviguese pozicioni i të cilit dihet dhe duke matur saktësisht kohën e mbërritjes së valëve të radios marrësi mund të llogarisë pozicionin e tij në tokë në pajisjet me telekomandë me tela pa tel si telekomandë çelësat e dyerve të garazhit dhe sistemet e hyrjes pa çelës sinjalet radio që transmetohen nga një pajisje kontrolluese kontrollojnë veprimet e një pajisjeje të largët aplikimet e valëve të radios që nuk përfshijnë transmetimin e valëve në distanca të konsiderueshme të tilla si ngrohja rf e përdorur në proceset industriale dhe furrat me mikrovalë dhe përdorimet mjekësore siç janë makinat diatermy dhe mri zakonisht nuk quhen radio radio emri përdoret gjithashtu për të nënkuptuar një marrës radio transmetues valët e radios u identifikuan dhe studiuan për herë të parë nga fizikani gjerman heinrich hertz në transmetuesit dhe marrësit e parë praktikë të radios u zhvilluan rreth viteve nga italiani guglielmo marconi dhe radio filloi të përdorte komercialisht rreth vitit për të parandaluar ndërhyrjen midis përdoruesve emisioni i valëve të radios rregullohet rreptësisht me ligj i koordinuar nga një organ ndërkombëtar i quajtur unioni ndërkombëtar i telekomunikacionit itu i cili alokon bandat e frekuencës në spektrin e radios për përdorime të ndryshme sporti është veprimtari njerëzore qëllimi i së cilës është argëtimi dhe zhvillimi apo krahasimi i aftësive psikike dhe fizike sporti në histori na jep të dhëna të rëndësishme mbi ndryshimet shoqërore të cilat me kalimin e shekujve kanë ndikuar mbi konceptimin e sportit në varësi të kulturave të ndryshme sporti si aktivitet që përfshin aftësitë fizikë e mendore të njeriut me qellim për ti ushtruar dhe përmirësuar vazhdimisht e për ti përdorur më pas në një mënyre më frytdhënëse na jep idenë se sporti është pothuajse aq antik sa edhe zhvillimi i inteligjencës së njeriut për njeriun primitiv aktiviteti fizik ishte vetëm një mënyre shumë e dobishme për të zgjeruar njohjet e tij mbi natyrën gjatë shekullit të xix nga shumë kërkime të kryera në francë afrikë dhe australi është arritur në përfundim se në tempujt parahistorike zhvilloheshin ceremoni dhe rituale të cilat përfshinin aktivitet fizik nga ana e pjesëmarrësve disa nga këto gjetje i përkasin një epoke gati mije vjet më parë ka ilustrime që i përkasin epokës së gurit të cilat janë gjetur në shkretëtirën e libisë ku shfaqen qartë njerëz duke notuar apo duke përdorur harkun po këto grafitë tregojnë qartë interesin e njeriut të shpellave për aktivitete të cilat nuk ishin të lidhura në mënyre të drejte për drejte me qëllimin për tu ushqyer por ishin thjesht një zbavitje edhe pse nga këto burime nuk mund të nxjerrim ndonjë prove të pakundërshtueshme mbi aktivitetin sportiv në atë epoke megjithatë askush nuk mund të na pengoje të mendojmë se gjatë asaj periudhe praktikoheshin aktivitete të cilat lidheshin ngushte me ritualet mistike këtu mund të përfshihen edhe qytetërimet euro asiatike zbulimet e kryera në ndërtesat antike na çojnë në përfundimin se qytetërimi kinez ka praktikuar aktivitete sportive duke u nisur që nga viti p e s zhvillimi i disiplinave antike në kinë mendohet se ka qenë i lidhur ngushtë me veprimtari të tjera të jetës së njeriut si agrikultura artizanati luftërat etj nga dokumentet dhe provat e tjera të gjetura në tempuj rezulton se sporti më popullor ka qenë gjimnastika zhvillimi i së cilës ka çuar në lindjen e arteve marciale stili më i njohur pa dyshim që ska si të jetë tjetër përveç kung fu së në tempullin shaolin që përfaqëson më së miri traditën akrobatike të artisteve të cirkut kinez një nga më të famshmit edhe në ditët e sotme shkrimet në monumentet e vjetra egjiptase tregojnë qartë se që në kohën e faraonëve praktikoheshin një sere aktivitetesh si mundja gjimnastika boksi noti kanotazhi peshkimi atletika dhe lloje të ndryshme të sporteve më top faraoni së bashku me burrat e shtetit të egjiptit të vjetër asistonin shpesh në gara sportive duke i mbështetur fuqimisht ato pasi i shikonin si një bazë e mirë për formimin e njeriut hieroglifët e gjetura provojnë se egjiptasit kanë shpikur rregulla për sporte disa mijëra vjet para grekeve e jo vetëm kaq por për respektimin e tyre caktohej një arbitër neutral ndërsa skuadrat kundërshtare duhet të kishin secila një uniforme edhe vlerësimi i skuadrave me një çmim është një tjetër tradite egjiptase fituesi vlerësohej për superioritetin e treguar në fushën e lojës ndërsa humbësi për shpirtin e garës greqia dallohet për shumë llojshmërinë dhe veçantinë e sporteve më të praktikuarat ishin garat e vrapit kërcimi së gjati mundja boksi hedhja e shtizës hedhja e diskut dhe garat me karroca shumica e sporteve lidhën ngushtë me kulturën luftarake të qytetërimit antik grek lojërat olimpike mendohet të jenë zhvilluar për herë të parë në një fshat të vogël të peloponezit në vitin p e s për të nderuar zeusin olimpiada nuk ishte vetëm një aktivitet sportiv por edhe përfaqeshim i aftësive individuale të pjesëmarrësve të kulturës por mbi të gjitha për të treguar respektin ndaj perëndive në rast së gjatë periudhës së zhvillimit të lojërave lindnin armiqësi kjo cilësohej si sakrilegj duke qenë se ato shërbenin për të nderuar zeus in që nga fillimi e deri në përfundim të lojërave olimpike shpallej një armëpushim që përfshinte çdo lloj lufte apo mosmarrëveshje midis popujve greke edhe nëse dikush dënohej me vdekje ekzekutimi i tij bëhej në përfundim të aktivitetit olimpik i ashtuquajturi armëpushim olimpik u lejonte grekeve të bashkoheshin në mënyre paqësore për të garuar midis tyre në ditët e zhvillimit të lojërave olimpike kampioneve olimpike u janë kushtuar shumë këngë shumica e të cilave janë shkruar nga pindari kultura romake ashtu si ajo helenë e ka mbështetur gjithmonë sportin megjithëse jo me aktivitete të kalibrit të lojërave olimpike praktikimi i sportit më shumë se sa garë ishte një aktivitet që ndihmonte në rritjen e mirëqenies fizike një element i rëndësishëm ky i kulturës romake që në kohet e themelimit të romës shpesh herë organizoheshin aktivitete ose festa fetare në qendër të së cilave qëndronin garat në sporte të ndryshme termi ludi që shpesh përkufizonte sportin rrjedh nga gjuha e etruskeve një popull i cili ka sjellë në romë shumicën e sporteve ludi organizohej nga klasa e priftërinjve ndërsa në gara merrnin pjesë vetëm të rinjtë që rridhnin nga familjet e fisnikeve edhe në romë sporti konsiderohej si i shenjte ashtu si në greqi me kalimin e kohës ai u largua gjithnjë e më shumë karakterit fetar ndërsa njerëzit filluan pëlqenin aspektin e tij spektakolar që në kohet më të lashta në romë praktikoheshin pothuajse të gjitha sportet megjithatë më të preferuarat ishin mundja boksi dhe një përzierje e tyre e quajtur pankrac që shpesh përfundonte me vdekjen e njërit prej konkurrenteve dëshira e popullit romak për sportet e dhunshme pasqyrohet më së miri me gladiatorët dhe anfiteatrët e krijuar enkas për duelet midis tyre një nga të cilët është dhe koloseu histori nga greq istoria shënim tregim rrëfim është shkencë shoqërore e cila merret me studimin e të kaluarës së njerëzimit të tashmen dhe përmes këtyre të dyjave studion të ardhmen kjo shkencë njihet si mësuesja e njerëzimit si themelues apo dhe si babai i historisë llogaritet filozofi dhe historiani i periudhës antike greke herodoti historia është shkencë shoqërore e cila studion të kaluarën e shoqërisë njerëzore gjatë evolucionit mijëra vjeçarë të njerëzimit bazohet në të mbledhurat e dokumenteve dhe materialeve të shumta të cilat grombullohen nga arkeologoët antropologët historia si fushë ndahet në këto periudha historia rrënjët e saja i ka që nga koha e shfaqjes së njëriut pra që në kohët e lashta poashtu duhet treguar që historia lidhet edhe me vjekjen e jezu krishtit kjo bën ndarjen e dy epokave para linjes krishtit para erës sonë dhe pas lindjes së krishtit pas erës sonë historia d m th bën shpjegime të shumta të ngajreve që kanë ndodhur në kohët e vjetra e kaluara pra të cilat janë ndërtuese e të tashmes historia cekë shumë gjëra që lidhen në veçanti me ndonjë vend tregon kulturën zhvillimin ekonomik etj në veçanti historia tregon edhe luftrat që zhvillohen në atë vend të caktuar historia nga greke historia do të thotë hetim njohuritë e përfituara nga hetimi është studimi i fundit të njeriut dijetarët që shkruajnë për historinë quhen historianë kjo është një fushë e hulumtimit që përdor një tregim për të shqyrtuar dhe analizuar sekuencën e ngjarjeve dhe ajo shpesh përpjekje për të hetuar objektivisht modelet e shkakut dhe efektit që përcaktojnë ngjarjet debat historianët historinë dhe natyrën e saj dobia kjo përfshin diskutimin e studimit të disiplinës si një fund në vetvete dhe si një mënyrë për të siguruar perspektivë në problemet e pranishme histori të përbashkët për një kulturë të veçantë por nuk mbështetet nga burime të jashtme të tilla si legjendat që rrethojnë king arthur zakonisht janë të klasifikuara si të trashëgimisë kulturore në vend se hetimi ndershëm nevojiten disiplinës së historisë ngjarjet e fundit para për të regjistruar me shkrim janë konsideruar parahistorinë karat është një njësi matjeje për gamme stoli të gurëve të çmuar dhe pastërtinë e metaleve të çmuar rrjedh nga greqishtja keration që do të thotë pesha e imët e vogël masa e një karati është vendosur të jetë miligramë më karati përdoret si peshë për gurë të çmuar dhe gjysëm të çmuar parasëgjithash diamante safir rubin emerod smerald dhe opal me njësinë karat matet edhe pastërtia e metaleve të çmuara si për shembull ari masa e një karati tregon një të njëzet e katërtën në pastërti sipas peshës kjo do të thotë që karat ar përmban ar ndërsa karat është ar i pastër këto legura përdoren më shumë kryetari i shteteve të bashkuara është kreu i shtetit dhe kreu i qeverisë së shteteve të bashkuara të amerikës presidenti drejton degën ekzekutive të qeverisë federale dhe është komandant i përgjithshëm i forcave të armatosura të shteteve të bashkuara fuqia e presidencës është rritur ndjeshëm që nga formimi i saj ashtu si fuqia e qeverisë federale si një e tërë ndërsa pushteti presidencial është rrënuar dhe rrjedhur me kalimin e kohës presidenca ka luajtur një rol gjithnjë e më të fortë në jetën politike amerikane që nga fillimi i shekullit me një zgjerim të dukshëm gjatë presidencës së franklin d roosevelt në kohët bashkëkohore presidenti gjithashtu shihet si një nga figurat më të fuqishme politike në botë si udhëheqësi i superfuqisë së vetme globale të mbetur si udhëheqësi i kombit me ekonominë më të madhe nga pbb ja nominale presidenti zotëron një fuqi të fortë dhe të butë të brendshme dhe ndërkombëtare neni ii i kushtetutës përcakton degën ekzekutive të qeverisë federale dhe ia jep pushtetin ekzekutiv presidentit fuqia përfshin ekzekutimin dhe zbatimin e ligjit federal dhe përgjegjësinë për të emëruar zyrtarë federalë ekzekutivë diplomatikë rregullatorë dhe gjyqësorë bazuar në dispozitat kushtetuese që fuqizojnë presidentin të emërojë dhe të marrë ambasadorë dhe të përfundojë traktate me fuqitë e huaja dhe në ligjet pasuese të miratuara nga kongresi presidenca moderne ka përgjegjësinë kryesore për zhvillimin e politikës së jashtme të shba roli përfshin përgjegjësinë për drejtimin e ushtrisë më të shtrenjtë në botë e cila ka arsenalin e dytë më të madh bërthamor presidenti gjithashtu luan një rol udhëheqës në legjislacionin federal dhe politikëbërjen e brendshme si pjesë e sistemit të kontrolleve dhe ekuilibrave neni i seksioni i kushtetutës i jep presidentit kompetencën për të nënshkruar ose veto legjislacionin federal meqenëse presidentët modernë gjithashtu shihen tipikisht si udhëheqës të partive të tyre politike politikëbërja kryesore formohet në mënyrë të konsiderueshme nga rezultati i zgjedhjeve presidenciale me presidentët që marrin një rol aktiv në promovimin e përparësive të tyre politike për anëtarët e kongresit të cilët shpesh varen elektoralisht nga presidenti në dekadat e fundit presidentët gjithashtu kanë përdorur gjithnjë e më shumë urdhërat ekzekutivë rregulloret e agjencisë dhe emërimet gjyqësore për të formësuar politikën e brendshme presidenti zgjidhet indirekt përmes kolegjit zgjedhor në një mandat katër vjeçar së bashku me nënkryetarin sipas amendamentit të njëzet e dytë të ratifikuar më asnjë person i cili është zgjedhur në dy mandate presidenciale nuk mund të zgjidhet në një të tretën për më tepër nëntë nënkryetarë janë bërë president për shkak të vdekjes ose dorëheqjes brenda afatit të një presidenti në tërësi individë kanë shërbyer në presidenca që përfshijnë mandate të plota katër vjeçare joe biden është presidenti i të dhe në detyrë i shteteve të bashkuara ai mori detyrën më janar partitë politike kanë dominuar politikën amerikane në pjesën më të madhe të historisë së kombit megjithëse etërit themelues përgjithësisht hidhnin poshtë partitë politike si përçarëse dhe përçarëse dhe ngritja e tyre nuk ishte parashikuar kur kushtetuta e shba ve u hartua në vitin partitë e organizuara politike u zhvilluan në shba në mesin e viteve megjithatë ata evoluan nga fraksione politike të cilat filluan të shfaqeshin pothuajse menjëherë pasi qeveria federale erdhi në ekzistencë ata që mbështetën administratën e uashingtonit u referuan si pro administratë dhe përfundimisht do të formonin partinë federaliste ndërsa ata që ishin në opozitë u bashkuan me partinë demokratike republikane në zhvillim i shqetësuar shumë për aftësinë reale të partive politike për të shkatërruar unitetin e brishtë duke mbajtur kombin së bashku uashingtoni mbeti i palidhur me ndonjë fraksion politik ose parti gjatë gjithë presidencës së tij tetë vjeçare ai ishte dhe mbetet i vetmi president i shba që nuk ka qenë i lidhur me një parti politike që nga uashingtoni çdo president i shba ka qenë i lidhur me një parti politike në kohën e marrjes së detyrës numri i presidentëve për parti politike në kohën e hyrjes në detyrë janë formula një ose formula zyr formula one world championship shk edhe f është klasi më i lartë i serisë së garamit automobilistik i organizuar fdration internationale de l automobile fia dhe zotëruar nga formula one group fia kampionati botëror i formula një ka qënë një nga format parësore të garimit që nga sezoni i parë në fjala formula në emër i referohet një grup rregullash që të gjithë makinat e pjesmarrësve duhet t i zbatojnë një sezon i formula një përmban një seri garash të njohura si çmimet e mëdha të cilat zhvillohet në të gjithë botën në cirkuite të ndërtuara ose në rrugë publike rezultatet e çdo gare vlerësohen nga një sistem pikësh për të vendosur dy trofe një për pilotë dhe një për konstruktorë pilotët duhet të kenë super liçencën klasi më i lartë i lejes së drejtimit që lëshohet nga fia garat duhet të zhvillohen në pista të graduara më parë a gradimi më i lartë i lëshuar nga fia garat zakonisht zhvillohen në vendndodhje rurale në cirkuite të ndërtuara por disa gara të tjera zhvillohen edhe në rrugë qyteti për vitin aktual kalendari i formula përfshin gara të veçanta të emëruara si grand prix shqip çmimi i madh çdo garë mban emrin e shtetit ku mbahet gara me pak përjashtime dhe vlerësohet me pikë për pozitën e arritur në garë pilotit që ka mledhur më shumë pikë i jepet në fund të sezonit titulli kampion botëror prej vitit përveç pilotëve marrin pjesë edhe ekipet e konstruktorëve të makinave të cilat kanë dy pilotë të cilët konkurojnë për titullin e kampionit botëror të konstruktorëve kampionati i pilotëve dhe konstruktorëve të makinave sot numërohet në paralel gjë që nuk ka qenë e njëjtë në të kaluarën pasi më parë numëroheshin edhe garat e tjera në seri të garës për titullin e kampionit feja është marrëdhënia që vendoset mes një personi dhe një apo më shumë hyjnish ose fuqish mbinatyrore pa pasur nevojë te vërtetohet logjikisht nëse këto të fundit ekzistojnë dhe mes njerëzve që ushtrojnë të njëjtin kult me fjalë të tjera mund të përcaktohet si një përçim tejnatyror metafizik i ndarë i koduar dhe i trashëguar në brendësinë e një bashkësie shoqërore nevoja fetare është e pranishme në çdo kulturë në trajta të dukshme nga rite që kanë një vlerë shoqërore e munden pak a shumë të kenë një përmbajtje etike udhëheqja e sjelljes së brendshme dhe filozofike dhënie përgjigjesh pyetjeve gjithësinore shkak parim ndihmë ose sistem besimesh të mbajtura me bindje ose ndjenjë të fortë si dhe adhurimi i perëndisë ose mbinatyrores një besim i fuqishëm në një fuqi ose disa fuqi te mbinatyrshme që mbikëqyrin fatin njerëzor institucion i të shprehurit të besimit në një fuqi hyjnore besimi dhe nderimi në fuqira ose një fuqi te mbinatyrshme të menduar si krijues dhe mbarvajtës i gjithësisë një sistem vetjak instituticionalizuar në një besim dhe adhurim të tillë jeta ose kushtëzimi i një personi në një urdhër fetar një terezi besimesh vlerash dhe praktikash të bazuara në mësimet e një udhëheqësi shpirtëror marrëdhënie e qenieve njerëzore me një perëndi ose perenditë ose me gjithçka që ata e mendojnë të shenjtë ose në disa raste thjesht të mbinatyrshme rreth e popullsisë në botë janë të krishter e cila eshte feja me e perhapur ne bote feja është nje sistem mendimi ndjenje dhe veprimi q ushtrohet nga nje grup dhe qe u jep anetareve nje synim perkushtimi nje norme e sjelljes nga e cila individet mund te gjykojne pasojat vetjake dhe shoqerore te veprimeve te tyre dhe nje model drejtues me te cilin individet mund te lidhen me grupin e tyre dhe gjithesine e tyre nje shkak parim ose veprimtari e ndjekur me zell ose perkushtim te ndergjegjshem ashtu si bashkësitë njerëzore edhe besimet përmes një evoluimi prej mijëra vitesh kanë kaluar në shkallë të ndryshme zhvillimi e ndryshimesh si edhe religjionet e popujve të lashtë politeistë mendimi mbizotërues i dijetarëve mitologë është se religjioni i mirëfilltë për herë të parë shfaqet në jetën e shoqërisë në të njëjtën kohë me lindjen e përfytyrimeve animiste animizmi është dukuria e shpirtit të padukshëm të ndarë nga trupi tërësisht të veçuar nga të perceptuarit e masës lëndore teorinë e animizmit si fillesë e shfaqjes së religjionit të vërtetë e ka përpunuar për herë të parë dhe në rrugë shkencore etnologu i shquar anglez e teilor të tjerë e kanë mbështetur dhe e kanë çuar më tej këtë interpretim me anë të burimeve faktike të reja e të një analize më gjithëpërfshirëse gjithnjë është fjala për besimin e lashtë politeist e mbijetesat e tij të ardhura deri në kohën tonë sipas tyre foshnjëha e njerëzimit ashtu siç ndodh edhe tek fëmijët e vegjël nuk arrinte në përgjithësime animiste religjioze në arsyetimin e saj gjë që do të ndodhë më vonë në shkallë më të larta të zhvillimit shoqëror mendohet sipas studiuesve të mirënjohur etnologë se idetë religjioze dëshmohen sadopak te homosapiens por nuk dëshmohen thuajse aspak tek homohabilis dhe as tek homoerektus pra aty aty rreth vjet më parë me dëshmi më të shumta të studiuara më thellë e më gjerë nga antropologët për areale të caktuara të bashkësive njerëzore ato na bëhen më të qarta vetëm këtu e vjet e këtej edhe para shfaqjes së ideve fetare të njëmendta ka ekzistuar një farë kulti për të panjohurën në lidhje me objekte gjallesa a dukuri natyrore ky kult kishte si shkak frikën habinë e admirimin në drejtim të së panjohurës në natyrë e në jetën e njerëzve kësaj kohe i përkasin forcat e pakuptueshme e idetë magjike në përgjithësi e po kështu fetishizmi si cilësi të mbinatyrshme të objekteve të botës reale në rrënjë të tyre më të lashta edhe totemizmi e disa përfytyrime magjike për të vdekurit shpjegohen si të natyrës magjike parafetare janë përfytyrime të mjegulluara të foshnjërisë së njerëzimit me zhvillimin e mëvonshëm të shoqërisë njerëzore këto forca të lashta magjike marrin veti animistike e bëhen pjesë përbërëse e religjioneve të ndryshme të lashta politeiste xh g frejzer thekson së magjia ishte një formë e bindjes parafetare me veti të mbinatyrshme e të pakuptueshme të sendeve e dukurive të natyrës e të gjallesave edhe totemizmi ishte sipas tij një formë e përfytyrimeve dhe e veprimeve magjike më të lashta më vonë të gjitha këto forma në shumë raste animizohen dhe bëhen shoqëruese të religjioneve të vjetra politeiste dhe të mbijetojave të tyre deri në kohë të vona fillimi i shek xx mbrojtës e zhvillues të këtyre teorive janë dijetarë të shumtë i pari që e ka trajtuar magjinë teorikisht e në mënyrë të gjithanshme si dukuri me rrënjë parareligjioze është i h king të tjerë si xh lubbock k beth t otto g vverbernin e durkheim m mos a h krappe e de martino r pettazzoni duke lënë pa përmendur edhe shumë të tjerë e kanë shqyrtuar këtë dukuri në këndvështrime të ndryshme duke e parë atë gjithnjë me rrënjë parafetare por që ndërkohë është edhe shoqëruese edhe e integruar në besimet e ndryshme politeiste e më tej ka disa dijetarë etnologë të shquar si w shmidt e a vestermarch dhe pasues të tyre që duke u mbështetur tërthorazi në teoritë teologjike të krishtera theksojnë se religjioni madje vetë monoteizmi është aq i vjetër sa edhe shoqëria njerëzore sipas tyre në fillim kanë ekzistuar si bazë e shoqërisë besimi monoteist sistemi patriarkor si organizim social e familja e cila është më e hershme dhe paraprirëse në krahasim me fisin primitiv mohohet universaliteti i disa institucioneve shoqërore në shoqëritë parake siç është totemizmi ekzogamia e drejta e amësisë etj ato japin shpjegime arsyetuese mbi shfaqjen e këtyre dukurive të sipërpërmendura në rrethana shoqërore të caktuara shmidt duke iu kundërvënë me forcë determinizmit evolucionist formuloi parimet e veçanta të metodës së kërkimeve në etnologji natyrisht e inkuadruar në shkollën kulturore historike gjermane ai e quajti këtë shkolla kulturore historike në kuptimin e mendimit se në studimin e shoqërisë njerëzore nuk mund të përdoren metoda të evolucionit natyror por metoda historike që lidhen me parime morale që përputhen me fakte e të dhëna të kulturës njerëzore në shkallë të ndryshme të zhvillimit të saj ky studiues e ndan kulturën e bashkësive njerëzore parake në tre shkallë zhvillimi të ndryshme sipas komplekseve kulturore gjeografike dhe të burimeve të jetesës studiues të ndryshëm të historisë së religjionit e ndërkohë dhe eksploratorë të mirënjohur në bashkësitë parake e kanë hedhë poshtë katërcipërisht praninë e monoteizmit në fiset e egra këtë monoteizëm e kanë quajtur të mbështetur në fakte të dhunuara të keqinterpretuara etnologë të mirënjohur në botë si f grebner p erenrah etj theksojnë se për monoteizëm për një zot të vetëm suprem krijues në bashkësitë primitive as që duhet bërë fjalë në to vërehen vetëm besime politeiste që nuk kanë lidhje aspak me ide të perëndisë supreme si i vetmi krijues studiuesi më klasik i historisë së religjionit r pettazzoni e ka quajtur teorinë e pranisë së monoteizmit në fiset e egra një mit shkencor i shekullitxx dijetari anglez j lebok lubbock i ka ndarë në faza periudhat e zhvillimit të njerëzimit në përkatësi me idetë fetare feja te shqiptarët është e përhapur që nga kohrat e moçme që nga fillimi kur në trojet e ballkanit feja katolike e zëvendsoi besimin e mëparshëm e deri në kohrat e sotme ku në këto territore ka disa drejtime të feve të ndryshme shiko listen mbas kohës së rilindjes me të cilën mori hovin edhe më shumë ndjenja kombëtare e cila në kohën e enver hoxhes u përforcua edhe në kurriz të fesë duke e shpallur rpsh si shtet ateist roli i saj në jetën e përditshme ka rënë në shkallë të ulët me përjashtim të një numri të vogël familjesh besimtare në fillim të këtij shekulli në trevat veriore shqiptare dallohet një lëvizje e dendur misionarësh nga besime të ndryshme se sa është efekti i tyre do të tregojë koha deri në fund të viteve kanë qenë të njohura këto fe dhe drejtime me rite të ndryshme në disa shtete feja apo shërbyesit fetarë janë të liruar nga detyrimi për të dëshmuar në procedura para autoriteteve publike dhe gjykatave në lidhje me çfarëdo fakti ose rrethanash që ata kanë mësuar gjatë kryerjes së këshillimit të tyre fetarë tek shtetet e themeluara nga kombi shqiptarë çështja e shtetit dhe e fesë janë të ndara tradicionalsht kjo mbase vije që nga rilindja kombëtare që në atë kohë anëtarët e rilindjes kishin parftyrime të qarta sa i përket kësaj çështje dhe kjo duket se edhe ishte e bazuar në natyrën e popullit kështu njëri nga përfaqësuesit e rilindjes thotë se ti quash shqiptarët myslimanët dhe katolikët që nuk i përkasin kishës greke dhe të pretendosh se ortodoksët e të njëjtit vend janë helenë vetëm sepse ushtrojnë doktrinat e kishës ortodokse do të thotë sipas pikëpamjes sonë ta ngresh besimin fetar në parim kombsie dhe ta marrësh dogmën për racë ritin për atdhe gjë që është e papranuehme fjala monoteizëm rrjedh nga fjala greke mono një dhe theos perëndi që ka kuptimin besimi në një perëndi të vetëm si krijuesi dhe sunduesi i botës dhe i universit fjala politeizëm rrjedh nga fjalët greke polis dhe theos perëndi që ka kuptimin e adhurimit të shumë zotave me atribute të ndryshme në kohët e lashta adhurimi politeist ishte i zhvilluar dhe i larmishëm shihet kjo në fenë babilonase egjiptiane greke romake etj çdo fenomeni natyror i cili ishte jashtë forcave njerëzore dhe në dëshire për kontrollin e këtij fenomeni i bashkangjitej një kryetar i cili dhe ishte zoti i kësaj ky adhurohej veçanërisht dhe kishte kultin rregullat zakonet dhe faltoren përkatëse kështu ishte zoti i pllenimit seksit erës detit tokës i botës së përtejme i fëmijëve i qiellit etj politeizmi u sulmua dhe u dënua nga urdhërimet që moisiu i dha popullit të izraelit ndërsa po udhëtonin nëpër shkretëtirë nga egjipti për në vendin e premtuar dhe ishte i pari nga këto urdhërime i pasuar dhe përforcuar nga i dyti ne rend alfabetik nga njerëz sa vlerësohen se jetojnë në tokë korrik ata ndahen në këto besime fetare fe te tjera te shperndara para se gjithash ne azi dhe ne evrope jane fete me te medhaja te se kaluares dhe tashme te zhdukura ishin tërhequr më prill tirane kohët rreth vitit dukej sikur ishin kohët më të mira për marrëdhëniet speciale mes urdhrit vëllazëror të masonerisë dhe kombit të ri amerikan nuk ishte vetëm sepse shumë anëtarë të shquar të brezit themelues si george washington benjamin franklin dhe prej nënshkruesve të kushtetutës kishin qenë anëtarë ishte dhe për faktin se republika që po rritej me shpejtësi dhe shoqëria vëllazërore kishin shumë ideale të përbashkëta vlerat republikane amerikane dukeshin si vlera masonike vlerësimi i lartë për të mësuarin dhe progresin dhe për atë që mund të quhet një fetari e gjerë dhe tolerante steven bullock historian në institutin politeknik të uorcesterit dhe studiues i vëllazërisë malonike në amerikë shprehet se masonët ndihmuan për t i dhënë kombit të ri një bërthamë simbolike nuk ishte kot kompasi katrori dhe emblema të tjera të lidhura me masonët të gdhendura kudo edhe në bizhuteri edhe në tavolina që u përkisnin masonëve ose jo masonëve gjithashtu nuk është pa domethënie fakti se një numër i madh amerikanësh mendonin se vula e madhe e shba përmbante simbole malonike ishte një lloj prirjeje ndaj vëllazërisë që njerëzit ta shihnin influencën e masonerisë dhe atje ku nuk ekzistonte që në kohën e revolucionit masonët ishin bërë celebruesit gjysmë zyrtarë të kulturës amerikane civile me veshjen e tyre specifike të përbërë nga përparëset masonët origjinalë në fakt ishin gurë masonët ato e kishin zakon që të hidhnin në mënyrë rutinë gurth e themelit në ndërtesat qeveritare dhe kishat si dhe merrnin pjesë në parada dhe ceremoni të tjera publike kur lafayette tashmë i plakur bëri turneun e tij në shba në vitet anëtarët e zanatit siç quhet masoneria e pritën në mënyrë të spikatur masonin duke e ftuar të qëndronte në lozhën lokale ai udhëtim shërbeu për të rritur anëtarësimin në masoneri i cili ishte rritur nga mijë anëtarë në vitin në mijë anëtarë në vitin si ndodhi atëherë që ajo çfarë dukej si epoka më e mbarë e masonerisë u kthye në tmerr përgjigja mund të gjendet pjesërisht në reagimin publik të ndarë në dysh ndaj turneut të lafayette për shumë qytetarë shfaqja e hapur e afeksionit vëllazaror ndaj një fisniku të huaj mbante erë elitiste dhe konspiracionale thënë troç kjo ngjalli dyshimet e një zanati si një urdhër ndërkombëtare me sekrete dhe të një të shkuare radikale revolucionare ishte hera e parë që masoneria përballje me një reagim të tillë që nga lindja e lëvizjes vëllazërore të organizuar në fillim të shekullit të të në londër deri në këtë ditë masoneria ka qenë objekt kurioziteti të madh dhe dyshimesh të herëpashershme me ritualet sekrete dhe përfshirjen e mençurisë së lashtë e shkencës dhe arsyes së rilindjes moderne si dhe anëtarësimin ekskluziv vëllazëria masonike ka shërbyer si ushqim për teoritë konspirative dhe shkrimtarët oportunistë të etur për të fituar duke ekspozuar në mënyrë imagjinare mënyrat sekrete dhe ambiciet sekrete të vëllazërisë nëse sekreti i madh i masonëve siç thoshte benjamin franklin është se ato nuk kanë asnjë sekret ato që sugjerojnë se është ndryshe duke përfshirë këtu edhe romancierin dan brown thjesht kërkojnë të krijojnë audiencë historia e vërtetë e masonëve është shumë më interesante se gjithë përrallat që rrotullohen rreth saj është e vërtetë që arritjet thelbësore të masonëve në formimin e qytetarëve solidë krijimin e rrjeteve sociale dhe mbështetjen e kauzave filantropike janë më të shquarat përballë përpjekjeve për të dëmtuar organizatën se si masoneria u ngjit në një pozicion aq të lartë në jetën publike amerikane për të humbur shumë shpejt mantelit e respektit është një histori që ka filluar në skoci dhe angli masonët që e kanë zanafillën në lozhat e shekullit të të në britani kur pranoheshin zotërinj të përzgjedhur të cilët zotoheshin për besnikëri ndaj kurorës dhe ndaj zotit këto anëtarë të pranuar tërhiqeshin nga karakteri social i vëllazërive si dhe nga ritualet private të ceremonive që dikur i ndihmonin artizanët të ruanin sekretet e zanatit lidhjet e masonerisë me arkitekturën e lashtë gjeometrinë dhe arte të tjera racionale si dhe shkencën ia rrisnin akoma më shumë joshjen që transmetonte teksa anëtarët e pranuar të cilët ishin më së shumti anëtarë të shoqërisë mbretërore shkencore të britanisë filluan të dominonin lozhat fokusi i jetës vëllazërore u zhvendos tek konsiderata filozofike dhe eksplorimi i lidhjeve ndërmjet ligjeve të zbuluara të natyrës dhe mençurisë së qytetërimeve të lashta ato studionin arkitekturën greke dhe romake për të gjetur çelësin e të vërtetave të humbura të qytetërimeve të lashta në amerikë masoneria u përqafuar dhe nga institucioni aristokrat si dhe nga anëtarët e klasës komerciale që aspironin shtresën aristokrate masoneria inkurajoi një lëvizje sociale dhe një elitë më përfshirëse nëpërmjet arsimimit kultivimit të sjelljes dhe nderit si dhe tolerancës për diferencën në çështjet delikate të fesë në kohën e revolucionit burrat me karakter talent dhe ambicie përdorën masonerinë për të ngjitur shkallët sociale por pavarësisht punëve të mira të vëllazërisë mitet e veprave të errëta vazhdonin ta përndiqnin masonerinë por sfida më e madhe e masonerisë nuk ishte përdorimi në fantazitë konspirative por dobësimi i pozitës së saj në amerikë duke humbur forcën dhe adhurimin e vërtetë të anëtarëve origjina legjendare edhe pse të ashtuquajturat llozha të masonëve janë shfaqur në shekullin e xvii të në cosse origjina e tyre historike implikon edhe një origjinë legjendare dhe simbolike më të lashtë masonët e parë e lidhnin simbolikisht këtë origjinë mitike me origjinën e vetë masonërisë domethënë me origjinën e artit të ndërtimit në një shekull ku studimet paleontologjie nuk ekzistonin akoma ishte e natyrshme për ata që ta lidhnin origjinën e saj me epokën e adamit njeriu i parë sipas konceptit të kohës ose atë të noes ndërtimi i harkut dhe fesë së parë ose më shpesh me atë të ndërtimit të tempullit të salomonit nga arkitekti hiram abi në fund të shekullit të xvi të dorëshkrimi i rgius e vendoste në mënyrë emblematike shoqërine e masonëve nën emrin e euklidit dhe të pitagorët baballarët e gjeometrisë dhe nën mbrojtjen e mbretit athelstan të anglisë të tjera dorëshkrime që lidhen me shoqërinë e masonëve si dorëshkrimet e halliwell c le cooke c statujat e ratisbonne statujat e schaë york absolion sloane paraqesin aspekte të ngjashme në fund të shekullit të xviii me rizbulimin e egjiptit antik nga perëndimorët natyrshëm këto rituale malonike e zhvendosën origjinën simbolike në epokën e ndërtimit të piramidave në mesin e shekullit xix të romanticizmit me rastin e rizbulimit të trashëgimisë së mesjetës miti masonik përforcoi gjithaq natyrshëm hreferencat me ndërtimin e katedraleve pas gjithë këtyre modifikimeve të dukshme simbolike ajo që bie në sy është se shoqëria e ka zhvendosur gjithnjë simbolikën e saj drejt atyre që sollën progres gjatë gjithë historisë në histori artin e ndërtimit dhe vlerave që ata shpallin antimasonizmi frikë nga misteri dhe sekreti antimasonizmi ka lindur e ushqyer nga frika prej sekretit misterit dhe shoqërive sekrete ky qëndrim lidhet edhe me kundërshtimin e ideve progresiste dhe liberale të dala nga shekulli i lymierëve koha gjatë të cilës shumë filozofë të njohur janë bërë anëtarë të masonerisë antimasonizmi konsiderohet një doktrinë që zhvillohet në disa mjedise katolike dhe tek kundër revolucionarët masonët e famshëm mendohet që masonët e famshëm kanë qenë të shumtë dhe në rend alfabetik nis me aldrin që vuri këmbën në hënë në korrik por në këtë listë figurojnë edhe emra të mëdhenj si filozofi i madh i të drejtës jean baptiste baudin që është bërë anëtar i shoqërisë në pierre brossolette por edhe mozarti radhitet ndër masonët pasi është pritur në lozhën e bamirësisë në vjenë në dhe mendohet se edhe donatien alphonse markezi isade ka qenë mason por ka një debat për këtë por nuk ka asnjë dyshim për anëtarësinë e hugo pratt autor filmash vizatimorë në masoneri ndër politikanët figuron edhe paul ramadier që nuk e ndali kurrë aktivitetin masonik ai ka qenë president i parë i parlamentit të republikës së gjashtë ne jemi trashëgimtarë të burrave dhe grave që kanë përmirësuar njerëzimin volteri la fayette garibaldi auguste blanqui victor schoelcher emir abd el kader louise michel bakounine jean zay flix ebou pierre brossolette dhe shumë të tjerë janë disa nga anëtarët e kësaj shoqërie sipas grand orient d b shqipemedia balkanweb aja gnu sqt g n u është një sistem operativ për kompjutera i përbërë vetëm nga programe kompjuterikë të lirë emri i tij është një shkurtim ripërsëritës që do të thotë gnu s not unix shqip gnu nuk është unix u zgjodh sepse projektimi i tij ishte si unix por dallohet nga unix pasi është program i lirë dhe nuk mban kode të unix zhvillimi i gnu u nis nga richard stallman dhe ishte objektivi parësor i free software foundation fsf shqip fondacioni për programet kompjuterike të lirë gnu është i zhvilluar nga projekti gnu dhe programet që lëshohen nën kujdestarinë e projektit quhen gnu packages paketat gnu ose programe gnu komponentët e sistemit bazë përmbajnë gnu compiler collection gcc shqip koleksioni gnu i kompiluesve gnu binary utilities binutils bash shell gnu c library glibc dhe gnu core utilities coreutils gnu ka një zhvillim aktiv edhe pse thuajse të gjitha pjesët u përfunduan kohë më parë dhe kanë më shumë se një dekadë që përdoren kerneli zyrtar gnu hurd nuk është përfunduar dhe jo të gjitha pjesë përputhen me të për këtë arsye zakonisht përdoret kerneli i linux edhe pse ky kernel nuk është miratuar zyrtarisht nga projekti gnu disa softuerë si publikimi nga x org i sistemit x të dritareve dhe sistemi tipografik tex janë përfshirë shumë programe të gnu s janë kaluar edhe në platforma të tjera si microsoft windows variante të bsd solaris dhe mac os x liçensat gnu general public license gpl gnu lesser general public license lgpl dhe gnu free documentation license gfdl u shkruan posaçërisht për gnu në por përdoren edhe nga projekte të tjerë që nuk kanë lidhje me të interneti është sistemi i rrjeteve kompjuterike të ndërlidhur që përdor suitën e protokollit të internetit tcp ip për të lidhur miliarda pajisje në të gjithë botën ai është një rrjet i rrjeteve që përbëhet nga miliona rrjete private publike akademike biznese dhe qeveritare me fushëveprim lokal deri në global të lidhura nga një koleksion i gjerë elektronik wireless dhe teknologjitë e rrjeteve optike interneti mbart një gamë të gjerë të burimeve të informacionit dhe shërbimeve të tilla si dokumentet e ndërlidhura hypertext dhe aplikacionet e world wide web www posta elektronike telephony dhe rrjetet peer to peer për file sharing origjina e internetit daton herët në hulumtimin e autorizuar nga qeveria federale e shteteve të bashkuara në vitet për të ndërtuar rrjete kompjuterike të fuqishme për komunikim me tolerancë të defekteve paraardhësi kryesor i rrjetit arpanet fillimisht ka shërbyer si një shtyllë për ndërlidhjen e rrjeteve rajonale akademike dhe ushtarake në vitet financimi i rrjetit të fondacionit kombëtar të shkencës si një shtyllë e re në vitet si dhe financim privat për zgjerimet e tjera komerciale çoi në pjesëmarrjen në mbarë botës në zhvillimin e teknologjive të reja të rrjeteve si dhe bashkimin e shumë rrjeteve lidhja e rrjeteve komerciale dhe ndërmarrjeve nga fillimet e viteve shënon fillimin e tranzicionit në internetin modern dhe gjeneroi një rritje të qëndrueshme eksponenciale duke parë që gjeneratat e kompjuterët institucional personal dhe telefonat u lidhën në rrjet interneti ka si të mirat po ashtu dhe të këqijat e tij përshembull ai na ndihmon për komunikimin kur ne jemi larg njëri tjetrit ky ishte një ndikim i mirë i tij por e keqja e tij është se sa më shume kohë kalon aq më të varur po bëhen njerëzit ndaj tij është sistem i rrjetës kompjuterike në të cilën kyçen lidhen kompjuterët dhe pajisjet periferike të një zyre ose kompanie pajisjet gjenden në një distancë të vogël fizike kjo lidhje bëhet me qëllim të shfrytëzimit të përbashkët të burimeve pra ndarjes së tyre përshembull një printer përdoret prej disa shfrytëzuesve rrjeti lokal lan përbëhet nga dy ose më shumë kompjutera të lidhur së bashku në një zonë të kufizuar përshembull rrjeti në shtëpi shkolla etj kur kompjuterat që gjenden në distanca të mëdha janë të lidhur mes tyre përmes rrjetës kompjuterike atëherë kemi të bëjmë me man shembull mund të jetë një kompani që zyrat i ka në dy qytete të largëta dhe shfrytëzuesit kanë mundësi që të bëjnë shkëmbimin e informatave nga të dy zyrat një arkitekturë e rrjetit në të cilin çdo kompjuter në rrjet është ose klient ose server serverat janë kompjutera të fuqishëm të dedikuar për menaxhimin e disqeve shtypsëve ose trafikun në rrjet serverat sigurojnë të dhënat për të gjithë kompjuterët që janë brenda rrjetit klientët në anën tjetër janë kompjuter personale pc në të cilët shfrytëzuesit i përdorin programet aplikative klientët lidhen në servera me qëllim të shfrytëzuesit të resurseve siç janë dosjet file dhe pajisjet për fuqi procesuese disa kompjutera të lidhur në rrjet paraqesin një grup punues në këtë rast shfrytëzuesit mund të bëjnë ndarjen e shtypësit modemit skanerit por edhe të informatave të tyre nëpër kompjutera shfrytëzuesit mund t u japin qasje shfrytëzuesve të tjerë në resurset e tyre workgroup i ka edhe të metat e veta pasi që në rast të futjes të më shumë shfrytëzuesve në një kompjuter ai do të ngadalësohet shumë më pas siguria është më e vogël dhe në rast se gabohet në dhënien e të drejtave mund te shkojë edhe deri të keqpërdorimet e ndryshme zanafilla e idesë për ndërtimin e rrjetit që për ne është i njohur me emrin internet rrjedh nga koha e luftës së ftohtë në vitet si iniciatorë të një rrjeti të tillë janë qarqet ushtarake të shba së të cilat sot nga disa prezantues në internet kritikohen për mbajtjen sekrete të internetit që në fillim të viteve ushtarakët amerikanë mendonin se si t i mbronin informatat e mbledhura edhe në rast të ndonjë sulmi atomik nga kundërshtarët si zgjidhje më e mirë e këtij problemi shihej një rrjet elektronik me këtë rrjet duhej që të dhënat e njëjta të regjistroheshin dhe të shpërndaheshin në kompiuterë që gjendeshin në largësi në rast ndryshimi apo futjes së të dhënave të reja duhej që ndryshimet të bëheshin në të gjithë kompiuterët e lidhur në atë rrjet secili nga kompiuterët e lidhur duhej të komunikonte në disa lidhje me kompjuterët tjerë vetëm në këtë mënyrë ishte e mundur vazhdimësia e komunikimit në rast të shkatërrimit të ndonjërit nga kompjuterët ose shkëputjes së ndonjë lidhjeje sidoqoftë në vitin forcat ajrore të shba së angazhojnë firmën rand corporation për ndërtimin e projektit të quajtur rrjeti i decentralizuar kjo firmë nuk u angazhua për atë që ne sot e njohim si paraardhës të internetit për shkak të shumë vështirësive ky projekt nuk u realizua kurse vetë ideja për një rrjet të decentralizuar ku bartja e të dhënave do të bëhej në formë paketash mbeti në kokat zhvilluese qendra shkencore advance research projects agency arpa që nga viti shërbente për zhvillimin shkencor për ushtrin amerikane vendosi që më të ndërlidhë rrjetin me llogaritësin arpa me këtë rast ideja për rrjetin e decentralizuar u zhvillua edhe më tej dhe mori një formë paksa më të kuptueshme në vitin në rrjetin arpa net ishin të lidhur katër llogaritës tre vite më vonë në arpa net ishin të lidhur të llogaritës duhet theksuar se edhe në këtë kohë arpa net ishte një rrjet i mbyllur nga ky rrjet i mbyllur arpa net do të ndërtohej më vonë si rrjeti i internetit ideja për lidhjen e llogaritësve në një rrjet ishte interesante jo vetëm për qarqet ushtarake por edhe për ato shkencore në të vërtet për shkencëtarët nuk ishte shumë interesante mundësia e sinkronizimit të të dhënave ndër kompjutera por se vetë bartja dhe shkarkimi i të dhënave nga një kompjuter në tjetrin pasi që arpa net kishte një aftësi për t u hapur nuk ishte problem për të zgjeruar edhe në fushat e tjera me ndihmën e këtij rrjeti shkencëtarëve që në vitet e ju jepej mundësia e shkarkimit të informatave nga institutet e lidhura në arpa net numri i llogaritësve të lidhur në këtë rrjet rritej dita ditës llogaritësit e lidhur kishin sisteme të ndryshme operative llogaritës të fabrikantëve të ndryshme unix e më vonë edhe kompiuterët personalë filluan të lidhen në këtë rrjetë disa nga këta llogaritës kishin lidhje të drejtpërdrejtë ndërsa të tjerët lidheshin me ndihmën e telefonit dhe të modemit me këtë paraqitet nevoja e një protokollimi të ri të bartjes së të dhënave ky protokoll duhej të mos jetë i bazuar në sistemin operativ të kompjuterëve të lidhur dhe shpejtësinë e bartjes së informatave si rezultat i kësaj nevoje lindi protokolli tcp ip më këtë u bë edhe i mundëshem bartja e informatave në rrjetin arpa net në mënyrë të standardizuar për të gjithë llogaritësit e lidhur në këtë rrjet merita shkencore në arpa net kanë edhe studentët të cilët e zbuluan këtë rrjet në mënyrën e vet dëshira e tyre ishte një tablo informative ku bëhet këmbimi i informatave në mes tyre si rezultat i kësaj pune krijohet i ashtuquajturi usenet rrjeti i përdoruesve me këtë u vendos edhe një gur në ndërtimin e internetit nevoja e dallimit të botës shkencore dhe asaj ushtarake të lidhur në arpa net për shkak të sekreteve ushtarake solli që në fillim të viteve nga arpa net të ndahet rrjeti ushtarak mil net ndërsa arpa net mbet në duar të shkencëtarëve në pjesën civile të këtij rrjeti në vitet bëhet katapultimi i numrit të kompiuterve të lidhur në të shkaktar i rritjes së numrit të lidhjeve merret organizata amerikan national science foundation nsf kjo organizatë arriti që të gjithë llogaritësit e qendrave të rëndësishme shkencore në shba t i lidhë në këtë rrjet kështu me këtë lidhje u bë e mundshme që nga rrjete të vogla të kyçen në rrjetin e madh dhe nga ai në ndonjë rrjetë apo kompjuteri tjetër me këtë edhe u krijua rrjeti i rrjeteve peer to peer për të cilin për një kohë të shkurtër merr dhenë fjala internet me këtë edhe fjala arpa net u largua nga kokat e njerëzve rreth viteve në të njëjtën kohë në europë ndiqeshin zhvillimet në këtë drejtim mirëpo ato ishin të bazuara në normat osi pasi që modeli amerikan tcp ip nuk ishte normë e iso së ata edhe nuk e pranonin atë në vitin themelohet organizata rare rseaux associs pour la recherche europenne me qëllim të koordinimit të iniciativave për krijimin e një sistemit të lidhjeve të kompjuterëve në nivelin evropian rare lançoi projektin evropian cosine cooperation for an open systems interconnection networking in europe për këtë qëllim inciativa evropiane ju përkul suksesit të tcp ip së në amerikë dhe më në fund vendosen për të krijuar një rrjet multi protokollar që ndër të tjera e pranonte protokollin tcp ip ky sistem i lidhjes u emërtua europanet dhe në të u lidhën qendra të ndryshme shkencore të evropës tani më ekziston lidhja transatlantike e europës në backbone të shba së koordinimi i komunikimit në internet për zonën europiane ju besua organizatës ripe rseaux ip europens edhe në europë ekziston sistemi lidhja e rrjetit me nënrrjetet dhe quhet ebone europëischer internet backbone firmë e cila për shkak të bankrotit u desh të mbyllet në vitin në kontinentet e tjera ka iniciativa dhe zhvillime të ngjashme me ato të europës sot kur ne themi internet atëherë nënkuptojmë jo vetëm një rrjet por sistemin lidhjen e rrjeteve të ndryshme të vogla organizatave institucioneve etj në backbone të gjithë i keni dëgjuar fjalët url dhe www por ç do të thonë këto fjalë url uniform resource locators s është asgjë tjetër por vetëm adresë e një faqeje në internet që përmban informacionin e shkëmbyer standard të shprehur me hypertext transfer protocol që ju e shkruani në çdo adresë që doni ta shihni ne internet hypertext do të thotë një tekst i regjistruar në një formë elektronike me lidhje referative ndërmjet faqeve ç është www world wide web është bota jonë virtuale rrjeti i përgjithshem botëror imagjinoni një rrjetë merimange gjigante që vazhdon të thurret edhe në momentet kur ti je duke lexuar këtë merimanga e ka trupin në shba kurse këmbët gjithandej nëpër botë mund të keni dëgjuar edhe për ftp file transfer protocol që është standarti i përçimit të skedarëve kur programi skedar përçues duhet të mbështesë dërgimin e skedarit në një server interneti isp internet service provider është serveri që mban faqet dhe na bën të mundur lidhjen me internetin nga shtëpia serveri është një kompjutër që bën të mundur lidhjen me internetin pra është vetëm një mbështetës që vetë është i lidhur me një server tjetër kurse edhe ai tjetri vetë me një tjetër hosti pritësi është server që mban faqen tënde në internet dhe që bën të mundur që edhe të tjerët ta shohin atë kuptojeni atë si një dyqan me qira për të cilin duhet t i paguani qiradhënësit xhtml extended hypertext markup language dhe xml extensible markup language janë standarte të reja për krijimin e faqeve versione të reja të html interneti është një rrjet privat kompjuterësh me hyrje të kufizuar vetëm për një organizatë por që përdor të njëjtat rrugë dhe forma pune që ka edhe interneti prapashtesa com në adresë do të thotë commercial dhe është për faqet me qëllime dhe përmbatje tregtare org do të thotë organization për organizata edu do të thotë education dhe është për universitete dhe shkolla et toleranca e defekteve është një veçori që i mundëson një sistemi të vazhdojnë të veprojnë si duhet në rast të defekteve ose gabimeve në disa nga komponentët e tij kalendari gregorian ose kalendari i ri është kalendari që përdoret në botën perëndimore kalendari gregorian është një modifikim i kalendarit julian dhe e merr emrin nga papa gregori xiii i cili e miratoi në vitin kalendari gregorian shton një kusht tjetër për vitet e brishta ndër vitet që pjesëtohen me vetëm ata që pjesëtohen edhe me janë vite të brishta për shembull për mijëvjeçarin e kaluar dhe qenë vite të brishta ndërsa dhe jo kalendari gregorian ose kalendari i ri është kalendari që përdoret në botën perëndimore kalendari gregorian është një modifikim i kalendarit julian dhe e merr emrin nga papa gregori xiii i cili e miratoi në vitin kalendari gregorian shton një kusht tjetër për vitet e brishta ndër vitet që pjesëtohen me vetëm ata që pjesëtohen edhe me janë vite të brishta për shembull për mijëvjeçarin e kaluar dhe qenë vite të brishta ndërsa dhe jo kalendari gregorian u vendos në shqipëri në dhjetor te vitit kisha ortodokse nuk e përdor kalendarin gregorian për llogaritjen e pashkëve prandaj pashkët katolike dhe ato ortodokse nuk janë në të njëjtën ditë mbretëria e norvegjisë norvegjisht kongeriket norge noreg shtrihet në pjesën veriore të evropës në gadishullin skandinav vendi nordik kufizohet nga suedia në lindje dhe nga finlanda e rusia në veri lindje norvegjezët janë pasardhës të vikingëve një popullsi skandinave që luajti një rol shumë të rëndësishëm në historinë europiane mes viteve dhe gjatë periudhës vikinge krahinat që sot janë pjesë e norvegjisë filluan të bashkohen gradualisht nën një mbret të vetëm mbreti harald hrfagre mori nën kontroll pjesën jugore dhe atë perëndimore të norvegjisë pas betejës së hafrsfjord it në vitin dhe themeloi mbretërinë e tij me qendër në avaldsnes në karmy në vitin mbreti olav tryggvason ndërtoi kishën e parë në norvegji në moster bmlo dhe filloi konvertimin e norvegjezëve në fenë e krishterë pas betejës së stiklestad it në vitin feja e krishterë u bë fe shtetërore e mbretërisë së norvegjisë pas një periudhe gati vjeçare me luftë civile në vitin mbreti sverretten arriti të shtrijë pushtetin e tij në të gjithë norvegjinë mbretëria e norvegjisë arriti kulmin e fuqisë së saj në aspektin ushtarak ekonomik dhe kulturor gjatë sundimit të mbretit hkon hkonssen familja mbretërore norvegjeze u bashkua me familjen mbretërore suedeze në vitin dhe më pas me atë daneze në vitin anëtari i fundit i familjes mbretërore norvegjeze me të drejtë trashëgimi të fronit të mbretërisë së norvegjisë vdiq në vitin norvegjia u bë pjesë e bashkimit të kalmarit kalmarunionen së bashku me danimarkën dhe suedinë në vitin në vitin suedia doli nga bashkimi si mbretëri më vete norvegjia vazhdoi bashkëjetesën me danimarkën në formën e një bashkimi personal të kurorës mbreti i danimarkës ishte gjithashtu edhe mbret i norvegjisë por të dy shtetet do të ishin të pavarur në politikën e brendshme ky bashkim i cili zgjati për vjet filloi të quhet në shekullin e të si nata e viteve sepse norvegjia ishte gjysma e dobët e bashkimit dhe praktikisht drejtohej nga kopenhaga periudha u karakterizua nga luftëra shumëvjeçare të mbretërisë danezo norvegjeze me mbretërinë e suedisë dhe nga taksa të larta për të financuar këto luftëra me përjashtim të luftës së kalmarit në përfundim të së cilës në vitin u përcaktua se territoret e veriut i përkisnin norvegjisë të gjitha luftërat e tjera përfunduan me fitoren e suedisë dhe humbje të territoreve norvegjeze bohusln jmtland dhe hrjedalen mbretëria danezo norvegjeze ishte aleate e napoleon bonoparten ndërsa mbretëria e suedisë lidhi aleancë me anglinë dhe prusinë mbas disfatës së napoleon bonopartit në paqen e kiel it në vitin norvegjia iu dha nën sundim si shpërblim lufte mbretit të suedisë gjatë pranverës së vitit duke përfituar nga vazhdimi i veprimeve luftarake në evropë u mblodh parlamenti norvegjez në eidsvold parlamenti miratoi me maj kushtetutën e norvegjisë grunnloven av e frymëzuar nga kushtetutat e shba dhe francës kushtetuta norvegjeze ishte tepër liberale për kohën e saj mbas një lufte të shkurtër mes danimarkës norvegjisë dhe suedisë norvegjia u bë pjesë e një bashkimi personal të kurorës me suedinë danimarka mbajti sovranitetin mbi groenlandën islandën dhe ishujt farëje fryene këto territore ishin deri në pjesë e norvegjisë dhe administroheshin nga norvegjia pakënaqësia e norvegjezëve për bashkimin me suedinë erdhi në rritje dhe në vitin suedia u detyrua të njohë pavarësinë e norvegjisë norvegjezët e shprehën vullnetin e tyre për shkëputje nga suedia me një referendum ku vetëm disa qindra vota ishin në favor të bashkimit me suedinë qeveria norvegjeze ia ofroi kurorën e norvegjisë princit carl të danimarkës në një referendum të dytë shumica e norvegjezëve me të drejtë vote përkrahu monarkinë si formë organizimi të shtetit dhe princin carl si mbret të norvegjisë në kurorëzimin e tij si mbret i norvegjisë princi carl mori emrin haakon vii familja mbretërore norvegjeze i përket së bashku me familjen mbretërore të danimarkës shtëpisë princërore të gjermanisë veriore schleswig holstein sonderburg glcksburg një nga degët e shtëpisë mbretërore oldenburg norvegjia ishte shtet asnjanës në luftën e parë botërore qeveria norvegjeze mendoi të ndiqte parimin e neutralitetit edhe gjatë luftës së dytë botërore me prill gjermania sulmoi danimarkën dhe norvegjinë mbas rreth muaj luftimesh gjermania arriti të pushtojë të gjithë norvegjinë pushtimi përfundoi me maj me kapitullimin e forcave gjermane në norvegji përvoja e luftës së dytë botërore dhe frika e ekspansionit sovjetik shkaktuan një ndryshim rrënjësor në politikën e jashtme të norvegjisë norvegjia është një nga shtetet themeluese të nato s në vitin norvegjia luajti një rol mjaft aktiv në krijimin e organizatës së kombeve të bashkuara në vitin norvegjezët kanë votuar herë në referendum për tu bërë pjesë e bashkimit evropian në dhe në të dy referendumet shumica e votuesve u shpreh kundër pranimit të norvegjisë në bashkimin evropian partitë që janë të përfaqësuara në parlamentin norvegjez stortinget sipërfaqja e përgjithshme e norvegjisë është km shtrihet rreth koordinatave gjeografike v l dhe km të kësaj sipërfaqeje janë tokë ndërsa km ujë vija bregdetare e norvegjisë është km e gjatë duke llogaritur këtu tokën amtare km dhe ë gjitha ishujt e mëdha km ishujt e vegjël ujdhesat dhe siujdhesat që i takojnë asaj km kufiri tokësorë është km i gjatë klima e norvegjisë është klimë bregdetare oqeanike përgjatë bregdetit dhe kryesisht e ftohtë dhe e lagësht si në dimër dhe në verë pjesa më e madhe e relievit të norvegjisë është terren i vrazhdë dhe malorë përgjatë bregdetit është teren i ulët që formon liqene të shumta pjesa veriore është e ngrirë gjatë gjithë vitit pika më e ultë e relievit gjendet përgjatë bregut të oqeanit m dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej metrave në një vend të quajtur galdëhopingen ang galdhopiggen norvegjia një shtet jo federal është e ndarë në qarqe administrative të nivelit të parë fylke qarku administrohet nga kuvendi i qarkut të zgjedhur direkt nga populli kuvendi zgjedh guvernatorin e qarkut përveç kësaj mbreti dhe qeveria janë të përfaqësuara në çdo qark nga një fylkesmann i cili në mënyrë efektive vepron si një guvernator si e tillë qeveria është e përfaqësuar drejtpërsëdrejti në nivel lokal përmes zyrave të qarkut të guvernatorëve qarqet ndahen më tej në bashki të nivelit të dytë kommunar të cilat administrohen nga këshilli bashkiak i zgjedhur drejtpërsëdrejti nga populli këshilli bashkiak kryesohet nga kryetari i bashkisë dhe një kabinet të vogël ekzekutiv kryeqyteti i oslos konsiderohet edhe si qark edhe si bashki qarqet e norvegjisë janë norvegjia është një ndër shtetet me të ardhura më të larta për banorë në botë për shkak të burimeve natyrore të naftës një ndër eksportuesit më të mëdhenj të naftës si sasi e përgjithshme dhe për banorë të ardhurat nga nafta që nuk përdoren vendosen në një fond që do të përdoret në të ardhmen për pagimin e pensioneve etj ky fond është unik në botë dhe ka sot rreth miliard euro ky eshte vendi ku jetohet me mire dhe me te ardhurat me te larta ne bote per person norvegjia ka banorë mosha mesatare e popullsisë është vite ndersa jetegjatesia eshte vjec duke e renditur norvegjine ne vendin e sipas life expectancy by country e popullsisë është e arsimuar numri më i madh i norvegjezëve janë luterët të tjerë katolik dhe protestant të tjerët janë të papërcaktuar janë dy gjuhë zyrtare bokml e ngjashme me gjuhën daneze dhe nynorsk norvegjeze e ngjajshme me gjuhët e vjetra pakica më e madhe kombëtare autoktone është laponët dhe janë rreth norvegjia ka banorë mosha mesatare e popullsisë është vite e popullsisë është e arsimuar numri më i madh i norvegjezëve janë luterët katolikë dhe protestant të tjerët janë të papërcaktuar në norvegji ka dy gjuhë zyrtare bokmle e ngjajshme me gjuhën daneze dhe nynorsk norvegjeze e ngjajshme me gjuhët e vjetra pakica më e madhe kambëtare autoktine janë laponët dhe janë rreth kultura e tyre ka qene e vecante ata ishin shume te mire dhe naten e kalonin ne kafiteri apo dicka tjeter ata kishin teatre te njohura matematika nga greqishtja mthma njohuri dije mësim përbën një fushë të njohurive abstrakte të ndërtuara me ndihmën e arsyetimeve logjike mbi koncepte të tilla si numrat figurat strukturat dhe transformimet matematika dallohet nga shkencat tjera për një lidhje të veçantë që ka ajo me realitetin ajo është e një natyre të pastër intelektuale e bazuar tek një seri aksiomash të deklaruara të vërteta do të thotë që aksiomat nuk i janë nënshtruar asnjë eksperience por janë të frymëzuara nga eksperienca ose mbi disa postulate përkohësisht të pranuara një pohim matematikor i quajtur përgjithësisht teoremë ose propozicion konsiderohet i vërtetë nëse procesi i vërtetimit formal që përcakton vlefshmërinë e saj respekton një strukturë arsyetuese logjike deduktive matematika eshte nje mjet esencial ne shume fusha si shkencat natyrore inxhinieria mjekesia financa dhe shekncat sociale matematika merret me studimin e raporteve sasiore dhe cilësore të objekteve konkrete dhe abstrakte si dhe me studimin e formave hapësinore ajo është shkencë që studion relacionet dhe në thelbin e saj është kuptimi i numrit matematika është shkencë deduktive d m th përfundimet e saj janë të përgjithshme dhe janë rrjedhim logjik i aksiomave matematika ka nje lidhje te vecante edhe me fiziken fjala matematikë vjen nga gjuha e lashtë greke mthema që do të thotë mësim studim shkencë përveç kësaj ajo përgjatë kohëve ka marrë një kuptim më të ngushtë dhe më teknik që do të thotë studim matematik fillimet e matematikës humben në thellësitë e shekujve matematika u shfaq si rezultat i vështrimeve dhe përvojës së njerëzve në përballje me problemet dhe nevojat praktike sistematizimi dhe përmbledhja e njohurive matematikore ka filluar relativisht vonë kinezët e lashtë egjipianet e lasht babiloni civilizimi i inkëve pastaj në indi kishte një zhvillim të konsiderueshëm të matematikës në greqinë antike matematika përjetoi një zhvillim të paparë nga një plejadë e tërë matematikanësh siç janë pitagora talesi platoni eudoksi euklidi arkimedi etj grekët e vjetër matematikën e kuptonin në sensin e gjeometrisë dhe të parët ishin ata që të vërtetat matematikore të cilat ato i quanin teorema i vërtetonin njohuritë matematikore të grekëve të vjetër më vonë i përvetësuan dhe i pasuruan arabët të cilët quhen edhe themelues të algjebrës përkthimet arabe të veprave të matematikanëve grekë në mesjetë depërtuan në evropë pastaj shtytjen dhe zhvillimin e matematikës e morën në dorë evropianët në këtë periudhë mund të përmendim vietin cardanon fibonaccin etj më vonë dolën në skenë rene descartes pascali leibnitzi bernoulli gaussi euleri etj në fund të shekullit xix david hilbe një matematikan i shkëlqyer gjerman në kongresin ndërkombëtar të matematikanëve të mbajtur në paris në vitin propozoi dhe i formuloi njëzet e tre probleme matematikore të cilat shekulli xix ia la në trashëgimi shekullit xx shumë prej këtyre problemeve iu preokupuan matematikanët nga gjithë bota një kohë të gjatë dhe shumica e tyre u zgjidhën pas një pune të palodhshme ku participuan një numër i madh matematikanësh nga gjithë bota matematika në ditët e sotme përjeton një zhvillim marramendës dhe është e shpërndarë në shumë degë të specializuara të cilat janë mjaft abstrakte sot është e pamundur të gjendët një autoritet si hilberti i cili të ketë një pasqyrë të përgjithshme për të gjithë degët e matematikës po ashtu nuk u gjet një matematikan i cili në fund të shekullit xx të propozonte probleme për shekullin xxi kjo është e kuptueshme sepse matematika si edhe të gjitha shkencat tjera kanë përjetuar një zhvillim të madh por një analogji e përafërt me hilbertin clay mathematical institute në fund të ofron një çmim prej një milion dollar atij i cili jep një zgjidhje të pranueshme njërit prej shtatë problemeve të shekullit xx deri më sot zyrtarisht nuk është ndarë asnjë çmim problemi i vetëm i zgjidhur është hipoteza poincar të cilën e zgjodhi grigori perelman por ky i fundit e refuzoi atë gjashtë problemet tjera janë të hapura matematika në interaksion me shkencat tjera e ndihmon zhvillimin e tyre por në të njëjtën kohë ajo edhe vetë pasurohet sot matematika ka depërtuar edhe në ato degë të shkencës në të cilat deri para pak kohe as që ishte e imagjinueshme matematika në përgjithësi e mban karakterin e njerëzve të cilët e zhvillojnë atë është i gabueshëm mendimi i njerëzve për të cilët matematika është e pakuptueshme se në matematikë nuk ka konteste dhe ç do gjë është e qartë ndërmjet matematikanëve ka pikëpamje të ndryshme për matematikën fatmirësisht kjo nuk do të thotë se matematika nuk ka perspektiva të ndritshme shumica e simboleve që përdoren sot në matematikë nuk ishin zbuluar deri në shekullin xvi matematika shkruhej me fjalë dhe kjo e kufizonte zhvillimin e saj në shek xviii euleri futi në matematikë një numër të madh simbolesh të cilat përdoren edhe sot simbolizmi matematikor sot është shumë i rëndësishëm për profesionistët por fillestarët nuk mund ta kuptojnë ai është shumë i ngjeshur sepse vetëm pak simbole shprehin një sasi të madhe informacioni simbolizmi modern ka një sintaksë të përcaktuar rreptësisht e cila përshkruan informacione në lidhje me një teori të caktuar matematikore gjuha e matematikës është shumë e vështirë për jomatematikanët konceptet dhe strukturat themelore matematikore jo vetëm si njësi të posaçme por edhe në ndërlidhje me koncepte dhe struktura tjera matematikore asnjëri prej koncepteve matematikore që shtjellohet nuk na paraqitet vet për vete konceptet dhe strukturat le të shqyrtohen edhe në kontekst të njohurive dhe ambienteve tjera matematikore dhe jashtëmatematikore si dhe në situata të ndryshme mësimore matematika del natyrshëm në trajtimin e llojeve të ndryshme të problemeve së pari këto u gjetën në tregti matjen e tokës në arkitekturë dhe më vonë në astronomi në ditët e sotme të gjitha shkencat merren me problemet të studiuara nga matematikanët dhe shumë probleme lindin vetë në matematikë për shembull fizikanti richard feynman shpiku metodën e integralit të shtegjeve në mekanikën kuantike duke përdorur një kombinim të arsyetimit matematikor dhe depërtimit fizik të problemit në ditët e sotme teoria e fijeve një teori ende në zhvillim e cila përpiqet për bashkimin e katër forcave themelore të natyrës vazhdon të frymëzojë degë të reja në matematikë disa metoda matematike janë të vlefshme vetëm në zonat përkatëse që i dhanë shkas asaj metode dhe mund të aplikohen për të zgjidhur problemet më tej në atë fushë por shpesh matematika e frymëzuar nga një fushë e caktuar del të jetë e dobishme në shumë fusha të tjera bashkuar me koncepte të tjera matematikore një dallim bëhet shpesh mes matematikës së pastër e quajtur thjesh matematikë dhe matematikës së aplikuar megjithatë tema nga matematika shpesh gjejnë aplikime direkte p sh teoria e numrave në kriptografi fakti që edhe matematika më e pastër shpesh rezulton të ketë aplikime praktike është ajo që eugene wigner e ka quajtur efektshmëria e paarsyeshme e matematikës në shkencat natyrore si në shumicën e fushave të studimit shpërthimi i njohurive në epokën shkencore ka çuar në specializime tani ka qindra fusha të specializuara në matematikë disa fusha të matematikës së aplikuar janë bashkuar me disiplina të lidhura jashtë matematikës gjë që i ka çuar këto që të bëhen disiplinat më vete duke përfshirë degë si statistika operacionet kërkimore dhe shkenca kompjuterike për ata që janë të prirur matematikisht shpesh ka një aspekt të caktuar estetik mbi shumë tipare të matematikës shumë matematikanë flasin për hijeshinë e matematikës estetikën e shfaqur dhe bukurinë e brendshme të saj thjeshtësia dhe përgjithësimi janë parime tepër të vlerësuara bukuria duket në një provë të thjeshtë dhe elegante të tilla si prova e euklidit që provon se ka një numër pafundësisht të madh numrash të thjeshtë dhe në një metodë numerike elegante që përshpejton llogaritje të tilla si transformimi i shpejtë i furierit g h hardy në apologjia e matematikanit shprehu besimin se këto konsiderata estetike janë në vetvete të mjaftueshme për të justifikuar matematikën e pastër ai identifikoi kritere të tilla si rëndësia papritshmëria pashmangshmëria dhe ekonomia e ideve si faktorët që kontribuojnë në një estetikë matematikore studimi i sasive fillon me numrat së pari me numrat natyral dhe numrat e plotë si dhe me operacionet aritmetike që kryen me to vetitë më të avancuara të numrave natyral studiohen në teorinë e numrave me zhvillin e mëtejshem të sistemit të numrave numrat e plotë klasifikohen si një nënbashkësi e numrave racionale ose thyesave dhe këta të fundit janë të përfshirë në bashkësinë e numrave real të cilët përdoren për të shprehur sasitë e vazhdueshme më tutje vetë numrat reale përfshihen në bashkësinë e numrave kompleks pirro i epirit p e s ishte një nga gjeneralet më të shquar të asaj kohe dhe mbret i epirit dhe i molosise ai vinte nga fisi ilir i epirotëve ndimues dhe aleat i popujve italian qe ishin në luftë me romën thirrej shqiponjë nga ushtarët e tij u bë i famshëm kur në vitin p e s kaloi ngushticën e otrantos me këmbësorë kalorës dhe rreth elefantë për të luftuar kundër romës e cila rrezikonte qytetin e tarantos në krye të ushtrive të përbëra nga molosët thesprotët dhe kaonët pirro arriti fitore të dhimbshme kundër ushtrive romake në kulturën perëndimore sot shprehja fitorja e pirros nënkupton një fitore me sakrifica të mëdha dhe ne shkrimet e gjetura pirro thote ne shekullin e ne keto territore do te vij nje shqiponje me i madhi qe keni pare dhe do te shihni ndonjehere me origjine nga apollonia dhe do ta drejtoje kete vend drejt nje te ardhmeje te madhe e te lavdishme duke e bere eliten e pakonkurueshme te botes në vitin në moshën vjeçare pirrua u kthye në epir me ndihmën e glaukut dhe u bë mbret por më kur ndodhej përsëri te taulantët kundërshtarët e tij ngritën krye dhe shpallën si mbret neoptolemin e ii birin e aleksandër molosit pasi nuk mund të kthehej më në epir ai hyri në shërbim të diadokëve më në zë të kohës dhimitër poliorketit të maqedonisë ptolemeut të i i të egjyptit si dhe mbretit agathokli të sirakuzës ku u njoh me jetën shoqërore administrative dhe ushtarake të këtyre shteteve helenistike dhe u kalit në një tok betejash në vitin me ndihmën e mbretit ptoleme të egjyptit si dhe mbretit agathokli të sirakuzës u kthye përsëri në epir për një kohë e ndau pushtetin me neoptolemin pastaj e vrau atë dhe u bë sundimtar i vetëm i epirit pas kësaj ai i dha fund edhe autonomive që kishin fiset në simahinë e mëparëshme pirrua erdhi në fuqi edhe sundoi në një kohë kur fqinjtë e epirit mqedonia dhe greqia ndodheshin në një kaos të plotë politik dhe ishin dobësuar nga luftat e gjata e shkatërrimtare që bënin midis tyre pasardhësit e aleksandrit të maqedonisë diadokët në këto lufta u përzie edhe pirrua dhe u bë një nga pretendentët për fronin maqedon në fillim ai ndërhyri në luftën që bënin midis tyre dy djemtë e kasandrit pas vdekjes së të jatit nga kjo luftë ai i shkëputi maqedonisë tokat që i përkisnin epirit paravinë tymfenë amfilokinë akarnaninë dhe qytetin ambraki të cilin i bëri kryeqytet të mbretërisë së vet por mbret i maqedonisë u shpall dhimitër poliorketi pak më vonë pirrua u lidh me sunduesin e thrakisë dhe jonisë lisimakun dhe e dëbuan dhimitrin nga maqedonia kurse tokat dhe ushtrinë e tij i ndanë midis tyre tani kufijtë e shtetit të pirros u shtrinë në lindje deri në lumin aksios vardar në veri përtej apollonisë kurse në jug deri në peloponez por pirrua nuk mundi t i mbante gjatë tokat e pushtuara lisimaku e dëboi nga një pjesë e mirë e krahinave maqedone e greke dhe u bë vetë zot i tyre rasti e bëri pirron t i drejtonte sytë pas kësaj nga italia tarenti dhe qytete të tjera greke të italisë së jugut të kërcënuara nga roma e ftuan këtë për ndihmë pirrua u kap pas kësaj ftese dhe filloi të ëndërronte për krijimin e një monarkie të madhe në perëndim sikurse ajo e aleksandrit të maqedonisë në lindje në pranverën e vitit pirrua zbarkoi në itali me një ushtri të madhe të stërvitur dhe të armatosur mirë kjo ishte më tepër një ushtri mercenare që pirrua e kishte mbledhur jo vetëm në epir por edhe në krahina të tjera të greqisë ajo përbëhej prej këmbësorësh të armatosur rëndë kalorësish shigjetarësh hobetaisësh dhe elefantësh përdorimin në luftë të të cilëve pirrua e kishte parë në lindje shpenzimet e luftës i kishte marrë përsipër tarenti i cili ishte i detyruar t i jepte edhe ushtri ndihmëse ndeshja e parë e piros me romakët u bë në qytetin heraklea përleshja qe shumë e ashpër fatin e luftës e vendosën elefantët dhe kalorësia e pirros nga kjo disfatë romakët humbën lukaninë në anën e pirros kaluan brutët lukanët samnitët dhe pothuajse gjithë qytetet greke të italisë së jugut një vit më vonë pirrua ndërmori një sulm të ri kundër romakëve të cilët kishin grumbulluar këtë radhë një ushtri të madhe që arrinte deri në vetë në betejën që u zhvillua afër qytetit auskulum romakët pësuan përsëri disfatë por edhe pirros fitorja i kushtoi shumë humbjet e tij qenë kaq të mëdha sa që kur e uruan thuhet se u përgjegj edhe një fitore si kjo dhe unë nuk do të kem me se të kthehem në epir prej kësaj rrjedh edhe shprehja fitore si ajo e pirros e cila përdoret sa herë që duan të tregojnë për një fitore me humbje të rënda pas këtyre dy betejave gjendja e pirros në itali u keqësua forcat e tij ishin dhjetuar kurse tarenti dhe qytetet e tjera aleate kishin filluar të lëkundeshin dhe të ishin të pakënaqura roma përkundrazi kishte akoma rezerva të mëdha në njerëz dhe një mbështetje të shëndoshë në aleatët latinë për pirron u bë e qartë se lufta kundër romës kërkonte kohë dhe sakrifica të reja ndërkaq në sicili kishin hyrë kartagjenasit dhe sirakuza e kërcënuar i u drejtua për ndihmë pirros në këto rrethana pirrua vendosi të bënte paqe me romën dhe t i drejtonte forcat kundër kartagjenës me shpresë se këtu do të arrinte fitore më të lehta kushtet e paqes ishin me sa duket të favorëshme për romën megjithatë senati nuk i pranoi sepse kartagjenasit të interesuar që ta mbanin pirron në itali dhe të mos e linin të hidhej në siqeli i propozuan romës aleancë dhe ndihme ushtarake duke u mbeshtetur në këtë aleancë roma vendosi ta vazhdonte luftën pa përfunduar paqën me romën pirrua u largua në vitin nga italia dhe u drejtua me ushtritë e veta në ndihmë të sirakuzës duke lënë në itali vetëm dy garnizone të vogla në sicili pirrua korri në fillim disa suksese ai i theu dhe i ndoqi kartagjenasit pothuajse nga gjithë sicilia vetëm qyteti lilibea në skajin jugperëndimor të ishullit mbeti në duart e kartagjenasve pirrua u nderua nga banorët e sicilisë me titullin prijs e mbret monedhat e prera në sicili mbanin tani emrin e mbretit epirot pas këtyre fitoreve pirrua filloi përgatitet për t u hedhur në afrikë por këtë plan nuk mundi ta realizonte sepse në marrëdhëniet e tij me qytetet filluan të lindin mosmarrëveshje të mëdha pirrua po i ngarkonte me taksa të rënda dhe sillej me to keq duke ndërhyrë në mënyrë brutale në punët e brendëshme dhe duke mos respektuar traditat demokratike të tyre kjo i bëri disa nga qytetet të ngriheshin kundër tij kurse disa të tjera të hidheshin në anën e kartagjenës kartagjenasit nuk vonuan to shfytëzonin rastin në sicili doli përseri një ushtri e tyre a cila në pakë kohë asgjësoi të gjitha fitoret e arritura nga pirrua në duart e tij mbeti sirakuza në këtë mënyrë planet e pirros në sicili dështuan por edhe në itali gjendja nuk ishte më e mirë romakët ishin hedhur në sulm dhe pasi kishin kapur disa qytete ish aleate të pirros po vepronin me sukses kundër samnitëve dhe lukanëve kjo i detyroi grekët dhe italikët që ishin akoma të lidhur me pirron t i drejtoheshin këtij prap për ndihmë pirrua vendosi të linte sicilinë ku kishte humbur çdo shpresë dhe të kthehej në itali rrugës ai u sulmua nga flota e kartagjenës e cila i shkatërroi më shumë se gjysmën e anijeve megiithatë në pranverën e vitit pirro zbriti përsëri në itali dhe filloi përgatitjet për sulmin e ri kundër romakëve beteja vendimtare u zhvillua pranë qytetit beneventum këtu pirrua pësoi disfatë të plotë kampi i tij u kap ai vetë mundi të shpëtonte dhe të arrinte në tarent prej nga pas pak kohe u kthye në epir gjatë mungesës së pirros mbreti i maqedonisë antigon gonata kishte rimëkëmbur dhe forcuar shtetin e vet autoriteti i maqedonisë në greqi ishte rritur përsëri sa u kthve nga italia pirro vendosi të ndryshonte gjendjen e krijuar në ballkan dhe të provonte edhe një herë të zinte fronin e maqedonisë për këtë qëllim ai sulmoi antigon gonatën por mundi t i shkëpuste vetëm disa toka nga shteti i tij pas kësaj ai u nis për në peloponez kundër mbretit spartan areut aleatit të maqedonisë këtu ai korri një varg fitoresh të reja por në një përleshje rrugësh në qytetin argos në gjirin a korinthit u vra më dhe ushtria e tij u shpartallua plotësisht pirro ka qenë një nga udhëheqësit ushtarakë më të shquar të kohës së vet kur e pyetën njërin nga shokët e aleksandrit të maqedonisë kush ishte tani strategu më i shquar ai u përgjegj pirro kur të arrijë në moshë të pjekur më vonë strategu i madh i kohës së vjetër hanibali i dha pirros vendin e dytë pas aleksandrit kurse vehtes vetëm të tretin pirro nuk ishte vetëm një udhëheqës ushtarak i praktikës por edhe një teoricient ushtarak shumë mendime mbi artin ushtarak ai i shkroi në kujtimet e tij të cilat për fat të keq nuk na janë ruajtur por pirro ndonse ishte një udhëheqës ushtarak i shquar me ekspeditat e tij mori përsipër një barrë që ishte jashtë fuqive të epirit të krijonte një perandori këto plane e hodhën atë në një varg luftash që përfunduan pa sukses gjatë sundimit të pirros shteti i epirit arriti kulmin e fuqisë luftat e vazhdueshme u forcuan shumë pushtetin e mbretit dhe të rrethit të tij institucioneve të rendit fisnor iu dha një grusht i rëndë plaçka e luftës dhe robërit e kapur gjatë betejave e pasuruan aristokracinë epirote dhe e bënë një burim për zhvillimin e mëtejshëm të skllavërisë në epir por këto lufta të përgjithëshme i shkaktuan eprit humbje të mëdha në njerëz dhe rënduan shumë mbi masën e gjerë të popullsisë së epirit pas vdekjes së pirros shteti i epirit u dobësua prej tij u shkëputën njëra pas tjetrës të gjitha tokat e pushtuara të taulantëve maqedonisë e thesalisë maqedonia u forcuar e detyroi shtetin e epirit ta njihte epërsinë e saj aleksandri i ndër mbretit taulant mytilit të cilit i shkëputi disa toka në jugë të apollonisë por në një luftë kundër maqedonëve ai u mund dhe i humbi përsëri tokat ilire të luginës së vjosës mbretëria e epirit u kthye kështu pothuajse në kufijtë e vjetër të saj pakënaqësia e popullsisë në kohën e pasardhësve të pirros u shtua edhe më shumë këtë e shfrytëzoi aristokracia epirote e cila e shihte me pakënaqësi gjithnjë më të madhe përqëndrimin e gjithë pushtetit në duart e mbretit si pasojë në epir shpërthyen konflikte të ashpëra që mbaruan me vrasjen rreth vitit të mbretëreshës së fundit të epirit deidameia dhe me përmbysjen a pushtetit mbretëror th në vitin para krishtit në krye të shtetit të epirit erdhi pirroja ai u bë gjeneral i plotfuqishëm ushtarak dhe krijoi një shtet te pavarur qe mori emrin e vet epiri gjatë sundimit të pirros epiri zhvilloi politikë të pavarur dhe vendosi marrëdhënie diplomatike me shtetet e fuqishme të kohës epiri njohu një lulëzim të jetës qytetare me veprimtari te dendur ndërtimesh në qendrat e vjetra dhe me ngritjen e qyteteve të reja pirroja i zgjeroi kufinjët e shtetit të ri të epirit në kurriz të fqinjëve në veri shkoi deri te lumi shkumbin në lindje deri në vardar kurse në jug pushtoi tokat deri në kornit me kërkesën e qytetit tarant në vitin p e s pirroja zbarkoi me ushtri të madhe ne italinë e jugut në luftën që zhvilloi i theu keq romakët por edhe epirotët pësuan humbje të mëdha pas disa fitoreve radhazi në sicili dhe pas humbjes që pësoi në vitin p e s u kthye në epir ku përsëri nuk qëndroi i qetë me ushtrin e tij hyri në greqi ku u vra gjatë luftës që zhvilloi më p e s në qytetin argo kuriozitet është vdekja e tij ai u vra nga ushtarët grekë duke përfituar sepse një grua lëshoi një vazo lulesh nga një dritare mbi kokën e tij e tmerruar nga vrasja e të birit por ka dhe një variant të dytë që tulla ra padashje ndërkohë që gruaja u mbështet në ballkon melihate ajeti lindi më tetor në prishtinë vdiq më mars në prishtinë semimaturën e kreu në prishtinë vijoj shkollën e aktrimit në prishtinë dhe bëri një specializim në paris comedie française aktorja numër një e teatrit prishtinas e nisi aktrimin si vjeçare më në dhe shkriu në skenë role kryesore me të cilat dëshmoi talentin bukurin e kapacitetin e madh prej aktoreje zullumqari vajza pa pajë zonja me kamelie besa sikur të isha djalë halili e hajrija erveheja hanka hamleti shtetrrethimi othello ana karenina vdekja e një mbretëreshe svinga e gjallë magbethi antigona etj la gjurmë të pashlyera edhe në kinematografin kosovare e jugosllave uka i bjeshkëve të nemuna buka zonja me kamelie etja trimi lepuri me këmbë era e lisi erveheja kur pranvera vonohet të ngujuarit e shtëna në ajër othello përroi vërshues migjeni gjurmët e bardha magbethi dorotej etj shpërblimet e lëvdatat e panumërta për zonjën me kamelie shpërblimi i dhjetorit joakim vujic dhe për hajrijën dhe svingën shpërblimi i shoqatës së artistëve të jugosllavisë për ervehen çmimi më i lartë i punës më shpërblimi i parë për rol femre në shtetrrethimin në festivalin joakim vujic këto janë vetëm disa mirënjohje që dëshmojnë se melihate ajeti nga femrat tona e para e më të merituara doajenja e teatrit kombëtar të kosovës primadona e skenës shqiptare melihate shabani ajeti nuk e ka nis karieren e aktrimin ne teatrin krahinor te prishtines pore ne peje dhe ate ka luajtur ne vitin ne dramen gomari i nasradinit ne regji te kriste berishes dhe po ashtu ne vitin ka luajtur ne dramen e mbesa e krahinarit dhe kjo ne regji te kriste berishes mvjen keq se sa biografi te ceket i keni vu ju si autor i ktetij teksti kur doni te shkruani për aktore te rangjeve te nalta ta popullit ton athere është mir qe te konsultoheni dhe me njerez tjere te artit si pershembull te ketyre ne peje pasi atje është hapur para se te hapej ne peje teatri dhe kan materiale me te vjetra se tek teatri i prishjtines pastaj kur shkruhet një biografi duhet ipet sepaku dhe emrat e prinderve te personit jo veq u lind kaq vdiq kaq biografi koti ajt klm keto te dhana i keni tek monografi teatri i pejes nga autori sejdi berisha muharrem qena lindi në qershor të vitit ne mitrovicë dhe vdiq më shtator të vitit ne prishtinë ishte shkrimtar këngëtar aktor dhe regjisor shqiptar muharrem qena është njëri prej themeluesve të dhe të këngës argëtuese shqiptare ai punoi si regjisor producent këngëtar dhe skenarist muharremi lindi në mitrovicë më në një familje që kontribuoj shumë për artin kosovar gjimnazin e kreu në prishtinë kurse shkollën e filmit në beograd ai shkriu talentin e tij prej regjisori aktori shkrimtari dhe këngëtari ishte regjisor i më se shfaqjeve teatrale shpërblimet e shumta lokale e ndërkombëtare e radhisin në krijuesin më të mirënjohur kosovar me ervehenë e autorit ahmet qirezi e cila mori shpërblime kryesore në festivalin e steries novi sad ngriti skenën teatrore të kosovës në piedestal regjisor i shumë dramave e filmave dokumentarë e televizivë muharremi ishte nismëtar i punës së teatrove në prizren gjakovë dhe gjilan ai krijoi dhe këndoi një sërë këngësh argëtuese në frymën bashkëkohore të cilat frymëzuan dhe u falën kënaqësi shumë brezave ka tri vajza një djalë dhe pesë nipa muharrem qena vdiq më shtator në prishtinë duke lënë pas tij një veprimtari të gjerë prej shkrimtari regjisori e këngëtari dhe mëse shfaqje teatrale shqipëria gegërisht shqipnia gjithashtu shqypnia historikisht arbri ose arbëria ndërkombëtarisht albania zyrtarisht republika e shqipërisë është shtet i pavarur në evropën juglindore shtrihet në pjesën jugperëndimore të gadishullit ballkanik dhe kufizohet në veriperëndim me malin e zi në verilindje me kosovën në lindje me maqedoninë e veriut dhe në jug me greqinë në perëndim laget me detet adriatik dhe jon dhe ndodhet vetëm km larg italisë përgjatë ngushtesës kanalit së otrantos km i gjerë shqipëria ka një sipërfaqe prej km dhe rreth milion banorë trashëgimtare e qytetërimit të lashtë ilir shqipëria ka shënuar një përparim të dukshëm ekonomik shoqëror e kulturor pas shekujsh prapambetje nën perandorinë osmane dhe në regjime diktatoriale gjatë shek xx pas rënies së rendit komunist më shqipëria ka përjetuar një periudhë kalimtare të vështirë drejt demokracisë së lirë dhe ekonomisë së tregut prej vitit shqipëria është anëtare e nato s dhe aplikante për kandidate për anëtarësim në bashkimin evropian shqipëria është dëshmuar faktor i rëndësishëm në ruajtjen e qëndrueshmërisë rajonale duke mbështetur pavarësinë e kosovës dhe zgjidhjen e mosmarrëveshjeve politike në ballkan ndërkaq shteti shqiptar po gëzon përmirësim e zhvillim të turizmit po ashtu mban vendin e të në botë për mirëmbajtjen e mjedisit shqipëria është zgjedhur një nga vendet më të mira për të kaluar pushimet në vitin nga disa gazeta të njohura shqipëria kufizohet nga mali i zi në veriperëndim kosova në veri nga maqedonia e veriut në lindje dhe greqia në jug në kufirin natyror perëndimor shqipëria ka dalje të hapur në detin adriatik dhe në jugperëndim në detin jon gjatësia e vijës kufitare të republikës së shqipërisë është km nga të cilat km vijë kufitare tokësore km vijë bregdetare km vijë ndarëse përmes lumenjve dhe km përmes liqeneve sipërfaqja e përgjithshme është kilometra katrorë kryeqyteti i saj është tirana gjatësia e përgjithshme e vijës kufitare është km nga te cilat janë km kufi tokësor km kufi detar km kufi lumor dhe km kufi liqenor në veri e verilindje ka km vijë kufitare me malin e zi kosovën dhe maqedoninë e veriut ndërsa në jug e juglindje me greqinë një vijë kufitare prej km në perëndim shqipëria laget nga deti adriatik e në jug perëndim nga deti jon shqipëria ka një pozitë të favorshme gjeografike pasi gjendet në kryqëzimin e rrugëve më të shkurtra që kalojnë nga mesdheu perëndimor për në ballkan e azinë e vogël dhe kontrollon kalimin përmes kanalit detar të otrantos luginat e saj më të gjëra janë ato të lumenjve drin shkumbin dhe vjosë që lehtësojne njëkohësisht lidhjen e brendshme të ballkanit me detin adriatik dhe të azisë së vogël me viset e mesdheut bregdeti i adriatikut shtrihet nga gryka e bunës deri në kepin e gjuhëzes në gjirin e vlorës e në drejtim të jugut bregdeti është i lartë shkëmbor ku dominon mali i karaburunit gjiret kryesore të shqipërise janë gjiri i drinit i lalzit i durrësit i karavastasë dhe i vlorës në hyrje të së cilës gjendet ishulli i sazanit relievi i shqipërisë është kryesisht kodrinor malor vargmalet e para alpine u formuan nga mbarimi i jurasikut ndërsa gjatë erës kenozoike u shpejtua procesi malformues në tërësinë e albanideve që tani përbëjnë tokën e nëntokën e shqipërisë lartësia mesatare e relievit është metra ose herë më e lartë se mesatarja e evropës lartësitë më të mëdha gjenden në alpet shqiptare dhe në malet e lindjes korabi metra mbi nivelin e detit përben edhe majën më të lartë të shqipërisë fushat zëne kryesisht pjesën perëndimore përgjatë bregdetit adriatik por ka edhe në pjesë të tjera të vendit fushat më të larta janë ato të pellgut të korçës mbi metra mbi nivelin e detit fushat gjenden kryesisht përgjatë lumenjve kryesore si vjosë devoll osum shkumbin erzen mat e drin ku gjenden gjithashtu edhe tokat bujqësore e qendra të mëdha banimi si dhe përshkohen nga rrugë te rëndësishme lidhjesh shqipëria bën pjesë në brezin subtropikal dhe përfshihet në zonën e klimës mesdhetare me dimër të shkurtër e të butë dhe me verë të nxehtë e shumë të thatë klima e shqipërisë ka ndryshime të mëdha nga një krahinë në tjetrën dhe kontraste të mëdha në temperaturë reshje ndriçimin diellor lagështirën e ajrit etj ndriçimi diellor lëviz nga orë në vit në xarë të sarandës orë në vit në vlorë orë në vit në tiranë orë në peshkopi dhe orë në vit në kukës bien mesatarisht mm reshje në vit dhe vijnë duke u pakësuar nga perëndimi në lindje ndarja administrative njësive territoriale në shqipëri është bërë në disa nivele duke filluar nga niveli më i madh qarku pastaj bashkia dhe njësia administrative bashkia e tiranës gëzon status të veçantë nga bashkitë e tjera dhe ndahet në njësi bashkiake të vogla shqipëria është e ndarë në qarqe të cilat ndahen më tej në rrethe historia e shqipërisë në të vërtetë nuk përfshin vetëm të dhënat historike të hapësirës gjeografike mbi të cilën gjenden territoret shqiptare por edhe hapësirat e tjera të banuara me shqiptarë e që kanë mbetur jashtë kufijve të shqipërisë së sotme e që në të kaluarën kanë qenë një tërësi mendohet që rrjedha parahistorike e shqiptarëve të jetë nga një fis i stërlashtë indo evropian të cilët historiani hellen herodoti i përshkruante me emrin pellazgë shumë njerëz i quajnë shqiptarët pasardhës të drejtpërdrejtë të një fisi të lashtë ilir me emrin albani ose albanët i cili ishte i vendosur në shqipërinë e sotme disa të tjerë mendojnë se shqiptarët dhe ilirët janë pasardhës të pellazgëve që kanë jetuar mijëra vjet para krishtit prania e tyre mund të shikohet shumë mirë në ndërtimin politik në shekullin e p e s metalpunues dhe luftëtarë të shkëlqyer ilirët krijuan shumë mbretëri të vogla brenda vendit të tyre duke luftuar ndërmjet njeri tjetrit për kohën më të madhe të historisë së tyre vetëm gjatë shekullit të p e s të gjitha mbretëritë u bashkuan për të mbrojtur vendin nga fqinjët nga mbretëria e molosianëve në veri te shqipërisë mbretëria e maqedonisë dhe nga mbretëria e pionisë pellazgët ishin një popull i lashtë indo evropian që sipas disa shkrimeve të lashta të lëna nga homeri herodoti tukididi etj jetonin në pellgun e egjeut dhe në bregdetin perëndimor të azisë së vogël në peloponez në greqinë qendrore në thesali dhe në afërsi të këtyre viseve në mesin e mijëvjeçarit të tretë dhe në fillim të mijëvjeçarit te dytë para krishtit erdhën nga stepat e lindjes grupe të reja popujsh që merreshin me blegtori këtu u përzien me banorët vendës dhe kështu u krijua bashkësia e re kulturore e gadishullit ballkanik kjo popullsi mendohet të jetë popullsia e lashtë pellazge sipas shumë studiuesve shqiptarë e të huaj pellazgët ishin paraardhësit e ilirëve ilirët paraardhësit dymijë vjeçarë të kombësisë së sotme me prejardhje gjenetike të grupeve fisnore të familjeve të mëdha shqiptare si në zonat urbane e rurale si dhe nga studimet mbi shumë individë me lidhje gjaku shqiptare vërtetuar edhe nga studimet e botimet e fundit nga institutet kërkimore shkencore nga evropa kontinentale shba e kanada nga specialistët e huaj dhe shqiptarë të shkencave antropologjike gjenetike e arkeologjike banonin që nga pjesa veri perëndimore e detit adriatik deri në detin jon si dhe përgjatë kufirit tokësor të gadishullit ilirik me dalmatët maqedonasit dhe hellenët të lashtë sulmet e ushtrive osmane për pushtimin e viseve shqiptare nisën në mesin e viteve të shek xiv të udhëhequra nga bejlerbeu i rumelisë timurtash pasha në vitin ushtritë osmane pasi morën sofjen u futën në shqipëri dhe pushtuan qytetet e shtipit të përlepit të manastirit dhe të kosturit në dokumente perëndimore dhe osmane të shek xiv xv për qytetet e shkupit të manastirit të kosturit të janinës etj si dhe për fushë dardaninë shprehimisht është shënuar se ato ishin në shqipëri apo në tokat shqiptare nga mesi i shekullit të të turqia ishte në ethet e çështjes lindore në kohën që ballkanasit duke përfshirë edhe shqiptarët kërkonin të plotësonin ëndrrën e tyre kombëtare për të mbrojtur dhe përkrahur interesat e tyre kombëtare shqiptarët u mblodhën në prizren një qytet i kosovës në vitin dhe krijuan lidhjen shqiptare të prizrenit të njohur më shpesh sot si lidhja e prizrenit lidhja kishte dy qëllime kryesore atë politike dhe atë kulturore së pari u përpoq pa sukses të bashkonte të gjitha trojet shqiptare atë kohe të ndara në katër vilajete ose krahina e kosovës e shkodrës e manastirit e janinës në një shtet vetëqeverisës brenda sistemit të perandorisë osmane së dyti mprehu një lëvizje për zhvillimin e gjuhës shqipe letërsisë arsimimit dhe kulturës në vijë me programin e dytë në vitin udhëheqësit shqiptarë u takuan në qytetin e manastirit sllavisht bitola maqedoni e veriut dhe përshtatën një alfabet kombëtar ai bazohej më së shumti në shkrimin latin ky zëvendësoi disa alfabete të tjera duke përfshirë alfabetin arab dhe grek që ishin gjer në atë kohë në përdorim në nentor shqipëria nen drejtimin e ismail qemalit shpalli pavaresine nga perandoria osmane ismail qemali dhe njerezit e tij krijuan një qeveri katërmbëdhjetë mujore që veproi në kushte shumë të veshtira në në konferencen e ambasadoreve në londer u njoh shteti shqiptar dhe kufijte e sotme të tij shqipëria ka banorë e shqiptarëve jetojnë nëpër fshatra mbas kohës së diktaturës ndodhi një ndryshim demografik me qindra shqiptarë kanë emigruar të ligjshëm ose të paligjshëm në itali greqi be edhe në vendet e amerikës veriore në shteti shqiptar shpalli një milion emigrantë në më pak se vjet pavarësisht se njerëzit kanë emigruar rritja e popullsisë në qytete si tirana dhe durrësi nuk u ndalua tirana në vitin kishte banorë edhe vjet me vonë ka më shumë se banorë kjo është një rritje prej në atë kohë njerëzit kanë lënë vendin dhe kanë shkuar nëpër vende të huaja ose njerëzit kanë lënë fshatin dhe kanë shkuar nëpër qytete kështu shumë fshatra në jug janë sot të lëna pas dore shqipëria ka disa pakica etnike gjuhësore midis tyre janë pakica ortodoksët greqishtfolëse vllahët sllavët serbë boshnjakë goranë dhe maqedonas romë rreth ortodoksët greqishtfolëse kanë banimet në zonat rurale në jug të shqipërisë dhe kryesisht në zonat e pakicave gjuhësore në kufi me greqinë të qarkut të sarandës të gjirokastrës dropull pogon të delvinës të himarës si dhe në qendrat e mëdha si durrësi tirana shqiptarët janë grupi etnik më i madh në shqipëri me shqiptarët ndahen në dy grupe mëdha gjuhësore gegët edhe toskët që përveç disa ndryshimeve në gjuhë dallojnë edhe në kulturë dhe në besimin fetar toskët shtrihen në jug të vendit dhe ndahen në myslimanë syni dhe bektashi dhe në të krishterë ortodoksë kurse gegët shtrihen në veri dhe ndahen në myslimanë shumica dërrmuese syni dhe pakica bektashi dhe në të krishterë katolikë gjithsesi dallimet midis dy grupimeve me rritjen e urbanizimit kanë ardhur duke u zhdukur zyrtarisht shqipëria ka rreth romë por burime të tjera thonë që jetonjë përafërsisht romë në shqipëri romët janë të përhapur në pjesën më të madhe të qendrave të banuara në ulësirëm perëndimore të shqipërisë mungesa e shifrave te sakta për regjistrimin e romeve ne shqipëri ndodh sepse romet nuk kane aftësitë e duhura për te regjistruar fëmijët e porsalindur vendbanimet e bashkësive vllah arumun në shqipëri datojnë qysh herët në histori ata kanë qenë për një kohë të gjatë të integruar në të gjitha pikëpamjet e jetës së vendit me popullatën e përgjithshme duke dhënë ndihmën e tyre dhe duke promovuar vlerat e shoqërisë shqiptare vllehët arumunët zyrtarisht në shqipëri janë të njohur si pakicë gjuhësore popullsia me origjinë vllahe arumune kryesisht është vendosur në shqipërinë jugore dhe në shqipërinë e mesme vllahët kanë ruajtur zakonet dhe traditat e tyre në fillim të vitit ata kanë themeluar shoqatën kulturore e cila organizon aktivitete artistike me pjesëmarrjen e grupeve folklorike bashkësia ka botuar në gjuhën arumune libra për historinë dhe literaturë tjetër ky minoritet fare i vogël jeton në veri të shkodrës minoriteti maqedonas ndodhet i përqendruar në zonën e prespës që shtrihet në verilindje të qytetit të korçës km larg tij kjo zonë është e vendosur në skajin juglindor të territorit shqiptar në kufi me maqedoninë e veriut dhe greqinë sipërfaqja e zones së prespës është km popullsia aktualisht përbëhet nga banorë vija përgjatë liqenit të prespës me kufirin shqiptar është km gjatë kësaj vije shtrihen të fshatrat minoritare të zonës së prespës që janë liqenasi pustec lajthiza zaroshka cerja shulini gollombopi gorica e vogël bezmishti dhe gorica e madhe nga pikëpamja administrative të fshatrat minoritare përbëjnë një komunë me emrin komuna e liqenasit sipas emrit të fshatit liqenas që është më i madhi ky fshat e ka pasur emrin pustec por më vonë emri i tij dhe emrat e fshatrave të tjerë janë shqipëruar në takim me banorët vendas u kërkua që fshatrat të quhen me emrat e tyre në origjinsl pustec gollomboq bezmosht etj drejtuesit e qeverisjes vendore u shprehën të gatshëm për ta pranuar këtë kërkesë sipas të dhënave zyrëtare pakica kombëtare më e madhe që jeton në territorin e republikës së shqipërisë është pakica greqishtfolëse popullsia e saj sipas të dhënave nga regjistrimi i përgjithshëm i popullsisë dhe i banesave i vitit është banorë pjesa dërrmuese e saj jeton në jug të vendit në fshatra të rrethit gjirokastër fshatra të sarandës fshatra të delvinës dhe fshatra të përmetit pakica greqishtfolëse është pakica e parë e njohur nga shteti shqiptar dhe mund të thuhet se çështja e pakicave kombëtare në shqipëri ka qenë identifikuar për një kohë të gjatë me pakicën greqishtfolëse shqipëria është e njohur për tolerancë fetare e banorëve në shqipëri janë myslimanë katolikë dhe ortodoksë shqipëria është republikë parlamentare në të cilën roli dominues i administrimit të punëve të shtetit i bie kryeministrit shqipëria për herë të parë është shpallur republikë më nëntor kuvendi i shpalljes së pavarësisë së republikës nga perandoria osmane është mbajtur në vlorë dhe në histori ky kuvend është i njohur si asambleja e republikës së shqipërisë kushtetuta e shqipërisë u adoptua më nëntor përmes referendumit mbarëpopullor kjo kushtetutë përkufizon shqipërinë si republikë parlamentare shtet unitar e të pandashëm si dhe me qeverisje të bazuar në një sistem zgjedhjesh të lira të barabarta të përgjithshme e periodike sipas kushtetutës organi ligjvënës përbëhet nga një dhomë kuvendi dhe ka anëtarë të cilët zgjedhin kreun e shtetit presidentin e republikës si dhe këshillin e ministrave e ngarkuar me pushtetin ekzekutiv presidenti i shqipërisë apo institucioni kushtetues i presidentit të republikës sipas kushtetutës së shqipërisë është kryetari i shtetit kryetar i republikës së shqipërisë është presidenti në kushtetutën e republikës së shqipërisë është përcaktuar mënyra e zgjedhjes mandatit shkarkimit ose të zëvendësimit të presidentit të republikës kushtet për zgjedhjen e presidentit të republikës së shqipërisë janë të parapara në nenin të kushtetutës sipas këtij neni presidenti i republikës është kryetar shteti dhe përfaqëson unitetin e popullit si president mund të zgjidhen vetëm personat me moshë mbi vjeçare me shtetësi shqiptar nga lindja dhe që së paku dhjetë vitet e fundit i kanë kaluar në shqipëri përpara vitit partia komuniste atëherë në pushtet e drejtonte ekonominë e vendit me anë të një serie planesh pesë vjeçare të gjitha degët prodhuese kontrolloheshin nga shteti bujqësia ishte kolektivizuar plotësisht dhe industria ishte pronë e shtetit ndërsa sipërmarrjet private ishin të ndaluara rreptësisht përveç kësaj kushtetuta e republikës socialiste të shqipërisë e ndalonte qeverinë të kërkonte ndihma nga jashtë të pranonte borxhe apo të lejonte investime të huaja në vend dështimi i kësaj ekonomie të kontrolluar e shtyu qeverinë paskomuniste të decentralizojë procesin e vendimmarrjes ekonomike ndalimi i tregtisë private është shfuqizuar qysh nga fillimi i viteve të qeveria ka kohë që pranon borxhe dhe kredi të huaja dhe përpiqet të krijojë vende të reja pune me anë të bashkëpunimeve me partnerët nga jashtë këto masa kanë për qëllim rritjen e industrisë së lehtë prodhimet ushqimore dhe bujqësore si dhe ekonominë në tërësi progresi i viteve të fundit është i dukshëm tregu përmban të gjithë artikujt e nevojshëm industrialë dhe bujqësorë ekonomia në përgjithësi po ecën me hapa të shpejta dhe po zhvillohet gradualisht duke pasur për çdo vit një rritje mesatarisht shumë të lartë vjetore në krahasim me vendet e tjera të evropës juglindore në jug të shqipërisë do të kërkohet për gaz dhe naftë dhe për këtë tashmë është nënshkruar marrëveshja kërkimi për lëndët djegëse tejet të rëndësishme në kohën tonë i është besuar kompanisë amerikane sky petroleum investimi i kompanisë sky petroleum për kërkimin e naftës dhe të gazit në bllokun dhe dhe në zonën e dumresë është rreth milionë dollarë ndërsa parashikimet flasin për një potencial naftë mbajtës deri në milionë barrela duke besuar tek konfirmimi i shifrave nga kërkimet përpunimi i të dhënave sizmike dy dimensionale si dhe nga shpimet e reja që sipas marrëveshjes do të bëhen nga kompania amerikane sky petroleum ish ministri prifti u shpreh shumë i kënaqur që kompania ka treguar interes për të kërkuar në këtë zonë të shqipërisë në vitin e parë kompania do të bëjë përpunimin e të dhënave sizmike dydimensionale të cilat janë sot në arkivat tona rishikimin dhe përpunimin e tyre më pas në vitet e tjera ka një grafikë të detajuar të investime dhe kërkimeve në këto zona ndërsa përfaqësuesi i kompanisë sky petroleum karim jabanputra vlerësoi shpejtësinë dhe lehtësinë e procesit për nënshkrimit e marrëveshjes me ministrinë e ekonomisë tregtisë dhe energjetikës aeroporti nënë tereza në rinas është aeroporti i vetëm ndërkombëtar i shqipërisë për fluturime civile ai ndodhet rreth km nga kryeqyteti tirana nga rinasi ka fluturime direkte me mjaft destinacione të botës nga rinasi fluturojnë disa avionë të shoqërive të fluturimit drejt destinacioneve të evropës dhe prej pikave të transitit për në disa qytete të tjera joevropiane gjate periudhës se sistemit komunist ne shqipëri ka pasur edhe aeroporte te tjera te cilat ishin te karakterit aeroporte ushtarake me i madhi ishte ne qytetin e kucoves ku ishte edhe një nga bazat me kryesore te forcave ajrore te shqipërisë dhe një nga bazat ajrore me te medha ne ballkan ne aeroportin e kucoves kryheshin dhe shërbime servisi për avionët luftarak mik dhe mik me një cilësi dhe profesionalizem te larte aeroport tjetër i rëndësishëm ka qene edhe aeroporti i vlores ne te cilin u krijua edhe shkolla e pare e aviacionit ne shqipëri më korrik ajo mori emrin ushtria kombëtare dhe numri i saj u reduktua në në dhjetor në ndërsa në ky numër ra në ushtarakë aktiv në të njëjtën kohë ajo filloi transformimin në një ushtri të rregullt të kohës së paqes struktura organizative esaj përbëhej nga ministria e mbrojtjes shtabi i përgjithshëm ft fd fa fr dhe ato territoriale në vitin ushtria krijoi për herë të parë aviacionin ushtarak në vitin armën e kimisë shërbimin e komunikimit zbulimin etj fd tanket artileria transporti logjistika dhe disa shërbime të tjera u riorganizuan shqipëria ishte anëtare e traktatit te varshavës nga vitet deri ushtria shqiptare u pajis me armatim dhe teknikë nga bashkimi sovjetik kjo periudhë shënoi fillimet e stërvitjeve të mëdha sië ishte ajo e vitit në vitin sipas udhëzimeve të ppsh me qëllimin e bërjes së ushtrisë më pak të kushtueshme dhe të lidhur me popullin për mos lejimin e krijimit të ëkastës ushtarakeë u realizua nxjerrja e ushtrisë nga kazermat heqja e sistemit të gradave dhe shpërndarja e saj ne cdo pjesë të territorit të vendit komisari politik u vendos për të përfaqësuar vijën e partise në komandat e të gjitha niveleve të forcave të armatosura gjate periudhës së luftës së ftohtë në vitet dhe forcat e armatosura patën një rritje të madhe numerike duke arritur shifrën forca aktive dhe rezerviste dhe një numër i madh i forcave vullnetare ato u riorganizuan disa herë në njësi të përmasave dhe formave joeficente në fund të viteve kishte divizione që përbënin fronte bazuar në konceptin e ëmbrojtjes pëllëmbë për pëllëmbëë ushtria u shpërnda në pika në tëgjithë vendin dhe fortifikimi u kthye në qëllim më vete për herë të parë në historinë ushtarake botërore shkollat e lira ushtarake filluan në shqipëri në vitet me ndryshimin e sistemit politik edhe ushtria u bë pjesë e këtyre ndryshimeve reforma në fa filloi me vendosjen e kontrollit civil në to heqjen e simboleve komuniste nga uniformat ushtarake dhe zëvëndësimi e tyre me simbolet kombëtare vendosjen e gradave dhe depolitizimin e departizimin në bazë të koncepteve të reja për përdorimin e fa u bë ristrukturimië e riorganizimi i tyre me tendencë kryesore zvogëlimin e sasisë dhe rritjen e cilësisë hapja ndaj botës ishte një aspekt tjetër që i shërbeu modernizimit të fa dhe rritjes së shkallës së ndërveprueshmërisë së tyre me partnerët ndërkombëtar në vitin shqipëria shpalli publikisht dëshirën e saj për tëu bërë anëtare e nato s dëshirë e cila u pasua me ndërmarrjen e hapave konkret në këtë drejtim kështu në vitin firmoset dokumenti në kuadrin e pp dhe në qershor shqipëria është zyrtarisht pjesë e nismës pp në vitin u përgatit për herë të parë plani i veprimit për anëtarësim map megjithëse në vitin si pasojë e krizë fa rezultuan më të dëmtuarat në një kohë relativisht të shkurtër ato u ringritën dhe u bënë kontribuese të denja për sigurinë e paqen në rajon e më gjerë gjeografia e kontributeve të fa në mbështetje të paqes e sigurisë i kaloi kufijtë e rajonit të ballkanit për tu shtrirë edhe përtej kontinentit proceset integruese të fa të nisura në vitin u ridimensionunan pas vitit në përputhje me realitetet e krijuara dhe arritën pikën e tyre kulmore me ftesën për anëtarësim në nato që vendi ynë mori në samitin e bukureshit në prill portet e shqipërisë kanë funksionuar në bregdetin shqiptar që në kohët e lashta si në dyrrah ulqin tivar aulone apoloni onhezmi etj gjatë shekujve vii xii durrësi ishte skela kryesore në perëndim të perandorisë bizantine gjatë periudhës së principatave arbërore u ngritën skela të vogla kryesisht në grykat e lumenjeve në shirgj shëngjin shufada rodon bashtovë pirg dhe spinaricë zhvillimi i të cilave u frenua gjatë periudhës së pushtimit osman gjatë viteve deri u ndërtua porti detar i durrësit dhe disa pontile druri në sarandë vlorë e shëngjin të cilat u shkatërruan gjatë luftës së dytë botërore nga viti deri në vitin u rindertua porti i durrësit dhe disa kalata betoni në vlorë sarandë e shëngjin gjatë bregdetit jon janë ndërtuar kalata e pontile në gjirin e spilesë në himarë dhe në sasaj që shërbenin kryesisht për transport agrumesh porti kryesor i vendit është ai i durrësit ku funksionon edhe kantieri i riparimit të anijeve hekurudha shqiptare ose hsh është sistemi hekurudhor shqiptar terminali kryesor i vendit është në durrës infrastruktura e hsh së shtrihet drejt lindjes në pogradec jugut në vlorë dhe veriut në shkodër ka edhe një linje në kryeqytetin tiranë shinat u shtrinë në vitet në mal të zi nëpërmjet kufirit të hanit të hotit për transport mallrash sot ende nuk ka asnjë lidhje hekurudhore ndërkombëtare për pasagjere në shqipëri trenat janë në gjendje fizike jo të mirë rrjeti i hsh është i ndërtuar ne te njëjtin sistem si në evrope ne gjurme normale dhe ka një gjatësi prej km kultura e shipërisë është e pasur në shumë drejtime të arit si kinematogafi teatër art figurativ etj pas luftës së ii të botërore nën udhëheqjen e sistemn komunist të shqipërisë është futur në shoqërin shqiptare edhe shpërndarja e mirënjohjeve për veprimtari të ndryshme të personava me profesione artistike ndër mirënjohjet më të njohura janë artist i popullit dhe artist i merituar me ndërrimin e sistemit të qeverisjes në shqipëri shpërndarjen e mirënjohjeve e bën presidenti i republikës së shqipërisë mirënjohjet që presidenti i bën shqiptarve dhe shtetasve të tjerë janë shenjë e mirënjohjes për kontributin e individëve për sfera të ndryshme të kulturës shqiptare fillimet e artit figurativ në truallin e shqipërisë janë të hershme gjurmët e para i përkasin periudhës se neolitit nëpërmjet zbulimeve të shumta arkeologjike në zona të ndryshme të vendit janë gjetur qindra e mijëra qeramika terrakota zbukurime ne metal etj që u përkisnin fiseve ilire paraardhësve të drejtpërdrejtë të shqiptarëve të sotëm prodhimet më të hershme janë të thjeshta për përdorim praktik por në to shfaqen edhe vlera artistike si në format zoomorfe të enëve ashtu edhe në dekorim gdhendjet dhe elemente të tjerë nga shekulli i gjashtë deri në shekullin e trete p e re në qeramika vizatohen linja dhe figura gjeometrike forma ndërtohet me siluet më elegant dhe pasurohet me elemente plastike shumë enë të kësaj periudhe që ruhen sot në muzetë e shqipërisë kanë vlera të mirëfillta artistike dalluese vendase që nuk i ndeshim në artin e fqinjëve të tjerë po aq të lashtë si helenët maqedonasitë apo romakët shiko edhe wikipedia shqiptimi uikipedia gjithashtu dhe si vikipedia është një projekt për të krijuar një enciklopedi të lirë e cila do të shkruhet dhe redaktohet nga lexuesit e saj nga e tërë bota wikipedia është një faqe wiki hapat e parë për krijimin e një enciklopedie të lirë gjuhën angleze u hodhën në janar të vitit kjo enciklopedi ashtu si dhe shumë projekte të ngjashme në gjuhë të ndryshme administrohen nga fondacioni mëmë amerikan i ashtuquajtur wikimedia foundation ekzistojnë edhe fondacione të ngjajshme në francë dhe gjermani varianti në gjuhën shqipe i kësaj enciklopedie të lirë ekziston nën adresën gjithçka tek wikipedia është nën licencën gfdl licenca të përputhshme me të ose materiale të cilat nuk janë nën kushtet e të drejtave të autorit redaktorët mbajnë të drejtat e autorit për çfarë shkruajnë por teksti mbetet i lirë për të tjerë për ta përdorur dhe redaktuar sipas kushteve të gfdl it ose licencave përkatëse për më shumë informacion shikoni versioni shqip i wikipedia s enciklopedisë së lirë që quhet wikipedia shqip filloi më tetor dhe sot përmban artikuj wikipedia shqip mban vendin e të në rangun meta sociologjia është një studim i shoqërisë modeleve të marrëdhënieve shoqërore bashkëveprimit shoqëror dhe kulturës së jetës së përditshme është një shkencë shoqërore që përdor metoda të ndryshme të hetimit empirik dhe analiza kritike për të zhvilluar një organ të njohurive për rendin shoqëror pranimin dhe ndryshimin ose evolucionin shoqëror sociologjia përcaktohet gjithashtu si shkencë e përgjithshme e shoqërisë ndërsa disa sociologë kryejnë kërkime që mund të zbatohen drejtpërdrejt në politikën sociale dhe mirëqenien të tjerët përqendrohen kryesisht në rafinimin e të kuptuarit teorik të proceseve sociale tempat e lëndës ndryshojnë nga niveli mikro sociologjik i veprimit individual agjenti dhe ndërveprimi në nivelin makro të sistemeve dhe strukturës shoqërore fokusimet e ndryshme tradicionale të sociologjisë përfshijnë shtresimin shoqëror klasën shoqërore lëvizjen sociale fenë shekullarizimin ligjin seksualitetin gjininë dhe devijimin ndërsa të gjitha sferat e veprimtarisë njerëzore preken nga ndërveprimi midis strukturës sociale dhe veprimit individual sociologjia gradualisht e ka zgjeruar fokusin e saj në lëndë të tjera siç janë shëndetësia mjekësia ekonomia institucionet ushtarake dhe penale interneti arsimi kapitali shoqëror etj roli i veprimtarisë shoqërore në zhvillimin e njohurive shkencore gama e metodave shkencore sociale është zgjeruar gjithashtu studiuesit social mbështesin një larmi teknikash cilësore dhe sasiore kthesat gjuhësore dhe kulturore të mesit të shekullit xx çuan në qasje gjithnjë e më interpretuese hermeneutike dhe filozofike drejt analizës së shoqërisë në të kundërt fundi i viteve dhe fillimi i viteve kanë parë ngritjen e teknikave të reja analitike matematikore dhe llogaritëse si modelimi i bazuar në agjentë dhe analiza e rrjetit social hulumtimi shoqëror informon politikanët dhe hartuesit e politikave edukatorët planifikuesit ligjvënësit administratorët zhvilluesit biznesmenët menaxherët punonjësit socialë organizatat joqeveritare organizatat jofitimprurëse dhe njerëzit e interesuar për zgjidhjen e çështjeve sociale në përgjithësi shpesh ekziston një marrëveshje e madhe ndërmjet kërkimeve shoqërore hulumtimit të tregut dhe fushave të tjera statistikore si shkencë e vecantë sociologjia zyrtarisht njihet aty nga fundi i shekullit të ajo u shkëput si shkencë e veçantë në atë kohë nga filozofia shkencat ekonomike etnografia zanafila e krijimit të saj si shkencë është e lidhur ngushtë me zhvillimet e shoqërisë qytetare në europën e shekullit të si dhe me industrializimin progresiv mendimtarët e hershëm dhe ato të mesit të shekullit të si henri de saint simon karl marx herbert spencer edhe sot e kësaj dite llogariten si mendimtarët klasik të sociologjisë emërtues i sociologjisë ishte shkencëtari francez auguste comte me librin e tij systme de politique positive ou trait de sociologie instituant la religion de l humanit bde nga shpjegimi i kuptimit dhe i përmbajtjes se sociologjisë buron edhe vetë përkufizimi i saj disa nga këto përkufizime janë sociologjia në një ndarje të thjeshtë ndahet në temat kryesore të sociologjisë së përgjithshme janë psh veprimi social interaksioni social shkëmbimi social ndryshimi social mobiliteti social struktura sociale pushteti hegjemonia elitat grupet rolet sociale klasat socializimi etj ndër më të rëndësishmet nga sociologjitë e veçanta janë sociologjia e punës sociologjia e familjes sociologjia politike sociologjia juridike nga diferencimi i vazhdueshëm edhe i vet sociologjisë dita ditës formohen edhe sociologji të tjera të veçanta numëri i madhë i instrumenteve metodike të sociologjisë empirike ndahet si vijon shumë shpesh përdoren kombinime të këtyre metodave metodat mixe të përziera ky nocion është shumë pak i definuar dhe përshkruan psh sociologjinë e institucioneve të ritualeve dhe organizatave ascii american standard code for information interchange që zakonisht lexohet si aski është bashkësi e karakterëve të bazuar në alfabetin romak apo alfabetin e gjuhës së sotme angleze apo atyre të europës perendimore më së shumti përdoret për kompjuterë dhe për pajisje të tjera që e përdorin atë për të reprezentuar tekstin apo për ato pajisje për konrollë që përdorin tekstin si çdo kodim tjetër kompjuterik që përdoret për paraqitjen e karakterëve ascii krijon një lidhshmëri në mes të mostrave të bit ave dhe simboleve të gjuhës së shkruar në këtë mënyrë i lejojnë pajisjeve digjitale të komunikojnë njëra me tjetrën dhe të procesojnë ruajnë dhe të bartin informata që kanë të bëjnë me karaktera enkodimi ascii apo edhe ascii e zgjeruar përdoret pothuajse nga të gjithë kompjuterët e posaçërisht nga kompjuterat personal emri mime i preferuar për këtë enkodim është us ascii ascii është kod bitësh që do të thotë se përdoren bite në një fushë prej deri në në sistemin decimal për të paraqitur karakterin në kohën kur ascii u paraqit shumë kompjuterë kishin të bënin me bajte apo grupe bitëshe oktete si njësi më të vogla të informatës biti i tetë zakonisht është përdorur si bit për paritet për të bërë kontrollimin e gabimeve gjatë komunikimit apo funksioneve të ndryshme të pajisjeve te makinat të cilat nuk e kanë përdorur bitin e tetë për kontrollim të paritetit zakonisht e kanë kthyer atë bit në zero edhe pse disa sisteme sikurse prime e kanë kthyer në një tepelena është qytet dhe kryeqendër e rrethit me të njëjtin emër në jug të shqipërisë dhe ka një sipërfaqe prej km tepelena ka një popullsi prej rreth mijë banorësh e cila jeton në dy qytetet tepelenë e memaliaj dhe në fshat në tetë komuna me mijë banorë rrethi përfshin pjesë nga krahinat etnografike të kurveleshit lopësit rrezes dervenit buzit e krahësit ku secila shquhet për larminë e traditave këngëve valleve e kostumeve në këtë rreth falë pozicionit gjeografik ka pasur shumë qendra të banuara si vende banimi të hapura në rajonet dragoti beçishti damësi ashtu dhe vendbanime të fortifikuara me mure masive në shekujt pas krishtit u vu re një ndërprerje e veprimtarisë fortifikuese që përkon me të ashtuquajturën paqe romake pax romana por më tej për të përballuar dyndjet e barbarëve dhe lëvizjet e brendshme ndërtimet u gjallëruan në këtë periudhë të vonë antike në tepelenë u zhvilluan ndërtime në pika kyçe në qytet dhe në nyjet rrugore historianët trajtojnë si të kësaj periudhe punimet ne kalivaç zharrë qesarat ku janë gjetur qypa gdhendje mermeri e mbeturina të një banje antike tepelena është një vendbanim i hershëm që lidhet me ndërtimin e një kështjelle në shek vii të ngritur në këtë pikë strategjike në kryqëzimin e rrugëve të vjosës grykës së këlcyres drinosit dhe mallakastrës vendbanimi me i hershem per qytetin lidhet me nje keshtjelle qe eshte ngritur mbi nje pike strategjike ne kryqezimin e rrugve qe kalojn ne luginen lumore te vjoses dhe drinos ne vitin qytetin e mori ne dore ali pashe tepelena ku ngriti dhe sarajet e veta ai perfundoi se ndertuari dhe kalane e qytetit e cila u kthye ne nje rezidence te dyte per pashain tepelena ndodhet ne krahinen e dervenit ne jug te shqiperise ajo pershkrohet tej per tej nga lumi vjose ne pjesen veri lindore ndodhet mali i shendellise perballe saj qendrojne malet e zones se kurveleshit ndersa me ne jug mali i golikut gryka e mezhgoranit qe ndan si me thike vargmalet shendelli lunxheri bureto dhe trebeshine dhembel nemercke dy lumenjte vjosa nga me te medhenjte e shqiperise dhe drinos krijojne nje peisazh madheshtor ne themelet e kesaj krahine jane qytetet tepelene memaliaj dhe fshatrat mezhgoran dragot becisht dames kallemp kashisht bylysh vasjar fshat memaliaj nivice turan mirice e luzat emri i tepelenes ka tre variante i pari e lidh prejardhjen e ketij emri me fjalen turke tepeleden qe do te thote kokeshpues versioni i dyte e shpjegon fjalen me tepe e lenes qe do te thote kodra e lenes dhe versioni i trete me bindes eshte ai qe kete emer e shpjegon me fjalen ilire antibylyne qe do te thote perball bylyneve me vone kjo fjale evoluon dhe merr emrin tepelene kultura e tepelenes eshte mbreslenese pasi ajo ben pjese ne krahinen e toskerise qe permbledh te gjitha trevat qe jane ne te djathte te lugines se lumit vjose dhe krahinen e laberise keto krahina kane tradita zakonevdhe rite te pergjithshme por kane dhe vecori dalluese nga njera tjetra te cilat i gjejme ne dialekt gjuhesor ritet e dasmave ceremonite mortore etj kostumet popullore kryesisht te tepelenes jane te vecanta pasi burrat perdorin poture dhe fustanella xhamadan ndersa grate citjane kemisha te gjata pa jake jeleku flokaja etj nje tjeter karakterisitike e vecante eshte se per veshjet popullore perdoren zbukurime me qendisje ari gjeometria është degë e matematikës që i studion figurat e rrafshit dhe hapësirës dhe relacionet në mes tyre fjala gjeometri vjen nga greqishtja dhe ka kuptimin matje e tokës këtë fjalë e krijoi herodoti me kalimin e shekujve gjeometria është bërë një kompleks studimesh dhe kërkimesh shumë të gjëra dhe shumë të pasura koha se kur ka lindur gjeometria si shkencë sipas euklidit është shekulli i iii të kontribute në gjeometri kanë dhënë edhe matematikanët arkimedi dhe apolloni i perges në egjipt rreth lumit nil pas vërshimeve zhdukeshin kufijtë e parcelave dhe për këtë arsye njeriu u detyrua që ti rindante prapë ato dhe për këto duheshin njohje të disa rregullave të cilat të përmbledhura e morën emrin gjeometri në shekullin e xvi të gjeometria merr karakter algjebrik që përgatiste rrugën për në gjeometrinë analitike e shtruar nga fermat dhe cartesiusi descartesi një ndarje e studimit të gjeometrisë sipas degëve të ndryshme ndodh në shekullin e xix të në këtë periudhë bëjnë pjesë gaspard monge edouard poncelet chasles steiner plcker staudt të tjerë si grassmann jacobi cayley e sylvester zhvillojnë gjeometrinë hiperspaciale gaussi dhe riemanni praktikojnë gjeometrinë diferenciale gjeometria anlitike fizika nga nga phsis natyrë është dega e shkencës e cila merret me zbulimin dhe analizimin e fenomeneve fizike që përfshin studimin e lëndës dhe lëvizjen e saj në fabrikën e hapësirë kohës si dhe konceptet e forcës dhe energjisë në mënyrë më të përgjithshme ajo cilësohet si shkenca nëpërmjet së cilës njerëzit përpiqen të shpjegojnë dukuritë natyrore fizika njihet si shkencë themelore sepse fusha të tjera si kimia dhe biologjia hulumtojnë sisteme veçoritë e të cilave varen nga ligjet e fizikës zhvillimet në fizikë janë të lidhura ngushtë me sektorin teknologjik si dhe kanë infleunca shumë të thellë në shkencat e tjera përfshirë matematikën dhe filozofinë për shembull zhvillimi i teorisë së elektromagnetizmit çoi në krijimin e pajisjeve të shumta elektrike televizori kompjuteri pajisjet shtepiake zhillimet në termodinamikë çuan në zhvillimin e mjeteve të motorizuara për transportin si motori me avull zhvillimet në mekanikë motivuan dhe ndihmuan në zhvillimin e analizës matematike kimisë kuantike dhe përdorimit të pajisjeve eksperimentale si mikroskopi elektronik në mikrobiologji fizika ndahet në dy disiplina në fizikën teorike dhe fizikën eksperimentale fizika teorike merret kryesisht me formalizimn teorik te dukurive i cili bazohet ne koncepte matematike ndërsa fizika eksperimentale merret me rikrijimin dhe matjen e dukurive të njohura natyrore megjithëse kërkimet e shumta akoma kanë ngelur në disa probleme të pazgjidhura në fizikë si dhe fusha të shumta kerkimi të cilat nuk janë eksploruar ende plotësisht lindja e fizikës si shkencë në shumë mënyra i detyrohet filozofisë së lashtë greke filozof të ndryshëm grekë avancuan teoritë e tyre të natyrës këto filluan që nga përpjekjet e para të talesit për të karakterizuar lëndën deduktimet e demokritit se lënda duhet të reduktohet në një gjendje të pandryshueshme deri tek astronomia e ptolemeut libri i aristotelit fizika mbeti burimi i vetëm formal i shkencës deri kur galileo galilei filloi të eksperimentonte për të provuar vërtetësinë e pohimeve deri në shekullin e të fizika ishte e njohur si filozofia natyrore nga fillimi i shekullit të të fizika filloi të cilësohej si një disiplinë e veçantë e ndarë nga filozofia dhe shkencat e tjera fizika si me pjesën tjetër të shkencës mbështetet në filozofinë e shkencës për të dhënë një përshkrim adekuat të metodës shkencore metoda shkencore përdor arsyetime a priori ose a posteriori si dhe përdorimin e inferencave baeziane për të matur vlefshmërinë e një teorie të caktuar zhvillimi i fizikes i ka dhënë përgjigjje shumë pyetjeve të filozofëve të lashtë por gjithashtu ka ngritur edhe pyetje të reja filozofia e fizikës studimi i çështjeve filozofike rreth fizikës përfshin tema të tilla si natyra e hapësirës dhe kohës determinizmin dhe pikëpamje metafizike të tilla si empiricizmi realizmi dhe natyralizmi shumë fizikantë kanë shkruar për implikimet filozofike të punës së tyre për shembull laplasi i cili hodhi tezën e determinizmit kauzal ervin shrodingeri i cili shkroi mbi mekanikën kuantike matematikani fizicist roger penrose është quajtur një platonist nga stephen hawking një çështje që penrose e diskuton në librin e tij rruga drejt realitetit hawking i referohet vetvetes si një reduktionist i paturpshëm gjë e cila bie ndesh me idetë e penrose që nga antikiteti njerëzit janë përpjekur për të kuptuar sjelljen e fenomeneve natyrore një mister i madh në ato kohëra ishte sjellja e parashikueshme e objekteve qiellor si dielli dhe hëna disa teori u propozuan shumica e të cilave u hodhën poshtë filozofi tales rr p e s qe i pari që refuzoi të pranojë shpjegime të mbinatyrshme fetare apo mitologjike për dukuritë e natyrës ai deklaroi hapur se çdo fenomen ka një shkak fizik teoritë e hershme fizike ishin të frazuara në aspektin filozofik dhe asnjëherë nuk vërtetoheshin me anë të testimeve sistematike eksperimentale siç bëhet në ditët e sotme shumë ide nga teoritë e pranuara të ptolemeut ose të dhe aristotelit nuk janë të sakta kur krahasohen me vërejtjet e përditshme megjithatë shumë filozofë dhe astronomë të lashtësisë dhanë përshkrime të sakta në fushat e atomizmit dhe astronomisë leukipus gjysma e parë e shek qe i parë që propozoi atomizmin kurse arkimedi derivoi përshkrime shumë të sakta sasiore të mekanikës zhurmës dhe hidrostatikës duke përfshirë një shpjegim për parimin e levës mesjeta pa shfaqjen e fizikës eksperimentale e cila morri formë midis përpjekjeve të fizikantëve muslimanë më i famshmi nga të cilët qe alhazen e ndjekur nga fizika moderne e cila kryesisht morri formë në fillimin e evropës moderne nga shumë fizikantë më i famshmi nga të cilët qe isak njutoni i cili ndërtoi teoritë e tija mbi punën e galileo galilei dhe johan keplerit në shekullin e puna e albert ajnshtajnit shënoi një drejtim të ri në fizikë që vazhdon edhe në ditët e sotme edhe pse fizika përfshin një kategori të gjerë fenomenesh degët themelore të fizikës janë mekanika klasike elektromagnetizmi i cili përfshin optikën relativiteti termodinamika dhe mekanika kuantike seicila nga këto teori është testuar nga eksperimente të shumta dhe është provuar si e saktë në fushën e aplikimit të saj për shembull mekanika klasike përshkuan në mënyrë korrekte lëvizjen e trupave në jetën e përditshme megjithatë ajo nuk mund të aplikohet në shkallën atomike atje ajo zëvendesohet nga mekanika kuantike ndërsa për shpejtësi të krahasueshme me shpejtësinë e dritës efektet relativistike bëhen më të rëndësishme edhe pse këto teori kuptohen shume mirë ato vazhdojnë të jenë fusha kërkimore për shembull një aspekt i rëndësishëm i mekanikës klasike e njohur si teoria e kaosit u zhvillua në shekullin e te tre shekuj pas formulimt origjinal të mekanikës nga isak njutoni teoritë themelore formojnë një bazë per studimin dhe kërkimin e temave më të specializuara një tabelë me këto teori së bashku me konceptet që ato përdorin mund të gjendet këtu mekanika klasike është një model fizik i forcave që veprojnë mbi trupat dhe madhesite fizike zakonisht ajo referohet si mekanika njutoniane sipas isak njutonit dhe ligjeve të njutonit mekanika ndahet ne statikë e cila modelon trupat në prehje kinematikë e cila modelon trupat në lëvizje dhe dinamika e cila modelon trupat mbi të cilët aplikohen forca të ndryshme mekanika klasike e trupave të vazhduar dhe të deformueshëm njihet si mekanika e vazhduar e cila vetë ndahet në mekanikën e ngurtë dhe mekanikën fluide sipas gjëndjes së lëndës që studiohet kjo e fundit mekanika e lëngjeve dhe gazeve përfshin hidrostatikën hidrodinamikën pneumatikën aerodinamikën dhe fusha të tjera mekanika statike merret me objekte që janë në prehje mekanika kinematike merret me objekte në lëvizje mekanika dinamike merret me lëvizjen e shkaktuar nga forcat që veprojnë mbi trupat mekanika klasike jep rezultate të sakta në fushën e saj të aplikimit e cila është eksperienca e përditshme ajo zëvendësohet nga mekanika relativiste për sisteme që lëvizin me shpejtësi të krahasueshme me atë të dritës nga mekanika kuantike për sisteme në shkallë të vogël dhe nga teoria kuantike relativiste e fushës për sisteme që kanë të dyja veçantitë e mësipërme megjithatë mekanika klasike është akoma e dobishme sepse ajo është shumë më e thjeshtë për tu aplikuar në krahasim me teoritë e tjera si dhe ka një fushë të gjerë aplikimi mekanika klasike mund të përdoret për të përshkruar lëvizjen e objekteve me përmasa të konsiderueshme si topat ose makina objekte astronomike si planetet apo galaksitë dhe disa objekte të caktuara mikroskopike molekula organike nje koncept i rëndësishëm në mekanikë është identifikimi i madhësive të konservuara si energjia dhe momenti të cilat çojnë tek mekanika lagranzhiane dhe ajo hamiltoniane të cilat janë riformulime të ligjeve të njutonit duke përdorur knoceptin e energjisë dhe nxitimit impulsit teori si mekanika e lëngjeve si dhe teoria kinetike e gazeve janë rezultate të aplikimit të mekanikës klasike tek sistemet mikroskopike rezultate të kohëve të fundit në studimin e sistemeve dinamike jolineare i kanë dhënë lindje teorisë së kaosit studimi i sistemeve ku ndyshime të vogla shkaktojnë efekte të mbëdha ligji gravitacional i njutonit i formuluar në mekanikën klasike shpjegoi ligjet e keplerit mbi lëvizjen planetare si dhe ndihmoi në transformimin e mekanikës klasike në një element të rëndësishëm të revolucionit shkencor elektromagnetizmi përshkruan bashkëveprimet e thërrmijave të ngarkuara me fushat elektrike dhe magnetike ai ndahet ne elektrostatikë e cila bën studimin e bashkëveprimeve midis ngarkesave në prehje dhe elektrodinamikë e cila studion bashkëveprimet midiss ngarkesave në lëvizje dhe rrezatimit teoria klasike e elektromagnetizmit është e bazuar në ligjin e forcës së lorencit dhe tek ekuacionet e maksuellit elektrostatika është studimi i fenomeneve që lidhen me trupa të ngarkuar në prehje siç përshkruhet nga ligji i kulombit trupa të tillë aplikojnë forca mbi njëri tjetrin sjellja e tyre mund të analizohet nëpërmjet koncepteve të fushës elektrike që rrethon çdo trup të ngarkuar e tillë që çdo trup i ngarkuar i vendosur në këtë fushë është subjekt i nje force në madhësi të drejtëpërdrejtë me madhësinë e ngarkesës dhe madhësinë e vlerës së fushës magnetike në atë pozicion në qoftë se forca është tërheqëse apo shtytëse kjo varet nga polariteti i ngarkesës elektrostatika ka aplikime të shumta që variojnë që nga analiza e fenomeneve si vetëtimat deri tek ndërtimi i motorave siç është për shembull motori elektrostatik elektrodinamika është studimi i fenomeneve që lidhen me trupa të ngarkuara në lëvizje dhe fusha elektrike dhe magnetike që ndryshojnë në kohë meqënëse një ngarkesë në lëvizje prodhon një fushë magnetike elektrodinamika merret me efekte si magnetizmi rrezatimi elektromagnetik dhe induksioni elektromagnetik të cilat përfshinë aplikime praktike si gjeneratori elektrik si dhe motori elektrik kjo pjesë e elektrodinamikës njihet si elektrodinamika klasike ajo u shpjegua në një mënyrë sistematike nga xhejms klark maksuell duhet thënë se janë ekuacionet e maksuellit ato të cilat i pershkruajnë fenomenet elektrike me një përgjithësi të madhe një zhvillim i mëvonshëm është elektrodinamika kuantike e cila përfshin ligjet e teorisë kuantike në mënyrë që të shpjegojë bashkëveprimin e rrezatimit me lëndën diraku hajzenbergu dhe pauli ishin disa nga pionerët që formuluan hapat fillestare që çuan tek elektrodinamikën kuantike elektrodinamika relativiste merr parsysh korigjimet relativiste të lëvizjes së trupave të ngarkuar që lëvizin me shpejtësi të përafërt me atë të dritës ajo zbatohet në fenomene që lidhen me përshpejtues ngarkesash si dhe me tuba elektronesh në voltazhe dhe korrente të larta elektromagnetizmi përfshin fenomene të tjera elektromagnetike të jetës së përditshme për shembull drita është një fushë elektromagnetike oshiluese që rrezatohet nga thërrmija të ngarkuara në lëvizje përveç gravitetit shumica e forcave të përditshme janë rrjedhojë të forcës elektromagnetike principet e elektromagnetizmit gjejnë aplikime në disiplina të shumta si tek mikrovalët antenat makinat elektrike satelitët e komunikimit bioelektromagnetika plazma kërkimet në përshpejtuesit bërthamorë fibrat optike në interferencën dhe kompatibilitetin elektromagnetik në konvertimin e energjisë elektromekanike deri tek aplikime teknologjike si radari dhe meteorologjia pajisjet elektromagnetike përfshinë transformatorët çelsat elektrike radio tv telefonin motori elektrik linjat e transmisionit përçuesit e valëve fibrat optike dhe lazerin termodinamika studion efektet e ndryshimit të temperaturës shtypjes dhe vëllimit në një sistem fizik në një shkallë makroskopike si dhe transferimin e energjisë si nxehtësia historikisht termodinamika u zhvillua për të rritur efiçencën e motorëve me avull të hershëm pika fillestare për trajtimin termodinamik të një problemi janë ligjet e termodinamikës të cilat postulojnë që energjia mund të shkëmbehet midis sistemeve fizike si nxehtësi ose punë ato postulojnë gjithashtu edhe ekzistencën e një madhësie të quajtur entropi e cila mund të përcaktohet për çdo sistem në termodinamikë bashkëveprimet midis ansambleve të mëdha të objekteve studiohen dhe kategorizohen rëndesi të madhe për këtë mbajnë konceptet e sistemit dhe e mjedisit rrethues një sistem përbehet nga thermija lëvizja mesatare e të cilave përcakton vetitë e tij të cilat janë të lidhura me njëra tjetrën nëpërmjet ekuacioneve të gjëndjes vetitë mund të kombinohen për të shprehur energjinë e brëndshme dhe potencialin termodinamik të cilat janë shumë të vlefshme për përcaktimin e kushteve për ekuilibrin dhe proçeset spontane mekanika statistike analizon sisteme makroskopike duke aplikuar parime statistikore në përbërësit e tyre mikroskopike ajo jep një mënyrë për lidhjen e vetive mikroskopike të atomeve dhe molekulave individuale me vetitë makroskopike të të gjithë materialit që mund të observohen në jetën e përditshme termodinamika mund të shpjegohet si një rezultat i natyrshëm i statistikës dhe mekanikës klasike dhe kuantike në një nivel mikroskopik në vecanti mund të përdoret për llogaritjen e madhësive termodinamike të vetive të materialeve nga analizat spektroskopike të molekulave individuale në këtë mënyrë ligjet e gazeve mund të derivohen nga supozimi se gazi është një koleksion thërrmijash inidviduale të cilat mund të trajtohen si sfera të ngurta me masë nga ana tjetër nëqoftëse këto thërrmija individuale kanë një ngarkesë elektrike atëhere përshpejtimi individual i këtyre thërrmijave do të shkaktojë emitimin e dritës ishin këto fakte të marra në konsiderate ato që çuan maks plankun të formulonte ligjin e rrezatimit të trupit të zi vetem duke supozuar qe spektri i rrezatimit te emituar nga keto thermija nuk është constant ne lidhje me frekuencen por është i kuantizuar relativiteti është një përgjithësim i mekanikes klasike që përshkruan objekte masive ose objekte që lëvizin me shpejtësi shumë të mbëdha ose sisteme shumë masive ai përfshin relativitetin special dhe të përgjithshëm teoria e relativitetit special u propozua më nga albert ajnshtajni në artikullin e tij mbi elektrodinamikën e trupave në lëvizje titulli i artikullit i referohet faktit se relativiteti special zgjidh problemin midis ekuacioneve të maksuellit dhe mekanikes klasike teoria është e bazuar mbi dy postulate forma matematike e ligjeve fizike është invariante në të gjitha sistemet inerciale dhe shpejtësia e dritës në boshllëk është konstante dhe e pavarur nga burimi i vëzhguesit në mënyrë që këto dy postulate mos kundështojnë njëra tjetrën kërkohet që hapësira dhe koha të unifikohen në fabrikën e hapesirë kohës e cila varet në llojin e sistemit relativitei special jep një sërë rezultatesh të habitshme që duket sikur shkojnë kundër intuitës megjithatë të gjitha këto parashikime janë të verifikuara eksperimentalisht ai hedh poshte nocionet absolute të hapësirës dhe kohës duke pohuar se distanca dhe koha varen tek vëzhguesi koha dhe hapësira perceptohen në mënyrë të ndryshme në varësi të vëzhguesit teoria nxjerr në perfundimin se ndryshimi tek masa dimensionet dhe koha shoqërohen me ndryshimet e shpejtësisë së trupit ajo gjithashtu jep edhe ekuivalencën e lëndës me energjinë siç jepet nga formula e ekuivalencës së masës me energjinë e mc ku c është shpejtesia e dritës në boshllëk relativiteti special dhe relativiteti galilean i mekanikës njutoniane bien dakort kur shpejtësitë e trupave janë të vogla në krahasim me atë të dritës relativiteti special nuk e përshkruan gravitacionin megjithatë duhet theksuar se ai mund të pershkruajë levizje të nxituara në mungesë të gravitetit relativiteti i përgjithshëm është teoria gjeometrike e gravitacionit e publikuar nga albert ajnshtajni në ajo unifikon relativitetin special ligjin universal të gravitetit të njutonit duke futur idenë se gravitacioni mund të përshkruhet nga kurbatura e hapësirës dhe kohës në relativitetin e përgjithshëm kurbatura e hapësirë kohës prodhohet nga energjia e lëndës dhe rrezatimit relativiteti i përgjithshëm ndryshon nga metrikat e nga përdorimi i ekuacionet e fushës të ajnshtajnit të cilat lidhin përmbajtjen e hapësirë kohës me vete hapësirë kohën invarianca lokale e lorencit kërkon që manifoldi në rp të jetë dimensional dhe lorencian në vend të atij rimanian për më tepër parimi i kovariancës së përgjithshme e bën të domosdoshme përdorimin e analizës tensoriale suksesi i pare i relativitetit të përgjithshëm qe në shpjegimin e preçesionit anormal të perihelionit të mërkurit në artur edington lajmëroi që vëzhgimi i një ylli pranë eklipsit diellor konfirmoi parashikimet e relativitetit të përgjithshëm se trupat masivë mund të përkulin dritën që atëhere shumë observime dhe eksperimenteet kanë konfirmuar shumë nga parashikimet e relativitetit të përgjithshëm përfshirë bymimi kohor gravitacional zhvendosja në të kuqe e gjatësisë valore të dritës vonesën e sinjalit dhe rrezatimin gravitacional për më tepër vëzhgime të shumta në kohën e sotme interpretohen si nje afirmim pozitiv i një nga parashikimeve më të çuditshme dhe ekzotike të relativitetit të përgjithshëm ekzistencës së vrimave të zeza mekanika kuantike është dega e fizikës që trajton sistemet atomike dhe nënatomike si dhe bashkëveprimin e tyre me rrezatimin në terma të madhësive të observueshme ajo bazohet mbi faktin që të gjitha format e energjisë lëshohen në njësi diskrete të quajtura kuante duhet theksuar se teoria kuantike lejon vetëm përdorimin e llogaritjeve probabilistike ose statistike mbi tiparet e thërrmijave nënatomike të dhëna nëpërmjet funksionit valor ekuacioni i shrodingerit në mekanikën kuantike luan rolin analog që ligjet e njutonit dhe ligji i konservimit të energjisë luajnë në mekanikën klasike pra ai parashikon sjelljen e sistemeve dinamike në të ardhmen ky funksion është një ekuacion vale i dhënë në terma të funksionit valor i cili parashikon në një mënyrë analitike dhe preçise probabilitetin e ngjarjeve dhe rezultateve sipas teorive të vjetra të fizikës klasike energjia trajtohet si një fenomen i vazhdueshëm kurse lënda mendohet si diçka që zë një vend në hapësire dhe lëviz në mënyrë të vazhdueshme sipas teorisë kuantike energjia emetohet dhe absorbohet në njësi të vogla diskrete një copë individuale ose paketë energjie quhet një kuant shumës kuante kështu që në disa raste ajo sillet tamam si një grimcë lënde të gjitha thërrmijat shfaqin veti valore kur janë në lëvizje kështu që në mekanikën kuantike lënda nuk mendohet si e lokalizuar në një vend por si e shpërndarë në një farë mënyre për shembull drita ose rrezatimi elektromagnetik që lëshohet ose absorbohet nga një atom ka vetëm frekuenca ose gjatësi valësh të caktuara siç mund të shihet nga vijat spektrale që i korrespondojnë elementit të atij atomi teoria kuantike tregon se keto frekuenca i korrespondojnë energjive të përcaktuara të kuanteve të dritës ose fotoneve kjo del nga fakti qe elektronet në një atom lejohen të marrin vetem vlera të caktuara të energjisë ose e thënë ndryshe elektronet mund të ekzistojne vetëm në nivele të caktuara energjitike një kuant energjie emetohet ose absorbohet kur frekuenca është në proporcion të drejtë me diferencën e energjisë me dy niveleve formalizmi i mekanikes kuantike u zhvillua gjatë ve në luiz de brojli propozoi se valët dritore nuk janë të vetmet të cilat shfaqin një karaker dual pra vala sillet si thërmije siç ndodh në efektin fotoelektrik dhe në spektrat atomike edhe thërrmijat grimcore shfaqin dukuri valore sugjerimi i de brojlit dha dy formulime të ndryshme të mekanikës kuantike mekanika valore e ervin shrodingerit përfshin përdorimin e një koncepti matematik funksionit valor i cili është i lidhur me probabilitetin e gjëndjes së një thërrmije në një pikë të hapësirës mekanika e matricave e uerner hajzenbergut nuk e përmend fare konceptin e funksionit valor ose koncepte të ngjashme e megjithatë ajo u tregua se ishte komplet ekuivalente me teorinë e shrodingerit një zbulim shume i rëndësishëm në teorine kuantike është parimi i papërcaktueshmërisë i enunciuar për herë të parë nga hajzenbergu në i cili vendos një limit absolut teorik në saktësinë që mund të arrihet në disa matje si rezultat i kesaj mendimi i disa shkencetareve se gjendja fizike e nje sistemi mund të matet në menyre ekzakte për tu përdorur në parashikimin e gjendjes së sistemit në të ardhmen duhet të braktisej mekanika kuantike u kombinua me teorinë e relativitetit në formulimin e p a m dirakut e cila përveç të tjerash parashikoi ekzistencën e anti thërrmijave zhvillime të tjera të teorisë përfshinë statistikën kuantike të prezantuar në një formë nga ajnshtajni dhe s n bose statistika bose ajnshtajn dhe në një formë tjetër nga diraku dhe enriko fermi statistika fermi dirak elektrodinamika kuantike merret me bashkeveprimin midis thërrmijave të ngarkuara dhe fushës elektromagnetike përgjithësimi i saj jepet nga teoria kuantike e fushës dhe elektronika kuantike zbulimi i mekanikës kuantike në fillimin e shekullit të të revolucionoi fizikën sic shihet mekanika kuantike është një nga degët më themelore në pothuajse të gjitha fushat kontemporare të kerkimit kultura e kërkimit në fizikë ndryshon nga shumica e shkencavet në ndarjen e teorisë dhe eksperimentit që nga shekulli i dymbëdhjetë shumica e fizikantëve jane specializuar ose në fizikën teorike ose në atë eksperimentale fizikanti i madh italian enriko fermi i cili bëri kontribute themelore si në teori ashtu edhe në fushën eksperimentale në fizikën bërthamore mund të thuhet se qe një veçanti në kontrast me këtë pothuajse të gjithë teoricienët e suksesshëm në biologji dhe kimi për shembull kimisti kuantik dhe biokimisti amerikan linus pauling kane qënë eksperimentalist edhe pse në kohët e fundit kjo po ndryshon teoricienet kërkojnë të zhvillojnë modele matematike që bien dakort me eksperimentet ekzistuese por në të njëjtën kohë bëjnë parashikime për rezultate në të ardhmen ndërsa eksperimentalistët bëjnë eksperimente për testimin e parashikimeve teorike si dhe eksplorojnë zbulojnë fenomene te reja edhe pse teoria dhe eksperimenti janë të zhvilluara në mënyrë të ndarë ato varen ngushtë tek njëra tjetra progresi në fizikë vjen kur eksperimentalistët bëjnë një zbulim që teoritë ekzistuese nuk mund ta shpjegojnë ose kur teoritë e reja japin baza për parashikime eksperimentale të testueshme teoricienët punojnë ngushtë me eksperimentalistët që zakonisht janë ata që përdorin fenomenologjinë fizika teorike është e lidhur ngushtë me matematikën e cila është gjuha mbi të cilën teoritë fizike janë të bazuara duhet thënë se fusha të tëra të matematikës si analiza matematike u shpikën posaçërisht për të zgjidhur problemet fizikë fushat kontemporante të kërkimit në fizikë mund të ndahen në fizikën e materies së kondensuar fizikën atomike molekulare dhe optike fizikën bërthamore astrofizikën gjeofizikën dhe biofizikën disa departamente fizike kane edhe fusha speciale kerkimi mbi edukimin në fizikë që nga shekulli i njëzetë fushat individuale të fizikës kanë filluar të bëhen shumë të specializuara sot shumica e fizikantëve punojnë në një fushë të vetme gjatë gjithë karrieres së tyre universalistë si albert ajnshtajni dhe lev landau të cilët punuan në fusha të shumta në fizikë në kohët e sotme janë shumë të rrallë fizika e materies së kondensuar është një fushë e fizikës që merret me vetitë fizike makroskopike të lëndës në vecanti ajo merret me fazat e kondensuara që shfaqen sa herë që numri i përbërëseve të sistemit është shumë i madh dhe forcat e bashkëveprimit midis përbërëseve janë shumë të forta shembujt më të njohur janë fazat e kondensuara të ngurta dhe lëngjet të cilat janë rrjedhojë e lidhjeve dhe forcave elektromagnetike midis atomeve forma më ekzotike të fazave të kondensuara përfshinë superfluidet dhe kondensatet boze ajnshtajn të gjetura në disa sisteme atomike në temperatura shume të ulta si dhe fazën superpërcjellëse që shfaqet në elektrone përcjellës në disa materiale të caktuara si dhe fazat ferromagnetike dhe antiferromagnetike të spinit në laticën atomike fizika atomike molekulare dhe optike amo është studimi i bashkëveprimeve lëndë lëndë dhe dritë lëndë në shkallën e një atomi të vetëm ose për disa struktura që përmbajnë vetëm pak atome të treja deget janë të grupuara së bashku për shkak të ndërlidhjeve ngjashmërise së metodave që përdoren dhe shkalleve të ngjashme të energjisë të treja zonat përfshijnë trajtime klasike ose kuantike siç dihet analizimi i sistemit bëhet nga një këndvështrim mikrosokpik në kontrast me analizimin makroskopik fizika atomike studjon çatinë elektronike të atomeve fusha kërkimore në kohët tona po fokusohet në kontrollin kuantik ftohjen dhe zënien në grackë të atomeve dhe ioneve në përplasjet dinamike në temperaturë të ulta si dhe në sjelljen e gazeve që bashkëveprojnë në mënyrë të dobët kondensatet bose ajnshtajn si dhe sistemet e holluara fermionike të degjeneruara në matjen me preçision të konstanteve themelore si dhe në efektet e korrelacioneve të elektroneve në strukturën dhe dinamikën e sistemeve fizika atomike është e infulencuar nga bërthama shiko për shembull ndarjen e niveleve energjitike kurse fenomene intra bërthamore si fisioni dhe fuzioni konsiderohen pjesë të fizikës bërthmore fizika molekulare fokusohet në struktura multi atomike si dhe në bashkëveprimin e tyre të brendshëm ose të jashtëm me lëndën dhe dritën fizika optike është e veçantë nga optika sepse ajo nuk tenton që të fokusohet në kontrollimin e fushave klasike të dritës nga objektet makroskopike por në vetitë themelore të fushave optike dhe bashkëveprimit të tyre me dritën në botën mikroskopike fizika bërthamore merret me studimin e përbërëseve elementare të lëndës dhe energjisë si dhe me bashkëvepimet mes tyre ajo njihet gjithashtu edhe si fizika e energjisë së lartë sepse shumë thërrmija elementare nuk shfaqen zakonisht veçse në përplasje që ndodhin në energjira shumë të larta me thërrmijat e tjera siç ndodh në përshpejtuesit e thërrmijave tani bashkëveprimet e thërrmijave elementare përshkruhen nga modeli standart ky model merr parasysh thërrmija të njohura të lëndes të cilat bashkëveprojnë nëpërmjet forcave themelore të fortë të dobët dhe asaj elektromagnetike dinamika e thërrmijave të lëndës përshkruhet nëpërmjet shkëmbimit thërrmijave mesazhere që mbajnë forcat këto thërrmija mesazhere njihen rrespektivisht si gluonet w dhe w dhe bozoni z si dhe fotoni modeli standart gjithashtu parashikon ekzistencën e një thërrmije të njohur si bozoni higgs ekzistenca e të cilit nuk është verifikuar akoma astrofizika dhe astronomia janë aplikimet e teorisë dhe metodave fizike për studimin e strukturës yjore evolucionit yjor origjinës së sistemit diellor dhe problemeve të lidhura me kozmologjinë për shkak se astrofizika është një subjekt shumë i gjerë astrofizikantët zakonisht aplikojnë shumë disiplina të fizikës përfshirë mekanikën elektromagnetizmin mekanikën statistike termodinamikën mekanikën kuantike relativitetin fizikën bërthamore dhe fizikën atomiko molekulare astrofizika u zhvillua nga shkenca e vjetër e astronomisë astronomët e civilizimeve të hershme bërën vëzhgime metodike të qiellit kjo duket nga artifaktet e shumta astronomike të kohëve të hershme të gjetura në kultura të ndryshme pas shekujsh zhvillimi nga astronomët babiloniane dhe greke astronomia perëndimore u fut në një periudhë letargjike për katërmbëdhjetë shekuj deri në ardhjen e nicolaus copernicus i cili modifikoi sistemin ptolemaik duke vendosur diellin në qendër të universit observimet e detajuara të tycho brahes çuan në ligjet e keplerit të lëvizjes planetare në të njëjtën kohë teleskopi i galileut ndihmoi në zhvillimin e shkencës moderne teoria e njutonit e gravitetit universal dha një bazë dinamike për ligjet e keplerit në fillim te shekullit te te shkenca e mekanikes qiellore arriti një stad shumë të zhvilluar në duart e leonhard euler j l lagranzhit p s laplasit dhe të tjerëve teknika matematike të fuqishme bënë të mundur zgjidhjen analitike të disa nga problemeve më thelbesore të gravitacionit klasik të zbatura tek sistemi diellor në fund të shekullit të të zbulimi i vijave spektrale në dritën e diellit provoi se elementet e gjetur tek dielli gjënden edhe në toke gjatë kësaj kohe interesi u zhvendos nga përcaktimi i distancës dhe pozicionit të yjeve tek përcaktimi i përbërjes së tyre fizike shikoni struktura yjore dhe evolucioni yjor për shkak se aplikimi i fizikës tek astronomia ka zënë nje rol thelbësor përgjatë shekullit të të diferencimi midis astronomisë dhe astrofizikës është zhdukur zbulimi nga karl jansky në që radio sinjalet e emetuara nga trupat qiellore shënoi fillimin e shkencës së radio astronomisë në kohët e fundit zbulimet astronomike janë zgjeruar me hedhjen e sondave kozmike perturbimet dhe interferenca nga atmosfera e tokes e bejnë të domosdoshme përdorimin e astronomisë së rrezeve x infra te kuqe ultraviolet rreze gama teleskopi hapësinor habëll i lëshuar në ka bërë të mundur shikimin e pamjeve vizuale të një kualiteti dhe qartësie të lartë që ja kalon pamjeve të marra nga instrumentet tokësore vëzhgimet nga toka përdorin teleskope me optikë adaptive e cila bën të mundur kompesimin e turbulencës pranë atmosferës së tokës kozmologjia fizike është studimi i formimit dhe evolucionit të universit në shkallat më të mbëdha teoria e relativitetit e albert ajnshtajnit luan një rol thelbësor në teoritë moderne kozmologjike në fillim të shekullit të të zbulimi i habëllit që universi po zgjerohej siç tregohet nga diagrami i habëllit bëri që të dilnin teori të reja si modeli i gjendjes se qendrueshme te universit dhe ai i bumit te madh teori e bumit te madh u konfirmua nga suksesi i parashikimeve të teorisë së nuklosintezës së bumit te madh dhe zbulimit të sfondit kozmik mikrovalor në modeli i bumit të madh qëndron mbi dy shtylla teorike teoria e relativitetit të përgjithshëm e albert ajnshtajnit dhe parimi kozmologjik kozmologjistët kohët e fundit kanë formuar një model preçiz të evolucionit të universit i cili perfshin inflacionin kozmik energjinë e zezë dhe lëndën e zezë fizika e aplikuar është një term i përgjithshëm për fizikën që hyn në pune për një përdorim të caktuar aplikimi dallohet nga fizika e pastër nga një kombinim delikat i faktorëve si motivacioni i kërkuesve dhe sjellja e tyre në lidhje me teknologjinë ose shkencën që ndikohet nga puna e tyre kjo degë ndryshon nga inxhinieria sepse fizikanti mund të mos dizenjojë ndonje gjë të caktuar por ai i perdor konceptet fizike gjatë kohës që bën kërkime me qëllim që të zhvillojë teknologji të reja për zgjidhjen e një problemi kjo në një fare mënyre është e ngjashme me matematikën e aplikuar fizikantët e aplikuar mund të jenë të interesuar në përdorimin e fizikës për kërkime shkencore për shembull njerzit që punojnë në përshpejtuesit bërthamorë kërkojnë që të ndërtojnë detektorë më të mirë thërrmijash për kërkime në fizikën teorike fizika përdoret jashtëzakonisht shumë në çdo degë inxhinierie për shembull statika një nëndegë e mekanikës përdoret për ndërtimin e urave ose strukturave të tjera kurse akustika përdoret për të ndërtuar salla më të mira për koncertet ose operat një kuptim i fizikës është shumë i rëndësishëm në dizenjimin e simulatorëve realistë për fluturime ose për lojrat kompjuterike si në motorin fizik apo edhe në filma për arritjen e efekteve realiste fizika edukative i referohet metodave të tanishme pedagogjike që përdoren për të mësuar fizikën si dhe asaj pjese të kërkimeve pedagogjike që kërkojnë të përmirësojnë këto metoda historikisht fizika është mësuar në shkollën e lartë dhe në nivelin unversitar së bashku me ushtrimet e laboratorit të cilat kanë për qëllim verifikimin e koncepteve që janë shpjeguar gjatë leksioneve programet universitare zakonisht përfshinë trainimin në degët themelore të fizikës klasike dhe asaj kuantike trainimi specializohet më tej kur studenti mbron doktoraturën për një temë të caktuar shumica e universiteteve kontemporane kanë grupe të specializuar brenda departamentit të cilat merren me një program të caktuar si psh grupi i optikës kuantike një nga pedagogët më te famshëm në fizikë riçard fajman mendonte se dhënia e mësimit ne fizikë qe një art më vete shiko publikime të rëndësishme në fizikë wikibooks wikibooks ka një wikibooks ka një themelues i logjikës matematikore konsiderohet matematikani anglez george boole kuptimet e para të logjikës formale i kanë dhënë grekët e vjetër me përfaqësuesin kryesor të saj aristotelin logjika matematikore lindi nga nevoja e eliminimit të kundërthënieve dhe paradokseve që u paraqitën në teorinë e bashkësive poashtu ajo ka luajtur një rol të veçantë në lindjen e disa lëmive të reja të matematikës bashkohore kjo degë përsosi simbolet e deriatëhershme dhe e plotësoi me simbole të reja gjuhën simbolike gjykimi pohimi është koncept themelor në logjikën matematikore në aspektin e saktësisë gjykimi i nënshtrohet ligjit të përjashtimit të së tretës dhe merr vetëm njërën nga vlerat i saktë ose jo i saktë true ose false p sh gjykime janë fjalitë wikipedia nuk është e shkruar në gjuhen shqipe këto pohime në logjikën matematikore mirren si gjykime jo të sakta sepse tani unë po e lexojë këtë artikull të shkruar në gjuhen shqipe dhe janë gjykime të sakta vetitë i saktë dhe jo i saktë quhen vlera të saktësisë së gjykimit dhe shënohen me simbolet t lexo te dhe lexo jo te simboli t është i ngjashëm me germën e parë të fjalës angleze true i e saktë emërtimi i gjykimeve zakonisht bëhet me germat e vogla të alfabetit si p q r dhe trajtohen si variabla gjykimesh ndërsa vlerat e tyre shënohen me v p v q v r dhe janë konstante mirëpo për thjeshtësi vlerat e gjykimeve shkruhen vetëm me emërtimin e gjykimit pohimit wikipedia nuk është e shkruar në gjuhen shqipe kur të i japim njërën nga vlerat e saktësisë e saktë ose jo e saktë quhet gjykim mirëpo në matematikë përpos këtyre gjykimeve kemi edhe gjykime të hapura si p sh wikipedia do të ketë artikuj në vitin x ose x etj varrësisht prej vlerës së variabilës x të cilës i japim nëse shkruajmë më shumë artikuj viti x vlera konkrete gjykimet do jenë të sakta ose jo të sakta metoda e shndërrimit të një pohimi të tillë në gjykim quhet metoda e zëvendësimit metoda e substitucionit gjykim i përbërë quhet gjykimi i cili fitohet kur dy gjykime të thjeshta i lidhim me lidhëzat dhe ose etj nëse një gjykimi të caktuar p i shtojmë parashtesën jo atëherë gjykimi jo p ose nuk është e vërtetë se p quhet negacion ose mohim i gjykimit p mohimi quhet operator unar pasi vepron mbi një gjykim nëse janë dhënë dy gjykime p q me anë të përdorimit të lidhsave operatoreve dhe ose atëherë atëherë dhe vetëm atëherë fitohen gjykime të përbëra në bazë të lidhëzave dallojmë këto operacione ose gjykime të përbëra kombinime te mëtejshme të veprimeve themelore çojnë në rrjedhime komplekse si p sh kemi p q r nëse p atëherë q nëse q atëherë r si rrjedhim nëse p atëherë r p sh kuantifikatorët japin vlera të caktuara të cilat zëvendësojnë variablat në gjykimin e dhënë bashkësia është koncepti themelor i matematikës bashkohore bashkësia përbëhet nga objektet të cilat kanë së paku një veti të përbashkët objektet e bashkësisë i quajmë elemente të bashkësisë emërtimi dhe shënimi i bashkësive zakonisht bëhet me shkronja të mëdha të alfabetit latin caktimi i bashkësive bëhet në dy mënyra bashkësia e numrave natyral bashkësia e numrave të plotë bashkësia e numrave racional bashkësia e numrave real bashkësia e numrave kompleks bashkësia e numrave çift bashkësia e numrave tek prerja e bashkësive dhe quhet bashkësia e cila i përmban elementet e dhe figura unioni i bashkësive dhe quhet bashkësia e cila ka të gjitha elementet e bashkësive dhe figura për unionin e bashkësive vlejnë këto ligje diferenca e bashkësive dhe quhet bashkësia e cila ka vetëm elementet e bashkësisë që nuk i takojnë bashkësisë figura diferenca simetrike e bashkësive dhe quhet bashkësia e cila ka vetëm elementet jo të përbashkëta të bashkësive dhe figura nëse me shënojmë bashkësinë jo të zbrazët dhe me relacionin raportin marëdhëniet mes elemteve të së atëherë për themi se është relacion binar relacion binar quhet çdo nënbashkësi e katrorit kartezian vetit e relacionit binar janë nëse në bashkësinë jo të zbrazët vlenë relacioni i cili ka vetitë dhe atëherë themi se kemi të bëjmë me relacionin binarë në të kundërtën nëse vlen themi se kemi të bëjmë me relacion jorefleksiv nëse në bashkësinë jo të zbrazët nga relacioni binar rrjedhë atëherë themi se kemi të bëjmë me relacion binarë simetrikë në të kundërtën nëse vlen themi se kemi të bëjmë me relacion asimetrikë nëse në bashkësinë jo të zbrazët nga relacionet binare dhe rrjedhë atëherë themi se kemi të bëjmë me relacion binar transitiv në të kundërtën nëse vlen themi se kemi të bëjmë me relacion intransitiv relacioni i ekuivalencës është relacioni binarë i cili në bashkësinë është refleksiv simetrik dhe transitiv simboli i relacionit të ekuivalencës është relacionet më të rëndësishme të ekuivalencës janë barazia paralelshmëria kongruenca dhe ngjashmëria po ashtu ekuacioni i ekuivalencës mundë të zbërthehet në klasa të ekuivalencës relacioni i renditjes është relacioni binarë i cili në bashkësinë është refleksiv antisimetrik dhe transitiv nëse relacioni i binarë në bashkësinë është irefleksivë asimetrik dhe transitiv atëherë themi se kemi të bëjmë me relacionin rigoroz të renditjes relacion ndërmjet dy bashkësive është prodhimi kartezian i bashkësive jo të zbrazëta dhe prodhimi kartezian është ç do nënëbashkësi për të cilën vlen pasqyrim funksion rifigurim i bashkësisë në quhet relacioni ndërmjet dy bashkësive dhe i cili ka këtë veti elementet e bashkësisë që pasqyrohen në bashkësinë janë origjinal zanafilla fytyra e pasqyrimi ndërsa elementet përkatëse të bashkësisë që i shoqërohen origjinaleve quhen transformati figura përfytyrimi i pasqyrimit pasqyrimet zakonisht nuk shënohen me por me etj shënimi i pasqyrimeve bëhet në disa mënyra varësisht nga lëmit në të cilën përdoret disa shembuj të shënimit të pasqyrimeve po i prezantojmë më poshtë ose nëse për pasqyrimin vlen që ç do element i dhe ekziston një elementë i tillë që atëherë themi se kemi të bëjmë me pasqyrimin invers të pasqyrimit pasqyrimi invers ekziston vetëm për pasqyrimet bijektive shënimi i pasqyrimit invers zakonisht shënohet si për pasqyrimin themi se është kodomen i domenit dhe në të njëjtën kohë domeni është kodomen i me shumëzimin e pasqyrimeve nënkuptojmë shumëzimin e dy e më tepër pasqyrimeve funksioneve ku elementit të bashkësisë i përgjigjet ekziston së paku një element i bashkësisë i tillë që në bashkësinë ekziston së paku një element i cili i përgjigjet në gjuhen matematikore kjo duket si veprim binarë në matematik quhet pasqyrimi f në bashkësinë jo të zbrazët i tillë që atëherë për themi se është element neutral teoria e grupeve e lindur ne shekullin si disipline matematike është nje paraprires i matematikes moderne sepse ndane perfaqesuesin p sh numrat reale nga struktura e brendeshme ligjet e llogaritjes ne grupe punime te medha për teoriene e grupeve vijne nder te tjere nga evariste galois niels henrik abel sophus lie unazë është bashkësia jo e zbrazët që ka të përkufizua veprimet binare të mbledhjes dhe shumëzimit ku trup quhet unaza asociative nëse është grup ku fushë quhet trupi nëse shumëzimi është kumutativ teoria e numrave është degë e matematikës së pastër e cila merret me studimin e vetive të numrave në përgjithësi e posaçërisht atyre të plotë si dhe me një klasë më të gjerë problemesh të cilat dalin nga studimet e tilla ndër problemet elementare që studiohen janë plotpjestueshmëria e numrave kriteret për gjetjen e numrave të cilat plotësojnë ndonjë kusht të caktuar shpërndarja e numrave të thjeshtë gjetja e numrit të particioneve të një numri natyral disa autorë teorinë e numrave e identifikojnë me aritmetikën për dallim nga algjebra e cila merret më shumë me numra simbolik kontribuuesit më të mëdhenj në teorinë e numrave janë gauss legendre hardy ramanujan litlewood rogers rieman etj teoria e numrave është një ndër disiplinat me përdorim me te gjere te matematikes ashtu si edhe shumë degë tjera të matematikës teoria e numrave gjenë zbatime në jetën e përditshme si për shembull në shkenca kompjuterike dhe në kriptografi objekti kryesor i teorisë së numrave është studimi i numrave të plotë e në veçanti i numrave natyrorë vetitë e tyre si dhe mardhëniet që i rregullojnë ato është një nga fushat me interesante të algjebrës analizës matematike si dhe matematkës në përgjithësi me të drejtë gausi këtë disciplinë e ka quajtur edhe mbretëreshën e matematikës është një nga degët me të vjetra e cila njihej edhe nga grekët e vjetër si psh pitagora p k euklidi p k erastoteni p k dhe diofanti p k deri vonë është menduar se teoria e numrave ka qenë një disciplinë e kulluar teorike por rreth vjet më parë është zbuluar se ajo ka një zbatim tepër efikas në praktikë si edhe në kriptografi ku janë ndërtuar një sërë sistemesh kodimi me bazë teorinë e numrave e sidomos operimin me numrat e thjeshtë numrat prim shkencën e kodimit të të dhënave teorinë e automateve etj periudha moderne e teorisë se numrave fillon në vitet pas krishtit me claude bacher dhe vazhdon me kerkimet mjaftë të rëndësishme të pierre fermat dhe leonard euler me carl friedrich gauss botoi librin e famshem disquisitiones arithmeticae në të cilin shkroi të gjitha përfundimet e rëndësishme të arritura nga shkenca për teorine e numrave si dhe mjaftë ide të reja interesante të tij në ditët e sotme kjo disiplinë vjen mjaftë e zgjeruar dhe e ndarë në tre drejtime të cilat e marrin emrin e tyre nga instrumentat matematike të cilat përdorin teoria klasike e numrave e cila përdor metoda krejtësisht të pastra teorike numerike teoria analitike e numrave e cila operon me metodat bazë të analizës matematike e veçanërisht me metodat bazë të funksioneve komplekse teoria algjebrike e numrave e cila operon me metoda totalisht algjebrike dhe veçanërisht me konceptin e idealeve dhe fushave algjebrike disa pika kyçe të teorisë së numrave të paktën të teorisë elementare të numrave janë studimi i numrave prim plotpjestueshmëria rrënjët primitive format kuadratike ekuacionet e diofantit thyesat e vazhdueshme implementimi i saj ne shkencat e tjera etj me anë të thyesave të vazhdueshme është vertetuar së pianoja nuk mund të akordohet në menyrë perfekte teoria algjebrike e numrave është nëndegë që studion problemet e teorisë së numrave prej një këndvështrimi algjebrik dhe duke përdorur metoda algjebrike për shembull duke përdorur rezultate nga teoria e grupeve apo unazave nga teoria galois fushat numerike algjebrike idealet e unazave kohomologjinë e grupeve etj biologjia është shkenca natyrore që studion jetën dhe organizmat e gjallë duke përfshirë strukturën e tyre fizike proceset kimike bashkëveprimet molekulare mekanizmat fiziologjikë zhvillimin dhe evolucionin përkundër ndërlikueshmërisë së shkencës ekzistojnë disa koncepte unifikuese që e konsolidojnë atë në një fushë të vetme koherente biologjia njeh qelizën si njësinë themelore të jetës gjenet si njësinë themelore të trashëgimisë dhe evolucionin si motorin që shtyn krijimin dhe zhdukjen e specieve organizmat e gjallë janë sisteme të hapura që mbijetojnë duke shndërruar energji dhe duke zvogëluar entropinë e tyre lokale për të mbajtur një gjendje të qëndrueshme dhe jetësore të përcaktuar si homeostazë nën disiplinat e biologjisë përcaktohen nga metodat e hulumtimit të përdorura dhe lloji i sistemit të studiuar biologjia teorike përdor metoda matematikore për të formuar modele sasiore ndërsa biologjia eksperimentale kryen eksperimente empirike për të provuar vlefshmërinë e teorive të propozuara dhe për të kuptuar mekanizmat që themelojnë jetën dhe si u shfaq dhe evoluoi nga materia jo e gjallë rreth miliardë vjet më parë përmes një rritje graduale të kompleksitetit të sistemit jalët e lashta greke të bos të romanizuar që do të thotë jetë dhe ologji loga e romanizuar logy që do të thotë degë e studimit ose të flasësh ata të kombinuar e bëjnë fjalën greke biolog e romanizuar që do të thotë biologji përkundër kësaj termi si një e tërë nuk ekzistonte në greqinë e lashtë e para që huazoi ishte anglezisht dhe frëngjisht biologie që nga ardhja e epokës shkencore e ranalizueshme si një kompleks duke përdorur format e kombinimit bio logos termi biologji greq jetë dhe fjalë shkence shfaqet për here te pare ne kur lineus përdor termin biologi ne librin e tij bibliotheca botanica përdorimi i pare ne gjuhen gjermane biologie ishte ne ne një përkthim te punës se lineusit karl frederik burdak e përdori termin ne librin e tij propdeutik zum studien der gesammten heilkunst ne ne një sens me te kufizuar duke nënkuptuar studimin e qenieve njerëzore nga ana morfologjike fiziologjike dhe psikologjike termi erdhi ne përdorimin e tij modern nga traktati me gjashte volume i quajtur biologie oder philosophie der lebenden natur ne nga gotfrid reinhold treviranus i cili deklaroi biologjia moderne është një shkencë relativisht e re por shkencat e përfshira në të janë studiuar që në lashtësi filozofia natyrore p sh është studiuar ne civilizimet e lashta të mesopotamisë egjiptit indisë dhe kinës ndërkohe që origjina e biologjisë moderne mund të ndiqet deri në greqinë e lashte studimi i mjekësisë daton që në kohën e hipokratit por ishte aristoteli ai që kontribuoi gjerësisht në zhvillimin e biologjisë historia e kafshëve ishte një nga punimet e tij të spikatura për diversitetin e jetës ku tregohen dhe prirjet e tij natyraliste pasuesi i aristotelit teofrasti shkroi një seri librash për botaniken që i mbijetuan kohës si kontributet më të rëndësishme të lashtësisë për shkencat e bimëve biologjia filloi të zhvillohej shpejt dhe të rritet me përmirësimin dramatik të mikroskopit të anton van leeuwenhoek atëherë studiuesit zbuluan spermatozoide baktere infusoria dhe larminë e jetës mikroskopike hetimet nga jan swammerdam çuan në një interes të ri në entomologji dhe ndihmuan në zhvillimin e teknikave themelore të diseksionit mikroskopik dhe ngjyrosjes përparimet në mikroskopi gjithashtu kishin një ndikim të thellë në të menduarit biologjik në fillim të shekullit të të një numër i biologëve treguan rëndësinë qendrore të qelizës pastaj më schleiden dhe schwann filluan të promovojnë idetë tani universale që njësia themelore e organizmave është qeliza dhe që qelizat individuale kanë të gjitha karakteristikat e jetës megjithëse kundërshtuan idenë që të gjitha qelizat vijnë nga ndarja e qelizave të tjera falë punës së robert remak dhe rudolf virchow megjithatë nga vitet shumica e biologëve pranuan të tre parimet e asaj që u bë e njohur si teori e qelizave ndërkohë taksonomia dhe klasifikimi u bënë fokusi i historianëve të natyrës karl linneu botoi një taksonomi bazë për botën natyrore në variacionet e së cilës kanë qenë në përdorim që nga ajo kohë dhe në vitet prezantuan emra shkencorë për të gjitha speciet e saj georges louis leclerc comte de buffon i trajtoi speciet si kategori artificiale dhe format e jetesës si të lakueshme madje duke sugjeruar mundësinë e prejardhjes së zakonshme megjithëse ishte kundër evolucionit buffon është një figurë kryesore në historinë e mendimit evolucionar vepra e tij ndikoi në teoritë evolucionare të dy lamarck dhe darvin mendimi serioz evolucionar filloi me veprat e jean baptiste lamarck i cili ishte i pari që paraqiti një teori koherente të evolucionit ai mendoi se evolucioni ishte rezultat i stresit mjedisor në pronat e kafshëve që do të thotë se sa më shpesh dhe me rigorozitet të përdoret një organ aq më komplekse dhe efikase do të bëhet duke e përshtatur kështu kafshën në mjedisin e saj lamarck besonte se këto tipare të fituara më pas mund t i kalonin pasardhësve të kafshës të cilat do t i zhvillonin dhe përsosnin më tej ato sidoqoftë ishte natyralisti britanik charles darwin duke ndërthurur qasjen biogjeografike të humboldt gjeologjinë uniformitare të lyell shkrimet e malthus mbi rritjen e popullsisë dhe ekspertizën e tij morfologjike dhe vëzhgime të gjëra natyrore të cilët krijuan një teori evolucionare më të suksesshme të bazuar në seleksionimin natyror arsyetimet dhe provat e ngjashme e shtynë alfred russel wallace të papritur të arrinte në të njëjtat përfundime megjithëse ishte subjekt i polemikave që vazhdon edhe sot e kësaj dite teoria e darvinit u përhap shpejt në bashkësinë shkencore dhe shpejt u bë një aksiomë qendrore e shkencës në zhvillim të shpejtë të biologjisë zbulimi i përfaqësimit fizik të trashëgimisë erdhi së bashku me parimet evolucionare dhe gjenetikën e popullsisë në vitet dhe në fillim të viteve eksperimentet treguan për adn në si përbërësin e kromozomeve që mbanin njësitë që mbartin tipare që ishin bërë të njohura si gjenet një përqendrim në llojet e reja të organizmave model si viruset dhe bakteret së bashku me zbulimin e strukturës dyfishe spirale të adn së në shënoi kalimin në epokën e gjenetikës molekulare nga vitet e deri në ditët e sotme biologjia është shtrirë shumë në fushën molekulare kodi gjenetik u godit nga har gobind khorana robert w holley dhe marshall warren nirenberg pasi adn u kuptua se përmbante kode më në fund projekti i gjenomit njerëzor u lançua në me qëllim të hartës së gjenomit të përgjithshëm njerëzor ky projekt në thelb u përfundua në me analiza të mëtutjeshme ende duke u publikuar projekti i gjenomit njerëzor ishte hapi i parë në një përpjekje të globalizuar për të përfshirë njohuritë e akumuluara të biologjisë në një përcaktim funksional molekular të trupit të njeriut dhe trupave të organizmave të tjerë teoria qelizore mund te ndahet ne dy epoka ate klasiken dhe modernen teoria qelizore klasike u formulua nga shkencëtaret matias xhekob shleiden teodor shvan robert remak dhe rudolf virshkov gjate shek xix dhe u bazua ne tre parime kryesore gjate dy shekujve ne vijim teoria qelizore perfshiu koncepte te reja te dala nga biokimia teoria e evolucinit dhe ligjet e mendelit duke u zgjeruar ne ate qe njihet si teoria moderne qelizore e cila tashme perfshin parime te rejat te cilat nuk gjendeshin me pare ne ate klasiken teoria e evolucionit gjithashtu mund te ndahet ne dy epoka teoria klasike e evolucionit u formulua nga carls darvini dhe alfred rasell uallis ne mesin e shek te xix dhe ishte e para teori evolucionare qe perfshinte mekanizmin e perzgjedhjes natyrore sipas darvinit dhe uallisit te gjitha gjallesat e sotme ne toke kane një prejardhje te perbashket nga një paraardhes universal qe jetoi rreth miliard vjet me pare me pas ato u ndane ne specie te ndryshme për shkak te pershtatjes ndaj mjedisit ku jetonin duke qene se numri i individeve ne popullata te ndryshme ishte shume here me i madh se sa numri i rezervave ushqimore për to vetem me mire te pershtaturit ndaj mjedisit arrinin te jetonin dhe te trashegonin tiparet e tyre tek pasardhesit duke bere te mundur kështu procesin e evolucionit teoria moderne e evolucionit e njohur si sinteza moderne evolucionare u formulua ne vitet nga një numer i madh biologesh si ronald fisher teodosius dobzhanski xhon burdon sanderson halldejn suoll rajt edmund briskou henri ford ernst mijr bernhard rens sergei shetvierrokov xhorxh gejlord simpson dhe xhorxh ledjard stebens i riu kjo teori kombinon principet mendeliane të trashëgimisë me teorinë e darvinit mbi perzgjedhjen natyrore duke shpjeguar trashegimin e tipareve ose krijimin e specieve te reja me ane te parimeve gjenetike gjenetika është dega e cila studion gjenet trashëgiminë dhe ndryshimin e organizmave trashëgimia e tipareve te ndryshme tek gjallesat behet e mundur nëpërmjet tejçimit te materialit gjenetik nga njeri brez ne tjetrin ky material gjenetik gjendet i koduar ne acidin dezoksiribunukleik i njohur shkurt si adn kater baza te azotuara te quajtura adenina guanina citozina dhe timina përbejnë adn ne këto baza janë te vendosura ne dy zinxhirë spiralor të cilët lidhen me njeri tjetrin me ane te lidhjeve hidrogjenore kështu adenina lidhet gjithmonë me timinën me dy lidhje hidrogjenore ndërsa guanina me citozinën me ane te tri lidhjeve hidrogjenore segmente te caktuara te acidit dezoksiribunukleik njihen me emrin gjene gjenet janë njësite baze te trashëgimisë tek gjallesat dhe përmbajnë informacionet e duhura për sintetizimin e proteinave te nevojshme për funksionimin e organizmit bashkësia e te gjitha gjeneve te një gjallese njihet me emrin gjenotip ndërsa bashkësia e veçorive te shfaqura për shkak te veprimtarisë se gjeneve dhe ndërveprimit te organizmit me mjedisin përben atë qe quhet fenotip shkaqe te shumta mund te sjellin ndryshime ne kodin gjenetik qe njihen si mutacione këto ndryshime ndodhin si rezultat gabimeve gjate kopjimit të materialit gjenetik i ekspozimit ndaj rrezatimit ultravjollce ose jonik i shfaqjes se mutagjeneve te ndryshëm kimike i vënies ne kontakt me viruset ose mund të shkaktohen nga vetë organizmi gjatë një procesi të quajtur hipermutacion ndryshimet e shfaqura zakonisht shkaktojnë keqfunksionimin dhe vdekjen e qelizave duke qene shpeshherë dhe përgjegjës për shfaqjen e kancerit ne gjallesat shumëqelizore ne disa raste ndodh qe mutacioni te jete i favorshëm për individin qe e ka mutacione te tilla duke u grumbulluar nder vite nga përzgjedhja natyrore janë ato qe bëjnë te mundur procesin e evolucionit homeostaza është aftesia qe kane organizmat e ndryshem biologjik qofshin keta një apo shumeqelizore për ta mbajtur mjedisin e tyre te brendshem ne një ekuiliber dinamik dhe kushte te stabilizuara për ta bere këtë gje gjallesat ne fillim dallojne turbullimet e ndryshme qe mund te jene prezente ne organizem dhe pastaj i pergjigjen ketyre turbullimeve duke rritur ose ulur aktivitetin e një organi sistemi apo aparati ne menyre qe kushtet te stabilizohen serish clirimi i glukagonit kur nivelet e sheqerit ne gjak janë te uleta ose drejtimi i gjetheve nga dielli për te marre me shume drite tek bimet janë shembuj te perkryer te homeostazes gjallesat te cilat janë pergjegjese për futjen ne perdorim te energjise ne një ekosistem njihen si prodhues ose autotrofe foto autotrofet perdorin energjine diellore ne procesin e fotosintezes për te shnderruar dioksidin e karbonit dhe ujin ne molekula organike si atp ja lidhjet e te ciles mund te prishen për te cliruar energji ne te njejtin grup me foto autotrofet bëjnë pjese dhe kemo autotrofet te cilet arrijne te prodhojne energji nëpërmjet oksidimit te elementeve te ndryshme qe gjenden rreth tyre si hekuri metani sulfidet etj ne një proces qe njihet si kemosinteze por jo te gjitha gjallesat mund te jene prodhuese energjie heterotrofet apo konsumatoret duhet ta marrin ate te gatshme për te mbijetuar shumica e heterotrofeve te njohura si kemo heterotrofe arrijne ta marrin energjine e nevojshme duke u ushqyer me gjallesa te tjera dhe duke i zberthyer perberjet e tyre komplekse organike si karbohidratet yndyrnat dhe proteinat ne perberje me te thjeshta si glukoza acidet yndyrore gliceroli dhe amino acidet nga ana tjetër foto heterotrofet ne ndryshim nga kemo heterotrofet përveç zberthimit te molekulave organike mund te perdorin dhe dritën për te perftuar energji taksonomia është fusha e cila studion marrëdhëniet e grupeve te ndryshme biologjike dhe i kategorizon ato ne baze te ngjashmërive ose ndryshimeve qe shfaqin tradicionalisht qeniet e gjalla janë ndare ne pese mbretëri monera protista fungi plantae dhe animalia sidoqoftë shume shkencëtare tani e konsiderojne sistemin e pese mbretërive te prapambetur duke preferuar ne vend te tij një klasifikim qe fillon me sfera kryesore si arkaea ne fillim archaebakteria bakteria ne fillim eubacteria dhe eukariotet ku përfshihen protistet kërpudhat bimët dhe kafshët i cili bazohet ne faktin nëse qelizat e gjallesave kane berthame qelizore apo jo si dhe ne ndryshimet ne përbërjet kimike te pjesëve te jashtme te qelizave me pas çdo sfere e mbretëri zbërthehet me tej derisa çdo specie te jete klasifikuar ne baze te rendit sfere mbreteri filume klase rend familje gjini lloj duke përfunduar me një gjallese me një emër shkencor te përbëre nga gjinia dhe lloji i tij për shembull njerëzit listohen si homo sapiens homo është gjinia dhe sapiens lloji viruset viruidet prionet dhe satelitet janë jashtë këtyre kategorive te cilësuar si ne cep te jetës ne kuptimin qe shume shkencëtare nuk i klasifikojnë këto qenie si tamam te gjalla për shkak te mungesës se një ose me shume karakteristikave jetësore informatika është shkenca që studion strukturën metodikat algoritmet mekanizmat e përpunimit të informacionit termi informatikë është bashkimi i dy fjalëve të gjuhës franceze informatique informacion ose të dhëna informata dhe automatique automatik dhe u përdor për herë të parë në vitin nga philippe dreyfus për të treguar përpunimin automatik aritmetik të informacionit ka shumë përkufizime të ndryshme se çfarë përfshihet brenda termit informatikë informatika është shkencë shumë e gjere e cila përfishin shumë fusha si detyra e informatikës qëndron kështu në përpunimin e të dhënave në lidhje me një problem praktik informacionet që nevojiten për zgjidhjen ose trajtimin e vetë problemit applikimet e informatikës janë të shumta por në jetën e përditshme applikimi më i njohur është kompiutri çdo kompjuter nga më i fuqishmi deri tek më ekonomiku është i përbërë nga dy elemente themelore harduere dhe softuere hard i fortë i rëndë soft i butë i lehtë ware përbërës me termin harduere tregohet çdo pajisje fizike pjesë e kompjuterit si për shembull kasa ekrani kujtesa disku tastiera njësite hyrëse dhe dalëse etj nga ana tjetër me termin softuere tregohen programet që përdoren në kompjuter word excel gimp dhe që nëpërmjet informacioneve të ruajtura nga hardueri prodhojnë rezultatet e kërkuara nga përdoruesi informatika është shkence e cila merret me ruajtjen perpuninimin dhe shfrytezimin e informatave duke perdorur kompjuterin shenim mos i bani copy paste se kena edhe me i msu kimia është shkenca natyrore që merret me studimin e ndërtimit dhe vetive të materies perberjes struktures dhe transformimeve të saj është studimi i vetive dhe strukturës së atomeve duke përfshirë dhe izotopet e tyre të qëndrueshëm apo radioaktive të përbërjeve dhe molekulave të përzierjeve dhe të tretësirave si elemente bazë të natyrës dhe se si ato kombinohen për të formuar stadet e ndryshme të materies që na formojnë në çdo gjë që na rrethon njohja e strukturës elektronike të atomeve është baza e kimise konvencionale ndërsa njohja e strukturës së bërthamës është baza e kimisë bërthamore prishja dhe formimi i lidhjeve mes atomeve dhe molekulave janë përgjegjës për transformimin e materies fizika kimia dhe biologjia janë tri shkenca natyrore quhen shkenca natyrore meqë studiojnë natyrën d m th botën që na rrethon me të gjitha pasuritë e saj dhe dukuritë e shumta që ndodhin në të natyrën e përbëjnë toka dielli planetët ajri uji mikrogjallesat bimët shtazët dhe njeriu objekt studimi i kimisë është natyra bashkë me dukuritë që ndodhin në të kimia është shkencë e natyrës e cila së bashku me fizikë dhe biologjinë srudion materien e gjallë dhe atë të vdekur stekiometria eshte dege e kimis e cila merret me llogaritjen e reaktanteve dhe produkteve rrjedh nga fjala greke stoicheion dhe metron qe ne gjihen shqipe do te thote element dhe matje kimia eshte nje prej shkencave natyrire si fizika matematika e biologjia qe e ka zanafillen e vet qysh ne kohet e lashta ekzisitojnë shumë specializime dhe disiplina të kimisë për shembull kimia makromolekulare kimia kombinatorike astrokimia inxhinieria kimike kimia kompjuterike elektrokimia gjeokimia inxhinieria e materialeve shkenca e materialeve biologjia molekulare citokimia histokimia kimia klinike kimia bërthamore metalorganika stereokimia kimia e mjedisit kimia e gjelbër radiokimia fotokimia kimia radiofarmaceutike aerotermokimia etj materia është e përbërë nga grimca shumë të vogla të quajtura atome në natyrë ekzistojnë me qindra dhe çdonjeri prej tyre ka strukturë dhe veti të ndryshme kur atomet kombinohen me njëri tjetrin formojnë molekulat atomet mund të lidhen me njëri tjetrin dhe forca që i mban të bashkuar quhet lidhje kimike ekzistojnë edhe forca ndërmolekulare jo aq të forta sa lidhja kimike të cilat tërheqin atomet e molekulat mes tyre kur atomet lidhen mes tyre në sasi të përcaktuara përfitohen përbërjet kimike për shembull uji ho agregatët e shumë përbërjeve quhen përzierje për shembull çokollata përbërjet kimike mund të shfaqen në shumë gjendje më të njohurat janë ato të ngurtë e lëngët dhe ajo e gaztë në temperaturë të ulët molekulat tërhiqen fort dhe nuk lëvizin por dridhen dhe shfaqen në gjendje të ngurtë me rritjen e temperaturës fitojnë energji dhe rrëshqasin mes tyre duke kaluar në gjendje të lëngët duke e rritur edhe më shumë temperaturën fitojnë aq shumë energji sa përhapen në të gjitha drejtimet duke formuar një gas të gjitha reaksionet kimike dhe transformimet fizike ndodhin sipas ligjeve kimiko fizike kimia fizike është një disiplin e ngjashme me fiziken mekanika kuantike është sektori i fizikës që i ka dhënë më shumë shtyse zhvillimit të kimisë duke shpjeguar strukturën dhe karakteristikat e atomeve e duke krijuar bazat për trajtimin matematik të lidhjes kimike statistika është shkenca që studion marrjen organizimin analizimin dhe interpretimin e ndryshimeve sasiore në zhvillimin e shoqërisë të ekonomisë të kulturës etj duke mbledhur të dhëna numërore për to të cilat grupohen e përpunohen me metoda të veçanta statistika gjithashtu paraqet tërësinë e të dhënave numërore të mbledhura nga një fushë e jetës ose e ekonomisë ose për një dukuri të renditur sipas një kriteri të caktuar statistika nuk është degë e matematikës por konsiderohet si një degë e veçantë për shkak të karakterit multidisiplinar indekset janë tregues relativë të cilët paraqesin raportin e nivelit të caktuar të dukurive të ndryshme në periudha të caktuara kohore ata mund të paraqiten si raport i dy niveleve të veçanta apo si raport i niveleve të grupuara ndryshe quhen edhe tregues të dinamikës sepse paraqesin krahasimin përmes faktorit kohor arkitektura nga greq e para krye dhe zejtari artizanat ndërtimtari kryendërtimtaria është arti dhe shkenca nardi osht llegend e projektimit të ndërtesave dhe strukturave një përkufizim më i gjërë do të përfshinte në qëllimet e saj projektimin e çdo gjëjë të ndërtuar duke filluar në makronivel me planifikimin e qyteteve dhe projektimin urbanistik qytetës deri tek mikroniveli i mobiljeve orendive zakonisht projektimi arkitekturor lidhet me ndërtimin dhe çmimin e ndërtesës si edhe me funksionalitetin dhe estetikën e përdoruesit arkitektura shpesh merret me përpunimin e nardit se osht king hapësirës vëllimit formës dritës hijes dhe elementeve abstrakte për të arritur një përfundim estetik kjo gjë e dallon arkitekturën prej shkencave të zbatuara dhe inxhinierisë të cilat përqëndrohen më shumë në aspektet e funksionalitetit dhe realizimit të projektit sesa në estetikën e tij sipas punëve më të lashta për subjektin e arkitekturës të vitruviusit në de architectura një ndërtesë e mirë duhet të tregojë bukuri venustas fortësi firmitas dhe funksionalitet utilitas arkitektura mund të themi është një barazpeshë dhe bashkërenditje e këtyre tre elementeve dhe asnjëri nga të tre nuk duhet të jetë më i fuqishëm se dy të tjerët përkufizimi i kohëve moderne e sheh arkitekturën si një ndërthurje të estetikës strukturës dhe funksionit sidoqoftë nga një pikëpamje tjetër vetë funksioni përmbledh të tre kriteret duke përfshirë ato estetike dhe psikologjike arkitektura është ë lidhur me shumë disiplina duke përfshirë matematikën shkencën artin teknologjinë shkencat shoqërore politikën historinë filozofinë e të tjera me fjalët e in vitruvius it arkitektura është një shkencë që lind nga shumë shkenca dhe përmirsohet me anë të edukimit me ndihmën e të cilit një gjykim formohet mbi punën e arteve të tjera ai shton se një arkitekt i mirë duhet të ketë dijeni të mjaftueshme edhe në fusha si muzika astronomia etj filozofia është një fushë mjaft e parapëlqyer dhe e rëndësishme në përkufizimin e arkitekturës bile zakonisht kur dikush i referohet një arkitekti e dallon atë nga lloji i filozofisë që ai vë në jetë racionalizmi empiricizmi strukturalizmi poststrukturalizmi dhe fenomenologjia janë disa nga degët e filozofisë që ndikojnë tek ariktektura rëndësia e teorisë në praktikë nuk duhet mbivlerësuar siç ndodh shpesh vitruviusi vazhdon praktika dhe teoria janë prindërit e arkitekturës praktika është mënyra e shpeshtë dhe e menduar gjërë në kryerjen e një pune të dhënë teoria është rezultati i arsyetimit i cili tregon dhe shpjegon se materiali i krijuar është transformuar në mënyrë që të plotësojë kushtet e projektit antropologjia greqisht anthropos njeri dhe logos njohuri dituri mësim është shkenca që studion njerëzimin në të gjitha këndvështrimet dhe veprimet jetësore qoftë shoqërore ashtu edhe kulturore dhe fizike antropologjia apo njohuritë mbi njeriun mbi zhvillimin e vetive trupore dhe shpirtërore të tij bëhen në disa fusha si p sh antropologjia biologjike para së gjithash merret me shoqëritë fisnore këndvështrimi gjeografikë i llojeve të njeriut të sotshëm racat e njeriut si dhe zhvillimet individuale të njeriut së bashku me zhvillimet trupore të njeriut me studimeve si të qenies njerëzore pozicionimit të tij si i veçantë në gjithësi sjellja e tij ndaj mjedisit dhe natyra e dyfisht krijuese dhe trupore bëhen nga fusha e anatomisë filozofike ndryshimet e fytyrës e të mënyrës së jetesës iu kanë rënë në sy vëzhgonjësve që në kohët më të lashta ndër dokumentat e hieroglifuar te egjiptianeve gjenden përshkrime të shumta popujsh që kishin marrëdhënie me nënshtetasit e faraonvet bibla në kaptinën e dhjetë të gjenezës të bërët përmban një dokument të famshëm etnologjik të kohës ndër helenë e latinë pastaj kemi shënime të shumta e vepra të tëra ku fise e raca të ndryshme të dheut përshkruhen për bukuri duke u ndjekur një farë sistemi shkencor mjafton të përmenden emrat e herodotit aristotelit tacitit e plinit të vjetër për të kuptuar se shumë ndër eksponentët e mendimit helenik e italik i kanë kushtuar me zell studime të vlefshme atyre shkencave që sot thirren etnografi etnologji e antropologji studimet shumëzohen gjatë mesjetës dhe zënë vënët kryesor në numrin e diturive të kohës atëherë kur evropianët mundën të zbulojnë kontinente të reja dhe të hyjnë thellë nëpër ato që njiheshin edhe ndër kohët e moçme më në fund në shekullin e nëntëmbëdhjetë njoftimet e mbledhura mbi dukjen e mbi zakonet e njerëzve disiplinohen caktohen vijat që duhen ndjekur për kërkimet e reja dhe arrihet në këtë mënyrë në shkencat e vërteta që përbëjnë historinë natyrore të njeriut emri i antropologjisë është i vjetër e përdor aristoteli në kuptimin e fjalimit mbi njeriun e do t a përdorin gjer në ditët tona filozofët me domethënien e një doktrine të natyrës njerëzore nga mesi i shekullit të shkuar ky skaj përhapet si sinonim i historisë natyrore të njeriut broca dhe përhapja e tij bën që të lihet pas dore kuptimi filozofik metodologjia e antropologjisë socio kulturore konsiston në etnografinë proces qe përfshin te jetuarit për një kohë te gjate midis objekteve te studimit antropologu i parë që përdori këtë metodë është bronislaw malinowski gjatë studimit të tij të banoreve të ishujve trobriand malinowski antropolog polak i arsimuar ne angli konsiderohet si babai i antropologjisë socio kulturore antropologe të tjerë te njohur janë claude levi strauss i shkollës strukturaliste marcel mauss emile durkheim radcliffe brown i shkollës funksionaliste mary douglas studiuese e teorisë kulturore të rreziku antropologjia kulturore gjithashtu e njohur si etnologji studimi mbi popujt antropologjia apo antropologjia social kulturore është shkenca që studion sjelljen shoqërore strukturën ekonomike dhe fetare të popujve dhe të grupeve të popujve arkeologjia nga greq arheos i lashtë dhe logos fjalë ose mësim është shkenca që studion qytetërimet dhe kulturat njerëzore të së kaluarës dhe lidhjet e tyre me mjedisin rrethues nëpërmjet mbledhjes dokumentimit dhe shqyrtimit të gjurmëve lëndore që kanë mbetur arkitekturës dorë punimeve mbetjeve biologjike dhe njerëzore arkeologjia ndahet zakonisht në arkeologjia e tokës dhe arkeologjia e nënujit arkeologjia nënujore të cilat kanë të përbashkët metodologjinë e kërkimit dhe studimit pavarësisht nga ambienti ku ato zhvillohen në degë sipas periudhës ose kulturës së objektit të studiuar p sh arkeologjia klasike arkeologjia industriale dhe paleontologjia ose sipas veçantive teknike të studimit arkeologjia eksperimentale ose sipas cilësive problematike arkeologjia urbane ose edhe mbi bazën e llojit të lëndës së hulumtuar p sh numizmatika ose epigrafia historia e arkiologjise lidhet qe me lindjen e njerezimit për analizimin arkeologjik përdoren disa metoda ndër të cilat janë të njohura arkeobotanika dendrokronologjia arkeometalurgjia etj gjithandej ku njerëzit kanë jetuar ku ata kanë përgatitur ushqimin e tyre ose ku e kanë ruajtur atë gjenden edhe sot gjurmët në formë të mbeturinave bimore ato mund të ruhen për një kohë shumë të gjatë me aneë të karbonizimit thatësisë ose përmes deponimeve të njoma nën vende pa ajër megjithatë mbeturinat bimore janë aq të vogla sa që edhe gjatë gjurmimit konvencional arkeologjik mund të mos vihen re sidoqoftë kërkimet arkeobotanike i takojnë gjurmimit standard arkeologjik dendrokronologjia është një metodë që shfrytëzohet për të zbuluar moshën e një peme duke numëruar rrathët që krijohen në një pemë me kalimin e kohës vija e një peme të vetme për shembull mbulon një periudhe kohore vjeçare kjo kohë mund të zgjerohet dhe duke kërkuar sekuencat e rrathëve të pemëve të tjera vijat e mostrave të vjetra herë pas herë vendosen në vazhdimësi të saktë kohore po qe se tregohet për një rajon të caktuar kjo dendrokronologji e vijave p sh në skandinavi çdo mostër e drurit mund të krahasohet dhe pastaj mund të vendoset një kohë të caktuar paraardhësit tanë kanë përpunuar metalin në mënyra të ndryshme ata e kanë prerë derdhur skuqur dhe kanë përdorur edhe shumë metoda të tjera kalitja dhe skuqja për shembull lëne gjurmë në bërthamë të metalit të cilat mund të vërehen me mikroskop po qe se i krahasojmë këto gjurmë të mostrave të gjetura nga vende shumë të largëta mes veti mund të mirret se këto pjesë vijnë nga rrethi i njëjtë teknologjik ose ndoshta edhe prej të njëjtit farkëtar po ashtu mund të përcaktohet me anë të përpunimit cilësor ose të mënyrës së përpunimit thënë shkurt arkeometalurgjia na mëson shumë rreth artit të përpunimit të metaleve të kulturave të hershme ky artizanat ishte atëherë një teknologji e lartë dhe e cila deri sot ka mbetur meret me studimin e monedhave llojet e monedhave si p sh prej bakri bronxi arri hekuri etj arkeologjia nga greq arheos i lashtë dhe logos fjalë ose mësim është shkenca që studion qytetërimet dhe kulturat njerëzore të së kaluarës dhe lidhjet e tyre me mjedisin rrethues nëpërmjet mbledhjes dokumentimit dhe shqyrtimit të gjurmëve lëndore që kanë mbetur arkitekturës dorë punimeve mbetjeve biologjike dhe njerëzore arkeologjia ndahet zakonisht në arkeologjia e tokës dhe arkeologjia e nënujit arkeologjia nënujore të cilat kanë të përbashkët metodologjinë e kërkimit dhe studimit pavarësisht nga ambienti ku ato zhvillohen në degë sipas periudhës ose kulturës së objektit të studiuar p sh arkeologjia klasike arkeologjia industriale dhe paleontologjia ose sipas veçantive teknike të studimit arkeologjia eksperimentale ose sipas cilësive problematike arkeologjia urbane ose edhe mbi bazën e llojit të lëndës së hulumtuar p sh numizmatika ose epigrafia një ekonomi nga greqisht shtëpiake dhe o menaxhoj është një zonë e prodhimit shpërndarjes dhe tregtisë si dhe konsumi i mallrave dhe shërbimeve nga agjentë të ndryshëm kuptuar në kuptimin e tij më të gjerë ekonomia përkufizohet si një fushë sociale që thekson praktikat ligjërimet dhe shprehjet materiale që lidhen me prodhimin përdorimin dhe administrimin e burimeve agjentët ekonomikë mund të jenë individë biznese organizata ose qeveri transaksionet ekonomike ndodhin kur dy grupe ose palë bien dakord për vlerën ose çmimin e së mirës ose të shërbimit të transaksionuar të shprehur zakonisht në një monedhë të caktuar sidoqoftë transaksionet monetare përbëjnë vetëm një pjesë të vogël të fushës ekonomike aktiviteti ekonomik nxitet nga prodhimi i cili përdor burime natyrore punë dhe kapital ka ndryshuar me kalimin e kohës për shkak të teknologjisë automatizimi përshpejtuesi i procesit zvogëlimi i funksioneve të kostos inovacioni produkte të reja shërbime procese zgjerimi i tregjeve diversifikimi i tregjeve tregjet e ngrohta rrit funksionet e të ardhurave si ai që prodhon pronësia intelektuale dhe ndryshimet në marrëdhëniet industriale më e rëndësishmja puna e fëmijëve duke u zëvendësuar në disa pjesë të botës me qasje universale në arsim një ekonomi e dhënë është rezultat i një sërë procesesh që përfshin kulturën vlerat edukimin evolucionin teknologjik historinë organizimin shoqëror strukturën politike dhe sistemet juridike si dhe gjeografinë e saj pasurinë natyrore dhe ekologjinë si faktorët kryesorë këta faktorë japin kontekstin përmbajtjen dhe vendosin kushtet dhe parametrat në të cilët funksionon një ekonomi me fjalë të tjera domeni ekonomik është një fushë sociale e praktikave dhe transaksioneve njerëzore nuk qëndron vetëm një ekonomi e bazuar në treg është ajo ku mallrat dhe shërbimet prodhohen dhe shkëmbehen sipas kërkesës dhe ofertës midis pjesëmarrësve agjentëve ekonomikë me shkëmbim ose një medium shkëmbimi me një vlerë krediti ose debiti të pranuar brenda rrjetit siç është njësia e monedhës një ekonomi e bazuar në komandë është ajo ku agjentët politikë kontrollojnë drejtpërdrejt atë që prodhohet dhe si shitet dhe shpërndahet një ekonomi e gjelbër është e karbonit të ulët me burime të efektshme dhe me përfshirjen sociale në një ekonomi të gjelbër rritja e të ardhurave dhe punësimit është nxitur nga investimet publike dhe private që zvogëlojnë emetimin e karbonit dhe ndotjen rrisin energjinë dhe efikasitetin e burimeve dhe parandalojnë humbjen e biodiversitetit dhe shërbimeve të ekosistemit një ekonomi koncert është ajo në të cilën caktohen ose zgjidhen punë afatshkurtra përmes platformave në internet ekonomia e re është një term i referuar gjithë ekosistemit në zhvillim ku u futën standarde dhe praktika të reja zakonisht si rezultat i inovacioneve teknologjike sot sfera e fushave të studimit që ekzaminojnë ekonominë rrotullohet rreth shkencës sociale të ekonomisë por mund të përfshijë sociologjinë sociologjia ekonomike historinë histori ekonomike antropologjinë antropologjia ekonomike dhe gjeografinë gjeografi ekonomike fushat praktike që lidhen drejtpërdrejt me veprimtaritë njerëzore që përfshijnë prodhimin shpërndarjen shkëmbimin dhe konsumin e mallrave dhe shërbimeve në tërësi janë inxhinieria menaxhimi administrimi i biznesit shkenca e aplikuar dhe financat të gjitha profesionet agjentët ekonomikë ose aktivitetet ekonomike kontribuojnë në ekonomi konsumi kursimi dhe investimi janë përbërës të ndryshueshëm në ekonomi që përcaktojnë ekuilibrin makroekonomik ekzistojnë tre sektorë kryesorë të veprimtarisë ekonomike fillore sekondare dhe terciare për shkak të rëndësisë në rritje të sektorit ekonomik në kohët moderne termi ekonomi reale përdoret nga analistët si dhe politikanët për të përcaktuar pjesën e ekonomisë që merret me aktualen prodhimi i mallrave dhe shërbimeve siç duket në kontrast me ekonominë e letrës ose me anën financiare të ekonomisë cila merret me blerjen dhe shitjen në tregjet financiare terminologjia alternative dhe afatgjatë dallon masat e një ekonomie të shprehur në vlera reale të rregulluara për inflacionin siç është pbb reale ose në vlera nominale të pa rregulluara për inflacionin fjalët angleze ekonomi dhe ekonomiks mund të gjurmohen përsëri në fjalën greke d m th menaxhim shtëpiak një fjalë e përbërë që rrjedh nga shtëpi shtëpiake shtëpi dhe menaxho shpërndaj për të trajtuar shpërndarë me anë të menaxhimi i familjes kuptimi i parë i regjistruar i fjalës ekonomi është në frazën administrimi i punëve ekonomike i gjetur në një vepër të përbërë ndoshta në një manastir në vitin ekonomia është regjistruar më vonë në shqisat më të përgjithshme përfshirë lulëzimin dhe administrimin ndjesia aktuale më e përdorur shpesh që nënkupton sistemin ekonomik të një vendi apo një zone duket se nuk është zhvilluar deri në vitet për sa kohë që dikush ka bërë furnizon dhe shpërndan mallra ose shërbime ka pasur një lloj ekonomie ekonomitë u rritën më të mëdha ndërsa shoqëritë u rritën dhe u bënë më komplekse sumeri zhvilloi një ekonomi në shkallë të gjerë bazuar në paratë e mallrave ndërsa babilonasit dhe shtetet e tyre fqinje të qytetit zhvilluan më vonë sistemin më të hershëm të ekonomisë siç mendojmë ne për sa i përket rregullave ligjeve për borxhin kontratat ligjore dhe kodet ligjore që lidhen me praktikat e biznesit dhe pronë private babilonasit dhe fqinjët e tyre të shtetit të qytetit zhvilluan forma të ekonomisë të krahasueshme me konceptet e shoqërisë civile juridike të përdorura aktualisht ata zhvilluan sistemet e para juridike dhe administrative të kodifikuara të njohura të kompletuara me gjykata burgje dhe të dhëna qeveritare ekonomia e lashtë bazohej kryesisht në bujqësinë e jetesës shekeli i referohej një njësie të lashtë të peshës dhe monedhës përdorimi i parë i këtij termi erdhi nga mesopotamia rreth pes dhe iu referua një mase specifike të elbit e cila lidhte vlera të tjera në një metrikë si argjendi bronzi bakri etj një elb sikel ishte fillimisht një njësi monedhe dhe një njësi e peshës ashtu si pound britanik fillimisht ishte një njësi që shprehte një masë argjendi prej një kile për shumicën e njerëzve shkëmbimi i mallrave ndodhi përmes marrëdhënieve shoqërore kishte edhe tregtarë që barteshin në vendet e tregut në greqinë e lashtë ku filloi fjala e tanishme angleze ekonomi shumë njerëz ishin skllevër të zotëruesve të lirë diskutimi ekonomik u nxit nga mungesa në kohërat mesjetare ajo që ne tani e quajmë ekonomi nuk ishte larg nivelit të jetesës shkëmbimi më i madh ka ndodhur brenda grupeve sociale në krye të kësaj pushtuesit e madhe e ngritur atë që ne tani e quajmë kapitaleve nga ventura rrezik ital për financimin e kap e tyre kryeqyteti duhet të kthehet nga mallrat që ata do të sillnin në botën e re zbulimet e marco polo christopher columbus dhe vasco da gama çuan në një ekonomi të parë globale ndërmarrjet e para ishin ndërmarrjet tregtare në bursa e parë e aksioneve u themelua në antwerpen ekonomia në atë kohë nënkuptonte kryesisht tregtinë kapjet evropiane u bënë degë të shteteve evropiane të ashtuquajturat koloni shtetet e shteteve në rritje spanja portugalia franca britania e madhe dhe hollanda u përpoqën të kontrollojnë tregtinë përmes detyrave doganore dhe nga mercater lat tregtar ishte një qasje e parë për të ndërmjetësuar midis pasurisë private dhe interesit publik sekularizimi në evropë i lejoi shteteve të përdorin pasurinë e jashtëzakonshme të kishës për zhvillimin e qyteteve ndikimi i fisnikëve u ul sekretarët e parë të shtetit për ekonominë filluan punën e tyre bankierë si amschel mayer rothschild filluan të financojnë projekte nacionale siç janë luftërat dhe infrastruktura ekonomia që nga ajo kohë do të thoshte ekonomia kombëtare si temë për aktivitetet ekonomike të qytetarëve të një shteti ekonomisti i parë në kuptimin e vërtetë modern të fjalës ishte skociani adam smith i cili u frymëzua pjesërisht nga idetë e fiziokracisë një reagim ndaj merkantilizmit dhe gjithashtu më vonë studenti i ekonomisë adam mari ai përcaktoi elementët e një ekonomie kombëtare produktet ofrohen me një çmim natyror të gjeneruar nga përdorimi i konkurrencës oferta dhe kërkesa dhe ndarja e punës ai pohoi se motivi themelor për tregti të lirë është vetë interesi njerëzor e ashtuquajtura hipotezë e interesit vetjak u bë baza antropologjike për ekonominë thomas malthus transferoi idenë e furnizimit dhe kërkesës tek problemi i mbipopullimit revolucioni industrial ishte një periudhë nga shekulli deri në ku ndryshimet e mëdha në bujqësi prodhim minierë dhe transport kishin një efekt të thellë në kushtet socio ekonomike dhe kulturore duke filluar në mbretërinë e bashkuar duke u përhapur më pas në të gjithë evropën amerikën e veriut etj dhe përfundimisht bota fillimi i revolucionit industrial shënoi një pikë kthese të madhe në historinë njerëzore pothuajse çdo aspekt i jetës së përditshme përfundimisht u ndikua në një farë mënyre në evropë kapitalizmi i egër filloi të zëvendësojë sistemin e merkantilizmit sot proteksionizëm dhe çoi në rritje ekonomike periudha sot quhet revolucion industrial sepse sistemi i prodhimit prodhimit dhe ndarjes së punës mundësoi prodhimin në masë të mallrave koncepti bashkëkohor i ekonomisë nuk ishte i njohur gjerësisht deri në depresionin e madh amerikan në vitet pas kaosit të dy luftërave botërore dhe depresionit të madh shkatërrues politikëbërësit kërkuan mënyra të reja për të kontrolluar rrjedhën e ekonomisë kjo u hulumtua dhe diskutua nga friedrich august von hayek dhe milton friedman të cilët u lutën për një tregti të lirë globale dhe supozohet të jenë baballarët e të ashtuquajturit neoliberalizëm sidoqoftë pikëpamja mbizotëruese ishte ajo e mbajtur nga john maynard keynes i cili argumentoi për një kontroll më të fortë të tregjeve nga shteti teoria që shteti mund të lehtësojë problemet ekonomike dhe të nxisë rritjen ekonomike përmes manipulimit shtetëror të kërkesës agregate quhet keynesianism për nder të tij në fund të viteve rritja ekonomike në amerikë dhe evropë shpesh e quajtur wirtschaftswunder ger mrekulli ekonomike krijoi një formë të re të ekonomisë ekonomia e konsumit në masë më john kenneth galbraith ishte i pari që foli për një shoqëri të pasur në shumicën e vendeve sistemi ekonomik quhet ekonomi e tregut shoqëror me rënien e perdes së hekurt dhe kalimin e vendeve të bllokut lindor drejt qeverisë demokratike dhe ekonomive të tregut ideja e shoqërisë post industriale është sjellë në rëndësi pasi roli i saj është të shënojë së bashku domethënien që merr sektori i shërbimeve në vend të industrializimit disa i atribuojnë përdorimin e parë të këtij termi librit të daniel bell ardhja e shoqërisë post industriale ndërsa të tjerët ia atribuojnë librit të filozofit social ivan illich tools for conviviality termi është përdorur gjithashtu në filozofi për të përcaktuar zbehjen e postmodernizmit në fund të viteve dhe veçanërisht në fillim të shekullit xxi me përhapjen e internetit si medium dhe komunikim masiv sidomos pas viteve ideja për internetin dhe ekonominë e informacionit i jepet vend për shkak të rëndësisë në rritje të tregtisë elektronike dhe bizneseve elektronike gjithashtu termi për një shoqëri globale të informacionit pasi krijohet të kuptuarit e një lloji të ri të shoqërisë të gjithë lidhur në fund të viteve lloji i ri i ekonomive dhe shtrirjeve ekonomike të vendeve si kina brazili dhe india sjellin vëmendjen dhe interesin e ndryshëm nga ekonomitë tipike perëndimore dhe modelet zakonisht ekonomia mund të konsiderohet se ka zhvilluar përmes fazave ose shkallëve të përparësisë vijuese në ekonomitë moderne këto përparësi fazore shprehen disi ndryshe nga teoria e tre sektorëve sektorët e tjerë të bashkësisë së zhvilluar përfshijnë pbb prodhimi i brendshëm bruto i një vendi është një masë e madhësisë së ekonomisë së saj analiza më konvencionale ekonomike e një vendi mbështetet shumë në treguesit ekonomikë si pbb dhe pbb për frymë ndërsa shpesh është i dobishëm pbb përfshin vetëm aktivitete ekonomike për të cilat shkëmbehen paratë një ekonomi joformale është veprimtari ekonomike e cila nuk tatohet as monitorohet nga një qeveri në kontrast me një ekonomi formale ekonomia informale nuk është përfshirë në produktin kombëtar bruto të qeverisë gnp megjithëse ekonomia informale shpesh shoqërohet me vendet në zhvillim të gjitha sistemet ekonomike përmbajnë një ekonomi informale në një proporcion aktiviteti ekonomik joformal është një proces dinamik që përfshin shumë aspekte të teorisë ekonomike dhe sociale duke përfshirë shkëmbimin rregullimin dhe zbatimin për nga natyra e tij është domosdoshmërisht e vështirë të vëzhgosh studiosh përcaktosh dhe matësh asnjë burim i vetëm nuk e përcakton me lehtësi ose autorizim ekonominë informale si një njësi studimi shprehjet nëntokësore nën tabelë dhe librat jashtë zakonisht i referohen këtij lloji të ekonomisë termi treg i zi i referohet një nënrenditje specifike të ekonomisë informale termi sektor joformal është përdorur në shumë studime të hershme dhe është zëvendësuar kryesisht në studime më të fundit që përdorin termin më të ri sektori informal përbën një pjesë të konsiderueshme të ekonomive në vendet në zhvillim por shpesh është e stigmatizuar si problematike dhe e pakontrollueshme sidoqoftë sektori informal siguron mundësi kritike ekonomike për të varfërit dhe po zgjerohet me shpejtësi që nga vitet si i tillë integrimi i ekonomisë informale në sektorin zyrtar është një sfidë e rëndësishme politike kërkimet ekonomike kryhen në fusha të ndryshme si ekonomia sociologjia ekonomike antropologjia ekonomike dhe historia ekonomike filozofia merret me problemet e përgjithshme dhe fundamentale rreth çështjeve si ekzistenca dituria e vërteta bukuria ligji drejtësia vlefshmëria mendja dhe gjuha filozofia dallohet nga mënyrat e tjera të zgjidhjes së këtyre problemeve siç janë misticizmi ose mitologjia nga qasja kritike dhe sistematike e saj si dhe mbështetja në argumente të arsyeshme fjala rrjedh nga greqishtja philosopha dashuria për dituri degët kryesore të studimit filozofik janë shumica e subjekteve akademike kanë një filozofi për shembull filozofia e shkencës filozofia e matematikës filozofia e logjikës filozofia e ligjit dhe filozofia e historisë përveç kësaj një sërë subjektesh akademike kanë filluar të mirren me çështje që historikisht do të kishin qenë detyrë e filozofisë këtu përfshihet psikologjia antropologjia dhe shkenca natyrore prezantimi i termeve filozof dhe filozofi konsiderohet meritë e mendimtarit grek pitagora pythagoras ky përfundim bazohet në një shteg në një punim të humbur të herakleides pontikos një disiplinë e aristotelit konsiderohet të jetë pjesë e legjendave shumë të përhapura të pitagoras në këtëkohë filozofi zëvendësoi fjalës sofist nga sophoi që përdorej për të përshkruar njerëz të mençur mësues të retorikës të cilët ishin të rëndësishëm në demokracinë athinase historia e filozofisë ndahet në gjashtë periudha filozofia antike filozofia mesjetare filozofia e rilindjes filozofia moderne e hershme dhe e vonshme dhe filozofia bashkëkohore filozofia antike është filozofia e botës greko romake prej shekullit të gjashtë vi para krishtit rreth deri te shekulli i katërt pas krishtit zakonisht ndahet në tri periudha filozofia para sokratike periudhat e platonit dhe aristotelit dhe periudha post aristoteliane ose helenistike ndonjëherë i shtohet një periudhë e katërt që përfshin filozofët e krishterë dhe neo platonist më të rëndësishmit e filozofëve antikë nga aspekti i ndikimit të vazhdueshëm janë platoni dhe aristoteli temat e filozofisë antike janë kuptimi i shkaqeve fondamentale dhe principet e universit duke e shpjeguar atë në një mënyrë ekonomike dhe të njëtrajtshme problemi epistemologjik i pajtimit të dallimeve dhe ndryshimit të universit natyral me mundësinë a arritjes së diturisë absolute dhe të sigurtë mbi të pyetje rreth gjërave që nuk mund të perceptohen me anë të shqisave siç janë numrat elementet universalet dhe zotërat analizimi i konstelacioneve të arsyetimit dhe argumentit natyra e jetës së mirë dhe rëndësia e kuptimit dhe diturisë në mënyrë që të ndiqet ajo ekspliktimi i konceptit të drejtësisë dhe marrëdhënieve të saj me sistemet e ndryshme politike në këtë periudhë u themeluan karakteristikat vendimtare të metodave filozofike një çasje kritike ndaj pikëpamjeve të themeluara dhe apeli ndaj arsyes dhe argumentimit filozofia mesjetare është filozofia e evropës perëndimore dhe lindjes së mesme gjatë periudhës që njihet si mesjeta që fillon diku pas rënies së perandorisë romake deri te rilindja filozofia mesjetare karakterizohet pjesërisht nga rizbulimi dhe zhvillimi i mëtejshëm i filozofisë klasike greke dhe filozofisë helenistike dhe pjesërisht nga nevoja për çasje tek problemet teologjike dhe integrimi i doktrinës së shenjtë në islam jahudizëm dhe krishterim me mësimet shekullare disa probleme të diskutuara në këtë periudhë janë marrëdhëniet e fatii me arsyen ekzistenca dhe uniteti i zotit objekti i teologjisë dhe metafizikës problemi i diturisë i universaleve dhe individualizmit filozofët nga mesjeta përfshijnë filozofët myslimanë alkindus alfarabi alhazen avicenna algazel avempace abubacer dhe averroes filozofët hebrenjë maimonides dhe gersonides dhe filozofët e krishterë anselm augustine of hippo boethius peter abelard roger bacon thomas aquinas duns scotus william of ockham dhe jean buridan rilindja apo renesanca ishte periudhë tranzicioni mes filozofisë teologjike të mesjetës dhe mendimit modern ku latinishtja filloi të humbiste rolin e saj si gjuhë standarde për bisedime filozofike studimi i klasikëve sidomos platonit dhe neoplatonizmit dhe arteve humane si historia dhe letërsia shijuan popullaritet të ri koncepti i njeriut u bë objekti qendror i reflektimit filozofik me dobësimin e strukturave teologjike te mendimit rilindja shfaqi interesim në filozofinë naturale si p sh nicholas of kues giordano bruno francis bacon dhe telesius kjo ndoshi bashkarisht me rilindjen e magjisë mënyrave misterioze të njohjes dhe zotërimit të natyrës si pico dhe marsilio ficino për shembull filozofia politike dhe etike u ringjall me punimet e makiavelit dhe me utopitë e thomas more tommaso campanella dhe francis bacon brenda vet krishterimit këto lëvizje të reja bashkëjetuan me reformacionet filozofia moderne fillon me ringjalljen e skepticizmit dhe ngritjes së shkencës moderne fizike filozofia në këtë periudhë përqendrohet në marrëdhëniet mes përvojës dhe realitetit origjinën ultimatike të diturisë natyrën e mendjes dhe marrëdhënien e saj me trupin përfshirjen e shkencave të reja natyrore për vullnetin e lirë dhe zotin dhe shfaqjen e bazave shekullare për filozofinë morale dhe politike figura kanonike përfshijnë hobbes descartes locke spinoza leibniz berkeley rousseau hume dhe kant kronologjikisht kjo epokë përfshinë shekujt xvii dhe xviii dhe konsiderohet në përgjithësi të ketë përfunduar me përpjekjen sistematike të kantit për të pajtuar fizikën njutoniane me temat tradicionale metafizike filozofia e mëvonshme moderne zakonisht konsiderohet të ketë filluar me filozofinë e immanuel kantit në fillimin e shekullit xix idealistët gjermanë si fichte hegel dhe schelling zgjeruan punën e kantit duke mbajtur qëndrimin se bota përbëhet nga në proces racional i ngjashëm me mendjen dhe si e tillë është tërësisht e njohshme që do të thotë se gjithçka rreth saj mund të dihet në kundërshtim të idealizmit filozofë të tjerë shumica duke punuar nga jashtë universitetit filluan linja mendimi që okupuan filozofinë akademike në shekullin xx brenda shekullit të kaluar filozofia është bërë gjithnjë e më shumë e praktikuar në universitet dhe është bërë më e specializuar dhe ndryshe nga shkencat natyrore pjesa më e madhe e filozofisë së kësaj periudhe merret me shpjegimin e marrëdhënieve mes teorive të shkencave natyrore dhe idetë e humaniteteve ose common sense në botën anglofone filozofia analitike u bë shkolla dominuese në pjesën e parë të shekullit ajo ishe shkollë kohezive pak a shumë identike me pozitivizmin logjik të bashkuar me nocionin se problemet filozofike munden dhe duhet të zgjidhen duke i kushtuar vëmendje logjikës dhe gjuhës në pjesën e dytë të shekullit xx filozofia analitike u nda në një llojllojshmëri pikëpamjesh filozofike të lidhura mes veti vetëm nga linja historike të ndikimit dhe përkushtim të vetëshpallur ndaj qartësisë dhe rigorit nga viti filozofia analitike ka shfaqur ringjallje interesimi për historinë e filozofisë si dhe përpjekje për të integruar punimet filozofike me rezultate shkencore sidomos në psikologji dhe shkencë kognitive përveç kësaj lëvizja e filozofisë eksperimentale ka tentuar të sjellë teknika hulumtime nga shkenca sociale në këtë fushë në evropën kontinentale nuk kishte dominim të ndonjë shkolle të veçantë filozofike ardhja e pozitivistëve logjikë nga evropa qendrore gjatë viteve pakësoi interesimin filozofik për shkencat natyrore duke vërë theksin në humanitet qe konsiderohet që figuron si pjesë e rëndësishme në atë që quhet filozofia kontinentale lëvizjet e shekullit xx si fenomenologjia ekzistencializmi hermeneutika strukturalizmi dhe poststrukturalizmi përfshihen në këtë kategori të padefinuar rreptësisht filozofët kryesorë të shekullit xx përfshijnë realizmi ndonjëherë do të thotë kundërshtimi i idealizmit të shekullit viii përkatësisht se disa gjëra ekzistojnë në realitet pra jashtë mendjes klasikisht sidoqoftë realizmi është doktrina që entitetet abstrakte të cilat korrespondojnë me terme universale si njeriu kanë ekzistencë reale përmes degëve të filozofisë të njohura si metafizika dhe specifikisht ontologjia kjo teori i kundërvihet nominalizmit pikëpamjes se termet abstrakte ose universale janë thjesht fjalë ose simbolizojnë gjendje mendore si ide besime ose qëllime kjo e fundit e zhvilluar nga peter abelard dhe e mbajtur nga william of ockham quhet konceptualizmi racionalizëm është çdo pikëpamje që thekson rolin ose rëndësinë e arsyes njerëzore racionalizmi ekstrem provon të bazojë gjithë diturinë vetëm në arsye racionalizmi tipikisht fillon nga premisat që nuk mund të mohohen koherentikisht pastaj tenton të deduktojë çdo objekt të mundshëm të diturisë me hapa logjikë racionalisti i parë në kuptim të gjerë shpesh konsiderohet parmenidi fl par k sipas të cilit është e pamundur të mohohet që mendimi ekziston por mendimi duhet të ketë një objekt pra diçka përtej mendimit ekziston realisht parmenidi deduktoi se ajo që ekziston në të vërtetë duhet të ketë disa veti të caktuara për shembull që nuk mund të fillojë të ekzistojë apo të ndalet së ekzistuari që është një tërësi koherente që mbetet e njëjta përjetësisht në fakt ekziston në tërësi pavarësisht ose jashtë kohës kjo teori njihet si argumenti i njeriut të tretë zenoni i eleas lindur rreth par k ishte apostull i parmenidit dhe thoshte se lëvizja është e pamundur meqë pohimi se ajo ekziston implikon një kontradiktë shih shigjeta e zenonit platoni p k u ndikua gjithashtu nga parmenidi por e kombinoi racionalizmin me një formë të realizmit puna e filozofit është të marrë parasysh qenien dhe esencën ousia e gjërave por karakteristika e esencave është se ato janë universale natyra e një njeriu një trekëndëshi një bime vlen për të gjithë njerëzit trekëndëshat dhe bimët sipas platonit këto esenca janë forma të pavarura nga mendja dhe njerëzit në veçanti filozofët mund të arrijnë të njohin përmes arsyes dhe duke injoruar hutimet perceptimit të shqisave racionalizmi modern fillon me dekartin reflektimi në natyrën e eksperiencave të perceptuara si dhe zbulimet shkencore në fiziologji dhe optikë e drejtuan dekartin si dhe lokun në qëndrimin se ne jemi direkt të vetdijshëm për idetë e jo për objektet kjo teori i ngriti tri pyetje dekarti u përpoq ta shqyrtonte problemin e fundit përmes arsyes ai filloi duke kujtuar parmenidin me një princip që ai mendonte se nuk mund të kundërshtohej koherentisht mendoj pra jam shpesh i cituar në latinisht cogito ergo sum nga ky princip dekarti vazhdoi me krijimin e një sistemi të plotë të diturisë që përfshin provën për ekzistencën e zotit duke përdorur ndër të tjera një version të argumentit ontologjik pikëpamja e tij se arsyeja e vetme mund të na japë të vërteta substanciale mbi realitetin ndikoi te filozofët që konsiderohen se racionalistë modernë siç janë baruch spinoza gottfried leibniz dhe christian wolff duke provokuar kritika nga filozofë që retrospektivisht grupohen si empiricistët empiricizmi për dallim nga racionalizmi dyshon në aftësitë e arsyes për të dhënë dituri rreth botës duke preferuar të bazojë çdo njohuri që kemi në shqisat kjo teori daton në kohën e konceptit tabula rasa tabelë e pashkruar e nënkuptuar në veprën e aristotelit mbi shpirtin të përshkruar qartësisht në libri i shërimit nga avicenna dhe të demonstruar në hayy ibn yaqdhan nga ibn tufail si eksperiment i menduar john locke shqyrtoi pikëpamjen klasike empiriciste në an essay concerning human understanding një ese në lidhje me kuptimin njerëzor më duke zhvilluar një formë të naturalizmit dhe empiricizmit në principe thuajse shkencore dhe njutoniane gjatë kësaj periudhe idetë fetare luajtën rol të përzier në mundimet që preokupuan filozofinë shekullare george berkeley dha kundërargumente të famshme idealiste kundër principeve kyçe të isak njutonit ky është një rast i një filozofi iluminist i cili bazohej substancialisht në ide fetare mendimtarë të tjerë fetarë me ndikim të kohës përfshijnë blaise pascal joseph butler thomas reid dhe jonathan edwards shkrimtarë të tjerë kryesorë si jean jacques rousseau dhe edmund burke morën një rrugë tjetër intereset e ndaluara të shumë filozofëve të asaj kohe i paraprinë ndarjes dhe specializimit të fushave të tjera të filozofisë që do të merrnin formë në shekullin xx skepticizmi është sjellje filozofike që vë në dyshim mundësinë e pasjes së çfarëdo lloj diturie ajo u artikulua fillimisht nga pyrrho i cili besonte se mund të dyshohej për çdo gjë përveç paraqitjeve sextus empiricus shekulli i dytë avokati më i rëndësishëm i skepticizmit e përshkruan atë kështu sextus vërejti se besueshmëria e perceptimit mund të vihet gjithmonë në pyetje sepse është idiosinkratike e veçantë për perceptuesin paraqitja e gjërave individuale ndryshon nëse janë në grup për shembull prerjet e bririt të dhisë janë të bardha në vetmi megjithatë vetë briri është i zi një laps kur shikohet për së gjati duket si shkop por nëse e shikon nga maja duket si një rreth i thjeshtë skepticizmi u ringjall në periudhën e hershme moderne nga michel de montaigne dhe blaise pascal eksponenti i saj më ekstrem sidoqoftë ishte david hume hume thoshte se ekzistojnë vetëm dy lloje arsyetimi ajo që ai e quante e mundshme dhe demonstrative asnjëra nga këto dy forma arsyetimi mund të na çojnë në një besim të arsyeshëm të ekzistencës së botës së jashtme arsyetimi demonstrativ nuk mund ta bëjë këtë sepse demonstrimi që është arsyetimi deduktiv nga premisa me baza të forta nuk mund të themelojë uniformitetin e natyrës siç kapet nga ligjet dhe principet shkencore për shembull arsyeja e tillë nuk mund të themelojë idenë se e ardhmja do t i ngjajë të kaluarës ne kemi besime të caktuara rreth botës se dielli do të lind nesër për shembull por këto besime janë prodhim i zakonit dhe nuk varen nga ndonjë lloj përfundimi logjik nga çka është e dhënë si e sigurtë por as arsyetimi i mundshëm arsyetimi induktiv që përpiqet të na çojë nga e vrojtuara tek e pavrojtuara nuk mund ta bëjë këtë ajo gjithashtu varet nga uniformiteti i natyrës dhe ky uniformitet i supozuar nuk mund të vërtetohet më e larta që mund të arrijë secili nga arsyetimet është e vërteta kushtore nëse supozime të caktuara janë të vërteta atëherë përfundime të caktuara janë të vërteta pra asgjë rreth botës nuk mund të themelohet me siguri të plotë hume përfundoi se nuk ka zgjidhje për argumentet skeptike përveç kuptohet injorimi i tyre edhe nëse këto çështje do të zgjideshin për çdo rast ne prap do të ishim të detyruar të justifikonim standardin e justifikimit duke arritur në një regres të pafundmë nga rrjedh fjala skepticizëm regresiv shumë filozofë kanë vënë në pyetje vlerën e argumenteve të tilla skeptike pyetja se nëse mundemi apo jo të arrijmë dituri për botën e jashtme bazohet në nivelin e standardit që vendosim për justifikimin e diturisë së tillë nëse ky nivel është siguria absolute atëherë nuk arrijmë përtej ekzistencës së ndjesive mendore madje nuk mundemi as të deduktojmë ekzistencën e një uni koherent apo të vazhdueshëm që i përjeton këto ndjesi e lëre ekzistencën e botës së jashtme nga ana tjetër nëse niveli i standardit është shumë i ulët atëherë i bindemi falseve dhe iluzioneve në trupin tonë të diturisë ky argument kundër skepticizmit absolut thekson se një filozof praktik duhet të shkojë më larg solipsizmit dhe të pranojë një standard diturie që është i lartë por jo absolut idealizmi është doktrina epistemologjike sipas së cilës asgjë nuk mund të njihet përtej mendjeve të qenieve që janë të afta të mendojnë ose në një formë alternative ajo është doktrina metafizike sipas së cilës asgjë nuk ekziston përtej mendjeve dhe përbërjes së tyre në filozofinë moderne perëndimore doktrina epistemologjike fillon si mendim qendror i dekartit ajo që është në mendje është më e besueshme se ajo që vjen nëpërmjet shqisave idealisti i parë i madh perëndimor në kuptimin metafizik ishte george berkeley sipas berkeleit nuk ka dallim të thellë mes gjendjeve mendore si ndjesia e dhimbjes dhe ideve të ashtuquajtura gjëra të jashtme që paraqiten tek ne përmes shqisave nuk ka dallim real në këtë pikëpamje mes ndjesive të caktuara të nxehtësisë ose dritës që ne i përjetojmë që na bëjnë të besojmë në ekzistencën e jashtme të zjarrit dhe vetë zjarrit këto ndjesi janë gjithçka që ekziston për zjarrin berkelei e paraqiti këtë me formulën latine esse est percipi të jesh është të perceptohesh nga kjo pikëpamje opinioni që çuditërisht dominon njeriun se shtëpitë malet dhe lumenjtë kanë ekzistencë të pavarur ndaj perceptimit të tyre nga qeniet që mendojnë është i rremë forma të idealizmit ishin të përhapura në filozofi nga shekulli xviii në shekullin xx idealizmi transcendental i mbrojtur nga immanuel kanti është pikëpamja se ekzistojnë kufinj të asaj që mund të njihet meqë ka shumë gjëra që nuk mund të sillen nën kushtet e gjykimit objektiv kanti shkroi kritikë ndaj arsyes së pastër në një përpjekje për të pajtuar racionalizimin dhe empirizmi dhe për të themeluar një bazament të ri të studimit të metafizikës qëllimi i kantit ishte të shikonte se çka dimë dhe pastaj të merrte parasysh çka duhet të jetë e vërtetë si pasojë logjike e mënyrës me të cilin e njohim ne një temë kryesore ishte se ka karakteristika fondamentale të realitetit që i ikin diturisë sonë direkte për shkak të kufijve natyralë të mundësive njerëzore megjithatë kanti thoshte se dituria objektive për botën detyron mendjen të imponojë një kuadër konceptual dhe kategorik në rrjedhën e të dhënave shqisore një kuadër që përfshinë edhe vetë hapësirën dhe kohën ai thoshte se gjërat në vetvete ekzistuan pavarësisht perceptimeve dhe gjykimeve tona pra ai nuk ishte idealist në kuptim të thjeshtë është fakt se gjykimi i kantit për gjërat në vetvete është kontraversibil dhe tejet i ndërlikuar duke vazhduar punën e tij johann gottlieb fichte dhe friedrich schelling krijuan një filozofi të plotë idealiste punimi më i rëndësishëm i idealizmit gjerman ishte fenomenologjia e shpirtit nga g w f hegel më hegeli pranonte se idetë e tij nuk ishin të reja por se të gjitha filozofitë e mëparshme kishin qenë të pakompletuara qëllimi i tij ishte të mbaronte punën e tyre hegeli shton se qëllimet binjake të filozofisë janë të merret me kontradiktat e dukshme në përvojat njerëzore të cilat ngritën për shembull nga kontradiktat e supozuara mes qenies dhe mosqenies dhe gjithashtu njëkohësisht t i zgjidh dhe ruaj këto kontradikta duke shfaqur përputhshmërinë e tyre në një nivel më të lartë ekzaminimi qenia dhe mosqenia zgjidhen me bërjen ky program pranimi dhe pajtimi i kontradiktave njihet si dialektika hegeliane filozofët e traditës hegeliane janë ludwig andreas feuerbach karl marx friedrich engels dhe idealistët britanikë kryesorët t h green j m e mctaggart and f h bradley pak filozofë të shekullit xx zgjodhën idealizmin sidoqoftë një numër i konsiderueshëm zgjodhën dialektikën hegeliane kthesa e kopernikut e kantit mbetet gjithashtu një koncept filozofik i rëndësishëm pragmatizmi u themelua me frymën e gjetjes së një koncepti shkencor mbi të vërtetën i cili nuk është i varur as nga pikëpamja personale ose zbulimi dhe as nga mbështetja te ndonjë mbretëri metafizike saktësia e një gjykimi duhet të gjykohet nga efekti që ka në veprimet tona dhe e vërteta duhet të shihet si ajo mbi të cilën do të pajtohej ultimatikisht i gjithë komuniteti shkencor kjo duhet të shihet si principi udhëheqës më shumë definicion se çfarë do të thotë për diçka që të jetë e vërtetë megjithëse detajet se si duhet të interpretohet ky princip janë bërë temë diskutimi prej kur peirce i themeloi si neo pragmatisti postmodern richard rorty shumica janë të bindur se sipas pragmatizmit e vërteta e besimeve nuk përbëhet nga korrespondenca e tyre realitetin por në dobinë dhe efikasitetin e tyre gjeografia nga greq gi geo tokë dhe grafi përshkrim gjeografia është shkenca që studion dukuritë që ndodhin në natyrë dhe pamjen e jashtme te tokes gjeografia ndahet në gjeografin fizike dhe shoqërore ne gjeografin fizike bëjn pjes relievi ujrat klima ndertimi i tokës dhe botes bimore ndersa në gjeografin shoqërore bëjn pjes popullisia vendbanimet zhvillimi ekonomik etj gjeografia e përgjithshme ndahet në kohëve të fundit gjeografisë së përgjithshme i bashkohet edhe gjeoekologjia dikur në kuader të gjeografisë fizike kanë qenë edhe gjeografia matematike gjegjësisht gjeografia astronomike me gjeodezinë dhe hartografinë por pasi që janë zhvilluar si shkenca në vete nuk mund të radhiten në sistemin e gjeografisë së përgjithshme gjeografia regjionale mund të definohet si aplikim i njohurive gjeografike për studime konkrete të teritoreve ndamas në bazë të ndonji kriteri të regjionalizimit gjeografik pra ajo është një disiplinë sintetike shkencore gjeografia regjionale mandej ndahet në gjeografinë e përgjithshme regjionale dhe gjeografinë e veçantë regjionale gjeografia është një lëndë shumë e rëndësishme sepse tregon tërësinë territoriale dhe studion gjeografinë e një vendi dhe të botës ka shumë zbulime të rëndësishme gjeografike p sh zbulimi i amerikës australisë antartikut etj zbulime gjeografike mund të quajmë edhe zbulimet natyrore të një vendi gjeografia padyshim është një ndër shkencat më të vjetra që në parahistori njerëzit kanë tentuar të sqarojnë zhvillimin e proceseve të natyrës mandej t i njohin renditjet kronologjike edhe pse shkenca në një mënyrë ka qenë e pranishme në pjesën më të madhe të civilizimeve të lashta shkrime më të shumta për natyrën si tërësi i hasim te filozofët antikë për gjeografinë rezultate të rëndësishme nga ajo kohë ka dhënë aristoteli për mozaikun e sipërfaqes së tokës dhe brezat e nxehtësisë dhe erastoteni mbi madhësinë dhe dimensionet e tokës erastoteni në shekullin e iii p e s i pari e përdori termin gjeografi mjaft rendesi mori vepra e klaud ptolemeut syntaksis qe u be ligj për boten shkencore deri ne kohen e kopernikut ai paraqiste ne te shtrirjen e botes se njohur deri ne ate kohe te percaktuara mbi bazen e koordinatave gjeografike pozicionin e qyteteve dhe te grykederdhjeve lumore madje dhe te vendit tone shqipërisë në mesjetë vjen deri te stagnimi i shkencave në përgjithësi duke përfshirë edhe gjeografinë shkencat e atëhershme janë zhvilluar gjithashtu edhe në kuadër te civilizimit islam gjeografët më të dalluar të kësaj kohe janë al biruni dhe al idrisi gjate kësaj periudhe shkenca e gjeografise ne pergjithesi nuk avancoi madje disa arritje te antikitetit si pershembull koncepti mbi rrumbullakesine e tokes formimin e maleve etj nuk shpjegoheshin me dukurite natyrore por me ato fetare po kështu dhe dyndjet e fiseve barbare krahas shkaterimeve te shumta penguan mjaft edhe zhvillimin e metejshem te arritjeve te antikitetit gjate kësaj periudhe për tu permendur janë zbulimi i ishujve veriore te oqeanit atlantik dhe te kontinentit te amerikes veriore ne vitin nga vikinget udhetimet ne azi te plan karpinit ribruhut te marco polos njohurite gjeografike te arabeve etj po ashtu vlen te ceket eksploratori i madh ibn batutta zhvillim të dukshëm të gjeografisë në perëndim i dhanë zbulimet gjeografike duke iu falëminderuar detarëve si kristofor kolombi vasko de gama fernando mangelani etj zhvillimi i shpejt i astronmisë dhe mekanikës qiellore në shekullit e xvi dhe xvii paraqesin bazën e mendimit të lëvizjes së trupave qiellorë dhe rrjedhojat e lëvizjes së tyre për tokën fillimi i zhvillimit të gjeografisë si shkencë i përshkruhet gjeografit holandez bernard varenijusit i cili e ka shkruar vepren me titull gjeografia e përgjithshme edhe pse zbulimet e rëndësishme teknike të cilat ndikuan në zhvillimin e gjeografisë në shekullit xvii dhe xviii ajo mbetet kryesisht shkencë deskriptive deri në paraqitjen e hulumtuesit të madh të gjeografisë me prejardhje gjermane aleksander humbollit i cili në fillim të shekekullit xix i vë themelet e gjeografisë moderne pas tij mjaft i rëndësishëm është edhe karl rihter i cili ka qenë nën ndikimin e madh të filozofit imanuel kantit kontribut të rëndësishëm gjatë kësaj kohe kanë dhënë në shba v m denis teoria e e zhvillimit të relievit si cikël gjeografik dhe vlladimir dokuqajev në rusi gjatë shekullit xix themelohen katedrat e gjeografisë nëpër universitetet evropiane letërsia është tërësia e të gjitha veprave të shkruara artistike dhe të veprave nga lëmi i krijimtarisë gojore që janë shkruar më herët letërsinë ndryshe edhe mund ta qujamë dhe art i fjalës së shkruar letërsia mund të ndahet mbi shumë baza dhe kjo ndarje ka për qëllim që t i sistemojë korpuset e veprave sipas lëmenjve të caktuar gjatë zhvillimit të saj historik letërsinë e kanë përcjellë shkrime studime të shumta e të llojllojshme dhe të larmishme në këto shkrime autorët e ndryshëm janë përpjekur ta definojnë dhe ta caktojnë karakterin natyrën e letërsisë ta shpjegojnë rolin e saj ta analizojnë veprën letrare si të tillë shkenca që merret me studimin sistematik të letërsisë quhet shkenca e letërsisë meqë vepra letrare është një krijim specifik ajo studiohet në forma dhe metoda të ndryshme objekt i shkencës së letërsisë si një shkencë e veçantë është vepra letrare historia dhe ligjsoritë e krijimit të saj dhe vlerat artistike të saj shkenca dija e letërsisë përbëhet nga tri pjesë përbërëse të saj historinë e letërsisë teorinë e letërsisë dhe kritikën e letërsisë secila nga këto degë të shkencës së letërsisë ndonëse merren me probleme të ndryshme të veprës letrare ato janë të lidhura ngushtë me njëra tjetrën dhe qëllimi i vetëm i tyre është të analizojnë dhe shqyrtojnë pasurinë shpirtërore në veprat letrare të krijuara në kohë të ndryshme letërsia shqipe i ka rrënjet në lashtësi gjë që vërtetohet nga folklori shkrimi i parë shqip është formula e pagëzimit fjalët e urta janë thënie të thukëta të cilat bartin një mendim konstatim apo gjykim të rrumbullakësuar ato janë rezultat i përvojave të gjata jetësore që janë verifikuar shumë herë në rrethana të ndryshme jetësore fjalët e urta popullore zakonisht përbëhen nga një fjali e thjeshtë apo e përbërë por ato mund të kenë edhe formë të reduktuar eliptike psikologjia është studimi shkencor i mendjes dhe sjelljes objekti studimor themeltar i saj është të kuptuarit e individit dhe të grupit nëpërmjet përcaktimit të rregullave dhe normave të cilat variojnë nga kategorizimet e përgjithshme tek individualiteti drejtimi shkencor në studimin e sjelljes është një karakteristikë e rëndësishme e psikologjisë kështu si shkencë psikologjia ka qëllime dhe metoda shkencore të përbashkëta me shkenca të tjera si p sh me biologjinë kiminë sociologjinë dhe antropologjinë fjala psikologji është sinonim i përbërë nga dy fjale greke psiko frymëmarrje shpirt dhe logos studim ose hulumtim psiko në origjinal nënkupton frymëmarrje por më vone është nënkuptuar si shpirt sepse frymëmarrja është i ndikuar shpirtit e cila ende nuk e ka lëshuar trupin në mitologjinë greke psiko ka qene një grua e cila ka qenë në marrëdhënie dashurie me perëndinë e dashurisë erosin ai ishte dashnor i saj por kishte një kusht ndaj saj që mos t ia shikonte fytyrën e tij kurrë por nga kurioziteti psikoja një natë vendosi një qiri për t ia shikuar fytyrën në momentin kur e kupton erosi atëherë e magjeps atë për t ia arritur ngadhënjimit është dashur të bej një luftë te madhe me përplot rreziqe por në fund ajo është transformuar në perëndeshë dhe iu është bashkangjitur erosit në parajsë psika simbolizon shpirtin njerëzor gjate shekullit të shtatëmbëdhjetë kuptimi i fjalës psiko është shndërruar në kuptimin e mendjes logos një fjalë tjetër greke nënkupton shkencën ose arsyen sipas rrugëve greke psikologjia një kuptim mbi arsyen ose mbi mendjen ose si thuhet sot studimi mbi mendjen fjala latine psikologjia për herë të parë është përdorur nga humanisti dhe latinisti kroat marko maruli nga spliti në librin e tij psichiologia de ratione animae humanae psikologjia mbi themelin e shpirtit njerëzor botuar në fund të shekullit xv dhe ribotuar disa herë në fillim të shekullit xvi referime më e hershme e njohur për psikologjinë në gjuhën angleze është nga steven blankaart në vitin në the physical dictionary që i referohet anatomisë e cila trajton trupin dhe psikologjinë e cila trajton shpirtin studimi i psikologjisë në një kontekst filozofik daton në qytetërimet e lashta të egjiptit greqisë kinës indisë dhe persisë historianët theksojnë se filozofë grekë si platoni dhe aristoteli flisnin për mëndjen dhe mënryat si ajo funksionon në shkrimet e tyre që në shekullin e katërt para lidjes së krishtit mjeku grek hipokrati hodhi idenë se ç rregullimet mendore janë të një natyre fizike dhe jo me prejardhje hyjnore përkufizimi i objektit studiues psikologjik për të parën herë u bë nga j locke në vitin në veprën e tij mbi mësimet shtesë associative ai e përshkruan mendjen njerëzore si një pllakë shkrimi të pashkruar tabula rasa mbi të ciën mund të shkruhen të gjitha përvojat jetësore ndikime të tjera në psikologjinë e hershme vijnë nga biologjia dhe nga fizika charles darwin vëzhgimet e të cilit të bëra gjatë udhëtimit të tij të famshëm përreth botës u publikuan në librin e tij origjina e llojeve të vitit i cili përshkruan përmbledhtazi teorinë e tij të evolucionit darvini sugjeroi se kafshët dhe njerëzit shfaqin sjellje që i përshtaten mjedisit dhe i ndihmojnë ata të mbijetojnë një vit mbas labrit të darvinit gustav fechner botoi elementet e psikofizikës në të cilën ai përshkoi përmbledhtazi metodën eksperimentale të maties së eksperiencës shqisore kështu futja e metodave shkencore natyrore ndër të tjera në sferën e psikologjisë së ndjenjave dhe shqisave psikofizika nga e h helmholtz dhe g t fechner në shekullin xix pati si pasojë ndarjen e psikologjisë si shkencë në vete p sh me psikologjinë eksperimentale pas hapjes së laboratorëve për psikologji në evropë erdhi dhe përkufizimi më i plotë i objektit studiues i sajë me këtë teoritë tradicionale substanciale u zëvendësuan nga teoritë e aktualitetit dhe ato shpirtërore kështu që psikologjia përkufizohet si shkencë e vetëdijes si kundërpërgjigje e shkencës natyrore eksperimentale të psikologjisë në fillim të shekullit xx të u krijua botëkuptimi për një psikologji si shkencë e orientuar kjo rrymë i kundërshtonte shpjegimet e rastit të dukurive psikologjike dhe në vend të këtyre vendoste metodat eksperimentale e shfaqjes shpirtërore ose një përjetimi intuitiv në këtë rast psikologjia paraqite si shkencë e përjetimeve sot pikëpamjet e shkollave të mëdha tradicionale të psikologjisë luajnë rolë të rëndësishëm në strukturën e psikologjisë njësimi i psikologjisë si shkencë vijnë pas shumë përpjekjeve për të përfshirë shpjegimet e dukurive psikologjike në lëmi të ndryshme si bie fjala edhe të teorive të informacionit dhe të kibernetikës me këto përfshirje është mundësuar shpjegimi i ndryshimit të marrëdhënieve në drejtimet dhe funksionin e kohës teoritë qendrore të kohës së re janë teoria e agresiviteteve e konflikteve dhe studimi i inteligjencës data të rëndësishme në psikologji strukturalistet i sqarojne fenomenet psikologjike si te perbera nga elementet e vecanta sikurse biologet dhe qe sqarojnë organizmin të përbërë nga qelizat dhe indet si edhe kimistet qe e sqarojn materien te perber nga atomet dhe molekulat shkollë e cila kontribuon me fillimet zyrtare të psikologjisë me krijimin e laboratorit në universitetin e leipzig ut më themeluesit e strukturalizmit wilhelm wundt dhe nxënësi i tij e b titchener studiuan vetëdijen e mendjen përmes introspeksionit wundt i mendonte se përmes regjistrimit të kujdesshëm të eksperiencave të vetëdijshme mund të zbulonte strukturën e elementeve të jetës mendore megjithëse përkufizimi i tij për psikologjinë nuk mbijetoi kjo shkollë dhe themeluesit e saj kontribuan duke mbështetur metodën sistematike të studimit në përpjekjet për të përcaktuar strukturën e mendjes studiuesi granville stanley hall psikolog amerikan i cili studioi nën ndikimin e wundt it zhvilloi aktivitetin e kësaj shkolle me krijimin e shoqatës psikologjike amerikane në vitin dhe të revistës së parë psikologjike amerikane më funksionalizmi themelohet nga william james me publikimin e tekstit parimet e psikologjisë më në të cilën shpreh idetë e tij për atë se cfarë duhet të jetë psikologjia william james ishte shumë i ndikuar nga puna e darvinit mbi evolucionin dhe besonte se psikologjia duhet të shpjegojë funksionin e ndërgjegjës në mënyrën sesi ajo ndikon mbi sjelljen idetë e uilliam james çelën rrugën e shkollës së funksionalizmit e cila e përshkruan psikologjinë si studim të vecorive përshtatëse të vetëdijes dhe sjelljes ndërmjet funksionalistëve të rëndësishëm përfshihen artikulli i dawey i vitit mbi harkun reflektar konsiderohet shpesh si fillimi zyrtar i shkollës funksionale të psikologjisë koncepti i harkut reflektar konsiderohej gjithashtu si një parim përbashkues i psikologjisë i psikologjisë duke qënë një rrugë komplekse nervore që përfshihet në një refleks ai bashkon mendjen dhe trupin libri inteligjenca e kafshëve i thorndike i botuar më konsiderohet gjithashtu një vepër madhore në këtë drejtim biheviorizmi themelohet rreth emrit të john b watson më bihevioristët e kritikuan shumë ashpër psikologjinë strukturialiste për shkak të metodës së introspeksionit sipas uotsonit dhe bashkëmendimtarët e tij introspeksionin nuk e pranonin si metodë shkencore të psikologjisë ata theksonin se psikologjia duhet të studiojë vetëm ato fenomene që vërehen nga jashtë dhe që mund të regjistrohen sipas bihevioristëve metodë shkencore konsiderohet vetëm të vërejturit objektiv biheviorizmi ishte nën ndikimin e ivan pavlovit dhe studimeve të tij në fushën e kushtëzimit uotsoni thoshte se pothuajse e tërë sjellja formësohet në ambient duke përforcuar shpërblyer veprime e shprehi të caktuara ata besonin se psikologjia duhet të jetë një shkencë solide si fizika dhe kimia max wertheimer konsiderohet zakonisht si lideri i shkollës krahas wolfgang kohler dhe kurt koffka ata besonin se njerëzit janë më tepër se shuma e pjesëve të tyre dhe se nuk mund ta kuptonin të tërën duke studiuar vetëm pjesët fjala gjermane gestalt do të thotë e tëra dhe se qëllimi i psikologjisë gestaltiste ishte të studionte personin e tërë shkolla e fundit e rëndësishme historike që ndikoi në psikologji ishte psikoanaliza pothuajse përafëersisht në të njëjtën kohë kur bihejviorizmi dhe geshtaltizmi ishin duke u formuar një mjek i ri austriak sigmund freud filloi të përdore hipnozën të huazuar nga jean martin charcot si një metode për të trajtuar njërëzit me probleme emocionale kështu freud zbuloi se njërëzit e hipnotizuar ishin të aftë të kujtonin ndjenjat të cilat i perkisnin fëmijërisë së hershme freud besonte se eksperienca e shkuar për të cilën personi është jo i vetëdijshëm ndikon shumë në sjelljen aktuale problemet emocionale nganjëherë mund të ndikojnë në një individ në një mënyrë negative dhe prandaj ekziston psikoanaliza për të ndihmuar njerëzit me këtë lloj problemi degët të cilat ndahet psikologjia metodologjia e kërkimit shkencor është një pjesë e rëndësishme e psikologjisë metodat më të rëndësishme që perdoren në shumicën e degëve të psikologjisë janë vëzhgimi natyror intervistimi anketimi testimi studimi i rastit dhe eksperimenti teknikë studimore e cila bazohet në principin e pasivitetit dhe shërben për të regjistruar informacione për subjekte në mjedisin e tyre normal dobësia e kësaj teknike konsiston në faktin së studiuesit mund të influencojnë mjedisin në të cilin ndodhen dhe si rrjedhojë vetë sjelljet për të cilat kryhet studimi në intervistë subjekti bashkëvepron me psikologun duke iu përgjigjur pyetjeve verbale intervistimi ndërtohet në mënyrë të atillë që të merret informacion mbi një subjekt si prej sjelljeve të tij ashtu edhe prej përgjigjeve që jepen ndaj pyetjeve intervistat mund të jenë të strukturuara të pastrukturuara ose pjesërisht të strukturuara metodë studimore e cila lejon vjeljen e një informacioni të gjërë për një kohë relativisht të shkurtër karakterizohet nga pyetje të shkurtra dhe të shkruara të cilave zakonisht njeriu mund t iu përgjigjet shkurt një anketim i rëndësishëm që zhvillohet në çdo dhjetë vjet në shtetet e bashkuara të amerikës është ai për regjistrimin e popullsisë studimi i bazar në anketim merr përgjigje të shkruara tepër shpejt por një dobësi e anketimit është se përgjigjet mund të mos jenë plotësisht të ndershme megjithatë anketimi është një mjet shkencor popullor në shkencat sociale dhe në shkencat e sjelljes teknikat e matjes ndihmojnë në grumbullimin dhe analizimin në mënyrë efektive të dhënat mbi sjelljen ka dy grupe teknikash të analizës së të dhënave kjo teknike ndihmon në mbledhjen e një sasije të madhe të dhënash një kurbë normale ka po aq rezultate të ulta sa edhe të larta me frekuencë më të lartë të rezultateve në mesin e saj shumë karakteristika duke përfshirë rezultatet e intelligjencës gjatësinë dhe peshën kanë tendencën të bien brenda një shperndarjeje normale treguesit e tendencë s qëndrore si mesatarja aritmetike na japin një numër që përfaqëson gjithë kampionin e popullsisë kjo teknikë lejon realizimin e përgjithsimeve për një rezultat i cili bazohet në një numër të kufizuar subjektesh tërësia e individëve nga ku zgjidhen subjektet e grupit eksperimental quhet popullatë subjektet që përfshihen në grupin eksperimental përbëjnë atë që quhet kampioni psikologët përdorin disa teste ndë të cilat përfshihen testi t analiza e variancës dhe testi hi johann georg von hahn frankfurt am main korrik jena shtator ka qenë diplomat gjerman dhe babai i albanologjisë u lind më korrik në frankfurt am main studioi drejtësi në gisen giessen dhe në hajdëlberg heidelberg nga viti punoi për ministrinë e drejtësisë së mbretërisë së re greke nga ishte konsull prusian në athinë dhe pas kësaj periudhe u emërua zëvendëskonsull austriak në janinë ku ra në kontakt me shqiptarët dhe filloi të mësonte shqip në fund më u emërua konsulli austriak në ishullin siros syradhë prej konsul i përgjithshëm në athinë hani gjatë shërbimit të tij si nënkonsul i austrisë në janinë bëri tre udhëtime në shqipëri mblodhi të dhëna për historinë filologjinë dhe folklorin shqiptar i interesuar për botën shpirtërore dhe historinë e shqiptarëve dhe të arbëreshëve të greqisë hahni kërkoi nëpër shqipëri përpos të tjerash edhe lëndën për veprën e tij madhore në tri vëllime albanesische studien studime shqiptare që u botua në vitin aty hahni argumenton për herë të parë nga një pikëpamje multidisiplinare historike gjuhësore etnografike etj autoktoninë e shqiptarëve prejardhjen ilire të shqiptarëve e prejardhjen e shqipes nga ilirishtja dhe hedh idenë e prejardhjes së përbashkët tireno pellazgjiketë ilirëve të epirotëve e të maqedonasve të cilët krahas grekëve dhe romakëve formonin një degë të veçantë e të rëndësishme të lashtë ai ka mbledhur material në vend mësoi gjuhën shqipe dhe dëshmoi përkatësin e shqipes si gjuhë e familjes indoevropjane në anën tjetër teza e tij u shfrytëzua me efikasitet nga ideologët e rilindjes kombëtare shqiptare për vetëdijen kombëtare të popullit për argumentimin e së drejtës historike të shqiptarëve për autonomi e shtet të pavarur që do të përfshinte të gjitha territoret e banuara nga shqiptarët teza pellazgjike e prejardhjes së popullit shqiptar e shtruar nga hani hulumtohet edhe më tej nga studiuesit e historisë dhe studiuesit tjerë për këtë qëllim arkeologët filologët antropologët etnologët dhe historianët në shqipëri austri gjermani kroaci bosnjë e hercegovinë slloveni e posaçërisht në kosovë po studjoinë intesivisht dhe me metoda të reja në mënyrë sistematike video loja është lojë rregullat e së cilës janë të administruara nga një dispozitiv elektronik që përdorë një mënyrë interface njeri makineri të bazuar te monitori displai ose televizioni si sistem për dalje si çdo lojë videoloja riprodhon simbolikisht konteste kulturore të caktuara duke i marrë nga ai kontekst dhe duke i aplikuar në kontekste dhe gjendje situata që mund të shkojnë nga simulacioni më real deri te parodia ose komplet transformimi pas sukseseve të shumta këto lojëra u shndërruan në një fenomen kulturorë të masës së gjerë falë zhvillimit të lartë të informatikës dhe aparateve të automatizuara është arritur edhe ekzistimi këtij lloj të argëtimit e lindur po thuaj se rastësisht në vitet ta në dhomat e shkencëtarëve dhe të universitete amerikane ky lloj argëtimi mori hov duke u nisur nga mesi i viteve ta të shekullit të kaluar lojërat e hershme përdorën pajisje elektronike interaktive me formate të ndryshme të ekranit shembulli më i hershëm është nga viti një amusement device me rreze katodë është paraqitur për një patentë më janar nga thomas t goldsmith jr dhe estle ray mann dhe lëshuar më dhjetor si patent us frymëzuar nga teknologjia e shfaqjes së radarëve ajo përbëhej nga një pajisje analoge që lejoi një përdorues të kontrollonte një pikë vektoriale të vizatuar në ekran për të simuluar një raketë që u qëllua në objektiva të cilat ishin vizatime të fiksuara në ekran shembuj të tjerë të hershëm përfshijnë kompjuterin nimrod në festivalin e britanisë së vitit oxo një tic tac toe lojë kompjuterike nga alexander s douglas për edsac në tenis për dy një lojë elektronike interaktive e projektuar nga william higinbotham në vitin spacewar të shkruara nga studentët e mit martin graetz steve russell dhe wayne wiitanen në një kompjuter dec pdp më dhe goditi ping pong stil pong një lojë nga atari çdo lojë përdorte mënyra të ndryshme të shfaqjes nimrod përdorte një panel dritash për të luajtur ndeshjen e nim oxo përdorte një ekran grafik për të luajtur tic tac toe tennis for two përdorte një osciloskop për të shfaqur një pamje anësore e një fushe tenisi dhe spacewar përdorën ekranin vektor të dec pdp që të ketë dy anije kozmike betejë njëri tjetrin nolan bushnell në konferencën e zhvilluesve të lojërave në vitin në vitin kompjuteri hapësirë i krijuar nga nolan bushnell dhe ted dabney ishte i pari videolojë i shitur me monedhë përdori një televizor bardhë e zi për shfaqjen e saj dhe sistemi kompjuterik u bë nga patate të skuqura ttl loja u paraqit në filmin science fiction soylent green hapësira kompjuterike u pasua në vitin nga odiseja magnavox konsolia e parë në shtëpi modeli i modeluar pas një tastiere të prototipit të viteve i zhvilluar nga ralph h baer i quajtur kutia e brownit përdorte gjithashtu një televizion standard këto u pasuan nga dy versione të pongit të atarit një version arcade në dhe një version në shtëpi në që rriti në mënyrë dramatike popullaritetin e lojërave video suksesi komercial i pong ut udhëhoqi kompani të shumta të tjera për të zhvilluar klone pong dhe sistemet e tyre duke nxjerrë në pah industrinë e lojërave video video loja varësish nga programimi grafika dhe efektet tjera duke mos lënë anash edhe tematikën me të cilën merret mund të ketë adhurues numri i të cilëve rritet falë identifikimit personal të tyre me të varësisht nga lloji i temës dhe aftësia e trajtimit paraqitjes grafike dhe përjetimit të saj gjatë luajtjes video loja mund të ngacmojë vëmendjen edhe të personave me guste dhe ëndrra të veçanta zhvillimi i informatikës dhe pajisjeve përcjellëse të automatizuara kanë mundësuar që në këto lojëra të paraqiten skena të imagjinatës së pa kufizuar e cila nganjëherë e prek edhe realitetin kështu në këto lojëra vijën në shprehje figura të ngjashme nga jeta dhe ngjashmëria e tyre është aq e lartë sa që mendohet se figura është reale kështu ndodhë që në këto lojëra si personi që luani të jeni drejtues i tankut të luani figurën e vëzhguesit apo njësisë vëzhguese figurën e një ushtari i cili ka detyra dhe aftësi të caktuara ndër të cilat edhe vrasja e figurës armike si do që të jetë numri më i madh i këtyre lojërave prodhohet me qëllim të argëtimit por ndër to ka edhe lojëra të cilat e ndihmojnë zhvillimin e fëmijëve dhe nuk janë të gjitha lojëra rraka taçe vetëm sa për të humbur kohën kështu ka lojëra të cilat edhe në shkolla përdoren si pjesë plotësuese e mësimit si për shembull loja pharo ku lojtari merr rolin e një zyrtari të faronit dhe për detyrë kryesore ka rritjen e ndikimit të qytetit provincës dhe në fund mbrojtjen e egjiptit natyrisht që edhe në këto lojëra fëmija bie në kontakt me luftën dhe llojet tjera të dhunës por ato janë pjesë e jetës dhe në këto lojëra janë pjesë e qeverisjes d m th drejtimit të një qarku ekonomik e shoqërorë dhe ndikimi i tyre mund të merret edhe si pozitiv video lojërat janë të programuara për disa lloje playstation është konsol anglisht console për lojërat e firmës sony si qëllim fillestarë ishte paraparë si një cd add on për konsolën nitendro bit snes super nintendo entertainment system emri i koduar i të cilit ishte playstationextended për këtë shkak edhe deri në futjen e tij në treg prezantohet psone me shkurtesën psx mirëpo mbasi u bë e qartë se nintendo bashkëpunonte me firmën holandeze phillips bashkëpunim i cili më vonë dështoi nga qëllimi i projektit add on u vendos të sillte në treg si konzolë më vete kuptohet se projektit add one i janë bërë ndryshime si zvogëlimi i numrit të opsioneve link dhe i moduleve me zhvillimet të më tejshme teknike u bë i mundshëm edhe zvogëlimi i madhësisë së pjesëve ndërtues që solli edhe mundësin e futjes së më shumë elementeve përbrenda një platine në krye me ken kutaragi drejtor i sektorit të krijuar për projektin add on playstation arriti që të jetë konzola më e mirë e viteve milion copë të shitura në mbarë boten më këtë arriti që të shkatërronte atë lloj monopoli që e kishte krijuar nintendo bign në kategorinë e konzoleve ekzistojnë disa versione ato janë playstation për dallim nga konkurrencat tjera si snes të nintendos dallohej me grafikën d në bit me këtë ishte i pa arritshëm për konkurrencën duhej të kalonte një kohe e gjatë derisa në treg futej teknologjia bit me nintendo e cila kushtonte shumë dhe më këtë edhe ishte i pamundshëm dalja në treg me konkurrencë kaq të fortë playstation dhe psone kanë llogaritës me kapacitet prej mhz dhe memorie prej mb playstation ka një integral bit rtsc me një takët prej mhz memorie kryesore mb dhe memorie grafike mb njëra nga dobësitë e ps në zhvillim e sipër ishte edhe versioni playstatio liruar më të në tregun amerikan japonez dhe evropian edhe ky version është i përshtatshëm me lojërat e ps dhe psx po ashtu ka wireless kartele edhe qasje në rrjet ps ka kapacitet grafike edhe më të mirë dhe me gjasë më të mirën në përgjithësi playstation është konzola e tretë e video lojrave të nxjerrë nga firma e njohur sony si vazhdim i konzolave playstation dhe playstation do të dilte në treg shumë më vonë se konzolat e tjera të famshme si x box dhe nintendo wii ajo do të prezantohej për herë të parë më maj në një mbledhje të e por konzola e mirfilltë do të shfaqej shumë më vonë sony e ka liruar playstation në amerikën veriore më datën nëntor dhe në japoni më datën nëntor dhe në evropë më mars konzola e re do të kishte ndryshime të thella nga paraardhëset e saj si përmisime të dukeshme në grafikë dhe përdorimi i lazerit blu ose blu ray si edhe shërbim më i avancuar online me një kosto të lartë konzola playstation pati kritika pozitive dhe negative në shtete të ndryshme ajo që dihet saktë është që kjo konzolë është momentalisht e vetmja që përdor teknologjinë bluray gjithashtu playstation ka një hardwere të fuqishëm dhe është i përshtatshëm me cd të formatit dvd mbase për fuqinë e lartë të këtij hardweri konzola do të kishte një çmim të lartë në treg që pa dalur mirë në treg sony do të paraqiste një listë të pasur lojrash ku ndër këto përfshiheshin lojra si final fantasy xiii motorstorm killzone fall of men e të tjerë ndërkohë që versioni i playstation i liruar në amerikën veriore dhe japoni mund të emulojë pra të luajë lojrat e konzolave paraardhëse versioni i lëshuar në evropë nuk e ka një veti të tillë megjithatë të gjithë blerësit e kësaj konzole mund të blejnë dhe të luajnë lojrat e konzolave të vjetra për rreth deri në dollarë direkt nga interneti x box ishte sistemi i pare video lojrash nga vet microsoft duke investuar shume ne x box xbox ishte sistemi me i fuqishem nga te tret ps ngc xbox por jo me i suksesshmi tani microsoft ka nxjer ne treg xbox version ii i xbox me kapacitet dhe procesor me te mire nintendo është një kompani japoneze themeluar më nëntor nintendo hyri në skenën e video lojrave nga vitet të kur me konzolen biteshe nes nintendo entertainment system ose sistemi argetimi nintendo mbas suksesit të nes nintendo nxori në treg snes ose supernes i cili ishte sistem më i fuqishem me kapacitet më të madh me nintendo krijoi nintendo i cili ishte sistemi nintendo i parë me aftësi për të gjeneruar fusha d me anë të miliona poligoneve mbas n më nintendo prodhoi gamecube dhe më vonë në prodhoi nintendo ds sistem handheld e mbajtur në dore i cili kishte aftësi d po ashtu edhe sound recognition dhe touchscreen sistemi më i ri i nintendos është nintendo wii dhe ka dalur në vitin sega ishte një nga kompanitë më të sukseshme vetëm deri sa e lanë biznesin hardverik të video lojrave dhe janë punues të lojrave tani sistemet nga sega janë sega master system sega genisis segacd dhe sistemi i tyre i fundit mjaft i fuqishëm sega dreamcast çfarë është filmi filmi është një term që përmban tërë fotografitë në lëvizje si p veçanti apo si fushë në përgjithësi origjina e fjalës vjen nga materiali që përdoret për të regjistruar dhe treguar ato i cili quhet film fotografik sipas institutit qkk të republikës së shqipërisë përkufizimi për filmi është bëraë me ligj i cili thotë se f lm quhet prodhimi audiovizual që përmban një sasi planesh filmik të ndërlidhura të shoqëruara me zë apo jo të cilat krijojnë efektin e lëvizjes duke pasur një harmoni unikale ndërmjet formës dhe përmbajtjes filmat prodhohen duke regjistruar ose filmuar objekte dhe persona të vërteta ose duke përdorur vizatime dhe efekte speciale filmat përbëhen nga një seri fotografish të treguara me shpejtësi njëra pas tjetrës të cilat japin iluzionin e një lëvizjeje të pandërprerë tek syri i njeriut kemi dhe zhanre te filmave p sh komedi aksion thriller horror animuar etj ka shume filma nder te cilet ben pjese edhe kategoria e filmave horror te cilet kane nje qellim te vecante per te percjelle nje ndjenje frike dhe ankthi te theksuar tek shikuesi i cili gjate filmit perjeton ngjarjet sikur te ishte vete personazhi kryesor kjo ndjenje behet akoma me e vecante me faktin qe shikuesi gjithmone e di se cfare e pret personazhin prandaj dhe pret ne ankth veprimin e tij te drejte apo te gabuar ana pozitive e filmave horror është se shpeshhere fundi është i lumtur dhe verteton faktin se asnje nga ngjarjet e filmit nuk ekziston duke neutralizuar edhe friken e madhe qe krijohet fillimisht keto lloj filmash kane filluar te prodhohen qe para shume vitesh pra qe kur njerezit filluan te studionin ndjenjen e frikes mund te permendim disa filma horror si i know what you did last summer i still know what you did last summer i will always know what you did last summer the town the strangers that honeymoon eden lakeetj filmi me i frikshem horror nuk është percaktuar ende dhe nuk ka ndonje kriter per t i klasifikuar keta filma sipas frikes qe shkaktojne i vetmi percaktues per shkallen e frikes është reagimi i shikuesve ne momentet me emocionuese te shfaqes filmit fiction horror ka rrënjët e saj në folklorin dhe traditat fetare duke u fokusuar në vdekje përtejme e keqja demoniake dhe parimi i sendit mishëruar në personin këto ishin manifestuar në historitë e shtrigat vampires werewolves fantazmat paktet dhe demonëve si ajo e faustit filmat horror jane filmat me te parapelqyer prej te gjithve por kjo shkakton guxim e te berit dicka qe nuk mund te realizohet ose shakton frike ne zemer horror gotik në shekullin e edit edgar allan poe shekullit të tetëmbëdhjetë gotik horror tërhoqi në këto burime me farës dhe të diskutueshme kështjella e otrantos nga horace walpole kjo shënoi herën e parë që një romani modern inkorporuar elemente nga e mbinatyrshmja në vend të realizmit të pastër në fakt botimi i parë u botua i maskuar si një romancë aktuale mesjetare të zbuluara nga italia dhe ribotuar nga një përkthyes fiktive pasi zbuloi si bashkëkohore e gjeti atë shumë anakronike reaksionare ose thjesht në shije të dobët por kjo provuar të jetë menjëherë popullor se romani i parë i horror gothic frymëzuar vepra të tilla si vathek nga william beckford misteret e udolpho dhe italiane nga ann radcliffe dhe murgu nga matthew lewis një sasi e konsiderueshme e fiction horror të kësaj epoke është shkruar nga gratë dhe tregtohet në një audiencë femërore një skenar tipik të qenë një protagonist i shkathët femër kërcënuar në një kështjellë të zymtë horror në shekullin e të edit mary shelley nga richard rothwell tradita gothic lulzuar në lexuesit e quajmë literaturë moderne zhanër horror në shekullin e të punon me ndikim dhe karakteret që vazhdojnë rënie me film dhe kinema sot pa gjenezën e tyre në vepra të tilla si frankenstein mary shelley it tregime të shkurtra edgar allan poe së punimet e sheridan le fanu rasti i çuditshëm i robert louis stevenson i dr jekyll dhe zotit hyde oscar wilde është picture of dorian gray dhe dracula bram stoker secila prej këtyre romaneve dhe përherë krijuar një ikonë e përhershme e tmerrit parë në moderne ri imagjinatave në skenë dhe ekran horror në shekullin e të edit përhapja e paperbacks të lira dhe periodike si fillim si kapërcyell të shekullit çoi në një bum në shkrim horror në botime të tilla si weird tales dhe tregime befasues si ashtuquajturat romane brum që filluan humbje e ngjyrës në popullaritet në viteve dhe horror shkrimtarët me ndikim në fillim të shekullit të njëzetë bërë shkel në këto mediumet veçanërisht nderua autori horror hp lovecraft dhe jetëgjatë tij mythos cthulhu pioneered zhanër të horror kozmike dhe mr james është kredituar me ripërcaktimin e histori fantazmë në atë epokë kinema në fillim ishte i frymëzuar nga shumë aspekte të letërsisë horror horror dhe kinema në fillim të filluar një traditë të fortë të filmave horror dhe subgenres bazuar në fiction horror që vazhdon sot e kësaj dite deri në pamje grafike të dhunës dhe gore në ekran i lidhur zakonisht me dhe filma slasher dhe filma splatter librat komik të tilla si ato të publikuara nga comics ke i njohur për seri të tilla si tales from the crypt të kënaqur lexuesve quests për horror që imazhet ekran argjendi nuk mund të sigurojë h p lovecraft romanet shumë moderne pretendojnë një përshkrim të hershme e të vdekurve të gjallë në një pararendës të përrallë moderne mumje duke përfshirë hp tregimet lovecraft të tilla si air ftohtë në vault dhe the outsider dhe hg wells historia formën e gjërat që do vijnë romani richard matheson së i am legend gjithashtu do të ndikojë në një zhanër të tërë të fiction apokaliptike mumje simbolik nga filmat e george a romero bashkëkohore fiction horror edit një nga më të mirë njohur shkrimtarët horror bashkëkohore është stephen king i njohur për shkrimin e carrie shining ajo misery dhe shumë më tepër duke filluar në tregime mbretit kanë arritur të tërheqë një audiencë të madhe për të cilën ai ishte çmuar nga fondacioni kombëtar i librit të shba në vitin autorët bashkëkohorë populloret horror përfshijnë brian lumley james herbert dekan koontz clive barker ramsey campbell dhe peter straub mirë shitjen e seri libër kohët bashkëkohore ekzistojnë në zhanre të lidhura me fiction horror të tilla si libra fiction ujk urbane fantazi kitty norville nga carrie vaughn dhe fiksionit erotike gotike e anne rice elementet e zhanrit horror të vazhdojë të zgjerohet jashtë zhanër historia alternativ i tmerri më tradicional historik në një roman të tilla si terrorit ekziston në raftet librari të ardhshme për të mashups zhanër të tilla si pride and prejudice dhe zombies dhe fantazisë historike dhe komike horror të tilla si hellboy mike mignola së horror shërben si një nga zhanret qendrore në më shumë vepra komplekse moderne të tilla si shtëpia e mark z danielewski së gjetheve një finalist për çmimin kombëtar të librit karakteristikat edit një nga tiparet përcaktuese të zhanrit të tmerrit është se ajo provokon një reagim emocionale fizike ose psikologjike brenda lexuesit që shkakton atyre që të reagojë me frikë një nga h p kuotat më të famshme lovecraft së rreth zhanër është se emocioni më i vjetër dhe më të fortë e njerëzimit është frika dhe lloji më i vjetër dhe më të fortë e frikës është frika e panjohur fjalinë e parë nga esenë e tij i farës horror supernatural në letërsi në elementet e neveri ese të saj elizabeth barrette artikulon nevojën nga disa për tregime horror në një botë moderne vjetër lufta apo fluturim reagimi i trashëgimisë sonë evolucionare një herë ka luajtur një rol të madh në jetën e çdo njeriu paraardhësit tanë jetoi dhe vdiq prej saj pastaj dikush shpiku lojën interesante të qytetërimit dhe gjërat filluan të qetësohen zhvillim e shtyu shkretë prapa nga tokat e shlyera lufta krimi dhe forma të tjera të dhunës shoqërore erdhi me qytetërimin dhe njerëzit filluan preying mbi njëri tjetrin por dhe nga jeta e përditshme e madhe qetësuar ne filluam të ndjehen të shqetësuar të ndiheni diçka mungon eksitim e jetesës në buzë tensioni mes gjahtar dhe gjuajtur pra kemi thënë njëri tjetrin përmes histori netët e gjata e errëta kur zjarret djegur të ulët ne e bëmë më të mirën për të trembë sytë nga njëri tjetri nxitojnë të adrenalin ndjehet mirë zemrat tona paund gjallëron fryma jonë dhe ne mund të imagjinojmë veten në buzë megjithatë ne gjithashtu vlerësojmë aspektet insightful e tmerri ndonjëherë një histori synon të shoku dhe neveri por horror mirë synon të trondisin kafaze tona dhe na shkundur nga vetëkënaqësi tonë kjo na bën të mendojmë na detyron për t u përballur me ide ne mund të vend injorojnë dhe sfidon paragjykimet e të gjitha llojeve horror na kujton se bota nuk është gjithmonë aq e sigurt sa duket i cili ushtron muskujt tona mendore dhe na kujton për të mbajtur një pak më afër të shëndetshme kujdes në dorë në një kuptim të ngjashëm për arsye një person kërkon nga tronditje të kontrolluar të një slitë rul lexuesit në epokën moderne kërkojnë nga ndjenjat e tmerrit dhe terrorit të ndjehen një ndjenjë e eksitim megjithatë ajo shton se fiction horror është një nga mediumet pakta ku lexuesit të kërkojë nga një formë e artit që vetë forcat për t u përballur me ide dhe imazhe ata mund të injorohej më tepër për të sfidat paragjykimet e të gjitha llojeve dikush mund të shihni ballafaqimi i ideve lexuesve dhe karakteret do të në vend të injorojë të gjithë letërsisë në momente të tilla të famshme si musings hamlet së rreth kafkës së yorick dhe implikimet e saj të vdekshmërisë së njerëzimit dhe fundin rrënqethës që organet vijnë në mënyrë të pashmangshme në fiction horror konfrontimi me rrëqethëse është shpesh një metaforë për problemet me të cilat ballafaqohet gjenerata e tanishme e autorit stephanie demetrakopoulos ilustron një interpretim të përbashkët të njërës prej etapave të kanonit të letërsisë horror në artikullin e saj feminizmi shkëmbimet sekseve dhe fantazitë tjera subliminal në dracula bram stoker për kufij magazine një revistë e grave tina broussard në një bibliografi annotated e tezës drakula surmises demetrakopoulos ky artikull revistë shkencore hulumton seksualitetin në drakula duke përfshirë edhe ngjyrime të seksualitetit në seksualitetin agresiv tipike mashkullore dhe femërore i cili është ose reflektues i gruas dlirë ose vampir seksualisht agresiv femërore demetrakopoulos sugjeron drakula ishte një prizë për shoqërinë viktoriane depërtimi normave seksuale me orgjitë grupit simbolike dëshira mashkull për gratë seksualisht agresive mohimi i amësisë etj ajo nënvizon mënyrat në të cilat femrat përfill kufijtë gjinorë duke personifikuar tipare mashkullore të tilla si të inteligjencës kjo është një pikëpamje tani i pranuar përgjithësisht kush se elementet horror portretizimin e drakulës së vampirizmat janë metafora për seksualitetin në një epokë viktoriane ndrydhur citim i duhur por kjo është vetëm një nga shumë interpretime të metaforës së drakula judith halberstam postulatet shumë nga këto ese në teknologjitë e saj të shëmtuar dracula bram stoker ajo shkruan imazhi i artë pluhurosur dhe të papërdorura monedha nga shumë kombe dhe me xhevahire të vjetra pambajtur menjëherë drakula lidhet me paratë e vjetër të një klase të korruptuar në një lloj të piraterisë së kombeve dhe ekseset më të këqija të aristokracisë para vellezerve lymier babai i motion picture apo fotografise ne levizje ishte louis le prince i cili me vitin e xhiroi nje film te metrazhit te shkurter seconda me nje kamer me frame ne second i titulluar roundhay garden scene shfaqja e pare filmike u be ne vitin nga vellezerit franceze lymier ishte njera nga shpikjet me te medha te shekullit por filmit te asaj kohe i mungonte zeri u deshen shume vite eksperimente derisa ne vitin vellezerit verner njoftuan lindjen e filmit te pare me ze ky film ishte don zhuani ne paris ky film u dha neper kinema per rreth nje vit dhe solli rreth milion franga te ardhura filmi don zhuani ishte i regjistruar me sistemin e zerit vitafon ky sistem e regjistronte zerin ne pllaka gramafoni ne rruge elektromekanike ne vtin kompania filmike fox movies hodhi ne treg nje sistem te ri regjistrimi te quajtur movieton me kete sistem regjizori i mirenjohur francez rene cler beri filmat e pare te mirefillte me ze keto filma ishin nen pullazet e parisit milioni dhe liria na perket ne dhe korrik revolucioni audiofonik ishte ai i shpikje se shiritit ferromagnetik dhe magnetofonit dhe shpikja e audios stereo por u deshen vjet qe kinemaja te arrinte nivelin e sotem frika ne filmat horror dallohet ne cdo skene ne cdo pjese dhe ne cdo ngarje te filmit vepra filmike që për cak kanë publikun pa marrë parasysh moshën e tyre hynë në kategorin a të veprave artistike filmat e prodhuar me qëllim shfaqjeje para publikut mosha e të cilëve është mbi vjeçare hynë në kategorin b ndërsa për ata që cakun e kanë shikuest mbi vjeçë është kategoria c e drejta mbi lëndën filmike trajtohet si lëndë arkivore publike për filmat vendas d m th të financuara nga sigla qkk gjendemi në kohën ku armatimi më i mirë është kaloseria dhe gjylet e topave në kohën e napoleonit të fmashëm e tërë evropa është e ndarë në principata e mbretëri të gjitha palët ndërluftuese kanë një qëllim dominimine e evropes e pse jo në skenearët tjerë azinë aglo amerikën ameriken latine apo më së miri tërë boten në hartë zgjedhenë provincat të cilat kur të lidhen në mes veti prezentohen si vende prej të cilave në rradhën e ardhëshme do të merrni ekstara njësi ushtarake njësit e marrura nga provincat dhe robët e regurtuar plasohen në hartë me këtë aktë edhe fillonë rradha e re kjo lojë është luajtur edhe në forë të letrave ku në tavolnë janë vendosur teritoret dhe lojtarët kanë mbajtur letrat në dorë dhe me hudhjen e kockave zareve e kanë sulmua njëri tjetrin po ashtu edhe në pc dhe psx ky verzion mundë të luhet dominimi ose sundimi i kryeqyteteve të kundërshtarëve mvarrësisht nga lloji i zgjedhurë kjo arrihet me zgjehjen e teritoreve dhe plasimine njësive në ikat më strategjike të hartës prezentimi i konflikteve në një dritare është në fillim shumë i mirë por me kalimin e kohës edhe monotonë loja prezentohet në d strikers është një seri lojërash vizuale japoneze të vitit të zhanrit shoot em up qëllmi është që të arrihen sa më shumë pikë për këtë keni në dispozicion shtatë lloje të aeroplanëve me municion dhe shpejtësi të ndryshme loja mund të luhet në katër nivele ndryshimi i niveleve qëndron në shpejtësinë dhe shumën e objekteve që duhet bombarduar apo rrëzuar nivelet i kanë skenat e njëjta dhe secila skenë ndahet në nënskena secila skenë përfundon me një kundërshtar më të fort mbretëreshë se të nënskenave loja ka gjithsej tetë skena me nga tetë nënskena shkalla e vështërsisë së tyre rritet gradualisht në shumën e poenave ndihmon edhe mbledhja e medaljeve grafika për vitet është shumë e mirë loja mund të luhet në tri pamje dallimi nuk është shumë i madh mes tyre d m th asnjëra prej tyre nuk jep mundësi për një kontroll më të mirë mbi aeroplanin edhe në vitet e ta teknika nuk ka qenë ndonjë risi si gjitha lojrat e asaj kohe është prezentuar në d dy dimenzionale objeki kryesoë që dispononë lojtari është aeroplani të dhënat dhe pamja janë të imagjinuara në fillim keni në dispozicion vetem një llojë municioni me kalimin e kohës gjatë lëvizjes mund të mblledhni shkronjat të cilat simbolizojnë paisjet plotësues të aeroplanit po ashtu edhe kombinimi i tastaturave ju jepë mudësi të bëni ekstra gjuajtje nganjëher të pa evitushme objektet statike që mvarrësisht prej nivelit të vështërsisë edhe shpeshëtojnë dhe shpejtojnë të gjuajturat e tyre objektet dinamike po ashtu mvarrësisht nga niveli edhe rritet shpejtësia e lëvizjve dhe të gjuajturave objektet dhe të gjuajturat e tyre ripërseriten dhe nuk janë aq inetlegjente televizioni shk tv është një sistem i imitimet të programeve televizioni apo tv për të shkurtër nga televizioni francez do të thotë televizor nga lashtë greke tele që do të thotë larg dhe visio latine që do të thotë të parit është një medium telekomunikacionit për transmetimin dhe marrjen e imazhe lëvizin që mund të jetë pikturë njëngjyrëshe zi dhe bardhë ose me ngjyrë me ose pa zë shoqërues televizioni mund t i referohet në mënyrë specifike për një televizor program televiziv ose të transmetimit televiziv komerciale në dispozicion që nga fund të televizori është bërë e zakonshme në shtëpitë bizneset dhe institucionet veçanërisht si një mjet për reklamat një burim i argëtuese dhe lajme që nga viti televizioni ka qenëmedium kryesor për formim e opinionit publik që nga viti disponueshmëria e video kaseta laserdiscs dvd dhe tani blu ray disqe kanë rezultuar në televizor shpesh duke u përdorur për shikimin e regjistruar si edhe si material transmetimit në vitet e fundit televizioni interneti ka parë ngritjen e televizionit në dispozicion nëpërmjet internetit përmes shërbimeve të tilla si iplayer dhe hulu në vitin e familjeve në botë në pronësi të paktën një televizor një rritje prej mbi vitin edhe pse forma të tjera të tilla si televizion me qark të mbyllur cctv janë në përdorim përdorimi më i zakonshëm e mesme është për transmetim televiziv i cili ishte modeluar ne sistemet ekzistuese të radio transmetimit të zhvilluara në vitet dhe përdor të lartë powered radio frekuencave transmetues për të transmetuar sinjalin televiziv për të marrësit individual tv sistemi televiziv transmetimit është shpërndarë në mënyrë tipike me anë të transmetimeve të radios në kanalet e caktuara në brezin mhz frekuencave sinjalet tani transmetohen shpesh me stereo apo surround sound në shumë vende deri të viteve programet e transmetuara televizive janë transmetuar në përgjithësi si një sinjal televiziv analog por gjatë dekadës disa vende shkuan pothuajse ekskluzivisht digjitale një standardi televizori përmban qarqeve të shumta të brendshme elektronike duke përfshirë ato për pranimin dhe deshifrim sinjale transmetuese një pajisje ekran vizuale e cila i mungon një akordues quhet si duhet një monitor video në vend se një televizion një sistem televizion mund të përdorin standarde të ndryshme teknike të tilla si televizion digjital dtv dhe televizion definicion të lartë hdtv sistemet televizive janë përdorur edhe për mbikëqyrjen kontrollin e procesit industriale dhe udhëzuese të armëve në vendet ku vëzhgimi i drejtpërdrejtë është e vështirë ose e rrezikshme disa studime kanë gjetur një lidhje midis ekspozimit fillimet në televizion dhe adhd në fazat e para të zhvillimit televizioni punësuar një kombinim të teknologjive optike mekanike dhe elektronike për të kapur të transmetojë dhe të shfaqin një imazh vizual nga fund të viteve megjithatë ato punësojnë vetëm teknologjive optike dhe elektronike janë duke u hulumtuar të gjitha sistemet televizive moderne u mbështet në këtë të fundit edhe psenjohuritë e fituara ngapuna në sistemet elektromekanike ishte vendimtar në zhvillimin e televizionit të plotë elektronik braun hf marrës televiziv gjermani imazhet e para të transmetuara elektrike u dërguan nga e para fax machines mekanike duke përfshirë pantelegraph të zhvilluara në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë koncepti i transmetimit elektrike mundësuar të imazheve televizive në lëvizje është skicuar për herë të parë në vitin si telephonoscope menjëherë pas shpikjen e telefonit në atë kohë ajo ishte imagjinuar nga autorë të science fiction në fillim se një ditë se drita mund të transmetohet gjatë telave të bakrit si tingujt ishin ideja e përdorimit skanim për të transmetuar imazhet ishte vënë në përdorim aktual praktik në në pantelegraph përmes përdorimit të një mekanizmi lavjerrës skanimit të bazuara nga kjo periudhë përpara skanim në një formë apo një tjetër është përdorur në pothuajse çdo teknologji të transmetimit të imazhit deri më sot duke përfshirë edhe televizionin ky është koncepti i rasterization procesi i konvertimin një imazh vizual në një lumë të pulses elektrike në vitin paul gottlieb nipkow një student vjeçar universitet në gjermani patentuar e sistemit të parë elektromekanike televiziv i cili të punësuar një disk skanim një disk tjerrje me një seri të vrima ngjitura në formë spirale drejt qendrës për rasterization vrimat janë spaced në intervale të barabarta këndore e tillë që në një rrotullim të vetëm disk do të lejojë të lehta për të kaluar nëpër çdo vrimë dhe mbi një sensor dritë ndjeshme selen e cila krijonte pulses elektrike si një imazh u fokusuar në disk me rotacion çdo vrimë kapur një fetë horizontale të gjithë imazhin dizajn nipkow së nuk do të jetë praktike deri përparimet në teknologji përforcues tub u bë në dispozicion harton më vonë do të përdorë një pasqyrë e rradhës daulle skaner për të kapur imazhin dhe një rreze tub katodë krrt si një pajisje ekran por lëvizin imazhet ende nuk ishte e mundur për shkak të ndjeshmërisë së dobët të sensorë selen në shkencëtar rus boris rosing u bë shpikësi i parë për të përdorur një krrt në pranuesit e një sistemi televiziv eksperimentale ai përdori pasqyrë daulle skanim për të transmetuar forma të thjeshta gjeometrike në krrt vladimir zworykin tregon televizion elektronike duke përdorur një disk nipkow shpikësi skocez john logie baird sukses në demonstrimin e transmetimit të lëvizin imazhet siluetë në londër në dhe të lëviz imazhe njëngjyrësh në vitin baird së skanimit disk prodhuar një imazh të linjave të rezolutës vetëm të mjaftueshme për të dalluar një fytyrë njerëzore nga një spirale të dyfishtë të lente fotografik kjo demonstratë nga baird është rënë dakord në përgjithësi të jetë demonstrimi i parë i vërtetë në botë e televizionit megjithëse një mekanik formë e televizionit nuk është më në përdorim mrekullueshëm në vitin baird edhe shpiku sistemin e parë në botë video incizim phonovision nga modulating sinjal prodhimit të kamerës së tij televiziv poshtë në varg audio ai ishte në gjendje për të kapur sinjalin në një disk dylli audio inch duke përdorur teknologji konvencionale incizim audio një pjesë të vogël të baird së regjistrimet phonovision mbijetojnë dhe këto më në fund u deshifrohen dhe të dhënë në imazhe të shikohet në vitet duke përdorur teknologji moderne dixhitale sinjal përpunimit në vitin inxhinier hungarez klmn tihanyi projektuar një sistem televiziv shfrytëzuar skanimit dhe ekranit elemente plotësisht elektronike dhe duke punësuar parimin e ruajtjes pagesë brenda skanimit ose kamera tub më dhjetor kenjiro takayanagi demonstruar një sistem televiziv me një rezolutë të të linjës që të punësuar një ekran crt në hamamatsu shkollën e mesme industriale në japoni kjo ishte shembulli i parë i punës i një marrës televiziv tërësisht elektronike takayanagi nuk kanë të aplikuar për një patentë nga shpikësi ruse lon theremin zhvilluar një sistem tv pasqyrë daulle bazë e cila përdoret gërshetim për të arritur një zgjidhje imazhi i linjave philo farnsworth në vitin philo farnsworth bërë të parë të punës të sistemit të televizionit në botë me skanim elektronik të të dykamionçinë dhe ekranit pajisjeve të cilat ai i pari tregoi për shtypin më shtator wrgb pretendon të jetë televizioni më i vjetër në botë gjurmimi rrënjët e saj në një stacion eksperimental themeluar më janar transmetuar nga fabrika general electric në schenectady ny nën letrat e thirrjes wxb ai ishte i njohur gjerësisht si wgy televizioni pas radio stacionit simotër të saj më vonë në vitin general electric filloi një strukturë të dytë këtë një në new york city i cili kishte letrat e thirrjes wxbs dhe e cila sot është e njohur si wnbc të dy stacionet ishin eksperimentale në natyrë dhe nuk kishte programimit të rregullt si marrës ishin operuar nga inxhinierët në kuadër të kompanisë imazhi i një felixcat kukull me rotacion në një gramafon u transmetua për orë çdo ditë për disa vjet si teknologjia e re është duke u testuar nga inxhinierët milton berle pretendon se ai ishte në një eksperiment shumë të hershme eksperimentale televiziv në çikago illinois në vitin në radio show nga më të berlinit në gusht të vitit manfred von ardenne dha demonstratën e parë në botë publik të një sistemi televiziv duke përdorur një rreze katodë tub për të dy të transmetimit dhe të pritjes shërbimi i parë në botë skanuar elektronike televiziv pastaj filloi në berlin në vitin në gusht lojërat olimpike në berlin u kryen nga kabllo për stacionet televizive në berlin dhe leipzig ku publiku mund të shohin lojërat jetojnë në firma gjermane e fernseh ag dhe firma e shteteve të bashkuara farnsworth televizioni në pronësi të philo farnsworth nënshkruan një marrëveshje për të shkëmbyer patentat e tyre televizive dhe të teknologjisë për zhvillimin me shpejtësi të transmetuesve televizive dhe stacione në vendet e tyre më nëntor bbc filloi transmetimin e shërbimit të parë në botë publik të rregullt të lartë të përcaktuar nga viktoriane alexandra palace në veri të londrës prandaj pretendon të jetë vendlindja e transmetimit televiziv siç e njohim ne sot në vitin klmn tihanyi përshkroi parimin e ekranit plazma sistemin e parë ekran sheshtë panel shpikës meksikan guillermo gonzlez camarena gjithashtu ka luajtur një rol të rëndësishëm në televizion fillim eksperimentet e tij me televizion i njohur si telectroescopa në fillim filloi në vitin dhe çoi në një patentë për fushë përbëhet nga tri ngjyra sistemi vijues televizionit me ngjyra në vitin edhe pse televizioni u bënë më të njohur në shtetet e bashkuara me publikun e gjerë në panairin botërore të vitit shpërthimi i luftës së dytë botërore pengoi atë nga duke u prodhuar në një shkallë të madhe deri pas përfundimit të luftës vërtetë rregullt programimit rrjeti televiziv komercial nuk ka filluar në shba deri në vitin gjatë atij viti dirigjent legjendar arturo toscanini bërë e tij të parë prej dhjetë paraqitjet televizive kryerjen e orkestra simfonike nbc dhe texaco star theater starring komedian milton berle u bë së pari tregojnë gjigant televizionit hit që nga viti televizioni ka qenë mjeti kryesor për formim e opinionit publik televizioni amatori tv proshutë apo atv është zhvilluar për eksperimentimin jo komerciale kënaqësi dhe të shërbimit publik të ngjarjeve nga operatorët amatorë radio ham stacionet televizive ishin në ajër në shumë qytete të para stacione televizive komerciale erdhi në ajër në vitin është raportuar se të ardhurat televizioni u rritet më shpejt se filmi për kompani të mëdha të medias përdorimi gjeografike radio televizioni i prishtinës shkurtuar si rtp ose tvp ishte radio televizioni i parë shqiptar i kosovës ndërprerja e programeve nga ky televizion u realizua me masa të dhunshme të ndërmarra nga qeveria serbe në vitin radio prishtina filloi punë menjëherë pas luftës së dytë botërore më në prizren pastaj u transferua në prishtinë pas luftës në kosovë materiali dhe ndërtesat e radio televizionit të prishtinës janë nën administrimin e radio televizionit të kosovës deri atëherë i vetmi medium informativ ishte radio prishtina në funksion prej vitit do kalonin vite deri kur televizioni i prishtinës filloi transmetimin në vitin ndërsa u mbyll ne vitin për shkak te qeverise serbe pas mbarimit të luftës së kosovës në vitin u hap rruga për themelimin e televizioneve kosovare në mënyrë të lirë njëri prej tyre ishte radio televizioni i kosovës i cili mori vend në të njëjtën ndërtesë si ish rtp në rrugën xhemajl prishtina në prishtinë në fillim të vitit tvp nuk ka pasur teknologji elektronike por i gjithë materiali për program xhirohej me teknikë filmike e mandej dërgohej në tv beograd ku filmi zhvillohej e më vonë montohej për transmetim transmetimi deri më nëntor bëhej nga tv beogradi në verën e vitit nga anglia pati ardhur autoreportazhi ob van i parë me kamera bardhë e zi shenja dalluese nga shumë ekonomistë është përkufizuar në mënyra të ndryshme por marrë në përgjithsi këto definicione shenja dalluese merret se është një simbol grafik apo diçka e ngjashme i cili përfaqëson një kompani një seri prodhimi ose një produkt duke paraqitur dhe mbrojtur vlerën dhe garancën e asaj kompanie apo produkti firma shenja dalluese është e lidhur drejtpërdrejtë me marketingun e një kompanie një serie prodhimi apo të një produkti ose shërbimi pra që qartazi nënkuptohet se roli kryesorë i shenjës dalluese është marketingu i njësisë bartëse të kësaj shenje funksioni i shenjës dalluese nuk është i ngusht vetëm në të pamurit e vetë por ndërlidhë në vehte dhe funksione tjera ndër funksionet kryesore të shenjës dalluese janë prodhues apo shërbyes të ndryshëm kan shenja të ndryshme dalluese dhe këto mbrohen nga ato nga abuzimet e ndryshme duke i patentuar ë ë është shkronjë e gjuhës shqipe dhe gjuhës kashubiane kjo shkronjë gjithashtu paraqitet në afrikanisht holandisht frëngjisht dhe luxemburgish si variant i shkronjës e gjithashtu paraqitet edhe në gjuhën turoyo kur ajo shkruhet me shkronja latine ashtu si dhe në gjuhën ruse me dallimin e vetëm se në rusishte kjo shkronjë lexohet e shqiptohet ë ë ë ë ja e theksuar e patheksuar vendosja e shkronjës ë tek mbiemrat ë vendoset në fund të tyre për të formuar shumësin p sh artikull ushqimor dhe artikuj ushqimorë tek foljet vendoset në fund të foljeve kur veprimin e kryen personi ose veta e tretë p sh unë do të krijoj dhe ai do të krijojë ose agroni do të krijojë tek emrat përdoret për intonacion pra kur vendoset shkronja ë në fund të fjalës zanorja e parafundit zgjatet për shembull tek fjalët shkollë dhe gomë zanorja o zgjatet kurse tek fjalët top dhe rob zanorja o nuk zgjatet kështu p sh nëse fjalën shkollë e shkruajmë shkoll ajo do të lexohej ndryshe pra me o të shkurtër tek emrat e gjinisë femërore në trajtën e pashquar zanorja e parafundit duhet të zgjatet kështu që vendoset ë ja në fund të emrit p sh kaltrina dhe kaltrinë kurse tek gjinia mashkullore bëhet ndryshe arbeni dhe arben festa është ditë e shënuar e cila kremtohet nga populli ka disa lloje festash si pshm festa kombëtare festa ndërkombëtare si dhe ato të niveleve më të ulta ditë e shënuar që kremtohet çdo vit për të përkujtuar një ngjarje të rëndësishme në jetën e një populli ditë që dallohet nga të tjerat se lidhet me një ngjarje të caktuar e të gëzuar ngjarje e gëzueshme për dikë festë zyrtare është ditë pushimi për gjithë popullin e vendosur zyrtarisht nga shteti për një ngjarje me rëndësi të veçantë historike e shoqërore disa nga festat që festohen në teritoret shqiptare janë te nënrenditura këtu poshtë festa e vitit të ri festa nëntorit festa nëntorit dita e verës kurban bajrami dita e novruzit pashkët krishtlindja dita e femijeve etj dita e shën gjergjit dita e gënjeshtrave dita e nënës dita e mësuesit në vitin filloi lufta e parë ballkanike ndërmjet aleancës së katër shteteve sërbisë malit të zi bullgarisë dhe greqisë kundër perandorisë osmane kjo luftë kishte për qëllim flakjen e perandorisë osmane jashte vendeve të pushtuara në ballkan kësaj i paraprin kiza në territorin e kosovës zanafilla e kësaj lufte është demostrata e studentëve të universitetit të prishtinës për kushte më të mi ra në mencën e stdudentëve më prill pas kësaj pason shtet rrethimi në territorin e kosovës i cili mbështetet nga elementët e tjerë të federatës jugosllave për disa vite pas ardhjes në kosovë të slobodan milosheviqit kjo krizë e përfshiu tërë jugosllavinë e atëhershme nga kjo krizë ekonomiko politike pasuan luftrat e mëposhtme sabri fejzullahu lindur në besianë më shtator është aktor këngëtar dhe politikan nga kosova në vitin ai ishte deputet i pdk së në kuvendin e kosovës sabri fejzullahu i takon gjeneratës së vjetër të këngëtarëve i cili ka arritur që edhe në kohën e re të zë vendin e vet në muzikën argëtuese të kosovës por edhe më gjerë ka fituar okarina të arta në akordet e kosovës ka incizuar mëse këngë ka marrur pjesë në shumë festivale dhe ka fituar shpërblime brenda dhe jashtë vendit ka bashkëpunuar gjithmonë me kompozitorët më të mirë të vendit sabriu ka luajtur në disa tv dhe video filma ndër të tjerë ai luajti me ibrahim krajkovën lecin dhe rasim thaqin cimën ai luajti edhe në serialet kur pranvera vonohet dhe autobusi po ashtu edhe në tv komedinë qesh e ngjesh me xhevat qenën leze qenën ali ahmetin dhe adem mikullovcin në filmografinë e tij gjenden mbi filma shumica të zhanrit komedi karakteristikë e xhirimeve filmike të këngëve të sabriut është përdorimi i tyre për të fuqizuar këngën që ai këndon këtë ai e arrin duke e injoruar kamerën dhe në momente të caktuara e përdorë atë për t iu drejtuar shikuesit zakonisht këto momente janë të shkurta dhe ndodhin gjatë ngritjes së zërit sabri fejzullahu është i martuar dhe ka fëmijë sabri fejzullahu ka vajza dhe djem eshte martuar herë gruaja tij e dyte quhet nergjivan nera fejzullahu ai ka mbaruar studimet e gjuhës dhe letërsisë shqipe në fakultetin filozofik si dhe aktrimin në fakultetin e arteve të bukura i biri i tij ermal fejzullahu është një këngëtar i njohur në zhanrin pop dhe popullore kur u pyet në koha vizion se pse e braktisi muzikën rok fejzullahu tha se ai ec me kohën ai ka gjithsej albume deri me tani dhe videokaseta te aktruara ne rolet e tij dhe me videoklipe te tij tirana në të folmen tiranase tirona është kryeqendra e qarkut dhe rrethit me të njëtin emër dhe kryeqyteti i republikës së shqipërisë tirana ndodhet në qendër të shqipërisë rreth km në lindje të durrësit dhe rreth km në veri perëndim të elbasanit në një luginë të rrethuar nga mali i dajtit në lindje kodrat e kërrabës dhe saukut në jug kodrat e vaqarrit dhe yzberishtit në perëndim dhe ato të kamzës në veri qyteti u themelua në vitin nga sylejman pashë bargjini me origjinë nga fshati mullet dhe u përmend për herë të parë emri i tiranës përmendet në vitin në një dokument të venedikut gjatë gjithë historisë së saj ajo ishte një qendër romake theranda dhe bizantine periudhën e zgjerimit të saj të parë ajo u pushtua në shekullin e pesëmbëdhjetë nga perandoria turko osmane i cili ndikoi dhe ndryshuar politikën shoqërinë kulturën arkitekturën dhe fesë në shekujt e mëvonshëm tirana e shpalli pavarsinë në nëntor dhe u shpall kryeqytet i përkohshëm i shqipërisë në shkurt nga kongresi i lushnjës dhe pjesëtarët e këshillit kombëtar hynë në qytet në shkurt përfundimisht tirana u shpall kryeqytet i shqipërsisë në vitin nga asambleja kushtetuese ishte vendi qendror i republikës popullore socialiste të shqipërisë sot qyteti po përjeton një periudhë të zhvillimit progresiv ekonomik social dhe urban me ndërtimin dhe rregullimin monumentale e parqeve ndërtesave duke përfshirë edhe rindërtimin e objekteve fetare të shkatërruara gjatë pushtimit turk dhe regjimit komunist qyteti i tiranës është qyteti më i madh i shqipërisë dhe qendra më e madhe ekonomike administrative politike industriale mediale akademike sociale dhe kulturore e vendit tirana ndodhet vetëm km larg aeroportit nënë tereza i vetmi aeroport ndërkombëtar në shqipëri i njohur dhe me emrin rinas ky aeroport është hyja më e rëndësishme lidhëse ndërmjet shqipërisë dhe pjesës tjetër të botës tirana shtrihet në koordinatat veri dhe lindje tirana ndodhet metra mbi nivelin e detit lartësia mesatare e fushës së tiranës është m kurse dy malet më të larta rrëz të cilëve shtrihet janë mali i dajtit me m dhe mali me gropa me m qyteti gjendet rreth kilometra larg detit adriatik në perëndim nga jugu dhe perëndimi rrethohet nga kodra relativisht të ulta kurse nga ana veriperëndimore tirana shtrihet mbi një zonë të rrafshët në periferinë veriore kalon lumi i tiranës disa kilometra më tutje nga ana jugore rrjedh lumi i erzenit para reformës administrative të sipërfaqja e qytetit të tiranës ishte rreth km ndërsa sipërfaqja e gjithë rrethit ishte km dhe përfshinte katër qendra tiranën vorën krrabën dhe kamzën si dhe fshatra pas reformës administrative bashkia e tiranës u zgjerua në km ndërkohë që rrethet si njesi administrative u shkrinë tirana gjithashtu është pjesë e qarkut të tiranës që ka një sipërfaqe prej km dhe përfshin pesë bashki tiranën kamzën vorën kavajën dhe rrogozhinën qendrën e tiranës e përshkon përroi i lanës i cili në grykëderdhje bashkohet me lumin ishëm tirana ndodhet në të njëjtin paralel me napolin madridin dhe stambollin dhe në të njëjtin meridian me budapestin dhe krakovin në tiranë mbizotëron një klimë nëntropikale mesdhetare me rreshje dimërore dhe me temperatura mesatare vjetore në korrik celsius dhe në janar celsius në vit bie mm shi regjistrimi i tokave të qytetit u bë nën pushtimin osman në vitet tirana u themelua në nga sylejman pashë bargjini nga fshati mullet i cili ne fillim ndërtoi një xhami një furrë pjekje dhe një hamam dy shekuj me vonë drejtimin e qytetit e mori familja toptani nga kruja dy lagjet më të vjetra të tiranës kanë qenë ajo e mujos dhe e pazarit të ndodhura sot në zonën mes qëndrës aktuale dhe rrugës së elbasanit si kryeqytet i përkohshëm tirana u shpall më shkurt nga kongresi i lushnjës dhe përfundimisht e mori këtë status më dhjetor në vitin tirana numëronte vetëm banorë aktualisht dyndja masive e banorëve nga gjitha anët e tjera të vendit përdrejt kryeqytetit të cilët shpresojnë të gjejnë aty punë dhe jetë me të mirë e ka çuar popullsinë e tiranës në mbi banorë tirana siç quhet dhe nga vendasit zemra e shqipërisë është qyteti që lulëzon dhe zhvillohet më shpejt ai është tepër ritmik dhe ofron mundësi të shumëllojshme aktiviteti jo vetëm për banorët vendas por edhe atyre të huaj tirana u shpall kryeqytet i përkohshëm i shqipërisë në shkurt nga kongresi i lushnjës dhe pjesëtarët e këshillit kombëtar hynë në qytet në shkurt përfundimisht tirana u shpall kryeqytet i shqipërisë në vitin nga asambleja kushtutetuese në historinë e popullit shqiptar periudha e pavarësisë nëntor prill në faqen përmendet shpallja e republikës shqiptare nga asambleja kushtetuese dhe miratimi i statutit apo kushtetutës republikane në të cilat tirana shpallet përfundimisht kryeqytet i shqipërisë në tiranë përkundrazi kundërshtimi i esat pashë toptanit hëpërhë ishte eleminuar për sa kohë ai ishte kundërshtar i qeverisë së durrësit veç kësaj tirana ndonëse kishte një popullsi të barabartë me atë të elbasanit kishte kushte më të mira për organet qeveritare këtu kishte më tepër ndërtesa të mëdha më tepër lokale publike më tepër rrugë të gjera më tepër hotele duke marrë parasysh këto faktorë qeveria e lushnjës mori vendim më shkurt që ta vendoste kryeqytetin e shqipërisë përkohësisht në tiranë duke e lënë të hapur çështjen e vendosjes përfundimtare të kryeqytetit kur të mblidhej e para asamble kushtetuese me miratimin e të gjithë pjesëtarëve të kongresit të lushnjës anëtarët e këshillit të lartë së bashku me pjesëtarët e qeverisë dhe të këshillit kombëtar hynë më shkurt në tiranë fill pasi repartet e ushtrisë italiane ishin larguar nga qyteti dhe vendosur në durrës banorët e tiranës e pritën me entuziasëm hyrjen e organeve të larta shtetërore në kryeqytetin e përkohshëm të shqipërisë të cilin asambleja kushtetuese e vitit e shpalli përfundimisht kryeqytet të saj sidoqoftë jeta e tiranës si kryeqytet i shqipërisë fillon më shkurt ekzistojnë disa hipoteza për prejardhjen e emrit tiranë për herë të parë emri i tiranës përmendet në vitin në një dokument të venedikut mozaiku i tiranës është i vetmi monument arkeologjik brenda territorit të qytetit të tiranës në vitin gjatë punës për ndërtimin e pallateve të bllokut partizani në lagjen nr të qytetit të tiranës u zbuluan rrënojat e një ndërtese antike njëri nga ambientet e të cilit ishte i shtruar me mozaik sipas autorëve kemi të bëjmë me një qendër fshatare të shekujve të parë pas krishtit që në fillim të shek iii u zëvendësua me një vilë fshatare rustica salla me mozaik e pajisur dhe me një absidë ishte ambjenti kryesor i saj autorët mendojnë edhe që në shek v vi vendin e vilës e zuri një bazilikë paleokristiane pjesa e gërmuar e monumentit u rrethua dhe u vu në mbrojtje nga instituti i monumenteve të kulturës imk gjatë viteve punimet e sistemimit të rrugëve dhe instalimeve të ndryshme të bllokut partizani zbuluan pranë rrethimit të monumentit pjesë të tjera të kompleksit më kryesoret këtu ishin vaskat e fermentimit të mushtit të rrushit por edhe pjesë të tjera muresh në dy pika të ndryshme brenda këtij kompleksi u zbuluan tre stela varresh të periudhës romake gërmimet e fundit përforcuan mendimin se kemi të bëjmë me një vilë fshatare ndërkohë që nuk është gjetur asnjë e dhënë për transformimin në bazilikë paleokristiane të mbështetur nga autorët e gërmimit të parë të viteve në mënyrë konvencionale siti arkeologjik është emërtuar dhe njihet me emrin mozaiku i tiranës që nga tetori i vitit deri më maj kryetar i bashkisë se tiranës ishte piktori dhe lojtari i dikurshëm i basketbollit si dhe për një kohë të shkurtër ministër i kulturës rinisë dhe sportit edi rama në tetor të vitit ai u rizgjodh sërish pas zgjedhjeve komunale paraardhësit e tij të viteve ishin kryebashkiakët sali kelmendi dhe albert brojka të partisë demokratike pd më maj kryetari i ri i bashkisë u shpall lulzim basha një i diplomuar në një nga universitetet më të njohur të europës i cili fitoi zgjedhjet e majit ndaj ish kryetarit të bashkisë edi rama burimi këshilli bashkiak zgjidhet për një periudhë vjeçare mandati i këshilltarit është i vlefshëm nga koha që këshilltarët bëjnë betimin dhe e nënshkruajnë atë deri në konstituimin e këshillit pasardhës mandati i këshilltarit pushon para afatit vjeçar në rastet që parashikon neni pika gërmat a b c c d dh e ë e ligjit dt për organizimin dhe funksionimin e qeverisjes vendore këshilltari që mbaron mandatin para kohe në përputhje me ligjin lëshon një deklaratë me shkrim ku shpjegon arsyet përkatëse për zëvendësimin e tij komisioni i mandateve i paraqet këshillit bashkiak kandidatin e rradhës të listës shumëemërore të subjektit elektoral të cilit ai i përkiste duke ndjekur këtë rradhe pune në periudhën nga data e shpalljes së zgjedhjeve të rradhës deri në konstituimin e këshillit të ri këshilli bashkiak ushtron funksione të kufizuara dhe merr vendime vetëm për raste të situatave emergjente këshilli bashkiak i tiranës përbëhet nga këshilltarë ai ka komisione të cilat janë gjatë periudhës janar qershor këshilli bashkiak i tiranës ka miratuar vendime bashkia e tiranës është ndarë në njëmbëdhjetë bashkitë të vogla tiranës u përmend për herë të parë midis viteve dhe në dokumentet veneciane gjatë asaj kohe ajo njihej si një fshat i vogël që përbëhej nga zona të banuara me rreth shtëpi dhe banorë marin barleti një historian dhe prift shqiptar nga shkodra tiranë e madhe dhe e vogël në vitin qyteti kishte zona të banuara me shtëpi dhe banorë kur sylejman pasha themeloi qytetin në vitin ndërtimet e para në zonë ishin një xhami një furrë dhe një hamam dy shekuj më vonë kontrolli i qytetit u fitua nga familja fisnike familja toptani e krujës dhe kishte vetëm banorë është vërejtur se dy lagjet më të vjetra ishin mujos dhe pazari midis sheshit skënderbej dhe rrugës së elbasanit në të dyja anët e lumit lana në vitin popullsia e tiranës ishte rreth banorë pas rënies se komunizmit në shqipëri në vitin qyteti kishte rreth banorë dhe që atëherë një fluks i madh nga pjesët e tjera të vendit e ka rritur popullsinë në sipas censit të ndërkohë që rritja vazhdon dhe aktualisht sipas censit të përbërja fetare e bashkisë së tiranës ishte myslimane ortodokse katolike dhe bektashi pjesa tjetër prej ishin kryesisht jofetarë ateistë agnostikë etj apo të padeklaruar kisha katolike romake përfaqësohet në tiranë nga kryepeshkopata e tiranës dhe durrësit me katedralen e shën palit selinë e tanishme të prelatit kisha ortodokse autoqefale e shqipërisë shërbehet nga kryepeshkopi i tiranës në katedralen e ringjalljes sipas ministrisë së turizmit kulturës rinisë dhe sporteve deri në mars të vitit në tiranë janë subjekte të liçensuara për ushtrim veprimtarie turistike si agjenci turistike udhëtimi dhe njësi akomoduese turistike të liçensuara tabela e mëposhtme jep të dhëna mbi klasifikimin e njësive akomoduese turistike të licencuara disa nga pikat turistike që mund të vizitohen në tiranë janë hotele të njohura në tiranë janë kalaja e petrelës nga zbulimet e bëra është kala mesjetare e ndërtuar në kohën e sundimit të perandorit bizantin justinianit të i në shekullin e vi pas krishtit kjo qe një prej kalave të ngritura prej tij në sistemin mbrojtës së perandorisë është kala e ngritur mbi një terren me shpate mjaft të pjerrëta madje nga ana jugore dhe juglindore të thepisura të cilat e kanë bërë kalanë shumë të mbrojtur ajo u ngrit në momentin kur kalaja e vilës kala antike e cila ndodhet përballë kalasë së petrelës e humbi rëndësinë e saj ajo u ngrit kryesisht për qëllime ushtarake kalaja e petrelës kontrollonte rrugën egnatia dega durrës tiranë elbasan e cila për kohën kishte rëndësi të veçantë në fillim të shek xiv të ishte nën sundimin e topiajve në atë kohë zotërues midis matit e shkumbinit në një faqe të murit ruhet dhe emblema e parë e topiajve barleti përmend prezën si qyteza e parthinëve fakti që e përmend barleti tregon se ajo duhet të jetë ndërtuar para rrethimeve të krujës dhe ndërtimi i saj duhet të jetë në fillim të shek xv nga topiasit të cilët ishin zotëruesit e kësaj zone me sa kuptohet braktiset në kohën e gjon kastriotit dhe vetë i biri i tij pas pushtimit turk asaj iu bënë disa riparime ndërmjet të tjerave u ndërtua edhe një xhami tirana është qendra më e rëndësishme industriale në shqipëri për tu përmendur janë industria e lehtë dhe ushqimore si dhe industria ndërtimore por edhe industria e ndërtimit të makinerive apo ajo e tekstileve dhe e përpunimit të qelqit si në të gjithë vendin ashtu edhe kryeqyteti i shqipërisë ndodhet në një periudhë tranzicioni pas rrëzimit të diktaturës komuniste shumë vepra të dikurshme industriale kanë dalë pjesërisht jashtë përdorimit dhe nuk funksionojnë rregullisht por ndërkohë po merren masa të shpejta për rimëkëmbjen dhe vënjen sa më të shpejtë në punë të veprave ekzistuese dhe të reja shumica e popullsisë janë sot të punësuar në sektorin e tregtisë dhe atë të ndërtimit në sektorin e shërbimeve publike atë turistik dhe si punonjës të shtetit tirana ndodhet rreth km larg portit më të rëndësishëm të vendit që ndodhet në durrës qysh prej vitit dy qytetet lidhen me autostradë nga tirana udhëtojnë përditë autobuzë për në qytetet më të rëndësishme të vendit tirana ndodhet rreth km larg portit më të rëndësishëm të vendit që ndodhet në durrës qysh prej vitit dy qytetet lidhen me autostradë nga tirana udhëtojnë përditë autobuzë për në qytetet më të rëndësishme të vendit autobusë të rinj sipas të gjitha standardeve evropiane dhe me të gjitha kushtet e një shërbimi cilësor urban ashtu siç është premtuar bashkia e tiranës fillon ndërhyrjen në mjetet e transportit publik si pjesë e paketës së masave të përmirësimit të shërbimit hartuar në kuadër të strategjisë së transportit në të cilën u konsiderua parësore përmirësimi i kushteve të komoditetit dhe të lëvizjes në shërbimin e transportit publik e konsideruar si një revolucion i madh në standartet e transportit të tiranës ky rinovim do të shtrihet në të gjitha linjat urbane të kryeqytetit me vënien në funksionim të autobusëve të niveleve më të larta bashkëkohore trena pasagjerësh të hekurudhës së shqipërisë udhëtojnë gjithashtu rregullisht për në qytetet e durrësit dhe me tej për në vlorë si dhe për në pogradec dhe për në shkodër në rinas gjendet aeroporti ndërkombëtar nënë tereza i cili është rreth km larg nga tirana linjat ajrore lidhin tiranën direkt me metropolet e evropës perëndimore evropën lindore dhe prej andej me mbarë botën qarkullimi rrugor vitet e fundit ka pasur nje rritje të jashtëzakonshme autobuzët makina të shumta private dhe automjete të rënda transporti qarkullojnë në mbarë vendin perveç kësaj është planifikuar dhe ndërtimi i një linje hekurudhore mbi të cilën do të qarkullojë treni ekspres nga tirana për në aeroport dhe anasjelltas biblioteka kombëtare u themelua në vitin dhe kishte vëllime luigj gurakuqi shkodër shkurt bari mars qe veprimtar i çështjes kombëtare hartues dhe nënshkrues i deklaratës së pavarësisë së shqipërisë poet arsimtar tekstolog gjuhëtar diplomat deputet është një nga personalitetet më të shquara të levizjes sonë kombëtare arsimore e kulturore në fundin e rilindjes kombëtare dhe të fillimeve të pavarësisë duke përjetuar ngjarjet më kulmore të jetës së vendit në çerekun e parë të shekullit tonë në shumicën e të cilave në mos organizator qe pjesëmarrës i drejtpërdrejtë lindi në shkodër më shkurt dhe u pagëzua më shkurt dhe u rrit në gjirin e një familjeje tregtare shkodrane nga pjetër gurakuqi e lezja tereza e kolë prkës çifti kishte edhe një djalë tjetër gjergjin dhe dy vajza paulinën dhe adelajden me edukimin e tij u mor në mënyrë të veçantë i ati i ndodhur përherë pranë të atit dëgjonte me vëmendje bisedat e diskutimet për ngjarje të së kaluarës dhe të ditës për kryengritjet popullore dhe kush i udhëhiqte duke kujtuar këto vite gurakuqi student do të shkruante shkollën fillore e të mesme i ndoqi në kolegjin saverian në rendin tekniko tregtar prej ku doli më e plotësoi arsimin e mesëm në kolegjin arbëresh e shën mitër koronës ku pati mësues de radën që e frymëzoi për tërë jetën ishte nxënësi i parë shqiptar aty takimin me të gurakuqi e kujton diplomën e pjekurisë e merr në kozencë për sciences naturelles duke pasë ndjekur dhe kurse të veçanta në filozofi vijoi studimet universitare në napoli në fakultetin e mjeksisë në vitet ku njohu zef skiroin profesorin e arbërishtes në institutin oriental të napolit kur ishte njëzet vjeç u bë pjesë shoqërisë bashkimi të abat doçit ku ishte i vetmi anëtar civil ngatërresën e parë me autoritetet turke e pati më për këtë shkak më u shtrëngua me marrë malet për t i shpëtuar ndjekjeve me shpalljen e kushtetutës falen të gjithë ç kishin bërë faje politike më korrik kthehet në shkodër i pritur e i brohoritur meqë me hyrrijetin u dha një amnisti në nëntor merr pjesë në kongresin e manastirit ku u zgjodh nënkryetar dhe anëtar i komisionit për njësimin e alfabetit bashkë me fishtën ishte përfaqësues i bashkimi t me logorecin kishin mandat të përfaqsonin inteligjencën shkodrane gjithashtu vetë luigji kishte mandat të përfaqsonte arbëreshët e italisë shkroi alfabetet e miratuar nga kongresi i manastirit dhe i zbuloi para delegatëve në tetor të u emërua drejtor i normales që u hap në elbasan ku ndihmoi për vënien e arsimit mbi baza kombëtare u krijua përvoja e parë e ngritjes së administratës arsimore shqiptare u hartuan dokumentat e para shkollore u ngrit një sistem i tërë i përgatitjes dhe i kualifikimit të mësuesve detyrohet me ikë prej elbasanit të dalë jashtështetit bashkë me aqif pashë elbasanin në prill merr pjesë në kryengritjen e mbishkodrës e si një nga udhëheqësit e saj së bashku me ismail qemalin hartoi memorandumin e greçës më zhvilloi një veprimtari të dendur për organizimin e kryengritjes së përgjithshme duke qenë i pranishëm në toskëri dhe më vonë edhe pranë krerëve të kosovës shoqëroi ismail qemalin në mbledhjen e bukureshtit dhe do merrte pjesë në shtegtimin nga bukureshti në vienë me vaporrin e dhënë nga austro hungarezët zbret në durrës më nëntor në orën mbasdite u nisën të nesërmen me një natë fjetën në çermë tek dervish bej biçakçiu dhe një natë në fier tek omer pashë vrioni në vlorë mbërritën më nëntor në darkë në qeverinë e përkohshme të vlorës u zgjodh ministër i arsimit dhe vendosi arsimimin e detyruar fillor për djem e vajza merr pjesë në konferencën e londrës më me ismail qemalin e isa boletinin me luftën i botërore shkodra pushtohet nga ushtria malazeze luigj gurakuqi internohet në podgoricë nga korriku deri në janar gjatë pushtimit austro hungarez me praninë e komparmatës xix të komanduar nga gjen trollmann prej konsullit kral vihet drejtor i përgjithshëm i arsimit qe një nga themeluesit e komisisë letrare më i çmuar nga akademiku radomir nachtingall në qeverinë e dalë nga kongresi i durrësit ku ishte përfaqësues i shkodrës dhe mirditës u emërua zëvendës i dr mihal turtullit në ministrinë e arsimit të kabinetit të turhan pashë përmetit që në mbledhjen e parë të kongresit më l gurakuqi sht kundër që në një mbledhje kombëtare të përmenden fjalët toskë e gegë dhe të krishtenë e mysliman kërkon që fjalë të tilla të jenë të ndaluara dhe shton se çështja e lirisë dhe e nderimit të feve në shqipni duhet të zgjidhet mbas formulës feja e lirë në shtet të lirë i ngarkuar nga kjo qeveri si anëtar i delegacionit të saj në konferencën e paqes në paris ku qendroi muaj çdo shkresë e përdorur nga delegacioni u shkrua nga duart e tij e të mustafa merlikës idetë e tij i shtjelloi hollësisht në diskutime në parlamentin shqiptar dhe posaçërisht n artikullin bazat e bashkëpunimit ndërmjet shqiptarëvet muhamedanë e të krishtenë më u zgjodh deputet i shkodrës në këshillin kombëtar ku mbrojti ethshëm gjendjen e viseve shqiptare të kosovës që po vuanin shtypjen e mbretërisë serbo kroato sllovene më mars u sëmur rëndë nga një grip i fortë që e mbërtheu afro një muaj në shtrat shtypi i dha vëmendje të veçantë aq sa avni rustemi i thoshte dom shantojës opozita po pushon kemi gurakuqin e sëmurë në përpjekjen e mesit të prillit për një kabinet koalicioni sa më të gjerë gurakuqit dhe fahri gjilanit i ofrohen dy poste në qeverinë vërlaci prej ku dha dorëheqjen më maj në fillimet e viteve kur shqipëria kishte dalë nga lufta e parë botërore në vend kishte diskutime të shumta për mënyrën sesi duhej të zhvillohej ekonomia e vendit diskutimet në këtë periudhë u përqendruan e në këtë periudhë nuk mungojnë as organizimet e mëdha si kongreset tregtare në tiranë apo edhe konferenca publike për ekonominë si ajo që mbajti në vitin luigj gurakuqi para se të bëhej ministër i financave gurakuqi është aktivizuar shumë në diskutimet publike për çështjen e zhvillimit ekonomik të shqipërisë gurakuqi mund të cilësohet si shqiptari i parë që nisi një seri leksionesh publike të hapura për ekonominë praktika e leksioneve të hapura nëpër universitete apo salla të mëdha për marketingun ekonominë apo karrierën kanë qenë shumë të famshme në ato vite kryesisht në shtetet e bashkuara të amerikës atje sallat mbusheshin plot ndërsa lektorët shëtisnin nga një shtet në tjetrin duke u konsideruar një event ku duhej marrë pjesë nga të interesuarit edhe në shqipëri u tentua një praktikë e ngjashme sipas modelit amerikan e europian në mars të vitit luigj gurakuqi mbajti para arsimtarëve në tiranë konferencën publike të emërtuar mbi kuptimin dhe karakteret e ekonomisë politike kjo konferencë u botua te hylli i dritës gurakuqi kishte planifikuar të zhvillonte një seri leksionesh të hapura për këtë temë megjithatë mungojnë të dhënat nëse janë realizuar konferencat e tjera pas kësaj në këto leksione ai mbështeste tezën e konkurrencës së lirë në konferencën e parë vetë gurakuqi njoftonte se do të kishte edhe një konferencë tjetër përmbledhëse me temën shteti dhe financat publike luigj gurakuqi ka qenë një nga deputetët më aktivë në parlamentin shqiptar në fillimin e viteve në këtë periudhë shqipëria sapo kishte dalë nga lufta dhe diskutohej gjerësisht mënyrë e zhvillimit ekonomik opsionet për shqipërinë në këtë periudhë ishin vetëm dy ajo e marrjes së një huaje nga jashtë dhe ajo e dhënies së koncesioneve për shfrytëzimin e pasurive natyrore në këtë këtë mënyrë mund të siguroheshin të ardhurat për të mundësuar ndezjen e motorit ekonomik të vendit opsioni i parë ai i një huaje nga jashtë nuk u arrit e si rrjedhojë u kaluan në opsionin e dytë vetëm pas një hezitimi e kundërshtimi të fortë të pohuar nga të gjithë bashkëkohësit gurakuqi mori pjesë në komitetin revolucionar që çoi drejt lëvizjes së qershorit dhe iu caktua armatosja e kaçakëve të nikaj mërturit në qeverinë noli të dalur pas lëvizjes së qershorit u emërua ministër i financave mori pjesë në konferencën e gjenevës krahas nolit më kur në parlament ali këlcyra i bën vërejtje për qëndrimet e tij liberale luigji përgjigjet për veprimtarinë e tij si ministër po prapë shkruajti vinjau pas shtypjes së lëvizjes së qershorit shkoi në itali më janar përfaqësuesi sovjetik në vienë lajmëronte zëvendëskomisarin të punëve me jashtë litvinov se gurakuqi ishte dakord për bashkimin në një front opozitar me ndihmën e tyre çka më vonë do të ishte konare ja qeveria noli akuzohej për grabitjen e thesarit të shtetit por gurakuqi ngarkoi xhemal beg bushatin t i dorëzonte shefqet dibrës inspektor i financave i dërguar nga qeveria e zogut të paprekur arkën e shtetit mbrëmjen e marsit në restorantin e hotelit cavour luigj gurakuqi po darkonte me dy miq të tij dhe gruan e njërit prej tyre riza dani me bashkëshorten makbule dhe vëllai i tij dan hasani kërkoi leje prej tyre duke thënë do t shkoj tek sotiri mbsi i kam premtue nji kukull vajzes së tij duke dalur nga restoranti i hotelit u pa me balto stamollën kushëri i largët breza me gurakuqët i cili i zbrazi tri plumba në xhepat e shqyer të ish ministrit të financave policia italiane gjeti vetëm lira nisi të hante një herë në ditë me të dalë refugjat kuestura lajmëroi koloninë shqiptare që ceremonia nuk mund të zhvillohej në qytet por vetëm brenda mureve të varrezës drejt barit rendën refugjatë shqiptarë prej gjithkah u mbajtën fjalime prej bashkëshortes së sotir gjikës zonjës lilli quarta ll fundos b valterit etj miku i tij hasan prishtina mbi varrin e tij do të shprehej flej i qetë gurakuq shpagen tnde do ta marrim me përparimin e shqipniës në çastet e përgatitjes së varrimit miku i afërt i gurakuqit gjon kamsi ruajti veshjen me të cilën ishte veshur kur u vra më eshtrat e tij u rivarrosën në shqipëri regjimi komunist i dha titullin hero i popullit i përpirë nga fryma e lidhjes së prizrenit dhe idetë nacionaliste vjershën e parë e ka shkruar vjeç nis shkrimet me pseudonimet marosh ujka jakin shkodra lek gruda pjetri dhe pali hamidi me veprën vargënimi n gjuhë shqype me nji fjalorth shqyp frengjisht n marim botuar në napoli më bëri të parën përpjekje të suksesshme për kodifikimin e metrikës së poezisë shqiptare po atë vit botoi në bukuresht librin abetar i vogël shqyp mas abevet t bashkimit e t stambollit me tregime n dy dhialektet e në napoli fjalorth shqyp frengjisht e frengjisht shqyp i fjalëve të reja etj sa i përket vokacionit të tij të gjuhës shqipe atë justin rrota gjuhën shqype e njofti m mirë e m këthelltë se çdo shqyptr i dha shkollës shqipe si autor e bashkautor tekste mësimore me një vëllim prej faqesh ka merita të shquara në zhvillimin e gjuhës letrare shqipe në përpunimin e gjuhës letrare dhe në njësimin e shqipes së shkruar në stabilizimin e drejtshkrimit në pasurimin e fjalorit në çështjet e leksikologjisë terminologjisë e të gramatologjisë gurakuqi është tekstologu më i shquar shqiptar i fillimit të shekullit tone parashtroi në parlamentin shqiptar ide dhe mendime për politikën arsimore dhe rrugën që duhet të ndiqte shkolla shqiptare njohës i thellë i trashëgimisë kulturore të popullit të vet dhe i kulturës klasike romake e latine historia e vendit dhe ajo botërore ishin objekt i përhershëm i studimeve të tija njihte arkeologjinë e shkencat ekonomike e financiare trashëgiminë arsimore pedagogjike kombëtare dhe europiane gurakuqi ishte poliglot përveç shqipes zotëronte latinishten italishten turqishten dhe frëngjishten njihte greqishten e gjermanishten ka të ngjarë edhe anglishten dhe kishte një kujtesë të çuditshme është ndër hartuesit kryesorë të programit arsimor e kulturor të levizjes kombëtare për autonomi liri e pavarësi në këtë kuadër ai ishte njohësi dhe propaganduesi më i mirë i traditave të popullit tonë i traditave kulturore e patriotike i traditës gojore e shkrimore dhe i psikologjisë së popullit shqiptar si krijues gurakuqi pati marrëdhënie të shkëlqyera me elitën intelektuale të vendit disa nga veprat e krijimet e veta l gurakuqi ia kushtoi gjergj fishtës prenk doçit hilë mosit e mati logorecit por edhe gurakuqit i drejtohen mjaft dedikime e përkushtime nga filip shiroka hilë mosi vazhdon ta quajë bylbyl në tingëllimin që i kushton s kndn bylbyli gjergj fishta i dedikon atij vepren pika e voeset me konicën nuk shkonte mirë që në kohën e kongresit të durrësit gjë të cilën ia fali as pas vrasjes së gurakuqit duke shkruar më nentor luigj gurakuqi ishte njeri pa patriotizëm dhe pa ndërgjegje armik i bashkimit kombëtar dhe i kuptimit modern të shtetit intrigant prapanik dhe i errët miqtë e tij do ta kujtonin në mënyra të veçanta noli do t i kushtonte poezinë elegjiake me titull syrgjyn vdekur ndoshta më e ndjera ndër poezitë shqiptare në publicistikë kanë shkruajtur për të p harapi p shllaku s vinjau f fishta e dom l shantoja miku i tij piktori dhe fotografi kel kodheli i kushtoi një kompozim në vaj mbi karton në përmasat me cm që ka fiksuar kthimin në shkodër të gurakuqit pas shpalljes së kushtetutës nga xhonturqit me korrik telajoja ndahet në dy masa në pjesën e poshtme të errët ku spikat ndonjë e kuqe vjollcë okër e kostumit kombëtar dhe në pjesën e sipërme të kaltër të çelët ku spikat figura e të riut vjeçar ngjyrat janë kontrastuese dinamizimi i tabllosë theksohet prej penelatave të shkathta drita që vjen nga liqeni tregon një çast pasdrekeje dhe krijon një atmosferë mjaft sugjestive peizazhi ka një lloj qetësie ndërsa figurat janë plot lëvizje luigj gurakuqi kthehet në shkodëri porsazbritur nga anija në breg të bunës gurakuqi ka hipur në pajton të cilit në çast turma që shtyhej t i dilte para ia ka shmprehur kalin për të tërhequr vetë shtagat e për të çuar luigjin gjer në lulishten popullore piktura u ekspozua në shtëpinë e gurakuqve kur shndërrua në shtëpi muze më shkurt papa kristo harallambi që njihet më shumë si papa kristo negovani ka qenë prift ortodoks shqiptar dhe veprimtar i lëvizjes kombëtare në kapërcyell të shekujve xix xx lindi ne negovan afër follorinës në kohën e perandorisë osmane një fshat që bashkë me bellkamenin fqinjë kishte qenë banuar në mesin e shekullit të nëntëmbëdhjetë nga shqiptarë të plikatit të krahinës së kolonjës shkollën e bëri në athinë ku e dërgoi i ati harallamb çali që ishte tregtar shkrimtar dhe klerik patriot luftoi kundër synimeve shkombëtarizuese të kishës e të qarqeve shoviniste të borgjezisë greke propagandoi idenë e bashkimit të forcave patriotike në luftën kundër lakmive të shteteve shoviniste fqinje vdiq i masakruar barbarisht nga andartët grekë vdekja e të atit të cilin e vranë banditët më e shtrëngoi kristo negovanin të braktisë studimet e të punojë si mësues në një shkollë fillore greke në leskovik për të mbajtur familjen më emigroi në braila të rumanisë ku punoi tre vjet si marangoz po këtu ra në kontakt me lëvizjen kombëtare dhe mësoi të shkruajë shqip me alfabetin e stambollit më u kthye në fshatin e lindjes u shugurua prift dhe vazhdoi punën si mësues shtëpinë e vet negovani e ktheu në shkollë dhe u mësoi shkrim e këndim shqip mbi njëqind fëmijëve e të rriturve ai edhe meshën e mbante shqip gjë që nuk i pëlqeu aspak hierarkisë ortodokse greke më shkurt negovani mbajti një shërbesë kishtare shqip në prani të karavangjelisit peshkop i kosturit i cili duke dalë nga kisha flitet se tha ato fjalë fatale mos të gjettë viti tjetër ndër të gjallët pas dy ditësh të shtunën shkurt fshati u rrethua nga banditë që e detyruan tridhjetëvjeçarin negovani të vetëdijshëm për fundin që e priste të dilte jashtë shtëpisë në mes të natës për ta masakruar pastaj me sëpatë bashkë me pesë të tjerë ndër ta edhe i vëllai për të marrë hak për këtë akt që hierarkia ortodokse greke ua veshi shqiptarëve komiti shqiptar bajo topulli i zuri pritë dhe vrau fotin peshkopin e korçës në shtator papa kristo negovani është autor proze e poezie si dhe tekstesh shkollore përkthimesh e përrallash veprat e tij u botuan në revista të kohës sidomos në kalendari kombiar ndër botimet e tij janë shtjefën gjeçovi janjevë korrik zym tetor qe frat françeskan veprimtar i lëvizjes kombëtare etnograf arkeolog dhe shkrimtar shqiptar leu i biri i mat gjeç kryeziut dhe prendës në janjevë vilajeti i kosovës perandoria osmane i pagëzuar me emrin hilë familja e tij ishte me prejardhje nga kryeziu një fshat i pukës prindët e dërgojnë më në kolegjin françeskan të troshanit në vilajetin e shkodrës ku mori mësimet e para që e çuan në rrugën e meshtarisë më përfundoi mësimet dhe u nis më gusht në kuvendin e fojnicës për vitin e rishtarisë vijoi studimet në derventë dhe banja luka ndiqte mësime edhe në kreshevë ku njohu epikun kroat p grgo martiq ndërmerr punimin për një studim mbi arqipeshkvinë e tivarit me titullin në latinisht metropolis antibarensis kryen studimet në korrik të kur edhe kthehet në atdhe dhe meshon për herë të parë në troshan ku ndërron emrin në shtjefën kostandin shërben si famullitar në rubik dhe verën e në pejë dhe emërohet famullitar në zllakuqan ku në korrik hap shkollën e parë autoritet kishtare e caktojnë në famullinë e laç sebastes nga mesi i deri më rihap shkollën shqipe në laç ku shërbeu si mësues dhe i siguronte materialet e para përmes konicës në gusht të më mars të duhet të ketë qenë në malin e tomorrit largohet më dhjetor për në bregun kroat ku punësohet mësues në borgo erizzo ku zëvendëson p pashk bardhin dhe po aq shpejt kërkon dorëheqjen shpejt kërkon largimin i tij dhe në vjeshtë merr pjesë kuvendin e bajrakut të kurbinit po atë gusht e gjejmë në durrës i ngarkohen kolegjet françeskane në shkodër në vjeshtë deri më kur ka fërkime me imzot p guerinin dhe konsullin austro hungarez në maj e emërojnë në gomsiqe ku çel dhe shkollën më dt vazhdojnë përpjekjet me dom nikollë kaçorrin për mbarëvajtjen e kuvendeve të kurbinasve dhe futjen e armëve nga tregjet e huaja përshëndet këndellshëm punimet e mbajtura në manastir me ardhjen e fushatave ndëshkuese radhitet me çetat komite merr pjesë me krerët e mirditës pukës lezhës zadrimës dhe malësorëve te bregmatës në kuvendin që u mbajt në lezhë më korrik prej abatit në përpjekje për ta shpallur prenkë pashë bibdodën regjë mbret më zbret në troshan e më pas e emërojnë më në thethin e dëmtuar nga kolera e asaj vere ku i shkruajnë edhe klsh si anëtar korrespondent për materiale të marra nga goja e popullit kalon në prekal më v shtëpia ku vendoset banohej nga komanda lokale austro hungareze e cila zaptonte ata pak ushqime të banorëve më dt shtator t atij viti shërbim në prekal nis t u japë mësim fëmijëve në dhomën ku banonte për këtë veprim ai njofton edhe drejtorin e përgjithshëm të arsimit në shkodër ku edhe tregon ndër tjera se i mbante mësimet dy herë në ditë paradite kishte djemë ndërsa pasdite vajza tentimet e tij për të tërhequr ndihma materiale në fillim iu kushtëzuan me futjen e shkollës në objektin fetar e më vonë u shëndruan në kërcnime për ndalim veprimtarie si mësues dërgohet famullitar në vlorë më ku buan shpesh te dom mark vasa i parë si halë nga autoritetet italiane merr pjesë në takimet me patriotët e krahinës në vjeshtën e atij vit sipas gazetave politika dhe mbrojtja kombëtare i cilësuar si luftëtar i njëzetës interesohej si kudo edhe për traditat e labërisë më qershor të emrohet sekretar i provincës françeskane endet në krahinën e elbasanit nga viti ku gjatë verës bashkë me simon shuteriqin zbulon në kishën e shënkollit të qytetit të elbasanit këmbanën e sopotit të bërzeshtës një vjetërsore e kohës së gjergj arianitit më emrohet në famullin e zymit të hasit të thatë ku vritet në vendin e quajtur kodër rrezina më të tetorit trupi iu bart nga sivëllau i tij françeskan p lorenc mitroviq ofm përbri dëshmorit tjetër të atdheut p luigj paliq ofm ndërmerr qe në moshë studentore një punim historik mbi arqipeshkvinë e tivarit duke punuar të paktën gjashtëmbëdhjetë faqet e para botimet e para të gjeçovit janë dymbëdhjetë poezi tek albania e konicës me emër pende lkni i hasit shkruan dramat dashtunija e atdheut më kushtrimi asmark kuli kryeqitas shqiptari ngadhënjyes princi i dy dibrave asmojs golemi shqiptari ngadhënjyes katër të lumtun as edipi i shqipnis një pjesë prej të cilave ende në dorëshkrim që gjenden në ash shqypton dramat atil reguli dramë me trii pamje të metastasit më që e boton më vajza e orleansit as e lumja joana d ark përkthye nga a f bergamo dhe botuar më shna ndou i padues i autorit n dal gal shkruan po ashtu edhe novelat mnera e prezës dhe rrafgime la pa botuar përkthime të sentencave të sokratit të romanit polak shumë të lexuar quo vadis të shenkieviçit dhe pjesëve nga scritti su parga të poetit neoklasik italian ugo foskolo përveç kësaj gjeçovi na ka lënë si trashëgim gjithsej tridhjetë e tetë vepra origjinale ende të pabotuara ndër to shtatë pjesë teatrore dhe disa tregime kryevepra e tij kanuni i lekë dukagjinit është përmbledhja më e përmendur e ligjit zakonor shqiptar i kopsitur në nene nisi të botohej së pari tek albania e konicës më dhe më pas në organin e shtypit të françeskanëve që nga dalja e hyllit më gjer më gjatë lëvizjes së shpeshtë ndër famullitë e veriut prej kurbinit deri në rrafshin e dukagjinit ai mblodhi normativën e rendit dokësor ndër shtresëzimet më të mbrame të këtij të fundit shenjat e këtij punimi dukeshin qysh më kur ndikoi fort në botimin e visaret e kombit të sivëllaut v prennushi pa llogaritur artikujt e shumtë përralla popullore doke e zakone vdekjeje mënyra e jetesës në malci doke e zakonesh dasmash vaje në raste vdekjesh një pjesë e dorëshkrimeve humbën me vdekjen e tij botimi i kanunit u arrit më mbas vdekjes së mbledhësit me një parathënie të p fishtës vendosja e titullit duket se shoshitet prej fishtës kur shkruan se iu vendos prejse zbatohej dhe kishte formë gatiligjore dikur ndër lekë malësor sipas kumtit parak banorët e malësisë së madhe dhe dukagjin u përkthye më vonë nga mikesha e shqiptarëve dhe e eqrem bej vlorës baronesha marie amelie von godin pjesë pjesë e me ndihmën e etënve françeskan punim i cili bëri të mundur që më universiteti gjerman i drezdenit i dha doktoratën postum p gjeçovit për vleftën e kanunit në italisht u përkthye nga p pal dodaj në bashkëpunim me giuseppe schir dhe u botua nga akademia e arteve dhe shkencave në romë më mihal grameno korçë janar shkurt ka qenë veprimtar i çështjes kombëtare luftëtar me çetën e çerçiz topullit botues dhe shkrimtar shqiptar vlerësohet se vendi i gramenos në letërsinë shqiptare është kryesisht si publicist e pamfletist i jetës politike u lind në korçë i biri i ilo gramenos dhe lina mitkos u shkollua në vendlindje dhe më mërgoi drejt rumanisë në bukuresht u lidh me lëvizjen kombëtare shqiptare ku më u zgjodh edhe sekretar i shoqatës drita më doli kaçak dhe iu bashkua çetës së porsaformuar të çerçiz topullit duke marrë pjesë në vrasjen e peshkopit grek te guri i cjapit për të marrë gjakun e spiro kosturit vrarë nga grekët në selanik cilësoheshin apostuj të shqiptarizmës ngase shkonin fshat më fshat të kuvendonin për idenë kombëtare grameno si gazetar bëri të mundur raportin e përleshjes së çetës në mashkullorë më çeta shkoi të takonte njazi bej resnjën për të diskutuar më korrik duke diskutuar për përparësitë që do t i jepte shqiptarëve shpallja e një kushtetute po atë vit në nëntor përfaqësoi klubin e korçës në kongresin e manastirit më grameno themeloi në korçë lidhjen orthodokse dhe redaktonte të përkohshmen e përdyjavshme me të njëjtin emër që botohej gjatë më organizata proklamoi themelimin e një kishe shqiptare dhe nuk u njoh nga perandoria osmane grameno u arrestua më nga autoritetet osmane për punën e tij në gazetën bashkimi i kombit gjatë kryengritjeve të vitit grameno kryente ndërlidhjen mes grupeve të çetave ndër viset shqiptare dhe prijësve të lëvizjes kombëtare në stamboll për të koordinuar kryengritjet më shkurt nisi të botojë një tjetër gazetë të përjavshmen koha të cilën edhe e redaktonte së pari të botuar në korçë dhe më pas në jamestown new york ku jetoi nga deri më u kthye në evropë për të përfaqësuar partinë politike të shqiptaro amerikanëve në konferencën e paqes në paris dhe si korrespondent i gazetës albania që botonte a g naçe në new york pas një viti u kthye në shqipëri pas shpërthimit të luftës i botërore u detyrua të largohej në shba ku vazhdoi të punojë për çështjen kombëtare deri më kur u kthye në atdhe i sëmurë e i dëshpëruar u tërhoq nga lëvizja shoqërore vdiq në korçë më shkurt për meritat e shquara në dobi të atdheut i është dhënë titulli hero i popullit krijimet e para letrare e publicistike të mihal gramenos panë dritën e botimit në fillim të shek xx hartoi këngë patriotike disa prej të cilave si për mëmëdhenë lamtumirë uratë për liri u përhapën gjerësisht në popull është ndër nismëtarët e dramaturgjisë e të prozës sidomos novelës së gjatë shqipe shkroi novelat oxhaku varri i pagëzimit dhe e puthura në të cilat gjeti pasqyrim me nota sentimentaliste jeta e përfaqësuesve të vegjëlisë me brengat e saj të përditshme fusha ku spikati talenti i mihal gramenos është publicistika bashkëpunoi me disa organe por shumicën e shkrimeve e botoi në gazetat lidhja ortodokse dhe koha të cilat i drejtoi vetë shkrimet e tij publicistike shquhen për idetë demokratike dhe frymën luftarake mihal grameno luftoi me këmbëngulje kundër shovinizmit fqinj dhe politikës osmanizuese të xhonturqve në përgjithësi novelat e tij kanë natyrë sentimentale tek ato gjejmë përpjekje për të krijuar mjedise të besueshme shqiptare dhe personazhe nga klasat e shtresat e ndryshme të shoqërisë sonë të asaj kohe ka botuar dy vepra dramatike komedinë mallkimi i gjuhës shqipe dhe dramën vdekja e pirros të dyja të shkruara në vargje komedia mallkimi i gjuhës shqipe trajton luftën e atdhetarëve shqiptarë kundër klerit reaksionar grek dhe elementëve grekomanë te vdekja e pirros trajtohet kthimi i pirros fitimtar nga italia dhe vrasja e tij me të pabesë veprat dramatike të gramenos vuajnë nga fragmentizmi dhe mungesa e veprimit megjithatë së bashku me veprat dramtike të çajupit e të fan nolit ato i çelën rrugën dramaturgjisë shqiptare grameno shkroi edhe vjersha të cilat i botoi më të përmbledhura në librin me titull këngëtore shqipe plagët poezia atdhetare e gramenos u bëri jehonë të drejtpërdrejtë ngjarjeve të vrullshme që do të sillnin pavarësinë e shqipërisë vjersha për mëmëdhenë u bë një këngë e famshme atdhetare është nga publiçistët në zë të rilindjes e të periudhës që pasoi i cilësuar si një nga pamfletistët më të njohur të së kaluarës shkrimet e tij publiçistike u vunë drejtpërdrejtë në shërbim të çështjes kombëtare drejtoi gazetat lidhja ortodokse botoheshin në shqipëri dhe diasporë si lidhja ortodokse në korçë përlindja e shqipërisë në vlorë dhe koha në shba me disa ndërprerje drita në sofje në të cilat botoi artikuj prozë poezi dhe drama shkrimet publiçistike të mihal gramenos shquhen për frymën popullore për patosin luftarak ironinë e sarkazëm therëse m gramenoja mbetet në letërsinë shqiptare në radhë të parë si publiçist shkrimet e tij dhanë ndihmesë në krijimin e novelës e të dramës është ndër autorët e parë që solli në letërsi në mënyrë të gjerë personazhe nga shtresat e varfëra të shoqërisë shqiptare gjithashtu për t u vlerësuar është edhe puna studimore e piro takos në dekadat e fundit të shekullit që lamë pas ai ka meritën se përmblodhi një pjesë të mirë të veprës së gramenos dhe e ribotoi atë në vëllime më vete veprimtaria publicistike e mihal gramenos ndahet në katër etapa aleko stavre drenova i njohur më së shumti me nofkën asdreni drenovë prill bukuresht ka qenë një poet publicist dhe veprimtar i kolonisë shqiptare të bukureshtit që është edhe autori i himnit të flamurit që është himni kombëtar i shqipërisë lindi më prill në drenovë pipa e cilëson fshat bullgar km larg korçës në fshatin e lindjes ndoqi shkollën fillore në gjuhën greke dhe sapo kishte nisur gjimnazin në korçë kur i ati i v stavri thimiu vdiq duke e lënë kësodore trembëdhjetëvjeçarin jetim vjeshtën e me dy vëllezërit më të mëdhenj mbërritën në bukuresht punoi në fillim si qymyrxhi e çirak më pas ndoqi studimet në mënyrë private dhe për një kohë të shkurtër pranë fakultetit të shkencave politike të universitetit të bukureshtit në janar qe ndër themeluesit e qarkut të studentëvet shqiptarë i cili në mars u shndërrua në shoqëri me emrin shpresa e themeluar nga asdreni dhe nga shoku i tij shkrimtar kristo dako verën e vitit kur ishte njëzet e shtatë vjeç u kthye në korçë duke kaluar nga stambolli për ta vizituar vendlindjen për herë të parë si i rritur pasi ndenji pesë muaj në vatrën dhe mjedisin e fëminisë u kthye në bukuresht më ishte mësues në një shkollë shqipe në konstancë kurse një vit më vonë u bë kryetar i degës së re të shoqërisë dija në kryeqytetin rumun shoqëri e cila qe themeluar së pari në vjenë i entuziazmuar nga krijimi i shtetit të pavarur shqiptar zbriti në durrës pranverën e për të përshëndetur kryetarin e sapocaktuar të shtetit princin vilhelm vid nga i cili shpresonte të emërohej si arkivist në administratën e re mbretërore pas një vizite të shkurtër në shkodër u kthye në bukuresht në korrik vitet më pas vazhdoi të marrë pjesë gjallërisht në lëvizjen kombëtare shqiptare në rumani pasi u hap konsullata shqiptare në mars u emërua sekretar i konsullatës bëri një vizitë tjetër në atdhe në nëntor me rastin e njëzet e pesë vjetorit të pavarësisë me shpresë se pas kaq vjetësh shërbimi ndaj shtetit shqiptar do të merrte pension shtetëror ndenji ca kohë në tiranë dhe pastaj bëri një vizitë në shkodër ku takoi gjergj fishtën në shkurt në fillim përshëndeti pushtimin e shqipërisë nga italia më dhe shkroi credere obedire combatere por rrëmuja e shkaktuar nga pushtimi dhe lufta ia bëri fare të qartë dhe me dhimbje se shpresat për pension qenë të kota prandaj u kthye përsëri në bukuresht në korrik të vitit ndërkohë që evropa po përgatitej përsëri për luftë vdiq në skamje më dhjetor të vitit në moshën shtatëdhjetepesëvjeçare asdreni kishte nisur të shkruante poezi dhe të botonte artikuj që në fillim të shekullit të xx pjesë e poetëve që zbuloi apo botoi konica tek albania më botoi në bukuresht përmbledhjen e tij të parë me nëntëdhjetenëntë vjersha rz djlli të cilën ia kushtoi skënderbeut vijoi traditat e poezisë së naim frashërit lartësoi dashurinë për atdheun nxiti bashkatdhetarët të rreshtoheshin në luftën për çlirim nga zgjedha turke vëllimi i dytë i asdrenit endra e lote bukuresht i botuar tetë vjet më pas shfaq një pjekuri më të madhe kjo përmbledhje po me nëntëdhjetë e nëntë vjersha si e para ndahet në tre cikle atdheu natyra mendimi dhe bukuria dhe i kushtohet udhëtares dhe mikes së shqipërisë edith durham rritja e mjeshtërisë në formë stil e teknikë dhe zgjerimi i gamës ideore e tematike bie në sy edhe më shumë në vëllimin e tretë poetik të asdrenit psallme murgu po në kryeqytetin rumun më vepër kjo që sipas elsie shënjon hyrjen e frymës moderniste në letërsinë shqiptare përgatiti vëllimin e katërt kambana e krujës të cilin nuk arriti ta shohë të botuar në këtë vepër pathosi patriotik u rikthye si në veprën e parë duke mpakur elementin universal të veprës pararendëse pipa vëren idilizmin e tij në paraqitjen e jetës fshatare ka fjalë simpatie vezulluese për bujqit mëditës dhe rajatë sa herë që i bie rasti t i përmendë ndër vjershat e tij mendohet se tek poezia e tij në fillim reflektohet një kalim romanticizmi në realizëm i ndikuar nga zola sabri hamiti sheh tek vepra e asdrenit kalimin nga romanticizmi në trashëgimi të simbolizmit mujo ulqinaku i lindur mujo cakuli prill ishte oficer shqiptar i ushtrisë mbretërore shqiptare i njohur për rezistencën e tij më prill ndaj forcave italiane gjatë pushtimit italian të shqipërisë ku ra dëshmordhe pas vdekjes u emërua hero i popullit lindi më në ulqin në një familje të vjetër qytetare ulqinake të cilët ishin detarë dhe pronarë velanijesh që në moshë të vogël hyri muço ndihmës detar në ulqin dhe më vonë punoi si detar në shkodër e në lezhë si nënoficer në një nënrepart të marinës në durrës ditën e agresionit fashist italian kundër shqipërisë u vu menjëherë në krye të detarëve të braktisur nga oficerët tradhtarë dhe organizoi me ta e me vullnetarë të tjerë qëndresën e armatosur në portin e durrësit mujo ulqinaku luftoi me trimëri e guxim të rrallë duke vrarë e plagosur dhjetëra fashistë ra në luftim të pabarabartë në mbrojtje të atdheut më prill duke u bërë shembull i lartë patriotizmi e atdhedashurie pas luftës mujo ulqinakut i kushtohet busti i vendosur pranë kullës së kalasë së durrësit emrin e tij e mbajnë një shkollë në durrës një rrugë në tiranë e një në fier dhe që nga viti me vendimin e kuvendit komunal një rrugë në ulqin mbart emrin e tij në vend të emrit ivan millutinoviq si dhe një rrugë në prishtinë në vitin në kinostudion shqipëria e re u filmua dokumentari lufton mujo ulqinaku i cili flet për mbrojtjen e tij të durrësit emrin e tij e mbajtën edhe disa anije haki stermilli dibër maj tiranë janar ishte shkrimtar gazetar kryetar i shërbimit sekret shqiptar në kapërcyell të me dekret të ahmet bej zogollit në atë kohë partizan në luftën e dytë botërore anëtar i kanç it dhe përfaqësues i dibrës në kuvendin popullor në shtyp dhe botime mbajti qëndrime lidhur me të drejtat e shqiptarëve andej kufirit republikanizmit dhe të drejtave të femrave vepra e tij më e njohur është sikur t isha djalë lindi në shehër të dibrës ku mori mësimet e para shkollimin e mesëm e nisi në manastir por nuk mundi ta përfundojë për shkak të luftës ballkanike mbasi qyteti i dibrës mbeti jashtë kufijve hakiu u vendos në shqipëri dhe nisi punë si pjesë e administratës shqiptare në vitet punon si sekretar krahinor në mat dhe peshkopi pastaj si sekretar i parë i nënprefekturës së matit e gjithashtu mësues personal i motrave zogolli në vitet u përfshi në lëvizjen demokratike më shkurt zogolli i propozoi kryeministrisë emrin e hakiut për sekretar të shifrës këshilli i naltë nuk e dekretoi stërmillin por pas një viti zogolli ministër e dekretoi më janar si sekretar i sekretarisë sekrete propozimi do të miratohej nga këshilli i ministrave më janar dhe janar do të dekretohej nga këshilli i lartë si kryetar i sekretarisë sekrete hakiu qëndroi deri më prill e u largua përfundimisht pas largimit të zogollit dhe emërimit të shefqet bej vërlacit kryeministër dhe ministër i brendshëm pas lëvizjes së qershorit hakiu merr pjesë në kuvendin e jashtëzakonshëm të shoqërisë bashkimi ku u zgjodh sekretar i shoqatës dhe ku u rivendos ll fundo kryetar me rikthimin e zogollit dhe triumfin e legalitetit mërgon drejt italisë francës austrisë gjermanisë polonisë dhe lituanisë për një vit qëndroi në bashkimin sovjetik ku u takua edhe me ali kelmendin bashkëpunoi edhe me konare n më gjendet në jugosllavi ku qëndron në manastir këtu më mars në rrethana jo krejtësisht të sqaruara dëbohet nga shteti jugosllav i dorëzohet autoriteteve shqiptare në bilisht e vendosin në korçë dhe pak ditë më pas në tiranë ku e shoqërojnë në burg aty e takon miku dhe pasardhësi i tij në atë institucion që tashmë quhej zyra sekrete abedin hoxha më gusht dënohet me vjet burg se kishte guxuar të propagandonte botërisht kundër regjimit dhe personit të mbretit më nëntor në sajë të një telegrami që i kishte dërguar nmt zogu i për amnisti falet dhe lirohet pas lirimit hapi një dyqan në rrugën mbretnore mbasi kishte bërë të mundur të punësohej te një firmë e huaj që shiste në shqipëri llampat elektrike të firmës osram shkruan më prill ti leve o yll për princin leka mbas pushtimit të italisë gazeta fashizmi në listat e gjata botonte me nr edhe anëtarësimi e haki stërmillit në partinë fashiste në të njëjtën ditë kur ishte anëtarësuar m kruja b valteri etj për stërmillin shënohej se merrej me punë private në biografinë e tij shënohej se më korrik ishte hedhur në ilegalitet kur kishte qenë në tiranë më vonë do të zgjidhej në organet paralele të pushtetit komunist duke filluar nga mbledhja e labinotit në shtator e deri në anëtar i dalur nga kongresi komunist të përmetit përfaqëson lëvizjen komuniste në mbledhjen e mukjes për këtë shkak u zgjodh më dhjetor dhe më maj deputet pas ishte kryetar i frontit demokratik dhe nënkryetar i komitetit ekzekutiv për qarkun e peshkopisë vdiq më janar i sëmurë pas një lëngate të gjatë duke qenë edhe deputet i rrethit të peshkopisë në kuvendin popullor zëvendësuar prej jashar menzelxhiut me gjithë veprimtarinë e tij si shef i parë i shërbimit inteligjent shqiptar në kujtesën e njerëzve haki stërmilli do të njihej më tepër si shkrimtar botoi veprat dibranja e mjerueshme dashuni e besnikri agimi i lumnueshëm burgu sikur t isha djalë trashëgirntarët tanë ndërsa pas vdekjes u botuan ditari shtigjet të lirisë dhe kalorësi e skënderbeut romani sikur të isha djalë është ndoshta i vetmi roman më i shitur me ribotimet periodike nëpër vite romani është një apoteozë e fuqishme artistike për të drejtat e njeriut në përgjithësi dhe të femrës në veçanti ai zgjoi kërshëri dhe luajti një rol të pazëvëndësueshëm në masën e lexuesve në të gjitha trevat shqiptare në vitet në vitet dhe deri në dhjetëvjeçarin e parë të shek xxi romani ka njohur mbi ribotime në tiranë prishtinë e shkup duke shënuar një rekord të paarritshëm në historinë e letrave shqiptare romani vë gishtin në një lëmi të ndjeshme në jetën shoqërore shqiptare tragjizmin e jetës së femrës ismail strazimiri ishte një patriot influencues the veprimtar i spikatur i lëvizjeve kombëtare e demokratike shqiptare te fillimit te shekullit te xix ismail strazimiri ishte një nga drejtuesit e klubit patriotik bashkimi në zonën e dibrës në fillimet e lëvizjeve për pavarësi të popullit shqiptar ai punoi për përhapjen e alfabetit shqip me gërma latine dhe në mbrojtje të kongresit te manastirit ismail strazimiri morri pas vdekjes dekoratën dëshmor i atdheut ai njihet gjithashtu si një nga dëshmoret me moshë më të madhe vdekur në luftimet e luftës ii botërore mori pjesë në kryengritjen antiosmane të vitit në kryengritjen e përgjithshme të vitit ishte komandant i çetës që zhvilloi veprime të armatosura në krahinën e dibrës dhe çliroi qytetin nga forcat serbe përshëndeti shpalljen e pavarësisë dhe përkrahu veprimtarinë e qeverisë kombëtare të vlorës te ismail qemalit ismail strazimiri iu kundërvu lëvizjeve të esat pashës për një autonomi nga turqia dhe aleancë me serbët gjatë viteve ai mbajti funksionet e nën prefektit dhe prefektit të dibrës në vitin u burgos për disa muaj dhe u internua ne beograd nga pushtuesit serbë në vitet ai luftoi kundër tyre përkrah forcave popullore të komanduara nga isuf elezi ishte pjesëmarrës i revolucionit të qershorit te drejtuar nga fan noli dhe kundërshtar i mënyrës të qeverisjes zogiste të mëpasme në vitin u bashkua me forcat partizane dhe ndikoi për bashkimin e popullit të dibrës rreth frontit nacionalçlirimtar dhe për shuarjen e hasmërive në këtë mënyrë ismaili doli kundër forcave nacionaliste dhe kolaboracioniste të bajraktarëve të veriut të cilët dhe e ndëshkuan ismaili bie dëshmor në luftimet mes tyre në sllovë në nëntor ismail strazimiri shkruajti në vitin një libër kujtimesh historike për periudhën ku mundohet te prezantoje faktet historike nga këndvështrimi i një dëshmitari të privilegjuar sipas prof dr kristo frasherit tjetër figurë e respektuar dibrane që jetonte në vitet e monarkisë ishte ismail strazimiri ai ishte veprimtar i lëvizjes kombëtare dhe demokratike mori pjesë në mënyrë aktive në lëvizjen e rilindjes kombëtare në vitet e fundit të sundimit osman mori pjesë gjithashtu në lëvizjen kombëtare për çlirimin e vendit nga zgjedha turke dhe më pas kundër synimeve të shovinistëve serbë përkrahës i revolucionit të qershorit më botoi librin e tij kujtime historike mbi lëvizjen kombëtare në qarkun e dibrës qëllimi i botimit ishte të shpaloste kontributin që dha populli dibran në luftën për pavarësi demokraci e përparim është dëshmor i luftës nacional çlirimtare ai vendoset nga historiani krahas figurave të mëdha të fuat dibrës ramiz dibrës çoku haki stërmillit ramiz varvaricës urfi agollit etj emri i tij u është vene disa rrugëve ne peshkopi dhe tirane fëmijët e tij u bënë me pas personalitete të shquara në fushat ku punonin ndër ta mund të përmendim inxhinier lutfi strazimiri është ndoshta ndërtuesi dhe projektuesi më i suksesshëm i urave në historinë e shqipërisë i diplomuar për inxhinieri në berlin te gjermanisë ndër punimet e tij numërohen pothujse te gjitha urat e rëndësishme të ndërtuara në terrene tejet të vështira dhe me shpenzime makineri e teknologji të reduktuara arkitekt gani strazimiri i shkolluar në torino të italisë e me pasi i diplomuar bashkimin sovjetik për arkitekture është projektuesi i një sere ndërtimeve ambicioze te kohës si kompleksi i pallateve shallvare dhe agimi në tirane te cilat ende sot vazhdojnë t i rezistojnë kohës si komplekse tejet funksionale nga pikëpamja e organizimit me pas si drejtor i institutit te monumenteve te kulturës dha një kontribut te rëndësishëm në ruajtjen e vlerave arkitekturore te traditës shqiptare duke shpëtuar nga shkatërrimi veç te tjerash edhe një numër te rëndësishëm objektesh fetare në vitin në nderim te tij në vitin instituti i monumenteve të kulturës mori emrin gani strazimiri kolonel siri strazimiri i shkolluar gjithashtu ne itali është një nga themeluesit e artilerisë shqiptare te pas luftës se dyte botërore regjisorja drita strazimiri agolli ishte një artiste e shquar e teatrit shqiptar ndre mjeda ose mjedja shkodër nëntor gusht ka qenë prift gjuhëtar poet lirik dhe deputet shqiptar është cilësuar nga jakov milaj nji ndër letrarët ma të mëdhaj qi ka qitun shqipnija u lind në shkodër më nëntor i biri i jakut të zef kryeziut nga mirdita dhe luçijes së shtjefën thaçit banonin në një jerevi në rrugëzën krroqej i mbetur jetim nga i ati herët me përkrahjen e jezuitit atë jungg u regjistrua me të vëllanë lazrin në kolegjin saverian të porsahapur ku studioi nga prill deri më në edukimin e tij patën ndikim ndue bytyçi dhe leonardo de martino shoqëria e jezuit e dërgoi djaloshin mjeda jashtë për studime e specializime më mars ai kish hyrë në shoqatën e jezuitëve të provincës së venecias në fillim ndenji tre muaj në pranverë në fshatin coss le vivien sot në qarkun mayenne të francës kurse më pas ndoqi një kolegj në manastirin kartuzian porta coeli në veri të valencias në spanjë ku studioi për letërsi më gjendej në porto re duke studjuar retorikë latinisht dhe italisht në një institut jezuit nga deri në fillim të vitit u stërvit në kolegjin marco gerolamo vida në kremona që drejtohejnga universiteti gregorian i romës kurse më u transferua në një kolegj gregorian tjetër në kieri chieri në juglindje të torinos ku ndenji deri në fund të atij viti nga deri më mjeda dha muzikë në kolegjin marco girolamo vida në kremona nga viti mjeda studioi për disa vjet në fakultetin teologjik të kolegjit gregorian të krakovit ku dhe u njoh me veprat albanologjike të meyer e pedersen më gjendej në goricia kurse pas një viti përsëri në kraljevica ku dha mësim filozofi e teologji e ku shërbeu si bibliotekar në kolegjin gregorian u emërua profesor i logjikës e më pas i metafizikës më për arsye fërkimesh mes vatikanit dhe perandorisë austro hungareze mjeda u përjashtua nga shoqëria e jezuit më e abatit doçi u emërua famullitar në vig dhe u anëtarësua në shoqërinë bashkimi por më pas u largua dhe me të vëllain themeluan shoqërinë agimi i përkrahur edhe nga xanoni e logoreci shkurtin e i dërgon një letër apokrife konsullatave të huaja për kërkesat që kishin kryengritësit mirditorë në atë kohë nga marsi i deri më mars shërbeu si famullitar në dajç dhe më pas në kukël më si përfaqësues i shoqërisë agimi mori pjesë në takimet që u bënë me rastin e kongresit të manastirit më pas mbarimit të rrethimit të shkodrës vijoi të shërbente si famullitar i kuklit ku në mars të hartoi një projekt për krijimin e një ferme bujqësore moderne të cilin ia dorëzoi konsullit të përgjithshëm të perandorisë austro hungareze në shkodër hallas organizoi qëndresën kur serbët ripushtuan zonën dhe në ikje e sipër e arrestuan në janar të gjatë pushtim administrimit austro hungarez u thirr në shkodër si anëtar i komiss letrare dhe më dhjetor u emërtua mis veprues i komisisë me rrogë në maj të ndërmori një ekspeditë shkencore trijavore në qytetin dhe krahinën e elbasanit për të gjurmuar veçoritë e të folmes së elbasanishtes që komisia kishte vendosur të ishte baza e shqipes së njësuar më u zgjodh deputet i prefekturës së shkodrës u rizgjodh në dhjetorin e në famullinë e tij në kukël kishte lënë zëvendës dom ndre zadejën gjatë veprimtarisë parlamentare mjeda në qershor u caktua në komisionin parlamentar të drejtësisë në korrik mbajti një fjalim të fuqishëm për çështjen e masakrave serbe në kosovë hartoi edhe pjesë nga rregullorja e brendshme e parlamentit të kohës përkatësisht ligjin për formimin e komisionit për shqyrtimin e zgjedhjeve të deputetëve si dhe funksionimin e tij pas vrasjes së avni rustemit mjeda bashkë me kolegët e vet përfaqësues të shkodrës u kthye në shkodër dhe në maj të nxit fshatarët e kuklit që të përkrahnin revoltimin e njësive të ushtrisë që çuan drejt lëvizjes së qershorit dhe qe pjesë e shtabit të kryengritjes pas lëvizjes jetëshkurtër të qershorit dhe rikthimit të zogut tek po bëhej gati të shkonte me autobus në tiranë që të merrte pjesë në punimet e asamblesë u arrestua dhe u burgos në prefekturën e qytetit të shkodrës nga janari deri më mars u tërhoq nga jeta politike dhe u kthye në kukël nga viti qe mësues i gjuhës dhe letërsisë shqiptare në kolegjin jezuit në shkodër ndërroi jetë më gusht nga një atak në zemër gjatë viteve studentore nisi të shkruante poezi ndër to edhe vjershën melankolike mjaft të lexuar vaji i bylbylit botuar më në broshurën scahiri elierz poeti i nderuar ku shpreh mallin për vendin e tij po e kësaj periudhe është vjersha vorri i skanderbegut tema e shqiptarit në mërgim që e merr malli për atdheun nën zgjedhën turke ishte më se e zakontë në letërsinë e rilindjes sidomos në dhjetëvjeçarin pas dështimit të lidhjes së prizrenit edhe shumë vjersha të tjera nga penda e tij u kushtohen temave të tilla kombëtare por në poezinë e mjedës ndihet ndikimi jo vetëm i kulturës rilindëse të kohës por edhe i mësuesit të tij leonardo de martino po aq ndihet në vargun e mjedës edhe ndikimi i poetëve bashkëkohës të italisë karduçi paskoli d anuncio si dhe autorë letërsisë latine vjersha e mjedës gjha shqype e shkruar në dhjetor iu përkushtua gjuhëtarit austriak majer veprat e majerit dhe pedersenit zgjuan te mjeda interesimin për historinë dhe zhvillimin e gjuhës shqipe që do të vazhdonte edhe në vitet e mëvonëshme dhe do të kthehej në një ndihmesë për vetë problemin e alfabetit nëpërmjet punës së tij me tekstet shkollore dhe tekstet e vjetra shqipe në krye të shoqërisë agimi botoi një varg librash për shkollat mbi bazën e këtij alfabeti me kriterin shkencor për çdo tingull një shkronjë duke përdorur shenjat diakritike me kroatishten si model me këtë alfabet mjeda dhe xanoni botuan një numër këndimesh për shkollat shqipe ndër to këndimet për shkollat e para të shqypnisë i cili përmbante një numër tekstesh në prozë të shkruara nga mjeda në fillim të shtatorit mjeda u ftua në hamburg për të marrë pjesë në kongresin e të ndërkombëtar të orientalistëve ku lexoi një kumtesë me titull de pronunciatione palatalium in diversis albanicae linguae dialectis mbi shqiptimin e qiellzoreve në dialektet e ndryshme të gjuhës shqipe fazës së dytë të krijimtarisë së ndre mjeda e cila nisi pas luftës i botërore i përkasin poemat në tingëllima scodra dhe lissus ku përmes historisë së lashtë të dy qyteteve evokohet e kaluara e hershme ndre mjeda dha ndihmesën e tij edhe në fushën e gjuhësisë puna e tij u zhvillua në gramatikë leksikologji filologji krijoi alfabetin që u zbatua prej shoqërisë agimi dha ndihmesë të shënuar në lëvrimin e gjuhës letrare në historinë e gramatologjisë shqiptare janë për t u përmendur vërejtje mbi artikuj e premna pronës të gjuhës shqipe ndre mjeda është ndër të parët gjuhëtarë shqiptarë që u morën me studimin dhe transkriptimin e veprave të letërsisë sonë të vjetër transkriptoi pjesërisht veprën e p bogdanit dhe të p budit shkroi për dialektin shqiptar të istries dhe për perikopenë e ungjillit të shek xiv xv ndër bashkëkohësit e rilindjes mjeda kishte letërkëmbim me nikolla naçon të cilit i shprehte dëshirën që ta ndihte të lidhej me rilindas të tjerë mjeda u interesua që herët për veprën e albanologëve që bënë studime e botime mbi gjuhën kulturën dhe historinë shqiptare kësodore pati një letërkëmbim të rëndësishëm me meyer pedersen thomsen thurneysen krymbacher kretschmer bloomfield brugmann tagliavini patsch jagiq nachtigal skok jokl reinisch karabacek mueller schroeder jarnik lambertz meillet viezzoli valentini cordignano teza nopça thalloczy dhe weigand andon zako i njohur me emrin e tij letrar çajupi sheper mars heliopolis korrik ishte poet dramaturg patriot dhe veprimtar i rilindjes kombëtare u lind në sheper të zagorisë i biri i harito zakos një tregtari duhani i cili punonte në kavallë dhe egjipt andon zako i njohur më vonë me emrin letrar çajupi marrë nga emri i një mali në krahinën e zagorisë mori mësimet fillore në shkollën greke në nivan të zagorisë më u vendos në aleksandri ku studioj frëngjisht për pesë vjet ne liceun francez sainte catherine des lazaristes gjatë qëndrimit të tij në aleksandri u takua me mjaft avokatë të huaj që i dhanë bindjen të vazhdonte studimet për jurisprudencë në zvicër ku çajupi shkoi më dhe vazhdoi studimet për pesë vjet në këtë disiplinë atje takoi bashkëshorten e tij të ardhshme eugjeninë me të cilën pati një djalë stefanin vdekja e eugjenisë në vitin ishte për të qe humbje tragjike homazhe në varrin e andon zako çajupit në kajro në vjetorin e vdekjes korrik korrik në këtë përkujtim veprimtari i shquar për çështjen kombëtare shqiptare patrioti lushnjar qerim haxhiu mbajti një fjalim mbi jetën dhe veprën e andon zako çajupit u kthye në egjipt ku iu përkushtua lëvizjes kombëtare duke u bërë një ndër figurat qendrore të kolonisë shqiptare në atë vend në kajro ku u vendos për gjithnjë punoi për një farë kohe si avokat karriera juridike mori fund për shkak të një gabimi strategjik që bëri duke mbrojtur një shoqëri franceze kundër interesave të princit të egjiptit më pas iu përkushtua letërsisë nga fundi i shek xix mori pjesë gjallërisht në lëvizjen patriotike shqiptare dhe mbajti krahun e saj më të përparuar në rrethet e gjera atdhetare u bë i njohur me një artikull që shkroi në kuadrin e diskutimit rreth çështjes së alfabetit ku ishte kundër adoptimit të alfabetit grek në gjuhën shqipe më botoi shkrimin e njohur klubi i selanikut një pamflet dërrmues kundër armiqëve të brendshëm të lëvizjes kombëtare shqiptare patriotizmi i flaktë dhe qëndrimi i prerë ndaj pushtuesve të huaj e nxorën çajupi në krye të patriotëve që vepronin në egjipt më u zgjodh kryetar i shoqërisë vëllazëria me qendër në kajro qe frymëzuesi dhe njëri nga hartuesit e memorandumit që shqiptarët e egjiptit i dërguan konferencës së paqes më në mbrojtje të tërësisë territoriale t ë shqipërisë më themeloi shoqërinë e miqve e cila në vitin e ngriti zërin kundër shpalljes së monarkisë nga ahmet zogu shkrimi i parë që njihet është artikulli duke kërkuar një alfabet botuar në revistën shqipëria në bukuresht pothuajse në të njëjtën kohë me veprimtarinë atdhetare çajupi nisi punën letrare më botoi librin baba tomorri një nga veprat më të shquara të letërsisë së rilindjes kombëtare me këtë përmbledhje që dallohet nga fryma luftarake patriotike demokratike dhe fryma popullore në brendi dhe në formë çajupi solli një ndihmesë të çmuar në pasurimin e letërsisë kombëtare në pjesën e parë dhe të dytë të librit janë vendosur me radhë vjershat patriotike dhe ato me temë dashurie vjershat me karakter shoqëror dhe fabulat e shqipëruara janë përfshirë në pjesën e tretë të librit që përmbyllet me komedinë e njohur përrallë nga e kaluara vjersha e gjatë baba tomori me të cilën hapet përmbledhja është një grishje e zjarrtë drejtuar bashkatdhetarëve që të zgjohen dhe të përpiqen për atdheun e robëruar patriotizmi i flaktë shquan edhe një varg krijimesh të tjera poetike si mëmëdheu ç jemi ku kemi lerë vaj etj në të cilat vihet re brenga e poetit tek shihte që lëvizja nuk kishte marrë ende vrullin që ai dëshironte në një varg poezish kumbon me forcë thirrja për të rrëmbyer armët kundër robërisë shekullore të huaj besa besën shqiptar atdheu dhe dashuria etj dashuria e flaktë për atdheun është shkrirë në poezitë e çajupi me urrejtjen e papërmbajtur ndaj armiqve të shqipërisë të cilët fshikullohen me forcë të veçantë satirike si në vjershat sulltani punërat e perëndisë greku dhe shqiptari në një sërë vjershash poeti flet për plagët shoqërore të fshatit shqiptar fshati im kurbeti fyelli i bariut etj i këndoi dashurisë si ndjenjë njerëzore e natyrshme pikëpamjet demokratike të çajupi gjetën shprehje në një varg vjershash ku goditet shtypja dhe pabarazia shoqërore ngrihet lart e me dinjitet jeta e lirë misiri varfëria dhe liria rreth viteve çajupi përfundoi poemën krejt hajvan që mbeti si dorëshkrim në këtë vepër që zë një vend të rëndësishëm jo vetëm në krijimtarinë e poetit por edhe në gjithë letërsinë demokratike poeti parodizoi biblën dhe në të njëjtën kohë nëpërmjet legjendave biblike trajtoi një varg problemesh të mprehta politike të kohës goditi moralin hipokrit dhe një varg shfaqjesh negative të shoqërisë me klasa në historinë e letërsisë shqiptare çajupi zuri vend edhe si dramaturg rëndësi të veçantë kanë sidomos komeditë e tij përralle nga e kaluara dhe pas vdekjes shkruar më botuar më me të cilat solli një ndihmesë me vlerë në zhvillimin e këtij lloji në letërsinë tonë në komedinë e parë autori vë në lojë me një humor të lehtë mentalitetin dhe zakonet prapanike të fshatit shqiptar të cilin e jep me ngjyra të gjalla e plotë imtësi të goditura jetësore dhe etnografike pas vdekjes është një komedi politike ku me anë të situatave komike të gjetura bukur përshkruan me sarkazëm dërrmues portretin e politikanit që bën lojën e xhonturqve në gjirin e lëvizjes patriotike shqiptare penës së çajupi i përket edhe tragjedia burri i dheut botuar më përktheu dhe botoi në shqip fabula të la fontenit në vitin botoi një përmbledhje poezish sanskrite lule të hindit martin mato andon zako çajupi një demokrat dhe patriot i madh artikull në gazetën bashkimi petro nini luarasi lindi në prill të vitit në luaras të kolonjës dhe vdiq më gusht të vitit ishte i biri i nini petro kostallarit veprimtar i rilindjes kombëtare publicist e pedagog mësues i popullit lindi në luaras të kolonjës në një familje muratori ishte nxënës në shkollën e qestoratit drejtuar nga koto hoxhi president shkolle leandri cemurati punoi si mësues në fshatrat e kolonjës ku u mësonte fëmijëve fshehurazi gjuhën shqipe dhe përgatiti një grup shokësh si mësues më hapi shkollën e parë shqipe në fshatin bezhan të kolonjës kurse më hapi shkollën shqipe në ersekë dhe pak më vonë shkollat shqipe në krahinën e kolonjës e të vakëfeve punoi si drejtor dhe mësues i mësonjëtores së parë shqipe të korçës dhe më vonë i shkollës së negovanit në vitin bashkë me gjerasim qiriazin themeluan shoqatën protestante vëllazëria e shqipërisë në emigracion në amerikë mori pjesë gjallërisht në lëvizjen kombëtare ishte nismëtar i shoqërive patriotike mall i mëmëdheut dhe pellazgu i krijimit të komiteteve të fshehta për lirinë e shqipërisë ishte delegat në kongresin e manastirit për veprimtarinë patriotike arsimore e shoqërore u përndoq nga xhonturqit dhe patrikana e stambollit vdiq i helmuar prej tyre në ersekë më gusht bashkëpunoi në organet bashkimi i kombit manastir ku qe dhe redaktor në drita sofje në kombi boston në liria selanik ku botoi shkrime publicistike pedagogjike dhe poezi në veprën politike mallkimi i shkronjave shqipe dhe çpërfolja e shqiptarit manastir mbrojti të drejtën e popullit shqiptar për kulturën e vet kombëtare propagandoi një nga idetë qendrore të rilindjes presidenti i shqipërisë bamir topi më janar i akordoi petro nini luarasit pas vdekjes urdhrin nderi i kombit me motivacionin figurë e shquar e kombit një nga veprimtarët e ndritur të rilindjes kombëtare luftëtar i paepur për zgjimin emancipimin dhe prosperimin e kombit shqiptar për çlirimin nga zgjedha osmane dhe formimin e shtetit komb të shqiptarëve luftëtarit të madh të krijimit të arsimit kombëtar si një nga shtyllat e çështjes kombëtare vepër për të cilën dha edhe jetën isa bej boletini i njohur edhe thjesht si isa ose isë boletini boletin janar podgoricë janar ka qenë figurë kombëtare dhe kryengritës shqiptar në vilajetin e kosovës pjesëmarrës në rini në veprimet e lidhjes së prizrenit më pas shërbeu si kryetar i rojeve të pallatit sulltanor prej ku u kthye me nishane grada dhe çifligje pas ardhjes së xhonturqve dhe masave të tyre drejtoi kryengritjet e dhe atë të u caktua ndër rojet e princ vidit gjatë sundimit të tij jetëshkurtër vritet gjatë një shkëmbimi zjarri në podgoricë pasi u vranë bashkëluftëtarët e vet u lind në kullën e familjes në boletin pranë mitrovicës asokohe në sundimin e perandorisë osmane i biri i ademit të murselit dhe aishes familja e tij i takonte vëllazërisë maksutaj të fisit të shalës ishin zhvendosur nga isniqi i deçanit për në boletin për punë gjaku pas ngritjes së lidhjes së prizrenit isa mori pjesë në betejën e slivovës kundër forcave të rregullta osmane më prill manastiri i sokolicës mbrohej nga isa me të vëllanë e madh ahmetin baza e pushtetit të tij u bë konfiskimi ilegal i pronave në vitet filloi të paguhej për të mbrojtur komunitetin serb ortodoks në mitrovicë si shpërblim për shërbimet e tij serbia i dha një medalje dhe e furnizoi me armë pas ndodhive të kazanë e mitrovicës kundrejt serbëve perandoria ruse i vë kusht stambollit hapjen e një konsullate ruse në mitrovicë më maj boletini shpalli se shtëpitë e mbarë shkjeve do të digjeshin po qe se do të hapej kangjallozi i miskovit në mitrovicë raportohet se më shtator iu dorëzua autoriteteve osmane dhe se do të falej për bëmat e tij të deriatëhershme më nëntor mbërriti në stamboll ku u caktua në krye të dyfekxhinjve siç ishte mënyra e qeverisjes e sulltan abdyl hamidit për të bërë për vete krerë të zëshëm vendorë iu dha vendimi për të filluar punimet e fabrika e gurëve të mullinjve në boletin si dhe iu akordua titulli bej pasi shërbeu si kreu i dyfekxhinjve për katër vite u kthye me çifligje që i ishin caktuar si shpërblim për shërbimi dhe grada ushtarake në milicinë vendore u bë njeriu më i famshëm dhe më i pasur i mitrovicës mblodhi pasues të armatosur dhe mblodhi armatime e financime si nga serbët duke pasur gjithashtu një linjë telegrafike drejtpërdrejtë me pallatin jëlldëz si kapedan vendor i sulltanit gjatë revolucionit xhonturk më u bë një mbledhje e madhe e ulemave dhe parisë shqiptare njohur si kuvendi i ferizajt për të përkrahur rikthimin e kushtetutës ndërsa boletini me krerë të tjerë e shihnin këtë si shenjë pabesie ndaj sulltanit u tërhoq nga kuvendi para se të merrej ndonjë vendim duke kuptuar dobësinë e pozitave të tij thuhej se sulltani i kishte kërkuar ndihmë boletinit që të zhbënte kuvendin e mbajtur në ferizaj ai ishte besnik ndaj sulltanit ndonëse më i kishte ndihmuar fillimisht xhonturqit komiteti bashkim e përparim pas gati një muaji të kthimit të kushtetutës vendosi t i jepte vëmendje gjakmarrjes në vilajetin e kosovës dhe nga fundi i vitit masa të ashpra u morën nga vendorët nexhip bej draga me anëtar të tjerë të parisë së kosovës e shihnin boletinin si pengesë dhe besnik të sulltanit dhe loboi për ndalimin dhe arrestimin e tij draga donte vendosjen e rendit të ri ligjor ndërsa boletini donte privilegjet e vjetra caktuar nga koha e sulltanit pasi ia arriti të ndërhynte përmes komitetit të selanikut që qeveria të merrte masa ndaj boletinit i dërguan një oficer të shoqëruar për t i dhënë boletinit një urdhër gjykate që t i kthente të quajturit haxhi alisë çifligun që kishte qenë më parë i tij para se t ia jepte sulltani boletini përqeshi urdhrin përzuri autoritetet që më pas e sulmuan isa mundi të ikte me njerëzit e tij por kulla iu dogj mytesarifi i pejës këshilloi autoritetet qendrore osmane se veprimet ndaj isës nuk do të çonin drejt ndonjë rrugëzgjidhjeje por duhej bërë një demonstrim force në mbarë vilajetin për të bindur krerët e tjerë vendorë të sistemit deruhdecilik gjatë kundër revolucionit të prillit isa me krerë të tjerë i ofruan sulltanit ndihmën e tyre më maj xhonturqit duke vazhduar mohimin e të drejtave kombëtare shqiptare vijuan me fushata kundër atyre që nuk paguanin taksat e reja të caktuara në stamboll në mitrovicë u caktua gjeneral i brigadës xhavid pasha ku zëvendësoi shemsi pashën e vrarë vëllamë i isës për të përvijuar një vazhdë operacionesh ndaj malësorëve shqiptarë për dorëzimin e armëve dhe në veçanti për ta kapur ishte ndër konspiruesit dhe organizatorët e kryengritjes së me hoxhë said efendiun nexhip bej dragën hasan prishtinën mehmet pashë derallën rexhep mitrovicën bedri pejaninn salih gjukën dhe idriz seferin isa me shumë krerë të tjerë të pejës e gjakovës mbajtën qëndrim ndaj trupave osmane gjë që çoi drejt gjakderdhjesh dhe bombardimin të fshatrave shqiptare pas revoltave të herëpashershme në vilajetin e kosovës prillin e qeveria xhonturke vendosi krijimin e një korpusi ushtarak të posaçëm për shtrimin e shqipërisë në krye të të cilit u vu gjenerali turgut pasha në bashkëpunim me idriz seferin dhe krerët shqiptarë isa i priu betejave të rënda në grykën e kaçanikut zagovac çernalevë kabash e virnaglava në çernalevë kryengritësit e mbajtën ushtrinë osmane për dy ditë ikanakët kosovarë gjetën strehim në mal të zi që herët me ndodhitë e ku knjaz nikolla shpresonte t i kishte ata si ndihmë më pas gjatë zgjerimit në trojet shqiptare isa me të vetët ishin atje u takua me krerë shqiptarë merrte ndihma dhe armatim nga mali i zi duke e përdorur kështu si bazë fillimisht mali i zi e shpërfilli praninë e tij por pas kërkesave të ambasadorit osmane e eskortoi larg kufirit në pragun e revoltës qeveria serbe punoi me disa banda kaçake shqiptarësh që të ishin të gatshme të vendosnin në vështirësi osmanët dhe me atë qëllim iu vardisën edhe boletinit përmes organizatës terroriste dora e zezë më prill njerëzit e hasan prishtinës çuan krye në malësinë e gjakovës dhe u përhapën më tej më maj së bashku me krerë të tjerë boletini mori pjesë në kuvendin e junikut ku u dha besa dhe u nënshkrua një shpallje për t i shpallur luftë qeverisë xhonturke përmes kryengritjes së armatosur në vilajetin e kosovës shqiptarët e sanxhakut të prishtinës të kryesuar nga isë boletini xhemal beg prishtina dhe beqir agë vulçiterna i thyen turqit në llap e gollak dhe më pas zunë prishtinën me pëlqimin e banorëve përkundrejt komandantit vendor krerët mësynë shkupin të cilin e zunë më gusht të së bashku me riza begin mendonte të shkonte në selanik për të liruar sulltanin dhe nuk ishte për autonomi sipas hasan prishtinës më gusht prishtina arriti t i bindte krerët luajalistë që të binin në ujdi me autoritetet osmane për të drejtat sociopolitike e kulturore shqiptare boletini u paqtua dhe u kthye për në shtëpinë e vet pas premtimeve për autonomi vilajeteve shqiptare në gusht kolonel dragutin dimitrijevi apis i dorës së zezë i dërgoi një letër isës që me pasuesit e tij t i ndihte serbët në luftë kundër osmanëve në fillim të luftës së parë ballkanike ushtria osmane u mbështet nga vullnetarët dhe trupat e çrregullta shqiptare autoritetet osmane furnizuan isën me armë për trimat e tij për të mbrojtur trojet shqiptare brenda perandorisë osmane gjë që i zhgënjeu serbët në shtypin serb raportohej se gjatë dorëzimit të kryengritësve shqiptarë në lumë isa boletini me trimat e tij u arratisën nga dibra njoftoi për pjesëmarrjen në kuvendin e vlorës nga deri më të vjeshtës së tretë bujti te hasan bej biçakçiu në elbasan së bashku me mehmet pashë dërrallën dhe ajdin bej dragën u nisën të nesërmen me mid hat bej frashërin pasi pritën përfaqësuesit e dibrës me myfti vehbiun më të vjeshtës së tretë isa mbërriti në asamblenë e vlorës si përfaqësues i mitrovicës nën drejtimin e mehmet pashës së bashku me riza beun kishte detyrë të organizonte milicinë kombëtare më prill së bashku me ismail qemalin të birin qamilin mark kakarriqin dhe gurakuqin i hipën jahtit të dukës së montpensier it dhe zbritën në brindisi pas bashkimit të esad pashë toptanit me qeverinë e vlorës shihej me armiqësi nga qeveria aty sipas fejzi bej alizotit ishte vendosur mes isës salih gjukës dhe gurakuqit që ta vrisnin pashain porsa të shëtiste mbi urën e skelës dhe ta hidhnin në det pasi ia kishin komunikuar ismail beut kishte thënë se po të veprohej me vrasjet e njëri tjetrit që në formim të shtetit shqiptar do të merrte valixhet e do të ikte më shtator shqiptarët e dibrës u hodhën në revoltë kundër serbëve gjashtë mijë forca të udhëhequra nga isa dhe bajram curri kaluan kufirin dhe pas një beteje morën dibrën ku vranë disa oficerë dhe i dëbuan të tjerët nga qyteti ushtarët që shpëtuan ia mbathën nga ana tjetër e lumit radikë më pas serbët nuk vonuan dhe u hakmorën me mizori të skajshme sidomos në krahinën e lumës pas pak muajsh ai u largua nga vlora sa qe pa dhënë dorëheqjen ismail qemali mori një shtëpi me qira në shkodër më i vdes i ati dhe zot shtëpia bëhet i vëllai i madh ahmeti më i vëllai vritet dhe gjakun e merr vëllai tjetër halili duke vrarë serbin jovan e zernosekut gjatë kohës së tij në stamboll katër nga fëmijët dhe nipat e tij u regjistruan në airet mektebi shkolla e fiseve tafil boletini vijoi duke ndjekur shkollën harbiye akademinë ushtarake për isa boletinin shkroi aubrey herbert a meeting with isa boletini një takim me isa boletinin më monografia e skënder luarasit botuar më dhe e fatmire musës më ndër botimet enciklopedike shquhet zëri i tij në fjalorin historik të robert elsie botuar në gjuhën shqipe më si dhe në fjalorin enciklopedik shqiptar të vitit dhe zëri isa boletini në enciklopedinë e jugosllavisë botuar më eqrem bej vlora e përshkruan te lebenserinnerungen vepra e isa boletinit është nderuar në çdo kohë në gjithë shqipërinë etnike emrin e tij e mbajnë shkolla rrugë lagje e sheshe gjithashtu ka një batalion special të ushtrisë shqiptare që u instalua në irak që mban emrin e isa boletinit bajram curri krushë e madhe dragobi ishte udhëheqës popullor ushtarak pjesë e senatit të këshillit kombëtar të shqipërisë nga mars deri më dhjetor hero i popullit shqiptar nga malësia e gjakovës u lind në krushë të madhe të rahovecit i biri i shaqir agës dhe ajkunës currët njiheshin si zotn titullin deri tek bajrami e patën agë kjo familje kishte me trashëgim titullin vojvodë për bajrakët krasniqe nikaj e mërtur prej pjesëmarrjes së të atit më në një kryengritje në malësitë e krasniqes kundër taksave të rënda dhe rekrutimit i burgosën currët në gjakovë shaqir agë curri ishte njeri i besuar i abdullah pashë drenit në gjakovë dhe me sa duket kishte luajtur rol në tagërmbledhjen dhe rekrutimin në krahinë ai ndihmoi abdullah pashën në sulmin kundër mehmet pashë maxharrit dhe u vra gjatë përleshjeve nga trupat e lidhjes së prizrenit nga pozitat tradicionale të familjes në malësinë e gjakovës si për kundërshtitë ndaj kryezinjve u emërua komandant xhandarmërie e zgjodhi kapiten në prizren më vonë major në prishtinë e së fundmi kolonel allajbeg në shkup ku kishte në dorë xhandarmërinë e gjithë vilajetit të kosovës ishte një nga organizatorët e lidhjes shqiptare të pejës të viteve udhëheqës i lëvizjes në kosovë dhe një nga prijësit kryesorë të mbledhjes së ferizajt të korrikut ku përkrahu kërkesën për vendosjen e kushtetutës ndihmoi në themelimin e klubeve e të shkollave shqipe në kosovë dhe mbrojti alfabetin e gjuhës shqipe të vendosur në kongresin e manastirit qe nënkryetar i klubit bashkimi të shkupit nga viti ndihmoi kryengritjen e armatosur të malësisë së mbishkodrës të vitit dhe u bëri një qëndresë të fortë forcave osmane në qafën e morinës në maj të vitit u bashkua me vendimet e mbledhjes së junikut mori pjesë në kryengritjen e përgjithshme të armatosur u shqua si një nga tribunët popullorë që theu forcat osmane në qafën e prushit në korrikun e dhe në fushën e kosovës me hasan prishtinën në krye isa boletinin idriz seferin dhe riza bej gjakova në krye të forcave kryengritëse hyri në shkup bajram curri nuk u pajtua me vendimet e konferencës së londrës të që lanë jashtë kufijve të shtetit shqiptar kosovën dhe vise të tjera shqiptare dhe luftoi për bashkimin e tyre me atdheun në vitin qe një nga drejtuesit e kryengritjes së armatosur popullore në kosovë kundër zgjedhës serbo malazeze më mori pjesë në qëndresën kundër revoltës së shqipërisë së mesme në durrës po ashtu bajram curri hasan prishtina ahmet zogu dhe isa boletini ishin organizator të kryengritjës antiserbe të vitit me të hyrë ushtritë austriake në gjakovë më shkon në terren ku interesohet për rendin dhe qetësinë dhe për zhvillimin arsimor në vitin u zgjodh anëtar i komitetit mbrojtja kombëtare e kosovës dhe u bë një nga veprimtarët e saj kryesorë në kongresin e lushnjës u zgjodh anëtar i këshillit kombëtar i cili e caktoi ministër pa portofol të qeverisë dhe komandant të përgjithshëm te forcave të armatosura udhëhoqi veprimet ushtarake për shtypjen e lëvizjes esadiste në shqipërinë e mesme dhe gjithashtu bashkëpunoi me zogun kundër lëvizjes separatiste të republikës së mirditës i bezdisur nga krushqia e zogut me ceno kryeziun dhe i nxitur nga prishtina kruja dhe dibra mbajti qëndrim kundër forcimit të pozitave të zogut në shtetin shqiptar në dhjetor u caktua komandant i përgjithshëm i forcave të armatosura në qeverinë pesëditore prishtina pas qeverive të dhjetorit dhe formimit të kabinetit ypi me min të brendshëm zogun iu dha titulli i kolonelit të nderit e ngarkuan me ruajtjen e kufirit dhe me mbajtjen e rendit e qetësisë në kufirin perëndimor shqiptar të kosovës në vend të kësaj mblodhi qindra kosovarë rreth vetes mori pukën dhe po bëhej gati të marshonte drejt shkodrës bashkë me elez isuf ndreun në marsin e në krye të mijë vetëve bajram curri u ndal në va të dejës ku kërkoi bisedime me qeverinë por nuk vazhdoi pasi nuk mori besën e parisë shkodrane dhe për këtë e la të vetëm ndreun në zgjedhjet e dhjetorit bëri të mundur nxjerrjen fitues avni rustemin falë ndërhyrjes dhe ndikimit të tij në prefekturën e kosovës përkrahu lëvizjen e qershorit më duke nisur që më maj fillimin e lëvizjes së armatosur me forcat e veta duke pushtuar krumën si qendër e pref së kosovës në vjeshtë të vitit shkoi në gjenevë me nolin prishtinën e gurakuqin të cilët i paraqitën lidhjes së kombeve çështjen e të drejtave të popullsisë shqiptare të kosovës të shtypur mbretëria jugosllave më pas megjithëse kontribues në kryengritje qeveria revolucionare e nxori në pension shpresonte që të përfaqësohej me njerëzit e vet në qeverinë e nolit dhe që sekretari i tij të bëhej ministër arsimi por niman ferizi u emërua prefekt i beratit u tërhoq në dragobi i prekur në sedër nga mosmirënjohja e mospërfillja me triumfin e legalitetit në dhjetor të trupat e zogut nuk u përballën me njerëzit e currit letrat e zogut ku i shkruante për t u larguar përkohësisht nga shqipëria curri nuk i pranonte mes kërkesave të palës për mosprekjen e currit dhe kryezinjve që donin të merrnin hakun hasan bej kryeziu si prefekt i krumës mobilizoi xhandarët për ta ndjekur deri atëherë kur u vetëvra më mars varrimi i tij u bë në prani të autoriteteve shtetërore dhe sipas riteve fetare më u vendos t i jepej pension familjeve të bajramit dhe të nipit hysni currit për shërbimin e tyre ushtarak falë ndikimit të tij bën të mundur dërgimin jashtë shtetit me bursë shtetërore e të rinjve premtues si rexhep krasniqi xhevat kortsha e krist maloki sami bej frashëri i njohur në kohën e tij si shemsedin sami bej turqisht emseddin sami bey qershor frashër qershor stamboll ka qenë funksionar dhe intelektual i perandorisë osmane si dhe një gazetar dramaturg dhe ideologu themelor i rilindjes kombëtare së bashku me dy vëllezërit e tij abdylin dhe naimin ndryshe nga naimi që iu përkushtua gjuhën amtare samiu bashkëpunoi për reformën e gjuhës osmane turke në hapësirën shprehëse të së cilës loboi për identitetin problematikat dhe çështjen shqiptare është autor i njërit prej romaneve më të hershëm të gjuhës osmane titulluar ta ak tal at ve fitnt shqip dashuria e talatit me fitneten botuar më samiu lindi në fshatin frashër të vilajetit të janinës sot në rrethin e përmetit i biri i halit beut dhe emine hanëmit nga i ati ishin pasardhës timarlinjsh muslimanë të përkatësisë bektashie me prejardhje nga berati që më vonë u njohën si dulellarët ndërsa familja e së ëmës qenë pinjoj të iljaz bej mirahorit mësimet e para i mori në fshatin e lindjes së bashku me naimin në teqenë e frashërit nga myderrizi mustafa efendi tetova pas vdekjes së prindërve me në krye vëllain e madh që ishte bërë zot shtëpie abdylin më familja u shpërngul në janinë ku sërish me naimin ndoqi dhe mbaroi gjimnazin grek zosimea më përgjatë rrugëtimit shkollor ra në kontakt me filozofinë perëndimore greqishten e lashtë dhe të renë latinishten frëngjishten dhe italishten më pas në një shkollë po lokale nxuri mësoi arabisht persisht dhe turqisht si nxënës i shkëlqyer kreu programin tetëvjeçar të shkollës në shtatë vite shkollë të cilën më vonë në jetë e cilësonte të shkëlqyer duke qenë shkolluar në mjedise të ndryshme kulturore dhe gjuhësore u aftësua me mjetet e duhura intelektuale dhe emocionale për të hulumtuar kultura të ndryshme më po prapë me naimin u vendos në stamboll ku nisi punë në administratën osmane dhe i dhënë pas kulturës e gjuhës frënge nisi të përkthente të mjerët e hygoit në osmanisht për dy vite u caktua që të punonte në tripoli ku redaktoi gazetën lokale tarablus për t u kthyer më pas sërish në stamboll ku nisi të shkruante në gazetën sabah më sërish u caktua gjetkë duke shërbyer në rodos si sekretar i vilajetit më pas u caktua në janinë si sekretar i komisionit ushtarak pasi u kthye në stamboll u emërua kryeredaktor i gazetës tercmn i ark dhe nuk do të lëvizte më për pjesën e ngelur të jetës së tij u shqua si një ndër intelektualët më në spikamë të kryeqytetit osman duke drejtuar dhe redaktuar disa gazeta duke shkruar mbi dymbëdhjetë libra në osmanisht si insan njeriu medeniyet i islamiye qytetërimi islam and kadnlar gratë hartoi një fjalor frëngjisht turqisht më dhe një tjetër turqisht frëngjisht më një fjalor të gjuhës arabe më një fjalor në dy vëllime në osmanisht së bashku me enciklopedinë gjashtëvëllimshme kamus al alam duke shtuar këtu një pamflet për çështjen e alfabetit të gjuhës shqipe një gramatikë dhe traktatin politik mbi çështjen shqiptare të titulluar shqipëria ç ka qenë ç është e ç do të bëhet më samiu kishte shkruar dramën besa yahut ahde vefa shqip besa ose mbajtja e fjalës në osmanisht me temën rreth çështje së një etnie shqiptare të lidhur me një territorialitet etnik një diversitet etno kulturor që mëton përbashkimin nderin besnikërinë dhe vetëflijimin osman me këtë vepër samiu u përpoq t i paraqiste shqiptarët nën një dritë tjetër për opinionin osman duke e informuar për moralin vlerat zakonet e traditat e shqiptarëve të cilët i mendonte një element tejet të rëndësishëm të perandorisë gjithashtu donte të hidhte themelet e një teatri autentik osman i cili asokohe kishte shumë ndikime të jashtme për audiencën më të hollë elementi i besës nënkuptonte zhvillimin ushtarak e politik që mund të merrte më u përkthye në gjuhën shqipe nga miku i tij abdyl bej ypi dhe u botua nga kristo luarasi në sofie ndërkohë që ishte pjesë e kurrikulave shkollore në mësonjëtoren e korçës deri kur u mbyll më përkthimi shqip i dramës nga autoritetet osmane mbahej si nxitës i ndjesive kombëtare të shqiptarëve dhe pas revolucionit xhonturk më kishte raportime se çeta kaçakësh luanin pjesë nga drama rreth zjarrit drama e samiut nuk do të shfaqej gjer pas kalimit të revolucionit xhonturk më pas u shfaq për tre vjet të tjera deri më përgjatë krizës së madhe lindore qe pjesë komitetit qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare të drejtuar nga i vëllai abdyli ishte pjesë e funksionarëve të lartë të shqiptarëve të kryeqytetit perandorak që nënshkruan memorandumin dërguar pritësit të kongresit të berlinit kancelarit bismark dhe kontit austro hungarez andrassy duke kërkuar reforma dhe shqiptarët të mund të rrinin brenda perandorisë osmane duke iu respektuar të drejtat dëshirat interesat dhe traditat po atë periudhë në të përkohshmen tercman hakikat në një artikull me datë dhjetor raportoi mbi situatën gjeopolitike dhe ndodhitë duke thënë se shqipëria ishte vatani i tij dhe ndihej i lidhur me mëmëdheun e gjerë osman dhe duke theksuar se shqiptarët ishin besnikë ndaj perandorisë vinte në pah rrezikun ushtarak të fqinjëve të shqiptarëve dhe kultivimin e gjuhëve të tyre ndër shkolla në viset shqiptare zgjidhja për të ishte përbashkimi i vilajeteve të banuara nga shqiptarët në një vilajet të vetëm që të mund të ushtronte një forcë rezistuese më të madhe ku pas dëshirës për të kultivuar gjuhën amtare do t i bënin ball si ç duhet sllavizmit dhe helenizmit nga tetori i samiu drejtonte shoqërisë së të shtypurit me shkronja shqip ku libra dhe tekste shkollore hartoheshin nga ai me naimin sami frashëri drejtoi revistat e para në gjuhën shqipe drita dhe pastaj dituria stamboll ku shkroi një numër të madh artikujsh për nevojat e shkollës shqipe hartoi librat abetare e gjuhës shqipe shkronjtore e gjuhës shqipe gramatika dhe shkronjë gjeografia në gjuhën shqipe nga veprat më të shquara të këtij mendimtari të shquar patriot demokrat dhe iluminist është botuar më pa emër autori në bukuresht ky traktat u bë manifesti i rilindjes kombëtare shqiptare vepra që sintetizoi programin e lëvizjes strategjinë dhe taktikën e saj në të u shprehën idealet demokratike të zhvillimit politik e shoqëror të vendit të zhvillimit të arsimit të kulturës e të shkencës sami frashëri hartoi dhe një fjalor të gjuhës shqipe i cili mbeti i pabotuar gjithashtu ai la në dorëshkrim një përmbledhje këngësh popullore shqiptare çështjen shqiptare sami frashëri e mbrojti edhe në organet e ndryshme të shtypit që drejtoi sidomos në gazetën turke terxhuman i shark sami frashëri është autor i veprave në gjuhën shqipe turke dhe arabe duke përfshirë këtu edhe revistat e gazetat që i drejtoi duke botuar vetë në to çështjen shqiptare dhe historinë e popullit shqiptar sami frashëri i trajton edhe në veprat në gjuhën turke e sidomos në artikujt e botuar në shtypin e kohës si edhe në veprat letrare me motive nga jeta shqiptare si dijetar i madh sami frashëri dha kontributin e tij të vyer në disa fusha të shkencës ku u dallua si përfaqësues i mendimit të përparuar materialist jo vetëm për shqipërinë por edhe për vendet e lindjes është autor i fjalorit normativ të gjuhës turke kamus i trki i cili ruan vlerën e vet të madhe edhe në ditët e sotme fjalori kamus i trki përmban mbi mijë fjalë e shprehje gjuhësore dhe është pajisur me një parathënie të gjatë të shkruar nga vetë samiu ku parashtron parimet e tij mbi fjalorin e një gjuhe letrare samiu është edhe autor i disa fjalorëve dygjuhësh frëngjisht turqisht turqisht frëngjisht arabisht turqisht kamus i arabi vepra madhore e sami frashëri në gjuhën turke është enciklopedia e tij kamus ul alm në vëllime ku samiu u jep një vend tëdukshëm botës shqiptare figurave të rëndësishme që ka nxjerrë populli shqiptar gjatë historisë së tij në enciklopedinë e samiut gjenden njoftime për institucionet shtetërore arsimore fetare etj si edhe të dhëna gjeografike jo vetëm për qytetet dhe qendrat administrative më të rëndësishme të shqipërisë por edhe për fshatrat më të njohura si shkrimtar sami frashëri shkroi në gjuhën turke drama e romane vepra më e rëndësishme tregimtare sami frashëri besa e botuar më e ka marrë subjektin nga jeta shqiptare ajo u shfaq në teatrin perandorak në stamboll më një vit para se të botohej për popullarizimin e dijeve shkencore shkroj disa libra dhe broshura të ciat i përmblodhi në bibliotekën e xhepit hartoi tekste të ndryshme botoi antologji me pjesë të zgjedhura nga letërsia botërore dhe kryesisht orientale ai la në dorëshkrim vepra kryesisht nga fusha e gjuhësisë dhe e letërsisë sami frashëri ishte edhe një gazetar i talentuar ai ka bashkëpunuar me shkrime dhe ka qenë redaktor dhe kryeredaktor në disa gazeta si psh mëngjezi ku për një kohë ishte kryeredaktor java etj në punën krijuese të sami frashëri një vend të rëndësishëm zënë edhe përkthimet e kryesisht ato nga frëngjishtja ai shquhej për kulturën e tij të gjerë në shumë fusha biblioteka personale e tij kishte vëllime për veprimtarinë patriotike edhe për frymën përparimtare që përshkon veprat e tij porta e lartë e ndoqi dhe e persekutoi sami frashërin duke e internuar e izoluar vitet e fundit atij i qe ndaluar të dilte nga shtëpia atdhetari i shquar vdiq në stamboll idriz seferi sefer mars zheger mars ka qenë një figurë atdhetare shqiptare dhe prijës kaçak anëtar i lidhjes e prizrenit dhe asaj të pejës përkrah isa boletinit organizoi dhe i priu kryengritjes së dhe kundër autoriteteve osmane dhe kundër serbëve gjatë luftës së parë ballkanike vijoi të luftonte kundër serbëve pjesën e parë të luftës së parë botërore ndërsa në gjysmën e dytë të luftës zhvilloi beteja kundër bullgarëve i biri i isuf selman seferit u lind në fshatin sefer presheva e ditëve të sotme në veri të karadakut të shkupit në atë kohë pjesë e vilajetit të kosovës në perandorinë osmane në moshën vjeçare i vdiq babai i tij isufi ndërsa kur u bë vjeç u zgjodh në grupin e pleqnarëve të fshatit dhe pajtoi njerëz në mbarë kazanë e gjilanit kaçanik preshevë dhe vende të tjera iu bashkua lëvizjes së lidhjeve të prizrenit dhe pejës ishte ndër konspiruesit dhe organizatorët e kryengritjes së me hoxhë said efendiun nexhip bej dragën hasan prishtinën mehmet pashë derallën rexhep mitrovicën bedri pejanin salih gjukën dhe isa boletinin në prillin e dymbëdhjetë fise të vilajetit të kosovës të drejtuar nga isa boletini dhe idriz seferi bënë kryengritje ndaj autoriteteve osmane rreth kryengritës me në krye idriz seferin zunë hekurudhën prizren shkup në kaçanik ku ia dolën të mbanin njësitë qeveritare në grykën e kaçanikut trimat e seferit ndalën një tren të mbushur me ushtarë dhe nozullime drejtuar për në prishtinë i çarmatosën ushtarët dhe morën nozullimet seferi i shkaktoi humbje të mëdha ushtrisë osmane pavarësisht faktit se nuk kishte artileri dhe e mbajti grykën për dy ditë kryengritësit dolën vendit vetëm pas një beteje trembëdhjetë orëshe sepse ishin më pak në numër kryengritja u fashit nga trupat osmane të udhëhequra nga shefqet turgut pasha por jo pa vështirësi nën drejtimin e seferit gati trupa osmane përreth gjilanit u vranë nga gushti trupat qeveritare e bënë zap vilajetin dhe për të mbajtur rregullin meshkujt në moshat u regjistruan për t u thirrur në ushtri burrat u çarmatosën isa boletini u dorëzua vetëm pasi ai dhe qeveritari i vushtrrisë shkuan te valiu i kosovës seferi ndoqi shembullin e tij më pas në prillin e kryengritësit e hasan prishtinës u ngritën në malësinë e gjakovës dhe rebelimi u përhap në mbarë vilajetin më maj krerët shqiptarë bajram curri riza bej gjakova kryeziu seferi hasan prishtina nexhip bej draga dhe të tjerë vendosën për të një kryengritje në shkallë vilajeti seferi organizoi kryengritësit në zonën e ferizajt ku u bënë beteja të ashpra me idriz seferi u prin edhe një herë kryengritsvë shqiptarë në grykë të kaçanikut kësaj here kundër pushtuesit serb në gusht në krye të të vetëve u bë pjesë e trupave kosovare të drejtuara nga krerët për të zënë shkupin ku nuk hasën në rezistencë dhe e morën nën zotërim prishtina arriti t i bindte krerët konservatorë mes të cilëve ishte edhe seferi që të pranonin marrëveshjen me autoritetet për të drejtat kombëtare sociopolitike dhe kulturore pas fillimit të luftës së parë ballkanike ushtria osmane në bashkërendim me qendresën shqiptare u thyen në betejën e kumanovës më tetor seferi me krerët shqiptarë u kapën dhe arrestuan nga ushtria serbe ndërroi jetë më mars betejave të zhvilluara ndër kryengritjet antixhonturke iu kushtua kënga n kaçanik deri n buletin dhe gryka e kaçanikut eqrem bej vlora në librin kujtime e përshkruan gjallërisht me rastin e vjetorit të vdekjes së tij dhe në vigjiljen e vjetorit të pavarësisë së shqipërisë iu vendos shtatorja në gjilan pas vdekjes u dekorua me urdhrin hero i kosovës nga presidenti i republikës së kosovës hashim thaçi ibrahim kadriu i kushtoi romanin kalorësi i karadakut naim bej frashëri i njohur më së shumti si naim frashëri frashër maj stamboll tetor ka qenë poet dhe shkrimtar shqiptar një nga përfaqësuesit më të shquar të rilindjes kombëtare dhe figura qendrore e letërsisë së rilindjes për së gjalli u pagëzua apostull i shqiptarizmës dhe bilbil i gjuhës shqipe vepra poetike e naimit vuri bazat e letërsisë kombëtare dhe luajti rol të rëndësishëm në zgjimin e vetëdijes atdhetare naimi i këndoi mallit e dashurisë për atdhe krenarisë kombëtare dhe të kaluarës së lavdishme të shqiptarëve naimi lindi në fshatin frashër të vilajetit të janinës sot në rrethin e përmetit i biri i halit beut dhe emine hanëmit nga i ati ishin pasardhës fisnikësh e timarlinjsh me prejardhje nga berati që më vonë u njohën si dulellarët ndërsa familja e së ëmës qenë pinjoj të iljaz bej mirahorit në vendlindje bëri mësimet fillore dhe nisi të mësonte turqishten osmane arabishten dhe persishten në teqenë e frashërit si myhib bektashi pas vdekjes së prindërve me në krye vëllain e madh që ishte bërë zot shtëpie abdylin më familja u shpërngul në janinë ku bashkë me vëllanë më të vogël samiun mbaroi gjimnazin grek zosimea më në zosimea mori një kulturë të gjërë për kohën u njoh me kulturat klasike mësoi gjuhën greke dhe gjuhën frënge atje ra në kontakt me idetë e iluminizmit frëng dhe veprat e rusoit e volterit më shkoi në stamboll ku qëndroi vetëm tetë muaj sepse dhembja e kraharorit e detyroi të kthehej në janinë në vitet punoi si drejtor dogane në sarandë sëmundja e kraharorit dhe dhembjet në gjunjtë nga reumatizma e shtrënguan të largohej nga saranda dhe shkoi për kurim gjashtë muaj në banjat e badenit në perandorinë austro hungareze më punoi tetë muaj si drejtor të dhjetash ashari mydiri në berat më u vendos përfundimisht në stamboll ku punoi në fillim në detyrën e anëtarit e pastaj të kryetarit të komisionit të inspektimit dhe kontrollitdhe më vonë të kryetarit të këshillit të lartë të arsimit dhe të zëvendësministrit të arsimit më gusht nënshkroi lejen për botimin e gramatikës së kristoforidhit pas arrestimit të abdylit në janinë në fund të prillit nisi të luajë një rol të rëndësishëm në veprimtarinë kombëtare të shqiptarëve të atjeshëm mori pjesë në punën e komitetit qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare dhe të shoqërisë së të shtypuri shkronja shqip në vitin u shfaq revista shqiptare drita me redaktor petro poga dhe më vonë pandeli sotiri ndërsa naim frashëri ishte redaktor i fshehtë pasi që në atë kohë shqiptarët muslimanë nuk lejoheshin të shkruanin shqip nga autoritetet osmane autoritetet osmane ndalonin shkrimin e shqipes si rrjedhojë veprat publikoheshin jashtë shtetit dhe frashëri përdorte inicialet n h f në një letër të vitit frashëri shprehte mendimet e tij mbi gjendjen e perandorisë osmane në atë kohë sipas tij zgjidhja më e mirë për të ardhmen e shqiptarëve ishte bashkimii i shqipërisë me austro hungarinë mbylli sytë më tetor eshtrat e naimit shteti shqiptar i solli në shqipëri në kuadrin e vjetorit të pavarësisë më qershor ishte ditë e mërkurë ora kur mbërriti arkivoli me vija kuq e zi me eshtrat e naimit shefki shatku nënkolonel komandant i përgjithshëm i xhandarmërisë që i solli eshtrat nga stambolli ia dorëzoi arkivolin me eshtrat e naimit kryetarit të bashkisë së tiranës abedin nepravishtës i përcjellur nga autoritetet populli dhe eshref frashëri nga trungu i dulellarëve arkivoli me eshtrat e naim frashërit u vendos në teqen bektashiane të tiranës gjuhët e huaja të nxëna nga mësimet te para private dhe më tej përgjatë shkollimt në janinë bënë që sipas robert elsie naimi ishte një shembull parësor i intelektualit osman të shekullit të xix që ndihej njëlloj i ambientuar si me kulturën lindore ashtu dhe perëndimore naimi është autor i gjithsej njëzetedy veprave katër në osmanishte dy në persishte dy në greqishte dhe pesëmbëdhjetë në shqipe duke qenë se ishte në një post delikat si drejtor i këshillit të censurës në ministrinë e arsimit të perandorisë me mundësi në disa raste për t i bërë bisht ndalimit të librave dhe botimeve në shqipe nga ana e portës së lartë naimi e pa të arsyeshme të mos përdorte emrin e mbiemrin në shumë nga botimet e veta por të shënonte vetëm nga n h nga n h f ose nga n f vepra poetike e naimit vuri bazat e letërsisë kombëtare dhe luajti rol të rëndësishëm në zgjimin e vetëdijes atdhetare me vjershat dhe poemat e tij i këndoi mallit e dashurisë për atdhe krenarisë kombëtare dhe të kaluarës së lavdishme të shqiptarëve më shkroi të parën vepër shqip me përmbajtje atdhetare poemthin shqipëria ku shpalli të gjitha idetë që përbëjnë trungun e veprës së tij atdhetare ky poemth do të shpërndahej në dorëshkrim mes bashkëatdhetarëve të tij meqenëse qeveria osmane nuk lejonte asnjë shkrim shqip të botohej në perandorinë osmane ndërsa jashtë kufinjve kishte mundësi të kufizuara botimi vetëm në vitin botoi në bukuresht vepra bagëti e bujqësija vjersha për mësonjëtoret e para e këndimit të çunave këndonjëtoreja me dy vëllime istori e përgjithshme dhe dituritë në vitin do të botonte poemën epike istori e skënderbeut e cila u bë një nga veprat më të lexuara gjatë rilindjes rëndësi të veçantë i dha botimit të librave për të cilët kishte nevojë shkolla shqipe bashkë me të vëllain samiun ishin tejet të interesuar për risimet filologjike vepra e parë e naimit qe përpilimi i një gramatike të gjuhës perse rregullat e persishtes sipas metodës së re osman e tejshkruar kavid i farisiyye dar tarz i nevn më nënshkruar mehmet naim nëpunës i drejtorisë së shtypit duke pasur gjithsej ka faqe kjo vepër është e ndarë në dy pjesë pjesa e parë ka faqe dhe në atë jepen të dhëna rreth rregullave të gjuhës perse sidomos për pjesën morfologjike të kësaj gjuhe kurse pjesa e dytë e cila ka faqe përbëhet nga katër ushtrime dhe një fjalor në fund me disa fjalë persisht osmanisht i përfshirë kultura perse dhe vargjet sufi të saadiut hafezit shkroi dhe botoi qindra vargje në persisht duke ndjekur traditën e letërsisë perse dhe modelet e poetëve të parapëlqyer më vëllimin me poezi prozaike katër stinët osmanisht e tejshkruar fusuli erbea më tej shkroi dhe botoi më vëllimin poetik ëndërrimet pers tehajjulat sipas një studimi të abdullah rexhepit me shumë gjasë naimi kishte lexuar edhe rumiun duke qenë se gjehen gjurmë të botëkuptimeve dhe ndikime të veprave të tij në opusin naimian një vit pas vdekjes së naimit konica shkroi artikullin naim h bej frashëri botuar tek e përkohshmja albania në bruksel po atë vit në sofie nipi i naimit midhat bej frashëri me nofkën mali kokojka shkroi artikullin naim be frashëri më në një libër të botuar nga studentët shqiptarë të vjenës titulluar naim frashërit vjershëtorit dhe edukatorit kombëtar norbert jokl në shkrimin e tij naim be frashëri dhe pasunimi i gjuhës shqipe jep idenë e ndikimit të ideve të dijetarit gjerman leibniz për eqrem çabejn naimi është përfaqësuesi i romantizmit në letrat shqipe i ndikuar nga kultura frënge ai lavdëron voltaire dhe rousseau te istori e skënderbeut si lajmësit e ideve të reja gjurmët e poezisë popullore tek ai janë fare të imta ndonjë mënyrë të thëni popullore imitimi i stilit të përrallave në ndonjë vend të qerbelasë dhe te istori e skënderbeut ndryshe nga samiu që bashkëpunoi në reformën gjuhësore turke naimi u vu në shërbim të gjuhës amtare për çabejn naimi duke qenë romantik është natyrë religjioze dhe e kultivoi në vepërsinë e tij tek veprat qerbelaja fletorja e bektashive por gjithashtu ai ishte fis me orientin ai rron në të është i saj ku me tehajjulat tregoi se sa i regjur ishte me letrat perse ndikimi i naim frashëri gjatë jetës dhe pas vdekjes ishte i madh jo vetëm te shkrimtarët shqiptarë të kohës por edhe të periudhës së mëvonshme pas çlirimit u vunë në pah dhe u çmuan gjerësisht meritat dhe vlerat e punës dhe të krijimtarisë së tij përmes studimesh të ndryshme ribotimet e veprave të tij janë të shumta përveç tyre janë bërë edhe disa botime kritike shkencore të veprave të naimit emrin e naim frashërit e mbajnë shkolla dhe institucione të ndryshme për meritat kulturore në shqipëri jepet urdhri që mban emrin e poetit kombëtar shteti iranian në shenjë nderimi për kontributin e tij në gjuhën perse i kushtoi një emetim special pullash postare me imazhin e poetit frashërlli frashëri është shkrimtar më përfaqësues i mistikës islame në gjuhën shqipe përkatësisht me veprat fletore e bektashinjet dhe qerbelaja si veprat e para të bektashizmit shqiptar gerardos kostandinopel ff ismail qemal bej vlora i njohur thjesht si ismail qemali turqisht avlonyal ismail kemal bey vlorë janar peruxhia janar ka qenë nëpunës dhe deputet i perandorisë osmane veprimtar i çështjes kombëtare dhe themelues i shtetit shqiptar ismail qemali ishte firmëtari i parë i deklaratës së pavarësisë dhe kryetari i këshillit të ministrave të qeverisë së përkohshme të shqipërisë në kujtimet e tij ismail beu tek flet për janinën si vendin ku kishte kryer studimet si rajonin ku zbulonte gjurmë të qytetërimit parahelen ose pellazg për të cilin shkruan se raca shqiptare i kishte të gjitha të drejtat ta quante të vetin dhe që ishte burimi nga kishte mbirë qytetërimi helen lindi ismail hakki bej vlora në janar prill tetor të në haremllëkun e sarajeve të familjes në vlorë i biri i mahmud bej vlorës dhe hedije hanëm asllanpashali nga i ati vinte nga oxhaku i sanxhakbejlerëve të trashëgueshëm të vlorës që i dhanë perandorisë osmane shumë personalitete dhe ndër vezirët e fundëm shqiptarë ferid pashë vlorën ndërsa nga e ëma vinte po ashtu prej njerës nga oxhaqet më të vjetra bejlere kur ka qenë vjeç më vlorajt u syrgjynosën burrat në konjë e gratë me fëmijët në selanik e gjithë pasuria iu sekuestrua e gjitha kjo si pasojë e kryengritjes që bënë kundër tanzimatit më në selanik i vdes vëllai i vogël sulejmani i cili u varros në oborrin e xhamisë ortaj ismaili kishte nisur shkollën fillore ku nxuri turqishten dhe pasi më u kthyen në vlorë vijoi shkollimin me mësues privat thelloi dijet e veta në turqishte nxuri italishten nga një ikanak italian dhe më tej e edukuan i ati dhe e ëma më u regjistrua në gjimnazin zosimea në janinë ku ishte i vetmi nxënës mysliman në atë kohë kaloi aty greqishten e vjetër latinishten mori njohuri në matematikë e fizikë dhe privatisht arabisht e frëngjisht pasi mori pjesë në shtypjen e revoltës së epirit i shpreh dëshirën e ungjmadhit ismail pashë plasës dhe ministrit të jashtëm fuad pashës që i biri të shkonte në stamboll sipas regjistrave të zosimeas ismail qemali i dha provimet e vitit të fundit më korrik në majin e shkoi drejt stambollit ku banoi tek i afërmi i tij nga e ëma pojanasin mustafa pashë gjiritin një ish sadrazem fuad pasha i dha një punë në zyrën e përkthimeve të ministrisë së jashtme ndërkohë që vazhdoi dhe studimet për drejtësi me një prusian të konvertuar quajtur emin efendi drejtor i bibliotekës së ministrisë pasi iu desht të kthehej në janinë valiu i vilajetit aqif pasha e mori si ndihmësdrejtor të çështjeve politike shërbeu në të njëjtin post edhe me valinjtë pasues dervish pasha e ahmed pasha deri më me ftesë të ungjit të tij valiut të thesalisë ismail rahmi pashës u emërua shef i kabinetit të tij jo shumë kohë më pas më u rikthye në zyrën e përkthimeve të portës së lartë vitin pasues i vdes i ati në shenjë mirësie miku i t et asokohe sadrazemi fuad pasha i gatiti emërimin si sekretar i përgjithshëm në janinë atë kohë i vjen ftesa nga mid hat pasha asokohe vali i vilajetit të danubit për një post në rusçuk qendra e vilajetit në mars dhjetor ishte gjithashtu redaktor i një reviste turko bullgare që dilte në rusçuk titulluar istonik mnenija mecra i efkr rryma e ideve që pati vetëm dy numra dhe që përmbante në veçanti artikuj mbi historinë e perandorisë osmane kozmografinë etikën dhe tekste të marra nga voltaire me emërimin e eprorit të tij në ur y devlet azas anëtar i këshillit të shtetit ismail beu e ndoqi në kryeqytet më pasi mid hat pasha u emërua në bagdad ismail beut i dhanë emërimin e valiut të varnës ku nisi projektin për portin në prill të iu dha roli i kryetarit të komisionit evropian të danubit si delegat osman më së bashku me ish konsullin anglez në varna z mayers të ngulur në stamboll u bënë ortakë në një sipërmarrje minierash dhe për më se një vit hapën një minierë linjiti në ishullin imbros ku kaloi pjesën më të madhe të kohës kur mid hat pasha ishte ministër drejtësie e mori në stamboll si sekretar privat më pas një gjakderdhjeje në viset bullgare porta e ngarkoi ismail beun që të studiojë dosjet dhe qe në krye të komisioneve hetimore të filopopolit për ngjarjen pas zgjedhjes për së dyti të mid hat pashës sadrazem thirrej të merrte pjesë në komisionin e posaçëm për kushtetutën e porsashpallur u emërua kryesekretar i seksionit të jashtëm të kryeministrisë pas rënies së kabinetit të dytë dhe burgosjes së mid hat pashës bashkëpunëtorët e ngushtë të këtij u syrgjynosën në anadoll ismail qemali përkatësisht në kytahja pas një marrëveshjeje me një firmë tregtare nga hamburgu për të blerë dru bushi nga pylli i tij në vlorë mund të siguronte të ardhurat për të jetuar dhe të blinte një pronë të madhe në afërsi të eskishehrit pas shtatë viteve të syrgjynit u njoftua nga sadrazemi said pasha se qe emëruar vali në mardin mesopotami pasi iu dha mundësia që të zgjidhte ndonjë post tjetër nga ai në mardin ismail beu zgjodhi të ishte në krye të sanxhakut të bolusë më më paraqiti tek porta dorëheqjen nga posti por jo shumë kohë më pas u caktua vali i vilajetit të beirutit ku pranë tij shërbente edhe kolegu i tij i komisionit të filipopolit vaso pasha ishte në beirut ditët kur kolegu dhe bashkëatdhetari i tij u ligështua nga zemra dhe vdiq më i paraqiti sulltan abdyl hamidit një memorandum i cili propozonte ndër të tjera federalizimin e rumelisë pas një tjetër studimi kësaj radhe për çështjen e egjiptit u emërua vali i gjiritit po atë vit më u thirr nga porta në kryeqytet gjithnjë në vëmendjen e pallatit duke shtuar edhe artikujt liberalë që kish botuar në gazetën e tij mexhra efqiar u emërua ur y devlet azas pasi qe emëruar vali në tripoli provincën më të qetë të perandorisë në atë kohë kur si në rumeli ashtu edhe në anadoll kishte trazira i mikluar nga nderimet dhe i përgëzuar për besnikërinë nisi të dyshonte dhe t i trembej emërimit më maj pasi duhej të nisej për të marrë postin e tij u arratis nga perandoria nën mbrojtjen e britanikëve pasi kishte kërkuar strehim në jahtin e ambasadës angleze në bosfor mori detin drejt athinës ku kontakti me politikanët arbërorë po i ndjellnin nevojën për rimëkëmbjen e vendit të origjinës më pas kaloi në napoli dhe pas saj në romë ku u takua me veteranin krispin më tej u vendos në lozanë të zvicrës por i shqetësuar nga ndonjë atentat i mundshëm shkoi drejt parisit pasi u mor vesh me faik bej konicën dhe u vendos në bruksel mori frerët duke drejtuar botimin e albanisë por marrëdhëniet me konicën nuk zgjatën shumë ai u largua nga brukseli dhe pas pak kohe ismail beu u detyrua të hapte një tjetër gazetë le salut de l albanie e që shtypej në shqip turqisht e greqisht me ftesën e kolonisë shqiptare të egjiptit shkoi në kajro ku u prit nga kedivi pas një trilli të sulltanit u dënua me vdekje në mungesë me humbjen e të drejtave civile gradës meritave dekoratave dhe pronave në shkurt të mori pjesë në kongresin e organizuar në paris nga princi sabahedin dhe lutfullah si përfaqësues i shqiptarëve në kontakt me mareshallin rexhep pashë matin autoritetet angleze dhe princin sabahedin po përpiqej të organizonte njëfarë komploti që të bindte sulltanin për reformat që duheshin ndërmarrë plani nuk u vu në jetë pasi rrethanat ndërkombëtare nuk e lejonin pas revolucionit xhonturk më dhe rishpalljes së kushtetutës më korrik qemali u kthye nga mërgimi më dhjetor të po atij viti parlamenti u hap dhe qemali u zgjodh si deputet i beratit pavarësisht sa kishin luftuar xhonturqit që të mos zgjidhej me deputetët shqiptarë rreshtohet me partinë opozitare hyrrjet ve ltilaf marrëveshje e liri për decentralizimin e perandorisë dhe lirinë e mësimdhënies së gjuhëve kombëtare gushtin e udhëtoi nëpër evropë dhe kërkonte autonomi administrative për shqiptarët në kushtet e brutalitetit të xhonturqve verën e shkoi në cetinje të malit të zi te krerët e malësorëve ku kishin gjetur strehë pas fushatës së shefqet turgut pashës dhe kryengritjes së tyre pas një kuvendi në gërçe nënshkruan një memorandum me nxitjen e tij i cili përmbante pika me kërkesa kombëtare duke shprehur edhe njëherë zotimin për lidhje me perandorinë me politikat kundër kombësive të partisë xhonturke në pushtet dhe shqiptarëve në veçanti të cilëve u kishin nisur katër ekspedita ndëshkimore deputetët opozitarë u vetëdijësuan se pa kryengritje porta nuk do të bindej t i jepeshin kombit shqiptar të drejtat kombëtare përveç deputetit të pejës ibrahim efendiut dhe atij të elbasanit haxhi ali efendiut deputetë anëtarë të parisë dhe personalitete u mblodhën në shtëpinë e reshit aqif pashës e një herë tjetër në shtëpinë e halil pashë alizoti gjirokastrës dhe disa herë në shtëpinë e syrja bej vlorës pasi zërat e ismail qemalit hasan bej prishtinës e myfid bej libohovës që qeveria t i thërriste arsyes dhe mos hidhte farën e përçarjes u përbuzën dhe nuk u la vend për arsyetim kësodore deputetët shqiptarë më vete u mblodhën për t u besatuar në shpëtimin e kombit dhe atdheut pas një takimi në hotelin pera palace mes ismail qemalit dhe hasan prishtinës më janar u mblodhën në shtëpinë e syrja bej vlorës në lagjen taksim deputetët e beratit ismail beu dhe aziz pashë vrioni deputeti i gjirokastrës myfid bej libohova deputeti i durrësit esad pashë toptani dhe i prishtinës hasan beu deputetët shqiptarë pasi kuvenduan mbi masat që kërkonin nevoja e rrethanave lidhën besën duke u betuar mbi kuran për sakrificat e mëtejshme që do të ndërmerreshin në dobi të kombit e atdheut të tyre ismail qemali dha fjalën se do të ndihmonte me armë dhe të holla që kryengritja mbarëshqiptare ta mbante nën trysni portën deri kur të bindej për dhënien e lirive kombëtare lidhja mes lëvizjes në terren dhe ismail qemalit jashtë shtetit u vendos të mbahej përmes konsullit britanik në shkup kushërinjtë e tij syrja beu me të birin bënë përpjekje të mëdha me diplomacinë austro hungareze dhe përgatitjen e frymës për të bërë mbledhjen e shpalljes së autonomisë dhe më pas pavarësisë ismail qemali u nis më nëntor me avulloren regele carol që bënte linjën stamboll kostancë së bashku me të birin qazimin dhe luigj gurakuqin autoritetet austro hungareze ishin në dijeni të lëvizjeve të tij prej vetë ambasadorit të tyre në stamboll markezi jnos von pallavicini më nëntor mbërritën dhe u vendosën në hotelin kontinental në bukuresht në kryeqytetin rumun takoi një përfaqësi të kolonisë shqiptare nën drejtimin e pandeli evangjelit në bazë të një projekt rezolute të parapërgatitur nga ismail beu dhe gurakuqi para se të venin në bukuresht u shtruan bisedimet rezoluta që doli pas konsultimeve të fundit më nëntor ishte e përgjithshme dhe e mjegullt nuk dihej se ç trajtë do të merrte realiteti politik përgjatë dhe pas luftës ballkanike që kishte shpërthyer për osmanët thuhej se qeveria osmane ndodhet në pamundësi të mbajë administrimin e vendit mbrëmjen e po asaj date ismail beu u takua me ambasadorin e austro hungarisë në rumani karl emil prinz zu fuerstenberg ndërkohë që në vjenë gazeta gjysmëzyrtare fremdeblatt kishte botuar një paralajmërim të ministrisë së jashtme perandorake e mbretërore ndaj serbisë që nuk duhej të shpërfillte një faktor kaq të rëndësishëm të situatës ballkanike siç është ndjenja shqiptare e pavarësisë sipas vllamasit ministri i brendshëm rumun ionesku përmes kristo meksit i kishte dhënë ismail beut një çek prej frangash ari për shpenzimet e rastit beratti në kujtimet nga ajo kohë shkruan ismaili në fakt u takua me ioneskun i cili jo vetëm i shprehu simpati me fjalë të ëmbla por e trimëroi e siguroi për ndihmën e rumanisë dhe në mënyrë efektive u tregua përkrahës i lëvizjes shqiptare që po fillonte pasi takoi edhe kryediplomatin osman pasditen e nëntorit morën fund takimet e ismail beut në kryeqytetin rumun të nesërmen pasdite u nis në orën e me tren nga bukureshti drejt vjenës ku u vendos në grand hotel dihej vetëm se ishte i shoqëruar nga sekretari i tij të cilit s i dihej emri më gusht konsulli austro hungarez në vlorë lejhanec i referohej gurakuqit si sekretar i ismail qemalit më nëntor u prit nga gjeneral majori blasius schemua shef i shtabit të përgjithshëm të forcave austro hungareze në budapest më nëntor ismail beu u takua me ambasadorin britanik në vjenë sir fairfax cartwright të cilit i shpjegoi idenë se shqipëria mund të ndahej në kantone fisnore si të modelit zviceran me një princ të zgjedhur nga evropa dhe se natyrshëm ballkani do të ndahej në dy grupe që pashmangshmërisht do të ishin bullgaria serbia e mali i zi nga njëra anë dhe rumania shqipëria e greqia nga tjetra më nëntor u shfaq në ballplatz ku u takua me zyrtarë të ministrisë por pallavicini i rekomandonte vjenës që nga ky personazh politik mbrëmjen e po asaj date mori trenin për budapest ku u vendos në hotelin royal ditën në vijim takoi mikun e tij kontin andrashi mikun e këtij të fundit kontin janos hadik ish nënsekretar i shtetit konti hadik i bëri të mundur që të takohej me ministrin e punëve të jashtme të austro hungarisë kontin von berthold i cili miratoi pikëpamjet e mia për çështjen kombëtare dhe pranoi kërkesën e vetme që i bëra të më vinte në dispozicion një anije e cila do të më bënte të mundur të arrija në portin e parë shqiptar para mbërritjes së ushtrisë serbe më nëntor u kthye në vienë disa nga planet ndryshuan dhe nuk e kishte më të mundur që të shkonte në romë së bashku me gurakuqin mori trenin ekspres për në trieste mëngjesin e nëntorit në stacionin e trenit në trieste ismail beun e priti mark kakarriqi që e shoqëroi në hotelin excelsior palace ku dhe priti shqiptarët e rumanisë me të cilët e kishin lënë që të bëheshin bashkë nga ora dy rreth shqiptarë i hypën avullores brnn të linjës lloyd dhe në det kaloi në një vapor tjetër të linjës graf wurmbrand diku pranë kepit të rodonit avullorja wurmbrand mbërriti në durrës mëngjesin e datës nëntor pasi ishte takuar me kreun austro hungarez të shtatmadhorisë i telegrafoi beledijes së vlorës ku e priste i biri et hemi që me nëntor arriverai premier bateau avenir albanie assur dhe siç vijon i përkthyer në aqsh ju porosis qi tyke i mbështetur fatit t atdheut të punoni së bashku e si vëllezën të merreni me rregullimin e punëvet të përgjithshme edhe të ruani qetësiën i epni rrethevet lajmin e gëzueshme ju falem të gjithëve atënisht me të mbërritur në durrës i shprehu synimet e veta nënkonsullit austro hungarez von rudnay klima për këtë nismë ishte parapërgatitur nga syrjai dhe i biri pasojë e së cilës ishte edhe marrja në mbrojtje e ismail beut nga zëvendësmytesarifi hamid bej toptani dhe rezervistët nën komandën e tij u vendos në hotelin kostandinopoja pronë e aziz pashë vrionit ku të nesërmen më nëntor priti parinë e durrësit që t u shpjegonte situatën mytesarifi beratas mahmud mahiri mëngjesin e nëntorit me një karvan prej vetash i shoqëruar nga dom nikollë kaçorrin si përfaqësues i katolikëve shqiptarë me urdhrin e arqipeshkvit të durrësit abdi e murat bej toptani si delegatë të tiranës mustafa merlika që përfaqësonte krujën dhe qemal karaosmanin që kishte ardhur nga berati t i sillte kuaj karvanit për rrugëtimin nga çifligu i aziz pashës u nisën në fillim valiu i janinës esat pasha lëshoi urdhër arresti si pasojë atë natë u ndal në çermë tek dervish bej biçakçiu dhe biseduan se si të shmangej rruga e lushnjës dhe kaloi nga divjaka gjatë rrugëtimit ultësira pjesë pjesë moçalore e myzeqesë qe përmbytur nga reshjet që po bienin dhe ishte e pakalueshme kësodore edhe natën e datës e kaluan duke bujtur në petoshanj të libofshës në konakun e nedim bej leskovikut me ndërhyrjen e myfid beut dhe kadiut të janinës esat pashë janina e tërhoqi urdhërin dhe madje udhëzonte organet që ismail beu të pritej njerëzisht me datë hëngrën drekë në fier tek omer pashë vrioni dhe u lajmërua nga zyra telegrafike se ushtritë serbe po ia behnin në durrës dhe elbasan ismail qemali i udhëzonte t i pritni mirë me flamurin kombëtar në dorë dhe deklaroni se i pritni si mysafirët e shqipërisë karvani mund të ishte ndarë rrugës por ismail qemali mbërriti në vlorë me shumë gjasë më nëntor udhëpërshkrues të tjerë japin edhe datat e dy ditëve pasardhëse me t u përshëndetur nga mësuesi jani minga ismaili u ndal për darkë te shtëpia e hasan agë sharrës në lagjen muradie xhamia e muradies pasi kushëriri i tij i dytë mytesarifi i vlorës xhemil beu dhe i biri si kapiten i milicisë vendase et hem beu kishin përgatitur terrenin dhe organizimin e kuvendit duke lajmëruar delegatët të gjithë delegatët që kishte me vete u vendosën në selamllëkun e sarajeve të vlorajve ku dhe u mbajt kuvendi që u shpall mëvetësia më nëntor të cilin e çeli ismail qemali me një fjalim dhe më pas firmosi me siglën ismal kemal në rezolutën e përpiluar nga sekretarët e mbledhjes shqip nga gurakuqi e osmanisht nga shefqet dajiu kryetar i qeverisë së përtashme u zgjodh ismaili ndërsa kaçorri nënkryetar anëtarët e qeverisë u lanë për t u zgjedhur më dhjetor pasi të vinin edhe delegatët e viseve të tjera dhe kryetari proklamoi mëvetësinë duke valvitur flamurin në njërën prej dritareve qendrore të selamllëkut të vlorajve pak pa perënduar marsin e u takua me dukën de monpensier që kishte dëshirë të bëhej kandidat i fronit të shqipërisë i cili kishte ardhur me jahtin e tij me flamur britanik më prill duka e kaloi në brindizi ku më tej do të vazhdonte takimet për çështjen e tërësisë tokësore të shqipërisë me fuqitë në romë vjenë paris e sidomos në londër atje shtroi çështjen e kandidat frëng dhe me gjasë edhe të princit albert gjika pas punimeve të konferencës në kryeqytetin britanik u kuptua se gjysma e territoreve shqiptare do t i mbeteshin fituesve të luftës ballkanike diplomatët austo hungarezë i pohuan esad pashës se kompetencat që europa i njihte qeverisë së vlorës përfshinin qeverisjen në gjithë shqipërinë dhe i kërkuan atij të bashkëpunonte me qeverinë konsujt në vlorë e këshilluan edhe ismail qemalin të bashëpunonte me esat pashën prandaj ky i dha postin e ministrit të brendshëm ndërsa vetë hoqi dorë nga posti i ministrit të jashtëm dhe ia dorëzoi myfit libohovës mirëpo esat toptani si njeri ambicioz që ishte nuk kënaqej me një post vartës prandaj u largua shumë shpejt nga qeveria e përkohshme e vlorës në shtator toptani u vendos në shqipërinë e mesme dhe menjëherë filloi propagandën kundër ismail qemalit dhe qeverisë së tij ai shrytëzoi pakënaqësinë e opozitës me qeverisjen e qemalit dhe e grumbulloi atë rreth vetes ismail qemali nuk qëndroi duarkryq në shtator shkarkoi mytesarfin e pabindur të beratit dhe kamejkamin e peqinit i cili qe mbështetës i esat toptanit ministri i bujqësisë abdi toptani u shkarkua dhe u zëvendësua nga hasan prishtina më tetor esat pashë toptani formoi pleqësinë e durrësit dhe pasi forcoi pushtetin në shqipërinë e mesme ktheu vëmendjen e tij kundër qeverisë së vlorës të cilën synonte ta rrëzonte ndërsa dëshironte ta largonte qemalin pa dinjitet nga drejtimi i shtetit kësodore esat pasha duke përdorur propagandën e shfrenuar kundër qemalit për të ulur prestigjinin e këtij punoi paralelisht për të ngushtuar rrezen ku shtrihej autoriteti i qeverisë së vlorës për këtë qëllim toptani bashkëpunoi edhe me serbinë dhe greqinë kandidaturat e xhonturqve për fronin e shqipërisë ishin ahmet izet pasha për princin burhanedin efendiu i biri i sulltan abdyl hamidit ii që u abdikua po nga xhonturqit më dhe nisën drejt shkodrës disa propagandues të kësaj ideje mes tyre edhe ushtarakun beqir grebenenë dy tre muajt e fundit të pasi grebeneja propagandoi në shkodër në tiranë tek esad pashë toptani së fundmi shkoi t i ofronte edhe ismail qemalit të njëjtën ide të kandidaturës princërore aleancës bullgaro shqiptaro turke i kërkoi mbështetje duke autorizuar zbarkimin dhe kalimin në territoret e qeverisur nga ai komisioni ndërkombëtar i kontrollit e mësoi më janar nga anëtari shqiptar myfid bej libohova pasi që ishin nisur mbi ushtarë osmanë me prejardhje shqiptare prej tyre zbarkuan vetëm oficerë së bashku me beqir grebenenë u arrestuan dhe të tjerët nuk u lanë që të zbarkonin pas gjyqit që iu bë dhe pohimeve që implikonin ismail qemalin komisioni i kërkoi që të jepte dorëheqjen të cilën e dha më janar pasi ia dorëzoi pushtetin komisionit u nis në nicë ku kishte gruan dhe fëmijët nga mesi i majit u kthye në durrës te princ vidi që t i ofronte shërbimet e tij më pas u largua për në itali në mesin e gushtit në dhjetor të iu dha mandat nga partia kombëtare e shqipërisë për të përfaqësuar koloninë shqiptare të amerikës në konferencën e paqes që do të mbahej në versajë të parisit por familja e tij u dëbua nga franca në majin e dhe së bashku me familje u vendos në spanjë ndërroi jetë në peruxhia ku ndodhej i ftuar nga qeveria italiane për të arritur një bashkëpunim mbi të ardhmen e shqipërisë i shoqëruar nga tre djem të tij et hemi qazimi dhe qamili dhe nga përfaqësues të ministrisë së jashtme italiane më shkurt trupi i ismail qemalit u dërgua me tren në brindizi nga ku në bordin e torpedinieres alpino u shoqërua në vlorë më shkurt nën një ceremoni madhështore trupi i tij i vendosur mbi shtratin e topit dhe i mbështjellë me flamurin kombëtar u shoqërua në kaninë ku u varros në oborrin e teqesë në varrezat e familjes vlora në atë kohë vlora ndodhej nën pushtimin italian komanda italiane që ia kishte frikën rebelimit urdhëroi që në ceremoni të mos përdorej asnjë flamur shqiptar kjo ishte poshtëruese për ndjenjat e një populli patriot këshilli bashkiak i vlorës këmbënguli në përdorimin e simbolit shqiptar komanda italiane e kuptoi mirë ultimatumin atdhetar dhe lejoi që gjatë ceremonisë arkivoli të mbulohej me flamurin shqiptar dhe ashtu u bë arkivoli u mbulua me flamurin e kuq me shqiponjën e zezë këtë flamur ia kishte dhuruar ismail qemalit duka i monpasiesë në mars kur ai bëri një vizitë në vlorë në ato ditë flamurin e mbante me vete djali i madh i ismail qemalit ethem bej vlora ceremonia e varrimit u bë me shkurt ishte e mërkurë u mbajtën dy fjalime nga jani minga dhe nga qazim kokoshi mbas heshtjes u ekzekutua hymni mbretëror italian pastaj kortezhi i gjatë u nis për në kaninë ishte ora dhjetë karroca ku ndodhej arkivoli tërhiqej nga gjashtë kuaj anash ecnin me ngadalë dy rreshta ushtarësh banda ushtarake ekzekutonte melodinë e përmortshme jone të kompozitorit italian petrella kortezhi prihej nga dymbëdhjetë kurora që mbaheshin nga djelmoshat e vlorës të shoqërisë me po këtë emër kurorat ishin gjithë lule nderim dhe dashuri nga populli i vlorës nga shkollat nga shoqëria djelmoshat e vlorës dhe nga gazeta kuvendi mbas këtyre vinte shoqëria djaloshare pastaj ecte banda ushtarake që luante marshin funebër mbas bandës ushtarake ishin ushtarët e regjimentit dhe reparti i mitralierëve italianë mbas këtyre ecte karroca me arkivolin e mbuluar me flamurin e kuq dhe shqiponjën e zezë e nderuar dhe e ruajtur nga dy rreshta ushtarësh mbas karrocës ecte grupi i hoxhallarëve dhe mbas tyre të tre djemtë e ismail qemalit pastaj gjenerali settimo pacentini kundëradmirali lrubetti autoritete ushtarake dhe civile të krahinës paria e qytetit dhe e qarkut qytetarët nxënësit e shkollave dhe në fund ushtarët e kavalerisë përpara varrimit flamurin e morën djemtë e ismail qemalit të cilin flamur e përdorën përsëri në rivarrimin e tij në sheshin e flamurit me nëntor mbas kësaj et hem bej vlora e dhuroi flamurin për muzeun kombëtar më nëntor me rastin e vjetorit të pavarësisë me kërkesën e popullit të vlorës dhe me vendim të qeverisë mbretërore trupi i tij u zhvendos në vlorë në lulishten e qytetit në një varr monumental vepër e skulptorit odhise paskali aty ku më parë ishte shtëpia ku ai kish lindur dhe nga ku shpalli pavarësinë e shqipërisë sot përbri varrit të tij ngrihet një monument madhështor që simbolizon atë ditë nëntori që do t i jepte emrin e bukur atij sheshi të madh sheshi i flamurit më u martua me një vejushe nga konica e cila vdiq pasi lindi një vajzë në vitin e parë të jetës bashkëshortore vejusha quhej nasipe hanëmi dhe ishte kushërirë jo e afërt e vlorajve vjeçe kur u martua me ismail beun më duke qenë me punë në rusçuk u dashurua e rrëmbeu dhe u martua me gruan e dytë kleoniqinë e anton surmeliut fisnik grek i edernesë me të cilën pati katër vajza dhe gjashtë djem mevedeten alijen xx dhe ylvijen xx një vajzë vdiq pak pas lindjes mahmud beun tahir beun et hem beun xhevdet beun qazim beun dhe qamil beun kleoniqi vdiq në spanjë më ku dhe i prehen eshtrat megjithëse në të gjallë njihej nga bashkëkohësit si ismail qemali pasi mori titullin qemal i shkëlqyer në historiografinë shqiptare përgjatë regjimit komunist nuk iu përmend kurrë mbiemri i familjes në mënyrë që të mos i bëhej hije kultit të diktatorit enver hoxha holta vrioni këtë mospërmendje të emrit e sheh si pjesë e politikës dhe modës së ideologjisë klasore marksiste manifestim i luftës së klasave dhe kundër fesë e autoriteteve të saj e sheh thjeshtëzimin e emrit në ismail qemali si mveshje e petkut anonim proletaro fshatar studjuesja frënge nathalie clayer ka konstatuar se figura e ismail qemalit u shndërrua në baba i kombit pas shpalljes së pavarësisë sipas saj shqiptarizmi i tij ka marrë një ngjyrë krejt tjetër nga ai i shqiptaristëve të tjerë dhe imazhi i tij si udhëheqës i lëvizjes shqiptare është mjaft i mitizuar dedë gj luli traboin shtator ka qenë një figurë atdhetare shqiptare i shquar për komandin e kryengritjes së në malësinë e madhe lindi në traboin më atëbotë në sanxhakun e shkodrës të perandorisë osmane tani në tuz të malit të zi i përkitte barkut dedvukaj të fisit të hotit në atë kohë hoti mbahej i pari i bajrakëve të malësisë së madhe djali i parë dhe i vetëm i gjon lulit iu dha emri i gjyshit dedë brocit qysh në moshë të re ishte martua me prende gjeloshin nga selishta e grudës me të cilën kishte pasur katër fëmijë dy djem dhe dy vajza anëtar i lidhjes së prizrenit luli mori pjesë në qëndresën e organizuar për mbrojtjen e hotit e të grudës kundër të kongresit të berlinit për t i lëshuar territore principatës së malit të zi shiko edhe kryengritja e vitit në vitet e fundit të shekullit xix dedë gjo luli u aktivizua përsëri në lëvizjen për autonominë e shqipërisë mori pjesë në mbledhjen e përfaqësuesve të popullsisë së shkodrës që vendosi bashkimin me lidhjen e pejës aftësitë e tij si organizator si prijës luftarak dhe si udhëheqës popullor u shfaqën sidomos gjatë kryengritjes antiosmane të nën udhëheqjen e tij malësorët e hotit të grudës e të kelmendit korrën suksese të rëndësishme kundër forcave osmane dhe e detyruan qeverinë xhonturke të hynte në bisedime me ta në bashkëpunim me qarqet patriotike ata parashtruan në memorandumin e greçës kërkesën për autonominë territoriale administrative të mbarë shqipërisë dedë gjo luli i qëndroi besnik deri në fund luftës për krijimin e shtetit kombëtar shqiptar natën e korrikut rrethueme samoborrin dhe e mormë pa lind dielli më korrik u ramë nizamëve që po ktheheshin prej bukoviçit ku kishin çue ushqim i qitme fare gadi krejt veç disave që ranë në dorë mbeten dekun prej nesh lek ded vuji dhe u varrue zef met haxhia në at gjak të nxehtë mbas një çerek sahati rrethueme nokonjelin nji kodër me istikam përballë bukoviqit mark ded gjo staka palok traboini dhe unë ja mbrrime buzë istikamit nji nizam qiti mauzerren për frangi për t na çartë mark ded gjo staka i ndëj gati e i kapi pushkën nizami s e lëshoi por marku burrë i lidhun i dha vedit e ra ledhi megjithë nizam paloka pa lanë kohë ndermjet vrau oficerin turk atëherë hoti u turr nëpër ledh e afër nizamë ranë në dorë se s kish kush t i udhëhiqte edhe pas shpalljes së pavarësisë për shkak të gjendjes së krijuar nga luftërat ballkanike e vendimet e padrejta të konferencës së ambasadorëve në londër dedë gjo luli iu desh megjithëse në moshë të thyer të vazhdonte luftën për mbrojtjen e vendit dhe bashkimin kombëtar e tërë jeta e dedës dhe familjes së tij është një shembull i papërsëritur atdhetarie një familje gati e shuar por një familje që kujtohet e nderohet për bëmat në emër të atdheut kur do të binte i pari i dëshmor i fisit nik gjelosh luli ai që më prill kishte hedhe për tokë flamurin me gjysëm hënë deda do ta ndjente shtypjen e zermës prej dhimbjes por ai nuk do ta jepte veten as kur i dhanë gjëmën e rënies së të birit gjergjit vjeçar në betejën e gushtit kishin rënë shumë luftëtarë kur do t ia jepnin lajmin dedës për të mos e lënduar i thanë pas tre vjetësh do të vritej vetë deda shtator në sheshëz afër oroshit nga një pritë e bërë nga malazezët e serbët djali tjetër krahu i djathtë i tij ndër beteja kola do të jepte shpirt tre vjet pas të atit me i helmuar më në verilindje të shkodrës do të binte me armë në dorë luc nishi i biri i nish gjelosh lulit i djathtë i tij ndër beteja jo vetëm këta por dhe nipi i dedës zef lan ula vëllai prej nëne baca xheka miqtë e shtëpisë kolë marash vata kolë kurti e të tjerë e zgjasin shumë listën e dëshmorëve për atdheun të këtij fisi nga ana e saj shkodra e nderoi vetëmohimin e familjes gjo luli në maj të vitit me përpjekjet që banë e bija nareja dhe e reja nora bashkëshortja e kolës u bartën prej oroshit eshtrat e dedës dhe prej vlore ato të kolës dhe u sollën në shkodër mitingu i përmortshëm i përcjellë nga i shtypi i kohës ishte i jashtëzakonshëm shkodra nderonte ata që gjakun nuk e kishin sakrifikuar për atdhe në gazetën ora e maleve viti nr përcillen fjalët e gjok lulit të falem nderës moj shkodër por ma tepër të falen nderës edhe gurt e hotit nuk e kam besue se i dini këto punë e pasha këto eshtna që kena përpara edhe sa mashkuj që të kenë pesëqind shtëpi në hot kanë me dekë për shqipni ndërsa deputetët shkodranë nga tirana nisen telegramin bashkohemi me evari në nderimet që shkodra po i kushton kujtimit të dedë gjo lulit tue krye detyrën e mirënjohtësisë ndaj fatosit të pavdekshëm që nga ma të parët ngrehi flamurin e lirisë se atdheut mbi krepat e përgjakun të malcisë së madhe si përfaqësues të shkodrës lutemi na zevëndësoni në ceremoni ceremoninë e përshëndetën edhe shumë shkodranë që jetonin në tiranë në një telegram të tyre shkruhej ditën kur shkodra kryen detyrën ndaj dedë gjo lulit që gjithë jetën ja kushtoi atdheut dhe ushqeu në gjak lirinë zemrat tona rrahin përnjëherë me ato të bashkëqytetaseve tanë të bashkuem në vorrin e nderimit për fatosin e malëcisë së madhe edhe ky telegram është i botuar në gazetën ora e maleve ndërkohë në shkodër qe formuar dhe komiteti dedë gjo luli që do t i ngrinte një monument këtij patrioti të shquar luigj gurakuqi i zgjedhur bashkë me avni rustemin e risto siliqin anëtar nderi të komitetit shkruante due të shtoj dy fjalë edhe mbi dy inisiativa të tjera që janë marrë me i ngritun një monument edhe kreshnikut tonë me famë botërore skënderbeut e malcorit të madh dedë gjo luli patrioti tjetër i shquar avni rustemi do të shkruante që nga roma gëzohem që u muar inisiativa për t i ngrehur një monument burrit pa frikë e pa njollë të malësive tona që kështu të jehojë emri i të ndjerit në brezat e ardhshëm ju faleminderit që më keni emëruar si pjesëtar nderi poeti risto siliqi do të shkruante fjalë zëmre për luftëtarin e madh sot pa farë dyshimi mund të thuhet se gjeneracioni i jonë i sotshmi e ka kuptue rëndësine e veprave patriotike që trupat e fatosave martirë të shporuem pa mëshirë me bajonetat e armikut mos të kalben nën dh bashkë me veprat e tyre emni i dedë gjo lulit i cili nuk triumfoi me kombinacione por me vepra të gjalla që e dëshmojne edhe krepat e thepishme të maleve tona vuloset i gdhëndun në historinë tonë kombëtare dhe emri i tij u gdhënd në histori përjetësisht fundi i tij ka mbetur sfidë atyre që i morën jetën një rapsod mirditor e ka fiksuar në vargje fundin e kreshnikut të maleve ai edhe pse e parandjeu grackën edhe pse e paralajmëroi vetë nora reja e tij që ai e thirrte me përkëdheli djali ma i mirë i babës që të mos udhëtonte në kohë të turbullta për besë burrash shkoi në takim vetëm kur në vend të prijësve i doli përpara kapiteni serb gjura ai gjakftohtë u tha mirditorëve që e shoqëronin paskemi mbarue nuk e dha veten as kur e prenë me bajonetë bashkë me shtatë mirditorët mark llesh doda ndue kol pjetri zef ndue gjoka preng qup deda preng gjok skana bib marlula dhe llesh deda nuk e lëshoi veten dhe dha jeten në sheshëz t oroshit në mal të shejt e atje në grykë të shpellës së akullit që është metra e thellë në tokë bash njiashtu si vepruen turqit me eshtnat e gjergj kastriotit e me prelatin e lavdishëm imzot pjetër bogdanin apo si vepruen ma vonë komunistat tuej nxjerrë prej vorrit eshtnat e mons jak serreqit mons lazër mjedjes mons gasper thaçit mons ernest cocit mons bernardin shllakut e at gjergj fishtës e së bashku me atë pa dijtë gja të dedë gjo lulit eshtnat e të cilit françeskanët i kishin ruejtë në vorret e tyne për t i ba nji monument dhe me mars të vitit do të vdiste edhe nora pjesëmarrësja e të gjitha luftërave të lavdishme për çlirimin e vendit dhe bashkimin gjithë shqiptar dhe dëshmitarja e fundit e një tradhtie të madhe mbi vrasjen në prit të një luftëtari të dëshmuar kombëtar abdullah bej dume frashëri njohur thjesht si abdyl frashëri frashër stamboll tetor ka qenë deputet shqiptar në mexhlisin osman një nga udhëheqësit kryesorë të lidhjes shqiptare të prizrenit per zotin nuk tallem u lind në fshatin frashër të vilajetit të janinës sot në rrethin e përmetit i biri i halit beut dhe emine hanëmit nga i ati ishin pasardhës timarlinjsh me prejardhje nga berati që më vonë u njohën si dulellarët ndërsa familja e së ëmës qenë pinjoj të iljaz bej mirahorit kaloi pjesën e parë të jetës në fshatin e lindjes deri në moshën vjeçare kur u vendos për nevoja pune në janinë u shqua si personalitet politik qysh më sapo u duk se kriza lindore po rrezikonte trojet shqiptare si kryetar i komitetit shqiptar të janinës që u formua po atë vit hartoi projektin e shpalljes së pavarësisë së shqipërisë me anën e kryengritjes çlirimtare antiosmane por shpresat e tij se idenë e shtetit shqiptar do ta përkrahnin rivalët e perandorisë ruse të cilët nuk e dëshironin supremacinë e saj në gadishullin ballkanik nuk u realizuan bisedimet që zhvilloi me përfaqësuesit e greqisë në korrik dhe në dhjetor për një aleancë politike dhe ushtarake shqiptaro greke kundër perandorisë osmane dështuan gjithashtu mbasi as athina nuk e pranoi idenë e një shqipërie të pavarur në kufijtë e saj etnikë në fund të vitit abdyl frashëri atëherë deputet i janinës në parlamentin e dytë osman u zgjodh kryetar i komitetit qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare që u formua në stamboll komiteti i stamboilit si kryetar i tij ai dha një kontribut të rëndësishëm në përpunimin e platformës politike që adoptoi lëvizja kombëtare pas fitores ruse mbi perandorinë osmane dhe sidomos pas nënshkrimit të traktatit të shën stefanit sipas tezës së abdyl frashëri në kushtet e krijuara nga prirjet ekspansioniste të rusisë cariste nga interesat e fuqive perëndimore për ta mbajtur më këmbë perandorinë osmane dhe nga synimet e monarkive ballkanike fqinjë për ta copëtuar shqipërinë zgjidhja më e përshtatshme një zgjidhje kjo e përkohshme ishte krijimi i një shteti autonom shqiptar nën suzerenitetin e sulltanit ose të paktën krijimi i një vilajeti të bashkuar shqiptar në kuadrin e perandorisë osmane i cili po të realizohej do të sanksiononte kufijtë etnikë të shqipërisë dhe të drejtat kulturore të shqiptarëve si një nga autorët kryesorë të platformës politike të komitetit qendror të stambollit të cilën abdyl frashëri e parashtroi publikisht edhe me anën e artikujve që botoi në disa organe të shtypit evropian gjatë pranverës së vitit ai mori pjesë aktivisht në themelimin e lidhjes shqiptare të prizrenit pas themelimit të lidhjes e cila e adoptoi këtë platformë abdyl frashëri u shqua si udhëheqës organizator diplomat dhe aktivist i saj veprimtarinë e tij kryesore e zhvilloi sidomos në viset e vilajetit të janinës dhe të kosovës nuk e shkëputi asnjëherë luftën për mbrojtjen e tërësisë tokësore të atdheut nga lufta për autonominë e shqipërisë mori pjesë pothuajse në të gjitha kuvendet kryesore që u organizuan nga këshilli i përgjithshëm i lidhjes shqiptare ose nga komitetet ndërkrahinore të saj kudo udhëhoqi krahun autonomist të lëvizjes në kuvendin themelues të lidhjes së prizrenit u zgjodh kryetar i koinisionit të punëve të jashtme të saj ai përfaqësoi toskërinë në kuvendin e parë të dibrës nëntor ku u miratua rezoluta me të cilën kërkohej zyrtarisht nga porta e lartë krijimi i vilajetit të bashkuar autonom të shqipërisë ai qe organizatori kryesor i kuvendit të prevezës janar i cili arriti ta pengonte lëshimin e çamërisë në favor të greqisë në pranverën e vitit kryesoi delegacionin e lidhjes që vizitoi kryeqytetet e fuqive të mëdha për të mbrojtur nga afër tërësinë territoriale dhe të drejtat për autonomi të shqipërisë abdyl frashëri ishte promotori i projektit që miratoi kuvendi i dytë i frashërit për të formuar qeverinë e përkohshme ai udhëhoqi gjithashtu kuvendin kombëtar të gjirokastrës që u shpreh për krijimin e shtetit autonom shqiptar me anën e lëvizjes së armatosur abdyl frashëri e mbrojti programin e gjirokastrës në kuvendin e dytë të dibrës ku udhëhoqi si gjithnjë krahun radikal të lëvizjes edhe pse programi i autonomisë nuk u pranua nga përfaqësuesit e rrymës së moderuar ai kaloi në kosovë dhe aty së bashku me bashkëluftëtarët e vet kosovarë vuri në jetë vendimet e gjirokastrës u bë anëtar i qeverisë së përkohshme që u formua në prizren në fillim të vint dhe dha një kontribut të rëndësishëm n përgatitjet politike dhe ushtarake që u morën për mbrojtjen e autonomisë kundër ekspeditës ushtarake osmane pas shtypjes së lidhjes më maj mbërriti në manastir i përcjellur prej një oficeri të xhandarmërisë dhe shtatë xhandarëve kalorës mbasi qe arrestuar duke shkuar nga dibra në elbasan tek mahmud bej biçakçiu prej aty iu dërgua dervish pashës në prizren i cili e burgosi në kalanë e qytetit ku qëndroi tre vjet që ia rrënoi shëndetin kryekëput më tej u internua së bashku me familjen e tij në balliqeser e në bandërma të anadollit për afro dy vjet të tjera në fund u amnistua dhe u kthye në stamboll ku u emërua përfaqësues i këshillit bashkiak të kryeqytetit ali pashë gucia mars ishte veprimtar i lëvizjes antiosmane të gjysmës së dytë të shekullit xix dhe veçanërisht i lidhjes shqiptare të prizrenit mori pjesë në kryengritjet që shpërthyen malësorët e veriut kundër politikës tanzimatiste gjatë viteve të shekullit të x të kundërshtar tepër aktiv i synimeve shoviniste serbe dhe malazeze ndaj tokave shqiptare një ndër nismëtarët e themelimit të lidhjes shqiptare të prizrenit dhe një nga figurat e dalluara të këshillit kombëtar të saj lindi më në guci ishte i biri i hysejn shabanagaj familja e tij ka qenë brez pas brezi kryetare e bajraktarëve të krahinës kishin prona dhe privilegje ndoqi dhe kreu medresenë në pejë dhe shkollën ushtarake në stamboll më u caktua kajmekam i gucisë duke pasuar të atin në atë zyrë në vitet gjashtëdhjetë mbështeti lëvizjen e fiseve muslimane shqiptare kundër reformimeve që do të aplikoheshin në sajë të tanzimatit që do t i mpakte privilegjet e vjetra shërbeu në luftë ruso turke ku pati si komandant të fuqive shqiptare mehmet pashë maxharrin qe ndër nismëtarët për vetëdijësimin e shqiptarëve të trevave të gucisë plavës dhe rugovës që merreshin vesh për rrezikun që u kanosej nga traktati i shën stefanit sipas caktimeve nga lidhja e prizrenit në krahinat ku ali pasha qeveriste u dha urdhëri të organizoheshin shpirtra në guci dhe në rugovë pasi porta caktoi mehmet pashë maxharrin si komisar të lartë për të mbikëqyrur dorëzimin e territoreve plavës dhe gucisë malit të zi ky i kërkoi ali pashës kur ky kishte rënë në gjakovë që të kërkonte ndihma të tjera që të shpërndante fuqitë që kishte organizuar në guci e në plavë ky iu përgjigj që nuk do ta bënte kurrë një tradhëti të tillë pasi edhe kongresi i berlinit ripohoi qëndrimet e traktatit për viset e plavës dhe gucisë ali pashë gucia nxiti krerët e krahinës mes të cilëve jakup ferrin i cili u mundësoi gatishmërinë e fiseve të gashit dhe krasniqes mali i zi pasi mori garancinë që mund t i zinte ushtarakisht viset u prit me armë nga forcat e lidhjes në velikë pepiç dhe nokshiq qëndresa shqiptare pati një jehonë të bujshme edhe në shtypin evropian i cili nisi të merrej me çështjen shqiptare ali pashë gucia nuk u bind as pas dhuratave që porta dërgoi që t u prishte mendjen për qëndresë parisë gjatë luftës së ulqinit sipas dokumenteve britanike ali beu nxiste sulme të kombinuara kundër malazezëve më gusht pasi u nënshtrua kryengritja e lidhjes kundër portës më ali pashë gucia u arrestua me aministinë e sulltan abdyl hamidit u thirr në audiencë duke u graduar pashë dhe bejlerbej iu dhurua çifligu i agabashit afër shkupit dhe pas dëshirës së tij u emërua mytesarif të pejës si shpërblim për qëndrimin e tij centralist përgjatë veprimtarisë së lidhjes më pas ali pasha çoi të rinj shqiptar që të shërbenin në gardën e sulltanit mbante pranë vetes një përkthyes për të huajt i cili fliste italisht dhe gjermanisht kurse turqisht dhe serbisht dinte vetë bashkëkohësit pohojnë se ai qeshte kur të tjerët rrihnin gjoks për vrasjen e mehmet aliut më nëntor iu bë një pritë nga adem guska në grykë të rugovës të organizuar nga ish bashkëluftëtari i tij haxhi zeka prit të cilës i mbijetoi por vdiq më pas më mars burime të tjera pohojnë se u vra nga rugovasi haxhi meta shprehimisht njeri i haxhi zekës më h malije në çarshi të pejës sefë kosharja ishte veprimtar aktiv i lidhjes shqiptare të prizrenit ishte nga fshati koshare i rrethit të ferizajit u shqua në pritën që forcat vullnetare të lidhjes së prizrenit organizuan më prill në afërsi të fshatit koshare kundër ushtrive osmane të komanduara nga dervish pasha pas betejës sefë kosharja u kap i plagosur nga forcat e armikut meqenëse nuk pranoi ta dënonte veprimtarinë e lidhjes dervish pasha e vari po atë ditë para fshatit në majë të një lisi për qëndrimin heroik që mbajti para litarit populli i kosovës e përjetësoi me një këngë në të cilën thuhet midis të tjerave mic sokoli është i një figurë nacionaliste shqiptare luftëtar i lidhjes shqiptare të prizrenit lëvizjes prej së cilës ra dëshmor u lind më në fang të bujanit sot në rrethin tropojë të malësisë së gjakovës në kohën e perandorisë osmane ishte i biri i ramë alisë të mul osmanit në familjen e bajraktarëve të krasniqes dhe nga i pari i tyre u quajtën mulosmanajt në pinjojt e kësaj shtëpie detyra e bajraktarit lëvizte mes vëllezërve në kohën e micit bajraktar ishte kushëriri i tij i dytë halili i binak alisë mori pjesë në lëvizjet e ndryshme të lidhjes së prizrenit që me aksionin e gjakovës e më pas në mbrojtjen e plavës dhe gucisë nën ali bej gucinë ku luftoi në betejën e nokshiqit në prill të duke përkrahur krahun autonomist brenda lidhjes njësitë e së cilës të komanduara nga sulejman agë vokshi u ndeshën me trupat osmane të komanduara nga dervish pasha në slivovë ku dhe vdiq duke i vënë gjoksin topit akti i tij i të vënit gjoksin topit u cilësua akt heroik duke parë se si bashkëluftëtarët e tij po zmbrapseshin para topit për bëmën e tij populli i këndoi këngë si xhamadani i trimnisë mich sokoli n dy tagana republika popullore e shqipërisë i dha titull hero i popullit piktori sali shijaku më i bëri një tablo momentit të fundit të jetës së heroit dhe sulejman krasniqi shkroi një roman me titullin mic sokoli haxhi zekë byberi i njohur në histori haxhi zeka shoshan dhjetor pejë shkurt ka qenë ndër organizatorët e lidhjes së prizrenit dhe përkrahës i krahut autonomist të saj drejtues i degës së pejës të lidhjes ku u shqua si prijës ushtarak me kontribut në mbrojtjen e plavës dhe gucisë vite më pas u përpoq të përtërinte të njëjtën frymë lëvizjeje nëpërmjet lidhjes së pejës lindi më dhjetor në fshatin shoshan të malësisë së gjakovës i biri i mehmetit të abedin byberit dhe zelfije doçit nga deçani familja e tij u shpërngul në pejë ata ishin pronarë tokash dhe haxhiu ishte tejet karizmatik qe ndër organizatorët të lidhjes shqiptare të prizrenit dhe një nga luftëtarët më të vendosur për autonominë e vilajeteve shqiptare dhe mbrojtjen e tërësisë territoriale të tyre në kuvendin e parë të lidhjes më qershor u zgjodh anëtar i komitetit qendror të saj mori pjesë si komandant ushtarak në krye të forcave të lidhjes në aksionin e gjakovës në shtator kundër mehmet ali pashës krahas udhëheqësve të tjerë politikë e ushtarakë të lidhjes luftoi në fund të ës dhe në fillim të ës për mbrojtjen e plavës e gucisë kundër forcave të malit të zi komandonte fuqinë e pejës ku pranë tij u shqua çelë shabani haxhiu me të hollat e veta e mbajti ushtrinë gjatë gjithë dimrit në pranverën e vitit mori pjesë në betejat kundër ushtrisë së komanduar nga dervish pasha së bashku me sulejman vokshin dhe kadri bajrin haxhi zeka më udhëhoqi kryengritjet antiosmane të shqiptarëve të kosovës që synonin të rimëkëmbnin lidhjen dhe të vinin në jetë idetë e saj autonomiste më haxhi zeka me bajram currin organizuan kryengritjen që përfshiu pejën gjakovën e vise të tjera të kosovës kundër padrejtësive ekonomike e politike të perandorisë pasi autoritetet e shtruan me njësi ushtarake kryengritjen haxhi zeka kërkoi që të dorëzohej vetëm tek sulltani në dhjetor u dërgua i shoqëruar në stamboll ku u prit miqësisht nga sulltani atje kaloi dy vite mërgim vullnetar dhe u kthye më tetor i pritur me të madhe nga bashkëatdhetarët e tij në shkup dhe pejë sipas disa burimeve haxhi zeka me pasues të tij shkoi të shërbente në luftën greko osmane më kryesoi një kryengritje që nisi në kosovë në bashkëpunim me komitetin shqiptar të stambollit të kryesuar nga sami frashëri dhe atdhetarët e tjerë brenda dhe jashtë atdheut haxhi zeka organizoi më janar në kuvendin e pejës ku u mblodhën vetë u themelua lidhja e pejës dhe u zgjodh kryetar i komitetit të saj dhe përfaqësonte programin autonomist të komitetit të stambollit shumë qytete shqiptare shprehën solidaritet ndaj këtij organizimi në prill maj organizoi të parat komitete luftëtarësh të përgatitur në përballimin e grupeve revolucionare bullgare këto komitete u përgatitën më pas për kryengritje kundër perandorisë por u shtruan nga porta e lartë vijoi të mbante takime në pjesën veriore të vilajetit të kosovës në synim për t i bashkuar shqiptarët kundër osmanëve dhe fqinjëve në shkurt të në cilësinë e kryetarit të lidhjes organizoi një tubim te tyrbja e sulltan muratit në fushë kosovë ku u shpreh për shqetësimet e tij për viset shqiptare duke u bërë kësodore gjithnjë e më shumë armiku kryesor i ambicieve serbe mendohet se haxhiu i ofroi disa herë perandorisë austro hungareze shërbimet e veta dhe idenë për një bashkim mes vilajeteve shqiptare dhe saj por autoritetet vjeneze nuk i zinin besë sepse qe tejet i lidhur me oborrin sulltanor autoritetet serbe i dërguan konsullit të tyre në prishtinë sima abramoviç armikun personal të haxhiut gjakovarin mehmed zaimin ky nxiti të birin kapitenin e zaptijeve adem zajmin që ta vriste haxhi zekën kjo ndodhi më shkurt në pazarin pejë haxhiu u varros në varrezat e xhamisë sulltan mehmed fatih në pejë vrasja e tij bëri të binte në fashë kryengritjet shqiptare që kishin shpërthyer në krejt vilajetin e kosovës dorërasi u vra më nga autoritetet serbe pasi kërkoi shpërblimin e premtuar para vrasjes mulliri i haxhi zekës është kompleks i madh i trashëgimisë industriale i cili i takon pjesës së dytë të shekullit të të është ndërtuar me ndihmën e austro hungarezëve ndërtesa përbëhet nga mulliri dhe hambari për kohën në të cilën u ndërtua ishte objekti më i lartë i cili posedonte tre kate fasada është nga guri i kombinuar tulla dritare hark dhe korniza mulliri i haxhi zekës është mulliri i parë në kosovë dhe regjion i cili ka pasur teknologji më të përparuar të sjellur nga austria fillimisht mulliri ka punuar me ujë pastaj është përdorur energjia elektrike aty ka filluar ekonomia industriale në pejë në të kaluarën i gjithë regjioni ka kryer shërbimet e bluarjes së drithit dhe prodhimit të miellit elena gjika dora d istria bukuresht firenze ishte shkrimtare dhe publiciste përparimtare rumune me origjinë shqiptare elena gjika u lind me janar në bukuresht ajo ishte e bija e mihal gjikës vëllait të princit të vllahisë grigor gjika iv dhe e katarina gjikës lindur faca e ëma e saj katarina katinka ishte një grua e shkolluar e cila ka përkthyer në rumanisht librin de l ducation des enfants edukimi i fëmijëve shkruar nga mësuesja franceze elena gjika mori një arsim të shkëlqyer duke studiuar letërsinë së pari në dresden gjermani pastaj në vjenë austri venecia itali dhe së fundi në berlin ku diplomoi në fushën e letërsisë së vjetër greke te profesori gjerman alexander von humboldt elena gjika u kthye përsëri në vendin e saj në dhe u martua me dukën rus aleksandër kolstov massalski për disa vjet ajo jetoi në rusi kryesisht në shën petërsburg por nuk i ushqeu pikëpamjet nacionaliste të burrit të saj rus as fanatizmin ortodoks të oborrit të perandorit despotik nikolla kur shëndeti i saj u përkeqësua në klimën ruse ajo mori këshillën pastaj në një udhëtim nëpër greqi dhe anadoll përfundimisht ajo u kthye në itali duke jetuar në një vilë në firence herë pas here gjika udhëtonte për në francë irlandë dhe shtetet e bashkuara si publiciste dhe shkrimtare kryesisht në frëngjisht elena gjika u bë e njohur në vitin ajo shkruante me emrin dora d istria gjika botoi një numër shkrimesh që tregonin jo vetëm njohjet e gjuhëve rumanisht italisht gjermanisht frëngjisht latinisht greqisht e vjetër dhe moderne dhe rusisht por edhe njohuritë e saj në fushën e shkencës fesë politikës si dhe talentin për të paraqitur pikëpamjet e saj vepra e saj e parë ishte la vie dans l eglise monastique orientale jeta monastike në kishën lindore bruksel bot ii paris ku ajo bëri thirrje për shfuqizimin e urdhrave të manastirit ajo u pasua nga la suisse allemande zvicra gjermane gjenevë vëllime gjermanisht bot ii zrich vëllime një përshkrim i zvicrës dhe popullit të saj me një pjesë që përshkruan një ngjitjen në malin monk në shkrimin les femmes en orient gratë në orient zrich vëllime ajo shkruante për emancipimin e grave në levant mesdheu lindor në një tjetër des femmes par une femme rreth grave nga një grua bot ii bruksel vëllime ajo krahasonte gjendjen e grave në evropën latine me ato në gjermani dhe kërkonte me fjalë të forta trajtimin e barabartë të burrave dhe grave përpara kësaj ajo botoi ekskursions en roumllie et en moree ekskursione në rumeli dhe more zrich vëllime ku ajo përpiqej të tregonte se greqia e lashtë kishte të njëjtën detyrë civilizuese si gjermania e kohës së saj ajo gjithashtu botoi tregimin au bord des lacs helvtiques lundrim në liqenet zvicerane gjenevë romanet fyltia e arbenor prej kanekate laoshima livorno gli albanesi in rumenia një histori e princëve gjika nga familja e saj në shekujt e të deri të bot ii firenze dhe la posie des ottomans bot ii paris si dhe shkrime të shumta mbi historinë e letërsisë poezisë çështje politike shoqërore dhe fetare historike arti etj në revista të mirënjohura franceze sidomos në revue des deux mondes belge libre recherche italiane diritto antologia nuova rivista europea etj dhe revista zvicerane greke rumune dhe amerikane elena gjika ishte gjithashtu piktore ajo ishte anëtare e shumë shoqërive të studiuesve të tilla si akademia italiane ajo u emërua edhe qytetare nderi nga parlamenti grek dhe shumë qytete italiane ajo ishte gjithashtu një alpiniste ajo arriti të zbulojë universin femëror nëpërmjet udhëtimeve të saj të shumta dhe e fotografoi në të gjitha detajet nëpërmjet shkrimeve të saj të shumta që i botoi në revistat më prestigjioze të kohës elena mori pjesë gjallërisht në lëvizjen kulturore përparimtare të evropës si kundërshtare e sundimit despotik monarkist dhe e shtypjes kombëtare u radhit në mes të femrave më të ngritura intelektualisht ne botën e asaj kohe përkrahu nxehtësisht rilindjen kombëtare shqiptare mbajti lidhje të ngushta me veprimtarë të shquar të saj si jeronim de rada dhimitër kamarda zef jubani zef serembe thimi mitko etj ajo rrahu mendime për organizimin e lëvizjes kombëtare sidomos në vitet e lidhjes shqiptare të prizrenit në një varg studimesh kombësia shqiptare sipas këngëve popullore la nationalit albanaise d aprs les chants populaires shkrimtarët shqiptarë të italisë jugore les ecrivains albanais de l italie mridionale shqiptarët në rumani gli albanesi in rumenia etj ajo vuri në dukje nëpërmjet këngëve popullore historike luftën shumëshekullore të popullit shqiptar kundër sundimit osman në shenjë mirënjohjeje për ndihmesën e dhënë në njohjen e çështjes shqiptare nga opinioni publik botëror patriotët rilindës dhe arbëreshë të italisë e të greqisë i kushtuan librin me titull dora d istrias shqiptarët a dora d istria gli albanesi një përmbledhje vjershash patriotike elena gjika vdiq në firence më nëntor në moshën vjeçare kostandin ndelka i njohur si kostandin kristoforidhi elbasan maj mars qe përkthyes i biblës filolog studiues i gjuhës shqipe dhe veprimtar thelbësor i rilindjes kombëtare lindi në elbasan më ndër burime të tjera figuron më i biri i tregtarit e kujunxhiut anastas ndelkas nelkos kur ishte vjeç mbaroi mësimet e shkollës qytetëse greqishte të qytetit dhe i ati e dërgoi në gjimnazin zosimea të janinës prej deri më në janinë u njoh me zv konsullin austro hungarez j g hahn i cili merrej me studimin e gjuhës shqipe dhe mori mësime për një kohë të gjatë prej tij për të studiuar shqipen mbi tekstin e dhiatës së përkthyer nga vangjel meksi e të redaktuar prej grigor gjirokastritit ndihmoi po ashtu për studimet shqiptare të konsullit të përmendur vitet që vijuan e gjetën mësues në shkollat greke në tiranë më elbasan e berat më i vdesin prindët detyrohet të shesë gjithçka dhe u vendos në durrës ku punoi te nuni i tij mimi xhufka udhëtoi mbarë shqipërinë për tregti dhe në fillimin e e gjejmë në izmir ku me gjasë u takua për herë të parë me misionarët protestantë amerikanë ku u rekrutua nga filologu dr rigzi më pas më mars në stamboll ku nisi punë si përkthyes për shoqërinë angleze dhe të huaj biblike ndoqi për katër muaj kurse në robert college në lagjen babek të stambollit pastaj duke parë se ishte premtues e dërguan në maltë fund korriku në kolegjin protestant ku përfundoi përkthimin e dhjatës së re në të dy dialektet e shqipes dorëshkrimet e tij u dërguan në londër më mars por nga londra nuk erdhi ndonjë përgjigje inkurajuese u vendos në tunis ku u martua me eleninë dhe mësoi greqishten në një shkollë nga deri më në fund të majit u vendos në stamboll me përkthimin e kryer të dhiatës së re në gegnishte aleksandër tomson i shoqërisë biblike përmes një njohtësie me një riosh shkodran të shkolluar nikollë serreqin i cili me të shkuar në stamboll e ndihmoi kristoforidhin me redaktimin dhe sugjeron alfabetin latin me të cilin qe shkruar gegërishtja në shkodër si traditë e autorëve të vjetër në nëntor të zgjedhet anëtar i komisionit për alfabetin e shqipes me eleninë pati shtatë fëmijë anastasin poliksenin anastasian kleopatrën aleksandrin stefanin dhe filipin prej vitit deri më pati një ftohje në marrëdhëniet mes tij dhe shoqërisë biblike pasi dyshohej që nuk besonte sipas qasjes protestante nga një keqkuptim që kishte pasur në maltë me ndikimin e alexander thomson it të degës së stambollit u bë e mundur që të vazhdonte punën me shoqërinë biblike duke përkthyer e botuar kështu që u zhvendos me këtë shkasë në stamboll familjarisht më u kthye në shqipëri dhe i ndërpreu marrëdhëniet me shoqërinë biblike njëherë e mirë u përpoq të hapte një shkollë shqipe në tiranë por qe e pamundur duke qenë se autoritetet osmane nuk e lejonin këtë gjë prej ndodhive të pas lidhjes së prizrenit më u kthye në elbasan ku punoi si gjyqtar punë të cilën e ushtroi derisa vdiq më te shtëpia e taq budës u varros mbrapa absidës kryesore të kishën shën mërisë në maltë përpilon dorëshkrimin shënime mbi shqipërinë gjuha dhe përkthimi i shkrimeve të shenjta më i pajtuar prej shoqërisë biblike biblës i përktheu besëlidhjen e re e cila u botua në stamboll katër ungjijtë dhe punët e apostujve më në variantin gegnisht me shkronja latine dhe më në variantin toskërisht me shkronja greke gjithashtu përktheu dhe iu botuan libra të ndryshëm të besëlidhjes së vjetër mes dy botimeve përktheu dhe iu botuan psalmet toskërisht psalltiri gegërisht psalteri alfavitarin shqip gegnisht toskërisht më është botuar historia e shenjtësë shkronjë istoria e shkronjësë shënjtëruarë për djemtë një përmbledhje e thjeshtuar dhe pjesë nga dhiata e vjetër e cila merr rëndësi për informacionin në gjuhën shqipe për biblën si tekst autorësinë historikun e librave të biblës dhe veprimtarinë e shoqërisë biblike nga duart e tij dolën disa përkthime dhe ai vetë me trastën e librave në krahë merrej me shitjen e përkthimeve dhe të abetareve të veta të bërëtë dhe të dalët toskërisht nomi i dytë toskërisht fjalët e urta të solomonit dhe vivla e isaisë toskërisht systema diellore dhe jetëshkronja e njerëzvet të ndriçim shkruar më ka lënë dorëshkrim kriesa të dalët gegërisht si edhe disa shkrime të tjera që nuk janë gjetur më boton në stamboll me licensë prej ministrisë së arsimit të perandorisë osmane një gramatikë shqipe në dialektin toskë pas vdekjes të së shoqes një vit pas vdekjes së tij dorëshkrimet fjalori dhe çdo gjë që kishte lidhje me rilindasin mbetën te shtëpia e dhëndrrit dhimitër bibasë i shoqi i kleopatrës vepra themelore e kostandin kristoforidhit për të cilën punoi gjithë jetën është me leksema i përpiluar në toskërishte me alfabet të mbështetur në shkronja greke dhe i botuar më në athinë ky fjalor është fryt i një pune njëzetvjeçare në të janë përjashtuar shumica e huazimeve veçanërisht e orientalizmave dhe greqizmave dhe bëhen përpjekje për të shpjeguar etimologjinë e fjalëve kristoforidhi gjithashtu ka lënë tregimin e parë prozaike origjinale në gjuhën shqipe e njëkohësisht tregimin e parë për fëmijë gjahu i malësorëvet hieja e tomorrit në të dy kryedialektet shkruar më dhe botuar për herë të parë më nga albania e konicës në londër vaso pasha arabisht shkodër shtator bejrut qershor i njohur gjithashtu si pashko vasa e vasa pashë shkodrani qe nëpunës i konsullatës britanike në shkodër oficer kalorësie në bolonjë revolucionar i risorgimento s nëpunës i perandorisë osmane dhe veprimtar i lëvizjes kombëtare shqiptare më me rastin e një qind vjetorit të lidhjes së prizrenit eshtrat e tij u atdhesuan dhe tani prehen në varrezat e dëshmorëve të shkodrës lindi në shkodër i biri mhill hilë gjokë vasës dhe drande gjergjes e motra do të ishte e ëma e imzot luigj bumçit të parët e fisit të tij nga i ati ishin shpërngulur prej mirditës dhe ishin zhvendosur në qytet në atë shtëpi ku sot është shtëpia muz e pashko vasës pasi kreu mësimet e para në vendlindje shërbeu si sekretar i konsulatës britanike nga deri më ku pati mundësinë të përmirsojë dijet e tij në gjuhët e huaja italishte frëngjishte turqishte dhe greqishte gjithashtu kishte njohuri në anglishte e serbishte dhe më vonë mësoi edhe arabishten më vajti në itali ku ziente lufta kryengritëse për liri ku mori pjesë gjallërisht në radhët e forcave kryengritëse italiane në bolonjë u caktua si oficer i rojës qytetare i frymëzuar nga atdhetarët e shquar italianë si mazzini garibaldi gioberti dhe të vendeve tjera si mickieviçi etj idetë që e ushqyen për këtë qëllim solidar ai i shpreh në dy letra që i dërgon në qershor dhe korrik nga bolonja nikolo tomazeut në shpalljen e republikës venedikase jetëshkurtër nga daniele manin mori pjesë përkrah popullsisë kryengritëse të atij qyteti që u rrethua nga austriakët në mestre ndërkohë që austriakët hynë me gusht dhe pashko vasa u largua me disa shokë tjerë për në ankona aty austriakët e kapën dhe e detyruan si shtetas osman të kthehej në stamboll më u punësua pa pagesë në zyrën e përkthimit të sarajit perandorak një vit më pas u emërua me rrogë nëpunës përkthimi në zyrën e shëndetësisë në vitin kaloi në shkodër si përkthyes në shërbim të administratës lokale sipas aqsh qe sekretar i bib dodë pashës gjatë viteve ku me ofiqin e zyrtarit osman shkoi në cetinë t i uronte princ nikollës shërim të shpejtë gjatë luftës me malin e zi më kreu detyrën e sekretarit dhe përkthyesit të ahmet xhevdet pashës kur ky u dërgua me misioni të veçantë në viset shqiptare më pas punoi për verifikimin e gjendjes së marrëveshjes kufitare dhe në komisionin përkatës ndoqi ahmet xhevdet pashën në bosnie ku vasa u bë përkthyes pranë divizionit ushtarak për njëzet muaj në tetor të pasi qe graduar nëpunës i gradës së tretë u kthye në stamboll ku punoi stazhier për zyrën e korrespondencës me vendet e huaja më për herë të dytë u emërua përkthyes në sanxhakun e shkodrës më u dërgua në halep me postin e zv drejtorit për çështjet politike ku do të emërohej drejtor më në korrik të atij viti iu akordua grada e dytë e klasit special dhe u caktua me punë si kryesekretar i këshillit të lartë të drejtësisë në shtator të merr gradën e parë të klasit të dytë dhe emërohet anëtar i gjykatës penale dhe civile te ministria e drejtësisë më emërohet anëtar i zyrës së krimeve te gjykata e apelit dhe po atë vit u emërua kryetar i komisionit të reformave në hercegovinë dhe më tej atë vit anëtar i komisionit për mbledhjen e taksave në bullgari më u caktua nëpunës për borxhet tek zyra e zv valiut të vilajetit të manastirit dhe në gusht të këshilltar i vilajetit të kosovës më u emërua komisar i rodopeve brenda vitit emërohet anëtar i këshillit të shtetit dhe drejtor i zyrës së shtypit dhe botimeve në shtator të u emërua këshilltar i vilajetit të edernes ku punonte edhe ismail qemali më korrik me titullin vezir u emërua mytesarif i malit të libanit me qendër në beirut post që e mbajti derisa ndërroi jetë më qershor si pjesë e parisë së kolonisë shqiptare në stamboll në mbështetje të lidhjes së prizrenit më qershor qe firma e parë në një memorandum dërguar ministrit të punëve të jashtme të perandorisë austro hungareze kontit andrassy në memorandum i luteshin që të kishin parasysh të drejtat shqiptare pjesë nga memorandumi ku kërkohej përparimi i synimeve kombëtare populli shqiptar i frymzuem prej traditave dhe interesave të tij do dhe dëshiron të jetojë në gjinin e perandors nën skeptrin e madhnis së ti sulltanit dhe nuk pranon në asnji mënyrë që të jetë i damë prej saj mbas vendimeve të shin stefanit mënyra e administrimit të mbrendshëm do të ndryshojë e në kët rasë populli shqiptar pa i cënue të drejtat e përjetshme të sovranitetit të madhnis së tij sulltanit kërkon që të formohet për kët qëllim nji komision i përbmë prej shqiptarësh i cili nën mbrojtje e ti të naltë dhe me pëlqimin e portës së naltë të studiojë formën e përshtatshme dhe të ndalojë institucionet e reja lokale duke u a përshtat karakterit zakoneve dhe nevojave të vendit pas aksionit të gjakovës në tetor shkoi të takonte kontin zichy ambasadori i austro hungarisë në stamboll të cilit i shpjegoi historinë e shqiptarëve dhe i kërkoi ndihmë konti i kërkoi ta përpilonte në frëngjisht dhe më tetor vaso pasha ia paraqiti në trajtë promemorieje ambasadorit së bashku me figura të tjera kombëtare në stamboll si hoxhë hasan tahsini jani vreto dhe sami frashëri ai luajti rol në krijimin e një alfabeti të shqipes dhe lidhur me këtë botoi një broshurë faqesh me titull l alphabet latin appliqu la langue albanaise ishte anëtar i shoqërisë së të shtypurit shkronja shqip për atë çka pa e përjetoi në itali botoi pas një viti librin la mia prigionia episodio storico dell assedio di venezia burgimi im episod historik nga rrethimi i venedikut titull i ngjashëm me atë të kujtimeve të famshme të dramaturgut italian silvio pellico le mie prigioni burgjet e mija botuar më më botoi një përmbledhje me vjersha në italisht rose e spine për përvojën e tij në bosnie la veprën bosnie et hercegovine pendant la mission de djevdet effendi shqip bosnja dhe hercegovina gjatë misionit të xhevdet efendiut më ndërsa më esquisse historique sur le montngro d aprs les traditions de l albanie shqip skicë historike mbi malin e zi sipas traditave të shqipërisë haxhi ymer efendi prizreni i njohur edhe si ymer bej prizreni ose ymer drini zgatar ulqin qershor ka qenë hoxhë myderriz dhe veprimtar aktiv i lidhjes së prizrenit u lind më në zgatar të opojës i biri i myderrizit sulejman ali nuhit bir i një familjeje myderrizësh dhe pronarësh në viset e zgatarit gjyshi i tij myderriz ali nuhi njihej si themeluesi i xhamisë së parë të opojës në zgatar më maj nuk dihet se kur i ati i ymerit u zhvendos në prizren ku ishte pronar dyqanesh mullinjsh dhe shërbeu si imam në xhaminë bajraklie të tre djemt e sulejmanit aliu ymeri dhe osmani u shkolluan ymeri ndoqi shkollën fillore dhe të mesme në vendlindje më pas shkoi në stamboll ku studjoi teologjinë dhe jurisprudencën islame pas studimeve punoi në medresenë e prizrenit ku u shqua si mbështetës i shtresave të ulëta kundrejt shtypjes së administratës osmane të kohës pasi plasi lufta ruso turke organizoi me parinë shqiptare komitetet e mbrojtjes territoriale të viseve shqiptare po atë vit u zgjodh deputet në mexhlisin osman në stamboll dhe u anëtarësua në komitetin i stambollit kryesuar nga abdyl bej dume frashëri me të cilin do të kishte lidhje gjithë jetën kryesoi mbledhjen e komitetit të prizrenit në mbledhjen e janarit që në qershor të atij viti do të themelonte lidhjen e prizrenit kur do të ndërmerrej aksioni i gjakovës në zgrip të shtatorit ishte pjesë e përfaqësuesve të prizrenit kundër aksionit luftarak sipas dokumenteve austro hungareze por sipas burimeve britanike dy vite më pas ai mbahet si njeriu që qëndronte pas organizimit jo vetëm të vrasjes së mehmet pashë maxharrit por edhe telegrafistit të tij para tij pasi ishte zgjedhur kryetar i lidhjes tetorin e autoritetet osmane e çmoshin te konsujt britanikë si gati të plotfuqishëm në vilajetin e kosovës dhe se kish tradhëtuar interesat e portës në janar u bë kreu i qeverisjes autonome që drejtoi lëvizjen autonomiste e cila u shtyp me forcë nga ushtritë osmane të drejtuara nga dervish pasha prillin e po atij viti prej ndjekjeve shkoi njëherë të strehohej në fisin e krasniqes në malësi të gjakovës familja iu internua në selanik dhe më pas në stamboll ymer efendiu më pas u vendos në ulqin ku vdiq dhe gjendet dhe varri i tij sulejman agë vokshi hero i popullit delegat i lidhjes shqiptare të prizrenit dhe më pas prijës ushtarak i saj si anëtar i komitetit qendror të lidhjes në krye të komisionit të financave vokshi qe prijës me rëndësi në krahun ushtarak të lidhjes sulejman vokshi i lind në gjakovë në një familje spahinjsh i quajtur sulejman lokaj i degës vokshi të fisit të thaçit në periudhën e tanzimatit mori pjesë në lëvizjen e dervish carës arsye për të cilën e internuan në anadoll më mori pjesë në mbledhjen e prizrenit si delegat i gjakovës ku dhe firmosi kararnamenë por pa myhyr vulë po atë vit më shtator qe ndër organizatorët që mësyen kullën e abdullah pashë drenit për të shtënë në dorë mareshallin mehmet ali pashë maxharrin që ishte mik tek ai ndodhi që shënjoi të parin veprim ushtarak të lidhjes në dhjetor të lidhja u riorganizua dhe vokshi mbajti krahun aktiv autonomist dhe me konfliktimin e lidhjes me perandorinë vokshi luftoi përkrah haxhi zekës dhe njësitë e tij zunë shkupin më janar prishtinën me janar dhe mitrovicën sanxhaqet e shkupit dhe prishtinës u futën nën autoritetin e lidhjes prej të cilës vokshi me ali ibër nezajn mbetën dy të patundurit deri në fund u kap më fillimisht u dënua me vdekje por më pas sulltan abdyl hamidi ii e fali dhe u dënua me internim dhe punë të detyruar pas një amnistie të radhës u lirua me rastin e vjetorit të lidhjes shqiptare të prizrenit u shpall hero i popullit disa institucione të arsimit fillor dhe të mesëm mbajnë emrin e tij jeronim de rada maqi dhjetor shkurt ishte mësues botues folklorist filolog poet dhe shkrimtar italo arbëresh themeluesi i rilindjes kombëtare shqiptare biri i një profesor të greqishtes dhe i latinishtes jeronimi mbaroi studimet për letërsi në universitetin e napolit në tetor të u largua nga napoli duke u kthyer në vendlindje më qershor të pasi u bë pjesë e një grupi revolucionarësh të fshehtë nga miku pasquale rossi vihet në krye të një grupi prej dhjetë kalabrezësh të cilët shkojnë në një takim grupesh komplotiste për një kryengritje në kozencë por paraqitet vetëm një grup arbëreshësh kalabrez dhe kryengritja dështon në gusht të u arrestua dhe burgosur i dyshuar për veprimtari ilegale por u lirua një muaj më vonë për mungesë provash në vitin mori pjesë në një demonstratë për kushtetutën dhe nxori gazetën e parë shqiptare l albanese d italia në të cilën shprehu pikëpamjet e tij për ngjarjet e kohës mbylli gazetën në të njëjtin vit pas dështimit të revolucionit dhe u kthye në vendlindje i vendosur për të mos u përzier më me politikë më u emërua profesor i arbërishtes në shën adrian ai organizoi kongresin e parë të arbërishtes në corigliano calabro dhe mori pjesë në kongresin e dytë të gjuhës shqipe në lungro falë de gubernati dhe së bashku me giuseppe schir themeloi katedrën e arbërishtes në institutin oriental në napoli de rada ndërroi jetë më shkurt në maqi në fjalinë e dytë të veprës autobiologia rada shkruan stërgjyshët e mi qenë mbase pinjoj të pietro antonio radës nga arbëria në arkivat e venedikut të shek xiv gjendet një kontratë shitblerjeje ndërmjet tij dhe doxhës de rada nuk e jep burimin e kësaj të dhëne mirëpo më është shënuar në një dokument venedikas radacha serbe bijë e gjonit nga arbëria venetisht radacha serva filia joan de albania kurse një radoslav albanese nga dukagjini del në një tjetër dokument venedikas radët qenë zhvendosur nga morea në shek xvi saktësisht nga koroni pas një garancie që u dha mbretëria e napolit fisnikëve koroniatë të kërcënuar nga asgjësimi mund të udhëtonin për në kalabri dhe pulje fisnikërimi i radave e ka zanafillën në shekullin e xvi lindi në maqi atëbotë nën sundimin e mbretërisë së dy siçilive sot provinca e kozencës itali i biri i mikele rada dhe brailes në prill të hyn në kolegjin e shën adrianit të shën mitri koronës ku i ati ishte profesor i greqishtes dhe i latinishtes më përjeton një periudhë kritike duke dashur të hynte murg përfundoi shkollën në shën adrian më më dhjetor nisi studimet për letërsi në universitetin e napolit italisht në shkollën e markez puotit nxuri frëngjisht verën e fitoi një laurea franca për letërsi në universitetin e napolit në tetor të largohet nga napoli ku kishte rënë kolera dhe kthehet në vendlindje më qershor të pasi u bë pjesë e një grupi revolucionarësh të fshehtë nga pasquale rossi tek i cili ishte mik në tessano vihet në krye të një grupi prej dhjetë kalabrezësh të cilët shkojnë në një takim grupesh komplotiste për një kryengritje në kozencë të planifikuar për ditën e nesërme por paraqitet vetëm një grup arbëreshësh kalabrez dhe kryengritja dështon një numri komplotistësh u pritet koka nga gushti deri në dhjetor të atij viti jetoi në gjysmë ilegalitet nëntorin e kthehet në napoli gushtin e pas një viti të trazuar të vëllezërve i dyshuar për veprimtari ilegale arrestohet dhe burgoset në santa maria apparente lirohet një muaj më vonë për mungesë provash më nëntor me rekomandim nga cesare marini u pajtua si mësues privat në familjen e kavaljer nicola spiriti më dhjetor preket nga tuberkulozi me hemoptizi më janë vitet më të lumtura të jetës së tij i dashuruar me gabriela spiriti bijë në familjen ku u pajtua i zhgënjyer ka vite nga lëvizjet revolucionare refuzon më ftesën e komitetit kushtetues në napoli për të kryesuar revolucionin kalabrez që do të përfundonte në dështim pranverën e prishet me gabrielën pas një viti më janar mori pjesë në një demonstratë për kushtetutën dhe luan rol në politikën e kohës kur takon edhe demetrio lecca dhimitër leka të cilit i kushtoi milosao a më nxori të parën gazetë shqiptare l albanese d italia në të cilën shprehu pikëpamjet e tij për ngjarjet e kohës pas dështimit të revolucionit më e mbylli gazetën dhe i zhgënjyer shtator tetorin e atij viti kthehet në vendlindje i vendosur për të mos u përzier më me politikë më emërohet profesor i arbërishtes në shën adrian mbajtës i katedrës së letërsisë krahasuese të themeluar për të më shkarkohet nga katedra për shkak të veprimtarisë së tij kundër burbonëve më emërohet drejtor i gjimnazit komunal në corigliano calabro prej ku dha dorëheqjen më më u riemërua në katedrën e arbërishtes në shën adrian më ndodhi shpërngulja e katedrës në shën mitër më organizoi kongresin e parë të arbërishtes në corigliano calabro më merr pjesë në kongresin e dytë të gjuhës shqipe në lungro më falë de gubernati dhe së bashku me giuseppe schir themeloi katedrën e arbërishtes në institutin oriental në napoli ku për zhgënjimin e thellë të tij nuk iu dha vendi i profesorit të arbërishtes ndërroi jetë më shkurt në maqi më i vdes i gjyshi jakobin me banim të detyrueshëm në kozencë në tetor të i vdes e ëma i ati bëhet prifti i fshatit më vëllai më i madh i tij constantino qëlloi me armë një roje të dukës së corigliano s gjatë një grindjeje të shkaktuar nga vëllai i tyre më i vogël camillo që fshihej në arrati pasi u arrestua dhe u burgos në kozencë camillo vrau me thikë kapobandën e burgut i mbrojtur nga avokati i tij r valentini u lirua e më pas u priftërua verën e e motra leticia u martua me g ferrioli nga shën sofia pas fejesës së prishur të gabrielës me një të sërës së saj po atë verë njihet me bashkëshorten e tij të ardhshme maddalena melikji martohen bashkë me më u lindi djali i parë giuseppe xhiuzepe më djali i dytë michelangelo mikelanxhelo dhe më i treti rodrigo më u lindi djali i katërt ettore i cili vdiq vitin që pasoi më i vdes i biri michelangelo pas dhjetë vjetëve më vdes i madhi giuseppe dhe më pas e shoqja maddalena më i vdes djali i vetëm që kish mbetur gjallë deri atëherë rodrigo gjatë viteve të studimeve në shkollën e shën adrianit këndoi veprat il cavalier meschino la gerusalemme liberata il pastor fido argenis barcleius biblën në vitet danten dhe petrarkën tragjedianët grekë ciceronin de officiis de amicitia byron korsarin i pëlqente shumë corinne mësoi përmendësh pjesë nga gjeorgjikat e virgjilit nga ariosto tasso metastasio dhe nga i sepolchri i foscolo s pasi nxuri frëngjishten këndoi dramaturgë e filozofë shekspirin e kalderonin letërkëmbimin gëte shiler më këndoi f schlegel shkrimet e de radës në gjuhën italiane vijnë përpara atyre në arbërisht por këto krijime të cilat janë përkthime në prozë të vjershave arbëreshe lypsen dalluar nga vjershat italiane sipas pipës interesimi i tij për folklorin u shty nga leximi i teoricienit të romantizmit schlegel prej ku nisi përkushtimi ndaj arbërishtes dhe doli përmbi fazën italiane të ndikimeve të dantes ariostos e foscolos veprat në poezi përpos odisse që de rada e quante me temë arbëreshe dhe sofonisba janë të gjitha në arbërisht por të pajisura me një përkthim italisht në prozë në krah të origjinalit titujt e veprave në poezi të gjata si rregull janë në italisht me një përjashtim skanderbeku i pafaan veprat e tjera janë në italisht ndërsa nga të dy periodikët të redaktuar e të botuar prej de radës l albanese d italia është edhe në italisht kurse fiamuri i arbërit është në të dyja gjuhët i cytur nga avokati kalabrez rafaele valentini shtator tetorin e de rada asokohe nëntëmbëdhjetë vjeçar zuri të mblidhte këngë popullore arbëreshe në fshatrat kalabro arbëreshe të krahinës së kozencës vjeshtën e pasi hartoi raccolta di canti albanesi dhe më botoi rapsodie nën kujdesin e n tommaseo më kamarda i tregoi një tufë këngësh popullore të mbledhura nga f avati më ose giuseppe ferrari botoi një dorëshkrim të de radës të cilin e quajti canti albanesi raccolda di michele bellusci del gjetur në frashinetë vepër që me milosaon ka të përbashkët këngë dhe teza e ferrarit çonte drejt një pandehme për plagjiaturë më francesco solano në një artikull botuar tek shjzat hodhi poshtë hipotezën e ferrarit duke provuar se gjuha e përdorur ishte ajo e anëve të de radës por edhe stili i ngjante shumë stilit të milosaos solano doli në përfundimin se tufa e këngëve e mbledhur nga belushi nuk ishte tjetër veçse tufa e parë e këngëve popullore e mbledhur nga djaloshi de rada me shtysën e valentinit më shkruan odisse në terza rima më porsa mbaroi studimet në kolegjin e shën adrianit u caktua që të administronte pronën e familjes dhe kësodore i ra të njihej me të bijën e fshatarit që merrej me tufën e bagëtisë së familjes de rada nuk vonoi dhe poeti i ri nisi të shkruante vjersha dashurie në stilin e këngëve popullore që mblidhte asokohe duke imituar siç të mundte thjeshtësinë e rapsodive vitin tjetër më janar ditën e epifanisë hartoi të parin idil në të cilin paraqitet një episod dashurie që më vonë doli tek milosao a në vitet nisi të shkruante skicë idetë e para të proto milosaos dhe proto serafinës më shkurt botoi për herë të parë në omnibus canto in morte di scanderbeg më skicoi këngë të ndryshme të scanderbeg dhe shkruan variantin e parë të serafinës të cilën e shtyp më pipa gjykon se skanderbeku është vazhdim i serafinës me emër tjetër gjatë burgimit njëmujor shkruajti një vjershë kushtuar huniadit giovanni uniade botuar pas vdekjes më shkruajti tragjedinë i numidi që nuk i ngrohu edhe aq miqtë e tij të cilën e botoi më provoi fatin e tij me trajtesën filozofike divinazione pelasgiche botuar së pari te lucifero dhe pastaj te mattneer po më më botoi principi di estetica antichit della nazione albanese lettera a stamile përkujdeset për gramatikën që punoi i biri giuseppe grammatica della lingua albanese mbështetur në dialektin e kratit më më botoi pelasgi ed albanesi il collegio albanese la cattedra albanese dhe shkruajti tragjedinë sofonisba më shkroi veprën caratteri e grammatica më abecedario dhe antologia në vitet autobiografia dhe testamento politico më shkurt botoi numrin e parë të së përkohshmes l albanese d italia më korrik botoi numrin e parë të fiamuri arbërit e përmuajshme letrare e politike mbase prej grafomanisë poeti i shkruante dhe i rishkruante pambarimisht veprat e tij por ruante edhe skicë idetë e varianteve paraprake ai ruante jo vetëm letrat më të rëndësishme të tij por edhe zarfat që i shkonin me postë kur u nda nga jeta la mbrapa vandakë letre me shënime e dorëshkrime ky material u ruajt prej trashëgimtarëve deri kur më ia bleu pjesën më të madhe të dorëshkrimeve shtyrë edhe nga gjendja e keqe ekonomike në të cilën ra familja njëra nga dy arkat u zhduk dhe tjetra përshkoi një odise duke përfunduar në duart e institutit të gjuhësisë në kopenhagë më pas hulumtimeve të arshi pipës në kozencë mësoi se me shumë gjasë një pjesë e materialit nga arka e zhdukur që kishte dorëshkrimet më me vlerë të de radës përfundoi në arkivin qendror të shtetit ku sapo ishte formuar fondi i de radës ku dhe gjendet letra me poetin frëng lamartine fondi i de radës në bibliotekën e qytetit të kozencës përbëhet prej më se fletësh me material poezish në arbërisht në italisht faqe ditari libra llogarie një trajtesë metafizike dhe letërkëmbimi letërkëmbimi në kozenca numëron letra mbi tema letrare të rëndësishme këmbime letrash me josephine de knorr dora d istria emil reinhold domenico damis faik konica giuseppe schir louis podhorsky paolo dodaj pietro chiara cristina gentile mandal michele marchian bernardo bilotta etj në kopenhagë dorëshkrimet e koleksionit shqiptar u kataloguan më për nga sasia nuk matet me të kozencës por për nga cilësia mbulojnë çdo dorëshkrim para ose pas milosaos a tek materiali me poezi tejet i çmueshëm për hetimin e zanafillës së poezisë të de radës një libër llogarie dhe letërkëmbimi me letra me rëndësi një letër me dt shtator hedh dritë mbi jetën pak të njohur të autorit të saj francesco avati profesor italo arbëresh i greqishtes në universitetin e urbinos mbledhësi i parë i këngëve popullore arbëreshe sipas de radës një tjetër letër pa datë dërguar nga zef serembe shfaq shenja paranoje mistike dy letra të kamardës dërguar de radës qershor korrikun përmbajnë kritika për rapsodie n e de radës një letër e dërguar nga hanoveri më korrik në të cilën dërguesi një filolog gjerman mundohej t ia kthente mendjen poetit që të mos shkonte në turqi për të propaganduar ndër shqiptarët e atjeshëm për botimin e një gazete shqip jo shumë kohë më pas arriti të botonte fiamuri arbërit disa prej letrave me dora d istrian japin të dhëna të tjera për jetën e intelektuales me origjinë shqiptare ndër letrat e shkruara prej de radës drejtuar inteligjencës shqiptare janë ato dërguar pashko vasës zef jubanit mitkos dhe letrat të tjera destinuar djemve në një letër drejtuar të atit më nga napoli jep të dhëna për konceptin e de radës për martesën dhe a mos duhet ta shes talentin që zoti më ka falur për t u shërbyer shumë njerëzve për çmimin e një gruaje në një kohë kur ai don që martesa të jetë një betim i shenjtë hyjnor në radhët e periodikut fiamuri arbërit pas tkurrjes territoriale të perandorisë osmane pas kongresit të berlinit qëndrimet e shprehura të rilindasit në lidhje me marrëdhënien e viseve shqiptare me maqedoninë dhe perandorinë osmane është pa mëdyshje për një bashkim tokësor të të dy tre vendeve bashkimi i shqipërisë me turqinë nënkupton medoemos përfshirjen e maqedonisë të cilën de rada e konsideron një zgjerim të shqipërisë maqedonia është një tokë shqiptare për ne sipas një tradite të vazhdueshme shkruan de rada në një shënim në një fjalim të lexuar në kongresin e të ndërkombëtar të orientalistikës një letër e korrikut përsërit bindjen e tij politike se shqipëria duhet të vazhdojë të qëndrojë në suazën e perandorisë osmane nga droja e copëtimit ndërmjet grekëve e sllavëve hoxhë hasan tahsini ninat prill stamboll korrik ka qenë astronom matematikan e filozof shqiptar ka qenë rektori i parë i universitetit të stambollit dhe njëri nga themeluesit e komitetit qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare tahsini mbahet si njëri nga mendimtarët më të mëdhenj të perandorisë osmane në shekullin e u lind në fshatin e ninatit në sanxhakun e janinës sot pranë konispolit shqipëri i ati osman efendi rushiti ishte anëtar i ulemave kish shërbyer si kadi në vende të ndryshme të perandorisë kështu kur ishte i vogël tahsini ka marrë mësimet nga i ati pastaj ndoqi medresenë në stamboll kur qe i ri ishte mësues privat i fëmijëve të hajrullah efendiut ministër i arsimit i perandorisë osmane hajrullahu e emëroi më pas tahsinin në shkollën osmane në paris ku tahsini mësonte osmanishten dhe shkenca fetare duke qenë edhe imami i ambasadës osmane në kryeqytetin frëng dhe njëherit student i matematikës e shkencave natyrore në universitetin e parisit tahsini qëndroi vite në paris i dërguar nga reshid pasha që donte të perëndimizonte ulematë më u kthye në perandorinë osmane duke përcjellur xhenazen e fuad pashait që kish vdekur në nicë më u emërua rektori i parë i të porsathemeluarit universitet të stambollit ku dha leksione fizike astronomie dhe psikologjie qeveria e emëroi aty duke besuar se tahsini do të barazpeshonte metodat dhe idetë e evropës perëndimore me botëkuptimin islam por në atë kohë kërkimi shkencor qëndrimet liberale dhe marrëdhëniet e pandehura të tahsinit me masonerinë provokuan sulme të rretheve konservatore të ulemave ndaj tij sulmet kundër tahsinit nisën kur ai filloi të bënte eksperimente për t u ilustruar nxënësve nocionin e vakumit gjë për të cilën u shpall heretik me një fetva i pushuar nga universiteti dhe iu pamundësua që të jipte mësim universiteti mbylli për një periudhë sepse xhemal al din afgani një tjetër profesor mbështeste idetë e tahsinit pas largimit nga puna për shkak të titullit shkencor që kishte shteti i caktoi një pension më vonë u vendos në një medrese të vogël të braktisur përballë portës së lartë dhe e përdori si vend banimi dhe mësimi duke zhvilluar kurse private ndërkaq vazhdoi të thellohej në studimin dhe leximin e veprave dhe të librave shkencorë të shumtë që kish mbledhur nuk u martua dhe nuk u mor në jetë me tjetër gjë përveç shkencës ndërroi jetë në moshën vjeçare nga sëmundja e mushkërive u varros në varrezat e erenkojit tahsini shkruajti të parin traktat psikologjie në osmanisht të titulluar psikologjia ose shkenca e shpirtit një vepër e frymëzuar nga modernizmi dhe i pari libër që përmbante fjalën psikologji shkruaji gjithashtu të parin libër për astronominë moderne duke qenë edhe libri i parë i shkencës popullore në osmanisht tjetër vepër e tahsinit në gjuhën osmane është përkthimi i librit loi naturelle shq ligji natyror i françois de chassebuf së bashku me sami frashërin ai hartoi një alfabet të veçantë për gjuhën shqipe sipas tahsinit alfabeti ishte hartuar me qëllimin që secila gërmë të shkruhej me sa më pak lëvizje të dorës ka lënë disa përkthime të veprave shkencore për fizikën dhe shkencat filozofike dhe disa poezi por askush nuk është kujdesuar për mbledhjen dhe botimin e tyre shkruan samiu përveç themelimit dhe emërimit në krye të universitetit të stambollit themeloi edhe xhemijet i ilmijje i arnavudijj shoqëria e dijetarëve shqiptarë apo kuvendi shkencor shqiptar institucion që u përdor edhe si dr ul funn politeknik tahsini punoi për alfabetin shqip duke pasë shpikur një alfabet të vetin dhe punoi në komitetin qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare naum veqilharxhi lindur naum bredhi ka qenë një avokat dhe studjues shqiptar më krijoi një alfabet krejt origjinal për gjuhën shqipe quajtur alfabeti i vithkuqit veqilharxhi është ndër figurat më të shquara të viteve të para të rilindjes kombëtare shqiptare dhe çmohet si njëri prej ideologëve të saj të parë u lind në fshatin e vithkuqit pranë korçës më datën dhjetor i ati panajot bredhi qe njeri i oborrit të ali pashë tepelenës në janinë tregtar që furnizonte me ushqime ushtrinë angleze kur kjo kishte pushtuar ishujt jonianë më ka të ngjarë që naumi mësimet e para t i ketë marrë në shkollat angleze ndër ishujt jonianë pas shkatërrimit të vithkuqit më u shpërngulën si familje në rumani naumi student mori pjesë në revoltat e të vllahisë e moldavisë pak vite më pas nisi të punonte avokat vuri prokopi dhe kontribuoi në jehimin e ideve të rilindjes kombëtare në brila u bashkua me një shoqëri intelektualësh shqiptarë që çmonin të domosdoshëm kultivimin e gjuhës dhe kulturës shqiptare për rilindjen kombëtare shqiptare më ose nisi të krijonte alfabetin e tij për gjuhën shqipe varianti përfundimtar i alfabetit të tij me tridhjetetre shkronja sajuar prej tij u botua për të parën herë më titulluar evëtori shqip fort i shkurtër veqilharxhi shmangu përdorimin e shkronjave greke latine dhe arabe për shkak të bashkëshoqërimit fetar dhe prej rrezikut se mund të ndillnin përçarje mes shqiptarëve me fe të ndryshme ëvetori i veqilharxhit u përhap fillimisht në korçë e më pas deri në përmet dhe berat ku gëzoi përdorim të madh më prill athanas paskali në një letër i kërkoi veqilharxhit që të niste sa më shumë kopje që ta kishte të mundur sipas historianëve botimi i këtij vëllimi shënjon fillimin e rilindjes kombëtare shqiptare më veqilharxhi i dërgoi një letër polemizuese të nipit në gjuhën greke që ia kish quajtur idetë e tij kimerike letra çmohet ndër dokumentet e para që radhit në vija të përgjithshme idetë e rilindjes kombëtare mendohet se veqilharxhi vdiq prej një helmimi nga patriarku ekumenik i kostantinopojës në vitin familja veqilharxhi braktisi vithkuqin për shkak të dyndjeve të turqve dhe ashpërsimit të procesit të myslimanizmit duke qenë ortodoks dhe me lidhje patriotike babai i naumit panajot veqilharxhi zgjodhi si destinacion njërën prej principatave rumune tara romaneasca por që në rini naumi duke qenë dhe tip jokonformist dhe i influencuar nga idetë atdhetare arriti të bëhej një nga liderët e shqiptarëve të rumanisë duke bashkëpunuar dhe me figurën e njohur ipsilantin naumi atëherë luftonte për emancipimin e popullit të tij dhe për krijimin e një shteti kombëtar shqiptar pas vitit familja veqilharxhi ishte një nga më të pasurat dhe më të respektuarat në qytetin e brailes naumi zotëronte disa prona të patundura dhe ndërkohë ushtronte dhe profesionin e avokatit më vit në të cilin të gjithë veqilharxhët e deklaruan veten si grekë naumi nuk ngurroi të pranonte origjinën e tij e të regjistrohej si shqiptar pranë autoriteteve rumune po në këtë periudhë ai arrin të finalizojë dhe punën e mundin e tij vjeçare për krijimin e një abetareje e cila ishte e para në llojin e saj për shqiptarët pasi deri atëherë gjuha jonë shkruhej me ndihmën e alfabetit grek dhe atij arab abetarja e parë e tij u shkrua dhe u botua në vitin kjo abetare përmbante dhe një alfabet origjinal por meqë ai ishte unik në llojin e tij i vështirë për t u shkruar dhe pa asnjë ngjashmëri me ndonjë gjuhë tjetër nuk pati mundësinë për ta bërë popullore gjithsesi orvatja mundi e puna e tij u vlerësuan maksimalisht dhe këtë e tregon dhe fakti se autorit iu kërkuan disa abetare me qëllim ndritjen e mendjes së popullit të etur për kulturë dhe dije naum veqilharxhi përveç abetares së tij kishte dhe shumë libra të tjerë të shkruar në alfabetin e tij që për fat të keq nuk kanë arritur të mbijetojnë kontributi i naum veqilharxhit kurorëzohet pas me krijimin e shoqërisë drita pas vdekjes në vitin në këtë kontekst naumi gjeti të gjitha kushtet për të manifestuar idetë e tij iluministe rilindëse ai u bënte thirrje shqiptarëve për bashkim e ruajtje të identitetit të tyre qoftë fetar apo etnik atëherë kur më shumë se kurrë perandoria osmane ushtronte presionet e fundit në trevat e banuara nga shqiptarët ndërkohë familja veqilharxhi i ka dhënë një kontribut të rëndësishëm jo vetëm shqipërisë por dhe rumanisë i pari president i gjyqtarëve për qytetin e brailes u emërua konstandin veqilharxhi sot mund të themi që këto dy shtete shqipëria dhe rumania nuk ia lanë harresës njeriun që bëri urën e miqësisë mes tyre ata i dhanë mirënjohjen e kujdesin e merituar për shembull shtëpia e naum veqilharxhit në qytetin e brailas është kthyer në muze dhe ajo ruhet me shumë përkushtim nga shteti rumun ndërsa shteti shqiptar dhe akademikët e tij konsiderojnë se naum veqilharxhi është figura më e spikatur e diasporës shqiptare për sa i përket gjysmës së parë të shekullit të xix më nisi punën për përpilimin e një alfabeti të veçantë të shqipes me shkronja të pranueshëm nga të gjithë për të kapërcyer dasitë që lidheshin me alfabetet e tjera synoi që sistemi shkrimor t u përshtatej veçorive të fonetikës së shqipes me këtë alfabet botoi më të parën abetare të shqipes ëvetarin abetarja u prit me entuziazëm dhe u përhap në krahinat jugore të shqipërisë për të plotësuar kërkesat e ribotoi më me titullin fare i ri ëvetar shqip të shoqëruar me një e parathënme për djemtë e rinj shqiptarë përgatiti gjithashtu një gramatikë dhe libra e dorëshkrime të tjera që nuk janë ruajtur më hartoi një qarkore enciklikë greqisht drejtuar bashkatdhetarëve ortodoksë në shqipëri dhe po atë vit i dërgoi një letër të gjatë polemizuese një nipi të vet që u ishte kundërvënë përpjekjeve të tij për çështjen shqiptare parathënia e abetares qarkorja dhe letra e vitit janë dokumentet e para ideologjike e programatike të njohura deri më sot të lëvizjes kombëtare shqiptare në to formulohen kërkesat kulturore të lëvizjes si iluminist revolucionar naum veqilharxhi mendonte se mësimi i shqipes dhe ngritja e kulturës mund ta vinin atdheun në radhët e vendeve të qytetëruara pa çlirimin kulturor nuk mund të arrihej as çlirimi politik duke u nisur nga pikëpamjet racionaliste i shihte shqiptarët si komb me karakter të veçantë me gjuhën e zakonet e veta me një thesar kulturor të trashëguar u bëri thirrje shqiptarëve të hapin sytë duke kërkuar zgjimin e ndërgjegjes kombëtare kishte besim te aftësitë dhe virtytet e popullit të vet dhe fshikulloi ata që ishin vënë në shërbim të të huajve naum veqilharxhi e kuptoi rrezikun e madh të shkollave të huaja dhe punonte për një shkollë shqipe me përmbajtje laike dhe për të gjithë fëmijët e popullit dha ndihmesë e shfaqi mendime të reja edhe për lëvrimin e gjuhës u mbështet te gjuha e popullit përdori fjalë të vjetra e të rralla dhe u shpreh për pastrimin e shqipes nga fjalët e huaja e pasuroi shqipen me një varg termash të kulturës e të dijes naum veqilharxhi u përpoq edhe të krijonte një shoqëri kulturore dhe të organizonte atdhetarët e tjerë prandaj e helmuan në stamboll me veprën e tij u bë shprehës i një kthese me rëndësi në historinë e popullit shqiptar ali pasha i njohur edhe si ali pashë janina ose ali pashë tepelenjoti ose janar qe një sundimtar i fuqishëm feudal i perandorisë osmane me tendenca autonomiste që shndërroi ejaletin e janinës në pashallëk pas muço beut ishte myftar beu samiu e quan ali pashë me gradë miri miran që fitoi pozitën më të lartë duke u caktuar dizdar kështjellar i tepelenës dhe më pas ra rob dhe u var në litar gjatë rrethimit të dytë të korfuzit një nga tre djemtë e myftar beut veli beu muar për grua esmiha hanëmin nga dera e bejlerëve të konicës që më pas do të njiheshin si zenelbejllinjtë çifti pati një djalë dhe një vajzë aliun dhe shahnisanë i ati u vra kur aliu qe nëntë apo dhjetë vjeç dhe u rrit nga e ëma familja tepelena tashmë e përfaqësuar nga dy të mitur ra në grindje me kardhiqin fshat i lirë se kush do të ishte këmborë për disa fshatra përreth karjanit dhe sidomos fshatin kakos të drejtë që prej brezash ishte ushtruar tepelenët i pari i kardhiqit demir agë dosti po e mëtonte tashmë këtë të drejtë për vete më hanko esmihaja me të bijën udhëtuan drejt karjanit që të vilnin taksën e këmborës që tepelenët e vilnin si përfaqësues vendorë të portës së lartë kardhiqiotët i bënë pritë në kthim në një grykëmali i morën esmihanë me të bijën me vete në kardhiq i detyruan të kthenin të ardhurat e paligjshme disavjeçare nga kjo taksë dhe iu bënë të qartë që mos ta pretendonin më në të ardhmen esmiha hanëmi e bëri këtë lëshim kundrejt kardhiqiotëve por ushqeu hakmarrje tek i biri aliu iu dha jetës së komitit me trimat e vet deri kur më i kërkoi dorën hanko pashës e shoqja e pashës e bija e ahmet pashë ngurzës por hankoja nuk e pranoi kërkesën e tij dhe më u martua me ibrahim pashë vlorën dy vjet më pas aliu u martua me të bijën e sanxhakbeut të delvinës kapllan asllanpashalliut ymi gylsym hanëmin pas varjes së vjehrrit dhe ngadhënjimit si i tretë në rivalitetin e dyerve të kokajve dhe selimaj hajdaragaj dostëve iu dha posti i kajmekamit të bejlerbeut të rumelisë dhe mori titullin e pashait me një tujë në krye të sanxhakut të delvinës pas luftës së perandorisë osmane me rusinë më ku mori pjesë me pasuesit e vet nën komandën e vezirit të madh jusuf pashës ali pasha u shqua në luftime arsye për të cilën pas traktatit të paqes u emërua sanxhakbej i tërhallës dhe derbahat naziri kryembikëqyrës i qafëmaleve dhe rrugëve të rumelisë kësodore pastroi rrugët nga cubat duke i marrë si pasues të vet dhe duke u fuqizuar e pasuruar gjithnjë e më tepër pas një rivaliteti me ali izet pashë kukën të parin e alizotëve dhe duke mënjanuar anëtarin më të shquar të atëhershëm të asllanpashallinjve ymer beun shtiu në dorë janinë dhe porta e lartë e emëroi vali pasi qe e zënë me telashe të tjera ali pasha i mbetur vejan ndërkohë u martua me zeliha hanëmin gruan e ndarë të ahmet bej asllanpashalliut bejlerëve të familjes asllanpashalliu që i kishin dalur kundër dhe kishin pronat në artë u premtoi falje dhe miqësi ndërsa sanxhakun e tërhallës ia la të birit vjeçar veli beut si pronar i madh tokash sipërmarrës i taksave shtetërore si pjesëmarrës aktiv në veprimtari tregtare dhe duke mbrojtur interesat e çifligarëve të rinj po dhe të borgjezisë tregtare të cilën e bëri për vete me një politikë tolerance të gjere fetare ali pashë tepelena mënjanoi përkrahësit e pushtetit qendror osman dhe tiranët e vegjël si shkaktarë të anarkisë feudale në vend ai i shndërroi kështu trevat e përfshira nën sundimin e tij në një formacion shtetëror në fakt autonom që dallonte nga viset e tjera të perandorisë për nga rregulli qetësia dhe zhvillimi ekonomik e kulturor janina u bë një qytet nga më të rëndësishmit dhe më të begatë në viset perëndimore të ballkanit qendër e tregut ndërkrahinor të rumelisë jugore qe përfshinte edhe një varg krahinash të shqipërisë një vatër arsimore dhe kulturore ku filloi të përdorej përveç greqishtes si gjuhë shkrimi dhe shqipja në vitet duke nënshtruar me luftë qeveritarët rivalë të sanxhaqeve fqinjë si dhe krahinat e vetëqeverisura të sulit himarës etj dhe duke shfrytëzuar situatën e vështirë të perandorisë osmane në periudhën e luftërave të napoleon bonapartit ali pashë tepelena arriti të zgjeronte e përforconte pushtetin e vet duke përfshirë trevat që nga gjiri i prevezës deri afërsisht në lumin shkumbin pashallëku i janinës u bë një faktor me rëndësi ndërkombëtare në kushtet kur forcat franceze e ruse që ishin vendosur në ishujt jonianë si dhe anglia drejtuan vëmendjen e tyre ndaj sundimtarit të fuqishëm shqiptar dhe krijuan lidhje direkte diplomatike me të duke kapërcyer portën ali pashë tepelena ishte bërë kështu një sundimtar faktikisht i pavarur por gjithmonë i kujdesshëm për të mos krijuar konflikte të parakohshme me pushtetin qendror duke pritur një moment të volitshëm për t u shkëputur prej këtij orvatjet e ali pashë tepelenës për të krijuar në vitet një besëlidhje me sundimtarët feudalë të shqipërisë së veriut e sidomos me bushatllinjtë me qëllim që të përballonin bashkërisht politikën centraliste të filluar nga sulltan mahmuti ii nuk dhanë rezultat rivaliteti midis vezirit të janinës dhe atij të shkodrës e shpuri mustafa pashë bushatlliun të merrte haptazi anën e portes kur kjo filloi të mente masa ushtarake kundër qeveritarit të janinës që ishte bërë tashmë tepër i rrezikshëm dhe po tregonte haptazi synimet e tij për t u bërë i pavarur nga porta në vitet ali pashë tepelena filloi luftën për mbrojtjen e vendit nga sulmi i forcave të perandorisë osmane dhe me këtë filloi faza më e lartë e veprimtarisë së sundimtarit shqiptar për të shkëputur zotërimet e veta nga vartësia e perandorisë ai ndihmoi për këtë qëllim edhe lëvizjet çlirimtare të popujve ballkanas e sidomos kryengritjen e popullit grek së cilës i dha ndihmë të madhe si në vitet e përgatitjes ashtu edhe gjatë vitit të parë të zhvillimit të saj por aleanca luftarake e lidhur me kryengritësit grekë të etolisë e akarnanisë nuk mundi të zhvillohej më tej ajo u sabotua nga krerët e kësaj lëvizjeje megjithëse forcat e ali pashë tepelenës në këto kushte u ndodhën vetëm përballë ushtrive osmane që u dërguan kundër pashallëkut të janinës ali pashë tepelena i bëri ballë rrethimit për një vit e gjysmë i braktisur më në fund edhe nga të bijtë dhe sundimtarë të tjerë krahinorë ali pashë tepelena bëri një qëndresë këmbëngulëse deri sa i ngujuar në një ishull të liqenit të janinës u vra më në fund me të pabesë politika e ali pashë tepelenës që synonte autonominë dhe bashkimin e krahinave shqiptare nën sundimin e pashallëkut të janinës më në fund dhe lufta e tij e hapur kundër sulltanit e thelluan më tej hendekun midis shqiptarëve dhe sundimtarëve osmanë dhe ndihmuan për të përgatitur truallin për një etapë të re më të lartë të lëvizjes çlirimtare antiosmane të popullit shqiptar për rilindjen kombëtare pjetër bogdani it pietro bogdano gur i hasit prishtinë ka qenë prift ipeshkëv i shkodrës arqipeshkëv i shkupit shqiptar nga hasi është autori i parë origjinal i letërsisë shqiptare autor i çetës së profetëve lat cuneus prophetarum e para vepër në prozë e shkruar në gjuhën shqipe lindi në gur të hasit afër prizrenit i biri i tad bogdanit dhe i një bije mazrekësh vendndodhja e fshatit nuk dihet por elsie ka propozuar fshatrat gjonaj dhe breg drini në rrethinat e prizrenit sipas njoftimeve të lënga nga nipi i tij dom gjon bogdani merret vesh se ungji andr e kishte zgjedhur pjetrin qysh të vogël si djalë të vitin që të shërbente në meshë në kishën e hasit më pas qysh në moshë të njomë ungji e çoi nipin e tij te kolegji i françeskanëve në çiprovec sot në bullgarinë veri perëndimore dihet me siguri që më u përcoll nga ungji andr në romë vijoi studimet e larta në kolegjin e loretos ku gjeti edhe bashkëkombas të tjerë si martin kryeziu gjurë gallata kolë vladanji e marin spica më kreu studimet dhe u shugurua meshtar në bazilikën e loretos pranverën e mori doktoratën në teologji me brohoritje të të gjithëve pas një qëndrimi rreth nëntë vitesh në itali bogdani u kthye në atdhe dhe pati si fushë veprimi misionin e gashit në ipeshkvinë e pultit më u emërua ipeshkëv i shkodrës ku shërbeu për njëzetenjë vite u emërua gjithashtu administrator i arqipshkvisë së tivarit deri më gjatë viteve të trazuara të luftës austro osmane u strehua në fshatrat e rrjollit dhe barbullushit në rrethinat e shkodrës një shpellë në rrjoll ku ka qëndruar mban ende sot emrin e tij u zu nga osmanët dhe u burgos në kalanë e shkodrës ipeshkvi i durrësit shtjefën gaspri i raportoi më vonë propagandës fide që bogdanin e shpëtuan vëllezërit nikollë e pepë kastori më pasoi të ungjin në drejtimin e arqipshkvisë së shkupit ku emërtohet pas fërkimeve me autoritetet osmane arratiset dhe strehohet në në dubrovnik në pjesën e parë të vitit shkon në venedik e në padova ku u prit prej kardinalit barbarigo të cilit i kishte shërbyer në romë barbarigo ishte përgjegjës i kishës për çështjet lindore kësodore tejet i interesuar për lindjen dhe ndër të tjera arbërinë kardinali kishte hapur gjithashtu një shtypshkronjë në padova tipografia del seminario që vihej në shërbim të gjuhëve të lindjes dhe kishte kallëpet për hebraishten armenishten e arabishten në këtë mënyrë kardinali ishte shumë vullnetmirë ndaj sipërmarrjeve të bogdanit pasi shestoi punët për botimin e çetës së profetëve njohur edhe si cuneus prophetarum bogdani u kthye në ballkan në mars të dhe kaloi vitet në vijim duke përhapur idenë e një qëndrese të armatosur kundrejt ushtrisë osmane kjo sidomos në viset e kosovës së sotme së bashku me vikar toma raspasani luajti rol kyç në lëvizjen pro austriake në kosovë përgjatë luftës së madhe turke kontribuoi në mobilizimin e një force vetëshe që iu bashkangjitën trupave austriake kur hynë në prishtinë dhe i shoqëruan në marrjen e prizrenit këtu bogdani me ushtrinë e tij u hasën me një tjetër armik murtajën ktheu në prishtinë por ndërroi jetë prej sëmundjes në fillim të dhjetorit në prishtinë nipi i tij gjon bogdani njoftonte se menjëherë pas thyerjes së ushtrisë austriake ato ditë tatarët dhe ushtare te tjere osmane i çvarrosën eshtrat e tij dhe ia hodhën qenve në shesh vepra e ipeshkvit pjetër bogdani çeta e profetëve cuneus prophetarum u botua më në padovë u rishtyp më dhe në venedik me titull tjetër libri cuneus prophetarum apo sipas përkthimit të justin rrotës çeta e profetëve është një nga veprat më të rëndësishme të trashëgimisë letrare shqiptare fakti që është e para vepër origjinale në gjuhën shqipe në krahasim me veprat e autorëve paraardhës që ishin kryesisht përkthime e bën tepër të rëndësishëm këtë libër tematika e larmishme i shton rëndësinë veprës aty gjejmë që nga tematika fetare historiografike të shkencave të natyrës por edhe letërsi artistike poezi kjo larmishmëri temash çon edhe në larmishmëri stilesh që është një tregues i shkallës së lartë të përpunimit të gjuhës për atë kohë dhe padyshim ky është një gur i rëndësishëm në themelin e gjuhës së sotme shqipe autori ka gjetur mundësi të shtjerë elemente të jetës shqiptare të kohës e të historisë së popullit tonë si është rasti i qëndresës burrërore të kelmendasve kundër ekspeditës turke më mendimet e njohuritë e bogdanit shpalosen më shkoqur në parathënien e librit dhe në relacionet e shumta që hartoi pas vizitave në viset e ipeshkvive që drejtoi shkroi me dashuri të madhe për gjuhën shqipe për shqipërinë e për popullin shqiptar shprehu dhembje për gjendjen e mjeruar e padijen në të cilat i kishte hedhur robëria bashkëatdhetarët e tij dhe urrejtje të thellë për pushtuesin osman pjetër bogdani kërkonte që t i jepeshin popullit libra në gjuhën amtare punoi për mëkëmbjen e zhvillimin e kulturës kombëtare dhe çlirimin e vendit vepra ka në krye një seri kushtimesh e poezish shqip latinisht italisht sllavisht shkruar për nder të pjetër bogdani nga miq e të njohur të tij dy vjershat shqipe të llukë bogdanit e të l sumës dhe ato të vetë autorit të shpërndara në kapituj të ndryshëm të librit me teknikën poetike përgjithësisht të sigurt janë tregues të lëvrimit të mbarë të vjershërimit shqip në këtë kohë bogdani krijoi me vetëdije të plotë për ta pasuruar e përpunuar gjuhën shqipe gjurmoi dhe vuri në qarkullim fjalë e shprehje të vjetra të lëna në harresë krijoi edhe fjalë të reja duke bërë përpjekjet e para për krijimin e termave në ndonjë degë të shkencës ligjërimi i tij dallohet mjaft herë edhe për zhdërvjelltësi e ndërtime sintaksore të një arkitektonie të sigurt me veprat e pjetër bogdani letërsia dhe gjuha letrare shqipe shënuan hapa të rëndësishëm përpara për veprën e pjetër bogdanit kanë shkruar studiues e shkrimtarë të njohur shqiptarë e të huaj si gaetano petrotta eqrem çabej faik konica filip fishta alberto stratic mario roques justin rrota matteo sciambra injac zamputti idriz ajeti ibrahim rugova sabri hamiti etj në vitin studiuesi e kritiku i njohur ibrahim rugova botoi te rililindja e prishtinës librin vepra e bogdanit që konsiderohet një nga studimet më të mira të veprës së pjetër bogdanit në vitin studiuesja anila omari botoi një studim të plotë të çeta e profetëve të pjetër bogdanit ka sjellë të parin studim filologjik të veprës së bogdanit duke tentuar edhe një publik pak më të gjerë se ai me përgatitje shkencore sipas omarit çeta e profetëve përfshin riprodhim anastatik të tekstit origjinal dhe në faqen përbri një transkriptim fonetik shoqëruar me aparatin kritik ku sqarohen fjalë të rralla apo shndërrime morfologjike të gjuhës së bogdanit seit mancaku shef i departamentit të historisë së gjuhës është shprehur se ky botim përbën të parin studim filologjik për veprën e bogdanit duke u vënë në përdorim të një publiku më të gjerë një nga punët më të vështira që ka bërë omari është transkriptimi i tekstit për sa i përket alfabetit në përgjithësi bogdani ka përdorur alfabetin latin por meqë shqipja ka disa tinguj që nuk gjenden në këtë alfabet bogdani ka përdorur disa shenja të veçanta këto shenja i kanë përdorur edhe autorë të tjerë paraardhës të tij p sh për grafikën e y së e ka marrë nga një shenjë e glagolitishtes një shkrimi të vjetër sllav boshnjak ndërsa fonema të tjera të shqipes bogdani i mori nga greqishtja marin barleti lat marinus barletius it marino barlezio ka qenë historian dhe prift katolik nga shkodra çmohet si historiani i parë dhe i vetëm shqiptar prej dëshmisë okulare të rrethimit të shkodrës më barleti njihet më shumë për veprën e tij të dytë një biografi e skënderbeut përkthyer në disa gjuhë prej shek xvi deri xx disa studjues pohojnë se ka qenë italian nga familja barletius nga barletta e puljes ose dalmat për nga etnia ndërsa shumica besojnë se qe siç identifikohej epirotas për nevojat historiografike i shënjuar arbër shqiptar barleti lindi dhe u rrit në shkoder atëherë pjesë e republikës së venedikut studjues të ndryshëm kanë pohuar se ka qenë italian dhe të tjerë që ka qenë dalmat nga etnia të tjerë besojnë se ka qenë arbër nga balezo balezi baleci ose ballëza në rrjoll më barleti mori pjesë në mbrojtjen e shkodrës në rrethimin e parë nga ushtria osmane ashtu si edhe në të dytin për të cilin shkroi një libër prindërit e tij u vranë gjatë rrethimeve kur venecia ia lëshoi shkodrën perandorisë osmane më me traktatin e kostandinopojës barleti vajti në venedik ku u bë studjues i historisë letërsisë klasike dhe i gjuhës latine me të mbërritur në venecie iu dha një pension prej dy dykatësh dhe një tezgë kasapi në mishtoren e rialtos si një burim i përkohshëm të ardhurash meqë kjo tezgë u pretendua nga andrea pezaro po atë vit noteri i gjykatës së lartë ludovik xukoli ndërhyri dhe këshilloi djaloshin e sjellshëm barleti që të kërkonte një punë tjetër të përshtatshme për të më u priftërua pas studimeve teologjike në venecia dhe padova dhe u emërua famullitar në kishën e shën shtjefnit në piovene vepra e parë e barletit është rrethimi i shkodrës e shkruar në gjuhën latine e botuar në venecia për herë të parë më u rishtyp disa herë në gjuhën italiane frënge polake dhe angleze në shqip u përkthye nga latinisti henrik lacaj vepra e dytë dhe më e plotë e barletit me të cilën u bë i famshëm është historia e skënderbeut po në latinisht me titullin e plotë mbi sjelljet e jetës dhe punët veçanërisht kundrejt turqve bëmat e gjergj kastriotit princi i shkëlqyer i epirotëve i mbiquajtur skanderbeg për veprat e tij ndryshe aleksandri i madh shkruar prej marin barlet shkodranit lat de vita moribus ac rebus praecipue aduersus turcas gestis georgii castrioti clarissimi epirotarum principis qui propter celeberrima facinora scanderbegus hoc est alexander magnus cognominatus fuit libri tredecim per marinum barletium scodrensem conscripti vepra u bë burim i një literature të gjerë të shkruar në gjuhë të ndryshme të botës si portugalishtja spanjishtja gjermanishtja më frëngjishtja anglishtja serbishtja greqishtja e deri në japonisht ndryshe prej rrethimit për këtë vepër barleti u mbështet tek dëshmitë e të tjerëve është cilësuar nga jireçek si burimi kryesor i historisë së skënderbeut një vepër e tretë i mvishet barletit histori e shkurtër e jetëve të papave dhe perandorëve compendium vitarum pontificum et imperatorum venecie por kërkimet e reja vërtetojnë që është vepër e giovanni stella botuar nga bernardino de vitali gjon buzuku ka qenë një prift katolik arbër vetëquhet arbënesh ai jetoi në shekullin e xvi vitet e sakta nuk dihen buzuku është autori i librit të parë të shtypur shqip që njihet ai e ka ndërtuar vetë ashtu si e ka menduar duke pasur si qëllim që të përmbushte disa synime jo vetëm si meshar meshari nuk është libër i mirëfilltë liturgjik kishtar largohet prej një tipi të tillë kanonik buzuku është idealisti i parë i librit gegënisht i gjuhës shqipe buzuku u lind në fshatin ljarje të krajës në sundimin e perandorisë osmane trevë shqiptare ende sot në malin e zi i biri i bdekut siç e shkruan në pasthënien e përkthimit me gjasë jetoi pranë ose afër venecies asokohe në republikën e venedikut ka mëtime që ka qenë ipeshkëv i dy dioqezave në shqipërinë veriore ose që ka qenë murg veprën meshari buzuku nisi ta shkruante më mars dhe e mbaroi me janar në një moshë kur ka qenë burrë i pjekur nga kjo vepër njihet vetëm një kopje e cunguar që ruhet në bibliotekën e vatikanit asaj i mungojnë fletët e para titulli dhe vendi i botimit por supozohet se u botua në venedik gjuha e veprës është gegërishtja e shekullit xvi e shkruar me alfabetin latin të tipit gjysmë gotik kemi të bëjmë pikësëpari pohon çabej me një gjuhë letrare prodhim i një zhvillimi të mëparmë të shkrimit dhe të përpunimit nga ana e këtij shkrimtari meshari përbëhej nga fletë faqe kopja e librit që ka arritur është e cunguar përbëhet nga fletë faqe i mungojnë faqet e para ndër to edhe kopertina me faqen kryesore duke qenë se meshari përmban tekste nga dhiata e vjetër dhe dhiata e re ai nuk është shumë i vështirë për t u interpretuar me gjithë ortografinë e ndërlikuar gjuhën arkaike gabimet e shumta të shtypit e mungesat e fjalëve të faqet e tekstit përmbajnë fjalë me një tërësi fjalori prej rreth leksemash me vlerë të posaçme për leksikografët dhe gjuhëtarët historikë kjo përmbajtje flet për përdorim të gjuhës shqipe në shërbesat fetare lidhur siç duket me përpjekjet për përdorimin krahas latinishtes edhe të gjuhëve amtare meshari është botuar me alfabetin latin të tipit gjysmëgotik i zakonshëm në atë kohë në italinë veriore kryesisht për tingujt e gjuhës shqipe që nuk i ka latinishtja g gj th dh z x i ka edhe pesë shkronja të posaçme që kanë përngjasim me disa shkronja të alfabetit cirilik autori shihet se ndjek një traditë mjaftë të konsoliduar të shkrimit të shqipes të cilën do ta vijojnë edhe autorët pasardhës të shqipërisë veriore qenia e një tradite letrare të mëparshme shfaqet edhe në gjuhën relativisht të përpunuar të veprës në pasthënie shprehen shkoqur ndjenjat atdhedashëse që e kanë frymëzuar dëshira e tij për të ndritur mendjen e bashkatdhetarëve në veprën e buzukut gjejmë ndonjëherë edhe pjesë të një proze tregimtare me vlera letrare të shkruara me gjuhë të qartë dhe të kuptueshme bie në sy puna e tij ose e traditës së mëparshme për pasurimin e shqipes me fjalë të reja në mes të cilave ka mjaft fjalë të sferave të jetës mendore si vepër e parë shqipe e njohur meshari ka rëndësi të madhe për historinë e kulturës në mënyrë të veçantë për historinë e shqipes së shkruar dhe të letërsisë shqiptare është dëshmi e shqipes në shek xvi në një fazë kur nuk ishin zhvilluar ende një pjesë e dallimeve dialektore të mëvonshme me gjuhën në një masë të mirë të standardizuar e të kodifikuar si koine letrare që u ngjit e u zhvillua me veprat e autorëve të veriut në shekujt xvi xviii vepra e gjon buzukut hapi një etapë të re në lëvrimin e shqipes si gjuhë e shkruar kulture ali kelmendi pejë nëntor shkurt ka qenë një veprimtar komunist organizues i grupimeve komuniste regjimi komunist në shqipëri e shpalli hero i popullit pjesë e një brezi idealistësh kosovarë që tek komunizmi shpresonin të gjenin zgjidhjen e çështjes kombëtare lindi në pejë më nëntor në kohën e perandorisë osmane i biri i sulë kelmendit fundi i luftës së parë botërore e gjen në vienë kthehet në shqipëri më ku politikisht e gjen veten me shoqërinë bashkimi të avni rustemit ndërsa ushtarakisht me çetat e bajram currit mori pjesë gjallërisht në lëvizjen e qershorit duke lëvizur në zonën e malësisë së gjakovës për këtë arsye në kohën e qeverisë noli shërbeu nënkomandant xhandarmërie madje shërbeu edhe pranë gjyqit të posaçëm ushtarak në gusht të me porosi të ibrahim jakovës shoqëroi një oficer madhor zbulues dhe një bullgar shok të dimitrovit gjatë udhëtimit të tyre në shqipëri me triumfin e legalitetit kelmendi emigroi në bari brindisi dhe më pas në vienë dhe kosovë teksa ndodhej në vienë ambasada sovjetike e atjeshme dhe federata komuniste ballkanike i kërkoi konare së listën e emigrantëve shqiptarë për t i nisur me studime në bashkimin sovjetik shumica e tyre punonin në francë ky grup përbëhej nga haki stërmilli fetah ekmeçiu qamil çela ali kelmendi selim shpuza naum prifti sali hidri ymer domi rexhep çami etj aliu shoqërohej më shumë me q çelën h stërmillin dhe f ekmeçiun në tetor maj aliu ka qëndruar në moskë ndërsa në vitet në shkollën xherxhenski në leningrad ku ishte bërthama e grupit komunist më kelmendi shërbeu si oficer kufiri i ushtrisë së kuqe në odesa qëndrimi në këtë qytet lidhej edhe me faktin se shqiptarët e atjeshëm e kishin përkrahur revolucionin e tetorit si dhe më kishin krijuar një organizatë komuniste në qëndron në berlin ku u bë pjesë e kçn së në këtë kohë mbaroi kursin e spiunazhit të gpu së jashtë moskës rreth vitit më gusht me vendim të propozuar nga komanda e xhandarmërisë me propozim fillestar nga ministria e punëve të jashtme i arratisuri politik ali sulë kelmendi lejohet të hyjë në shtetin shqiptar prej njohjes me hasan reçin vendos lidhjet me njerëzit që ai njihte m gjinishin a vokshin xhevdet dodën sadik stavilecin e myftarin v shanton etj më pas i dërgoi sa në krujë shkodër durrës pogradec etj me pak fjalë po kërkonte të ngrente rrjetin komunist në vend duke vepruar më shumë mbi bazën e njoftunive të kohës së çetës të bajram currit sesa si i trajnuar arrestohet dy herë dhe mbahet nën vërejtje nga zyra sekrete në periudhën shkurt prill qëndroi në berlin në qershor rikthehet në shqipëri me direktiva nga gjergj dimitrovi për të bërë përpjekje për formimin e qendre organizative komuniste për formimin e saj çoi në këmbë një celulë të përbërë nga selim shpuza dhe hasan reçi duke zgjedhur si vendbanim korçën zhvilloi mbledhje me grupin e korçës në korrik internohet në berat ku i pranëvihet njëri prej kuadrove më të mirë të zyrës sekrete osman taraku në korrik mars qëndroi në berat mars korrik në porto palermo korrik qershor qëndroi në voskopojë për ndërrim ajri aktiviteti i tij ishte krejtësisht nën mbikëqyrjen e shërbimit sekret në qershor të kthehet në korçë ku qëndron i internuar deri më nëntor në janar niset për në greqi për të sqaruar pozitat e niko xoxit dhe petro vangjelit pa mundur të bënte asgjë pasi nuk i takoi grupet shqiptare në greqi niset në turqi në mars më qershor rihyri në shqipëri më datë qershor mbi propozimin e ministrit të punëve të brendshme këshilli i ministrave vendosi internimin e tij për vit në gjirokastër si propagandist i rrezikshëm në dëm të interesave të shtetit kësisoj më korrik kelmendi u shoqërua nga korça në gjirokastër mpb porositte që ai të mbahej në kalanë e gjirokastrës dhe për këtë mjaftonte një roje ministria i shkruante prefektit që t i sugjeronte kelmendit ikjen jashtë vendit sepse siç e kishte nisur do t i shkonte jeta burgjesh e internimesh kelmendi kërkoi leje të ikte për kurim dhe më gusht bashkë me franga ari të dhëna nga prefekti u largua nëpërmjet vlorës i përmendur në shkresën e daljes që kishte hedhur themelet e partisë komuniste më më shtator mbërrin në bari ku takohet me qamil çelën vijoi në torino dhe përfundon në francë fillimisht në lion e më pas në paris kthehet edhe njëherë në moskë për të vdekur më pas në paris më shkurt u varros me shpenzimet e shoqatës filantropike secours populaire të atij qyteti në ceremoninë e varrimit foli q çela dhe deputeti komunist francez midol më dhjetor eshtrat e tij u çuan në varrezat e dëshmorëve në korçë qytet në të cilin para godinës së bashkisë u vendos një bust i tij asim vokshi gjakovë spanjë tetor ka qenë ushtarak pjesë e grupit komunist të tiranës luftar i brigadave komuniste në luftën e spanjës lindi në gjakovë kosovë në një familje me tradita patriotike mësimet fillore i nisi në qytetin e lindjes më dhe i mbaroi në kolgecaj të mesmen e kreu në shkodër ndoqi akademinë ushtarake në itali prej nga u kthye më me gradën nëntoger bashkëpunoi me ali kelmendin në vitet të zhvilloi veprimtari të gjerë aktive në grupin e themeluar nga hasan reçi mori pjesë në përgatitjen e kryengritjes antizogiste të fierit më në pragun e kryengritjes u arrestua dhe u dënua me burgim pas daljes nga burgu u internua në peqin në bisedat me demir godellin hasan reçin e mustafa gjinishin u fol për luftën e spanjës ku duhej të venin shokët më të shëndetshëm dhe asimi doli i pari vullnetar një njeri i afërt i musa jukës hilmi juka protokollist i ministrisë së punëve të brendshme ndërhyri që asimi të pajisej me pashaportë për të shkuar vullnetar në luftën e spanjës u nis nga marseja me teni konomin por rrugës anija u bombardua teni u vra dhe asimi doli gjallë në bregdetin spanjoll majin e qe pjesë e radhëve të brigadës garibaldi i së cilës qe edhe oficer dhe përgjegjës kompanie ra në fuente del ebro më tetor anjezë gonxhe bojaxhiu sot zyrtarisht mary theresa bojaxhiu gusht shtator e njohur zakonisht si nënë tereza e kalkutës dhe e nderuar në kishën katolike si shën tereza e kalkutës ishte një murgeshë dhe misionare katolike indiane me preardhje shqiptare ajo lindi në shkup uskub tani kryeqyteti i maqedonisë së veriut atëherë pjesë e vilajetit të kosovës në perandorinë osmane pasi kishte jetuar në maqedoni për tetëmbëdhjetë vjet ajo u shpërngul në irlandë dhe më pas në indi ku jetoi pjesën më të madhe të jetës së saj nënë tereza themeloi misionarët e bamirësisë një kongregacion fetar katolik i cili në vitin kishte më shumë se motra dhe ishte aktiv në shtete ato ofrojnë shtëpi për njerëzit që janë duke vdekur nga hiv aids lebëra dhe tuberkulozi ato ofrojnë ushqime klinika të lëvizshme programe këshilluese për fëmijët dhe familjet jetimore dhe shkolla anëtarët duhet t i përmbahen betimit të dëlirësisë varfërisë dhe bindjes si dhe një kusht të katërt për të dhënë shërbime falas e me gjithë zemër për më të varfërit e të varfërve nënë tereza është nderuar me çmimet dhe nderimet më të larta duke përfshirë më çmimin e paqes ramon magsaysay dhe çmimin nobel për paqe më tetor ajo u lumturua dhe u quajt tereza e bekuar e kalkutës për t u kanonizuar në shenjtore asaj duhej t i njihej një mrekulli e dytë në bazë të rregullave të kishës katolike një mrekulli e dytë i është njohur nga papa françesku në dhjetor të vitit duke i hapur rrugën që ajo të shpallet e shenjt nga kisha katolike e romës kanonizimi i saj është bërë më shtator një ditë para vjetorit të vdekjes së saj shtator ku njihet edhe si dita e saj e festës një figurë e diskutueshme si gjatë jetës dhe pas vdekjes së saj nënë tereza u admirua gjerësisht nga shumë njerëz për veprat e saj bamirëse ajo u vlerësua dhe u kritikua për akuza të ndryshme të tilla si për pikëpamjet e saj për abortin dhe kontracepsionin ajo gjithashtu ka marrë kritika për kushtet në shtëpitë që ajo ofronte për ata që ishin buzë vdekjes biografia e saj e autorizuar u shkrua nga navin chawla dhe u botua në ajo ka qenë subjekt i filmave dhe librave të tjerë më shtator tereza dhe shën françesk xavier u emëruan bashkë mbrojtës të argjipeshkës katolike romake të kalkutës tereza lindi anjezë gonxhe bojaxhiu më gusht në një familje shqiptare në shkup tani kryeqyteti i maqedonisë së veriut perandoria osmane ajo u pagëzua në shkup një ditë pas lindjes ajo më vonë e konsideroi gushtin ditën kur u pagëzua ditëlindjen e saj të vërtetë ajo ishte fëmija më e vogël e nikollës dhe dranafile bojaxhiu bernai babai i saj i cili ishte i përfshirë në politikën e komunitetit shqiptar në maqedoninë osmane vdiq në vitin kur ajo ishte tetë vjeç ai kishte lindur në prizren por me prejardhje familjare ishte nga fani i mirditës dhe nëna e saj ishte nga një fshat afër gjakovës sipas një biografie të joan graff clucas tereza u magjepsur nga tregimet e jetës së misionarëve dhe shërbimit të tyre në bengal që kur ishte e vogël në moshën vjeçare ajo ishte e bindur që duhet të angazhohej për jetën fetare vendosmëria e saj u forcua më gusht ndërsa lutej në faltoren e medonnës së zezë të vitisë ku shpesh shkonte në pelegrinazhe teresa u largua nga shtëpia në vitin në moshën vjeçare për t u bashkuar me motrat e loretos në loreto abbey në rathfarnham irlandë për të mësuar anglisht me synimin për t u bërë misionare anglishtja gjithashtu ishte gjuha e folur e motrave të loretos në indi nga atëhere ajo nuk i ka pa më nënën dhe motrën a saj familja e saj jetoi në shkup deri në vitin më pas u transferua në tiranë në tiranë familja e saj gjegjësisht nëna dranja motra agja dhe vëllau lazeri jetuan në rrugën hajdar hidi pranë katedrales katolike në rrugën e kavajës shtëpia sot është ende në këmbë ajo arriti në indi në vitin dhe filloi novatorin e saj në darjeeling në himalajet e poshtme këtu ajo mësoi bengalishten dhe dha mësim në shkollën e shën terezës pranë manastirit të saj tereza mori betimet fetare e saj të para më maj ajo zgjodhi të emërohej pas terezes së lisjës shenjtore mbrojtëse të misionarëve sepse një murgeshë në manastir kishte zgjedhur tashmë atë emër agnesa zgjodhi drejtshkrimin e saj në spanjisht teresa shqiptim tereza tereza mori betimet solemne të saj më maj ndërsa ishte mësuese në shkollën e manastirit loreto në entally në kalkutën lindore ajo shërbeu atje për afro njëzet vjet dhe u emërua drejtoreshë e shkollës në vitin megjithëse tereza gëzonte mësimin në shkollë ajo gjithnjë e më shumë shqetësohej nga varfëria që e rrethonte në kalkutë uria e bengalit e solli mjerimin dhe vdekjen në qytet dhe dita e veprimit të drejtpërdrejtë në gusht filloi një periudhë të dhunës myslimane hindu më shtator tereza përjetoi atë që ajo e përshkroi më vonë si thirrje brenda thirrjes kur udhëtoi me tren për në manastirin loreto në darjeeling nga kalkuta për tërheqjen e saj vjetore unë do të largohesha nga manastiri dhe t i ndihmoja të varfërit ndërsa jetonim në mesin e tyre ishte një urdhër të dështosh do të ishte të prishësh besimin joseph langford më vonë shkroi megjithëse askush nuk e dinte atë kohë motra terezë sapo ishte bërë nënë tereza ajo filloi punën misionare me të varfërit në duke zëvendësuar zakonin e saj tradicional loreto me një sari të thjeshtë pambuku të bardhë me një kufi blu teresa adoptoi nënshtetësinë indiane kaloi disa muaj në patna për të marrë trajnim bazë mjekësor në spitalin e familjes së shenjtë dhe u fut në lagjet e varfëra ajo themeloi një shkollë në motijhil kalkuta para se të fillonte të kujdeset për të varfërit dhe të uriturit në fillim të vitit tereza u bashkua në përpjekjet e saj nga një grup i grave të reja dhe ajo hodhi themelet për një bashkësi të re fetare duke ndihmuar më të varfërit midis të varfërve përpjekjet e saj shpejt tërhoqën vëmendjen e zyrtarëve indiane përfshirë kryeministrin teresa shkruajti në ditarin e saj se viti i saj i parë ishte i mbushur me vështirësi pa të ardhura ajo lypte për ushqime dhe furnizime dhe përjetoi dyshim vetminë dhe tundimin për t u kthyer në komoditetin e jetës së manastirit gjatë këtyre muajve të hershëm më tetor tereza mori lejen e vatikanit për kongregacionin dioqezan i cili do të bëhej misionarët e bamirësisë sipas fjalëve të saj do të kujdesej për të uriturit të zhveshurit të pastrehët të gjymtuarit të verbrit lebrozët për të gjithë ata njerëz që ndihen të padëshiruar të pa dashur të pa dashur për të gjithë shoqërinë njerëz që janë bërë barrë për shoqërinë dhe janë të turpëruar nga të gjithë në tereza hapi bujtinë e saj të parë me ndihmën e zyrtarëve të kalkutës ajo shndërroi një tempull hindu të braktisur në shtëpinë kalighat për vdekjen falas për të varfërit dhe e quajti atë kalighat shtëpia e zemrës së pastër nirmal hriday ata që u sollën në shtëpi morën kujdes mjekësor dhe mundësinë për të vdekur me dinjitet në përputhje me besimin e tyre myslimanëve ju lexua kuran hindusët morën ujë nga ganga dhe katolikët morën vajosje ekstreme një vdekje e bukur tha tereza është për njerëzit që kanë jetuar si kafshë të vdesin si engjëj të dashur dhe të kërkuar ajo hapi një bujtinë për ata me lebër duke e quajtur atë shanti nagar qyteti i paqes misionarët e bamirësisë krijuan klinika për shtrirjen e lebrozit në të gjithë kalkutën duke siguruar ilaçe veshje dhe ushqim misionarët e bamirësisë morën një numër gjithnjë e më të madh të fëmijëve të pastrehë në vitin tereza hapi nirmala shishu bhavan shtëpia e fëmijëve të zemrës së papërlyer si një strehë për jetimët dhe rininë e pastrehë kongregacioni filloi të tërheqë rekrutë dhe dhurime dhe deri në vitet ajo kishte hapur hotele jetimore dhe shtëpi lebrike në të gjithë indinë tereza pastaj zgjeroi kongregacionin jashtë vendit duke hapur një shtëpi në venezuelë në me pesë motra shtëpitë u ndoqën edhe në itali romë tanzani dhe austri në dhe gjatë viteve kongregacioni hapi shtëpi dhe fondacione në shtetet e bashkuara dhe dhjetëra vende në azi afrikë dhe evropë misionarët e vëllezërve të bamirësisë u themeluan në vitin dhe një degë soditëse e motrave ndoqi në lay katolikë dhe jo katolikë u regjistruan si bashkëpunëtorët e nënë terezës bashkëpunëtorët e sëmurë dhe vuajtjeve dhe misionarët e lay të bamirësisë duke iu përgjigjur kërkesave të shumë priftërinjve në nënë tereza themeloi lëvizjen corpus krishti për priftërinjtë dhe me joseph langford misionarët e etërve të bamirësisë në për të kombinuar qëllimet profesionale të misionarëve të bamirësisë me burimet e priftërisë deri në vitin kongregacioni anëtarësh i kalkutës ishte rritur në më shumë se motra që menaxhonin jetimore strehimore të sida ve dhe qendra bamirësie në të gjithë botën duke u kujdesur për refugjatët të verbrit të paaftë të moshuarit alkoolistët të varfërit dhe të pastrehët dhe viktimat e përmbytjeve epidemive dhe krizë urie deri në vitin misionarët e bamirësisë numëruan rreth vëllezër dhe motra në të gjithë botën duke operuar misione shkolla dhe strehimore në vende tereza tha me anë të gjakut unë jam shqiptare nga nënshtetësia një indiane me anë të besimit unë jam një murgeshë katolike sa i përket thirrjes sime unë i përkas botës sa i përket zemrës time unë i përkas plotësisht zemrës së jezusit ajo fliste rrjedhshëm pesë gjuhë bengalisht shqip serbisht anglisht dhe hindi ajo bëri udhëtime të rastit jashtë indisë për arsye humanitare në kulmin e rrethimit të beirutit në tereza shpëtoi fëmijë të bllokuar në një spital të linjës së përparme duke ndërmjetësuar një armëpushim të përkohshëm midis ushtrisë izraelite dhe guerileve palestinezë e shoqëruar nga punëtorët e kryqit të kuq ajo udhëtoi nëpër zonën e luftës për në spital për të evakuuar pacientët e rinj kur evropa lindore përjetoi rritje të hapjes në fund të viteve tereza i zgjeroi përpjekjet e saj drejt vendeve komuniste që kishin refuzuar misionarët e bamirësisë ajo filloi dhjetëra projekte e pavendosur nga kritikat për qëndrimet e saj kundër abortit dhe divorcit pavarësisht se kush thotë çfarë duhet ta pranosh me një buzëqeshje dhe të bësh punën tënde ajo vizitoi armeninë pas tërmetit të vitit dhe u takua me nikolai ryzhkov kryetar i këshillit të ministrave tereza udhëtoi për të ndihmuar të uriturit në etiopi viktima të rrezatimit në hernernobil dhe viktimat e tërmetit në armeni në vitin ajo u kthye në shqipëri për herë të parë duke hapur një shtëpi të misionarëve të bamirësisë në tiranë deri në vitin tereza ka operuar misione në mbi vende misionarët bamirësisë së saj të u rritën nga dymbëdhjetë në mijëra duke u shërbyer më të varfërve të të varfërve në qendra në të gjithë botën misionarët e parë të shtëpisë së bamirësisë në shtetet e bashkuara u krijuan në rajonin e south bronx të new york city dhe me kongregacioni operoi institucione në të gjithë vendin tereza pati një sulm në zemër në romë në ndërsa ajo ishte duke vizituar papën gjon pali ii pas një sulmi të dytë në ajo mori një kardiak artificial në pas një periudhe pneumonie në meksikë ajo pati probleme shtesë të zemrës edhe pse tereza ofroi të jepte dorëheqjen si kreu i misionarëve të bamirësisë me një votim të fshehtë motrat e kongregacionit votuan që ajo të qëndronte dhe ajo ra dakord të vazhdonte në prill ajo ra duke thyer kolarbonin e saj dhe katër muaj më vonë ajo pati malarje dhe infrakt në zemër edhe pse tereza kishte një operacion në zemër shëndeti i saj ishte në rënie të qartë sipas kryepeshkopit të kalkutës henry sebastian d souza ai urdhëroi një prift të kryente një ekzorcizëm me lejen e saj kur ajo u shtrua në spital për herë të parë me probleme kardiake sepse ai mendonte se mund të ishte nën sulm nga djalli më mars tereza dha dorëheqjen si kreu i misionarëve të bamirësisë dhe ajo vdiq në shtator në kohën e vdekjes së saj misionarët e bamirësisë kishin mbi motra dhe një vëllazëri të lidhur me anëtarë që operonin misione në vende këto përfshijnë strehimin dhe shtëpitë për personat me hiv aids lebrozën dhe tuberkulozin kuzhinat e supave programet e këshillimit për fëmijë dhe familje jetimore dhe shkolla misionarët e bamirësisë u ndihmuan nga bashkëpuntorët që numëruan mbi një milion deri në vitet tereza u shtrua në një repart në një arkivol të hapur në shën thomas kalkuta për një javë para funeralit të saj ajo mori një funeral shtetëror nga qeveria indiane në shenjë mirënjohjeje për shërbimin e saj për të varfërit e të gjitha feve në vend i ndihmuar nga pesë priftërinj sekretari i kardinal i shtetit angelo sodano përfaqësuesi i papës kreu ritet e fundit vdekja e terezës hidhëroi komunitetet laike dhe fetare kryeministri i pakistanit nawaz sharif e quajti atë një individ të rrallë dhe unik e cila jetoi gjatë për qëllime më të larta përkushtimi i saj gjatë gjithë jetës për kujdesin e të varfërve të sëmurëve dhe të pafavorshëmve ishte një nga shembujt më të lartë të shërbimit për njerëzimin sipas ish sekretarit të përgjithshëm të u n javier prez de cullar ajo është kombet e bashkuara ajo është paqe në botë tereza u njoh për herë të parë nga qeveria indiane më shumë se një e treta e një shekulli më parë duke marrë padma shri në dhe amimin jawaharlal nehru për mirëkuptim ndërkombëtar në ajo më vonë mori çmime të tjera indiane duke përfshirë edhe bharat ratna çmimin më të lartë civil të indisë në biografia zyrtare e terezës nga navin chawla u botua në në kolkata ajo adhurohet si hyjni nga disa hindusë për të përkujtuar vjetorin e lindjes së saj qeveria e indisë lëshoi një monedhë speciale coin shumën e parave që tereza kishte kur arriti në indi më gusht presidenti pratibha patil tha e veshur me një sari të bardhë me një kufi blu ajo dhe motrat e misionarëve të bamirësisë u bënë një simbol i shpresës për shumë njerëz të moshuarit të varfërit të papunët të sëmurët të sëmurët përfundimisht dhe ata të braktisur nga familjet e tyre pamjet indiane të terezës nuk janë uniformisht të favorshme aroup chatterjee një mjek i lindur dhe rritur në kalkuta i cili ishte një aktivist në lagjet e qytetit për vite me radhë rreth vitit përpara se të transferohej në mbretërinë e bashkuar tha se ai kurrë nuk ka parë madje ndonjë murgeshë në ato lagje hulumtimi i tij që përfshin më shumë se intervista me vullnetarë murgesha dhe të tjerë të njohur me misionarët e bamirësisë u përshkrua në një libër të vitit kritik për terezën chatterjee e kritikoi atë për promovimin e një kulti të vuajtjes dhe një imazh të shtrembëruar negativ të kalkutës duke e ekzagjeruar punën e bërë nga misioni i saj dhe për keqpërdorimin e fondeve dhe privilegjeve në dispozicion të saj sipas tij disa nga problemet higjenike që ai kishte kritikuar ripërdorimi i gjilpërave për shembull u përmirësuan pas vdekjes së terezës në bikash ranjan bhattacharya kryetar i komunës së kolkatës nga deri në tha se ajo nuk kishte asnjë ndikim domethënës në të varfërit e këtij qyteti lavdëroi sëmundjen në vend që ta trajtonte atë dhe keqinterpretoi qytetin pa dyshim që kishte varfëri në kalkuta por ajo kurrë nuk ishte një qytet i lebrave dhe lypësve siç e paraqiti nënë tereza nacionalistët hindu partia bharatiya janata u përleshën me terezën mbi dalits christian por e lavdëroi atë në vdekje dhe dërgoi një përfaqësues në funeralin e saj sidoqoftë vishwa hindu parishad kundërshtoi vendimin e qeverisë për t i dhënë asaj një funeral shtetëror sekretari giriraj kishore tha se detyra e saj e parë ishte ndaj kishës dhe shërbimi shoqëror ishte i rastësishëm duke e akuzuar atë për favorizimin e të krishterëve dhe kryerjen e pagëzimeve të fshehta të vdekjes në një haraç të faqes së parë frontline indian për dy javë hodhi poshtë akuzat si të rreme dhe tha se ato nuk kishin bërë asnjë ndikim në perceptimin e publikut për punën e saj veçanërisht në kalkuta duke vlerësuar kujdesin e saj vetëmohues energjinë dhe trimërinë autori i haraçit kritikoi fushatën publike të teresës kundër abortit dhe pretendimin e saj për të qenë jo politik në shkurt mohan bhagwat udhëheqësi i organizatës së djathtë hindu rashtriya swayamsevak sangh tha se qëllimi i terezës ishte të shndërronte personin i cili po shërbehej në një të krishterë ish zëdhënësi i rss mg vaidhya mbështeti vlerësimin e bhagwat dhe organizata akuzoi mediat për shtrembërim të fakteve në lidhje me komentet e bhagwat deputeti i kongresit të trinamoolit derek o brien kreu i cpi së atul anjan dhe shefi i ministrit të delhi arvind kejriwal protestuan kundër deklaratës së bhagwat tereza mori çmimin ramon magsaysay për paqen dhe mirëkuptimin ndërkombëtar dhënë për punë në azinë jugore ose lindore në sipas citimit të saj bordi i besuarve njeh njohjen e saj të mëshirshme të të varfërve të varfër të një toke të huaj në shërbimin e të cilit ajo ka udhëhequr një kongregacion të ri nga fillimi i viteve ajo ishte një personazh i famshëm ndërkombëtar fama e terezës mund t i atribuohet pjesërisht dokumentarit të malcolm muggeridge diçka e bukur për zotin dhe librit të tij të vitit me të njëjtin emër muggeridge po kalonte një udhëtim shpirtëror të vetin në atë kohë gjatë xhirimeve pamjet e xhiruara në ndriçim të dobët veçanërisht në shtëpinë për vdekjen mendohej se nuk ka të ngjarë të përdoren nga ekuipazhi në angli pamjet u zbuluan se ishin mjaft të ndriçuara dhe muggeridge e quajti atë një mrekulli të dritës hyjnore nga tereza anëtarët e tjerë të ekuipazhit thanë se ishte për shkak të një lloji të ri të filmit ultra të ndjeshëm kodak muggeridge u kthye më vonë në katolicizëm rreth kësaj kohe bota katolike filloi ta nderonte terezën publikisht papa pali vi i dha asaj përurimin papa gjon xxiii çmimin e paqes në duke lavdëruar punën e saj me të varfërit shfaqjen e bamirësisë së krishterë dhe përpjekjet për paqen dhe ajo mori pacem në terris award në pas vdekjes së saj tereza përparoi me shpejtësi në rrugën drejt shenjtërimit ajo u nderua nga qeveritë dhe organizatat civile dhe u emërua një shoqërues nderi të urdhrit të australisë në për shërbimin ndaj komunitetit të australisë dhe njerëzimit në përgjithësi mbretëria e bashkuar dhe shtetet e bashkuara dhuruan një numër çmimesh duke kulmuar me urdhrin e meritës në dhe shtetësinë nderi të shteteve të bashkuara në nëntor shqipëria i dha asaj nderin e artë të kombit në por pranimi i saj për këtë dhe legjioni i nderit haitik ishte i diskutueshëm tereza u kritikua për përkrahje të fshehtë të duvaliers dhe biznesmenëve të korruptuar si charles keating dhe robert maxwell ajo i shkroi gjykatësit të gjykimit të keating ut duke kërkuar pastërti universitetet në indi dhe perëndim i dhanë diplomat e saj të nderit çmime të tjera civile përfshinin izemimin balzan për promovimin e njerëzimit paqes dhe vëllazërimit midis popujve dhe çmimin ndërkombëtar albert schweitzer në prill të vitit tereza vizitoi universitetin e scranton në pensilvanian veriperëndimore ku mori medaljen la storta për shërbimin njerëzor nga presidenti i universitetit william j byron ajo sfidoi një audiencë prej vetash për të njohur njerëzit e varfër në shtëpinë tuaj dhe lagjen lokale duke ushqyer të tjerët ose thjesht duke përhapur gëzim dhe dashuri dhe vazhdoi të varfërit do të na ndihmojnë të rritemi në shenjtëri sepse ata janë krishti në maskën e shqetësimit në gusht tereza mori një doktor nderi të gradës së shkencave shoqërore në njohje të shërbimit të saj dhe ministrisë së saj për të ndihmuar të varfërit dhe të sëmurët nga universiteti ajo u foli përpara studentëve dhe anëtarëve të dioqezës së scranton për shërbimin e saj ndaj më të varfërve të të varfërve duke u thënë atyre të bëjnë gjëra të vogla me shumë dashuri në tereza mori themimin nobel për paqen për punën e ndërmarrë në luftën për të kapërcyer varfërinë dhe shqetësimin që gjithashtu përbën një kërcënim për paqen ajo refuzoi një banket ceremonial konvencional për laureatë duke kërkuar që kostoja e tij prej dollarë t u jepej të varfërve në indi dhe duke thënë se shpërblimet tokësore ishin të rëndësishme vetëm nëse e ndihmuan atë për të ndihmuar nevojtarët e botës kur tereza mori çmimin ajo u pyet cfarë mund të bëjmë për të promovuar paqen botërore ajo u përgjigj shkoni në shtëpi dhe doni familjen tuaj duke u bazuar në këtë temë në ligjëratën e saj për çmimin nobel ajo tha rreth botës jo vetëm në vendet e varfëra por e gjeta varfërinë e perëndimit aq shumë më të vështirë për tu hequr kur marr një person nga rruga i uritur i jap një pjatë oriz një copë bukë e kam kënaqur unë e kam hequr atë uri por një person që është i mbyllur që ndihet i padëshiruar i padashur i tmerruar personi që është dëbuar nga shoqëria se varfëria është aq e lëndueshme dhe aq shumë dhe e shoh shumë të vështirë tereza veçoi abortin si shkatërruesin më të madh të paqes sot sepse nëse një nënë mund ta vrasë vetë fëmijën e vet atë që mbetet për mua të të vras dhe të më vrasësh nuk ka asgjë në mes barbara smoker i revistës laike humaniste the freethinker kritikoi terezën pas çmimit të temimit të paqes duke thënë se promovimi i saj i mësimeve morale katolike mbi abortin dhe kontracepsionin largoi fondet nga metodat efektive për të zgjidhur problemet e indisë në konferencën e katërt botërore për gratë në pekin tereza tha sidoqoftë ne mund ta shkatërrojmë këtë dhuratë të amësisë veçanërisht nga e keqja e abortit por edhe duke menduar se gjërat e tjera si punët ose pozicionet janë më të rëndësishme sesa të duash gjatë jetës së saj tereza ishte në mesin e grave të para në sondazhin vjetor më të admiruar të burrave dhe grave gallup herë duke përfunduar së pari disa herë në vitet dhe në vitin ajo drejtoi listën e gallup të njerëzve më të admiruar të shekullit duke anketuar të gjitha përgjigjet e tjera vullnetare me një diferencë të gjerë dhe ishte e para në të gjitha kategoritë kryesore demografike përveç shumë të rinjve sipas një shkrimi të akademikëve kanadezë serge larive genevive chnard dhe carole snchal klinikat e terezës morën miliona dollarë në donacione por kishin mungesë të kujdesit mjekësor diagnozë sistematike ushqimit të nevojshëm dhe analgjezikëve të mjaftueshëm për ata me dhimbje sipas mendimit të tre akademikëve nënë tereza besonte se të sëmurët duhet të vuajnë si krishti në kryq thuhej që paratë shtesë mund të kishin shndërruar shëndetin e të varfërve të qytetit duke krijuar lehtësira të përparuara të kujdesit paliativ një nga kritikët më të hapur të teresës ishte gazetari kritiku letrar dhe antiteizti anglez christopher hitchens nikoqir i dokumentarit hell s angel dhe autor i esesë i cili shkroi në një artikull të kjo na kthen në korrupsionin mesjetar të kishës e cila u shiti indulgjenave të pasurve ndërsa predikonte zjarr ferr dhe vazhdimësi ndaj të varfërve nënë tereza nuk ishte shoqe e të varfërve ajo ishte shoqe e varferise ajo tha se vuajtja ishte një dhuratë nga zoti ajo e kaloi jetën duke kundërshtuar shërimin e vetëm të njohur për varfërinë që është fuqizimi i grave dhe emancipimi i tyre nga një version blegtoral i riprodhimit të detyrueshëm ai e akuzoi atë për hipokrizi për zgjedhjen e trajtimit të përparuar për gjendjen e saj të zemrës hitchens tha se qëllimi i saj nuk ishte t i ndihmonte njerëzit dhe se ajo gënjeu donatorët se si u përdorën kontributet e tyre ishte duke folur me të që unë zbulova dhe ajo më siguroi që nuk po punonte për të lehtësuar varfërinë ai tha ajo po punonte për të zgjeruar numrin e katolikëve ajo tha unë nuk jam punëtore sociale unë nuk e bëj këtë për këtë arsye unë e bëj atë për krishtin unë e bëj atë për kishën megjithëse hitchens mendoi se ishte dëshmitari i vetëm i thirrur nga vatikani aroup chatterjee autori i nënë terezës tregimi i untold gjithashtu u thirr për të paraqitur prova që kundërshtonin fajësimin dhe kanonizimin e teresës vatikani kishte hequr avokatin e djallit tradicional i cili shërbeu për një qëllim të ngjashëm grupet për të drejtat e abortit kanë kritikuar gjithashtu qëndrimin e terezës kundër abortit dhe kontracepsionit duke analizuar veprimet dhe arritjet e saj papa gjon pali ii tha ku e gjeti nënë tereza forcën dhe këmbënguljen për ta vendosur veten plotësisht në shërbim të të tjerëve ajo e gjeti atë në lutje dhe në soditje të heshtur të jezu krishtit fytyra e tij e shenjtë zemra e tij e shenjtë në mënyrë private tereza përjetoi dyshime dhe luftë në bindjet e saj fetare që zgjatën afro vjet deri në fund të jetës së saj sipas postulatorit të saj brian kolodiejchuk ajo nuk ndjeu praninë e zotit çfarëdo në zemrën e saj ose në eukaristi tereza shprehu dyshime të mëdha për ekzistencën dhe dhimbjen e zotit për mungesën e besimit të saj kolodiejchuk zyrtari përgjegjës për mbledhjen e provave për kanonizimin e saj mendoi se pakënaqësia e saj mund të keqinterpretohej nga disa por besimi i saj se zoti po punonte përmes saj ishte i pakënaqur megjithëse ajo ishte dashur për afërsinë e humbur te zoti ajo nuk e vuri në dyshim ekzistencën e tij tereza mund të ketë provuar diçka të ngjashme me jezusin i cili tha kur u kryqëzua eli eli lama sabachthani zoti im zoti im pse më ke braktisur kolodiejchuk tërhoqi një krahasim me mistikun e shekullit të të gjoni i kryqit i cili krijoi frazën nata e errët e shpirtit shenjtorë të tjerë përfshirë këtu emrin e teresë të lisjës që e quajti atë një natë pa asgjë kishin përvoja të ngjashme të thatësisë shpirtërore sipas james langford këto dyshime ishin tipike dhe nuk do të ishin pengesë për kanonizimin pas dhjetë vjet dyshimesh tereza përshkroi një periudhë të shkurtër të besimit të përtërirë pas vdekjes së papës pius xii në ajo ishte duke u lutur për të në një masë rekuizmi kur ajo u çlirua nga errësira e gjatë ajo vuajtje e çuditshme sidoqoftë pesë javë më vonë thatësia e saj shpirtërore u kthye teresa i shkruajti shumë letra rrëfimtarëve dhe eprorëve të saj gjatë një periudhe vjeçare më së shumti kryepeshkopit të kalkutës ferdinand perier dhe priftit jesuit celeste van exem këshilltari i saj shpirtëror që nga formimi i misionarëve të bamirësisë ajo kërkoi që letrat e saj të shkatërroheshin duke u shqetësuar se njerëzit do të mendojnë më shumë për mua më pak për jezusin sidoqoftë letërkëmbimi është përpiluar në nënë terezën eja bëhu drita ime teresa i shkruajti besimtarit shpirtëror michael van der peet jezusi ka një dashuri shumë të veçantë për ju por sa për mua heshtja dhe zbrazëtia janë aq të mëdha saqë unë shoh dhe nuk shoh dëgjoj dhe nuk dëgjoj gjuha lëviz në lutje por nuk flet unë dua që ju të luteni për mua që ta lë atë të ketë një dorë të lirë në deus caritas est enciklika e tij e parë papa benedikti xvi e përmendi terezën tri herë dhe përdori jetën e saj për të sqaruar një nga pikat kryesore të enciklikës në shembullin e terezës së bekuar të kalkutës kemi një ilustrim të qartë të faktit se koha e kushtuar zotit në lutje jo vetëm që nuk e privon nga shërbimi efektiv dhe i dashur ndaj fqinjit tonë por në fakt është burimi i pashtershëm i këtij shërbimi ajo shkroi vetëm lutja mendore dhe leximi shpirtëror mund të kultivojmë dhuratën e lutjes megjithëse urdhri i saj nuk ishte i lidhur me urdhrat françeskan tereza e admiroi françeskun e asizit dhe u ndikua nga shpirtërore françeskan motrat e bamirësisë recitojnë lutjen e shën françeskut çdo mëngjes në meshë gjatë falënderimeve pas kungimit dhe theksi i tyre në ministri dhe shumë nga premtimet e tyre janë të ngjashme françesku theksoi varfërinë dëlirësinë bindjen dhe nënshtrimin ndaj krishtit ai kushtoi pjesën më të madhe të jetës së tij për t i shërbyer të varfërve veçanërisht lebrave pas vdekjes së terezës në selia e shenjtë filloi procesin e lumnimit e dyta e tre hapave drejt kanonizimit dhe kolodiejchuk u emërua postulator nga dioqeza e kalkutës edhe pse ai tha ne nuk kemi pse të vërtetojmë se ajo ishte e përsosur ose kurrë nuk bëri një gabim ai duhej të dëshmonte se virtyti i terezës ishte heroik kolodiejchuk dorëzoi dokumente në total faqe të cilat bazoheshin në intervista me dëshmitarë të cilëve u kërkohej të përgjigjeshin në pyetje procesi i kanonizimit kërkon dokumentimin e një mrekullie që vjen nga ndërhyrja e shenjtorit të ardhshëm në vatikani njohu si mrekulli shërimin e një tumori në barkun e monica besrës një grua indiane pas aplikimit të një dollapi që përmbante foton e teresës sipas besrës një rreze drite që buronte nga fotografia dhe tumori i saj kanceroz ishte shëruar megjithatë burri i saj dhe disa nga stafi i saj mjekësor thanë që trajtimi mjekësor konvencional zhduki tumorin doktor ranjan mustafi i cili tha për new york times që kishte trajtuar besrën tha se kisti ishte shkaktuar nga tuberkulozi nuk ishte një mrekulli ajo mori ilaçe për nëntë muaj deri në një vit sipas burrit të besrës gruaja ime u kurua nga mjekët dhe jo nga ndonjë mrekulli kjo mrekulli është një shaka besra tha që të dhënat e saj mjekësore përfshirë sonograms recetat dhe shënimet e mjekëve u konfiskuan nga motra betta nga misionarët e bamirësisë sipas time thirrjet drejtuar motrës betta dhe zyrës së motrës nirmala pasardhësja e terezës si kreu i rendit nuk nxorrën asnjë koment zyrtarët në spitalin balurghat ku besra kërkoi trajtim mjekësor thanë se ata u bënë presion nga urdhri për ta thirrur kurimin e saj për mrekulli në shkurt ish ministri i shëndetit i bengalit perëndimor partho de urdhëroi një rishikim të të dhënave mjekësore të besrës në departamentin e shëndetit në kolkata sipas de nuk kishte asgjë të pazakontë në lidhje me sëmundjen dhe kurimin e saj bazuar në trajtimin e saj të gjatë ai tha se ai kishte refuzuar t i jepte vatikanit emrin e një mjeku që do të vërtetonte se shërimi i monica besrës ishte një mrekulli gjatë lumnimit dhe kanonizimit të terezës curia roman vatikani studioi kritika të botuara dhe të pabotuara për jetën dhe veprën e saj hitchens dhe chatterjee autori i verdict final një libër kritik për terezën i folën gjykatës sipas zyrtarëve të vatikanit pretendimet e ngritura u hetuan nga kongregacioni për kauzat e shenjtorëve grupi nuk gjeti asnjë pengesë për kanonizimin e terezës dhe lëshoi obstetërin e saj nihil më prill për shkak të sulmeve ndaj saj disa shkrimtarë katolikë e quajtën atë një shenjë kundërshtie një komitet i veçantë mjekësor vendosi që mrekullia e monica besrës një nga tre të konsideruara nga kolodiejchuk ishte dëshmi e ndërhyrjes hyjnore tereza u lumturua në tetor dhe u njoh nga katolikët si e bekuar më dhjetor zyra e shtypit e vatikanit konfirmoi se papa françesku njohu një mrekulli të dytë që i atribuohet terezës shërimi i një burri brazilian me tumore të shumta të trurit përsëri në vitin mrekullia së pari erdhi në vëmendjen e postulacionit zyrtarët që administrojnë çështjen gjatë ngjarjeve të ditës botërore të rinisë kur papa ishte në brazil atë korrik një hetim i mëpasshëm u zhvillua në brazil nga qershor i cili më vonë u transferua në kongregacioni për kauzat e shenjtorëve që lëshoi një dekret që pranon që hetimi të përfundojë françesku e kanonizoi atë në një ceremoni në shtator në sheshin e shën pjetrit në qytetin e vatikanit dhjetëra mijëra njerëz dëshmuan ceremoninë përfshirë delegacione qeveritare dhe njerëz të pastrehë nga e gjithë italia ajo u transmetua drejtpërdrejt në kanalin e vatikanit dhe transmetohej në internet shkupi qyteti i lindjes së terezës njoftoi një festë njëjavore të kanonizimit të saj në indi një meshë e veçantë u festua nga misionarët e bamirësisë në kolkata më shtator gjatë një feste për të nderuar vjetorin e kanonizimit të saj motra mary prema pierick eprorja e përgjithshme e misionareve të bamirësisë njoftoi se teresa do të bëhej bashkë mbrojtëse e argjipeshkës së kalkutës gjatë një mase në katedralen e rruzares më të shenjtë në orën pasdite më shtator më shtator kryepiskopi thomas d souza i cili shërben si kryetar i argjipeshkës katolike romake të kalkutës konfirmoi se tereza do të emërohet bashkë mbrojtëse e dioqezës së kalkutës përkrah francis xavier më shtator rreth njerëz morën pjesë në meshën në një katedrale ku dominique gomes gjenerali vendas i famshëm lexoi dekretin duke e themeluar atë si shenjtin e dytë mbrojtës të dioqezës së kryepeshkopit ceremonia u kryesua gjithashtu nga d souza dhe ambasadori i vatikanit në indi giambattista diquattro i cili drejton meshën dhe përuroi një statujë bronzi në kishën e nënë terezës që e mbante një fëmijë kisha katolike romake shpalli shën françesk xavier shenjtorin e parë mbrojtës të kalkutës në vitin tereza është përkujtuar nga muzetë dhe ka emëruar patronazhin e një numri kishash ajo ka me emrin e saj ndërtesa rrugë dhe komplekse përfshirë aeroportin ndërkombëtar të shqipërisë dita e nënë terezës dita e nënë terezës tetor është një festë publike në shqipëri në vitin shtëpia përkujtimore e nënë terezës u hap në qytetin e saj të lindjes shkup maqedoni veriore katedralja romake katolike në prishtinë kosovë është emëruar për nder të saj ndërtimi i saj i filluar në vitin ndezi polemikë në qarqet muslimane të cilët e panë atë si të tepruar në raport me numrin e katolikëve në zonë një iniciativë për të ngritur një monument për terezën në qytetin e pejës sipas aktivistëve përqind myslyman u kundërshtua nga muslimanët e kosovës universiteti i grave nënë tereza në kodaikanal është themeluar në vitin si një universitet publik nga qeveria e tamil nadu instituti pasuniversitar dhe kërkimi i nënë terezës i shkencave të shëndetit në pondicherry u krijua në nga qeveria e puducherry organizata bamirëse sevalaya drejton shtëpinë e vajzave nënë tereza duke siguruar vajza të varfra dhe jetime pranë fshatit të pamerituar të kasuva në tamil nadu me ushqim veshje strehim dhe arsim falas një numër haraçesh nga biografi i teresës navin chawla janë shfaqur në gazetat dhe revistat indiane institucioni i hekurudhave në indi prezantoi nëna express një tren të ri me emrin nënë tereza më gusht për të përkujtuar përvjetorin e lindjes së saj qeveria tamil nadu organizoi festime njëqindvjeçare për të nderuar terezën në dhjetor në chennai të kryesuar nga kryeministri m karunanidhi duke filluar nga shtatori përvjetori i vdekjes së saj është caktuar dita ndërkombëtare e bamirësisë nga asambleja e përgjithshme e kombeve të bashkuara në vitin teresa u rendit në numrin në sondazhin e outlook india të indianit më të madh më shtator katedralja e shën terezës katedralja e parë katolike romake e quajtur për nder të terezës u shenjtërua në kosovë katedralja është gjithashtu katedralja e parë katolike romake e kosovës millosh gjergj nikolla i njohur më shumë përmes nofkës migjeni shkodër tetor torre pellice gusht ka qenë poet dhe prozator i shquar shqiptar i viteve migjeni konsiderohet si një ndër shkrimtarët më të lexuar e më të rëndësishëm të letërsisë shqipe të shekullit të të për epokën ishte një zë krejtësisht novator nga brendia dhe forma dhe ndikimi mbi letërsinë shqipe të kohës ishte i madh konsiderohet që migjeni kaloi nga një romantizëm revolucionar në realizëm kritik gjatë jetës së tij ai trajtoi varfërinë e viteve kur jetoi me krijime të tij si bukën tonë të përditshme falna sot bukuria që vret mollë e ndalueme legjenda e misrit a don qymyr zotni etj fshikulloi ashpër indiferentizmin e klasave të kamura ndaj vuajtjeve të popullit një shtysë te posaçme mori përhapja e krijimtarisë se tij pas luftës së dytë botërore kur regjimi komunist mori përsipër botimin e plotë të veprave të cilat në vitet kishin qenë pjesërisht të pabotuara gjyshi nikolla v nga reka e dibrës shqiptar sipas lekosavës vajza e axhës e migjenit shkoi në podgoricë ku ushtronte zanate ndërtimi dhe mbiquhej nikollë dibrani në podgoricë u njoh me stanka stanishtin ortodokse malazeze pasi u pëlqyen e grabiti dhe u vendosën në shkodër u bënë me dy djem kriston kërston dhe gjergjin gjokon sipas pipës familja e tij ishte me origjinë sllave gjergji më shtator u martua me sofinë e anastas kokoshit më gjergji zuri një ushqimore dhe dhjetë vjet më vonë kur vdiq baxhanaku ilia trimçev mori ëmbëltoren e tij të cilën e mbajti gjersa vdiq më mars në moshën pesëdhjetë e dy vjeç qe përfaqësues i komunitetit ortodoks në kongresin e beratit ku u shpall kisha ortodokse autoqefale e shqipërisë nga fan noli në këtë dyqan e ndihmoi fëmija i parë i shtëpisë nikolla që pati lindur më tetor dhe vdiq një mot pas t et nga pleuriti e ëma vdiq që në duke lënë gjashtë fëmijë dy djem e katër vajza e ëma ish edukuar në seminarin katolik të shkodrës të drejtuar nga murgesha italiane e dërrmuar nga këto fatkeqsira që e pllakosën njëra pas tjetrës vdiq më edhe gjyshja tetëdhjetëvjeçare ndër gjashtë fëmijët milloshi dhe e motra më e vogël ollga u shkolluan në shkollën fillore serbe në shkodër shtëpia ku lindi migjeni ishte e ndërtuar në oborrin e shtëpisë së trimçeve shtëpi ku u bë muzeu i migjenit nga viti deri në vitin mirkoja siç e thërritnin milloshin të vogël u lind më shtator sipas kalendarit julian që i bie tetor me kalendarin gregorian arsimin fillor e mori në qytetin e lindjes në një shkollë serbo ortodokse dhe nga deri më u shkollua në tivar ku ndoqi gjimnazin e ultë po në serbisht daja jovan kokosheviqi i nxorri bursë për në gjimnazin e manastirit ku kreu dy vitet e fundit të semimaturës më dhe më pas fitoi të drejtën e studimit shkollim fetar dhe u regjistrua në seminarin ortodoks shën gjon teologu në diplomën e lëshuar prej drejtorisë së shkollës më qershor cilësohet bir i gjergjit tregtar me atë dëftesë pjekurie e përcaktonte për detyra klerikale me dëftesën e pjekurisë në xhep milloshi u nis më qershor nga manastiri për në tivar tek e motra lenka një vit qëndroi pa punë më pas në vitet punoi si mësues filloreje në vrakë kur u sëmur ose iu përkeqësua tuberkulozi vitin arsimor kthehet dhe shërben në shkodër vitin pasardhës kërkoi që ta transferonin në pukë ku përfitoi edhe për shëndet ndërsa dimrit kthente në shkodër në pukë i përkeqësohet shëndeti e zë hemoftiza dhe më dhjetor shkoi në torino ku shpresonte të studionte për letërsi pasi të kurohej pas një operacioni të pasuksesshëm në spitalin valdensian të torre peliçes ndërroi jetë më gusht migjeni kishte bindje të përparuara për kohën e tij me të cilat filloi të brumoset që në bankat e shkollës nën ndikimin e veprave të autorëve përparimtarë punën si shkrimtar e nisi kur në letërsinë shqiptare po forcohej rryma demokratike me shkrimet e tij realiste thellësisht novatore nga brendia dhe forma dha ndihmë të madhe në zhvillimin e saj të mëtejshëm në themel të veprimtarisë së migjenit qëndron aspirata për një botë të re ku njerëzit e thjeshtë të jetojnë të lirë dhe të lumtur me dinjitet njerëzor dhe pa frikë për të nesërmen ky humanizëm aktiv përshkon tej e ndan veprën e tij në poezitë e para si zgjimi të birt e shekullit të ri shkëndija shpirtënit shtegtarë etj pakënaqësia e thellë ndaj realitetit çifligaro borgjez dhe ëndrra e autorit për një të ardhme të bukur u shpreh me figura të gjalla romantike poeti u ngrit kundër amullisë shoqërore dhe forcave që mbanin vendin në errësirë kalbësinave që kërkojnë shejtnim kritika e rreptë e gjendjes së rëndë të vendit u gërshetua në këto vepra me dëshirën e zjarrtë për një agim të lum e të drejtë kombëtar me grishjen për të luftuar për ditë më të bukura për zhvillimin e migjenit si shkrimtar është karakteristik kalimi i tij i shpejtë nga romantizmi revolucionar në realizmin kritik pasqyrimi i varfërisë së thellë të masave zë vend qendror në botimet e migjenit për shkrimtarin kishte rëndësi të madhe shoqërore që të dilte në dritë sa më qartë humnera e vuajtjeve ku e kishte hedhur popullin regjimi reaksionar heronjtë e veprave të tij më të mira bukën tonë të përditshme falna sot bukuria që vret mollë e ndalueme legjenda e misrit a don qymyr zotni etj ishin të papunë që rropateshin gjithë ditën për të nxjerrë kafshatën e gojës malësorë që qëndronin në zgrip të jetës të mjerë që nuk u kishte ecur në jetë dhe ishin flakur jashtë shoqërisë në poemën e mjerimit veprën e tij më të shquar migjeni përshkroi në tablo të gjallë dhe rrëqethëse të gëlltitjes së vështirë të masave të shtypura dhe të shfrytëzuara të venitjes së tyre fizike nën grushtin e mjerimit që sundonte në vend dhe mbrohej nga monarkia çifligaro borgjeze në një varg shkrimesh si zoti të dhashtë etj migjeni fshikulloi ashpër indiferentizmin e klasave të kamura ndaj vuajtjeve që hiqte populli shtresat e privilegjuara migjeni i pasqyroi kryesisht në jetën e tyre vetjake ai tregoi moralin hipokrit dhe despotizmin që karakterizonte marrëdhëniet e tyre familjare të çelen arkapijat studenti në shtëpi në studenti në shtëpi vuri në lojë inteligjencien borgjeze si forcë e paaftë për të luftuar për ideale të larta migjeni goditi haptazi dhe me forcë artin dhe shtypin zyrtar kanga skandaloze programi i një reviste novelë mbi krizën etj skamorët të cilët i urrenin shtypësit por ende nuk guxonin të ngriheshin kundër tyre migjeni i pasqyroi me simpati të thellë në skicat luli i vocërr dhe sidomos te zeneli shkrimtari vuri në dukje aftësitë intelektuale të masave dhe dëshirën e zjarrtë për ndryshime në gjendjen e tyre shoqërore shkrimtari tregoi edhe shfaqjet sado të zbehta të protestës së tyre ndaj padrejtësisë shoqërore mollë e ndalueme rrëfimi i thjeshtë dhe konciz imtësitë që zbulojnë thelbin e dukurisë fryma polemike psikologjizmi i hollë prirja për t i dhënë personazhet me disa viza figurat poetike shprehëse ironia këto janë veçoritë kryesore të stilit të migjenit shkrimet e tija lanë gjurmë të dukshme në letrarët e rinj të kohës me mohimin e shoqërisë çifligaro borgjeze dhe aspiratën e fortë për një të ardhme më të mirë për masat e popullit migjeni pati ndikim të ndjeshëm në rrethet e rinisë përparimtare me veprat e tij ndihmoi në formimin shpirtëror të saj këtë rol ato e luajtën edhe në vitet e qëndresës kundër pushtuesit fashist kur qarkullonin dorë më dorë pas çlirimit trashëgimi letrar i migjenit u bë i njohur plotësisht veprat e plota të migjenit janë botuar tre herë kanë dalë edhe një varg botimesh të tipave të ndryshëm shkrimet poetike dhe në prozë të migjenit janë përkthyer në disa gjuhë të huaja për jetën dhe shkrimet e tija janë botuar studime e artikuj të shumtë me interesimin e republikës popullore të shqipërisë eshtrat e migjenit u sollën në atdhe në iu dha titulli mësues i popullit post mortem në vitin qemal stafa elbasan mars tiranë maj ishte bashkëthemelues i grupit komunist të shkodrës pjesëtar në takimin e themelimit të partisë anëtar i komitetit qëndror dhe sekretar politik i të rinjve gjithashtu shkrues poezish dhe sprovash letrare me pseudonimin brutus të cilat u përmblodhën në vëllimin qortimet e vjeshtës dita e vrasjes së tij është përdorur si simbolikë për të përkujtuar ditën e dëshmorëve u lind në qytetin e elbasanit i biri i hasan ahmetit dhe sabries së veli dylgjerit familja me origjinë nga zabzuni i gollobordës kishte gjetur në brigjet e shkumbinit vendbanimin e ri ku hasani u lind si ushtarak që qe i zoti i shtëpisë detyra bëri që familja të shpërngulej për në shkodër më emërohet drejtor i zyrës së rekrutimit në prefekturën e shkodrës qemali i vogël futet si nxënës në kolegjin ksaverian të etërve jezuitë duke e ndjekur për tetë vjet derisa më me ligjin ivanaj u mbyllën shkollat private dhe kaloi në gjimnazin e shkodrës vitin shkollor në gjimnaz dërgohet skënder luarasi i cili një vit më vonë do t i jepte një temë hartimi rreth disa vargjeve të vilhelm telit të shilerit hartimi i qemalit gjashtëmbëdhjetëvjeçar bëri bujë bashkë me nismën që ndërmorën grupi shoqëror për të mbajtur kapele në vend të fesit pjesëtar në rininë përparimtare të kohës me xh brojën l radin a pipën h tahën etj mbas vdekjes së të atit familja stafa shpërngulet drejt tiranës korrikun e në fillim të vitit shkollor rregjistrohet në gjimnazin shtetnor të tiranës me organizimin e zef malës qemali së bashku me vasil shanton gj lukën t jakovën themelojnë grupin komunist të shkodrës vitin nisi gjuetia e arrestimeve prej regjimit të mbretit zog prej së cilës qemali u arrestua natën e janarit të gjyqi i tij u zhvillua javët e para të shkurtit në bodrumin e bashkisë së tiranës i mbrojtur nga av suat asllani gjyq në të cilin i pranon të gjitha akuzat dhe dënohet me tre vite me rastin e vdekjes së të vëllait i jepet leje që të shkojë për të pritur ndërkohë që ishte ndryrë në njërën prej qelive të burgut të vjetër i bëhet e mundur të dalë gjatë trazirave të prillit kandidati për sekretar të përgjithshëm të pksh së qemal stafa qëndronte në shtëpinë e bije vokshit në tiranë më maj u largua nga kjo shtëpi sepse atje shkoi enver hoxha i cili e njoftoi se duhej të shkonte në një bazë më të sigurt të nesërmen e kësaj dite më maj karabinieria shkoi në shtëpinë të marrë me qira nga beqir minxhozi në atë kohë punonjës i bankës kombëtare të punës kontrata e qirasë së shtëpisë ishte bërë vetëm tri ditë më parë në rrethana të pasqaruara mirë minxhozi u arrestua i lidhur ai u detyrua të tregonte shtëpinë ku strehohej stafa e fejuara drita kosturi kristo themelko gjustina sata flora dishnica dhe kushërira e saj marie lezhja në raportin e saj për këtë ngjarje karabinieria nuk e përmend themelkon në të gjallë të tij stafa botoi dy skica letrare me nënshkrimin e tij të parën kur ishte vjeç në një revistë për fëmijë kurse të dytën në në gazetën zyrtare të partisë fashiste shqiptare sipas studjuesit çelo hoxha krijimet e tjera që i vishen stafës janë shumë të diskutueshme për autorësinë në u botua dhe një përmbledhje me shkrime të tij të botuara ose jo më herët pseudonimet ose inicialet e shkrimeve të botuara në të gjallë të tij janë të dyshimta megjithatë edhe një nga shkrimet që mund të konsiderohet i tij pa kundërshtime është ribotuar disa herë me qëllime manipulative skica nanë u botua për herë të parë në revistën vatra e rinisë shkurt një revistë për fëmijë skica nanë u botua për herë të parë në revistën vatra e rinisë shkurt një revistë për fëmijë më vonë kjo skicë është ribotuar ose me shtesa ose e cunguar në gazetën zëri i rinisë maj skica nanë është botuar me një paragraf shtesë fjalia e fundit është hequr dhe është shtuar kjo kurrkush nuk mundet me ja xanë vendin sikurse nata së cilës i mungon hana asht e mbështjellun në terrin ma të mndershmin njashtu asht fmija qi nuk e ka nanën asht njeriu ma fatëkeqi në botë por nji gja e vetme mund ta ngushëllojë edhe pse nana i ka vdekur prap se prap i rri afër e don dhe e drejton përherë kah veprat e mira edhe datimi në fund është deformuar shkodër me tetuer qemal h stafa në origjinal ai ka këtë formë shkodrë qemal h stafa në gazetën drita prill kjo skicë është botuar e plotë pas asnjë devijim më vonë ajo është ribotuar në një përmbledhje me shkrime të konsideruara të qemal stafës qortimet e vjeshtës dhe në të dyja botimet e saj dhe është lënë jashtë gjysma e skicës përmbledhja e përgatitur nga nasho jorgaqi përfundon me këtë fjalë nana na mësoi me thanun atdhe e me e dashtun me gjithë zemër me këtë shkurtim të qëllimshëm redaktori ka dashur ta përcjellë autorin e skicës si një njeri të shqetësuar për atdheun që në moshën vjeçare dhe vdekja e tij nga karabinieria e plotëson mitin heroik të tij me këtë deformim të lehtë në nisje miti i qemal stafës mori dhenë sipas ç hoxhës në në tiranë u krijua një këngë kushtuar atij trim i fortë me yll në ballë në fshati plasë i korçës i ngriti këngën po më pesë maj më dyzet e dy në në tiranë u krijua kënga luftë e madhe asaj dite o qemal në dukati i vlorës i kushtoi këngën pesë maj u vra qemali në po në tiranë u krijua kënga qemal stafa po atë vit kutallia e beratit krijoi këngë për qemal stafën një këngë me titullin e kutallisë u ngrit dhe në tiranë një vit më vonë në delvina krijoi këngën erdh qemali në delvinë në një këngë e vranishtit të korçës titullohej përmes flakës ra qemali po atë vit tirana krijoi këgën qemal stafa ndërsa janjari i sarandës këngën krenari për mëmëdhenë ibe palikuqi ishte nje veprimtare e vendosur e luftës anç heroinë e popullit ibe palikuqi u lind në qytetin e dibrës që nga shtëpia e saj u bë bazë shokësh ilegalë dhe ajo vetë propagandiste trime e ideve të luftës çlirimtare u arrestua së bashku me nënën dhe u burgos pasi doli nga burgu vijoi veprimtarinë revolucionare u rreshtua në batalionin partizan të dibrës dhe me organizimin e brigadës xviii s u caktua zëvendëskomisare kompanie në të gjitha luftimet u shqua për guxim e trimëri të rrallë ra heroikisht në luftë kundër nazistëve gjermanë dhe tradhtarëve për çlirimin e kërçovës në maqedoni më shtator ismail kadare lindur në gjirokastër më është një ndër shkrimtarët më të mëdhenj bashkëkohorë akademik ish deputet dhe zv kryetar i frontit demokratik si shkrimtar shquhet kryesisht për prozë por ka botuar edhe vëllime me poezi dhe ese nisi të shkruajë kur ishte ende i ri fillimisht poezi me të cilat u bë i njohur e më pas edhe prozë duke u bërë prozatori kryesor shqiptar deri më sot veprat e tij janë përkthyer në rreth gjuhë të ndryshme duke qenë kështu përfaqësues kryesor i letërsisë shqipe nëpër botë në vitin kadare u bë anëtar i përhershëm i akademisë së shkencave morale dhe politike në francë në vitin u vlerësua me prix mondial cino del duca më fitoi çmimin man booker international më çmimin prince of asturias awards për artet në vitin çmimin jeruzalem në vitin çmimin park kyong ni ndërsa në vitin çmimet neustadt dhe prozart më presidenti francez ia ndau titullin komandant i legjionit të nderit viteve të fundit ai e ndan kohën e tij mes francës dhe shqipërisë kadare njihet si shkrimtar i cili në veprat e tij në mënyrë të qëllimshme u shmang nga realizmi socialist dhe si i tillë veprat e tij u përkthyen dhe u lavdëruan nga kritikët dhe lexuesit anembanë botës ai krijoi një vepër me karakter universal por që rrënjët i ka thellë në tokën shqiptare u përpoq të shkruajë letërsi normale në një vend jonormal vepra e tij është luftë e pareshtur për të arritur botimin duke iu kundërvënë politikës zyrtare duke ia hedhur censurës komuniste madje duke vënë në rrezik edhe jetën e tij kadare konsiderohet nga disa si një nga shkrimtarët dhe akademikët më të shquar evropianë të shekullit të të si dhe një zë universal kundër totalitarizmit u lind më janar në lagjen palorto të gjirokastrës në një familje qytetare i biri i halit kadaresë dhe hatixhes nga dobatët emrin ia dhanë në kujtim e nderim të gjyshit çifti do të kishte edhe dy fëmijë të tjerë shahinin dhe kadrien shkollën fillore dhe të mesme e mbaroi në gjirokastër kur u vendos regjimi komunist në shqipëri ai ishte vetëm vjeç në moshën vjeçare arrestohet nga regjimi i sapovendosur komunist nën akuzën falsifikues monedhash meqë gjatë lojës me shokun e tij kishin krijuar me plumb të shkrirë monedha lekëshe dhe ia kishin treguar gjithkujt me hare policia i arrestoi gjatë orës së mësimit në shkollë dy ditë përpara ditës së votimeve dhe ismaili bëri dy ditë burg derisa ndërhyri avokati i kadarenjve dhe e liruan për shkak të moshës së mitur në moshën vjeçare zbuloi makbethin një ndër veprat e shekspirit dhe kështu i lindi dashuria për letërsinë në këtë moshë shkroi tregimet e para të cilat i botoi te revista pionieri në tiranë studimet universitare i kreu në tiranë ku më mbaroi degën e gjuhës e të letërsisë në universitetin e tiranës dhe u diplomua për mësuesi shkroi romanin e tij të parë mjegullat e tiranës të cilin e përfundoi në prag të vijimit të studimeve në vitet studioi në moskë në institutin e letërsisë botërore maksim gorki gjatë periudhës së zbutjes hrushoviane atje pati mundësi të lexonte letërsi bashkëkohore perëndimore e cila kishte filluar të përkthehej në rusisht në institutin gorki vendos të hedhë poshtë kanonet e realizmit socialist dhe të shkruajë të kundërtën e asaj që dogma komuniste e quante letërsi të mirë ai gjithashtu kultivoi një qëndrim përbuzës ndaj servilëve të partisë dhe të nomenklaturës një qëndrim i cili shkruan ai ishte produkt i arrogancës rinore kadare detyrohet t i braktisë studimet para kohe për shkak të prishjes së marrëdhënieve mes shqipërisë dhe bashkimit sovjetik u kthye në atdhe dhe i mëshoi karrierës letrare përgjatë viteve dhe në fillimet e viteve kadare ishte i njohur për poezi kurse duke filluar nga vitet edhe për prozë rinia i pëlqente veprat e tij për ta ai kishte diçka të re për të thënë ai hyri në rrethet e shkrimtarëve dhe kishte marrëdhënie të mira me figura letrare në vitin botoi edhe një vëllim poetik me titull shekulli im ndërkaq qysh pas kthimit në shqipëri filluan sulmet ndaj tij duke e akuzuar për dekadencë në atë periudhë pjesa më e madhe e shkrimtarëve i përkisnin brezit të dalë nga lufta konflikti mes tyre dhe brezit të ri kadare agolli dhe arapi kulminoi në një mbledhje të shkrimarëve të të dy brezave në vitin ku ishte i pranishëm dhe vetë enver hoxha kadare që i përkiste brezit të ri mbrojti letërsinë e re dhe çuditërisht hoxha këtu mori anën e të rinjve kjo manovër e hoxhës ishte edhe goditje ndaj brezit të vjetër ish partizan gjatë qëndrimit në moskë kishte shkruar romanin qyteti pa reklama duke sfiduar qëllimshëm rregullat e realizmit socialist për shkak të temës delikate të romanit që bënte fjalë për studentë të shthurur e amoralë që arrijnë suksesin me anë të falsifikimeve e që ishte në kundërshtim të plotë me realizmin socialist romani mbeti pa u botuar qyteti pa reklama është kritikë e fuqishme ndaj socializmit shqiptar këtë vepër ia tregoi një miku të tij i cili e këshilloi që ta mbante të fshehur nga ky roman shkëputi një fragment i cili u botua si novelë me titullin ditë kafenesh më te zëri i rinisë sapo doli u ndalua duke kontribuar për namin e kadaresë për dekadencë në vitin e botoi romanin gjenerali i ushtrisë së vdekur që trajtonte temën e një gjenerali italian dhe një prifti që vijnë në shqipëri për të marrë eshtrat e ushtarëve italianë të rënë në luftën e dytë botërore në roman kishte injoruar realizmin socialist mungonte heroi pozitiv dhe nuk përmendej partia ai u prit keq nga kritikët zyrtarë dhe u injorua derisa shkrimtarët zyrtarë shkruanin për diellin ideologjik që ngrohte të gjithë komunistët njësoj kadare nuk do t ia hiqte retë as shiun tokës shqiptare në veprën e tij romani pasues përbindëshi i cili ishte antidogmatik u botua në revistën nëntori mirëpo menjëherë u etiketua si dekadent dhe u ndalua gjatë viteve në shkrimet e kritikës zyrtare kryesisht injorohet ose përmendet rrallë në kontrast me shkrimtarët e mëdhenj të kohës të cilët kritika i pëlqente më enver hoxha filloi revolucionin kulturor shqiptar dhe si rrjedhojë artistët u dërguan nëpër qytete provinciale për të qenë gju më gju me popullin shkrimtarët u përballën edhe me indiferencë nga bota e jashtme demokratike dhe kuptuan se ishin të vetmuar përballë shtetit i cili mund të bënte me ta çfarë të donte pa u bezdisur prej askujt kadare u dërgua në qytetin e beratit ku qëndroi dy vjet si korrespodent i gazetës drita e ku u njoh me punëtorët e kombinatit të tekstilit në vitin kadare u caktua në delegacionin e lidhjes së shkrimtarëve që u dërgua në kinë bashkë me disa delegacione të tjera në atë kohë revolucioni kulturor në kinë ishte në kulm ndërsa letërsia ndodhej në agoni përvojat e tij në kinën komuniste do t i trajtonte më vonë në veprën e tij pas kinës delegacioni i kadaresë qëndroi dy javë në vietnam ku lufta ishte përshkallëzuar dhe bombardimet amerikane ishin në kulm ditën e fundit kur po kalonin lumin mekong me një trap të madh i zuri bombardimi midis lumit meqenëse dy nga veprat e tij tashmë ishin të ndaluara kurse gjenerali i ushtrisë së vdekur u prit ftohtë dhe nuk mundi ta ribotonte ai gjykoi se në këtë situatë nuk guxonte të bënte më gabime i përballur me klimën e pafavorshme për krijimtari të lirë dhe i gjetur nën trysni për të shkruar diçka për të tashmen e gëzuar gjatë qëndrimit në kombinatin e tekstilit në berat kadare mendon në duhet të braktisë letërsinë apo të bëjë lëshime dhe të shkruajë nën trysninë e dogmës në këtë sfond merr formë romani lëkura e daulles që e shkroi pa dëshirën e tij u botua në vitin në revistën nëntori në kulmin e revolucionit kulturor kritika zyrtare e priti me entuziazëm dhe e cilësoi si një sukses në riedukimin e shkrimtarëve romani megjithatë është i mbushur me situata groteske dhe dialogë komikë që i ka shtyrë disa studiues ta interpretojnë si tallje me aktualitetin komunist po të njëjtin vit u ribotua gjenerali i ushtrisë së vdekur pas ca kompromiseve të vogla të cilat nuk e kënaqën kritikën zyrtare në fillim të vitit shtëpia botuese franceze albin michel botoi në frëngjisht romanin gjenerali i ushtrisë së vdekur ai pati jehonë të jashtëzakonshme në francë dhe brenda tri vjetësh u përkthye në gati gjuhë ky sukses nxiti xhelozinë e shkrimtarëve në shqipëri brezi i vjetër i shkrimtarëve dhe kritikëve u zemërua jashtëzakonisht ky roman u botua nga borgjezia dhe kjo nuk mund të pranohet thotë një raport i policisë sekrete në atë kohë shkrimtarët tjerë u bënë bashkë kundër të përkëdhelurit të perëndimit kadare iu rikthye prapë temave historike shkroi e botoi romanet kështjella dhe kronikë në gur të cilat u botuan në francë njëra pas tjetrës kështjella bënte fjalë për rezistencën e shqiptarëve kundër osmanëve ndërsa romani autobiografik kronikë në gur bënte fjalë për qytetin e gjirokastrës dhe fëmijërinë e kadaresë aty gjatë luftës së dytë botërore gjatë këtyre viteve drejtonte po ashtu revistën e vetme në gjuhë të huaj të lidhjes së shkrimtarëve les lettres albanaises në këtë kohë kadare konsiderohej si shkrimtar i talentuar por talenti i të cilit anonte kah dekadenca dhe subjektivizmi armiqtë e kadaresë në organet e sigurimit dhe garda e vjetër e byrosë politike e akuzonin atë vazhdimisht si agjent i perëndimit që ishte njëra prej akuzave më të rrezikshme që mund të bëhej asokohe pas suksesit në francë e caktuan deputet pa e pyetur fare dhe e detyruan të futej në partinë e punës të shqipërisë me vendime që për shkak të mungesës së lirisë kadare nuk mund t i kundërshtonte pa pasur pasoja më pas pas publikimit të dy romaneve me temë historike kadare u përball prapë me kritikat për shmangien e temave aktuale prandaj mendoi të shkruante një roman me temë prishjen e shqipërisë me vendet tjera komuniste në dimrin e viteve që pastaj t i kishte duart e lira t i rikthehej historisë dhe legjendave shqiptare për të cilat kritikohej që e kishte lënë pas dore shqipërinë e re romanit i vuri titullin dimri i vetmisë së madhe sapo doli në fillim të vitit në shtyp shpërtheu një fushatë e paparë kritikash kundër kadaresë e cila zgjati muaj me radhë në të u përfshinë fshatarë punëtorë studentë ushtarë kritikë studiues zyrtarë të lartë shkurt i gjithë mekanizmi i propagandës komuniste kadare u akuzua për ironizim të parimeve të socializmit për përkrahje të fshehtë të liberalizmit për armiqësi ndaj diktaturës së proletariatit dhe luftës së klasave përdorimi i fjalës vetmi në titull u kuptua si kritikë ndaj hoxhës vetë ministri i brendshëm kadri hazbiu u deklarua lidhur me romanin lexova dyzet faqe dhe pështyva dyzet herë kadare kaloi një nga vitet më të errëta të jetës u kërkua ndalimi i romanit madje disa zëra kërkuan edhe arrestimin e autorit enver hoxha qëndroi i heshtur dhe reagoi vetëm dy muaj pas fillimit të fushatës kur gjatë një vizite në elbasan u pyet rastësisht se çfarë mendonte për romanin ai u dha të drejtë atyre që e quanin romanin antisocialist por theksoi se shkrimtarët janë qenie të veçanta me mendje të mjegulluara të ndaloje romanin sipas tij ishte tu jepje të drejtë sovjetikëve dhe në moskë këtë mund ta merrnin si shenjë se qarqet sovjetike në shqipëri ishin ende të forta kaq mjaftoi që fushata të ndalej romani nuk u rishtyp më dhe për vite u hesht për të pas disa përpunimeve ai u ribotua në vitin nën titullin e ndryshuar dimri i madh dhe u përkthye edhe në frëngjisht në vitin kadare hyri prapë në telashe të mëdha me autoritetet kur çoi për botim poemën pashallarët e kuq kur poema i ra në dorë enver hoxhës ai e quajti akuzë e rëndë për udhëheqjen e partisë trakt i zi që bën thirrje për kryengritje kurse kadarenë e quajti poet korbash kadare u detyrua të paraqiste autokritikë në komitet qëndror para ramiz alisë më pas para organizatës bazë të partisë në lidhjen e shkrimtarëve ai pranoi se kishte shkruar një vepër armiqësore kundër vijës së partisë diktaturës së proletariatit dhe popullit për të shpëtuar me dënim sa më të lehtë u thellua duke bërë autokritikë retrospektive për vepra të mëparshme kadare u ndëshkua me vërejtje të rëndë në kartën e regjistrimit dhe paralajmërim për përjashtim nga partia iu ndalua botimi i romaneve të reja u syrgjynos fillimisht në fier e më pas në moçalet e myzeqesë ku duhej të hiqte dorë nga shkrimi dhe të mësonte të kontribonte në mënyrë produktive në të mirën e kombit në ditarin e tij të datës tetor hoxha shkruante për kadarenë pas kthimit në tiranë për të kapërcyer ndalesat i maskoi romanet e reja si novela duke i ngjeshur në një përmbledhje novelash në vitin kur u prishën marrëdhëniet me kinën botoi përmbledhjen e parë me novela muzgu i perëndive të stepës ura me tri harqe kamarja e turpit dhe komisioni i festës në një vëllim të përbashkët me përjashtim të romanit të parë të përmbledhjes i cili ishte autobiografik tre të tjerët ishin me tema historike pas arrestimit të piktorit maks velo të cilin kadare e kishte mik ia shpëtoi një pikturë nga sekuestrimi dhe djegia duke e fshehur në shtëpinë e vet iu gjet pranë mikut të tij poetit lasgush poradeci dhe i ndihmoi t i regjistronte vajzat në universitet në vjeshtën e vitit kadareja do të vizitojë kosovën me rastin e botimit të parë të kompletit të veprave të tij në dhjetë vëllime në prishtinë me këtë rast atij iu bë një pritje institucionale pati takime të shumta me lexues dhe intelektualë shqiptarë të kosovës dhe u njoh me preokupimet e shqiptarëve në vitin botoi në një përmbledhje të përbashkët romanet prilli i thyer kush e solli doruntinën së bashku me dy kapitujt e parë të romanit pallati i ëndrrave maskuar si novelë një vit më vonë më me rastin e ribotimit të një libri të mëhershëm shfrytëzoi rastin dhe e futi në të versionin e plotë të pallatit të ëndrrave duke arritur kështu ta kapërcente censurën vepra bënte fjalë për një shtet totalitar që në shikim të parë dukej si perandoria osmane ku një institucion i quajtuar pallati i ëndrrave mblidhte dhe analizonte ëndrrat e qytetarëve për të zbuluar në to shenja të rreziqeve që mund t i kanoseshin shtetit shumë shpejt njerëzit filluan të vërenin se përshkrimet e kryeqytetit ku luheshin ngjarjet ishin identike me tiranën dhe atmosfera e frikës arrestimeve dhe burgosjeve ishte e ngjashme me shqipërinë komuniste romani u dënua rreptësisht në një mbledhje të lidhjes së shkrimtarëve të shqipërisë dhe u ndalua kadare u përball me akuzat se vepra kishte aluzione kundër regjimit komunist dhe që pallati i ëndrrave ishte në fakt ndërtesa e komitetit qendror të ppsh së kadare i shpëtoi arrestimit për shkak të njohjes ndërkombëtare në vjeshtë shkrimtari i ri bashkim shehu djali i kryeministrit mehmet shehu i tregoi në mirëbesim se i ati pas kthimit nga një takim me enver hoxhën ia kishte ndaluar takimin me kadarenë me arsyen se ai ishte agjent i perëndimit më dhjetor kryeministri i shqipërisë mehmet shehu u gjet i vetëvrarë më pas u shpall tradhtar dhe poliagjent një ditë para varrimit të shehut shkrimtarët dhe artistët u ftuan në një ekspozitë arti ku do të merrte pjesë vetë enver hoxha mirëpo kadare nuk u ftua i vetëdijshëm për domethënien e riteve të tilla të përjashtimit ai e mori me mend se ndodhej në rrezik ishte i shqetësuar se mos përfshihej në valën e spastrimeve e brengoste fakti që po atë vjeshtë kishte dorëzuar për botim edhe romanin koncerti në faqet e të cilit përmend mënyrën me të cilën diktatori kinez mao ce duni kishte eliminuar zëvendësin e tij lin biao duke e paraqitur si aksident ajror në janar të vitit dritaret e shtëpisë së kadaresë u thyen me gurë ndërkaq para shtëpisë organizoheshin mitingje nga rrugeçër duke ulëritur kadare agjent i borgjezisë agjent i mehmet shehut me një guxim që i kishte habitur bashkëkohësit pranë apartmentit të kadaresë gjatë netëve kishte prani të rrugeçërve në vitet enver hoxha ngarkoi sigurimin dhe hetuesinë të përgatitnin dokumentet procedurale për arrestimin e ismail kadaresë nën akuzën veprimtari armiqësore dhe bashkëpunëtor në komplotin e mehmet shehut kadare do të akuzohej si sabotator i vijës së partisë në art dhe kulturë ishte vlerësuar se kishte ardhur momenti për ta dënuar kadarenë si armik të partisë dhe të diktaturës së proletariatit ishin përgatitur mbi dhjetë dëshmi ku flitej për veprimtarinë armiqësore të kadaresë kryesoret ishin nga fiqirete shehu dhe llambi ziçishti shih kutiza në të djathtë bashkim shehu tregon se ishte marrë në pyetje një javë rresht për kadarenë si armik i rrezikshëm në një mbledhje të fshehtë të shtatorit hoxha e përmend kadarenë si pjesë të një grupi armiqësor me todi lubonjën dhe fadil paçramin në vitin ish kryehetuesi i shqipërisë në atë kohë qemal lame theu heshtjen për përndjekjen e kadaresë në ato vite lame dëshmon që më shtator në mbrëmje ka marrë një telefonatë nga enver hoxha ku i dha urdhrin për arrestimin e kadaresë të arrestohet mos veproni menjëherë do ta diskutojmë tri ditë më vonë me shtator në ora në një mbledhje të kupolës së lartë komuniste të shqipërisë ku lame qe i pranishëm bashkë me ramiz alinë dhe hekuran isain sipas lames enver hoxha ka shpërthyer kundër kadaresë i ka ardhur koha t ia përveshim edhe atij të arrestohet sipas lames janë dhënë dy urdhra konkretë nga enver hoxha për arrestim të cilët u anuluan në çastin final të ekzekutimit të tyre i pari u dha më për kadarenë ishte përgatitur arkivoli predikimi ligjor në sallën e gjykimit të burgut ekzekutimi në errësirën e mesnatës zhdukja që të mos i gjendeshin as eshtrat dhe as një varr për ta kujtuar familjarët njëlloj si me ish kryeministrin në vitin në kupolën komuniste shqiptare erdhi prapë në rend të ditës arrestimi i kadaresë por urdhri prapë u anulua sipas lames arrestimi i kadaresë u la për më vonë por ndjekja nga sigurimi vazhdoi edhe më tej shtypi botëror në ato vite e mbrojti hapur në një shkrim të revistës franceze lire bernard pivot shkroi se franca ishte e shqetësuar për faktin që kadare nuk po i përgjigjej ftesës për të ardhur në paris në shkrim ishte fraza ne presim ismail kadarenë dhe jo kokën e tij në pjatë më e lejuan t i përgjigjet ftesës franceze dhe të vizitojë francën pa familje ndërsa gruaja dhe vajzat mbaheshin në shqipëri si mjet presioni romani i radhës i kadaresë nata me hënë i dalë në fillim të u ndalua më prill enver hoxha ra në koma natën midis prill ai ndërroi jetë në moshën vjeç në mbrëmjen e vdekjes së hoxhës prill anëtarë të lidhjes së shkrimtarëve byrosë politike dhe komitetit qendror të partisë komuniste organizuan me ngut një mbledhje për të dënuar romanin e fundit të kadaresë nata me hënë shpresat për liberalizimin e shqipërisë pas ardhjes në pushtet të ramiz alisë u venitën romanin tjetër vajza e agamemnonit ku në mënyrë të hapur shpreh mendime kundër regjimit komunist e shkroi më dhe bashkë me disa vepra të tjera antikomuniste e nxori fshehtas jashtë shtetit nëpërmjet botuesit dhe mikut të tij francez claude durand me udhëzimin që të botoheshin në rast se kadare pësonte ndonjë aksident në shqipëri me qëllim që t i bënte të njohur perëndimit situatën në shqipëri i dha botuesit të tij francez të dhëna të detajuara mbi burgjet dhe kampet e internimit të shqipërisë komuniste të cilat më pas u botuan në një gazetën l express në paris në vitin botoi romanin krushqit janë të ngrirë që fliste për dhunën dhe terrorin që përdornin serbët kundër shqiptarëve në kosovë romani ishte frymëzuar nga demonstratat e shqiptarëve të kosovës më në vitin u bë anëtar i institutit francez në vitin ishte në listën e të ftuarve personalë të presidentit francez françois miterrand në kremtimin e vjetorit të revolucionit francez me ç rast ramiz alia nuk mori fare ftesë atje kadare u takua me personalitete të kulturës dhe të politikës mes të cilëve dhe me presidentin e jugosllavisë sllovenin janez dërnovshek me të cilin bisedoi për çështjen e kosovës me korrik u ftua të hajë mëngjes me presidentin miterran në pallatin presidencial francez elize në vitin disa muaj para rënies së komunizmit autoritetet e caktuan pa dëshirën e tij zv kryetar të frontit demokratik kadare duke shfrytëzuar famën e tij në shqipëri dhe jashtë saj bëri deklarata gjithnjë e më të zëshme mbi domosdoshmërinë e ndryshimeve veçanërisht në fushën e të drejtave të njeriut në parathënien e romanit të guximshëm thikat nga neshat tozaj që denonconte shkeljet e sigurimit kadare pohoi se vetëm duke pranuar dhe korrigjuar gabimet e mëparme mund të ecte shqipëria përpara në shkurt kadare kërkoi një takim me ramiz alinë ku i kërkoi të respektonte të drejtat e njeriut të zbatonte reforma demokratike reforma ekonomike dhe të hapej ndaj botës së jashtme në vjeshtën e vitit i zhgënjyer nga përpjekjet e udhëheqjes komuniste për t i zgjatur jetën regjimit ismail kadare vendosi të arratiset nga shqipëria në paris dhe të kërkojë nëpërmjet mediave perëndimore vendosjen e demokracisë me ndihmën e botuesit francez arrin të organizojë ikjen e familjes së tij me tetor në kohën që në tiranë po mbahej një konferencë e ministrave të jashtëm të vendeve të ballkanit kadare njoftoi nga parisi arratisjen e tij në francë duke kërkuar vendosjen e demokracise dhe duke shprehur zhgënjimin për ndryshimet e ngadalshme ikja e tij u mirëprit nga ata që donin demokratizimin e shqipërisë kurse pas arratisjes u shpall tradhtar dhe ramiz alia kërkoi ndjekjen penale të tij atsh deklaroi kadare dezertoi disa intelektualë përkundër rrezikut që u kanosej e përkrahën publikisht kadarenë të cilin autoritetet e kishin shpallur tradhëtar për shkak të popullaritetit të tij autoritetet nuk gjetën përkrahje të mjaftueshme kundër tij dhe librat e tij nuk u ndaluan pak ditë pas arratisjes së kadaresë në konferencën kombëtare të letrarëve e artistëve të rinj mbajtur në korçë ku morën pjesë letrarë dhe artistë me t u përmendur arratisja e kadaresë nga një folës në podium e gjitha salla shpërtheu në duartrokitje dhe brohoritje të zjarrta në praninë e numrit dy të partisë së punës foto çamit nga sigurimi u përhap shpifja sipas së cilës kadare i kishte quajtur refugjatët jashtëqitje e kombit pasi la tiranën dhe aplikoi për azil politik në francë mundi të ushtrojë profesionin e tij në liri të plotë mërgimi i tij në paris qe i frytshëm dhe i mundësoi sukses të mëtejshëm si në shqip ashtu edhe në frëngjisht pas fitores së partisë demokratike në vitin kadare u kthye në shqipëri nga viti e më pas vepra e tij bëhet shprehja më e fuqishme e vlerave gjuhësore dhe artistike të shqipes letrare brenda dhe jashtë vendit letërsia e ismail kadaresë pas vitit bart të njëjtat tipare thelbësore të asaj të mëparshme frymën etnografike dhe shpërfaqjen e identitetit shqiptar duke shtuar lirinë e autorit për të trajtuar tema që më parë nuk mund të trajtoheshin lirshëm në vitin u pranua në akademinë e shkencave sociale dhe politike në francë ku zëvendësoi filozofin karl popper nga viti deri shtëpia botuese franceze fayard botoi veprën komplete të kadaresë në frëngjisht dhe shqip gjatë viteve të ta ai ndihmoi botimin e shumë autorëve shqiptarë në francë qoftë duke ua sugjeruar botuesve francezë qoftë duke ua shkruar parathëniet në vitet e ta kadare loboi për kosovën dhe përkrahu bombardimet e nato s kundër serbisë në vitin deklaroi se kishte hequr dorë nga shkrimi i poezive kurse më deklaroi se kishte hequr dorë nga shkrimi i letërsisë artistike dosja e ndjekjes së kadaresë nga organet e sigurimit është më e vëllimshmja e ndonjë personazhi publik në shqipëri me faqe dhe katër vëllime pas rënies së komunizmit disa bashkëpunëtorë të sigurimit kishin dërguar letra me denoncime kundër kadaresë në të gjitha anët dhe në gjuhë të ndryshme disa shkrimtarë të brezit të ri u instrumentalizuan nga komunistët u sorollatën nëpër sallonet e vendeve perëndimore duke shpifur dhe sulmuar veprat e kadaresë të cilat përmbanin kritika të rafinuara ndaj të regjimit dhe duke e etiketuar vetë kadarenë si protege i mbrojtur i enver hoxhës ata provuan që me veprat e tyre letrare të bëhen të famshëm por u kuptua shumë shpejt se krijonin letërsi të pafuqishme qarqet e ulëta shqiptare dhe antishqiptare kanë dërguar letra të liga denoncuese ndaj kadaresë në drejtim të akademisë suedeze e cila ndan çmimin nobel kadare ka treguar që edhe kur e ka fituar çmimin man booker në vitin është përballur me një fushatë denoncimesh dhe orvatjesh agresive nga ana e disa shqiptarëve që ta pengojnë që çmimi t i ndahej atij me botimin e veprës disidentët e rremë në vitin nga pedagogu i persekutuar gjatë komunizmit sadik bejko i cili kishte nxjerrë të dhëna nga arkivat shqiptarë u zbulua që disa nga sulmuesit e kadaresë gjatë tranzicionit kishin qenë bashkëpunëtorë apo anëtarë të sigurimit dhe dëshimtarë të rremë në gjyqet e komunizmit sipas një studiuesi në shqipëri më shumë sulmohet kadareja sesa enver hoxha studiuesi bashkim kuçuku gjykon se vlerësimet e larta të kritikës botërore për mendjet shkencërisht të varfra në shqipëri janë të pabesueshme kurse në shpirtrat e tharë nga narcizizmi nxisin mëri të verbra të cilat rreken t i mbulojnë me sofizma nga më të ndryshmet dhe sulme ndaj kadaresë sipas pedagogut shqiptaro amerikan gjek marinaj arsyeja kryesore e sulmeve kundër kadaresë në shqipëri është injoranca kundërshtarëve të kadaresë u duhet akoma kohë për ta kuptuar atë dhe rolin e tij në letërsinë shqipe dhe botërore ai i ka ndarë në grupe sulmuesit e kadaresë ata që ia lënë fajin kadaresë për problemet e tyre të përditshme shkrimtarët mediokër që e sulmojnë kadarenë për tu dukur ata që e sulmojnë për shkak të xhelozisë ata që e sulmojnë për të mbuluar të shkuarën e tyre komuniste dhe grupi i pestë të cilin e konsideron më të rrezikshmin grupi i pestë dhe më i rrezikshmi përbëhet nga ata që e sulmojnë kadarenë për të dëmtuar kombin shqiptar ata nuk duan që kadareja të fitojë çmimin nobel sepse nuk duan që shqipëria ta fitojë atë ata nuk duan që kadareja të studiohet në kolegjet dhe universitetet e huaja sepse edhe tematika shqetësimet kultura dhe jeta e shqiptarëve do të studiohej e vlerësohej kadare është martuar me shkrimtaren helena kadare dhe kanë dy vajza njëra nga vajzat besiana është ambasadore e përhershme e shqipërisë në unesco kadare është shkrimtari i vetëm shqiptar me njohje ndërkombëtare të gjerësishme dhe është përkthyer në gjuhë para kadaresë letërsia shqipe njihej pak në botë falë tij u bë e njohur e lexuar dhe e çmuar për herë të parë në historinë e vet nëpërmjet saj letërsia shqipe është integruar në letërsinë evropiane dhe botërore dhe përfaqësohet denjësisht në hartën e tyre letërsia e kadaresë ka dhënë një kontribut të çmuar në krijimin e gjuhës dhe letërsisë kombëtare kadare u përpoq të shkruajë letërsi normale në një vend jonormal vepra e tij është luftë e pareshtur për të arritur botimin duke iu kundërvënë politikës zyrtare madje duke vënë në rrezik edhe jetën e tij kadare thuri strategji dhe përdori dredhira për t ia hedhur censurës komuniste letërsia e tij është quajtur letërsi rezistence kadare e sfidoi realizmin socialist për tre dekada duke iu kundërvënë me realizëm subjektiv studiuesja alda bardhyli e ka quajtuar aftësinë e kadaresë për t iu shmangur realizmit socialist të jashtëzakonshme pothuajse në të gjitha veprat e tij e ka sfiduar regjimin përmes një disidence të heshtur kadare iu shmang realizmit socialist dhe censurës shtetërore përmes mjeteve alegorike simbolike historike dhe mitologjike albanologu robert elsie ka thënë se kushtet në të cilat ismail kadare ka jetuar dhe shkruar nuk ishin të krahasueshme me vendet e tjera komuniste në evropë ku kishte të paktën një shkallë të caktuar të tolerancës për disidencë përkundrazi situata në shqipërinë socialiste ishte e krahasueshme me atë në korenë e veriut ose bashkimin sovjetik gjatë viteve kur drejtohej nga stalini megjithatë kadare shfrytëzoi çdo rast për të sulmuar regjimin në veprat e tij nëpërmjet alegorive politike të cilat kuptoheshin nga lexuesit e edukuar shqiptarë prozën e tij e karakterizojnë përgjithësimet e gjera historiko filozofike subjekti i ngjeshur dhe mendimi i thellë i shprehur shpesh me anë të parabolës mbi bazën e asociacionit apo të analogjive historike temë qendrore e veprave të tij është totalitarizmi mekanizmat e tij dhe kompliciteti që e bën atë të mundur vëllimi i tij i parë poetik i titulluar frymëzime djaloshare u botua më më pas do t i botoheshin ëndërrimet shekulli im dhe më i çmuari përse mendohen këto male motive me diell dhe koha që në vitin trajtoi në poezi temën e kosovës ideja e romanit gjenerali i ushtrisë së vdekur është shpirti liridashës i popullit shqiptar temën e shpirtit të pamposhtur të shqiptarëve nëpër shekuj autori e trajtoi edhe në romanin kështjella në romanin kronikë në gur kadare kritikoi psikologjinë provinciale dhe traditat prapanike probleme të rëndësishme të historisë janë trajtuar edhe në përmbledhjet me tregime e novela emblema e dikurshme ura me tri harqe dhe gjakftohtësia e veçanta e talentit të ismail kadaresë shfaqet sidomos në trajtimin nga një këndvështrim i ri i temës historike dhe në tingëllimin e mprehtë aktual që është i aftë t i japë asaj një nga krijimet më të shquara të ismail kadaresë dhe të të gjithë letërsisë së re shqiptare është romani pallati i ëndrrave ndër veprat më të njohura të kadaresë në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar janë gjenerali i ushtrisë së vdekur kështjella kronikë në gur ura me tri harqe kush e solli doruntinën prilli i thyer dosja h pallati i ëndrrave piramida pasardhësi në vitet ishte i çmuar realisht për talentin e tij nga todi lubonja dhe fadil paçrami në rastin e veprës kështjella përveç temës së luftës kundër osmanëve është shtuar edhe elementi kishtar dhe kontributi i shqiptarëve për mbrojtjen e evropës konstatim i bërë edhe nga studiuesi i shkrimtarit shaban sinani që vëren se tek nëpunësi i pallatit të ëndrrave personazhi e ka ebu qerimi në variantin e parë dhe mark alemi në variantin e dytë një ndër fushat më pak të lakuara të veprimtarisë së kadaresë janë përkthimet hulli të cilën e nisi më kur shqipëroi poemat lisi fëminija në pyllin afër fronit katjusha pranvera etj të shkrimtarit rus m isakovski autorë të tjerë të shqipëruar prej tij janë eskili heminguej pushkin majakovski eminescu gogol esenin mihallkov shçipaçov mickieviç buske sendrar bodler andrade vijon kejler seferis kavafis elitis li bo du fu jan czjun etj ismail kadare është laureat i shumë çmimeve letrare kombëtare dhe ndërkombëtare në vitin u vlerësua me prix mondial cino del duca në vitin fitoi çmimin man booker international prize ku kishte qenë i nominuar bashkë me shkrimtarë të tjerë të mëdhenj duke përfshirë nobelistë si gnter grass garbiel garcia marquez kenzaburo oe etj kryetari i jurisë e arsyetoi vendimin për t i dhënë çmimin kadaresë me fjalët ismail kadare është një shkrimtar që hedh në hartë një kulturë të tërë historinë e saj dëshirën folklorin politikën fatkeqësitë ai është një shkrimtar universal me traditë rrëfimi që shkon deri tek homeri në vitin u nderua me çmimin spanjoll princi i asturias për artet çmimi më i rëndësishëm letrar në vendet spanjolle dhe një nga çmimet letrare më prestigjoze në botë në vitin ismail kadare nderohet në itali me çmimin lerici pea dhënia e çmimit lerici pea autorit kadare shkruhet në motivimin e çmimit nënkupton rolin e poezisë dhe letërsisë si instrument lirie duke u bërë mbështetje për të gjithë njerëzit e botës të cilëve iu mohohen liritë themelore në vitin kadare u bë anëtar për jetë i akademisë së shkencave morale dhe politike në francë u bë anëtar i akademisë së shkencave të shqipërisë anëtar i akademisë së shkencave të kosovës dhe nga viti anëtar i jashtëm i akademisë së shkencave të malit të zi ismail kadare është dekoruar nga institucioni i presidentit të republikës së shqipërisë me urdhrin nderi i kombit dhe nga shteti francez me urdhrat kryqi i legjionit të nderit e oficer i legjionit të nderit me studimin e veprës së kadaresë janë marrë autorë të shteteve të ndryshme të cilët kanë botuar vepra dhe studime për të në gjuhët e tyre amtare eric faye dhe jean paul champseix frëngjisht piet de moor hollandisht peter morgan anglisht jose carlos rodrigo breto spanisht ky i fundit e ka vlerësuar si një nga shkrimtarët më të rëndësishëm të gjysmës së dytë të shekullit xx dhe shkrimtarin më të rëndësishëm të shekullit xxi jusuf gërvalla dubovik tetor shtutgart janar ka qenë veprimtar shkrimtar dhe muzikant shqiptar ka qenë themelues i grupit irredentist lëvizja kombëtare për çlirimin e kosovës lindi në burrëmadhi në komunën e deçanit shkollimi i lartë tij vijoi në prishtinë e ljubjanë më pas punoi si gazetar në shkup e prishtinë një nacionalist i zëshëm hyri në radarin e policisë sekrete jugosllave duke u shtytur të kërkonte azil në gjermani ku themeloi lëvizjen popullore për republikën e kosovës që më pas u nda në dy fraksione lëvizja popullore e kosovës dhe lëvizja kombëtare për çlirimin e kosovës të mbramin e kryesonte gërvalla më janar jusufi bashkë me të vëllanë bardhoshin dhe kadri zekën u vranë nga shërbimi sekret jugosllave në lokalitetin untergruppenbach pranë shtutgartit në gjermaninë perëndimore asokohe vepra e tij letrare nuk është tepër e njohur me gjithë botimin shembëllor që ia bëri j gërvallës më nga sabri hamiti në letërsi ai nuk i takonte qarkut të lapidaristëve të poezisë fjalëpakë që e shoshiste të tashmen me shkrimin simbolplotë alegorik në petkun e arkaikes mbikohore e në frymën e visarit të traditave të lashta gojore zëri i tij poetik ishte zë më vete mjaft origjinal personal dhe individual poezia e tij na flet drejtpërsëdrejti ngrohtë zbutë thellësisht njerëzor e me një sensibilitet të stërholluar në dy përmbledhjet e tij të para fluturojnë e bien dhe kanjushë e verdhë poezia e tij merrej kryesisht me vatrën e poetit tek janë mjaft kuptimplotë titujt e cikleve shtëpia në kornizë dhe skena nga jeta e fshatit poezia e tij e përmallshme e këndon dashurinë e kujton dhimbshëm dhe pa idilë ruraliste vendlindjen dhe na e rrëfen porosinë e saj qendrore kërkimin e poetit për pak frymë njeriu e pak dritë qiriri me kohë duke u bërë gjithnjë e më shumë refleksiv poeti kaloi gjithnjë e më shumë te një qark më i gjerë tematik dhe te të folurit poetik me bukuri e begati të rrallë metaforike e figurative kështu poezia e tij e përmallshme e vendlindjes gjithnjë e më shumë bëhet edhe universale në vëllimin e tretë poetik shenjat e shenjta kemi të bëjmë dhe me fjalë e elemente si hije pluhur frikë terr ftohtë varr shkallëzohen vetmia dhe shqetësimet e poetit që flet shpesh edhe për fundin dhe vdekjen me një thellësi që nuk hetohet në lexim të cekët na qet tabllo tejet të qëlluara të groteskës që e quajmë jeta thelbi kryekëput human i vargjeve ligjërimi lirik dhe substancial i poetit të mallit të dashurisë të dhembjes të vetmisë e të vdekjes e bëjnë jusuf gërvallën një zë të patjetërsueshëm të poezisë së re shqipe avni rustemi libohovë shtator tiranë prill ishte mësues publicist dhe deputet shqiptar ka qenë themelues dhe drejtues i shoqërisë bashkimi dhe anëtar i opozitës demokratike i zgjedhur deputet në dhjetorin e njihet gjithashtu si ekzekutues publik i esad pashë toptanit të cilin e konsideronte tradhtar të kombit shqiptar veprim për të cilin u shpall i pafajshëm nga një gjykatë franceze lindi shtator në qytetin e libohovës i biri i një qehajai të oxhakut të asllan pashalinjve mësimet fillore i merr në vendlindje dhe ato të mesme në janinë në moshën vjeçare ndjek liceun në stamboll e më pas më vazhdon studimet per pedagogji në gjenevë në kohën e princ vidit luftoi kundër mësymjeve të andartëve grekë e në jug të vendit më u kthye në janinë ku vazhdoi studimet në institutin e lidhjes botërore izraelite më filloi të japë mësim në shkollat e tepelenës dhe të vlorës në mosmarrëveshje me drejtorin italian të shkollës u zhvendos në një shkollë vajzash në vlorë prej ku u pushua po për shkak mosmarrëveshjesh me drejtoreshën në janar të shkoi në kalabri me ndihmën e familjes libohova asllanpashali ku hyri student në kolegjin e shën mitër korones ku formoi edhe shoqërinë lidhja e rinisë shqiptare në mbarim dha provimet dhe më shkoi në romë ku u regjistrua në fakultetin pedagogjik gjatë majit të bëri shpesh vajtje ardhje nga italia në shqipëri ku u kërkoi shtimin e bursës autoriteteve shtetërore qëndroi deri më maj më maj kishte shkuar në paris me qëllimin për t iu afruar esad pashë toptanit zuri një dhomë në në hotelin prince albert ndërroi vend dy herë dhe më pas mori një banesë me qira në nr të lagjes montmartre në hotelin toulerie ku hyri më qershor kishte bërë një vizitë mjekësore për sëmundje veneriane më qershor i bëri atentat esad pashës duke i shtënë dy herë pas shpine tek po dilte nga restoranti ku po drekonte në rr castiglione rustemi u rrah nga kalimtarët shoferët dhe personelët e hotelit e çarmatosën u mbajt në hotel deri kur mbërriti policia në gjyqin që iu bë u radhitën dëshmitë rustemi që kur kishte mbërritur në paris kishte kërkuar për një dyqan armësh dhe një poligon i kishin gjetur një shumë parash në kartmonedha franceze e italiane për të cilën deklaroi se ia kishte dhënë vëllai kishte zënë me qira një shtëpi pranë hotelit ku kreu atentatin dhe hante në restorant më dhjetor vendimi i gjykatës i jep pafajësinë sipas burimeve të përdorura nga historiani kastriot dervishi atentati ishte i shtyrë nga aqif pashë biçakçiu djali i tezes dhe rivali politik i esad pashës dhe paratë për ta financuar u nxorrën nga fondet e këshillit të naltë më dhjetor u kthye në shqipëri u kthye në itali për të mbaruar kursin pedagogjik në romë kur u kthye u përpoq të bashkonte shoqëritë e ndryshme kongresi i mbajtur më prill në vlorë krijoi një shoqëri që mori emrin federata atdheu me shoqëri dhe katundari kryetar nderi i saj u zgjodh avni rustemi tromara sekretar gurakuqi sekretar seit qemali këshilltar e pejani inspektor deputetët miratuan një ndihmë financiare për këtë federatë të cilën e hoqën pak kohë më pas federata kishte qëllim depërtimin tek nëpunësit e shtetit nisur nga kjo qeveria ypi urdhëroi mbylljen e kësaj federate në këto kushte rustemi më tetor themeloi në tiranë shoqërinë bashkimi prej kontakteve me të dërguarit sovjetik në romë shoqëria qe vendosur të krijohej që kur ndodheshin në kryeqytetin italian rustemi jonuz blakçori dhe s gzulli synimi i kësaj shoqërie ishte tërheqja e rinisë në radhët e saj dhe shkatërrimi i klasës politike në pushtet në zgjedhjet e dhjetorit i rreshtuar si armik i zogut dhe duke pasë bërë aleancë me bajram currin kandidoi në dy zona në prefekturën e gjirokastrës ku kishte vendlindjen dhe në prefekturën e kosovës kukësit sot rustemi humbi në trevën e tij dhe fitoi në atë të kosovës falë ndërhyrjes së bajram currit në këto votime por edhe në prefekturën ku doli fitues në dy qendra mori zero vota qendra e vetme që nxorri fitues rustemin njohu forcën e çdollojshme të bajram currit veprimi i shoqërisë bashkimi dhe simpatizantëve të saj ishte orvatja për vrasjen e zogut në sallën e kuvendit kushtetues nëpërmjet beqir valterit më shkurt organizator i ngjarjes ishte rustemi dhe të tjerë të implikuar ishin sali hidri hoxha sejfulla malëshova omer nishani etj rrustemi pasi kishte marrë pjesë për herë të fundit në kuvendin kushtetues më prill rikthehet në tiranë më prill duke u paraqitur në kuvend për të kërkuar leje tremujore kishte nisur procedurat për marrjen e një vize amerikane rreth orës i shoqëruar nga disa miq po shkonte për të takuar në shtëpi ministrin e arsimit fahri rashit gjilanin kur arritën në varrezat e pashës më pas sheshi avni rustemi pazari i ri në çastin që rrustemi u ndal të përshëndeste dhe shkëmbente dy fjalë me hoxhë kadriun u qëllua me një plumb nga mullixhiu jusuf reçi ali këlcyra e strehoi në shtëpi më pas e çuan në spital pas një qëndrimi dyditor në spital rustemi vdiq më prill nga hemoragjia opozita organizoi një varrim me efekte revolucionare të rustemit në vlorë ceremoni u bënë si në tiranë ashtu dhe në vlorë filluan më prill me ceremonitë e zhvilluara para sheshit të xhamisë së vjetër në tiranë një kamion i mbuluar me të zeza barti trupin e viktimës nga tirana për në durrës ku shoqëruesit hipën në vaporin beograd i cili nisi rrugën drejt vlorës me flamujt jugosllavë e shqiptarë për të mbërritur më prill xhenazja u bart përsëri nga një kamion i zi për në xhaminë e qytetit ku u bënë sërish lutjet e rastit vrasja e esad pashë toptanit njërës prej figurave më të stigmatizuara nga historiografia shqiptare theksoi mundësinë e zhdukjes fizike të personazheve politike me rëndësi dhe bejlerëve në veçanti ndër shtresat e mesme dhe në të rinjtë përhapi idenë e shkatërrimit të kastës politike të formuar kryesisht nga bejlerët këto ide u mishëruan në formimin e shoqërisë atdheu dhe shoqërisë bashkimi pas saj të cilat gjithashtu u bënë ndër provat e hershme të organizimit të një lloj rinie fashiste shqiptare e cila më vonë u bë bërthama e parë komuniste me grupin komunist që shkoi në bashkimin sovjetik sipas ali këlcyrës meqë opozita e kohës kishte bindjen se vrasja e rustemit ishte vetëm një komplot qeveritar i vendosi kusht qeverisë që brenda orëve të dorëzoheshin komplotistët pas mosmarrjes së masave u organizua varrimi me anë të të cilit opozita dhe partizanët e saj intelektualë u nisën drejt vlorës ku dhe ndenjtën të tërhequr atje u formua një komitet revolucionar i drejtuar nga fan noli prej të cilit lindi lëvizja e qershorit eqrem bej vlora e përshkruajti tek vëllimi memuaristik kujtimet si një nga studentët më të pasuksesshëm të cilët tentojnë të shfryjnë me heroizma politike dëshirën e tyre për hakmarrje me anë të një vrasjeje të pabesë i dha një fund të beftë jetës aventurore të esatit ky djalosh që me këtë vrasje donte të bënte emër në shqipëri nuk ishte veçse një vegël në duart e kundërshtarëve të esat pashës mban titullin hero i popullit ishte luftëtare e shquar e çetave kryengritëse kosovare për çlirimin dhe bashkimin kombëtar të të gjitha viseve shqiptare dhe për një regjim shtetëror demokratik në shqipëri heroinë e popullit pa përfillur terrorin e armikut dhe ligjet e ashpra të fesë e të kanunit luftoi heroikisht për vjet me radhë kundër pushtuesve serbë austrohungarezë e bullgarë shote galica mori pjesë në më shumë se aksione të rëndësishme kundër armikut kundërshtoi me konsekuencë politikën e dhunës e të terrorit të regjimit shovinist të beogradit ndaj popullsisë shqiptare shpronësimin e shpërnguljen e saj dhe kolonizimin sllav të trevave shqiptare më mori pjesë në kryengritjen e rrafshit të dukagjinit ndërsa më luftoi për mbrojtjen e zonës neutrale të junikut e cila shërbente si bazë për kryengritjen e kosovës e të malësisë në korrik mori pjesë në mbrojtjen e zonës së lirë të drenicës arbanisë së vogël në korrik pas vdekjes së të shoqit azem galicës vazhdoi luftimet në krye të çetës së tij humbi në luftime nga masakrat e shovenistëve serbë anëtarë të familjes më korrik shote galica u vendos në shqipëri ku vdiq në fushë krujë ajo osht nje ushtare e vertet azem bejtja i njohur sipas zakonit prej fshatit nga vinte si azem galica ka qenë prijës popullor i lëvizjes kaçake që luftoi për bashkimin e trevave kombëtare u lind në dhjetor të në galicë asokohe pjesë e pesë bajrakëve të drenicës i biri i bejtes bejtullahut dhe sherifes së kurt selacit nga martesa e parë e të atit kishte dy vëllezër seferin dhe zenelin ndërsa të një barku kishte motrën mihanën dhe vëllain e vogël ademin më në një revoltë lokale kundër shemsi pashës mbeti i vrarë i zoti i shtëpisë bejta kjo ngjarje dhe ndeja ndër oda e burrëruan parakohe azemin më azemi rroku armët për të marrë pjesë në kryengritjen e përgjithshme në vilajetin e kosovës në vazhdë të kryengritjeve kundër regjimit xhonturk qe me drenicakët që shkuan pas isa boletinit përkrah të cilit luftoi në mitrovicë kundër ushtrisë serbe kur shpërtheu lufta e parë ballkanike në frontin e podujevës dhe më pas në malet e drenicës pas qëndresës dimrin e u kap nga forcat serbe dhe u mbyll në kampin e rudnikut katund afër radishevës pasi u arratis i plagosur e kapën sërish dhe e futën në burgun e mitrovicës dhe mbas pak ditësh në kampin e pozharevacit në serbi së bashku me vëllezërit e tij pranverën e u arratisën dhe dolën në mal kaçakë pasi u kthye shkoi në klinë të poshtme ku u takua me prindët e shotës ku vendosën për martesën dy javë më pas galicajt u rrethuan nga xhandarmëria serbe dhe pasi u gjuajtën ngelën të vdekur dy vëllezërit e mëdhenj dhe iu bashkua shota duke gjuajtur nga frëngjitë xhandarët serb duke qenë se krahina e drenicës ishte ndarë me vijë demarkacioni mes austro hungarezëve dhe bullgarëve veprimtaria kaçake e çetave të azem galicës lëvrinte sa në njërën sa në tjetrën anë të kufirit kështu vazhdoi derisa u rrethuan një herë marsin e dhe u detyruan të gjenin strehë ndër bjeshkët mes pejës e istogut në vijim shkëmbyen zjarr me austro hungarezët në bajë dhe llaush më u takua me kostë vojvodën në pridvoricë ku arritën një marrëveshje për të ngritur një kryengritje të përgjithshme kundër austro hungarezëve dhe bullgarëve në bashkërendim me planet e aleatëve në frontin e maqedonisë pas kryengritjes dhe zmbrapsjes së austro hungarezëve nga pozicionet e tyre njësitë serbo malazeze i kthyen armët kundër çetave shqiptare të drenicës pejës e istogut luftëtar i shquar popullor për çlirim e bashkim kombëtar për një regjim shtetëror demokratik në shqipëri organizator i lëvizjes së armatosur në kosovë kundër pushtuesve të ndryshëm gjatë viteve vdiq më korrik në moshën vjeçae varri i tij në shpellën quku që kërset metra i thellë mbetet i fshehur vjet në saje të betimit të shokëve në golaj të hasit më sali morina u dha mësim luftëtarëve të lirisë shote dhe azem galica veprimtarinë e tij patriotike e filloi në vitet kur mori pjesë në kryengritjet antiosmane pas shpalljes së pavarësisë luftoi në fillim më kundër pushtuesve serbë dhe më pas më kundër pushtuesve austriakë e bullgarë gjatë luftës së parë botërore drejtoi luftën e çetave kundër rivendosjes në kosovë të pushtetit të borgjezisë serbomadhe pati përkrah tij deri në fund gruan e vet shote galica sipas direktivave të komitetit mbrojtja kombëtare e kosovës në vitin mori pjesë në organizimin dhe drejtimin e kryengritjes së rrafshit të dukagjinit më mbrojti zonën neutrale të junikut që shërbente si bazë e kryengritësve të kosovës e të malësisë dhe përkrahu kryengritjen e malësorëve të shqipërisë së veriut kundër regjimit reaksionar feudo borgjez në vitin azem galica dërgoi luftëtarë për të marrë pjesë në revolucionin demokratikborgjez të qershorit vdiq nga plagët që mori në luftimet e përgjakshme të korrikut për mbrojtjen e zonës së lirë të drenicës arbanisë së vogël azem gakica nje nder luftetaret me te shquar shqipetar luftoi kunder ushtrise serbe por nuk ishte i vetem kishte gruan e tij shote galica me emrin e vertete si qerime kishte ushtrine e tij me te cilen i perballoi ushtrise se serbise azem bejta ishte shume i menqur i pandalshem mendonte si ideolog luftonte si nje ushtri e tere ishte trimi me i madh por ndryshe nuk ishte as gruaja e tij por per fat te keq ate e vrane ushtria serbe por lufta nuk perfundoi çerçiz topulli gjirokastër shtator shkodër korrik qe ushtarak në perandorinë osmane kryetar çetash në periudhën e lëvizjes kaçake dhe veprimtar i çështjes kombëtare bashkë me të vëllanë bajo topullin lindi në gjirokastër në vitin një prej fëmijëve të agush dhe haso topullit pas shkollës fillore shkon në janinë në shkollën turke në prill të komandoi çetën e armatosur që vepronte në shqipërinë e jugut e sidomos në krahinat e gjirokastrës dhe të korçës me vendim të komitetit të gjirokastrës anëtarë të çetës së tij vranë në fillim të marsit në gjirokastër komandantin turk të xhandarmërisë drejtoi luftën e mashkullorës më mars në thirrjen nga malet e shqipërisë drejtuar bashkatdhetarëve të tij dhe botuar në janar në gazetën shpresa e shqipërisë çerçiz topulli pasi dënonte grabitjet e administratës osmane kërkonte që shqipëria të shkëputej nga perandoria osmane dhe të bëhej e lirë dhe e pavarur ai shprehte bindjen se e vetmja rrugë për çlirimin e shqipërisë ishte ajo e kryengritjes së përgjithshme të armatosur dhe ftonte gjithë shqiptarët të ngriheshin me armë në dorë në luftën për lirinë e shqipërisë mjedisi familjar në të cilin u rrit e sidomos vëllai më i madh bajo topulli ndikuan në formimin e tij si atdhetar i vendosur mori pjesë në veprimtarinë e komitetit të fshehtë për lirinë e shqipërisë në gjirokastër në prill të komandoi çetën e armatosur që vepronte në shqipërinë e jugut e sidomos në krahinat e gjirokastrës dhe të korçës me vendim të komitetit të gjirokastrës anëtarë të çetës së tij vranë në fillim të marsit në gjirokastër komandantin turk të xhandarmërisë drejtoi luftën e mashkullorës më mars në thirrjen nga malet e shqipërisë drejtuar bashkatdhetarëve të tij dhe botuar në janar në gazetën shpresa e shqipërisë çerçiz topulli pasi dënonte grabitjet e administratës osmane kërkonte që shqipëria të shkëputej nga perandoria osmane dhe të bëhej e lirë dhe e pavarur ai shprehte bindjen se e vetmja rrugë për çlirimin e shqipërisë ishte ajo e kryengritjes së përgjithshme të armatosur dhe ftonte gjithë shqiptarët të ngriheshin me armë në dorë në luftën për lirinë e shqipërisë pas fitores së revolucionit xhonturk të çerçiz topulli punoi për formimin e klubeve shqiptare dhe për çeljen e shkollave shqipe në viset e ndryshme të vendit në shoqëritë dhe klubet patriotike mbrojti interesat e kombit dhe të vegjëlisë pas shpalljes së pavarësisë së shqipërisë më nëntor u vu në shërbim të qeverisë së i qemalit dhe luftoi për mbrojtjen e tërësisë territoriale të atdheut në disa kryengritje të armatosura për sprapsjen e grekëve nga tokat e pushtuara në jug pas konferencës së londrës por edhe kundër rebelimit të haxhi qamilit në shqipërinë e mesme në shtator të vitit çerçiz topullin e muço qullin i gjejmë në shkodër ku mendohet të kenë shkuar për t ju bashkuar mbrojtjes së trojeve nga pushtimi serbo malazez arrestohen për të parën herë në qershor dhe lirohen shumë shpejt por arrestohen sërish në korrik në fushën e shtoit shkodër nga një togë malazeze rrugës për në çetinë për vjet eshtrat e dy heronjve mbetën pa varr në shtoj të shkodrës deri sa u zbuluan në vitin nga javer hrushidi mik fëminie me çerçizin dhe prefekt i shkodrës aso kohe ishte pikërisht ai që identifikoi dhe eshtrat e çerçizit nga një dhemb floriri që e kishin të dy të njëjtë në zhvarrimin e eshtarve të tyre mori pjesë edhe enver hoxha i cili mbajti edhe një fjalë lamtumire në emër të gjirokastritëve më mars në gjirokastër do të ngrihej monumenti i tij i realizuar nga skulptori odhise paskali me kontributin financiar të shqiptarëve brenda e jashtë vendit madhështore ishte përcjellja e eshtrave të heronjve në shkodër prekëse janë fjalët e mbajtura nga patër anton harapi e ernest koliqi të pabotuara më parë në kohën e diktaturës çerçiz e muço dy fjalë ka me ju shkodra kreshnike ktu në log të kuvendit para se të daheni do ta leni shkodrën të shkoni e të pushoni atje ku së parit pat t amblat rreze të diellit ku si filiza të shndoshtë gëzueshëm e rritët shtatin atje prej kah shqypnija u qiti dhe u ndriti zoti i vërtetë e atdheu le të na bashkojn zoti e atdheu të na mbajn me zot e me atdhe të lumnojm e ju o ju hije madhore të çerçiz topullit e të mustafa qullit nisnju kah vendet jueja tue ngjallun nëpër të gjitha buzët nji kangë shprese zgjoni në kalim zemrat e fjetuna fuqizoni shpirtrat e ligshtuem shka kërkon djalëria prej shqypnis drejtësi të plotë shoqnore o ti çerçiz o ti mustafa qulli që ma t kuq e batë flamurin tonë me gjakun e pastër t uj shpallnja djalëris se përparimi më i drejtë se drejtësia ma e plotë shoqnore mund t arrihen n emën të shqypnisë gjakmarrja është një formë e hakmarrjes e cila i ka rrënjët e saj në mesjetë e ndoshta më tej kjo dukuri shoqërore theksohet ndër popujt e mesdheut e sidomos tek banoret e territoreve shqiptare italisë jugore korsikës si dhe pjesës evropiane të turqisë së sotme gjakmarrja është plage e hidhur e së kaluarës së shqiptarëve e mbajtur nën fre me dhune gjate viteve të diktaturës komuniste ajo shpërtheu pa rregulla pas hyrjes së demokracisë në vitet rikthimi i gjakmarrjes u shoqërua me një praktikë mohuese te rregullave themeltare të saj të kodifikuara në kanunin shqiptar si rrjedhim i vetmi rregull që respektohet është marrja e gjakut rregullat e tjera si mosvrasja e fëmijëve meshkuj deri ne moshë madhore vjeç sipas kanunit apo e femrave etj janë lënë pas dore një rrymë në politikën shqiptare për rivendosjen e dënimit me vdekje bazohet pikërisht në dëshirën për të kuruar dukurinë e gjakmarrjes në fakt si mediat ashtu edhe individët kërkojnë nga qeveritë si në shqipëri edhe në kosovë që t i mbrojnë të afërmit e vrasësit eventual të cilët nuk janë fajtorë nuk është vështire të kuptohet se askush nuk ka mundësi as të drejtë t i kontrollojë sjelljet e vëllaut apo ato të kushëririt kur nje pjesetar i nje fisi vret dike nga nje fis tjeter ai e ben kete veprim duke menduar ose jo per pasojat si pasoje vjen hasmeria ne mes fisit te vrasesit dhe fisit te te vrarit ne shtepine e vrasesit mbyllen te gjithe meshkujt lejen per te dale e kane vetem grate ato mund te bejne jete normale ne shtepine e te vrarit vendoset ne tel te rrobave kemisha e tije me gjak pa u lare dhe derisa te merret gjaku ajo nuk hiqet kur gjaku kthehet d m th kur vritet dikush nga fisi i vrasesit kjo vazhdon deri sa te mbarojne meshkujt me pas vriten femrat derisa shuhen dy fiset ata jane ne hasmeri shqiptarët janë komb kryesisht i vendosur në gadishullin ballkanik në shqipëri ku përbën rreth të popullsisë në kosovë rreth dhe në maqedoninë veriore rreth në numër më të vogël ka komunitete historike shqiptarë në turqi itali arbëreshët greqi arvanitët mali i zi ukrainë serbi egjipt bullgari bosnja kroaci rumani slloveni dhe më shumë kohët e fundit në evropë në austri britani e madhe francë gjermania suedi zvicër dhe në amerikë në argjentinë brazil kanada dhe shtetet e bashkuara si dhe në vende të ndryshme të mërgatës shqiptarët janë rreth milionë megjithëse sot më shumë se gjysma e shqiptarëve jetojnë jashtë shqipërisë dhe kosovës ndërkohë që pjesa dërrmuese e tyre jeton në ballkan flasin gjuhën shqipe e cila i takon familjes së gjuhëve indo evropiane sipas fesë krysisht janë myslimanë ose të krishterë ortodoksë ose katolikë ata flasin gjuhën shqipe dhe e kanë origjinën në territoret antike të ilirisë dhe epirit në ballkanin perëndimor evropë në shtetin e maqedonise po ashtu edhe shtetet përreth shqiperise dhe kosoves si serbia greqia dhe mali i zi janë munduar që ta zvogëlojne numrin e banorëve shqiptarë dhe shumë prej tyre janë asimiluar dhe identifikohen si turq boshnjak apo kombesi të tjera shkaku i ndaljes së shkollimit në gjuhën shqipe në shtetet përreth kosoves dhe shqipërise ne maqedoni janë se paku banorë shqiptarë sipas një dhenie dhe kjo do të thotë se numri me rreth banorë në maqedoni është genjeshter e madhe kurse ne vitin janë regjistruar se paku banore te etnis shqiptare ne disa vende numri i shqiptareve krejtesisht është shpallur mbi ne turqi banojne se paku shqiptare po ashtu edhe ne greqi populli arvanitas është mbi banore dhe nuk kane asnje shkoll te fillore apo te mesme qe zhvillohen ne keto dy shtete për popullin shqiptare arvanitasit po ashtu edhe ne presheve bujanovc dhe medvegje qe janë pjese e kosoves lindore ka banore me probleme te arsimit dhe te drejtave te tyre te barabarta qe janë drejta njerëzore shqiptarët dhe vendi i tyre shqipëria janë identifikuar prej shumë etnonimesh endonimi më i zakontë sot është shqiptar shumës shqiptarë kurse emri i vjetër i shqiptarëve ka qenë tosk arbër geg arbën mërgimtarët masiv në itali që datojnë prej shekullit xiv e quajnë veten arbëreshë emër që përdoret edhe nga mërgimtarët e greqisë me prejardhje toske apo të dalmacisë me prejardhje gege dhe që lëvizën më vonë krahasimisht për çabejn apelativi vjen me gjasë nga reduksioni i a së ose e së së patheksuar nga apelativi i moçëm arban e arben u bë rregullisht arbën e toskërisht me rotacizëm arbër duke qenë se grekët nuk mund ta flasin shkronjën b fjala arbenia kthehet në arvania kurse popullsinë e saj e quajtën arvanit otomanët gërmën v e këmbyen me n dhe formuan fjalën arnevit ose arnaut shqiptar është një person me prejardhje nga trojet e shqipërisë kosovës se sotme dhe maqedonisë perendimore por edhe atyre të minoriteteve në zonën e ballkanit meqenëse e ndjen veten se i takon këtij kombi ose populli shoqëria shqiptare dallohet nga aftësia e shprehjes në gjuhën shqipe dhe lidhet nga vazhdimësia e traditave të larmëta dhe të historisë të personave të saj që nga lashtësia e deri në periudhën e sotme konkretisht kjo shoqëri nuk bën dallime fetare dhe politike apo klasifikime të tjera që nuk vijnë vetvetiu nga gjaku gjenet dhe gjuha shqipe shqiptarët merren si pjesa më e madhe e popullsisë së shqipërisë dhe kosovës si dhe një pjesë e popullsisë së maqedonisë malit të zi serbisë dhe greqisë shqiptarët janë themelues të shtetit të quajtur shqipëri kosovë dhe greqi në maqedoni çështja ende nuk është e qartë ndërsa në serbi dhe në malin e zi ata konsiderohen si pakica kombëtare si shtetas shqiptarë quhen banorët e shqipërisë barbarët e parë që u shfaqën në trevat e banuara nga ilirët ishin gotët të cilët zbritën me një flotë përmes dardaneleve në vitin pasi u thyen në një betejë detare si dhe para mureve të athinës ata u dyndën drejt veriut nëpër epir dhe pastaj në ilirik ku u shkatërruan nga perandori galien gjatë sundimit të perandorit klaud gotët u dyndën përsëri së bashku me fise të tjera si tervigët galët etj por u thyen gjatë përpjekjes për të kaluar danubin si dhe në rrethimin e thesalonikut vetë perandori e drejtoi këtë fushatë siç njoftohet në historinë e perandorëve në këtë luftë që udhëhiqte klaudi u dallua jashtëzakonisht shumë guximi i kalorisë së dalmatëve pasi klaudi linte të kuptohej se ishte me prejardhje nga kjo provincë megjithëse të tjerë thonë se ishte dardan dhe se rridhte nga mbreti i trojanëve ili dhe nga dardani vetë një numër i madh robërish u shitën në provinca siç thotë i njëjti burim nuk ka asnjë krahinë në të cilën të mos ketë skllevër gotë si rrjedhim i ndonjë fitoreje hist aug xxv një tjetër perandor ilir probi në përpjekjen për ta ringjallur ekonominë e rrënuar të perandorisë pasi i mundi sarmatët dhe fiset e tjera që ishin dyndur në ilirik i dha atyre të drejtën të vendoseshin në tokat shtetërore paqja nuk u ruajt gjatë dhe siç mësojmë nga një dokument i kohës kur probi ishte i zënë me luftë me uzurpatorët ata barbarët i ranë kryq e tërthor nëpër tokë e det pathuaj gjithë perandorisë hist aug xxviii që nga gjysma ii e shek iv perandorisë romake iu desh të përballej jo më me turma të çorganizuara barbarësh por me formacione shtetërore të tyre të organizuara mbi baza etnike nga prijës që e njihnin artin luftarak romak në vitin ushtria romake e drejtuar nga vetë perandori valens u asgjësua nga ostrologët në handrianopol të thrakisë vetë perandori u vra në fushën e betejës dhe asgjë nuk mund t i pengonte më turmat barbare të gotëve alanëve dhe hunëve që u lëshuan duke grabitur nëpër gjithë ballkanin është kjo kohë kur ata arritën në brigjet e adriatikut në dalmaci duke rrënuar qytetet e duke vënë në ikje popullsinë vendëse e cila merrte me vete edhe eshtrat e martirëve dëshmitë e kësaj katastrofe njerëzore që na i kanë lënë shën hieronimi dhe poeti klaudian i kemi përmendur më sipër kujtimi i tyre është ruajtur edhe në legjendat popullore të vendit tonë që e lidhin rrënimin e qyteteve të lashta me sulmet gote kështu barleti kur bën fjalë për rindërtimin e elbasanit shkruan se kështjella ka qenë rrënuar nga galogrekët me të cilët duhen kuptuar ato sulme të para barbare gjithashtu për kalanë e prishtës në skrapar legjenda thotë se ka qenë rrënuar nga gotët pas shumë vjet kaosi dhe pas ndarjes së perandorisë romake në perandorinë e lindjes dhe atë të perëndimit nga perandori teodos i arrit të frenoheshin për disa vite sulmet gote dhe ata të dëboheshin nga trakia në vitet e fundit të sundimit të teodosit duke përfituar nga sëmundja e tij siç na njofton jordani gotët morën guxim dhe pasi e ndanë ushtrinë fritigerni u sul për të plaçkitur thesalinë epirët dhe ahenë jord në vitin u nënshkrua një marrëveshje midis perandorit të bizantit arkadit dhe prijësit të visigotëve alarikut sipas së cilës ai merrte komantën e ushtrisë bizantine në ilirik në vitin alariku e prishi marrëveshjen dhe ju drejtuar rrethinave të dyrrahut ku kishte plasu një kryengritje e taulantëve ilirë sipas prokopit të cezaresë kishte dyshime se ishte vetë perandori i perëndimit honori i cili e thirri alarikun për të shtypur kryengrintjen rreth mesit të shek v jo vetëm provinca e prevalit kishte rënë nën kontrollin e gotëve por edhe epiri i ri ishte populluar në disa vende prej tyre qeramikë tipike gote është gjetur gjatë gërmimeve arkeologjike në kështjellën e symizës pranë maliqit ndërsa shpata të tipit got janë gjetur në elbasan dhe në nekropolin e krujës për një rastësi mbretëria gote nuk zgjodhi si qendër dyrrahun por ravenën në bregun tjetër të adriatikut që nga dyrrahu u nis edhe një fushatë e ushtrisë bizantine për t i dëbuar gotët nga dalmatia dhe për të çliruar kryeqytetin e saj salonën më ushtria bizantine dhe flota u përqëndruan në dyrrah nën drejtimin e komandantit të kaloris perandorake konstantinianit që aty me anë të flotës ushtria u transportua në epidaur cavtat pranë dubrovnikut dhe mori pa vështirësi salonën të cilën e rifortifikoi një pjesë e gotëve u largua për në ravenë ku gjendej kryeqyteti i mbretërisë gote ndërsa pjesa tjetër e instaluar prej disa dekadash në dalmati iu nënshtrua sundimit bizantin që nga kjo ngjarje nuk dëgjojmë më për gotët në iliri ndërkohë që shfaqet një armik i ri shumë më i egër e barbar sllavët në afrikë ka shumë shqiptarë që jetojn në egjipt ose e kanë prejardhjen nga shqipëria në afrikën jugore ka gjithashtu shqiptarë rreth shqiptarët flasin gjuhën shqipe e cila përbën një degë të veçantë në familjen e gjuhëve indo evropiane gjuha shqipe ka dy dialekte gegërishten dhe toskërishten për shkrimin e gjuhës shqipe përdoret alfabeti shqip me shkronja i cili është një lloj i alfabetit latin gjuha shqipe është gjuha zyrtare e shqipërisë gjithashtu me gjuhën serbe është një nga dy gjuhët zyrtare të kosovës në republikën e maqedonisë shqipja është gjuhë zyrtare në komunat ku shqiptarët përbëjnë më shumë se të popullsisë gjuha shqipe është në përdorim zyrtar në tre komuna në mal të zi ulqin plavë e tuz dhe në tre në serbi preshevë bujanoc dhe medvegjë shqiptarët kryesisht i takojnë besimit islam apo të krishterë shumica e shqiptarëve myslimanë janë synitë ndërsa një pakicë janë bektashinjë të krishterët shqiptarë janë kryesisht katolikë ose ortodoksë përveç besimeve të lartëpërmendura ka shqiptarë protestantë ateistë dhe agnostik sipas burimeve historike bizantine të fundit të shekullit xi shqiptarët ishin pothuajse plotësisht të krishterë të gjithë shqiptarët ishin të krishterë ortodoks deri në mesin e shekullit xiii kur gegët u konvertuan në katolikë si mjet rezistues ndaj sllavëve krishterimi më vonë u zëvendësua nga islami si feja më e përhapur ndër shqiptarë gjatë periudhës osmane nga shekulli xv deri në vitin krishterimi katolik dhe ai ortodoks vazhduan të praktikoheshin në masë më të vogël sipas censuseve të vitit në shqipëri e banorëve ishin myslimanë ndërsa në kosovë duke e bërë islamin fenë më të përhapur në dy vendet shqiptare via egnatia apo rruga egnatia është ndërhyrja në infrastrukturë me te cilën romakët quajnë dhe organizojnë duke filluar nga gjysma e dytë e shekullit te dytë p e s një vijë drejtuese mijëvjecare komunikimi midis perëndimit dhe lindjes midis adriatikut të poshtëm dhe egjeut verior rruga siç dëshmon strabon kishte si pikë degëzimi në ekstremitetin e tij perëndimor në bregdetin adriatik qytetin e apollonis me rrugën egnatia bashkohej një rrugë që vinte nga epidamnos dyrrachium e quajtur në mënyrë konvencionale nga studimet degë veriore e rrugës egnatia ose në rrugë më të përgjithshme e më të thjeshtuar rruga egnatia në një pikë vlerësuar nga straboni e barazlarguar nga të dyja qytetet që të paktën në periudhën në të cilen janë shkruajtur dy intenerarët të përfshira në itinerarium provinciarium koicidonte ose kishte si stacion vijues të parë zonën e quajtur klodiana e quajtur mansio coladiana nga një burim i tretë internerari itinerarium burdigalense duke u bashkuar të dyja rrugët në një rrugë të vetme ato pershkonin luginën e mesme të shkumbinit dhe ngjitej deri në kodrën e sopi polis it në zonën e haxhi beqarit ku rruga antike ishte e detyruar nga morfologjia e luginës të kalonte nga bregu i djathtë te bregu i majtë i lumit shkumbn kjo zonë për më shumë nga lugina straboni thoshte që rruga quhej via candavia nga emri i një mali ilir kjo pjesë e rrugës përshkon pikërisht një zonë malore që duhet te themi që për antikët shtrihet te paktën deri në zonën e liqeneve lychnids liqeni i ohrit liqeni i prespës së madhe e të vogël nga lychnids rruga vazhdon drejt qafave të maleve gjatë të cilave kalonte kufirin midis ilirisë dhe maqedonisë nëpërmjet tyre rruga lejonte hyrjen në një zonë të maqedonisë veriore që quhej lyncestide me qendër kryesore herakleia lynkestidos rruga egnatia kalonte më pas në edessa e më pas duke kaluar ultësirën e maqedonisë arrinte në pella dhe më tej në thessalonika qyteti në gjirin termik ndodhej vetem në gjysmen e rruges që mbaronte në cipsela në ebro rruga e re duhet të shërbente në këtë profil për të shkaktuar një rritje ekonomike te përgjithshme të zonës të cilat që pas masave të ashpra te marra në vitin plk kishin rënë në një gjendje të rëndë rraskapitje edhe pas një shekulli distance efektet shkatërruese të atyre masave të marra strambone mundej akoma ti vlerësonte dhe që janë evidencuar në burime të tjera historike dhe letrare të shek të parë plk që përshkrojnë zonën rreth disa pjesëve të rrugës si një peisazh i shkretëruar rruga egnatia pa dyshim dhe gjetja e bërë në vitin afër thessalonikës nën zonat lyshtërore të lumit gallikos të një guri miliar qe mbamte emrin e ndërtuesit të mundshëm i dha fund çdo dyshimi midis atyre rrugëve që e marin emrin nga funksioni apo nga zona ku ndodhen por nga ndertuesi i tyre ose me mire nga ai që i ka shtruar me kalldrëm sipas tradites të sjellur nga festo dhe flacco siculo që rreth shek te dytë pas krishtit deklaronte nam sunt viae quae publ ice muniuntur et auctorum nominem optinent realizues i veprës ishte gjykatësi romak për të cilën shkruhej dhe ne gurin miliar i gjetur ne vitin cnaeus egnatius i biri i caius për te cilin nuk dihet asgjë përveç emrit dhe fuksionit proconsul rruga egnatia është ndërhyrja në infrastrukturë me të cilën romakët quajnë dhe organizojnë duke filluar nga gjysma e dytë e shekullit te dytë p e s një vijë drejtuese mijëvjeçare komunikimi midis perëndimit dhe lindjes midis adriatikut të poshtëm dhe egjeut verior rruga siç dëshmon straboni kishte si pikë degëzimi në ekstremitetin e tij perëndimor në bregdetin adriatik qytetin e apollonisë me rrugën egnatia bashkohej një rrugë që vinte nga epidaninos dyrrachium e quajtur në mënyrë konvencionale nga studimet degë veriore e rrugës egnatia ose në rrugë më të përgjithshme e më të thjeshtuar rruga egnatia në një pikë vlerësuar nga straboni e barazlarguar nga të dyja qytetet që të paktën në periudhën në të cilën janë shkruajtur dy intinerarët të përfshira në intenerarium provinciarium koiçidonte ose kishte si stacion vijues të parë zonën e quajtur klodiana e quajtur mansio coladiana nga një burim i tretë internerari internerarium burdigalense duke u bashkuar të dyja rrugët në një rrugë të vetme ato përshkonin luginën e mesme të shkumbinit dhe ngjitej deri në kodrën e sopi polis në zonën e haxhi beqarit ku rruga antike ishte e detyruar nga morfologjia e luginës të kalonte nga bregu i djathtë te bregu i majtë i lumit shkumbn sigurisht nga kjo zonë për më shumë nga lugina straboni thoshte që rruga quhej rruga candavia nga emri i një mali ilir kjo pjesë e rrugës përshkon pikërisht një zonë malore që duhet të themi se shtrihet të paktën deri në zonën e liqeneve lychnids liqeni i ohrit liqeni i prespes se madhe e të vogël nga lychnids rruga vazhdon drejt qafave të maleve gjatë të cilave kalonte kufiri midis ilirisë dhe maqedonisë nëpërmjet tyre rruga lejonte hyrjen në një zonë të maqedonisë veriore që quhej lyncestide me qendër kryesore herakleia lynkestidos nga ku kalonte dhe një rrugë nga nyja e rëndësishmë viario e stobit rruga egnatia kalonte më pas në edessa e më pas duke kaluar ultësirën e maqedonisë arrinte në pella dhe më tej në thessalonika qyteti në gjirin termik ndodhej vetëm në gjysmën e rrugës që mbaronte në cipsela në ebro duke parë që rruga kalon në shumë zona gjatë gjithë hapsirës së saj ajo ndeshej me shumë konfiguracione morfologjike të terrenit terrene fushore në afërsi të zonës moçalore të muzakajve brezaret lumore gjatë shkumbinit bregu i liqeneve me origjinë tektonike kalime të menjëhershme nga kodrat në shpatet e maleve që më pas ndiqeshin nga zbritje të menjëhershme megjithatë inxhinierët romakë që ndërtuan rrugën arritën të evitonin me përjashtim të pak rasteve të paevitueshme ndryshime të menjëhershme të lartësisë së rrugës në trasenë e rrugës egnatia gjejmë teknikën e ndërtimit romak të rrugës arritja e qendrave në mënyrë më të drejtperdrejtë komode ekonomike përpjekjeve për të evituar përmbytjet dhe uljet e terrenit me forcë megjithëse rruga egnatia ka qenë një nga rrugët më të rëndësishme të komunikacionit me botën romake dy shekuj kërkime arkeologjike e studime sedimentare në një stratigrafi mbi këtë rrugë është tepër larg për të thënë që është e kënaqshme për shembull në fakt janë komplet të panjohura jo vetëm rruga në detaj por dhe linja e ndjekur nga rruga midis kuçit dhe muriqanit përveç kësaj shumë shpesh dhe me shpejtësi është rastisur çdo hipotezë e rrugës me atë të ndjekur nga rruga moderne ndërsa këtë rast e gjejmë kur me të vertetë konfiguracioni fizik i terrritorit detyron rrugën të kaloj dhe në zona të ngushta megjithëse ka mundësi që të kenë ekzistuar një seri rrugësh që vinin në bashkëpunim të vazhdueshëm me njëra tjetrën vendburime bronxi ofiçine pika prodhimi merkato tentativat për të gjetur gjurmë të pistave për periudhën greke maqedonase dhe ilire edhe me hartat e punuara me dorë nuk kanë dhënë asnjë rezultat deri më sot dhe kështu tentativat për të besuar për ekzistencën e ndërtimeve dhe shtrimeve ilire ose ato teza për ndërtimin e rrugës para kohës romake dhe në mënyrë analoge pas kohës romakë nuk duken shumë të besueshmë nga hetimet e gërmimeve por bazohen ekskluzivisht në vështrime makroskopike te trasesë dhe matjeve që shpesh herë janë kundërshtuese përsa i përket gjerësisë së rrugës v shtylla që përmbledh shkrimet e cekës dhe papajanit konsideron para kohës romake ilirë për shembull mbetjet e dukshme në gurat e zeza të xhyrës dhe një mur të madh afër qafë thanës me motivin që gjerësia e tyre deri m do kishte lejuar vetëm kalimin e kuajve dhe të kafshëve dhe jo të qerreve njëra nga alternativat nga ku mund të ketë marrë emrin rruga egnatia është qyteti egnatia në italinë jugore buzë adriatikut i banuar në origjinë nga fisi ilir i japigëve të cilët patën kapërcyer adriatikun rruga egnatia në trojet e ilirisë jugore ishte vazhdimi i rrugës apia në itali njëra nga arteriet më të mëdha rrugore të romës shek iv p e s e cila niste nga roma duke kaluar nëpër beneventum dhe e arrinte adriatikun në brindizi për herë të parë rruga nga apollonia në selanik përmendet nga historiani grek polibi në vitin p e s dhe më vonë historiani tjetër grek straboni i cili jetoi në periudhën nga viti p e s e s në fillim gjatë periudhës republikane rruga egantia kishte karakter ushtarak e lidhur kjo kryesisht me luftrat romako maqedonase deri në vitin p e s kur maqedonia u bë provincë romake më tej ajo fitoi një karakter të një arterie të rëndësishme ekonomike duke lidhur gadishullin e apenineve dhe një pjesë të mirë të evropës perëndimore me ballkanin e jugut azinë e vogël lindjen e afërme e deri në mesopotaminë e njohur në territorin e ilirisë gjatë shek i p e s në kohën e ekspeditave ushtarake romake rruga egnatia ka luajtur një rol të rëndësishëm veçanërisht në luftimet ndërmjet çezarit e pompeut në mesin e shek i p e s romakët në vendet e pushtuara gjatë ndërtimeve të tyre sidomos në ndërtimet rrugore shfrytëzuan rrugët ekzistuese kështu ndodhi konkretisht dhe me rrugën e rëndësishme egnatia e cila kaloi në trasenë e rrugës pararomake të kandavisë me drejtim po luginën e shkumbinit që në periudhën qytetare ilire kontrollohej nga disa vendbanime të fortifikuara hammondi nënvizon limitet e këtyre tentativave për të arritur gjerësinë e trasesë dhe sjelljen e tyre në fazat e ndërtimit pikërisht për këtë duket e vështirë që mbretëria ilire e agronit e më pas ajo e gruas së tij teutës që kishte arritur të zhvillonte strukturat shtetërore vetëm nga mesi i shekullit të tretë të kishte arritur të realizonte veprimtarinë e shtrimit të rrugëve në një territor në të cilin për më shumë nuk dihej nëse ishte në kontrollin e tij eshtë e ndryshme çështja përsa i përket ndërhyrjes rrugore në kohën e maqedonisë në fakt është e sigurtë që disa pjesë të rrugës që më pas do bëhen pjesë të rrugës egnatia si ajo përmes paradës së kirli derven ishin të fiksuara dhe të shënuara nga horoi si gurë përgjatë rrugës që tregonin distancën në njësi maqedonësit kanë bërë me siguri ndërhyrje në mirëmbajtjen dhe riparimin e rrugës në vitin p e s nën drejtimin e filipit v për të ndihmuar kalimin e konsullit lucio comelio scipone ashtu sic i ishte kërkuar nga romakët i vetmi dorëshkrim mbi ndonjë ndërhyrje infrastrukturale të maqedonasve në zonën për të cilën po flasim është ajo e bërë me urën e topçias e bërë nga hammondi por e vënë në diskutim kohët e fundit për shkak të kërkimeve arkeologjike që dëshmojnë ndërtimin artizanal në kohën romake ka shumë mundësi që romakët të mos kenë përfituar nga eksperiecat e mëparshme të ndërtimit ndërhyrja e tyre bashkëpërcaktohet si një diçka evolutive e cila supozon njohje të mirë ekonomike gjeografike etnografike gjeometrike dhe organizim të mirë trasetë e vjetra me kthesa u zëvendësuan kjo edhe falë bonifikimit të zonave moçalore me rrugë të drejta që ndonjëherë evitonin qëndrat ekzistuese dhe krijonin kështu qëndra të reja popullimi në disa raste u shfrytëzuan pista të mëparëshme duke u shtruar dhe një herë filluan të ndërtoheshin ura prej guri për të kaluar në vendet ku kalonte uji për kalimin në disa vende të veçanta u bë i nevojshëm ndërtimi i urë rrugëve dhe i mureve mbajtës romakët filluan ta ndërtonin rrugën menjëherë pas ose maksimumi në çerekshekullin pasardhës nga nxjerrja e masave paraprake përmbledhëse në shprehjet e tloro metello ordinanti cum maxime macedoniae statum sipas të cilave jepej urdhri mbas ngjarjeve të rëndësishme të vjeçarit p e s në provincën e maqedonisë për realizimin e të gjitha kushteve politike e juridike në përdorimin e territorit nga ana e pushtuesve të rinj përveç ndërtimit të rrugës domizia gjithmonë në gjysmën e shekullit të dytë mund të çojë në një kontest të vetëm kohor e strategjik dy infrastruktura të menduara dhe të ndërtuara gati duke përqafuar njëkohësisht territoret e reja që romakët kishin pushtuar në pellgun mesdhetar motiv për ndërtimin e infrastrukturës së re ishin natyrisht jo vetëm nevoja ushtarake që me raste favorizonin një lëvizje më të shpejtë të trupave ushtarake por edhe nevoja ekonomike duke vënë në lëvizje vendet e reja dhe banorët e tyre rruga e re duhet të shërbente në këtë profil për të shkaktuar një rritje ekonomike të përgjithshme të zonës të cilat që pas masave të ashpra të marra në vitin p e s kishin rënë në një gjendje të rëndë rraskapitje edhe pas një shekulli distancë efektet shkatërruese të atyre masave të marra strambone mundej akoma t i vlerësonte dhe janë evidentuar edhe në burime të tjera historike dhe letrare të shekullit të parë p e s që përshkrojnë zonën rreth disa pjesëve të rrugës si një peisazh i shkretëtuar rruga egnatia hyn pa pikë dyshimi dhe gjetja e bërë në vitin afër thessalonikës nën zonat lyshtërore të lumit gallikos të një guri miliar që mbante emrin e ndërtuesit të mundshëm i dha fund çdo dyshimi midis atyre rrugëve që e marrin emrin nga funksioni apo nga zona ku ndodhen por nga ndërtuesi i tyre ose më mirë nga ai që i ka shtruar me kalldrëm sipas traditës të sjellë nga festo dhe flacco siculo realizues i veprës ishte gjykatësi romak për të cilën shkruhej dhe në gurin miliar të gjetur në vitin cnaeus egnatius i biri i caius për të cilin nuk dihet asgjë përveç emrit dhe funksionit si prokonsull thjeshtësia e tekstit emri i gjykatësit në emërore dhe hollësira të tjera të të shkruarit si në latinisht ashtu edhe në greqisht tregojnë për datimin e gurit miliar mbi këtë gjë të gjithë studiuesit bien dakort për gjysmën e dytë të shekullit të ii të p e s midis mesit të shekullit të ii të p e s datë në të cilën u bë hartimi në provincën e maqedonisë dhe shekullit të i rë p e s datë në të cilën straboni shkruajti librin e shtatë të gjeografisë në të cilin është folur për rrugën egnatia njohim nga burimet vetëm persona publik me emrin egnatius që mund të kenë lidhje me ndërtimin e rrugës egnatia nga këta vetëm cn egnatius c f stell atina tribu i përmbush kushtet për t u indetifikuar me ndërtuesin e rrugës po nuk ka shumë siguri ai është i vetmi i përmendur në lidhje me ngjarjet në greqi duke u përmendur nga p cornelius blasio historian romak ndoshta midis viteve p e s në një letër për corciresin që mbante një kopje të senatus consultum përsa i përket ndërhyrjeve të mëtejshme për mirëmbajtjen dhe restaurimin shqyrtimi i gurëve miliar dhe të hartave të bëra me dorë të rrugëve vë në dukje aktivitetin e augustos në epokën e të cilit restaurohet rruga longa intermissione neglectam dëshmia e të cilës janë gurë miliarë për të cilët kujtimi mbeti për shumë shekuj gjithmonë duke u bazuar te gurët miliarë lind një interes i sigurt për rrugën e ndjekur nga settimio severo dhe nga caracalla dhe nga perandorët e tetrarkis së dytë së fundi shenjë për mirëmbajten e fundit të rrugës egnatia është ripërdorimi i gurëve miliarë më antik me shkrime të kohës së konstandinit sistemi rrugor i kohës romake në zonat qëndrore të shqipërisë duket i ndërtuar në kohën perandorake i përbërë nga drejtime kryesore përsa i përket degëve jugore dhe veriore të rrugës egnatia përfshirë midis apollonisë dyrrachium dhe qytetit të herakleia lynkestidos burimet e intinerarëve kujtojnë që ekzistojnë shtatë stacione të vendosura në m p të nxjerra nga intenerari ant në rast se pranohen të dhënat e distancës midis dyrrachium dhe klodianes të treguara nga kodi b i int ant distanca duhet të rritet me m p nëntë stacionet e vendosura në m p në int ant pjesë e rrugës që ka shumë mundësi të korespondojë me rrugën egnatia që niste nga apollonia në të cilat mutatio të shpërndara në m p në int e burdigalenses nqs pranohet hipoteza e hedhur nga hammond që marusio është një gabim i kopistit që duke përsëritur fjalën i jep një distancë fjalës mansio i duhen hequr m p të cilat i kanë dhënë distancës midis mansio coladiana dhe mansio marusio stacione në tabulen peuntingeriane ndoshta mund të shtohen të paktën edhe të tjerë të cilat nuk janë shkruajtur për shkak të boshllëqeve që ka dokumenti ekzistues anonimi ravennate në shumë udhëtime të bëra kujton gjithsej stacione të dhënat e sjella në formulimin e guidone nuk rezulton tregues për shkak të boshllëqeve të saj nga këto të dhëna mund të nxjerrim që rruga egnatia midis apollonisë dhe herakleias ishte e gjatë rreth km dhe kishte jo më pak se stacione të cilat që nga shekulli iv p e s do të rriteshin në numër derisa të bëheshin propozimet për kërkimet e avancuara nga studiuesit nuk duken gjithmonë të bindshme eshtë bërë e mundur të tregohet me një farë saktësie traseja e rrugës egnatia midis apollonisë dhe verbës e më pas nga muriqani në haxhi beqarit dhe nga qukësi mbi shkumbin deri në radozda në anën perëndimore të liqenit të ohrit me saktësi dihet dhe traseja e rrugës antike nga durrësi deri te hani i goses në zonat e tjera mungesa e kërkimeve ose mungesa e të dhënave ekzakte rreth gjëndjes së zonave të tjera në të cilat ka pasur gjetje të materialeve arkeologjike nuk lejon njohjen e infrastrukturës rrugore romake këtyre problemeve u janë shtuar edhe pengesat e ardhura nga kushtet e ambjentit natyror në zonat malore midis babjes dhe qukës ka ndodhur shumë rrëshqitje ose fundosje terrenesh në zonat e përmbytura të muzakajve në ato zona ku ka ndryshim të rrjedhjes së lumit dhe në zonat afër liqeneve dhe deteve ku ka ndryshim të nivelit të tyre të pakta kanë qenë të dhënat e sjella deri tani nga toponomastika për arsye të mungesave të kërkimeve specifike dhe të prezencës së paktë të kartografisë të përdorur nga toponimet por me gjithë këto vështirësi pati mundësi që të arrihej në rezultat të mirë në bazë të të dhënave analiza e të dhënave për më shumë shpeshherë në vija të trasha të pasakta dhe të copëzuara në lidhje me mbetjet e trasesë së rrugës tregon që rruga egnatia nuk ka pasur një gjerësi të njëjtë gjatë gjithë gjatësisë së saj përmasat e gjatësisë në fakt ndryshojnë nga m duke përfshirë me raste edhe trotuare deri në m deri në m në zonat malore në shtrimin e rrugës sigurisht duke u kushtëzuar nga materiali i disponueshëm përdoreshin gurë të dimensioneve të ndryshme në fund të kësaj faze të parë të studimit të marrë përsipër mbi rrugën egnatia mund të themi që jo vetëm u bënë parapërgatitjet për një bazë njohje të përbërë nga të dhëna dhe hipoteza mbi rrugën duke e parë në këndvështrimin e një studimi të mëtejshëm në terren me rastin e via egnatia albania project por dhe lejoi në bazë të ekzaminimit të fotografive ajrore njohuri të reja mbi trasenë e rrugëve të ndryshme antike në veçanti këto fotografi ndihmuan për rrugët e vjetra në zonat midis durrësit dhe kavajës qukësit dhe qafë thanës dhe midis izbiste dhe jankovec përveç kësaj janë evidentuar pjesë të terrenit respektivisht midis apollonisë dhe kuç it dhe midis lushnjes dhe belshit ku mund të ketë kaluar rruga egnatia ose rruga e lidhur me të pikërisht për këtë duket evidente që zona midis thanaj lushnjë cërrik dhe kuç është ajo zonë ku duhen bërë studime dhe njohje të terrenit për të verifikuar ekzistencën apo jo ekzistencën e traseve rrugore në këtë zonë në veçanti mund të ketë qenë vila e klodianës pronësi agrikulture të një personazhi i rëndësishëm romak me emrin klodio romakët në vendet e pushtuara gjatë ndërtimeve të tyre sidomos në ndërtimet rrugore shfrytëzuan rrugët ekzistuese kështu ndodhi konkretisht dhe me rrugën e rëndësishme egnatia e cila kaloi në trasenë e rrugës pararomake të kandavisë me drejtim po luginën e shkumbinit që në periudhën qytetare ilire kontrollohej nga disa vendbanime të fortifikuara sipas strabonit në ilirinë e jugut kishte dy pikënisje për rrugën egnatia njëra nga apollonia ndoshta më e hershmja para pushtimit romak e tjetra nga dyrahion gjithashtu straboni theksonte se të dy degët bashkoheshin me njëra tjetrën në largësi të barabarta duke e quajtur degën e apollonisë si degë jugore e egnatias përshkruajmë intinerarin e rrugës me nisje nga durrësi nga dyrratio një nga portet më të lashta e më të mëdhenj të adriatikut rruga egnatia sipas të gjithë intinerarëve antikë si stacion i parë mansio kishte klodianën peqini i sotëm më tej arrinte në nimfeun dhe termat e stacionit ad quintum bradasheshi i sotëm ndërtim i shek ii iii e s ky stacion mutatio i rrugës egnatia i përmendur në intinerarin e burrdigalës ndodhet rreth m më lart se gjurmët e rrugës antike pak kilometra më në lindje rruga arrinte në scampis hiscampis sipas burdigalës elbasani i sotëm qyteti i lashtë i skampinit me një jetë që nga shek ii e s shërbente si mansio për rrugën egnatia duke ndjekur pak a shumë aksin e sotëm të rrugës autmobilistike elbasan librazhd egnatia tek ura e haxhi beqarit takohet me lumin shkumbin këtu ishte stacioni genesis flumeni tabula peutingeriana ose mutatio trajektore e itinerarit të burdigalës me anën e një ure të periudhës romake ndërtuar me harqe tullash rruga egnatia kalonte nga ana e djathtë në të majtë pasi bregu i djathtë nga ky vend e deri në përrenjas është mjaft i thepisur me kalimin e shkumbinit rruga i ngjitej shpateve veriore të malit të polisit stacioni që pasonte sipas burdigalës grandavia identifikohet me rrafjet e spatharit ku gjurmë banesash flasin për një vendbanim të shek i e s e jo me stacionin babje të itinerarit kjo edhe në korespondim me distancat tabelare pas grandavias ku bëhej pushimi në mansio rruga arrinte në mutation in candavias tab peuntigeriana ose tres tabernas sipas burdigalës vend i përshtatshëm për pushim ku janë zbuluar gjurmë vendbanimesh të kohës së pushtimit romak kjo pikë i përgjigjet qukësit të sotëm i cili sipas itinerarit antonim emërtohej tres tabernas dhe tribus tabernis në qukës rruga egnatia ulej poshtë në lumin e shkumbinit për të kaluar tashmë nga malet e polisit majtas lumit në të djathë të lumit shkumbin siç ndiqet sot rruga qukës prrenjas këtu shkumbinin rruga e kalonte mbi një urë me tre harqe guri e gjatësi m mbeturinat e së cilës ruhen ende rreth m para hyrjes në qukës nga qukësi deri në qafën e thanës vetëm tabula peuntigeriana shënon stacionin pont servili uraka e sotme emërtim ndoshta i lidhur me tre urat në ngushticën e përroit të prrenjasit vend delikat i rrugës stacion në qafën e thanës shënon vetëm itinerari i bradigalës që piketon mansion glaudanon gjurmë e rrugës egnatia në këtë stacion është një mur mbajtës rrugor m i gjatë e tre metra i lartë i ndërtuar me blloqe guri pa llaç që ruhet edhe sot sapo zbret qafën e thanës fig i cili mund t i ketë takuar më herët rrugës kandave megjithëse rruga egnatia përmendet në burime të shumta që në shek ii të p e s stacionet e rregullta gjatë saj u ndërtuan vetëm në shek i ii e s konkluzion ky i arritur pas vrojtimeve arkeologjike në terren gjatë këtyre shekujve të parë në aksin e rrugës egnatia gjatë luginës së shkumbinit nuk u ndërtuan vendbanime të fortifikuara kjo sigurisht e lidhur shumë me faktin që vendasit të mos mbroheshin gjatë kryengritjeve kundër pushtuesit nga ana tjetër lindën një sërë vendbanimesh të hapura si karina bradasheshi mansi krasta etj të lidhura direkt me funksionimin e rrugës egnatia mbas stacionit glaudanon të qafë thanës rruga egnatia vijon tej kufirit të sotëm shtetëror të vendit tonë duke kaluar mbi kalldrëmin e rodozhdës e më tej me mure mbrojtës gjatë liqenit nëpër strugë muratio patras e itinerarit të burdigalës gjatë bregut të liqenit të ohrit rruga arrinte në stacionin lignido ohri sipas itinerarit antonin e tabulës pentigeriana dhe civitas cledo sipas burdigalës pas lignidos rruga antike merrte drejtim për në juglindje në veri të prespës së madhe ndodhej stacioni scirtiana i paindefikuar ende ndoshta reseni i poshtëm i maqedonisë afër ndodhet stacioni tjetër castra mundet mutatio parembole i burdigalës pranë dolencit të sotëm ku është zbuluar një kala romake gjurmë kalldrëmi mbi murin kufizues së trasesë pas castrës rruga egnatia duke zbritur pak në juglindje arrin në një nga stacionet kryesorë të saj në heraclea afër manastirit bitolës së sotme nga heraclea e itinerarit antonin dhe e tabulës peutigeriana apo civitas heraclea e burdigalës shkëputet një degëzim rrugor drejt verilindjes dhe në stobi takon rrugën e njohur antike thesalonik scupi ulpiana afër prishtinës naissus sirmium pas heracleas me mjaft ndërtime të periudhës romake shek ii e s rruga arrinte në stacionin melitonos vostarani ose kenali në greqi e prej andej zbriste në jug në kelle stacionin cellis cellas në italisht antonini dhe stacioni cellis në itinerarin e burdigallës afër arnisë në greqi pas këtij vendpushimi rruga hynte në edesa vendbanim i njohur në periudhën romake tej edesë ndodhej mutation skurio sipas burdigalës afër kyrrkos së sotme gjatë vazhdimit rruga egnatia takonte stacionin pella guido sipas burdigalës dhe dio sipas peutingerit vendbanim i njohur romak në maqedoninë e greqisë para se të arrinte në thesalonikun e njohur rruga kalonte nëpër stacionin ad decinum nea anchialos e sotme të itinerarit të burdigalës takimin me detin egje rruga e rëndësishme e bënte në thesalonik qytet i krijuar në shek iv p e s qendër province romake e njohur në të gjithë itinerarët antikë ku janë zbuluar disa gurë miliarë të rrugës trakte të rrugës egnatia në këtë qytet stacion të këtij arteri të rëndësishëm ekonomik janë zbuluar në veri të bazilikës së shën dimitrit në dy pika të rrugës së sotme agiu nikolau drejt lindjes rruga takonte stacionin duodea sipas burdigalës stacioni melissirgin të njohur në të gjithë itinerarët si stacioni heracleustibus në bregun e liqenit boble rruga kishte stacionin e njohur apollonia e maqedonisë e njohur tek itinerarët antikë dhe stacioni arethusa rentina e sotme sipas burdigalës në gjirin e strumonit ndodhej stacioni penana pas të cilit rruga hynte në qytet pas galepsosit rruga egnata vijonte edhe disa stacione në territorin e greqisë pastaj hynte në territorin e turqisë së sotme deri sa arrinte në kostandinopojë stambolli i sotëm në territorin e sotëm të vendit tonë gjatë kalimit nga dyrrachium deri në klaudanon qafa e thanës rruga egnatia kishte katër stacione për pushim e fjetje mansio clodianën peqini scampën elbasani grandavian rrafjet e spatharit dhe claudanon qafa e thanës si edhe katër stacione për ndërrimin e kuajve stacioni ad quantum bradasheshi genesis apo ad trejecto ura e haxhi beqarit dhe pons servili uraka me afërsi në territorin e greqisë e të turqisë së sotme rruga egnatia nga lygnidos ohri e deri në kostandinopol stamboll numëronte rreth stacionemansion po aq edhe mutation sipas tabulës peutingeriana gjatësia e rrugës egnatias nga dyrratio në kostandinopojë arrinte milje romake ose e thënë ndryshe km duke qenë kështu rruga më e shkurtër që lidhte europën perëndimore me azinë sipas strabonit dega jugore e rrugës egnatia fillonte që nga apollonia ndërsa itinerari hierosolimitan i burdigalës e nis nga vlora këtë degë sidoqoftë me interes është përshkrimi i rrugës nga apollonia në dyrrah e cila sipas burimeve historike rezulton si rast i ndërtuar para rrugës egnatia rruga nga apollonia në dyrrah përmendet që në shek v p e s nga historiani grek thukididi e më tej në vitin p e s nga historiani i augustit tit livi më vonë në shek i p e s rruga luajti një rol të rëndësishëm në luftërat civile ndërmjet cezarit e pompeut rruga nga apollonia kalonte në fshatin mbrostar të sotëm ku janë gjetur dy gurë miliarë me mbishkrime të shek iii iv e s të kohës së perandorisë elegabel dhe julian në të cilat bëhet fjalë për riparime të shtyllave dhe të vetë rrugës së apollonisë gjatë periudhës perandorake në shekujt e parë të erës sonë kjo rrugë duke u ngjitur drejt veriut e kalonte lumin e aspit semanit në shtratin e tij të vjetër më në veri pranë fshatit babunjë e re ku në të djathtë të apsit ndodhen rrënojat e një qyteze të fortifikuar ilire e cila sigurisht lidhet me këtë rrugë të rëndësishme kështu mund të themi që rruga e luginës së shkumbinit me emrin candavia në antikitet dhe egnatia gjatë periudhës romake mbetet rruga më e rëndësishme e ilirisë së jugut gjatë shekujve të fundit para erës sonë e veçanërisht në shekujt e parë të erës sonë përveç fortifikimeve të periudhës antike dhe vendbanimeve të hapura të periudhës romake që ruanin e kontrollonin rrugët e luginës së shkumbinit edhe në degët e saj ndodheshin sisteme fortifikimi si dorëzi rruga e ndroqit bodin rruga nga arbana graceni rruga e krrabës të treja degë veriore të rrugës ndërsa degët jugore kontrolloheshin nga gradishta rruga e myzeqesë dhe fortifikimi i valshit rruga e luginës së devollit në aspektin ekonomik përveç funksionit kryesor si portë e rëndësishme e adriatikut nga perëndimi në lindje rruga e luginës së shkumbinit gjatë funksionimit të saj ushqehej dhe nga degët e saj si apolonia myzeqeja belshi e lugina seman devoll nga jugu si dhe nga krraba vila pertela arbana e pezë nga veriu të cilat e lidhnin atë me rrugë të tjera të rëndësishme si ajo e luginës së vjosës e bregdetit e luginës së devollit etj me kalimin e kohës pra pas shekujve të parë të perandorisë romake shek i ii e s kur rruga egnatia u pasurua me ndërtime e sistemime për të qënë sa më e shfrytëzueshme me shthurjen e sistemit skllavopronar dhe me ekspeditat barbare në territorin ilir gjatë shek iv vi të antikitetit të vonë rruga egnatia e humbet rëndësinë e saj ekonomike por njihet më tepër si rrugë strategjike rruga egnatia e njohur në antikitet e në periudhën romake si pasojë e ekspeditave barbare dhe atyre sllave gjatë antikitetit të vonë dhe e pushtimeve të mëtejshme që copëzimet politike territoriale e dëmtuan dhe e cunguan trasenë e saj duke lënë atë në rol dytësor apo ndoshta herë pas here edhe pa funksion gjatë mesjetës së hershme kryesisht e humbi rolin që historia i pati njohur asaj gjatë periudhave të hershme paralel me të në territorin e vendit tonë punonin siç e kemi theksuar edhe akse të tjerë rrugorë të cilët duke mos e pasur rëndësinë antike të rrugës egnatia nuk janë përshkruar me hollësi fatos kongoli lindi më janar në elbasan është shkrimtar dhe matematikan shqiptar kongoli ka studiuar për matematikë pjesërisht në pekin pjesërisht në tiranë ku është diplomuar në vitin ka punuar për një kohë të gjatë si gazetar letrar dhe redaktor në shtëpinë botuese naim frashëri është autor i një vargu librash librat e kongolit janë botuar në disa vende të botës është fitues i çmimit dërkombëtar balkanika është fitues gjithashtu i çmimit më të lartë letrar në shqipëri penda e artë shoqata e botuesve shqiptarë e ka vlerësuar me çmimin shkrimtari i vitit për vitin ndërsa romani lëkura e qenit përkthyer në gjermanisht u shpall libri i muajit qershor në gjermani ne vitin eshte shpallur shkrimtari me i mire i vitit nga fondacioni kulturor harpa romani gënjeshtarë të vegjël e shpalli atë autor të vitit në dy panaire ndërkombëtarë libri në fier dhe në prishtinë evropa është një nga shtatë kontinentet tradicionale politike dhe një pjesë e kontinentit gjeografik të evroazisë evropa rrethohet në veri nga oqeani i ngrirë i veriut në perëndim nga oqeani atlantik në jug nga deti mesdhe dhe në juglindje nga malet kaukaz deti i zi dhe ngushticat që e lidhin atë me detin mesdhe në lindje evropa kryesisht ndahet nga azia nga ndarja ujore e maleve urale lumi ural dhe deti kaspik europa mbulon rreth km ose e sipërfaqes së tokës dhe rreth të sipërfaqes së ngurtë të tokës ajo përbëhet nga një numër i madh shtetesh ca numri i saktë i të cilave varet nga përcaktimi i kufijve të europës si dhe përfshirja e shteteve gjysmë të njohura p sh kosova evropa ka pjesë të rusisë shtetit më të madh në botë nga sipërfaqja dhe më të madhit në evropë nga sipërfaqja dhe popullsia si dhe vatikanin shtetin më të vogël nga secila pikëpamje europa është kontinenti i tretë më i populluar pas azisë dhe afrikës me një popullatë prej ose rreth e popullsisë së botës sipas projeksioneve të okb së përqindja e evropës do të bjerë në më duke numëruar milion banorë sidoqoftë popullsia dhe kufijtë e evropës nuk janë të qartë për shkak se fjala kontinent mund t i drejtohet si pikëpamjes kulturore dhe politike ashtu edhe pikëpamjes fiziko gjeografik fjala evropë ka përdorime të shumta kryesoret janë gjeografike dhe politike në mitologjinë antike greke evropa ishte një princeshë shume e bukur greke e cila ishte e mahnitshme fonenika në të cilën zeusi e rrëmbye pasi mori formën e një demi të bardhë ai e dërgoi atë në ishullin e kretës ku ajo lindi monosin radamantusin dhe sarpedonin për homerin evropa greqisht ose eurp ishte një mbretëreshë mitologjike e kretës dhe jo një figurë gjeografike më vonë evropa u përdor për greqinë kontinentale dhe par e s ky term përdorej edhe për pjesët më në veri etimologjikisht teoria dominuese sugjeron se termi evropë rrjedh nga rrënjët greke dhe do të thotë eur gjërë dhe op syri pra eurp do të thotë pamje e gjërë krahasoni me glaukpis pamje e hirtë athina dhe bopis pamje demi hera gjërë ka qenë një epitet për vetë tokën në fenë proto indo evropiane një minoritet sidoqoftë sugjeron se në fakt fjala evropë bazohet në një fjalë semitike si p sh fjala akade erebu që do të thotë të biesh poshtë ose fjala fonenikane ereb që do të thotë mbrëmje perëndim dhe arabe magreb hebreje ma ariv në historinë e lindjes se afërt ajo quhej edhe ereb shq perendim homo georgicus i cili jetoi rreth milion vjet më parë në gjeorgji është hominidi i parë i zbuluar në evropë mbetje të tjera hominide që datojnë rreth milion vjet janë zbuluar në atapuerka spanjë njeriu neanderthal i cili e ka marrë emrin nga neander valley në gjermani së pari migroi në evropë vjet më parë dhe u zhduk nga fosilet rreth vjet më parë neanderthalët ishin zëvendësuar nga njerëzit modern cro magnons të cilët u paraqitën rreth vjet më parë më vonë gjatë kësaj ere një periudhë e konstruktimeve megalith zuri vend ku u ndërtuan shumë monumente megalithe si stonehenge në të gjithë evropën greqia antike kishte ndikim të thellë në qytetërimin perëndimor kulturat demokratike dhe individualiste perëndimore janë shpesh të lidhura me greqinë antike grekët zbuluan polisin ose shtet qytetin që luajti një rol themelor në personalitetin e tyre këto ideale politike greke ishin ri zbuluar në shek xviii nga filozofët dhe idealistët evropianë greqia gjithashtu dha ndihma të mëdha kulturore në filozofi humanizëm dhe drejtësi nga aristoteli sokrati dhe plato në histori me herodotusin dhe thucydidesin në letërsinë dramatike dhe narrative me poezitë e homerit dhe në shkencë me pythagorasin euklidin dhe archimedesin një ndikim tjetër i madh në evropë erdhi nga perandoria romake që la gjurmët e saj në ligj gjuhë inxhinieri arkitekturë dhe qeveri gjatë pax romanës perandoria romake u zgjerua dhe përfshiu përveç mediteranit edhe një pjesë tjetër të evropës stoicizmi ndikoi perandorët si hadriani antoninus pius dhe marcus aureliusin të cilët kishin shpenzuar shumë kohë në kufijtë veriorë të perandorisë duke luftuar me gjermanikët piktët dhe skocezët krishterimi u legjitimizua eventualisht nga konstandini i pas tre shekujsh persekutimi imperial gjatë rrëzimit të perandorisë romake evropa hyri në një periudhë të gjatë të ndryshimeve që historianët e quajnë koha e migrimeve gjatë kësaj periudhe ka pasur një numër pushtimesh dhe migrimesh mes ostrogothëve visigothëve gotëve vandalëve hunëve frankëve anglëve saksonëve dhe edhe më vonë vikingëve dhe normanëve mendimtarët e rilindjes si petrarku iu referuan kësaj periudhe si kohët e errëta komunitetet e izoluara monastike ishin vendet e vetme për të ruajtur dhe përpiluar dituri të fituar më parë përveç kësaj shumë pak shkrime kanë mbijetuar ndërsa shumë literaturë filozofi matematikë dhe mendimtari të tjera nga periudha klasike u zhdukën nga evropa gjatë kohëve të errëta perandoria perëndimore romake ra nën kontrollin e klaneve kelte sllave dhe gjermanike klanet kelte themeluan mbretëritë e tyre në gaul paraprirësit e mbretërive franke që eventualisht themeluan francën klanet gjermanike dhe sllave themeluan domenet e tyre respektivisht në evropë e mesme dhe lindore eventualisht klanet franke u bashkuan nën klovis i charlemagne një mbret frank i dinastisë karolingiane që kishte pushtuar shumicën e evropës perëndimore u emërua perandor i shenjtë romak nga papa më kjo çoi tek themelimi i perandorisë së shenjtë romake e cila eventualisht u koncentrua në principet gjermane të evropës qendrore perandoria lindore romake u bë e njohur në perëndim si perandoria bizantine e bazuar në konstandinopojë ata e shihnin vehten si trashëgues natyral të perandorisë romake perandori justinian i udhëhoqi gjatë kohës së parë të artë të konstandinopojës ai themeloi një kod ligjor mesjeta ishte e dominuar nga dy ekelonë të strukturës sociale fisnikëria dhe kleri feudalizmi u zhvillua në francë në mesjetën e hershme dhe u përhap në të gjithë evropën përleshja mes fisnikërisë dhe monarkisë në angli çoi tek shkrimi i magna carta dhe themelimi i një parlamenti burimi primar i kulturës në këtë periudhë erdhi nga kisha katolike romake nëpërmes manastireve dhe shkollave katedrale kisha ishte përgjegjëse për edukimin në pjesën më të madhe të evropës papa arriti kulmin e fuqië së tij gjatë mesjetës së vonshme shizmi lindje perëndim më ndau ish perandorinë romake nga ana fetare ndërsa kisha lindore ortodokse në perandorinë bizantine dhe kisha katolike romake në perandorinë perëndimore romake më papa urbani ii bëri thirrje për krusadë ndaj myslimanëve që po okuponin jerusalemin dhe tokën e shenjtë në evropë kisha organizoi inkuizicion ndaj heretikëve në spanjë reconquista konkludoi me rënien e granadës më duke i dhënë fund mbi shtatë shekujsh sundimi mysliman në gadishullin iberik gjatë shekujve xi dhe xii ndërhyrje konstante nga klanet nomade turkike si kipchakët dhe pechenegët shkaktuan një migrim masiv të popullit sllavik në regjionet më të sigurta dhe pyjore në veri ashtu si shumë pjesë tjera të evroazisë këto territore ishin pushtuar nga mongolët pushtuesit më vonë të njohur si tartarët formuan shtetin hordaa artë që sundoi zgjerimet jugore dhe qendrore të rusisë për më shumë se tre shekuj evropa u devastua nga vdekja e zezë një nga pandemikët më të rrezikshëm në historinë e njerëzimit që vrau rreth milion njerëz vetëm në evropë në atë kohë një e treta e popullsisë së saj kjo kishte një efekt shkatërrues në strukturën sociale evropiane ajo nxiti njerëzit të jetonin për momentin siç ilustrohet nga giovanni boccaccio në decameronin ajo ishte një goditje e rëndë ndaj kishës katolike romake dhe shpuri tek një rritje e persekutimit të hebrenjve të të huajve dhe lypsëve reneseanca ose rilindja ishte një periudhë e ndryshimeve kulturore me origjinë në itali në shekullin xiv ngritje e një humanizmi të ri u shoqërua me ringjalljen e diturisë klasike dhe arabe nga libraritë monastike dhe bota islame reneseanca u përhap në evropë mes shekujve xiv dhe xvii në këtë kohë lulëzoi arti filozofia muzika dhe shkencat nën patronazhin e bashkuar mbretëror dhe të fisnikërisë kisha katolike romake intriga politike brenda kishës në shekullin xiv shkaktoi shismin e madh gjatë kësaj periudhe vjeçare dy papa një në avignon dhe një në romë pretenduan sundimëri mbi kishën megjithëse shismi eventualisht u ndal më autoriteti shpirtëror i papës kishte pësuar shumë pushteti i kishës u dobësua edhe më tej nga reformat protestante nga martin luther një rezultat i mungesës së reformave brenda kishës reformat gjithashtu lënduan fuqinë e perandorisë së shenjtë romake ndërsa princët gjermanë u ndanë mes besimeve protestante dhe katolike kjo eventualisht çoi tek lufta tridhjetë vjeçare që e rrëzoi perandorinë e shenjtë romake dhe shkatërroi pjesën më të madhe të gjermanisë pas paqes së westphalias franca u bë predominuese në evropë më shtator theu hyrjen e perandorisë osmane në evropë renesanca dhe monarkët e ri shënuan fillimin e kohës së zbulimeve një periudhë eksplorimi zbulimi dhe zhvillimi shkencor në shekullin xv portugalia dhe spanja dy nga fuqitë më të mëdha detare të kohës morën rolin kryesor në eksplorimin e botës kristofer kolombo e arriti botën e re më pak pasi që spanjollët dhe portugezët filluan të themelonin perandori koloniale në amerikat franca holanda dha anglia shpejt ndoqën në krijimin e perandorive të mëdha koloniale me zotërime të mëdha në afrikë amerika dhe azi koha e ndriçimit ishte një lëvizje e fuqishme intelektuale në shekullin xix në të cilin mendimet shkencore të bazuara në fakte dhe arsye dominuan pakënaqësia me monopolin e klerit dhe aristokracisë mbi forcën politike në francë rezultoi në revolucionin francez që çoi tek republikën e parë fisnikëria dhe monarkia u rrëzuan gjatë regjimin e terrorit napoleon bonaparte u forcua pas revolucionit francez dhe themeloi perandorinë e parë franceze që gjatë luftërave napoleonike u rrit për të përfshirë pjesë të mëdha të evropës para rrëzimit më në betejën e waterloosë sundimi i napoleonit rezultoi në përhapjen e idealeve të revolucionit francez përfshirë idealin komb shtet si dhe adoptimin e modelit francez të administrimit ligji dhe edukimi the kongresi i vjenës u mblodh pas rënies së napoleonit kongresi themeloi një barazpeshë të re të fuqisë në evropë të përqendruar në pesë fuqitë e mëdha britania e madhe franca prusia habsburg austria dhe rusia kjo barazpeshë do të mbetej në fuqi deri në revolucionet më gjatë të cilave kryengritjet liberale e ndikuan të gjithë evropën përveç rusisë dhe britanisë së madhe revolucionet eventualisht u ndaluan nga elemente më konservative dhe pak reforma rezultuan më perandoria austro hungareze u formua dhe më u bashkuan si italia ashtu edhe gjermania si shtete komb nga principata më të vogla revolucioni industrial filloi në britani të madhe në pjesën e fundit të shekulli të të xix dhe u përhap në gjithë evropën zbulimi dhe implementimi i teknologjisë së re rezultoi me rritje të madhe urbane punësim masiv dhe ngritjen e një klase të re punëtorësh reformat në sferat sociale dhe ekonomike pasuan përfshirë ligjet e para në punën e fëmijëve legalizimin e unioneve tregtare dhe ndalimin e skllavërisë në britani akti i shëndetësisë publike u miratua i cili përmirësoi kushtet e jetesës në shumë qytete britanike në aspektin fiziko gjeografik evropa është pjesë veriperëndimore e regjionit më të madh të njohur si evroazia ose afro evroazia azia shtrihet në pjesën lindore të këtij regjioni kufiri lindor i evropës shpesh përcaktohet nga malet urale në rusi gjeografi i shekullit të parë ad strabo mori lumin tanais si kufi siç bëne edhe burimet e hershme judaike kufiri juglindor me azinë nuk ka përcaktim të zakonshëm shumica përdorin lumin ural ose lumi emba shërben si kufi i mundshëm ky kufi vazhdon në detin kaspik kreshtën e maleve kaukaze ose si alternativë lumi kura në kaukaz dhe vazhdon në detin e zi bosforin deti marmara dhe dardanelet përmbyllin kufirin me azinë deti mesdhe në jug e ndan evropën nga afrika kufiri perëndimor është oqeani atlantik islanda megjithëse është më afër grenlandës se evropës amerikë veriore normalisht përfshihet në evropë ka debat të vazhdueshëm se ku ndodhet qendra gjeografike e evropës për shkak të dallimeve social politike dhe kulturore ka përshkrime të ndryshme për kufijtë e evropës në disa burime disa territore nuk përfshihen në evropë derisa në burime tjera përfshihen për shembull gjeografët nga shtetet post sovjetike dhe rusia përfshijnë uralet në evropë kurse kaukazin e përfshijnë në azi ngjajshmërisht shumë gjeografë konsiderojnë kufijtë jugor të azerbajxhanit dhe armenisë me iranin dhe kufijtë jugor dhe lindor të turqisë me sirinë irakun dhe iranin si kufiri mes azisë dhe evropës për arsye kulturore dhe politike në këtë mënyrë megjithëse janë më afër afrikës dhe azisë ishujt mesdhetar të qipros dhe maltës gjeneralisht konsiderohen pjesë e evropës për kah përthyeshmëria e vijës bregdetare evropa zë vendin parë midis kontinenteve në botë sipërfaqja e ishujve dhe gadishujve përbën e sipërfaqes së saj ndërsa vija bregdetare është e gjatë km në disa pjesë bregu i detit është i ulët dhe i butë në pjesët e tjera lartë dhe i rrëpinjtë gadishujt e evropës gadishulli ballkanik gadishulli apenin gadishulli pirinej iberik gadishulli skandinav etj ishujt më të mëdhenj britania e madhe islanda irlanda sicilia sardenja korsika qipro kreta etj relievi në evropë ka dallime të mëdha brendave zonave mjaft të vogla regjionet jugore janë më shumë malore derisa duke shkuar në veri terreni ulet nga alpet dhe malet karpate mes rrafshnaltave në fushat e gjëra të veriut që janë më shumë në lindje kjo fushë e madhe njihet si ultësira e madhe evropiane dhe në zemër të saj ndodhet ultësira veriore gjermane një hark rrafshnaltash gjithashtu ekziston përgjatë bregdetit veriperëndimor që fillon në pjesët perëndimore të ishujve të britanisë dhe irlandës dhe pastaj vazhdon përgjatë maleve fjord cut spira e norvegjisë subregjionet si gadishulli iberik dhe gadishulli italian përmbajnë veçoritë e tyre komplekse si edhe vet evropa kontinentale ku relievi përmban shumë male lumenj dhe fusha që komplikojnë trendin gjeneral subregjionet si islanda britania dhe irlanda janë raste të veçanta e para është tokë në vetvete në oqeanet veriore por prapë konsiderohet pjesë e evropës derisa dy të tjerat janë rrafshnalta që dikur ishin të bashkuara me pjesën kontinentale deri kur ngitaj e nivelit të detit i ndau evropa shtrihet kryesisht në zonat klimatike mesatare klima është kontinentale mesdhetare rreth detit mesdhe oqeanike rrethohet me oqean malore pasi ka male polare ne veri klima është e butë në krahasim me zonat tjera me gjatësi gjeografike të ngjajshme në botë për shkak të rrymës së golfit rryma e golfit njihet me emrin përkëdhelës nxemja qendrore e evropës sepse e bën klimën e evropës më të ngrohtë se që do të ishte pa të rryma e golfit j vetëm që dërgon ujë të ngrohtë në bregdetet evropiane por gjithashtu i zbut erërat që vijë nga oqeani atlantik kështu që temperaturat mesatare gjatë vitit në napoli janë c derisa janë vetëm c në new york city që është pothuajse në të njëjtën gjatësi gjeografike berlini gjermani calgary kanada dhe irkutsk në pjesën aziateike të risisë shtrihen në gjatësinë e njëjtë temperaturat në janar në berlin arrijë një mesatare prej c që është më shumë se ato në calgary të cilat janë për c më të larta qe ato në irkutsk evropa në krahasim me kontinentet tjera ka lumenj të vegjël dhe të shkurtër relievi dhe klima kanë ndikuar që në evropë të ketë ndryshime sa i përket pasurisë me lumenj gjatësisë së tyre dendësisë dhe sasisë së ujit rrjeti më i dendur i lumenjve është në evropën veri perëndimore ndërsa lumenjtë më të gjatë dhe me pellgje më të mëdha janë në evropën e mesme dhe atë lindore të gjithë lumenjtë e evropës u takojnë gjashtë ujëmbledhësve ujëmbledhësi i oqeanit atlantik oqeanit të ngrirë i detit të veriut detit baltik detit të zi dhe detit mesdhe kontinenti i evropës është i pasur me liqene pjesa më e pasur me liqene është ajo e evropës veriore liqene më së shumti ka në evropën veriore finlanda vend i liqeneve në alpe dhe në gadishullin ballkanik liqenet e evropës janë formuar me veprimin e akullnajave me lëvizje tektonike dhe me procese karstike disa liqene janë poligjnetië të tjerët lumorë pastaj mbeturinash detesh të dikurshme etj liqenet më të mëdhenj dhe më të njohur të evropës janë liqeni kaspik lagoda onjega venern liqeni i zhenevës liqeni bodense liqeni i zyrihut liqeni garda liqeni komo lago di magjore liqeni him liqeni ballaton liqeni i shkodrës liqeni i ohrit liqeni i prespës etj lumenjët kryesor janë volga danubi urali etj ndërsa prej lumenjëve më i gjati është volga prej km bimësia e evropës është ngushtë e lidhur me klimën relievin dhe tokat sipas definimeve të ndryshme këto territore mund të jenë subjekt i kategorizimeve të ndryshme tabela më poshtë tregon skemën e përdorur nga kombet e bashkuara përballë grupimeve regjionale të publikuara nga cia factbook kontinenti i evropës ka qenë i banuar qyshë në kohën e paleolitit dhe neolitit pra para e vjetësh viset e banuara shtriheshin pothuajse në tërë territorin e evropës por viset më të dendura ishin ato të mesdheut dhe ludinat e lumenjve arty ku tokat ishin më të përshtatshme për t u punuar në kohën e bronzit u shënuan dyndje të popullsisë në gadishujt e evropës jugore iberët në gadishullin iberik ligurët në gjirine ligurisë itali etrurët të ardhur prej viseve të egjeut ilirët në gadishullin ilirik ballkanik etj ndryshime më të mëdha ndodhën me rastin e lëvizjes së popujve indoevropian nga azia e edhe nga afrika veriore në këtë kohë në evropë vendosen keltët italët grekët ilirët thrakët gjermanët djep i kulturës së vjetër në evropë ishte mesdheu fenikasit dhe kretasët e bartën kulturën e lindjes ndërsa grekët e zhvilluan dhe e përhapën më tutje kah perëndimi e pas tyre romakët i dhanë dimensione edhe më të mëdha eshte popullsi kryesisht e vjeter e banuar nga moshat prej vjeq e deri ne vjeq por vende vende ndryshojn nese e marrim shembull kosoven ateher kemi te bejme me nje popullsi te re pasi qe ne kosovo dominon rinia me shum evropa duke pasur industri të zhvilluar arriti të zhvilloj edhe bujqësinë bujqësia e evropës është e llojllojshme ngase këtë e bëjnë të mundshme edhe kushtet natyrore dhe niveli i zhvillimit bujqësia e evropës dallohet me shkallë të lartë të mekanizimit kimizmit numër të madh ekspertësh bujqësorë me popullsi të arsimuar bujqësore me rendimente të larta në bujqësi dhe në blegtori dikur evropa importonte shumë prodhime bujqësore ndërsa tash vendet e zhvilluara të evropës janë eksportuar të shumë prodhimeve bujqësore sidomos blegtorale në kohën e lindjes së saj para milionë vjetësh evropa nuk është akoma e plotë pjesët e saj janë të hapërdara mbi të gjithë rruzullin tokësor skandinavia tej më në jug të ekuatorit anglia dhe vendet e ulëta në rrethin polar të jugut si dhe pothuajse të gjithë pjesët e tjera përreth polit të jugut të gjithë këto pjesë koreje kontinentale janë në lëvizje ato merrem me vete nga rryma të fuqishme magme të cilat vlojnë kilometra nën sipërfaqen e tokës të shtyra nga shtjella nxehtësie në brendësi të tokës pllakat lëvizin me ngadalë çdo vit nga vetëm disa centimetra por me kalimin e miliona vjetësh kemi pastaj të bëjmë me distanca të konsiderueshme në rastin e përplasjeve shpërthejnë forcat primare si një rebus gjigant vë evropa pjesët e saj së bashku togje shkrepash kilometra të gjëra çajnë lart përkulen dhe marrin formë kubeje çdo përplasje e re krijon një masiv malor kështu lind së pari shtylla kurrizore e evropës vargmali kaledonian me lartësira si ato të himalajës ky është bërthama e një bashkëshkrirjeje të parë evropiane më pas kontinenti i ri bredh gjysmën e rruzullit tokësor para milionë vjetësh ai kapërcen ekuatorin stereja është tashmë e mbuluar nga gjelbërimi bimët kanë pushtuar kontinentin që deri pak më parë kishte qenë i shkretë atje ku sot janë të ngritura metropolet krenare evropiane u shtri sa gjatë e gjerë një xhungël e harlisur tropikale parisi ndodhej në një klimë tropikale të ngrohtë e me lagështi berlini në një det të gjelbër i cili zgjatej deri në azi është një pyll tepër i jashtëzakonshëm ai përbëhet nga fiere likopode shk lycopodium dhe bishtkuaj mbeturina të tyre të ngurtësuara në skoci të bëjnë ta marrësh me mend përhapjen e tyre cungje që qëndrojnë pothuajse ngjitur njëri tjetrit të japin edhe sot e kësaj dite një përshtypje mbi bollëkun e atëhershëm të bimëve këta gjigantë lartësoheshin deri në metra drejt qiellit ajo pjesë e evropës dhe azisë që për nga kultura dhe historia e tyre janë të ndërlidhura ngushtë midis tyre shtetet territori i të cilave janë të shpërndara në dy kontinente janë qytete evropiane kanë disa karakteristika të përbashkëta kështu p sh për dallim nga qytete e kontinenteve tjera qytete metropole evropiane nuk janë të orientuara në ndërtesa të larta ato më tepër shtrihen duke zënë sipërfaqe të mëdha dhe dke futur në gjirin e tyre edhe qytete që gjenden për rreth tyre për këtë shkakë edhe madhësia e qyteteve ndryshonë dukshëm nga rrethi i qytetit si do që të jetë si qytete më të mëdha të evropës llogaritet të jenë moska stambolli dhe londra shteti është nje sistem i pavarur politik administrativ legjistrativ dhe qeverisës i ndërtuar dhe mbajtur në funksion nga popullsia e një hapësire gjeografike sovrane krijimi i shteteve është rezultat i një procesi historik dhe sociologjik kur shoqëria farefisnore nuk ishte më kurrsesi në gjendje të rregullojë marrëdhëniet e reja që ishin krijuar u bë hapi i fundit në drejtim të formimit të shtetit njerëzit që e kanë përjetuar këtë kapërcim cilësor nuk kanë qenë të vetëdijshëm se nga parahistoria kanë hyrë në histori nga fundi i periudhës së shkallës së barbarizmit në fillim të qytetrimit nga organizimi farefisnor shoqëror në organizim shtetëror në fillim shteti mbante në vetvete mbeturina të shumta të sisitemit farefisnor mirëpo pasi u formua ai e përshpejtoi likuidimin e këtyre mbeturinave duke afirmuar sistemin e ri sipas adam fergusonit një tezë e cila vazhdon te ruaj kontinuitetin gjatë tërë historisë së mendimit politik thotë shteti i kuptuar si një rregullim politik i një bashkësie krijohet me shthurjen e bashkësisë së parë primitive që bazohej në lidhje gjinore dhe me formimin e bashkësive me të mëdha që u krijuar me bashkimin e më shumë grupeve gjinore me qëllim te mbijeteses se brendshme dhe mbrojtjes nga rreziqet e jashtme legjitimitetin e vet e mbështet në zakone të lashta dhe rregulla të pashkruara të cilat për anëtarët e grupit janë të shenjta tipi më i pastër i pushtetit tradicional është pushteti patriarkal njerëzit nënshtrohen duke iu nënshtruar zakoneve dhe traditës në stilin gjithmonë ka qenë kështu shembull i pushtetit tradicional është pushteti i zotit të shtëpisë pushteti i kryetarit të fisit mbretërve dhe principatave mesjetare etj dëgjueshmëria e anëtarëve të grupit me pushtet tradiciona buron nga cilësitë njerëzore të prijësit që janë të kombinuara me respektin ndaj origjinës së tij përmbajtjen e urdhërave që vijnë nga prijësi e përcaktojnë normat tradicionale kështu që tejkalimi dhe mosrespektimi eventual i atyre normave do të rrezikonte legjitimitetin e pushtetit të tij përveç normave të traditës sjelljet e prijësit i kufizon edhe ajo që në rastin konkret e imponon ndjenjën e korrektësisë dhe drejtësisë në veprimin e tij tipi më i pastër i këtij pushteti është pushteti burokratik grupi udhëheqës mund të jetë i zgjedhur ose i caktuar aparati përbëhet nga nëpunësit të cilët i emëron organi më i lartë ata të cilët i nënshtrohen janë anëtarë të grupit qytetarë kolegë dëgjueshmëria qytetare nuk i kushtohet individit i cili e uzurpon të drejtën që diçka të kërkojë pos rregullave të caktuara ligjit legjitimiteti i këtij tipi të pushtetit mbështetet në rregulla eksplicite dhe procedura racionale të cilat i definon obligimet dhe të drejtat pra këtu individi dhe grupi nuk i nënshtrohet personit por ligjit aparatin udhëheqes te këtij tipi të pushtetit veberi e përshkruan si burokraci shumica e sistemeve politike bashkëkohore i përkasin këtij tipi të pushtetit ne pushtetin karizmatik kemi te bejme me besimin e dogmat te nenshtruesve i cili pushtetine mer nga karizma qe besohet se ka forca mbi natyrshme dhe egziston nje ndryshim i vetedijes se nenshtruesve te ketij sitemi te cilet e ndejne veten me e ulete dhe kan frige nga hynia apo shkopi magjik i liderit karizmatik kjo kryesisht kishte te bej me at kategori shoqrerore primitive e cila simbas teoris se ogys kontit socioulogu pozitivist francez nuk kishir kaluar fazen fazen teologjike dhe as at pra kryesisht ka te baj me magjistar profet dhe njerzei qe mendohej qe kishin force mbinatyrore politika fjala vjen nga greqishtja plis shtet qytet apo bashkësi e shumfishtë politika është përgjigje ndaj problemeve te shoqërisë me ane te vendimeve te detyrueshme për gjithë shoqërinë është marrëdhënie ndermjet njerëzve grupeve a shoqërive lidhur me vendime a mosvendime te detyrueshme për gjithë shoqërinë ose ndermjet shoqërive si dhe për zbatimin dhe ndryshimin e këtyre vendimeve konceptimi i politikes sipas max weber synimi për pjesmarrje ne pushtet ose për ndikim ne shpërndarjen e pushtetit qofte nepermjet shteteve qofte brenda nje shteti ndermjet grupeve me pushtet te cilat i përfshin ai kush ben politike synon pushtet politika është një proces me të cilin grupe njerëzish të marrin vendime kolektive termi është aplikuar në përgjithësi sjelljen brenda qeverive civile por politika ka qenë vëzhguar në ndërveprime të tjera të grupit duke përfshirë institucionet e koorporatave akademike dhe fetare ai përbëhet nga marrëdhëniet shoqërore duke përfshirë autoritetin ose fuqinë dhe i referohet për rregullimin e një njësie politike dhe në metodat dhe taktikat e përdorura për të formuluar dhe zbatuar nga politika fjala politikë vjen nga fjala greke politika nga i mençur adj modeluar mbi punët e aristotelit e shtetit emri i të librit të tij për qeverisjen dhe qeverive që ishte dhënë në mesin e shekullit të anglisht polettiques latinised në latinisht kjo ishte politicus dhe në frëngjisht politique kështu ajo u bë politikë në anglishten e mesme ligji lat lex është një sistem rregullash dhe normash shoqërore që njerëzit duhte të ndjekin në një shoqëri apo vend ligjet vendosen dhe zbatohen nga institucionet dhe organet ligjore përkatëse të shoqërisë ligji është marrëveshje dukuri e rregullt e përcaktuar me disa fjale nga një bashkësi njerëzish apo njerëzimit ligjit i nënshtrohen te gjithë pjesëmarrësit qe direkt apo indirekt kanë marre pjese ne formulimin e tij si shembull kemi disa lloje te ligjeve ligjet natyrore janë marrëveshje me ndihmën e tt cilave njerëzimi mundohet të shpjegojë dukurit natyrore për të arritur deri te formulimi i një ligji zakonisht ne shkencë përdoren dy metoda shtrimi i hipotezës pohuese pas vërtetimit të saj shtrohet teorema e në bazë të cilës formulohet ligji metoda mohuese ka të njëjtin qëllim por hyrja në shpjegimin e dukurisë bëhet duke mohuar hipotezën e shtruar edhe këtu mbas vërtetimi që mohimet janë të gabueshme kalohet në teorema e në baze të saktësisë së tyre formulohet ligji ky lloj i ligjit zakonisht formulohet nga shkencëtarët për thyerjen e një ligji natyrore duhet te japen prova që ai ligj nuk është i saktë mbi bazë të ligjeve tjera mallë është pjesë e tërësisë së karave juridik e kushtetues të një vendi pidhash a kqira ligji juridike krijimi i ligjit te tille ndryshon paksa nga ai natyrore por edhe ky mbasi te hynë ne fuqi duhet te respektohet nga pjesëmarrësit indirekt direkt te krijimit te tij krijimi i ligjeve juridike ndryshon paksa nga koha dhe vendi këto ligje janë pjese e çdo sistemi qeveritarë dhe zakonisht ligjet juridike nuk janë absolute dhe të përjetshme dhe i përshtatën regjimeve qeveritare ligjet juridike zakonisht korrigjohen me kalimin e kohës kemi shembuj disa shtete te evropës ligjet qe i përdorin sot janë korrigjuar gradualisht mirëpo në anën tjetër ka vende dhe shtete te cilat i importojnë ligjet nga vendet e huaja pasi qe këto bien ne kundërshtim me vete faktin qe ligji është vetëm një marrëveshje e vete krijuesve te ati ligji tek ligjet e importuara ka me tepër pjesëmarrës indirekt se direkt gjate futjes ne fuqi këto ligje janë edhe afat shkurta dhe në përditshmëri nuk respektohën nga shumica e pjesëmarrëseve indirekt a ligji është një rregull sjelljeje e pranuar formalisht si e zbatueshme apo e zbatuar nga një autoritet ligjit i nënshtrohen njësoj të gjithë pjesëmarrësit që direkt apo indirekt kanë marrë pjesë në zbulimin dhe formulimin e tij b tërësia e këtyre rregullave ligji është një rregull ose grup rregullash që zakonisht zbatohet nga nëpunës dhe ndryshe nga rregulla etike apo të tjera shoqërohet nga sanksione nëse nuk zbatohet ligjet mund të jenë penale që kërcënojnë ndëshkimin në rast sjelljeje anti shoqërore civile që lejojnë padi ndërmjet personave me aftësi juridike për të vepruar psh për dëme apo kërkimin e një urdhri nga gjykata për kryerjen apo moskryerjen e një veprimi të caktuar kushtetuese që krijojnë bazën juridike për funksionimin e një shteti duke përfshirë zakonisht të drejtat dhe liritë e njeriut në një seksion të veçantë eshte nje rregullator i jeteve tona pa ligje nuk ka nje shtet te mire sqarim shtesë ligjet në fushën juridike janë rregulla sjelljeje që janë shndërruar në akte normative të cilat zakonisht përfshijnë elementin shtrëngues një ndarje e thjeshtë e ligjeve në bazë të natyrës së krjimit të tyre është ajo në ligje kombëtare dhe ligje ndërkombëtare a ligjet kombëtare aprovohen nga legjislatori vendës dhe veprojne eksluzivisht brenda juridiksionit territorial të një shteti të dhënë b ligjet ndërkombëtare krijohen nga bashkësia ndërkombëtare dhe zakonisht rregullojnë marrëdhëniet ndërmjet shteteve përkufizimi i plotë i së drejtës ka parasysh shtrirjen e saj e drejta përveç se përbëhet nga normat juridike ajo shtrihet edhe në një element tjetër të rëndësishëm sanksionimin në rast të mosrespekimit ose shkeljes së tyre prandaj e kundruar nga ky kënd e drejta është një grumbull normash që shoqërohen me sanksionin në rast të mosrespektimit ose shkeljes së tyre ky do të mund të ishte një ndër përkufizimet më të thjeshta por njëkohësisht edhe më të përgjithësuara i së drejtës ora është një njësi matëse e kohës si dhe një pajisje që shërben për matjen e kohës ajo aktualisht është utc kurse në shqipëri si orë e parë ishte ora natyrale e cila si tregues të kohës kishte hijen e krijuar nga rrezet e dellit këto orë quheshin ora e diellit dhe përdoreshin në egjipt kinë e indi rreth vitit p e sonë e ndoshta edhe më herët rreth vitit p e sonë kinezët fillojnë të përdorin hijen që biente nga një shkop dhe me këtë ata krijuan elementin e parë përbërës të orës që ne sot i themi akrepi i orës viti i ri është koha në të cilën një vit i ri kalendarik fillon numërimin në shumë kultura kjo festë festohet në të njëjtën mënyrë viti i ri i kalendarit gregorian sot në përdorim në mbarë botën bie në janar ashtu siç ndodhte edhe me kalendarin romak ka kalendarë të shumta që mbeten në përdorim rajonal që e llogarisin vitin e ri ndryshe sipas traditës katolike janar është dita e rrethprerjes së jezusit në ditën e tetë nga lindja e tij atëherë kur iu vu edhe emri lluka për babilonasit viti i ri fillonte me rilindjen e tokës domethënë me pranverën por përse viti i ri festohet në dimër në datën anar sepse romakët antikë vazhdonin të festonin vitin e ri në marsin e vonuar por kalendari i tyre ishte i sinkronizuar me diellin kështu jul cezari në vitin para krishtit krijoi atë që ende edhe në ditët e sotme është i njohur si kalendari julian që stabilizonte fillimin e vitit të ri ditën e parë të vitit pra në një janar këtë ditë romakët ftonin miqtë e tyre dhe shkëmbenin dhuratë një vazo të bardhë me mjaltë dhe gjëra të tjera që ishin urim për fat dhe lumturi këtu ekzistonte dhe imazhi i dea s e cila kishte domethënien e fatit dhe të lumturisë në shumë vende evropiane përdornin kalendarin julian ndërsa të tjerët e festonin vitin e ri sipas kalendarit të tyre për shembull në mars viti i ri në romën republikane dhjetor krishtlindjet vetëm me përdorimin universal të kalendarit gregorian nga emri i papës gregorio xiii i cili e ideoi në vitin data e janarit shënon fillimin e vitit të ri duke u bërë një gjë e përbashkët për të tërë data janar është pranuar relativisht vonë në kulturën perëndimore si dita e parë e vitit deri në vitin në angli dhe uells dhe të gjitha zotërimet britanike viti i ri fillonte më mars ndryshimi u bë në vitin në skoci ekrani është pëlhurë zakonisht e bardhë e shtrirë a e varur në një mur mbi të cilën shfaqen filma pllakë prej lënde të posaçme prej xhami prej argjendi etj e vendosur ne aparate të ndryshme ku riprodhohen me anë të dritës figura sinjale etj një njësi e ekranit vizuale shpesh quhet thjesht një shfaqje ose monitorojnë është një pjesë e pajisjeve elektrike e cila tregon imazhe të gjeneruara nga video prodhimin e pajisje të tilla si kompjuter pa prodhuar një rekord të përhershëm shumica e vëzhguesve më të reja në mënyrë tipike përbëhet nga një tft lcd pambushur film transitor të lëngshme kristal display me më të moshuar monitoron bazuar rreth një rreze katodë tub crt pothuajse të gjitha kryesor të ri vëzhgues janë shitur në tregun tani janë lcd të monitorojë përfshin pajisjen e ekranit të thjeshtë për të krijuar dhe circuitry format një foto nga video dërguar nga sinjale burim dhe zakonisht një mur brenda burim sinjal ose si një seksion ose një komponent modulare ka një ekran përshtatës të gjenerojnë një video në format të pajtueshme me monitorimin përshkrimi i skemës termometri është mjeti që shërben për matjen e temperaturës kemi lloje te ndryshme termometrash termometri mjekësor dhe termometri mjedisor termometri mjekësor është i shkallëzuar nga c deri ne c ai ka një pjese te ngushtuar ne mënyre qe pasi është bere matja zhiva te mos bjere poshtë termometri qe shërben për matjen e temperaturës se mjedisit është i disa llojshem termometri me lëng zakonisht me merkur termometri metalik qe ka dy flete metalike qe bymehen dhe tkurren termometri qe përbehet nga dy termocifte flete metalesh te ndryshme qe bashkohen vetëm ne skaje dhe njeri skaj mbahet ne temperature c tjetri vendoset aty ku do te matet temperatura dhe me ane te një amperimetri te shkallëzuar me pare ne c maten temperatura deri ne c veglëritë të cilat në mënyrë të kënaqshme mund të tregojnë temperaturën e ndonjë trupi quhen termometra te termometrat më së shpeshti shfrytëzohet vetia e zgjerimit të trupit gjatë ngrohjes trupat e ngurtë dhe të lëngët gjatë ngrohjes sado pak bymehen prandaj termometrat që bazohen në këtë dukuri konstuktohen ashtu që ndërrimet e vogla të vëllimit mund të përcillen në mënyrë të volitshme më së shpeshti zbatohet zgjerimi i merkurit të vendosur në gyp të qelqit merkuri gjendet në rezervuar i cili ështëi lidhur me kapilarë të ngushtë ashtu që edhe ndërrimet e vogla të vëllimit shkaktojnë ngritje të nivelit në kapilarë natyrisht nga kapilari ajri është i nxjerrë për temperatura të ulëta përdoret alkooli i ngjyrosur i vendosur në gyp kapilar ka shumë lloje të termometrave të cilët bazohen në parime të ndryshme do të përmendim termometrin e gaztë i cili punon në parimin e zgjerimit të gazit me temperaturë termometrin metalik i cili bazohet në lakimin e thuprës së bimetalit gjatë ngrohjes termometrin me rezistencë elektrike i cili përdoret në laboratore dhe në industri me ndihmën e këtij të fundit mund të maten temperaturat prej deri në c pastaj mund të cekim pirometrat që janë veglëri të cilat e masin temeparaturën nga rrezatimi pirometrat mund të jenë kalorimetrik dhe optik dhe me ta mund të maten temparaturat deri në c ekzistojnë edhe termometrat minimalë dhe maksimalë në të cilët temperatura lexohet pasi të largohet nga trupi i nxehtë këta janë termometrat mjekësorë te këta termometra kapilari dhe rezervuari janë të lidhur me një kapilar të ngushtë ashtu që fija e merkurit pas largimit nga trupi i nxehtë këputet dhe merkuri mbetet në kapilar aty ku ka qenë termometrat mund të kalibrohen edhe në shkallë të tjera të temperaturës në tëcilë kemi paraqitur një termometër me lloje të pikave themelore të celsiusit të kelvinit të reomirit dhe të farenhajtit oshiloskopi është paisje elektroteknike që shërben për shëndrimin e impulseve elktronike në fotosignale më herët është qujtur oshilograf dhe është njohur si fushë cro për oshiloskopët rreze katodike ose dso për oshiloskopët modern digjital oshiloskopët përdoren për të vëzhguar ndryshimin e sinjaleve elektrike me kohë format valore të vëzhguara mund të analizohet për nga amplituda frekuenca koha e rritjes intervali kohor dhe të tjera instrumentet moderne digjitale mund t i llogarisin dhe t i shfaqin këto veti direkt osiloskopi përdoret në shkencë në mjekësi në inxhinieri dhe në industrinë e telekomunikacionece më së shumti përdoret në punë laboratorike dhe si pajisje elektronike oshiloskopi bazik i treguar në ilustrim është i ndarë nga katër seksione ekrani kontrollat vertikale kontrollat horizontale dhe kontrollat e vogla ekrani zakonisht është crt ose lcd i cili është i nxjerrë jashtë me vijat burimore horizontale dhe vertikale të referuara si në gjeografi përveç shfaqjes seksionet e ekranit janë të pasjisura me tri kontrolla bazike një çelës fokus një çelës i intensitetit dhe një buton rreze gjets seksion vertikal kontrollon amplitudën e sinjaleve të shfaqura ky seksion mban çelësin selektues volt për division volts div një ndërprerës selektor ac dc ground dhe një hyrje vertikale për instrumentin përveç kësaj ky seksion është i pajisur me çelësin vertikal për pozicionin e rrezes seksioni horizontal kontrollon kohën bazike ose spastrimin e instrumentit kontrolla primare është ndërprerësi selektor sekonda për division sec div po ashtu e përfshirë është edhe hyrja për thurjen e sinjaleve të boshteve x y çelësi horizontal i pozicionit të rrezës është i vendosur përgjithësisht në këtë seksion seksioni i kontrollave të vogla kontrollon ngjarjen fillestare të pastrimit këto mund të jenë të vendosura për të restartuar automatikisht pas çdo pastrimi ose mund të konfigurohen që tu përgjigjen ngjarjeve të brendshme ose të jashtme kontrolla principe e këtij seksioni është ndërprerësi selektor i burimit dhe i bashkimit hyrja e jashtme ext input dhe niveli i rregullimit janë po ashtu të përfshirë përveç instrumentit bazik shumica e oshiloskopave janë të furnizuar edhe me një kontrollë kjo kontrollë i lidh me çfarëdo hyrje të instrumentit dhe tipikisht ka një rezistor hyrës të impedancës hyrëse të oshiloskopit ekzistojnë disa lloje të oshiloskopëve anglisht fjala teleskop vjen nga greq tele larg dhe skopin me shiku me pa pra teleskop tejqyrë ai është vegla më e rëndësishme e shkensit astronomit me fjalë të thjeshta teleskopi mbledh dhe fokuson rrezatimin elektromagnetik të trupave qiellorë teleskopët rritin madhësinë e dukshme të trupave qiellorë së bashku me ndriçimin e tyre galileo galilei ishte i pari që përdori një teleskop për qëllime shkensi teleskopët i ndajmë në dy grupe teleskopët me përthyerje dhe teleskopët me pasqyrim teleskopët me përthyerje përbëhen nga dy thjerra permbeldhëse ose një thjerrë permbledhëse dhe një shpërhapëse një teleskop i tillë u krijua dhe u perdor nga galileo galilei teleskopët me pasqyrim përbëhen nga një pasqyrë konkave që mbledh në vatër rrezet e dritës që vijnë nga objekti i largët pastaj rrezet pasqyrohen nga një pasqyrë e drejtë për tek okulari që është një qelq zmadhues i cili përthyen rrezet për tek syri i vëzhguesit një teleskop i tillë shume funksjonal dhe me rendesi u krijua nga isak njuton fizikan dhe astronom i shquar i shek xviii paisje që shërben për transformimin e të dhënave në teknologjinë e komunikimit shprehja modem është kombinim i fjalëve modulator dhe demodulator gjatë dërgimit modemi i modulon të dhënat digjitale dhe në sinjal analog dhe i përcjellë në linjat telefonike ndërsa gjatë pranimit modemi i demodulon ato të dhëna nga sinjali analog në të dhëna digjitale sot shpejtësia e transmetimit të këtyre të dhënave arrinë deri në shifren kb për sekond shifër që më herët ka qenë shumë më e vogël pra vetëm bit modemet e sotëm përdorin modulim kuadratik të amplitudes në mënyrë që të transmetojnë sasi më të madhe të të dhënave po ashtu sot ekzistojnë edhe modemet adsl dhe modemet e televizionit kablovik qëllimi është të prodhohet një sinjal që mund të transmetohet lehtë dhe mund të dekodohet që të riprodhoj të dhënat origjinale digjitale shembulli më i mirë është modemi i cili shifrat digjitale dhe të një kompjuteri personal i kthen në tone që mund të transmetohen permes linjave telefonike dhe kur këto të dhëna pranohen në anën tjetër ato shifra pra dhe konvertohen në formën që përdoren me usb e lidhje rrjeti sot shumica e modemeve kanë të integruar edhe faksin që na mundëson komunikimi me kompjuter tjetër si dhe pranimin dhe dërgimin e fakseve paisje që shërben për transformimin e të dhënave në teknologjinë e komunikimit modemi është paisje që perdoret më se shpeshti për transmetimin e të dhënave nëpërmjet lidhjeve telefonike elektrometri është një instrument elektrike për matjen e ngarkesës elektrike ose ndryshimit të potencialit elektrik ekzistojnë disa tipe të ndryshme duke filluar nga instrumentet mekanike të ndërtuara nga dora në pajisjet e përsosura elektronike elektromotorët modern të bazuar në tuba vakuumi ose në teknologji me gjendje të qëndrueshme mund të përdoren për të bërë matje të tensionit dhe të ngarkesës me rrjedhje shumë të ulët të rrymave deri në femtoamper një instrument i thjeshtë por i afërm elektroskopi punon në të njëjtin princip të thjeshtë por ai vetëm tregon madhësitë relative të tensioneve ose ngarkesave elektroskopi me fleta të arit ishte i pari instrument sensitiv i përdorur për të induktuar ngarkesë elektrike përdoret ende për demonstrime shkencore por është zëvendësuar në shumicën e aplikacioneve nga instrumente matës elektronike instrumenti përbëhet nga dy fleta të holla të arit të mënjanuara nga një elektrodë kur elektroda është e ngarkuar nga induksioni ose nga kontakti fletat marrin të njëjtën ngarkesë dhe e shtyjnë njëra tjetrën për shkak të forcën së kulonit ndarja e tyre është një induksion direkt i ngarkesës përfundimtare në xham përkundër fletave ka mundësi të ngjiten pjesë të holla ashtu që kur fletat ndryshojnë plotësisht ato mund të shkarkohen në tokë fletat mund të mbyllen në membramën e xhamit për ta mbrojtur atë nga draftet dhe membrama mund të evakuohet për të minimizuar rrjedhjen e ngarkesës një shkak më i lartë i rrjedhjes së ngarkesës është jonizimi i rrezatimit kështu që për ta penguar këtë elektrometri duhet të rrethohet nga plumba mbrojtës ky princip është përdorur për ta detektuar jonizimin e rrezatimit ky tip i elektroskopit zakonisht vepron si një indikator dhe jo si pajisje matëse edhe pse ai mund të kalibrohet elektroskopi i braunit e zëvendësoi elektroskopin e fletave të arit për matje më të sakta instrumenti u shpik në shekullin e të nga disa hulumtues ndër të cilët abraham bennet dhe alessandro volta përderisa termi elektrometër kuadrant i referohet versionit të kelvinit ky term së pari u përdor për të përshkruar një pajisje më të thjeshtë ai përbëhet nga një rrjedhim i drejtë i drurit te i cili është i fiksuar një gjysmërreth i fildishtë nga qendra ngjitet një top tape i dritës mbi bosht kur instrumenti është i vendosur mbi një trup të ngarkuar druri merr pjesë dhe e shtyn topin tapë shuma e shtytjes mund të lexohet nga gjysmërrethi edhe pse është e qartë se këndi matës nuk është në proporcion të drejtë me ngarkesën ky dizajn përdor rrotullimin për të dhënë një matje më sensitive sesa shtytja e fletave të arit ose të topit tapë ai përbëhet nga një cilindër i xhamit me një tub xhami në krye në bosht të tubit është një fije xhami fundi i poshtëm mban një shufër të laçit me një top energjik në seciin ekstremitet përmes një amparature tjetër në cilindër një tjetër shkop i laçit me topa mund të përfshihen ky quhet shufra bartëse nëse topi i poshtëm i shkopit bartës është i ngarkuar atëherë ai është i futur brenda kësaj aparature kjo do t i bëjë të lëvizin topat përbrenda një indeks dhe një shkallë të pavizatuara janë të kapura në maje të shufrës së xhamit i shpikur nga peltieri ky përdor një formë të kompasit magnetik për të matur devijimiet duke balancuar forcën elektrostatike me një gjilpërë magnetike u shpik nga j g f von bohnenberger përbëhet nga një fletë e vetme e arit e vendosur vertikalisht në mes të anodës dhe katodës së një pile grumbulluese çfarëdo ngarkese që i jepet fletës së arit shkakton lëvizjën e saj nga një pol në tjetrin kështu shenja e ngarkesës si edhe përafërimi i madhësisë së saj mund të matet i njohur edhe si elektrometri tërheqës i diskut elektrometrat tërheqës janë të balancuar ashtu që të masin tërheqjen në mes të disqeve të ngarkuara ëilliam snoë harris është i kredituar me zbulimin e këtij instrumenti i cili mëpastaj u përmirësua nga lord kelvin i shpikur nga lord kelvin ky është elektrometri mekanik më sensitiv dhe më i saktë dizajni origjinal përdor një sektor të aluminit të lehtë të kapur brenda një prerjeje të tampurit në mes të katër segmenteve segmentet janë të izoluar dhe të lidhur në mënyrë diagonale në çift sektori i aluminit të ngarkuar tërhiqet nga një palë e segmenteve dhe shtyhet nga tjetra devijimi vëzhgohet nga një rreze e dritës e reflektuar nga një pasqyrë e vogël e ngjitur në sektor si në një galvanometër gdhendja në të djathtë tregon një formë të ndryshme të këtij elektrometri duke përdorur katër pllaka të sheshta në vend të segmenteve të mbyllura pllakat mund të lidhen nga jashtë në mënyrë diagonale siç tregohet ose në një rend ndryshe për aplikacione specifike një formë më sensitive e elektrometrit kuadrant u shpik nga frederick lindemann ai përdor një fibër kuarci të mbuluar me metal në vend të sektorit të aluminit devijimi matet due vëzhguar lëvizjen e fibrave nën një mikroskop fillimisht i përdorur për matjen e dritës së yllit ai u vu në punë për devijime infra të kuqe të aeroplanëve në fazat e hershme të luftës së dytë botërore disa elektrometra mekanik u vendosen brenda një kafazi të referuar si kafaz zogu kjo është një formë e kafazit të faradeit që mbron instrumentin nga ngarkesat e jashtme elektrostatike një elektrometër modern është një voltmetër elektronik shumë sensitiv impedanca hyrëse e të cilit është shumë e lartë saqë rrjedhja e rrymës nëpër të mund të konsiderohet për qëllime praktike të jetë zero vlera aktuale e rezistencës hyrëse për elektrometrat elektronik modernë është rreth e krahasuar me rreth për nanovoltmetra për shkak të impedancës së lartë hyrëse konsiderimet e dizajneve të veçanta duhet të aplikohen për të shmangur rrjedhjen e rrymës ndër aplikacionet e tjera elektrometrat përdoren në eksperimentet e fizikës nukleare pasi janë të gjendje të masin ngarkesat e vogla nga kalimi i jonizimit të rrezatimit këta elektrometra përdorin një kondensator të ndryshueshëm i formuar në mes të një electrode lëvizëse në form të një pipëze dridhëse dhe një electrode hyrëse të fiksuar përderisa distanca në mes të dy elektrodave ndryshon kapaciteti ndryshon po ashtu dhe ngarkesa elektrike forcohet brenda dhe jashtë kapacitetit sinjali i rrymës alternative i prodhuar nga rrjedhja e kësaj ngarkese është e aplifikuar dhe përdoret si analog i tensionit të rrymës direkte të aplikuar në kondensator rezistenca hyrëse e rrymës direkte të elektrometrit është e përcaktar nga rrjedhja e rezistencës së kondensatorit dhe është ekstremisht e lartë edhe pse impedance hyrëse e rrymës së alternuar është e ulët elektrometri valvulë përdor një tub të vakuumit me transkonduktancë dhe me rezistencë hyrëse rryma hyrëse lejohet të rrjedhë nëpër rrjetën e lartë të impedancës dhe tensioni i gjeneruar është i amplifikuar në qarkun e anodës pllakë valvulat e projektuara për elektrometër kanë rrjedhje të ulët të rrymës deri në disa femtoampera ampera valvulat e tilla duhet të kapen me dorëza pasi kripërat e xhamit mund të mundësojnë rrugë për rrjedhjen e këtyre rrymave të vogla elektrometri më modern përbëhet nga një amplifikator i gjendjës së ngurtë që përdorë një ose më shumë tranzistorë të lidhur me pajisje të matjeve të jashtme dhe zakonisht një shfaqje dhe ose një lidhje dalëse amplifikatori amplifikon rrymat e vogla kështu që ato janë më të lehta për tu matur lidhjet e jashtme janë zakonisht koaksiale ose triaksiale dhe lejojnë ngjitjen e diodës ose dhomëzat e jonizuara për matjen e jonizimit të rrezatimit elektromotori është pajisje që shërben për shndërimin e energjisë elektrike në energji mekanike elektromotorët janë makina elektrike të cilat në ndërtim janë identike me gjeneratorët parimin e punës e kanë të njëjtë por kahun e veprimit të kundërt elektromotorët kanë përparësi të mëdha në krahasim me makinat e tjera energjetike kjo ka bërë të mundshme që këta të gjejnë zbatim të madh në praktikë duke u mbështetur në përparësitë e tyre mund të konstatojmë se këta kanë peshë më të vogël se motorët e tjerë janë më ekonomikë më të qetë në punë vëhen lehtë në lëvizje nuk ndotin ambientin dhe janë më precizë në punë përpos këtyre vetive të mira këto makina kanë shkallë të lartë të shfrytëzimit duke u mbështetur në llojin e rrymës të cilën shfrytëzojnë elektromotorët i ndajmë në elektromotorë të rrymës së vazhdueshme dhe të rrymës alternative në elektromotorë të rrymës së vazhdueshme bëjnë pjesë elektromotorët kolektorë ndërsa në elektromotorë të rrymës alternative bëjnë pjesë elektromotorët kolektorë me konstruksion të posaçëm të statorit dhe të rotorit elekromotorët sinkronë dhe asinkronë paisje e cila me ane te energjise elektrike kryen procesin e kalimit te nxehtesis nga trupi me i ngrohte ne trupin me te ftohte lengu qe perdoret ne pergjithesi per ftohje ne frigorifer eshte amoniaku firigoferi perdoret per ruajtjen e ushqimeve per nje kohe shume te shkurter po frigoriferi perdoret per nje kohe me te gjate per ruajtjen e ushqimeve te analizohet si behet ftofja e ushqimit ne frigorifer pjeset kryesore te frigoriferit jane dhoma e ftohjes dhoma e ngrirjes dhe sistemi elektrik i ftofjes sistemi i ftohjes eshte i mbushur me nje leng te quajtur freoni freoni eshte nje perzierje e fluorit karbonit dhe hidrogjenit levizjen e freonit neper gypa e bene mundesimi i levizjes se kompresorit dhe freoni leviz neper gypat e bakrit lengu i freonit avullohet me nxehtesine e marre nga dhoma e ftohjes dhe nga dhoma e ngrirjes pastaj avulli i ngrohur dergohet ne kompresor dhe kondesator ne kondesator avulli ftohet dhe kthehet perseri ne leng dhe ky me tej qarkullon neper gypa një barometër është një instrument shkencor i përdorur në meteorologji për të matur presionin atmosferik tendenca e presionit mund të parashikojë ndryshime afatshkurtra në mot shumë matje të presionit të ajrit përdoren në analizën e motit të sipërfaqes për të ndihmuar në gjetjen e trofeve sipërfaqësore sistemeve të presionit të lartë dhe kufijve ballore barometrat dhe altimetrat e presionit lloji më themelor dhe i zakonshëm i altimetrit janë në thelb të njëjtit instrument por përdoren për qëllime të ndryshme një altimetër ka për qëllim të përdoret në nivele të ndryshme që përputhen me presionin atmosferik përkatës në lartësi ndërsa një barometër mbahet në të njëjtin nivel dhe mat ndryshimet e presionit të presionit të shkaktuara nga moti mikroskopi nga greq micron i vogël skopin vështroj aka lind baba është një paisje optike i zmadhon objektet tejet të vogla dhe që nuk mund të shihen nga syri i njeriut shkenca që merret me hulumtimin e objekteve të imta quhet mikroskop dhe emërtimi mikroskopik do të thotë tejet i vogël shumë i imët që kërkon një mikroskop për t u shqyrtuar konsiderohet se mikroskopin e parë e zbuluan vëllezërit holandez zaharjas dhe hanes jansenne nga fundi i shekullit xvi por ata nuk ia dhanë emrin mikroskop këtë e bëri disa kohë më vonë italiani xhovani faber në vitin persosjes së mëtejme i ndihmoi holandezi antonius van levenhuk duke u marrë me gdhendjen e thjerrëzave ai konstruktoi një numër të konsiderueshëm mikroskopësh në këtë mënyrë ai për herë të parë vështroi mikroorganizmat bakteriet këpurdhat në ae të ndryshme si uji i shiut pështyma jashtëqitja etj njëkohësisht ai vërejti edhe rruzat e kuqe të gjakut qelizat dhe spermatozoidet mikroorganizmat e zbuluar levenhuku i vizatoi me kujdes dhe ia dergoi akademisë mbreterore në londër mikroskopi i cili përdoret sot u paraqit nga fundi i shekullit xix me përsosjen graduale të sistemit të tij mekanik dhe optik ekzistojn dy lloje te mikroskopave me fushë te ndriçuar dhe elektronik sot per nevojat hulumtuese ne mikrobiologji shfrytëzohen gjashte tipe te mikroskopave pesë prej të cilëve janë me fushë të ndriçuar zmadhimi i figurave behet nepermjet sistemit te thjerrezave optike dhe rrezeve të drites ndersa i gjashti eshte miroskop elektronik i cili ne vend te drites natyrore shfrytezon tufe elektronesh me gjatesi valesh te shkurta prej ketyre mikroskopave permendim mikroskope të lehta lm traditional lm qëndron për en mikroskop dritë është thjeshta nëpërmjet lentes magnetike imazhin e mostrës ndriçuar me dritën në vargje të dukshme fantazme kjo mund të jetë e thjeshtë me një sistem lente apo edhe një objektiv të vetëm dhe mund të arrijnë ndriçim per shembull nga prapa duke kaluar përmes drita transmetohen ose të reflektohet drita reflektohet mikroskopi lejon por imazhet e subjekteve gjenden afërsisht në mes te dimensioneve milimetër dhe mikrometër edhe tek qeniet e gjalla shembujt e parë të zmadhimit optik që datojnë mijëra vjet dhe te qytetërimit mesopotamian në leeuwenhoek antoni ka vëzhguar dhe i përshkroi mikroorganizmat të shumta duke përdorur një mikroskop të thjeshtë fillimisht me disa zgjerime dhe duke e përmirësuar pastaj deri në disa qindra gjetur mori në vitin robert hooke duke përdorur një formë shumë rudimentare te mikroskopit kompleks optik me një fuqi të kufizuar të zmadhimit dhe duke vënë në dukje përshkroi për herë të parë karakteristikat qelizore të gjithë strukturën e jetesës ashtu si në modelet e parë e van leeuwenhoek është një objektiv i thjeshtë apo sistem lente shpesh një çift me një gamë e mbështet për mostër dhe një sistem bazë të optikë për të zhvendosur fokusin si e mëparshme ndriçim në këtë rast është e para apo anë rasti tipik është okular në përdorim contafili filatelia dhe kontrollin e fije tekstile flamuri i shteteve të bashkuara të amerikës është flamuri kombëtar i shteteve të bashkuara përbëhet nga trembëdhjetë vija horizontale të barabarta të kuqe lart dhe poshtë që alternohen me të bardhën me një drejtkëndësh blu në kanton referuar specifikisht si bashkimi që mban pesëdhjetë yje të vegjël të bardhë me pesë cepa të rregulluar në nëntë horizontale të kompensuar rreshta ku rreshtat me gjashtë yje lart dhe poshtë alternohen me rreshtat prej pesë yjeve yjet në flamur përfaqësojnë trembëdhjetë kolonitë britanike që shpallën pavarësinë nga mbretëria e britanisë së madhe dhe u bënë shtetet e para në shba bullgaria zyrtarisht republika e bullgarisë është një vend në evropën juglindore ajo kufizohet nga rumania në veri serbia dhe maqedonia e veriut në perëndim greqia dhe turqia në jug dhe deti i zi në lindje me një territor prej kilometra katrorë bullgaria është shteti i të më i madh në europë kulturat e organizuara prehistorike filluan zhvillimin në tokat bullgare gjatë periudhës neolitike historia e saj e lashtë përfshin praninë e trakëve dhe më vonë persianëve greqishtfolësit antike dhe romakëve shfaqja e një shteti të unifikuar bullgar daton në themelimin e perandorisë së parë bullgare në pas krishtit e cila dominoi pjesën më të madhe të ballkanit dhe funksiononte si një qendër kulturore për sllavët gjatë mesjetës me rënien e perandorisë së dytë bullgare në territoret e saj ranë nën sundimin osman për gati pesë shekuj lufta ruso turke çoi në formimin e shtetit të tretë bullgar vitet në vijim panë disa konflikte me fqinjët e saj gjë që shkaktoi bullgarinë të lidhej me gjermaninë në të dy luftërave botërore në vitin bullgaria u bë një shtet socialist një partiak si pjesë e bllokut lindor të kryesuar nga sovjetikët në dhjetor të vitit partia komuniste në pushtet lejoi zgjedhjet shumëpartiake gjë që më pas çoi në tranzicionin e bullgarisë në një demokraci dhe një ekonomi të bazuar në treg popullsia e bullgarisë është kryesisht e urbanizuar dhe kryesisht e përqendruar në qendrat administrative të provincave të saj shumica e aktiviteteve tregtare dhe kulturore janë përqendruar në kryeqytet dhe qytetin më të madh sofje sektorët më të fortë të ekonomisë janë industria e rëndë prodhimi i energjisë dhe bujqësia të cilat mbështeten në burimet natyrore lokale struktura aktuale politike e vendit daton në miratimin e një kushtetute demokratike në vitin bullgaria është një republikë parlamentare unitare me një shkallë të lartë të centralizimit politik administrativ dhe ekonomik ajo është anëtare e bashkimit evropian nato s dhe këshillit të evropës bullgaria ishte shtet themelues i organizatës për siguri dhe bashkëpunim në evropë osbe dhe ka marrë një vend në këshillin e sigurimit të okb së tri herë trakët një nga tre grupet kryesore paraardhës të bullgarëve të sotëm filluan të shfaqen në rajon gjatë epokës së hekurit në fund të shekullit vi para krishtit persët pushtuan pjesën më të madhe të bullgarisë së sotme dhe e mbajtën atë deri në vitin para krishtit me ndikimin e persëve pjesa më e madhe e fiseve trake u përfshinë në mbretërinë odrysiane në vitet para krishtit nga mbreti teres por u nënshtruan më vonë nga aleksandri i madh dhe nga romakët në vitin pas krishtit pas ndarjes së perandorisë romake në shekullin e të zona ra nën kontrollin bizantin në këtë kohë krishterimi ishte përhapur tashmë në rajon një komunitet i vogël gotik në nicopolis ad istrum prodhoi librin e parë në gjuhën gjermane në shekullin e bibla wulfila manastiri i parë i krishterë në evropë u krijua në të njëjtën kohë nga shën atanasiu në bullgarinë qendrore nga shekulli i të sllavët e jugut u vendosën gradualisht në rajon duke asimiluar trakët pjesërisht të helenizuar ose të romakëzuar në vitet fiset bullgare nën udhëheqjen e asparukut u zhvendosën në jug të danubit dhe u vendosën në zonën midis danubit të poshtëm dhe ballkanit duke krijuar kryeqytetin e tyre në pliska një traktat paqeje me bizantin në vitin shënoi fillimin e perandorisë së parë bullgare bullgarët gradualisht u përzien me popullsinë lokale duke adoptuar një gjuhë të përbashkët në bazë të dialektit lokal sllav sundimtarët pasues e forcuan shtetin bullgar gjatë shekujve të të dhe të krum dyfishoi territorin e vendit vrau perandorin bizantin nicephorus i në betejën e pliskës dhe paraqiti kodin e parë të shkruar ligjor paganizmi u shfuqizua në favor të krishtërimit ortodoks lindor nën borisin i në vitin ky konvertim u pasua nga një njohje bizantine e kishës bullgare dhe miratimi i alfabetit cirilik të zhvilluar në preslav i cili përforcoi autoritetin qendror dhe ndihmoi në perzjerjen e sllavëve dhe bullgarëve në një popull të njësuar një epokë e mëvonshme kulturore e artë filloi gjatë sundimit vjeçar të simeonit të madh i cili gjithashtu arriti zgjerimin më të madh territorial të shtetit luftërat me hungarezët dhe peçenegët dhe përhapja e bogomilizmit e dobësuan bullgarinë pas vdekjes së simeonit sulmet e njëpasnjëshëm të rusve dhe bizantinëve rezultoi në kapjes së kryeqytetit preslav nga ushtria bizantine në vitin nën samuilin bullgaria u bëri ballë për një periudhë të shkurtër këtyre sulmeve por kjo mori fund kur perandori bizantin vasili ii mundi ushtrinë bullgare në kljuç në vitin samuili vdiq pak pas betejës dhe në vitin bizantinët i dhanë fund perandorisë së parë bullgare pas pushtimit të bullgarisë vasili ii i pengoi revoltat dhe pakënaqësitë duke ruajtur sundimin e fisnikërisë vendase dhe duke i lehtësuar tokat e sapopushtuara nga detyrimi për të paguar taksat në ar duke lejuar që ato të paguhen në mall ai gjithashtu lejoi që patriarkana bullgare të ruante statusin e saj autoqefale dhe të gjitha dioqezat e saj por e zvogëloi atë në një kryepeshkopatë pas vdekjes së tij politikat e brendëshme bizantine ndryshuan dhe shpërthzen një seri rebelimesh të pasuksesshme më e madhja e të cilave u udhëhoq nga pjetër deljan në fisnikët e dinastisë asen ivan asen i dhe pjetri iv organizuan një kryengritje të madhe që rezultoi në rivendosjen e shtetit bullgar ivan aseni dhe pjetri vendosën themelet e perandorisë së dytë bullgare me tarnovën si kryeqytet kalojani monarku i tretë asen e zgjati sundimin e tij deri në beograd dhe ohër ai pranoi supremacinë shpirtërore të papës dhe mori një kurorë mbretërore nga një përfaqësues i papës perandoria arriti kulmin e saj nën ivan asenin ii kur lulëzoi tregtia dhe kultura ndikimi i fortë ekonomik dhe fetar i tarnovës e bëri atë një romë të tretë ndryshe nga konstandinopoja tashmë në rënie fuqia ushtaake dhe ekonomike e vendit ra pas përfundimit të dinastisë asen në vitin përballë konflikteve të brendshme sulmeve të vazhdueshme bizantine dhe hungareze dhe sundimit mongol deri në fund të shekullit të të ndarjet fraksionare midis pronarëve feudalë dhe përhapjes së bogomilizmit bëri që perandoria e dytë bullgare të ndahej në tre mbretëri cariste vidin tarnovo dhe karvuna si dhe disa principata gjysmë të pavarura që luftonin me njëra tjetrën si dhe kundër bizantinëve hungarezëve serbëve venecianëve dhe genovezëve nga fundi i shekullit të të turqit otomanë kishin filluar pushtimin e bullgarisë dhe kishin marrë shumicën e qyteteve dhe fortesave në jug të maleve të ballkanit tarnova u pushtua nga osmanët pas një rrethimi bllokadë tre mujor më pas betejës së nicopolisit në vitin që solli rënien e mbretërisë vidin osmanët pushtuan të gjitha tokat bullgare në jug të danubit fisnikëria u eliminua dhe shumë klerikë të arsimuar ikën në vende të tjera sipas sistemit osman të krishterët konsideroheshin si një klasë inferiore njerëzish kështu bullgarët si të krishterët e tjerë i nënshtroheshin taksave të rënda dhe një pjesë e vogël e popullsisë bullgare përjetoi islamizim të pjesshëm ose të plotë dhe kultura e tyre u shtyp autoritetet otomane themeluan rum milet një bashkësi fetare që qeveriste të gjithë të krishterët ortodoksë pavarësisht nga përkatësia e tyre etnike shumica e popullsisë lokale humbi gradualisht ndërgjegjen kombëtare të dallueshme duke u identifikuar si të krishterë sidoqoftë kleri që mbeti në disa manastire të izoluara e mbajti gjallë dhe e ndihmoi atë të mbijetonte në disa zona rurale dhe të largëta si dhe në komunitetin katolik militant në pjesën veriperëndimore të vendit disa revolta bullgare shpërthyen gjatë gati pesë shekujve të sundimit osman më të përmendurat ishin ato të mbështetura nga habsburgët në vitin dhe në vitin kryengritja e chiprovtsit në vitin dhe rebelimi i karposit në vitin në shekullin e të iluminizmi në evropën perëndimore ndikoi në fillimin e një lëvizjeje të njohur si zgjimi kombëtar i bullgarisë kjo lëvizje zgjoi vetëdijen kombëtare dhe u bë një faktor kyç në luftën çlirimtare duke rezultuar në kryengritjen e vitit deri në mijë bullgarë u vranë dhe autoritetet osmane e shtypën rebelimin masakrat i nxitën fuqitë e mëdha të vepronin ata mblodhën konferencën e konstandinopojës në vitin por vendimet e tyre u refuzuan nga osmanët kjo i lejoi perandorisë ruse të kërkonte një zgjidhje me forcë pa rrezikuar konfrontimin ushtarak me fuqitë e tjera të mëdha siç kishte ndodhur në luftën e krimesë në rusia i shpalli luftë perandorisë osmane dhe mundi forcat e saj me ndihmën e vullnetarëve bullgarë traktati i shën stefanit u nënshkrua më mars nga rusia dhe perandoria osmane dhe përfshiu një dispozitë për të ngritur një principatë autonome bullgare afërsisht në territoret e perandorisë së dytë të bullgarisë tre marsi që nga ajo ditë është bërë dita e çlirimit një festë publike në bullgari megjithëse kjo dite nuk u festua më pas kryengritjes së krahut të majtë në vitin fuqitë e tjera të mëdha menjëherë e hodhën poshtë traktatin nga frika se një vend i tillë i madh në ballkan mund t i kërcënonte interesat e tyre ai u zëvendësua nga traktati i mëvonshëm i berlinit i nënshkruar më korrik i cili parashihte një shtet shumë më të vogël që përbëhej nga moesia dhe rajoni i sofjes duke lënë popullsi të mëdha bullgare jashtë vendit të ri kjo luajti një rol të rëndësishëm në formimin e qasjes militariste të bullgarisë ndaj çështjeve të jashtme gjatë gjysmës së parë të shekullit të të principata bullgare fitoi një luftë kundër serbisë dhe përvetësoi territorin osman gjysmë autonom të rumelisë lindore në duke shpallur një shtet të pavarur më tetor në vitet pas pavarësisë bullgaria u militarizua gjithnjë e më tepër dhe shpesh quhej prusia ballkanike mes viteve dhe bullgaria u përfshi në tre konflikte të njëpasnjëshme dy luftëra ballkanike dhe lufta e parë botërore pas një humbjeje katastrofike në luftën e dytë ballkanike bullgaria përsëri e gjeti veten duke luftuar në anën e humbur si rezultat i aleancës së saj me fuqitë qendrore në luftën e parë botërore pavarësisht rekrutimit të më shumë se një të katërtës së popullsisë së saj në një ushtri prej milion e mijë ushtarë dhe arritjes së disa fitore vendimtare në doiran dhe dobriç vendi u dorëzua në vitin lufta rezultoi me humbje të konsiderueshme territoriale dhe mijë e ushtarë të vrarë trazirat politike që rezultuan nga këto humbje çuan në krijimin e një diktature mbretërore autoritare nga car boris iii bullgaria hyri në luftën e dytë botërore në vitin si një anëtar i boshtit por nuk pranoi të merrte pjesë në operacionin barbarossa dhe shpëtoi popullatën e saj hebre nga deportimi në kampet e përqendrimit vdekja e papritur e borisit iii në verën e vitit e çoi vendin në trazira politike kur lufta u kthye kundër gjermanisë dhe lëvizja guerile komuniste fitoi vrull qeveria e bogdan filov më pas dështoi të arrinte paqe me aleatët bullgaria nuk iu bind kërkesave sovjetike për të dëbuar forcat gjermane nga territori i saj duke rezultuar në një deklaratë lufte dhe një pushtimi nga brss në shtator fronti atdheu i dominuar nga komunistët mori pushtetin përfundoi pjesëmarrjen në bosht dhe iu bashkua aleatëve deri në përfundimin e luftës kryengritja e të majtëve e shtatorit çoi në heqjen e sundimit monarkist por ata arritën të krijonin një republikë popullore një partiake vetëm në vitin bullgaria u bë pjesë e sferës së influencës sovjetike nën udhëheqjen e gjergj dimitrovit që hodhi themelet për një shtet stalinist të industrializimit të shpejtë dhe qe ishte gjithashtu shumë represiv duke ekzekutuar mijëra disidentë nga mesi i viteve standardet e jetesës u rritën ndjeshëm ndërkohë që represionet politike u pakësuan deri në vitet pbb kombëtare dhe ai për banor u katërfishuan por ekonomia mbeti e prirur ndaj shifrave të borxheve më të mëdhenjtë e të cilëve ndodhën në vitet dhe ekonomia e planifikuar e stilit sovjetik pati disa politika të orientuara drejt tregut duke dalë në një nivel eksperimental nën todor zhivkovin vajza e tij ljudmilla mbështeti krenarinë kombëtare duke promovuar trashëgiminë bullgare kulturën dhe artet në mbarë botën në vitin filloi një fushatë asimilimi në një përpjekje për të fshirë identitetin e pakicës etnike turke e cila përfshinte mbylljem e xhamive dhe detyrimin e turqëve etnikë të pranojnë emra sllavë këto politika të kombinuara me fundin e sundimit komunist në vitin rezultuan në emigrimin e rreth mijë turqve etnikë në turqi nën ndikimin e shembjes së bllokut lindor më nëntor partia komuniste hoqi dorë nga monopoli i saj politik zhivkov dha dorëheqjen dhe bullgaria hyri në një tranzicion drejt një demokracie parlamentare zgjedhjet e para të lira në qershor të vitit u fituan nga partia socialiste bullgare bsp partia komuniste e sapoemëruar një kushtetutë e re që siguroi një president të zgjedhur relativisht të dobët dhe një kryeministër përgjegjës ndaj legjislaturës u miratua në korrik të vitit sistemi i ri fillimisht nuk arriti të përmirësonte standardet e jetesës ose të krijonte rritje ekonomike cilësia mesatare e jetës dhe ecuria ekonomike mbetën më të ulëta se nën komunizmin edhe në fillim të viteve një paketë reformash e vitit rikrijoi rritjen ekonomike por standardet e jetesës vazhduan të jenë të ulëta pas vitit kushtet ekonomike politike dhe gjeopolitike u përmirësuan shumë dhe bullgaria arriti një status të lartë të zhvillimit njerëzor ajo u bë anëtare e nato s në dhe mori pjesë në luftën në afganistan pas disa viteve reformash ajo u bashkua me bashkimin evropian në pavarësisht shqetësimeve të vazhdueshme rreth korrupsionit të qeverisë bullgaria është një demokraci parlamentare në të cilën pozicioni më i fuqishëm ekzekutiv është ai i kryeministrit sistemi politik ka tri degë legjislative ekzekutive dhe gjyqësore kushtetuta e bullgarisë siguron gjithashtu edhe mundësitë e demokracisë së drejtpërdrejtë zgjedhjet mbikëqyren nga një komisioni qendror i zgjedhjeve i pavarur që përfshin anëtarë nga të gjitha partitë kryesore politike partitë duhet të regjistrohen në komisionin para se të marrin pjesë në zgjedhjet kombëtare normalisht kryeministër emërohet drejtuesi i partisë që merr më shumë vota në zgjedhjet parlamentare edhe pse kjo mund të mos jetë gjithmonë kështu zgjedhjet kryhen për asamblenë kombëtare e cila përbëhet nga deputetë të zgjedhur për një mandat katër vjeçar me votim të drejtpërdrejtë popullor asambleja kombëtare ka fuqinë që të miratojë ligje të miratojë buxhetin të planifikojë zgjedhjet presidenciale të zgjedhë dhe shkarkojë kryeministrin dhe ministrat e tjerë të deklarojë luftë të dërgojë trupa jashtë vendit dhe të ratifikojë traktate dhe marrëveshje ndërkombëtare presidenti shërben si kreu i shtetit dhe komandant i përgjithshëm i forcave të armatosura dhe ka autoritetin për të kthyer një ligj për debat të mëtejmë edhe pse parlamenti mund çvlerësojë veton presidenciale me një shumicë të thjeshtë votash të të gjithë anëtarëve të parlamentit deri në shkurt të vitit gerb grazhdani za evropejsko razvitie na bllgarija qytetarët për zhvillimin europian të bullgarisë kishte vende në asamblenë kombëtare duke qeverisur si një qeveri e pakicës pa mbështetje nga partitë e tjera politike në parlament qeveria dha dorëheqjen më shkurt pas protestave mbarëkombëtare të shkaktuara nga kostot e larta të shërbimeve standardi i ulët i jetesës dhe dështimi i sistemit demokratik si pasojë parlamenti u shpërnda dhe një qeveri e re e përkohshme u emërua nga presidenti zgjedhjet pasuese të parakohshme në maj të rezultuan me një fitore të ngushtë gerb it mirëpo pa mbështetjen e tre partive të tjera politike që hynë në parlament më maj udhëheqësi i gerb it borisov ktheu mandatin e presidentit për të formuar qeverinë partia socialiste e bullgarisë bsp emëroi ish ministri i financave plamen oresharski për postin e kryeministrit ai u emërua më maj vetëm dy javë pas formimit të saj qeveria oresharski u kritikua dhe iu desh të përballej me protesta në gjithë vendin nga ana e qytetarëve të cilat në sofje arritën deri në pjesëmarrësve një nga arsyet kryesore për këto protesta ishte emërimi i diskutueshëm i manjatit të medias deljan peevski si shef i agjencisë kombëtare të sigurimit të shtetit protestat vazhduan gjatë gjithë kohës së qeverisë oresharski në tërësi qeveria i mbijetoi votimeve të mosbesimit para se të jepte dorëheqjen pas një marrëveshjeje nga tri partitë më të mëdha gerb bsp dhe dps për të mbajtur zgjedhje të parakohshme parlamentare në tetor kabineti ra dakord të japë dorëheqjen në fund të muajit korrik që u bë fakt më korrik parlamenti votoi të nesërmen abstenuan dhe munguan të pranojë dorëheqjen e qeverisë pas votimit presidenti plevneliev i ofroi mandatin gerb it për të formuar qeverinë por ajo u refuzua të nesërmen bsp gjithashtu e ktheu mandatin më korrik edhe lëvizja për të drejtat dhe liritë dps refuzoi mandatin më në fund më gusht një qeveri teknike e udhëhequr nga georgi bliznashki u betua në detyrë dhe qeveria oresharski u shpërnda zyrtarisht siç u ra dakord zgjedhjet parlamentare u mbajtën më tetor për të zgjedhur asamblenë e të kombëtare gerb i mbeti partia më e madhe duke fituar nga vendet me rreth një të tretën e votave tetë parti hynë në parlament për herë të parë që nga fillimi i zgjedhjeve demokratike në vitin më shumë se shtatë parti hynë në parlament pasi u ngarkua nga presidenti rosen plevneliev për të formuar një qeveri gerb i e borisovit formoi një koalicion me bllokun reformist pati një marrëveshje partneriteti për mbështetjen e alternativës për rilindjen bullgare dhe gjithashtu pati përkrahje nga jashtë të frontit patriotik kabineti i njëzet ministrave u miratua nga një shumicë prej me një abstenim borisovi u zgjodh si kryeministër me vota edhe më të shumta borisov u bë personi i parë që zgjidhej dy herë si kryeministër në historinë e re të bullgarisë bullgaria ka një sistem tipik ligjor të ligjit civil gjyqësori mbikëqyret nga ministria e drejtësisë gjykata e lartë administrative dhe gjykata e lartë e kasacionit janë gjykatat më të larta të apelit dhe të mbikëqyrin zbatimin e ligjeve në gjykatat e nënligjore këshilli i lartë gjyqësor administron sistemin dhe emëron gjyqtarët gjyqësori i bullgarisë së bashku me institucionet e tjera mbetet një nga më të korruptuarit dhe joefikas në europë zbatimi i ligjit kryhet nga organizata kryesisht në varësi të ministrisë së brendshme shërbimi policor kombëtar shpk lufton krimin e përgjithshëm ruan rendin publik dhe mbështet operacionet e agjencive të tjera të zbatimit të ligjit shkp ka policië në pjesët e saj lokale dhe kombëtare ministria e brendshme gjithashtu drejton policinë e shërbimit kufitar dhe xhandarmërinë kombëtare një degë e specializuar për aktivitetet anti terroriste menaxhimin e krizave dhe kontrollin e trazirave kundërzbulimi dhe siguria kombëtare janë përgjegjësi e agjencisë shtetërore për sigurinë kombëtare e themeluar në vitin në vitin u miratua një strukturë e re administrative paralelisht me decentralizimin e sistemit ekonomik ajo përfshin provinca dhe një provincë metropolitane të kryeqytetit sofje të gjitha provincat e kanë marrë emrin nga kryqytetet e tyre respektivë ato ndahem në bashki bashkitë drejtohen nga kryetarët e bashkive të cilët zgjidhen për një mandat katër vjeçar dhe nga këshillat bashkiakë të zgjedhur drejtpërdrejt bullgaria është një shtet shumë i centralizuar ku këshilli kombëtar i ministrave emëron drejtpërdrejt guvernatorët rajonalë dhe të gjitha provincat dhe bashkitë janë shumë të varur prej tij financiarisht sipërfaqja e përgjithshme e bullgarisë është km shtrihet rreth koordinatave gjeografike v l dhe të kësaj sipërfaqeje janë tokë ndërsa km ujë vija bregdetare e bullgarisë në detin e zi është km e gjatë ne malet rodope gjendet mali me i larte ne bullgari mali rila me majen musalla m prej fushave duhet cekur pllajen veriore mesatarisht e larte m e cila nga mali ballkan zbret ne drejtim te lumit danub klima e bullgarisë ndryshon varësisht nga viset e sajë në pjesët bregdetare është një klimë mesdhetare me dimër të lehtë dhe verë të nxehë ndërsa në brendi të vendit një klimë kontinentale e ngjashme me të kosovës me dimër të fortë dhe verë të ngrohtë deri të nxehtë relievi i bullgarisë përbëhet kryesisht nga një teren i malor shkëmborë me rrafshnalta të cilat zënë sipërfaqen më të madhe në pjesën veriore dhe juglindore të vendit pika më e ultë e relievit gjendet nën brigjet e detit të zi m dhe ajo më e lara në lartësi mbidetare prej metrave në vendin e quajtur musala në pjesën jugperëndimore të vendit me fitimin e pavarësisë në kongresin e berlinit bullgaria ballafaqohet me varfërinë në kapital me probleme të shumta politike dhe ekonomike edhe së shpejti bëhet sferë ndikuese e kapitalit të huaj importi i kapitalit të jashtëm nuk solli vendin në një pozitë më të mirë shkalla e ulët e fuqisë prodhuese bëri që bujqësia të sigurojë e të ardhurave kombëtare dhe të eksportit të vendit industria ka dhënë rreth e të ardhurave kombëtare dhe gjithsej të eksportit të vendit këto relacionet e kanë përcaktuar bujqësinë degë kryesore të ekonomisë edhe pse gëzon kushte të favorshme natyrore fragmentimi i pronave ishte problem për zbatimin e mjeteve agroteknike kësaj t i shtojmë edhe bazën e ulët të mekanizmit dhe të kimikizimit në bujqësi ajo pak industri ka qenë orientuar në përpunimin e lëndëve të para nga bujqësia ndërrimet e mëdha në ekonomi që kanë ndodhur pas luftës së dytë botërore ishin bazë e mirë e një ritmi më të shpejtuar sipas regjistrimit të popullsisë së vitit bulgaria ka pasur banorë numri i popullsisë tregon rrënje për arsye të lindshmërisë të ulët dhe emigrimit kështu pra para viteve në bullgaria ka pasur numër më të madh të popullsisë sa i përket strukturës fetare shumica e popullsisë i takon religjionit ortodoks përbërja etnike ka qenë me sa vijon bullgar turq rom të tjerë kultura shqiptare në bullgari mund të gjendet në fshatin e pastër shqiptarë të quajtur mandrica ku flitet një e folme e toskërishtes sofja bullgarisht është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i bullgarisë sofja ndodhet në këmbët e malit vitosha në pjesën perëndimore të vendit ajo zë një pozitë strategjike në qendër të gadishullit ballkanik historia e sofjes përfshin vjet emri i saj i lashtë serdica rrjedh nga fisi lokal celtic i serdëve që themeluan qytetin në shekullin e para krishtit ajo mbeti një vendbanim relativisht i vogël deri më kur u shpall kryeqytet i bullgarisë sofja është qyteti i më i madh në bashkimin evropian me një popullsi prej rreth milion njerëz shumë nga universitetet institucionet kulturore dhe bizneset më të mëdha të bullgarisë janë të përqendruara në sofje sofja është zemra ekonomike e bullgarisë dhe vendi i kompanive më të mëdha bullgare dhe ndërkombëtare që veprojnë në vend si dhe i bankës kombëtare bullgare dhe bursës bullgare në vitin të ardhurat vjetore mesatare për frymë ishin leva dollarë pas luftës së dytë botërore dhe periudhës së industrializimit në kohën e socializmit qyteti dhe rrethinat e tij u zgjeruan shpejt dhe u bë rajoni më i industrializuar i vendit gjithnjë e më shumë sofja u bë një destinacion për kompanitë shumëkombëshe midis tyre ibm hewlett packard sap siemens software ag bullgaria air ppd linja ajrore kombëtare e bullgarisë e ka zyrën e saj qendrore në aeroportin e sofjes prej vitit deri në vitin qyteti tërhoqi një total kumulativ prej miliard dollarësh në investimet e huaja direkte deri deri në vitin sofia përjetoi një rritje të shpejtë ekonomike në vitin çmimet e apartamenteve u rritën në mënyrë dramatike me një rritje prej në vitin çmimet ranë me me infrastrukturën e saj në zhvillim dhe pozicionin strategjik sofja është një qendër e madhe për transportin hekurudhor dhe automobilistik ndërkombëtar tre nga dhjetë korridoret ndëreuropiane të transportit kalojnë nëpër qytet iv viii dhe x stacioni qendror hekurudhor është qendër kryesore për transportin hekurudhor vendor dhe ndërkombëtare sofja ka kilometra të linjave hekurudhore aeroporti i sofjes u frekuentua nga rreth pasagjerë në vitin transporti publik zhvillohet me autobus km tramvaj km dhe trolejbus km linja që kalojnë në të gjitha zonat e qytetit edhe pse disa nga mjetet janë në një gjendje të keqe metroja e sofjes u vu në punë në vitin dhe tani ka dy linja dhe stacione që nga viti sistemi ka km metro gjashtë stacione të reja u hapën në vitin dy të tjerë në prill dhe njëmbëdhjetë më shumë në gusht punimet për zgjerimin e linjës së parë janë duke u zhvilluar dhe pritet të arrijë në aeroport deri në vitin një linjë e tretë është aktualisht në fazat e fundit të planifikimit dhe pritet që ndërtimi i saj të fillojë në vitin kjo linjë do të përfundojë sistemin e propozuar të tre linjave metro prej rreth km master plani për metronë e sofjes përfshin tre linja me një total prej stacioneve në vitet e fundit sistemi i furgonëve privatë të pasagjerëve filloi shërbimin e linjave të caktuara dhe provoi të jetë një mjet efikas dhe i popullarizuar i transportit duke qenë më i shpejtë se transportit publik dhe më i lirë se taksia që nga këto numri i furgonëve ishte dhe shërbenin linja nëpër qytet dhe periferi ka rreth taksi që veprojnë në qytet çmimet e ulëta në krahasim me vendet e tjera evropiane e bëjnë taksinë të përballueshme dhe të popullarizuar për një pjese të madhe të popullsisë së qytetit numri i automobilave privatë është rritur me shpejtësi në vitet më shumë se makina janë regjistruar në sofje pas vitit qyteti ka numrin e t më të madh të automobilave për frymë në bashkimin evropian me automjete për njerëz bashkia njihej për riparime të vogla dhe kozmetike dhe shumë rrugë janë në një gjendje të keqe kjo ka ndryshuar dukshëm në vitet e fundit ka autorrugë dhe rrugë të ndryshme në qytet me një sasi më të lartë të trafikut se të tjerët këto përfshijnë carigradsko shose cherni vrah bullgaria slivnitsa todor aleksandrov dhe unazën rrugore të qytetit ku radhë të gjata makinash formohen në orët e pikut dhe bllokime të trafikut ndodhin rregullisht problemet e trafikut dhe ndotjes së ajrit janë përkeqësuar dhe kritikohen rregullisht në mediat lokale zgjerimi i sistemit nëntokësor është shpresuar për të lehtësuar problemet e mëdha të trafikut të qytetit sofia është binjakëzuar me qytetet e mëposhtëme afganistani në gjuhët dhe farsi dari afnistn zyrtarisht republika islame e afganistanit është shtet në azinë qendrore që nuk laget nga asnjë det dhe që kufizohet në perëndim me iranin në veri me turkmeninë uzbekistanin dhe taxhikistanin në verilindje me kinën dhe në lindje dhe jug me pakistanin afganistani është vendi i gjashtë më i varfër i botës afganistani ka qenë një pikë përqendruese e lashtë e rrugës së mëndafshit dhe migracionit njerëzor arkeologët kanë gjetur dëshmi të banimit të njeriut që nga periudha e paleolitit të mesëm qytetërimi urban mund të ketë filluar në zonë që nga vitet deri pk i ndodhur në një vend të rëndësishëm gjeostrategjik që lidh kulturën e lindjes së mesme me azinë qendrore dhe nënkontinentin indian afganistani ka qenë vend i popujve të ndryshëm ndër kohëra dhe dëshmitar i fushatave të shumta ushtarake sidomos ato të aleksandrit të madh xhinxhiz kanit dhe në kohët e sotme të forcave lindore e perëndimore aganistani gjithashtu ka shërbyer si një burim nga i cili greko baktrianët kushanët heftalitët samanidët safaridët gaznavidët goridët mugalët hotakët durranët dhe të tjerë janë ngritur për të formuar perandoritë e mëdha afganistani është vendi më i varfër dhe më i prapambetur në botë prodhimi i opiumit në afganistan përbën më shumë se të botës dhe bachabazi është një sport kombëtar kjo fe është talebanët ahmad shah durrani bashkoi fiset pashtun dhe themeloi afganistanin më vendi shërbeu si një amortizator mes perandorive ruse dhe britanike derisa fitoi pavarësinë nga kontrolli joreal britanik më një përjetim i shkurtër i demokracisë mbaroi me grushtin e shtetit të vitit dhe me një kundër grusht komunist më bashkimi sovjetik u përpoq ta pushtonte më për të mbështetur regjimin në shkatërrim afgan komunist duke u hedhur në një luftë të gjatë dhe shkatërruese brss u tërhoq më pas një presioni të papërkulshëm prej rebelëve anti komunistë muxhahedinë që mbështeteshin ndërkombëtarisht një seri luftërash civile që erdhën më pas bënë që kabuli më në fund të binte në duart e talebanëve një lëvizje e vijës së ashpër e mbështetur nga pakistani që u krijua për t i dhënë fund luftës civile dhe anarkisë në vend më pas sulmeve terroriste të shtator në nju jork siti dhe uashington d c një aleancë ushtarake e shba me aleancën veriore rrëzoi regjimin taleban për shak të strehimit të osama bin ladenit konferenca e bonit e okb së në krijoi dhe vendosi një program për rindërtimin politik që përfshinte adaptimin e një kushtetute të re zgjedhjet presidenciale të vitit dhe zgjedhjet e asamblesë kombëtare të vitit në dhjetor hamid karzai u bë presidenti i parë i zgjedhur në mënyrë demokratike në afganistan dhe asambleja kombëtare u inaugurua dhjetorin e ardhshmëm karzai u rizgjodh për një mandat të dytë në nëntor pavarësisht nga përforcimi i një qeverie të qëndrueshme qendrore talebanët e rigjallëruar dhe paqëndrueshmëria e vazhdueshme në zonat rurale sidomos në jug dhe lindje mbeten sfida serioze për qeverinë afgane forma e regjimit të afganistanit është republikë me një qeveri të përkohshme të përbërë nga ministra zëvendës kryetarë të miratuar nga kuvendi loja xhirga vendi ndahet në njësi administrative që nga gushti afganistani është i ndarë administrativisht në provinca vilajete ku çdo krahinë ka kryeqytetin e saj dhe një administratë provinciale provincat ndahen më tej në rreth komuna secila prej të cilëve normalisht mbulon një qytet ose një numër fshatrash secila komunë përfaqësohet nga një kryetar i komunës kryetari i provincës valiu emërohet nga presidenti i afganistanit dhe kryetari i komunës zgjidhet nga kryetari i provincës kryetarët provincialë janë përfaqësues të qeverisë qendrore në kabul dhe janë përgjegjës për të gjitha çështjet administrative dhe formale brenda provincave të tyre ka edhe këshilla provinciale të cilat zgjidhen nëpërmjet zgjedhjeve të drejtpërdrejta dhe të përgjithshme për një periudhë prej katër vjetësh funksionet e këshillave provinciale janë për të marrë pjesë në planifikimin e zhvillimit provincial dhe në monitorimin dhe vlerësimin e institucioneve të tjera të qeverisjes provinciale sipas nenit të kushtetutës dhe të dekretit presidencial mbi ligjin zgjedhor kryetarët e bashkive të qyteteve duhet të zgjidhen me anë të zgjedhjeve të lira dhe të drejtpërdrejtë për një mandat katër vjeçar megjithatë për shkak të kostove të mëdha zgjedhore zgjedhjet për kryetar bashkie dhe komune asnjëherë nuk janë mbajtur në vend të kësaj kryetarët e komunave kanë qenë të emëruar nga qeveria sa për kryeqytetin e kabulit kryetari emërohet nga presidenti i afganistanit më poshtë është një listë e të gjitha provincat në renditje alfabetike afganistani gjendet në azinë jugore në veri dhe perëndim të pakistanit dhe në lindje të iranit gjendet në koordinatat gjeografike n e ka një sipërfaqe totale prej km katror pak më i vogël se teksasi duke e bërë vendin e të më të madh në botë ka një kufi km ka kufi me kinën km iranin km pakistanin km taxhikistanin km turkmenistanin km dhe uzbekistanin km nuk dalje në det klima është aride në gjysmëaride ka dimëra të ftohtë dhe vera të nxehta terreni është kryesisht i përbërë nga male të thyera por edhe fushor në veri dhe jugperëndim pika më e ulët është amu darya m ndërsa pika më e lartë noshak m zotëron shumë burime natyrore ndër to shquhen gazi natyror nafta qymyri bakri kromi talku squfuri plumbi zinku hekuri xeheror kripa dhe gurët gjysmë të çmueshëm klima e afganistanit është kryesisht e thatë pasi që pjesa më e madhe e vendit ndodhet në një rripë të thatësisë që shtrihet në azinë qendrore karakteristikë e kësaj klime kontinentale është ndryshimi i madh i temperaturave në mes të natës dhe ditës si dhe të stinëve të vitit erërat perëndimore në dimër sjellin reshje mesatare të shiut ndërsa në verë sjellin thatësira po thuajse në tërë vendin përpos në verilindje të mosunit int monsun ku ka edhe reshje shiu klima e pjesës jugore e vendit është nxehtë ku kultivohet palma date lat phoenix dactylifera po ashtu afganistani pas birmanisë int myanmar është prodhuesi më i madh i opiumit në botë pas disa dhjetëvjeçarëve të luftës ekonomia e këtij vendi zhvillohet po thuaj se në nivel të fshatrave si do që të merret partnerët kryesorë të afganistanit janë pakistani dhe irani mbjellja e opiumit edhe pas rrëzimit të regjimit të talibanëve ende vazhdon dhe është produkti më i eksportuar i afganistanit në botë perëndimore afganistani është shtet me popullsi shumë kombësie dhe me pakica kombëtare historikisht populli i pashtunëve ka qenë shpesh kombësi shtet formuese në vitin afganistani kishte diku rreth milionë banorë ndarja e përkatësisë etnike të popullsisë së afganistanit është e vështirë kështu ndarja sipas gjuhës religjionit apo sipas veçorive të grafike të vizatuara në trupat e banorëve të disa popujve si të mongolëve hazara mund të bëhet vetëm duke pasur parasysh që këto ndërthurën në mes veti të dhënat e më poshtme japin vetëm një parafytyrim për llogaritje të përafërt të strukturës së popullsisë popullsinë e afganistanit e përbëjnë shumica fshatare me rreth lloj llojshmëria e popullsisë vetvetiu që ka sjellë një kulturë të begatshme mirëpo luftërat e shumta kanë shkaktuar që për një kulur të mirëfilltë gjithë afgane të mos ketë me datë gusht në mbështetje të nenit të kushtetutës dhe të nenit të ligjit nr datë korrik për shërbimin e jashtëm të republikës së shqipërisë me propozimin e ministrit të punëve të jashtme këshilli i ministrave vendosi lidhjen e marrëdhënieve diplomatike me republikën islame të afganistanit ndërkaq forcat e armatosura të republikës së shqipërisë janë të pranishme në afganistan si pjesë e operacionit liri e përhershme enduring freedom në kuadrin e misionit isaf të koalicionit ndërkombëtar kundër terrorizmit që nga gushti kontigjenti i të përbëhej nga një togë me vetë nga batalioni i operacioneve speciale dhe është ngarkuar me detyra patrullimi në rajonin e kabulit me datë gusht u dërgua kontigjenti i të në afganistan ky kontigjent përbëhet nga vetë oficerë nënoficerë dhe ushtarë profesionistë të batalionit të të të këmbësorisë ai ishte në përbërje të kontigjentit turk ky është kontigjenti i tretë në afganistan nga rradhët e batalionit të të të këmbësorisë i dislokuar në poshnjë të beratit në dhjetor të vitit forcat e armatosura të republikës së shqipërisë dërguan në afganistan misionin e parë paqeruajtës rsm resolut support mission pranë komandës së trajnimit këshillimit dhe ndihmës kontigjenti i drejtuar nga kapiten leonard gjuta përbëhej nga ushtarak të batalionit të dytë të këmbsorisë detyra e tyre ishte ruajtja dhe siguria e bazës force protection 			 dendësia e popullsisë dendësia e popullsisë është numri mesatar i popullsisë në një hapësirë të caktuar shtet regjion e të ngjajshme dhe zakonisht shprehet si p sh numri i banorëve në km llogaritet ashtu që numri i banorëve të një teritori që na intereson dhe ndahet me sipërfaqen e atij teritori shteti me ndryshimet ne shperndarjen e popullsise ne toke jane shkaktuar nga faktoret fizike e mjedisore por edhe nga ata ekonomike e politike ngjarjet e ndryshme politike si p sh lufterat pushtimet kolonizimet kane pasur ndikimin e tyre ne shperndarjen e popullsise ne bote popullimi i amerikes se veriut eshte rrjedhoje e ardhjes se imigranteve sidomos gjate shek xix dhe gjate shek xx dendësia e ulët mund të shkaktojë një vorbull zhdukjeje dhe të çojë në uljen e mëtejshme të pjellorisë ky quhet efekti allee pasi mori emrin e shkencëtarit qw e identifikoi atë republika e afrikës së jugut është shtet në jugun e afrikës ndodhet në koordinatat jug dhe lindje dhe rrethohet nga oqeani atlantik dhe oqeani indian afrika e jugut kufizohet me namibinë botsuanën zimbabvenë mozambikun dhe suazilandinë ndërsa lesoto gjendet brenda kufijve të afrikës jugore republika e afrikës së jugut zë një sipërfaqe prej milion km në të cilën jetojnë diçka më shumë se milion banorë për kryeqytet ka pretorinë dhe selinë e parlamentit e ka në qytetin kapshtad ndërsa ka disa gjuhë zyrtare e shtetërore ndër të cilat gjuhët e popujve vendas dhe anglishtja sipas kushtetutës që nga shi republikë dhe nga ta me krahina provinca kushtetuta e ndryshuar më parashihte një parlament me dy dhoma kuvendin nacional dhe këshillin nacional të krahinave kryetar shteti dhe i qeverisë është presidenti i shtetit i zgjedhur nga kuvendi me kohë zgjatje vjeçare rreth të popullsisë e përbën populli i quajtur bantu të bardhët të përzierit dhe aziatikët ka mbi qytete të mëdha ndërsa feja dominuese është feja e të krishterëve me diku pastaj vijnë besimtarët e besimeve tradicionale afrikane besimtarët budistë hindi myslimanët dhe jahuditë fosilet e paraardhësve të njeriut të gjetura në shpellat sterkfontein kromdraai dhe makapansgat tregojnë për jetesën e paraardhësve të njeriut të llojit australopithecus africanus në këtë vend zbulimet arkeologjike tregojnë se fosilet më të vjetra që janë gjetur deri më tani janë milion vjet të vjetra banorët autoktonë të afrikës së jugut janë të ashtuquajturit bushmen ose hotentots pas vitit të gjendur midis dy grupeve migratore të etura për tokë e resurse natyrore zulutë në veri e evropianët në jug bushmenët gradualisht u zhdukën sot ata pothuajse nuk gjenden më llogaritë që pas viteve në këtë vend janë vendosur nga afrika qendrore popuj të ndryshëm që flisnin gjuhën banatu tani degë të saja zulu sotho tswana xhosa etj siç duket kjo nuk ka qenë ndonjë valë ose migrim por më tepër një zgjerim i vendbanimeve për shkak të thatësisë që zotëronte që nga viti p e s në sahara rreth ës jetonin më së paku koisianë në jug dhe jug perëndim të afrikës jugore të sotme evropianët e parë që shkelen tokën e këtij vendi llogaritet të jenë portugezët ata kërkonin që nga shekulli xv një rrugë detare për në indi përgjatë bregdetit të afrikës për t iu shmangur tregtisë me arabët turqit dhe venerianët të cilët mbanin një lloj monopoli në tregun e erëzave në vitin holandezi jan van riebeeck themelon qendrën e parë qytetin kapstadt evropiane në tokën e afrikës së jugut në vitin britania e madhe e shpall këtë vend si dominion i pavarur i komunueltit në këtë union të bardhët gjithnjë e më shumë e ndienin vetën të rrezikuar nga popullsia vendase dhe për këtë filluan të ndjekin politikat e aparteidit të ndarë politika të cilat iu siguronin dominimin sipas ideologjisë së hendrik frensch verwoerd në zgjedhjet e maj ës si kryeministër emërohet daniel françois malan i cili punonte për instalimin e një sistemi ku do të dominonin të bardhët si pasojë e këtij sistemi vjen edhe masakra në sharpenville pas së cilës vendi kritikohet nga vendet tjera afrikane për politika raciste më maj unioni afrikan largohet nga komunvelti britanik dhe thirret republika e afrikës jugore që nga viti vendi përfshihet nga kryengritjet e popullsisë zezake gjatë viteve shpallet qarkullimi i kufizuar e më gjendja e jashtëzakonshme frederik willem de klerk i cili ishte kryeministër gjatë viteve vendos që ta ndalojë politikën e aparteidit në bazë të këtij vendimi lirohet nga burgu vjeçar prijësi i zezakëve nelson mandela i cili më vonë zgjidhet edhe si kryetar shteti afrika jugore është zyrtarisht që nga viti republikë mirëpo funksionimi i saj si sistem i vërtetë ka filluar që nga zhdukja e aparteidit në prill të ës një komision është duke punuar për prezantimin e të vërtetës së ndodhive gjatë kohës së aparteidit pjesa legjislative e qeverisjes përbëhet nga dy dhoma dhoma parlamentare ku të deleguarit anëtarë zgjidhen sipas principit të përbërjes dhe nga dhoma e këshillit nacional të provincave anëtarë secila provincë prezantohet me anëtarë presidenti kryetari i shtetit ka funksionin e kryetarit të shtetit si dhe të shefit të qeverisë dhe zgjidhe çdo vjet nga kuvendi nacional nën ndërkohë president është thabo mbeki sikurse paraardhësi i tij nelson mandela anëtarë të partisë që luftuan aparteidin të quajtur afrikan national congress anc kongresi nacional afrikanë afrika jugore ndahet në nëntë njësi administrative të quajtura provinca provincat e afrikës jugore janë sot qytetet kryesore janë johanesburgu është qendra ekonomike dhe kryeqyteti i provincës gauteng shqiptohet hau teng që ndodhet në rrafshnaltën me lartësi m mbi nivelin e detit high veld në brendësi e në rrethinat e tij janë disa komuna qendra banimi sidomos për shtresat e varfëra zezake si p sh soweto popullësi reale pak më të madhe se të shqipërisë alexandra hillbrow etj vitet pas aparteidit kanë parë ndryshime të vrullshme të demografisë së lagjeve të qytetit kështu të bardhët janë larguar nga lagjet qendrore si p sh cbd central business district drejt zonave suburbane si sandton e melville edhe se shumë masa janë marrë nga qeveria për bërjen e qendrës me të sigurt të bardhët e shumica e turistëve evitojnë me çdo kusht qendrën ku ironikisht gjenden edhe muzetë e godinat historike kejp tauni është qendra kulturore e turistike i shtrirë në kepin e jugut rrotull malit madhështor të sheshtë që i ngjan një tavoline table mountain taffelberg e gjer në zonat e shquara për verërat afrikanojugore si sommerset e stellenbosch pretoria është qendra administrative dhe gjithashtu kryeqyteti i vendit qytete të tjera me rëndësi ekonomike janë durbani porti elisabeth bloemfonteini vendlindja e shkrimtarit të zotit të unazave talking sipërfaqja e përgjithshme e republikës jugore afrikane së bashku me ishullin princ eduard është km shtrihet rreth koordinatave gjeografike v l vija bregdetare e afrikës së jugut është km e gjatë ndërsa kufiri tokësor km i gjatë klima e në afrikën e jugut është oqeanike e ndryshueshme përgjatë bregdeti mbretëron një klimë sub tropikale me ditë të ngrohta dhe net të ftohta rrafshnalta e gjerë e brendshme e afrikës së jugut përfundon në rrafshnaltën me male dhe terrene shkëmbore si dhe rripin e ngushtë bregdetar pika më e ulët e relievit gjendet përgjatë bregdetit të oqeanit atlantik dhe ajo më e larta në lartësinë mbidetare prej metrave në vendin e quajtur njesuthi ang njesuthi në pjesën lindore në kufi me lesoton afrika e jugut është vend me një ekonomi të zhvilluar në nivel të lartë sa që disa organizata ndërkombëtare e radhisin ndër vendet e para okb eu ka rezerva të mëdha të pasurive natyrore si dimant e ar një rrjet të mirë financiar dhe juridik si dhe një rrjet në përgjithësi të mirë të infrastrukturës komunikacionit energjisë dhe transportit edhe pse dhjetë vitet e fundit janë përshkruar nga një rritje e zhvillimit ekonomik përqindja e papunësisë vazhdon të jetë e madhe rreth janar pasojat e aparteidit në mesin e të zinjve kanë lënë gjurmë të thella të cilat manifestohen me një varfëri në përmasave të gjëra ligji i futur nga mandela afirmative action synon që të ndreqë strukturën e padrejtë të popullsisë duke i dhënë përparësi punësimit të zezakëve e grave kështu çdo organizatë e firmë shtetërore apo private duhet të përmbushi kuotat e grupeve të ndryshme të popullsisë problem tjetër është dhe kriminaliteti dhe korrupsioni si dhe sëmundja hiv aids në fillim të vitit qeveria ka paralajmëruar një lehtësim në ligjin e punësimit dhe të privatizimit të ndërmarrjeve shtetërore me shpresë për joshjen e investuesve të huaj futja e ligjit për pagesat minimale ka shkaktuar që një numër shumë i madh i punëtorëve të përjashtohen nga punët bujqësore që me vete ka sjellë migrimin nga fshatrat në qytete problem tjetër është mangësia e diturisë në lëmin e udhëheqjes administrative në vitet e fundit poste administrative ju janë lënë kundërshtarëve të aparteidit të cilët marrin paga të majme por fatkeqësisht iu mungon dituria për udhëheqje administrative shembull tipik është ministrja e shëndetësisë një ish militante e anc së që një herë publikisht deklaroi që nuk beson se hiv i shkakton aids in si rezultat hiv i në afrikën e jugut vazhdon të shtohet me të njëjtën shpejtësi kur p sh në ugandë një vend shumë më i varfër afrikan rritja e përhapjes është ndalur afrika e jugut është anëtare në shumë organizata dhe projekte ekonomike të rajonit si popullsia në këtë vend është e larmishme është vendlindja e shumë fiseve paraardhës të njeriut e holandezëve gjermanëve francezëve aziatikëve anglezëve dhe e pasardhësve të tyre që vijnë nga përzierja e këtyre popujve edhe për nga struktura sociale është e larmishme ku vlen të theksohet se edhe pas aparteidit grupet e ndryshme sociale jetojnë më shpesh të izoluar se së bashku mese e afrikës jugore deri në vitin ka qenë e urbanizuar dhe dendësia e popullsisë në janar të së ishte banorë për km përqindja e rritjes së popullsisë përbrenda vitit arrin shifrën ndërsa vdekshmëria e fëmijëve për banorë shërben një mjek ndërsa shkalla e analfabetizmit është diku jeta mesatare është vjet për femra dhe një vit më pak për meshkuj këtu shihet ndikimi i hiv it rreth dy të tretat e popullsisë janë krishtere pjesa tjetër më e madhe është besimtarë të religjioneve të fiseve të ndryshme shumica të besimit animismus mysliman janë dhe hindus gjatë kohës së aparteidit ndarja e strukturës së popullsisë bëhej sipas racës dhe përqindjet e tyre ishin afrika e jugut ka gjuhë zyrtare edhe pse pjesa më e madhe e popullsisë flet zulu anglishtja është bërë kohët e fundit gjuha zyrtare jozyrtare gjatë regjimit të aparteidit një pjesë e madhe e popullsisë zezake u detyrua të fliste vetëm afrikans pasardhëse e gjuhës flamande për këtë arsye edhe sot mund të takosh afrikanojugorë zezakë që nuk zotërojnë gjuhën e tyre zulu xhosa sutu etj por vetëm afrikans 	 andorra zyrtarisht principata e andorrës katalonisht principat d andorra i quajtur edhe principata e luginës së andorrës luginat katalanisht principat de les valls d andorra është një mikroshtet sovran pa dalje në det në jug perëndim të evropës ajo ndodhet në anën lindore të maleve pirenej dhe kufizohet nga spanja dhe franca principata e some u formua në vitin pas krishtit ajo drejtohet nga dy bashkë princa peshkopi katolik spanjoll i urgelit dhe presidenti i francës andorra është shteti i gjashtë më i vogël komb në europë që ka një sipërfaqe prej km dhe një popullsi prej rreth banorësh kryeqyteti i saj është andorra la vella ai është kryeqyteti më i lartë në europë në një lartësi prej metra mbi nivelin e detit gjuha zyrtare është gjuha catalane edhe pse spanjishtja portugalishtja dhe frëngjishtja janë gjithashtu gjuhë që fliten shpesh turizmi i andorrës i shërben rreth milion vizitorëve në vit andorra nuk është anëtare e bashkimit europian por euro është monedha zyrtare ajo ka qenë anëtare e kombeve të bashkuara që nga viti në vitin populli i andorrës kishte jetëgjatësinë më të lartë në botë në vjet sipas revistës mjekësore the lancet më parë ishte e izoluar tani e adhuruar si vend turistik dhe si vend pa tatime shtetërore andorra po ashtu është pjesë e vendeve katalane dhe një ndër mikro shtetet evropiane shpesh ngatërrohet me komunën e andorrës në spanjë andorra është e pavarur që nga me një statut të një principate parlamentare me bashkëprinca presidentin e francës dhe peshkopin e dioqezës së urgelit katalonia spanjë të drejtat e dy udhëheqësve të principatës janë rregulluar në fillim të shekullit xx ata për këtë qëllim dërgojnë aty dy të deleguar më janar këshilli gjeneral i rrafshnaltës së pirenejve pas viteve pavarësie ka nxjerrë kushtetutën kushtetuta parashihte themelimin e këshillit ekzekutiv si dhe një reformë administrative deri në janar ës andorra nuk kishte ndarë sistemin legjislativ ekzekutiv dhe juridik me kushtetutën e andorra ka krijuar një sistem të mirëfilltë parlamentarë demokratikë dy kryetarët e vendit i deleguari i spanjës dhe francës mbesin edhe më tutje si kryetarë mirëpo sistemi ekzekutiv i është dhënë një ministri nga parlamenti dallohen tri pari politike liberalët partit liberal d andorra socialdemokratët partit socialdemocrata dhe demokratët partit democrata vetëm një pjesë e vogël e banorëve kanë drejtë vote për marrje e shtetësisë andorrase duhet që së paku vite të jetohet në andorrë parlamenti është këshilli gjeneral consell general andorra ka shtatë njësi territoriale të njohura si parrquia sipas andora ndodhet në pjesën jug perëndimore të evropësnë në rrafshnaltën e pirinejve në mes të spanjës dhe francës më shumë se çereku i andorrës gjendet jashtë malit sipërfaqja e përgjithshme e andorës është km dhe shtrihet rreth kordinanatve gjeografike v l andora është një vend kontinental dhe nuk ka sipërfaqe ujore kufiri në perëndim me francën është i gjatë rreth km ndërsa në jug me spanjën km që bëjnë që andora të ketë një kufi me gjatësi prej km klima është kontinentale përshkakë të pozitës së saj në andorrë është një klimë relativisht e freskët malore në janar temperatura bien deri në c ndërsa në verë rriten deri në c relievi i andorrës është malorë pika më e ultë është m në riu runer ndërsa ajo më e larta në coma pedrosa arrin lartësinë deri në metra mbi nivelin e detit ndër pasurit natyrore të andorës dallohen ujërat që burojnë në male me prurje ujore të lartë uji i ftohtë mineral nga burimet natyrore pyjet me druajnë të kualitetit të mirë rezervat e hekurit si dhe lëkura e përfituar nga bagëtia e kullosave malore principata e vogël nuk ka asnjë pasuri të veçantë natyrore përpos ujit në kohërat e vjetra ishte tokë agrare edhe përkundër terrenit malorë kjo ka ndryshuar me kalimin e kohës kur bujqësia u zëvendësua ngadalë me blegtori vetëm e vendit është tokë e pjellëshme në kohën më të re jetohet vetëm nga turizmi si ai dimërorë për këtë përkujdesen mese hotele si dhe shumë fusha sporti e argëtimi andorra nuk është anëtare e plotë e bashkësisë evropian porse ka një status të veçantë deri më monedha franceze dhe ajo spanjolle është përdorur si valutë zyrtare me ardhjen e euros edhe në andorrë bëhet zëvendësimi i monedhave franceze dhe spanjolle për firmat evropiane andorra është e njohur si oaza e tatimeve por edhe turistët janë të kënaqur nga çmimet e ulta të alkoolit cigareve dhe prodhimeve kozmetike shminkave bruto prodhimi vendor për vitin ka qenë miliard euro andorra ka banorë parallogaritur për ën prej tyre janë shumica e banorëve flasin spanjishten gjuhën zyrtare katalane e zotërojnë e popullsisë ndërsa frëngjishten rritja e popullsisë përbrenda vitit është mesatarisht andorrasit jetojnë deri në moshën vjeçare vdekshmëria e foshnjave është ndërsa e fëmijëve shumica e banorëve rreth janë katolik të ritit romak algjeria arabisht al jaz ir frënjisht algrie zyrtarisht e njohur si republika popullore demokratike e algjerisë al jumhriyyah al jaziriyyah ad dmuqriyyah ash shabiyyah frëngjisht rpublique algrienne dmocratique et populaire tamazigt tamurt lezzayer është një shtet në rajonin afrikan të magrebit kryeqyteti dhe qyteti më i populluar i saj është algjeri algjeria kufizohet në verilindje me tunizinë në lindje me libinë në juglindje me nigerin në jugperëndim me malin në perëndim me mauritaninë saharën perëndimore dhe marokun dhe në veri laget nga deti mesdhe territori i algjerisë së sotme ka qënë vatër i një sërë kulturash antike duke përfshirë kulturat ateriane dhe kapsiane territori i algjerisë është sunduar nga një numër i madh perandorish dhe dinastish duke përfshirë këtu antikët numidë kartagjenas romakë vandalë bizantinë umayadë dhe fatimidë arabë almohadë berberë dhe më vonë turqit otomanë algjeria është një republikë gjysmë presidenciale e përbërë nga provinca dhe komuna me një popullsi prej më shumë se milionësh algjeria është vendi i t më i populluar në botë ekonomia algjeriane është e bazuar mbi naftën por për momentin vuan nga një krizë ekonomike e njohur si sëmundja holandeze anglisht kompania më e madhe në afrikë është sonatrak kompania kombëtare e naftës algjeria ka ushtrinë e dytë më të madhe në afrikë pas egjiptit dhe ka rusinë dhe kinën si aleatë strategjikë dhe furnizues armësh me një sipërfaqe të përgjithshme prej kilometrash katrorë milje katrore algjeria është vendi i të më i madh në botë dhe tashmë vendi më i madh në afrikë pas ndarjes së sudanit jugor nga sudani shteti i mëparshëm më i madh në afrikë algjeria ndan kufi në verilindje me tunizinë në lindje me libinë në perëndim me marokun në jugperëndim me saharanë perëndimore mauritaninë dhe malin në juglindje me nigerin dhe në veri laget nga deti mesdhe algjeria është anëtare e bashkimit afrikan ligës afrikane opek ut dhe kombeve të bashkuara si dhe vend themelues i bashkimit afrikan të magrebit algjeria në kohërat e vjetra p e s ka qenë e banuar nga fiset berbere të cilët më vonë bien nën ndikimin e kartagjenës gjatë luftës së kartagjenës me romakët këto fise pavarësohen nga kartagjena dhe pas një kohe shumë të shkurtë bien nën sundimin e republikës romake në vitin pas rënies së pjesës perëndimore të perandorisë romake berberët u bënë të pavarur në shumë rajone ndërsa vandalët morën kontrollin e zonave të tjera derisa u dëbuan nga gjenerali bizantin belisarius nën drejtimin e perandorit justiniani i që nga kjo kohë në këtë pjesë sundojnë bizantinët deri me ardhjen e arabëve në shekullin viii berberët në fillim rezistuan ardhjen e arabëve nën udhëheqjen e kusajla dhe kahinait ang kusayla kahina mirëpo pastaj ata u kthyen në fenë islame në masë të gjëra pas rënies së dinastisë arabe të umayyadëve u krijuan shume dinasti berbere në shekullin e xvi spanjollët marrin disa qytete bregdetare të kalifatit mirëpo kosarët të ndihmuar nga forcat e perandorisë osmane në një luftë të vështirë ja arrijnë të dëbojnë spanjollët nga qytetet e tyre ndikimi i pashallarëve osmanë pas një kohe filloi të bjerë kështu që kosarët dhe jeniçerët filluan të marrin kontrollin e algjerisë më trupat ushtarake franceze okupojnë algjerin oran in dhe bone në dhe filluan me sukses të sulmojnë pjesën tjetër të vendit më këtë fillon edhe kthimi i kalifatit në një provincë franceze deri më edhe pjesa e saharës që i takonte algjerisë ishte nën kontrollin franceze me masakrën franceze më viktima të masakruar fillon edhe lëvizja për pavarësi në nëntor të ës lëvizja për pavarësi shëndrohet në luftë për pavarësi lufta e algjerisë e cila arrihet më me marrëveshjen në evian e cila e përfundon luftën tetë vjeçare të përgjakshme nga dy anët pas pavarësimit fillojnë konfliktet politike në mes të partive të cilat marrin fund me marrjen nën kontroll të administratës dhe ekonomisë shtetërore nga partia e unitetit fln viti për algjerin ishte një vit në të cilin pakënaqësia ndaj papunësisë fillojë të shprehej në demonstrata demokratizimi i vendit ka filluar më me reformën kushtetuese e cila garanton të drejtat e njeriut më vije deri të zgjedhjet e lira të cilat sjellin grushshtetin ushtarak për shkak të frigës së fitores së partisë islame fis front islamique du salut kjo shkaktoj edhe luftën qytetare në mes të armatës shtetërore dhe armatës popullore islame që nga fillimi i kësaj lufte deri më tani kanë humbur jetën rreth viktima pas mbarimit të luftës qeveria propagandon një politikë për pajtim e cila tani udhëhiqet nga partia fronti për çlirimin kombëtar fln vitin në zgjedhjet që u zhvilluan më prill abdelaziz bouteflika i cili në vitin ishte zgjedhur nga ushtria deklaroi se me të votave është president i algjerisë dhe më këtë fitoi edhe një mandat më maj bëhet zëvendësimi i ministrave me paraardhësit e tyre ndër këta ministra më të njohurit janë abdelhamid temar investimet dhe mourad medelci financat që të dy janë të njohur për ekonomistë algjeria ka një sistem të përbërë nga dy dhoma nga kuvendi popullor dhe këshilli nacional dhoma e lartë kryetarët e algjerisë nga ta algjeria është e ndarë në të njësi administrative të quajtura vilajete algjeria pas sudanit është vendi i dytë për nga madhësia në afrikë dhe ka një vijë kufitare prej km nga deti mesdhe deri në saharë algjeria veriore përfshinë pjesën pas bregdetit deri në saharë ndërsa algjeria jugore e vendit pjesën e shkretëtirës veriu ka klimë mesdhetare ndërsa jugu klimën e saharës bujqësia është dega më e rëndësishme e ekonomisë së vendit e cila gradualisht është duke u tejkaluar nga prodhimtaria industriale industria agrare bujqësia e modernizua është e mundshme vetëm në pjesën bregdetare dhe në regjionet e rrafsheve kultivohen zakonisht drithërat panxharsheqeri patatet si dhe në objekte të kulturave bujqësore kultivohen perime që përdoren për eksport në vendet më të zhvilluara nevojat vendase të ushqimit mbulohen me produkte ushqimore vetjake diku rreth algjeria është anëtare e opec ut nafta vendin e tretë ndër shtete afrikane dhe gazi në saharë ka qenë edhe motori i zhvillimit ekonomikë pasuri tjera natyrore ende nuk janë të eksploratuara sa duhet si do që të jetë eksportin e algjerisë e dominon përpunimet prodhime gjysmë finale e naftës dhe të gazit me një përqindje të lartë të ardhurat nga nafta janë investuar në objekte të ndryshme lukserioze por jo edhe në një shkallë aq të lartë sa në vendet tjera të ngjashme pas rëmjes së eksportit ka pasur disa kriza të shkaktuara edhe nga pagesa e borxheve të shtetit ndaj vendeve tjera rrjeti i komunikacionit është i koncentruar në veri të algjerisë rrugët përfundojnë zakonisht në brendi të shkretirës si pista aeroplanësh në krahasim me vendet fqinje turizmi në algjerisë është ende në një fazë fillestare të dhëna ekonomike parallogaritja për gjuhë zyrtare është arabishtja e folur në dialektin vendas darja nga rreth e popullsisë e popullsisë flasin gjuhën berbe gjuha frënge mësohet në shkolla por flitet shumë rrallë dhe merret si gjuhë e huaj literatura algjeriane hynë në literaturën arabe në fakt aty këtu ka edhe prezantime të kulturës së lashtë berbe shkrimtarët të cilët me shkrimet e tyre mundohen të kultivojnë më tej kulturën berbe me qëllim rezistimi të arabizmit të mëtutjeshëm gjatë viteve ta për këtë shkak kanë rënë viktima presidenti i tanishëm ju ka lejuar tani atyre edhe hapjen e shkollave dhe një seri të drejtash të kultivimit të kulturës së tyre situata në këtë drejtim është edhe më tutje e tensionuar në njërën anë adhuruesit e kulturës berbe përdoren si kundërshtarë ndaj kulturës arabe nga të krishterët e në tjetrën anë ata nuk tolerohen nga kultura arabe deri më tani ja kanë arritur vetëm katër sportist algjerian të marrin medalje të artë në olimpiadë republika e afrikës qendrore ndodhet në qendër të kontinentit te afrikes në afrikën ekuatoriale në veri kufizohet nga çadi më tutje kufizohet me sudanin republikën demokratike të kongos republikën e kongos dhe me kamerunin vendi ndodhe pjesa më e madhe e tij në një lartësi mbidetare deri në m mbi nivelin e deti në veri mbizotëronë më tepër një klimë e ngjashme me klimën e shkretirës ndërsa në jug klima ekuatoriale me reshje të shiut nga muaji mars deri në tetor vargmalet e dendura tropike në jug të vendit është vendstrehimi më i largët i gorillave dhe elefantëve megjithatë pjesa më e madhe e vendit karakterizohet me luginat të bleruara dhe me pyje jo të dendura kafshët vendase më të shpeshta që popullzojnë pjesën më të madhe të vendit janë elefantët majmunët antilopat buallicat zogj që rrallë hasen në natyrë sikurse kali i nilit që popullzojnë ujërat e vendit në këtë vend u vendosen popujt bantu dhe azande si pasojë e tregtisë së skllevërve nga sudani që nga ajo kohë deri te kolonizatorët francezë të cilët e zgjeruan ndikimin e tyre dhe më ky vend shpallet si shtet i pavarur republika ndahet në provinca prefektura dhe një krye rreth ang distrikt banorët vendas pygmenët po thuajse janë zhdukur tërësisht në jug dominojnë fisi ngala gbakka lissongo i popullatës së quajtur bantu në veri banojnë popullata e quajtur sara dhe ajo nilotite runga dhe në lindje popujt azande në pjesë të xhunglës mund të hasen edhe anëtarë të banorëve të vjetër pygmen po ashtu në këtë vend janë të vendosur disa mijëra evropianë shumica e tyre francezë të cilët zakonisht jetojnë në qendrat e urbanizuara përderisa pjesa e savanës dhe xhunglës po thuaj se janë të pa popullarizuara për anash rrjedhave të lumenjve janë vendosur shumica e popullsisë më pakë se një e treta e tokës përdoret për bujqësi e cila kryesisht kultivohet për përmbushjen e kërkesave vendase ndër produktet që eksportohen janë kikiriku mëndafshi kafeja dhe vaji i palmes si ushqim themelorë përdoret orizi pasurit natyrore më të rëndësishme janë diamant të cilët eksportohen legalisht por më shumë tregtohen në tregun e zi për transportimin e mallrave rëndësi të veçantë ka lumi ubangi pasi që rrjeti rrugorë gjatë kohës së reshjeve vërshohet dhe bëhet i pamundshëm për transportim shërbim shoqërorë social po thuaj se nuk ekzistonë fare sëmundja më e madhe është vetë rrjeti i shërbimit shëndetësorë i cili kundër sëmundjeve që e kaplojnë vendin është i pafuqishëm sëmundjet më të përhapura janë malaria lija sida gjuhë zyrtare është frengjishtja ndërsa si zakonisht në vende të afrikës fliten edhe gjuhët tjera nga popullata ndër të cilat dallohen gjuhët e fiseve si sango pastaj gjuhë të ndryshme ubangi dhe gjuha e fulfude si gjuhë e një popullate të quajtur fulbë më shumë se gjysma e popullsisë i takojnë religjionit indigjen një çerek i popullsisë mbahet për katolikë dhe pjesa tjetër janë myslimanë edhe për kundër shkollimit fillestarë të detyrua shkalla e analfabetizmit është shumë e lartë mbi për qindë universiteti i parë është hapur në viti në bangui vendi thirret republika e angolës portogalisht repblica de angola dhe ndodhet në jug perëndim të afrikës angola kufizohet në veri me namibinë pastaj vijën zambia republika demokratike e kongos dhe pjesa perëndimore përshkruhet nga oqeani atlantik emri angola rrjedhë nga titulli i kryeparit të mbretërisë së kongos vendi e morri këtë emër pas zbarkimit të parë të portugezëve në bregdetin e kësaj pjesë të atlantikut pavarësinë angola e ka arritur në vitin nga portugezët më portugezët zbarkojnë dhe vendosen pran lumit congo ku edhe më vonë krijohet kongo shteti i kongos shtrihej nga gaboni i sotshëm deri në veri tek lumi kwaza në jug portugali më krijon kolonin portugeze të luandës të bazuar në tregtinë e skllaveve ngadalë diku duke paguar e diku me luftë portugezët deri në fund të shekullit xvi fusin nën kontroll rripin e bregdetit të atlantikut gjatë kësaj kohe krijojnë kolonin e angolës holandezët okupojnë luandën prej për të krijuar një shtet i kundërpërgjigje portugezëve më portugalia merr përsëri nën kontroll luandën në vitin dhe përgatitet për pushtimin e kongos dhe ndongos këtë portugezet edhe e arrijnë në vitin mirëpo kontrollin e plotë administrativ e arrijnë gjatë shekullit xx më kolonia sillej si e pavarur dhe thirrej afrika perëndimorë portugeze pas që portugalia refuzoi de kolonializmin në këtë pjesë fillojnë të veprojnë disa lëvizje për pavarësi si pas viteve lufte për pavarësi angola fiton pavarësinë më ën portugezet i japin forcat lëvizjes së inspiruar marksiste mpla e cila mbështetej nga bashkimi sovjetik pas kësaj eshalonë situata dhe fillon lufta civile ndërmjet mpla unita dhe fnla më fnla e humbë luftën kundër kombinimit mpla dhe trupave kubane duke i lënë në luftë marksistët e mpla së dhe të ndihmuarit nga perëndimi unita në viti fraksioni vendosi që angola ti kthehet sistemit shumë partiakë mirëpo pas që presidenti i tanishëm jos eduardo dos santos i lëvizjes mpla fajësohej nga okb ja për pështëllime në angolë shpërthejnë prapë luftimet më arrihet marrëveshja lusaka protocol në mes të qeverisë dhe unita së me qëllim që unita të inegrohet në qeverisjen e shtetit në vitin instalohet një qeveri e përbashkët mirëpo që në fund të së shpërthejë luftime të ashpra duke i larguar nga vendbanimet mijëra banorë më shkurt të ës mbytet presidenti i unita së dhe më këtë merr fund edhe lufta në mes të fraksioneve unita e pranoni veten si kryesuese e opozitës siç duket situata politike tani është e qetë ndërsa presidenti dos santos po e vazhdon procesin e filluar për krijimin e paqes me demokraci ndër problemet kryesore të angolës janë të drejtat e njeriut fushat e minave si dhe aksionet e kaçakëve të lëvizjes frente para a libertaço do enclave de cabinda për ndarje në enklavën cabinda angola sikurse shumë vende të saharës preket shpesh nga sëmundjet infektuese të shkretëtirës gjatë prillit të së në angolë u përhapë virusi marburg që për një kohë të shkurtë morri dheun angola ndahet në njësi territoriale provncia sipërfaqja e përgjithshme e angolës është km dhe shtrihet rreth koordinatave gjeografike j l vija bregdetare e angolës është km diku pesë herë më e gjatë se bregdeti shqiptar ndërsa kufiri tokësorë km i gjatë klima në pjesën jugore dhe përgjatë bregdetit deri në luandë është klimë gjysmë shkretinore ndërsa në veri mbajnë temperatura të ulëta me thatësira sezonale maj tetor dhe reshje po ashtu sezonale që fillojnë në nëntor e vazhdojnë deri në prill relievi i angolës përshkruhet nga vija e ngushtë bregdetare hapësirë e cila ngritët shpejt në lartësia dhe përfundon në rrafshnaltën e gjerë në brendi të vendit pika më e ultë e relievit është përgjatë bregdetit dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej metrave në pikën e quajtur moro de moko ang morro de moco në pjesën perëndimore në brendi të vendit telekomunikacioni transporti ushtria turizmi qeveria	 kryetari	 parlamenti	 ministria antigua dhe barbuda është një shtet i përbërë nga ishuj që bën pjesë bashkësinë e komonuellthit të kombeve ang commonwealth ishujt ndodhen midis oqeani atlantik dhe deti i karaibeve në jug lindje të porto rikos antigua dhe barbuda ka në sistem dy dhomash dhoma e të deleguarve dhe senatin si dhomë e lartë ushtria përbëhet nga ushtarë dhe një marinë prej ushtarësh barka të shpejta shba përkujdesen për sigurinë kombëtare me dy bazat ushtarake të marrura me qira ishulli antigua ndahet në të njësi territoriale të quajtura parishe ndësa ishulli barbuda si dhe toka e ishullit të pa banuar redonda kanë një status të veqatë vendi përpos antiguas km përbëhet edhe nga dy ishuj barbuda km dhe redonda km në jug perëndim të vendit tërësisht vendi ka një sipërfaqe prej km në pjesën veri perëndimore të vendit në një ngushticë të ishullit ndodhet kryeqyteti saint john s vendi është i njohur si eksportues i sheqerit rumit dhe mëndafshit si dhe për krijimtarinë e objekteve artistike dhe tekstile po ashtu qytet është interesant edhe për udhëtimet e largëta me disa objekte turistike si p sh pallati i gjyqit ruina fort james si dhe katedralja saint john s pas vitit këtu janë ardhur kolonizatorë e parë anglezë nga saint kitts dhe nevis prej në saint john s filluan të vijnë edhe kolonizatorë nga anglia që nga shekulli xviii qyteti ishte qendra e flotës mbretërore britanike në antile më saint john s bëhet edhe kryeqytet i shtetit të pavarur antigua dhebarbuda përderisa ishulli redonda është krijesë e vullkaneve antigua dhe barbuda përbëhen nga guri i gëlqerorë vetëm në jug përendem të antiguas mund të hasen aty këtu gur vullkanesh në këtë pjesë edhe lartësia më e madhe e vendit boggy peak me m mbi lartësinë mbidetare klima është topike me kohërreshjet nga maji deri në nëntor në krahasim me vendet tjera të karibit është vend i thatë me një mesatare të reshjeve prej milimetra brenda vitit gjuhët më të përhapura janë anglishtja dhe një gjuhë e bazuar në këtë e quajtur gjuha kreole nga pikëpamja etnike shumica e popullsisë përbëhet nga afrikanët e zi dhe një pjesë e vogël e përzier evropiane dhe azate sipas religjionit telekomunikacioni transporti ushtria turizmi qeveria 	 kryetari	 parlamenti	 ministria	 mbretëria e arabisë saudite është shtet në azi arabia saudite ndodhet në gadishullin arabik me një sipërfaqe toke përafërsisht km arabia saudite është gjeografikisht shteti më i madh sovran në azinë perëndimore i dyti për nga madhësia në botën arabe pas algjerisë i pesti për nga madhësia në azi dhe i ti për nga madhësia në botë arabia saudite kufizohet me irakun jordanin kuvajtin omanin katarin emiratet e bashkuara arabe dhe jemenin ndahet nga egjipti dhe izraeli nga gjiri i akabes është i vetmi shtet i cili ka dalje në detin e kuq dhe në gjirin persik dhe pjesa më e madhe e terrenit të saj përbëhet nga shkretëtira e thatë ultësira dhe malet që nga tetori ekonomia saudite ishte më e madhja në lindjen e mesme dhe e ta më e madhja në botë arabia saudite gjithashtu ka një nga popullsitë më të reja në botë përqind e milion njerëzve janë nën vjeç vendi është i njohur për qytete e shenjta të mekës dhe medinës dhe si vendlindje e fesë islame zona e arabisë saudite të sotme më parë përbëhej nga kryesisht katër rajone të dallueshme hexhazi nexhdi dhe pjesë të arabisë lindore al ahsa dhe arabisë jugore asir mbretëria e arabisë saudite u themelua në vitin nga ibn saudi ai bashkoi të katër rajonet në një shtet të vetëm përmes një serie pushtimesh duke filluar në vitin me kapjen e riadit shtëpisë stërgjyshore të familjes së tij shtëpisë së saudit arabia saudite që atëherë ka qenë një monarki absolute totalitare në të vërtetë një diktaturë e trashëgueshme e qeverisur përgjatë vijave islamike arabia saudite ndonjëherë quhet toka e dy xhamive të shenjta në lidhje me xhaminë e shenjtë në mekë dhe xhaminë e profetit në medinë dy vendet më të shenjta në islam gjuha zyrtare e shtetit është arabishtja nga të dhënat e historisë kuptohet se ky vend gjithnjë ka qenë i banuar nga semitët për shkak të klimës së nxehtë ekonomia e këtij vendi është ekonomi e bujqve endacakë të cilët shpesh arrinin të vendoseshin në luginat frytdhënëse vendosja më e madhe ishte ajo gjatë përhapjes së fesë islame nga profeti muhamed në shekullin e vii të myslimanët në krye me profetin e tyre arritën të krijojnë një perandori që shtrihej nga spanja deri në indi mirëpo me zhvendosjen e kryeqendrës së perandorisë brenda një kohe shumë të shkurtë arabia humbi rëndësinë politike vetëm qytete e shenjta vizitoheshin nga besimtarët mysliman për çdo vit që nga shekulli i xviii dinastia e saudëve hynë në aleancë me lëvizjen reformuese islamike vehabistet që të arrijë bashkimin e fiseve më të rëndësishme arabe një përpjekje të tillë ka bërë emiri saud i me një invasion gjatë viteve mirëpo përpjekja e tij përfundojë me një humbje të thellë që i shkaktoji veziri i sulltanit në egjipt muhamet ali pashë egjipti trupat e djalit të saudit abdullah i humbën betejat dy herë gjatë viteve dhe më dhe më këtë tokat e saudëve në nexhd u okupuan nga trupat egjiptiane që nga kjo humbje prijësit saud vinin nga prijësi e fiseve besnike të perandorisë osmane emiri ibn saudi sundoi nga viti që më vonë merret edhe si themelues i arabisë saudite ja arriti që të shkëputë nga kthetrat e perandorisë osmane tokat e dinastisë dhe fisin e tij edhe ky po ashtu provoi që të përdorë fuqinë e lëvizjes reformuese islame për sulme ushtarake në arabi fitorja vendimtare e tij ishte kundër dinastisë konkurrente dinastisë së hashemitëve të cilët mbanin nën sundim qytete e shenjta me luftëra të tjera arabia saudite i bashkëngjitë territorit të saj pjesë tjera arabe gjatë vitit burimet e naftës dhe basenet e naftës kanë bërë që ky vend të ketë një rëndësi ekonomike dhe industriale në nivel botërorë arabia saudite është monarki islame absolute e udhëhequr nga salman bin abdul azis i cili ka edhe funksionin e kryeministrit që nga shpallja e mbretërisë kanë sunduar pesë mbretë të gjithë nga familja al saud emërimi i një mbreti të ri bëhet nga kuvendi i pleqve të familjes mbretërore mbretit i nënshtrohet kuvendi i ministrave i themeluar në vitin që ka anëtarë me mandate prej katër vitesh të gjithë anëtarët e kuvendit të ministrave zgjidhen personalisht nga mbreti kuvendi nuk ka fuqi legjislative apo juridike por luanë funksionin e kabinetit të këshilltarëve të mbretit postet kyçe të pushtetit i mbajnë princat e kurorëzuar ndikimin më të madh në popull kanë ulemët klerikë që predikojnë në xhamitë e vendit vendi është ndarë në rrethe administrative sipas vitin të cilat administrohen nga një i dërguar personal i mbretit qytezat dhe fshatrat udhëhiqen zakonisht nga kuvendi i pleqve kushtetuta e vendit në formë të shkruar është që nga ku është përpiluar dokumenti me paragrafë të bazuara në sheriat po ashtu ligji i arabisë saudite është i bazuar edhe në kuran dhe synet rregullat e këtyre librave praktikohen rreptësishtë deri më tani arabia saudite ka pasur marrëdhënie shumë të mira me shba të të cilat janë ftohur paksa pas sulmeve të shtatorit përndryshe arabia saudite ishte edhe një ndër vendet bashkëpunuese në dy luftuat e gjirit persik arabia saudite ka njësi territoriale mintaqat njëjës mintaqah arabia saudite është shteti më i madh i regjionit të azisë jugperëndimore me milion km ajo pëfshin afro të gadishullit arabik asnjë shtet i këtij rajoni nuk ka një fizionomi specifike siç ka arabia saudite ajo në pjesën më të madhe është shtet shkretinor në strukturën gjeologjike gadishulli arabik është i ngjashëm me kontinentin e afrikës zatën deri në periudhën e terciarit gadishulli arabik ka qenë pjesë tokësore e kontinentit të afrikës lëvizjet tektonike në terciar shkaktuan çrregullime në relievin e saj duke formuar grebenin më të madh në detin e kuq e me këtë bëhet bashkimi i gadishullit të arabisë me kontinentin e azisë në aspektin reliever arbinë saudite e karakterizojnë rrafshnaltat si formë dhe kategori morfologjike arabia saudite është e tëra një rrafshnaltë skaji perëndimor i së cilës është i ngritur kurse në drejtim të lindjes ajo ulet gradualisht pjesa veriore dhe e brendshme e saj karaktyerizohet me një reliev të rrafshët me lëkundje të vogla të lartësive në formimin e relievit bien në sy dy elemente më të rëndësishme çarjet dhe zhvendosjet vertikale të cilat shprehen plotësisht në bregdetin e detit të kuq dhe alterimi fizik përhapja e të cilit është në brendësinë e shtetit dhe eshte shteti i vetem qe nuk ekzistojne lumenjte klima aride është manifestuar në përhapjen e sipërfaqeve të mëdha të shkretirave në veri shtrihetshkretira nefudi i madh e midis riadit kryeqendrës së arabisë saudite dhe të bregdetit të gjirit persik shkretira nefudi i vogël ndër shkretirat më të mëdha jo vetëm në arabinë saudite por edhe në botë është shkretira rub el hali e cila shtrihet në jug të vedit vetëm kjo përfshinë një teritor prej km mbizotërimi i klimës shkretinore përkujton saharën në kontinentin e afrikës që nga tetori arabia saudite është ekonomia më e madhe në lindjen e mesme dhe e ta më e madhe në botë arabia saudite ka rezervat e dyta më të mëdha të naftës në botë dhe është eksportuesi më i madh i naftës ai gjithashtu ka rezervat e pestë më të mëdha të provuara të gazit natyror arabia saudite konsiderohet si një superfuqi energjetike ajo ka vlerën e tretë më të lartë të vlerësuar të burimeve natyrore vlerësuar në trilionë dollarë në vitin ekonomia e komandës së arabisë saudite është e bazuar në naftë afërsisht e të ardhurave të buxhetit dhe e fitimeve nga eksporti vijnë nga industria e naftës ajo varet fuqimisht nga punëtorët e huaj me rreth të të punësuarve në sektorin privat që janë jo sauditë sfidat ndaj ekonomisë saudite përfshijnë ndalimin ose kthimin e rënies së të ardhurave për kokë banori përmirësimin e arsimit për të përgatitur të rinjtë për fuqinë punëtore dhe sigurimin e tyre me punësim diversifikimin e ekonomisë stimulimin e sektorit privat dhe ndërtimin e shtëpive dhe zvogëlimin e korrupsionit dhe pabarazisë industria e naftës përbën rreth të produktit të brendshëm bruto nominal të arabisë saudite krahasuar me nga sektori privat arabia saudite zyrtarisht ka rreth miliardë fuçi rezerva nafte që përbëjnë rreth një të pestën e rezervave të naftës totale të provuara në botë arabia saudite ka qëndrime dhe tradita shekullore shpesh rrjedhin nga civilizimi arab faktorët kryesorë që ndikojnë në kulturën e arabisë saudite janë trashëgimia islame dhe traditat beduine si dhe roli i saj historik si një qendër e lashtë tregtare 			 					 					 			 			 					 argentina zyrtarisht republika argjentine spanjisht repblica argentina është një republikë federale që ndodhet në juglindje të amerikës së jugut ajo kufizohet nga bolivia dhe paraguai në veri brazili në verilindje uruguai dhe oqeani atlantik në lindje kili në perëndim dhe ngushtica e drakes në jug me një sipërfaqe prej km argjentina është vendi i tetë më i madh në botë i dyti i madh në amerikën latine dhe më i madhi shtet spanjisht folës argjentina pretendon sovranitetin mbi pjesë të antarktidës ishujt falkland spanjisht islas malvinas ishujt gjeorgjia jugore dhe sanduiçi jugor vendi është i ndarë në njëzet e tre provinca dhe një qytet autonom buenos aires i cili është kryeqyteti federal i vendit siç u vendos nga kongresi provincat dhe kryeqyteti kanë kushtetutat e tyre por ekzistojnë nën një sistem federal prania e hershme e regjistruar e njerëzimit në zonën e sotme të argjentinës daton që në periudhën paleolitike vendi i ka rrënjët e tij në kolonizimin spanjoll të rajonit gjatë shekullit të të argentina rrit si shtet pasardhës i nënmbretërisë rio de la plata një nënmbretëri spanjolle e përtej detit themeluar në vitin deklarata dhe lufa për pavarësi u pasua nga një luftë civile e gjatë që zgjati deri në vitin duke arritur kulmin në riorganizimin e vendit si një federatë e krahinave me buenos aires si kryeqytetin e tij vendi gëzoi pas kësaj një paqe dhe stabilitet relativ me valë masive të emigracionit evropian duke riformësuar radikalisht pamjen e saj kulturore dhe demografike rritja pothuajse pashembullt në prosperitet e bëri argjentinën vendin e shtatë më të pasur e të zhvilluar në botë në fillim të shekullit të të pas vitit argentina ra në paqëndrueshmëri politike dhe kriza periodike ekonomike që e cuan atë në moszhvillim edhe pse ajo mbeti ndër pesëmbëdhjetë vendet më të pasura deri në mesin e shekullit të të argentina ruan statusin e saj historik si një fuqi e mesme në çështjet ndërkombëtare dhe është një fuqi rajonale shquar në amerikën latine argjentina ka ekonominë e dytë më të madhe në amerikën e jugut të tretën më të madhe në amerikën latine dhe është anëtare e grupi g dhe grupit g të ekonomive më të mëdha ajo është gjithashtu anëtare themeluese e kombeve të bashkuara bankës botërore organizatës botërore të tregtisë mercosur it unionit të kombeve të amerikës së jugut komunitetit të shteteve të amerikës latine dhe të karaibeve dhe të organizatës së shteteve ibero amerikane ajo është vendi me indeksin e lartë zhvillimit njerëzor në amerikën latine me një vlerësim të shumë i lartë për shkak të stabilitetit madhësinë e saj të tregut dhe rritjes së sektorit të teknologjisë së lartë argentina klasifikohet si ekonomi me të ardhura të larta emri argentina rrjedh nga latinishtja argentum argjend sanjisht plata një emër i lidhur me legjendën e maleve të argjendta e përhapur gjerësisht ndër eksploruesit e parë europiane të ultësirës la plata armenia armenisht hajastan është vend në jug të kaukazit në mesë të detit zi dhe detit kaspik armenia është një vend malor në rajonin e kaukazit të jugut të euroazisë e vendosur në udhëkryqin e azinë perëndimore dhe evropën lindore ajo kufizohet me turqinë në perëndim gjeorgjinë në veri republikën de facto e pavarur të nagorno karabak azerbajxhaninë në lindje dhe në jug nahçivan i azerbaixhanit dhe iraninë në jug vendi thirret republika e armenisë armenia është një shtet unitar shumëpartiak demokratik me një trashëgimi të lashtë kulturore mbretëria e armenisë u krijua në shekullin e të para erës sonë pas rënies së urartu armenia u bë shteti i parë në botë që të miratojë krishterimin si fe shtetërore të saj në vitet e hershme të shekullit të të data tradicionalisht vërtetuar është viti republika e armenisë moderne e pranon kishën apostolike armene si kisha më e vjetër kombëtare në botë armenët kanë alfabetin e vetë e shpikur nga shejnte mesrop mashtotsi në pas krishtit format e ndryshme të këtij alfabetit formuan më vonë në kaukaz si për shembull alfabeti gjeorgjian një republikë ish bashkimit sovjetik armenia është një demokraci në zhvillim dhe në vitin kishte negociuar me bashkimin evropian për t u bërë një partner i asociuar ligjërisht ajo ka të drejtë të konsiderohet si një anëtar i ardhshëm i bashkimit evropian me kusht që ajo i plotëson standardet dhe kriteret e domosdoshme edhe pse zyrtarisht një plan i tillë nuk ekziston në bruksel megjithatë qeveria e armenisë ka ndërmend të bashkohet me bashkimin doganor e bjellorusisë kazakistanit dhe rusisë dhe të bëhet një anëtar përfundimtar i bashkimit propozuar euroaziatike rreth viteve deri p e s në këtë pjesë shtrihej mbretëria e uratur it diku rreth viteve armenia është pjesë e perandorisë perse nga e cila në luftërat e lekës së madh kundër persëve bije nën perandorin e tij dinastia e artahide e shndërron armenin e madhe në një mbretëri të pavarur kulmi i kësaj mbretërie arrin rreth viteve p e s kur edhe mbretëria armene bie nën të madhin tigran i cili e pagëzoi vetën mbretë i mbretërve aleanca e tij me mithridatët e pontos e sjellë atë në konflikt me romakët lartmadhërinë e të cilëve në fund ai duhet ta pranojë në mesopotami dhe iran gjatë kësaj kohe parenthët ja arrijnë të vendosin familjet e tyre në udhëheqje të cilat romakët në vitin i pranojnë si prirës të këtyre vendeve gjatë viteve sasanidët ja arrijnë që armeninë e madhe ta kontrollojnë tërësisht pas fitores së diokletianit kundër sasamidëve më armenëve ju desh të lëshonin udhëheqjen trdat iii nga familja e arsakidëve largoi klerikun krishterë që kishte lëshuar rrënjë nga viti në armeni kështu armenia ishte shteti i parë krishterë në botë në vitin religjioni krishteri ishte shpallur si religjion shtetërorë në vitin roma dhe persia ndajnë tokat e mbretërisë së sasaidëve ndërmjet veti edhe për kundër ndarjes kultura krishtere zhvillohet edhe më tej kjo posaçërisht vërehet pas krijimit të alfabetit vetjakë nga mesrob masthoc në vitin përderisa sasanidët nën udhëheqjen e jazdegerdit ii provuan që religjionin zoroastikë të fusin si religjion shtetërorë në armeni vije deri te një kryengritje e armenëve e cila shëndrrohet në një luftë të gjatë të udhëhequr nga kaçakët kjo luftë përfundon me pranimin e klerikut krishterë në vitin në shekullin e vi armenia është një arenë luftimesh mes të bizantit dhe sasidëve nga deri rreth viteve ta bizanti ja arrin të fusë nën kontroll pjesën më të madhe të armenisë së madhe në të vërtet këto suksese të bizantinëve përcjellën me kryengritje të shpeshta të parisë armene pas disa ndërrimeve të shpeshta në mes të arabëve dhe bizantinëve më në fund sundon hilafeti rreth viteve në shekullin viii ix vije deri te kryengritjet e shumta të parisë armene e cila ndërron familjen udhëheqëse nga mamikonët në bagratunët të cilët kishin edhe toka në gjeorgji dhe kishin shtrirë ndikimin e tyre edhe në këtë pjesë pas dobësimit të hilafetit ashoti i ja arrin që të krijojë një mbretëri armene e cila pranohej si nga hilafeti po ashtu edhe nga perandori i bizantit ashoti ii ja arrin që luftimet për liri ti sjell në përfundim në pjesën e dytë të shekullit xi mbretëria fillon të shembet nga luftërat e brendshme prirësi i fundit mbytet nga bizantinët pas kësaj të ikurit armenë krijojnë në kiliki në vitin një principatë të pavarur nën udhëheqjen e rubenidëve këta bien në aleancë me pjesëtarë të kryqëzatës kundër bizantit dhe turqve më mbretëria bie nën sundimin e katolikët të qipros mirëpo pas një kohe të shkurt bije nën mamlukët e egjiptit e pastaj nën perandorin osmane në vitin pjesa veriore e armenisë bie nën sundimin rusë dhe pas krijimit të bashkimit sovjetik themelohet republika e armenëve xhonturqit e ardhur në fuqi më ndërmarrin më prill një aksion për arrestimin deportimin dhe gjenocidin e intelektualëve dhe popullsisë armene gjenocidin armene më parlamenti i armenisë voton për shkëputje nga bashkimi sovjetik dhe në vitin i bashkohet bashkësisë së shteteve të pavarur pjesa jugore e vendeve të armenisë së vjetër gjendet nën administrimin e turqisë armenia ndahet në dhjetë njësi të quajtura marzes regjione njëjës marz dhe qytetin e yerevan ës secila nga njësitë veçmas ka marzpet marz guvernatorë të lidhur me qeverin qendrore të armenisë australia zyrtarisht federata e australisë commonwealth of australia është një vend që përfshin kontinentin e australisë ishullin e tasmanisë dhe shumë ishuj të vegjël ajo është vendi i gjashtë më i madh në botë për nga sipërfaqja vendet fqinje përfshijnë indonezinë timorin lindor dhe papua guinenë e re në veri ishujt solomon vanuatu dhe kaledonia e re në veri lindje dhe zelandën e re në jug lindje për të paktën vjet përpara ardhjes britanikëve në shekullin e të australia banohej nga indigjenët australianë pas zbulimit nga hollandezët në vitin gjysma lindore të australisë u pretendua nga britania e madhe në vitin popullsia u rrit në mënyrë të qëndrueshme në dekadat e mëvonshme dhe u krijuan pesë koloni të tjera vetëqeverisëse të kurorës në janar gjashtë kolonitë u bashkuan në një federatë duke formuar komonuellthin e australisë që nga ajo kohë australia ka mbajtur një sistem të qëndrueshëm politik demokratik liberal që funksionon si një demokraci parlamentare federale dhe monarki kushtetuese federata përbëhet nga gjashtë shtete dhe disa territore popullsia shumë e urbanizuar dhe është përqendruar kryesisht në shtetet lindore fillimi i krijimeve të vendbanimeve në australi saktësisht ende nuk dihet gjurmët e vendbanimeve gjenden edhe para viteve aborgjinët jetojnë aty së paku që deri vite dhe më këtë i takojnë kulturës më të vjetër në botë edhe përkundër pozitës së izoluar të kontinentit popullata aborgjinase ka pasur kontakt me kulturat tjera ky komunikim me të tjerët llogaritët të jetë ndërprerë diku para viteve kur vendkalimi tokësorë në guinenë e re është vërshuar nga oqeani me krijimin e ishujve torres srait para viteve komunikimi me kulturat tjera është rimëkëmbur po ashtu edhe tregtarët indian dhe kinez duket të kenë tregtuar në veri të australisë sikurse edhe peshkatarët e indonezisë ndikimi i këtyre vizitorëve mund të shihet në vizatime të ndryshme në shpella në veri të australisë dëshmi tjetër për këtë është edhe dingo që si duket është krijuar diku para viteve nga detarët e azisë jugore që në kohërat e vjetra nga të diturit flitej për ekzistencën e një kontinenti në jug shpesh kjo përdorej si një mefshtësi e kohës toka e jugut lat terra australis kur marco polo u kthye nga kina në venedik ai fliste për një tokë të pasur në arinj e guacka që gjendej prapa në jug ishujve java në shekullin xvi dhe xvii si duket detarët portugezë francezë dhe spanjollë arrin të zbarkojnë në bregdetin e australisë dhe të futen në brendinë e saj mirëpo sipas shkrimeve gjermane zbulimin i kepit cape york peninsula nga holandezi willem jansz në vitin merret si zbulimi i australisë në vitin u ankorua anija tregtare batavia e kompanisë holandeze në bregdetin perëndimorë të australisë kapiteni i anijes francisco pelsaert kësaj nuk i kishte dhënë ndonjë rëndësi të veçantë ndërsa në vitin e njëjta kompani vendosi të vëzhgoi kontinentin me në mënyrë të planifikuar në bazë të këtej projekti abel tasman zbuloi tasmaninë e sotshme një ekip tjetër nën udhëheqjen e willem de vlamingh filloi të krijojë hartën e bregdetit perëndimorë pasi që natyra e kësaj pjese dukej e thatë dhe jo pjellëshme holandezët nuk kishin ndonjë interesim për kolonizimin e australisë tasmni futi në jetë emërtimin holanda e re më ky emërtim përdorej në evropë deri në vitin kur britanikët i dhanë emrin e tanishëm në prill apo maj të ës kapiteni james cook mbërrin në pjesën e pjellëshme në bregdetin lindorë dhe e thërriste këtë vend new south wales si pjesë e mbretërisë britanike qëllimi i udhëtimit të tij ishte terra australis që sipas teorisë së kësaj kohe duhej të ishte si kundërpeshë e sipërfaqes së tokës që gjendet në veri rruzullit pas pavarësisë së shba ve nga britania e madhe qeveria britanike filloi të gjurmoj mundësi të reja për krijimin e kolonive ku dërgonte të burgosurit më këtë qëllim më janar nën komandën e kapitenit arthur phillip zbarkojnë anije të flotës së parë first fleet të mbushura me kolonizatorë dhe të burgosur në portin port jackson vendbanimi i ri u pagëzua sydney sipas viscount sydney it kryetari i zyrtarëve të kolonizimit deri në vitin në sydney u sollën të burgosur ndërsa gjatë viteve matew flinders arrin lundrimin përgjatë tërë bregdetit të kontinentit në vitin një ekip franceze ndërmerr një ekspeditë hulumtimi të mundësisë së kolonizimit në tasmani kjo i shtyri britanikët që edhe këtu të krijojnë sa më parë një koloni me të burgosur gjë që edhe e bënë në vitin duke themeluar risdon cover në lumin derwent dhe koloninë george town në lumin tamar ndërsa më ën kolonia e atëhershme van diemen s land deklarohet si e pavarur në vitin themelohet kolonia e re me të burgosur në lumin brisbane pas migrimit të kolonizatorëve të ndryshëm në pjesët e brendshme të pjellëshme të veriut kolonia në vitin vendosë dhënien e tokave edhe për emigrantët më deklarohet queensland si koloni e pavarur nga new south wales i më tregtarët nga tasmania marrin nga aborgjinët hektarë dhe themelojnë portin port phillip edhe pse kjo tregti ishte ilegale nën presionin e rritjes së numrit të emigrantëve kryesia e kolonizimit e lëshon këtë tokë si të lirë për kolonizim më kolonia victoria ndahet zyrtarisht nga new south wales i kolonia new south wales merr tërë pjesën lindore të kontinentit çereku i tokës në perëndim edhe më tutje mbetet si holanda e re dhe nuk ishte ende nën aspiratat e britanikëve për pengimin e kolonizimit të pjesës perëndimore të australisë nga francezët britanikët në vitin themelojnë edhe këtu një vendbanim të quajtur albany kolonia australia perëndimore u thirr në jetë me themelimin e kolonisë perth edhe pse këtu nuk ishte paraparë dërgimi i të burgosurve kolonizatorët kërkonin ndërprerjen e kësaj praktike në vitin në mënyrë që këta të zëvendësoheshin me fuqi të lirë punëtore australia jugore ishte paraparë po ashtu si koloni pa të burgosur sipas rrjedhës së planit të përgatitur nga edward gibbon wakefield për kolonizim sistematike ishte paraparë shitja e tokave kolonizatorëve dhe nga këto fitime të financohej sjellja e kolonizatorëve të rijnë në veri lindje të melbourne t më gusht të ës në victoria është gjetur ar që e përshkroi euforinë e kolonizatorëve për shumë e shumë vite minatorët e minierës në ballarat në vitin organizojnë kryengritjen e vetme të armatosur në historinë australisë kryengritësit kërkonin më reforma demokratike në të vërtetë kryengritja shtypet më dhjetor nga forcat ushtarake britanike dhe policia vendase rreth viteve disa koloni marrin të drejtën e të quajturës responsible government që ju siguronte një pavarësi më të madhe nga britania e madhe në fakte londra edhe më tutje mbante kontrollin mbi sigurinë tregtinë dhe politikën e jashtme pas një konflikti të ashpër të blegtorëve në vitin themelohet waltzing matilda himni nacional i australisë ndër kolonit fillon bashkimi i planifikuar në një shtet më janar formohet nga kolonitë e pavarura komonuellthi i australisë commonwealth of australia si kryeqytet i australisë u vendos të jetë melbourne më shtator kjo lidhje merr statutin dominion që i solli pavarësi gati të plotë nga shteti amë më u themelua australian capital territory për krijimin e kryeqytetit të ri të quajtur canberra mirëpo melbourne mbeti deri në vitin selia e qeverisë për shkak të kohës së ndërtimeve të ndërmarra në kryeqytetin e ri edhe kolonia e themeluar në vitin northern territory ndahet nga kontrolli i provincës south australia dhe i bashkëngjitet lidhjes australia ka qenë dhe është edhe më tej lojale ndaj londrës kështu dhe gjatë luftës së parë po edhe të luftës së dytë botërore e ka ndihmuar londrën me ushtarë shikua nga përqindja e viktimave brenda numrit të banorëve australia ka përqindjen më të lartë të viktimave humbja njësisë ushtarake të australisë dhe zelandës re army corps anzac në betejën e parë në historinë e tyre në vitin në gallipoli për shumë australian është lindja e kombit në vitin perandoria britanike i jep australisë edhe statutin westminister me të cilin statuti dominion edhe formalisht fito pavarësinë mirëpo parlamenti i australisë e pranoi këtë vitin pas humbjeve të britanikëve në azi më ën dhe kërcënimit të invazionit japonez aktiviteti ushtarak i britanikëve zhvendoset nga evropa në australi australia mbështeti aleatin e ri të fortë shba në kjo edhe u ratifikua në marrëveshjen anzus në vitin pas luftës së dytë botërore australia ndiqte një politikë për një popullim të vendit me emigrantë nga evropa pastaj vijnë emigrantë edhe nga azia dhe pjesë të tjera të botës kjo çoi në ndryshimin e demografisë por edhe një katapultim të zhvillimit ekonomik lidhjet përfundimtare kushtetuese ndërmjet australisë dhe britanisë së madhe u keqësuan me kalimin e aktit të australisë të që i jepte fund çdo roli britanik në qeverinë e shteteve të australisë dhe heqjen e mundësisë së ankesave gjyqësore në këshillin e kurorës në londër në një referendum në vitin përqind e votuesve dhe një shumicë në çdo shtet hodhi poshtë një propozim për tu bërë një republikë me një president të emëruar me votën e dy të tretave në të dy dhomat e parlamentit australian në vitin fiton përsëri koalicioni nacional liberal i kryeministrit john winston howard krahasuar me gjendjen ekonomike të rruzullit mund të thuhet se në australi janë kornizat politike për një ekonomi të suksesshme australi është një federatë e përbërë nga disa shtete dhe territore që rrjedhin si bashkim i ish kolonive britanike australia me tërë sipërfaqen e asaj shtrihet në hemisferen jugore të botës me përjashtim të azisë përkatësisht arkipelagut të malajës ndodhet shumë larg kontinenteve të tjera sidomos evropës mirëpo sot me zhvillimin e komunikacionit detar e sidomos atij ajror largësia e këtij kontinenti me kontinentet tjera të botës është zvogëluar shumë australia është kontinenti më i vogël i rruzullit tokësor sipërfaqja e përgjithshme e australisë është rreth milion km është i vetmi kontinent që përfaqëson një shtet australia ka një ekonomi tregu me gdp prodhimi i pergjithshëm kombëtar bruto të lartë për frymë dhe një normë të ulët të varfërisë dollari australian është valuta për kombin duke përfshirë edhe ishullin kristmas ishujt cokos keeling dhe ishullin norfolk gjithashtu edhe shtetet e pavarura ishullore të paqësorit si kiribati nauru dhe tuvalu pas bashkimit të vitit të bursës së shkëmbimit australiane me shkëmbimin e të ardhurave të sidnit siguria e shkëmbimeve australiane është tani e nënta më e madhja në botë e renditur e treta në indeksin e lirisë ekonomike australia është ekonomia e të më e madhe në botë dhe ka gdp në e pestë më të lartë për frymë dollarë vendi ishte renditur i dyti në indeksin e zhvillimit njerëzor të kombeve te bashkuara të gjitha qytetet e mëdha të australisë dolën mirë në anketat globale krahasuese të jetesës melbourne arriti vendin e parë në listën e qyteteve me kushte më të mira të jetesës në ekonominë botërore të vitit e ndjekur nga sidnei perth dhe adelaide përkatësisht në vendet e të të dhe të totali i borxhit të qeverisë ne australi është miliarde dollarë e gdp së së vitit australia është një nga shtetet që ka çmimet më të larta për shtëpi dhe disa nga nivelet më të larta të borxheve shtëpiake në botë destinacioni dhe vlera e eksporteve te australise ne vitin për shkak se eksporti i mallrave është më i theksuar sesa prodhimi i mallrave në vend ka mbështëtur një rritje të konsiderueshme në kushtet e tregtisë së australise qe nga fillimi i shekullit t per shkak të rritjes se çmimit të mallrave australia ka nje balance te pagesave qe është me shume se e gdp negative dhe ka pasur nje difict te madh te vazhdueshem te llogarise aktuale për më shumë se vite australia ka pasur nje rritje me nje norme mesatare vjetore prej per me shume se vjet krahasuar me mesataren vjetore te organizatës se zhvillimit dhe bashkepunimit ekonomik prej australia ishte e vetmja ekonomi e përparuar e cila nuk perjetoi recesioin per shkak te renies globale të ekonomisë gjashte nga parteneret tregtare më të mëdhenj të australisë kanë qënë në rënie gjë që nga ana e vet preku edhe australine qeveria e hakes qarkulloi dollarin austrain ne vitin duke shkaktuar pjeserisht crregullime në sistemin financiar qeveria howard e ndjekur nga nje crregullim i pjesshem i punes së tregut dhe privatizimit të metejshëm te bizneseve shteterore me e dukshme ne industrine e telekomunikacionit sistemi indirekt i taksave u ndryshua ndjeshem ne korrik te vitit me futjen e te mallrave dhe shërbimeve tatimore ne sistemin australian te taksave personal dhe te ardhurat e kompanise tatimore janë burimet kryesore të të ardhurave të qeverisë në prill të vitit ishin njerez te punesuar me kohë të plotë ose të pjesshme me një normë papunesie prej papunësia e të rinjve qëndroi në gjatë dekadës së kaluar inflacioni ka qenë dhe norma baze e interest sektori i sherbimeve te ekonomisë duke perfshire turizmin edukimin dhe sherbimet financiare llogaritet perreth sa e gdp e pasur ne burime natyrore australia është nje eksportuese e madhe e produkteve bujqesore vecanerisht grure dhe lesh minerale si hekuri dhe arid he energji ne formen e gazit natyror te lengshem dhe qymyrit edhe pse bujqesia dhe burimet natyrore perbejne perkatesisht vetem dhe te gdp ato kontribuojne ndjeshem ne eksport tregjet më të mëdha të eksportit të australisë janë japonia kina shba koreja e jugut dhe zelanda e re australia është eksportuesi i katërt më i madh në botë i verës në një industri e cila kontribuon me miliard dollarë në vit për ekonominë e vendit australia ka korrik radhitet në vendin e te në botë kryetari	 parlamenti	 ministria azerbajxhani zyrtarisht republika e azerbajxhanit është shtet në kaukaz në udhën e evropës për në jug perëndimin e azisë me dalje në detin kaspik në veri azerbajxhani kufizohet me rusinë pastaj vjen gjeorgjia irani dhe në pjesën perëndimore të saj gjendet armenia ndërsa republika autonome nakhichevan enklavë në azerbajxhan kufizohet me armenin në veri dhe lindje iranin në jug dhe perëndim dhe turqinë në veri perëndim azerbajxhan ishte anëtare e bashkimit sovjetik dhe tani është anëtare e këshillit evropian që nga viti shumica e popullsisë janë mysliman shin dhe turq perëndimor të njohur si azerbajxhanë ose shkurt azerë qeveria është në të ashtuquajturin tranzitim demokratik me udhëheqës klasik kjo pjesë e rruzullit ka qenë gjatë historisë gjithnjë e njohur për prodhime industriale që në kohërat e moçme kur nga këtu bizantinët importonin naftën dhe vajigurë për armën e re zjarri grek pasurit e vajgurit dhe të naftës më të njohurat janë në rrethinën e absheronit regjion gjatë mbretërisë së sasanidëve persian ky regjion shërbente jo vetëm për eksportim të vajit por edhe si vend i kulturës ku ishin disa të ditur të një lloj religjioni të quajtur zoroastrik edhe sot në pjesë të ndryshme të azerbajxhanit posaçërisht në vend me vaj dhe naftë mund të hasen gërmadhat e tempujve të zoroastikëve rezervat e naftës në absheron pas islamizimit ishin një lloj legjende që popullatës i kishte sjellur begati në të mirat materiale dhe nga predikuesit u shpallen si pasuri të organizatave jo shtetërore vaqf eksploatimi i rezervave të qymyrgurit është i lidhur ngushtë me periodën ruse në azerbajxhan gjatë kësaj kohe udhëheqja e kolonializmi rusë i ofronte në arkadë tkat në pjesën veriore të këtij regjioni me qëllim që të tërhiqte investitorët privat dhe të bënte më atraktive eksploatimin e të pasurive natyrore të këtij regjioni me këtë politik arrihej edhe furnizimi i industrisë ruse në moskë me lëndë të parë industriale si prodhime të naftës vajgurit pastaj me kerozin mazut dhe produkte tjera kimike në viti eksportuesit më të mëdhenj të naftës në botë ishin shba ja me ndërsa rusia merrte pjesë me nga rezervat e lumit baku në vitin rusia në një konkurrencë të ashpër ja arrin që të zë amerikanët dhe ti kaloj ata kështu edhe të përfitoj për veti tregun e evropës pas ardhjes së sovjetëve në fuqi në vitin dhe reformës për heqjen e pronës private në fushat e azerbajxhanit filluan investimet në stilin e madh për krijimin e një industrie të mirëfilltë të derivateve të naftës kjo shkaktoj një rritje të lartë të produktivitetit frytet e së cilës më së shumti i merrte moska e cila vendoste mbi eksploatimin e pasurive natyrore dhe qeveria e azerbajxhanit vetëm mund të kënaqej me atë që i jepej në vitin azerbajxhani nxjerr rreth milion barela naftë që përbënte të prodhimit të përgjithshëm të bashkimit sovjetik kjo edhe e shpjegon më së miri qëllimin e adolf hitlerit dhe gjeneralëve të tij për të pushtuar këtë pjesë gjatë luftës së dytë botërore me gjetjen e rezervave gjigante në regjione tjera të bashkimit sovjetik e posaçërisht në siberinë perëndimore fillon të bije rëndësia e burimeve të naftës në azerbajxhan mirëpo kualiteti i naftës së nxjerr nga këto burime në azerbajxhan e rritë rendësin e këtyre burimeve pas futjes masive në qarkullim të aeroplanëve e sidomos për objekte fluturues ushtarake dhe raketa po kështu nga azerbajxhani vinin edhe ekspertet e eksploatimit të naftës pasi që aty ishin hapur edhe shkollat për këtë qëllim dhe për prodhimet tjera kimike kjo edhe shkaktoi kaosin pas përleshjeve ushtarake në regjionin e karabah ut kështu që në vitin e parë të pavarësisë shpallur më tetor nxjerrja e naftë bije për milion tonë azerbaxhani është republik presidenciale me një dhomë parlamenti kushtetuta e shtetit është nxjerrur më nëntor azerbajxhani administrohet në këto njësi territoriale azerbajxhani është shtet industrial agrar të ardhurat e përgjithshme kombëtare nga sektori dytësor i realizon me për një profil të këtillë ekonomik pa dyshim ka qenë vendimtare baza e mirë energjetike përveç naftës dhe gazit natyror në strukturën e lëndëve djegëse rëndësi ka hidroenergjia baza energjetike në vitin ishte miliardë kwh degët industriale më të rëndësishme janë e pajisjeve për përfitimin e naftës e elektroindustrisë e metalurgjisë së zezë dhe e përfitimit të aluminit vend të posaçëm ka industria kimike me përpunimin e naftës traditë më të gjatë dhe përhapje më të madhe ka industria e tekstili dhe ajo ushqimore industria e tekstilit përpunon pambukun dhe leshin industria ushqimore merret me përpunimin e drithërave të verës të konservimit të peshkut dhe të pemëve qendrat më të rëndësishme industriale janë baku ganja lenkoran etj bujqësia është veprimtari e rëndësishme ekonomike në saje të strukturës relativisht të mirë të arave temperaturës së lartë ujitjes së tokave azerbajxhani prodhon shumë kultura bujqësore grurë t elb t patate t rrush t pambuk tonë etj blegtoria është degë përcjellëse e bujqësisë fondi prej milion krerë gjedhe buallica milion krerë dele krerë dhi është relativisht bazë e mirë ekonomike azerbajxhani eksporton makina prodhime të industrisë tekstile naftë gaz natyror metale kurse importon prodhime industriale azerbajxhani në vitin ka pasur milion banorë e pas vjetësh përkatësisht në vitin shënoi milion banorë për këtë periudhë shënon rritje për milion banorë në shtim të tillë azrbajxhani ka pasur në saje të regjimit ekspansiv të popullsisë në vitin shkalla e lindshmërisë ishte promila e vdekshmërisë promila ndërsa shtimi natyrorë ishte promila me këtë dinamikë azerbajxhani diferencohet prej shumë shteteve të këtij regjioni në strukturën nacionale azerbajxhani deri diku është shtet homogjen pjesën më të madhe të popullsisë e bëjnë azeriturqit me pas të cilëve vijnë rusët me gjorgjianët etj austria zyrtarisht republika e austrisë gjermanisht sterreich respektivisht republik sterreich është një shtet federativ në evropën qendrore me një sistem qeverisës parlamentar austria kufizohet në veri nga gjermania pastaj vijnë çekia sllovakia në lindje ndërsa në jug dhe perëndim gjenden sllovenia italia zvicra dhe lihtenshtajni kryeqyteti i austrisë është vjena austria është anëtare e okb së që nga viti pas përfundimit të luftës së dytë botërore fuqitë fitues të luftës i rikthejnë shtetësinë austrisë që më prill u krijua qeveria me në krye kancelarin karl renner dhe proklamoi deklaratën e pavarësisë deri më kur u nënshkrua marrëveshja midis qeverisë dhe ushtrive fitimtare edhe austria sikurse gjermania ishte e ndarë në zona të ushtrive fituese me nënshkrimin e kësaj marrëveshje austria deklarohet si shtet neutral dhe heq dorë nga bashkimi me shtetin e gjermanëve pas kësaj ushtritë e paktit u larguan nga austria me miratimin e neutralitetit më tetor në kushtetutën e austrisë në vitin vendoset që dita e nënshkrimit të jetë dita e çlirimit austria është njëra ndër themeluesit e efta së për shkak të deklarimit si neutrale ajo kishte mundësin e këmbimit ekonomik me dy blloqet e krijuara pas luftës pas luftës së ftoftë çështja e neutralitetit e ka humbur rendësin në politiken e jashtme mirëpo kjo edhe më tutje ka rëndësi në qarqet e brendshme politike më austria hynë në bashkimin evropian dhe më futë në tregun e vetë euronë si monedhë shtetërore parlamenti i austrisë ndodhet në vjenë qytetin më i madh dhe kryeqytet i vendit austria u bë një republikë demokratike federale parlamentare nëpërmjet kushtetutës federative të sistemi politik i republikës së dytë me nëntë shtetet e tij është bazuar në kushtetutën e dhe që u ripranua më maj kreu i shtetit është presidenti federal bundesprsident i cili zgjidhet drejtpërdrejt me votë popullor kryetari i qeverisë federale është kancelari federal i cili emërohet nga presidenti qeveria mund të shkarkohet nga detyra me dekret presidencial ose ose me votë mosbesimi në dhomën e ulët të parlamentit nationalrat parlamenti i austrisë përbëhet nga dy dhoma përbërja e dhomës së ulët nationalrat vende përcaktohet çdo pesë vjet nga zgjedhjet e përgjithshme në të cilën çdo qytetar mbi vjeç që nga viti ka të drejtën e votës ndërkohë që ka një prag të përgjithshme prej për qind për të gjitha partitë në zgjedhjet federale nationalratswahlen ekziston mundësia për të fituar një vend të drejtpërdrejtë ose direktmandat në një nga qarqet zgjedhore rajonale nationalrat është dhoma dominuese në formimin e legjislacionit në austri megjithatë dhoma e lartë e parlamentit bundesrat ka të drejtë të kufizuar të vetos nationalrat në pothuajse të gjitha rastet në fund të fundit mund ta kalojë ligjin përkatës duke votuar për herë të dytë gjykatat janë kolona e tretë e pushtetit në austri sidomos gjykata kushtetuese verfassungsgerichtshof mund të ushtrojë influencë të konsiderueshme në sistemin politik duke përjashtuar ligje dhe urdhëra që nuk janë në përputhje me kushtetutën që nga viti gjykata europiane e drejtësisë mund të anulojë vendimet e austrisë në të gjitha çështjet e përcaktuara në ligjet e bashkimit evropian austria gjithashtu zbaton vendimet e gjykatës evropiane për të drejtat e njeriut që kur konventa evropiane për të drejtat e njeriut u bë pjesë e kushtetutës austriake austria ndahet në nëntë shtete federale gjer bundeslnder njësitë administrative federative janë b burgenland k krnten n austria e poshtme o austria e epërme s salzburg st stiria t tiroli v vorarlberg w vjena këto njësi administrative ndahen në njësi më të vogla në rrethe gjer bezirke të cilat përbëhen nga vendbanimet gjer gemeinden sipërfaqja e përgjithshme e austrisë është km dhe shtrihet rreth kordinanatve gjeografike v l austria është një vend kontinental malor dhe sipërfaqja e përgjithshme e e saj përbëhet nga km tokë dhe km ujë në pjesën perëndimore dhe jugore të austrisë mbizotëron tereni shkëmborë i alpeve pjesa tjetër e vendit në lindje dhe veri është kryesisht e rrafshët me pyje e fusha austria nuk ka dalje në det lumi më i gjatë që përshkojnë atë është danubi në veri të vendit pika më e ultë e austrisë gjendet në neusiedler m dhe ajo më e lara në lartësi mbidetare prej metrave në grossglockner edhe pse austria ka kushte më të mira natyrore e ekonomia e sajë nuk ka shënuar rritje deri vonë territori i sotëm i austrisë një kohë të gjatë ka qenë në kuadër të shtetit të dikurshëm të austru hungarisë i cili në radhë të parë ka pasur funksionin administrativ e jo edhe ekonomik derisa shtete e evropës perëndimore i përfshinë një transformim i shpejt dhe procesi i revolucioni industrial austria mbetet ndër vendet më të prapambetura mungesa e qymyrit e mineralit të hekurit dhe shkalla esnafore e zhvillimit kanë kontribuar në stagnimin e ekonomisë me shkatërrimin e shtetit të austro hungarisë pas luftës së dytë botërore pozita ekonomike e austrisë rrënjësisht ndërrohet me zvogëlimin e territorit zvogëlohen edhe lëndët e para pakësohet furnizimi me prodhimet bujqësore humb edhe tregun në të cilin nuk ka pasur konkurrencë me shfaqjen e inflacionit në dekadat e para pas luftës së dytë botërore e përshkon kriza ekonominë e austrisë ndërsa kapitali i kufizuar nuk pamundur të sigurojë rikëmbjen e saj rrethanat e tilla knë mundësuar të depërtojë kapitali i huaj në ekonominë e saj gjermania naciste në vitin e bëri aneksimin e austrisë pa ndonjë rezistencë ushtarake pas luftës së dytë botërore në vitin filloi një proces i ri i zhvillimit ekonomik itensifikimet në shfrytëzimin e energjisë së ujit në metalurgji investimet në industrinë kimike kanë qenë bazë e mirë për zhvillimin e industrisë në adaptimin e kërkesave të tregut filloi ndërrimi i strukturës industriale duke e vënë në plan të parë industrinë mekanike dhe atë kimike territorializimi i saj gjithënjë e më shumë depërton në pjesën perëndimore të shtetit edhe pse me këtë tendencë të përhapjes së industrisë ajo sot ende nuk është e barabartë përkatësisht nuk është shtrirë në tërë shtetin në përgjithësi mund të thuhet se është përqendruar në rajonin e murës në afërsi të vjenës te lokaliteti linc dhe në jug të lumit i popullsia e austrisë në janar të vitit ishte milion e mijë banorë popullsia e kryeqytetit viena i kalon milion banorë milion banorë bashkë me rrethinat qytete të tjera të mëdha janë grac mijë banorë linz mijë banorë salzburg mijë banorë insbruk mijë banorë sipas informacionit të botuar nga statistika e austrisë për vitin rreth me kombësi të huaj jetojnë në austri nga këta flasin gjermanisht si gjuhën e tyre amtare kryesisht imigrantë nga gjermania disa nga zvicra dhe provinca e bolzanos bozen itali të tjera grupe etnike dhe linguistike janë serbë kroatë turq e të cilëve kanë si gjuhë të tyre anglishten shqiptarë polakë hungarezë rumunë arabë sllovenë pa përfshirë minoritetin autokton sllovakë çekë persianë italianë rusë francezë kinezë spanjollë bullgarë jeta mesatare e banorëve të austrisë në vitin për femra është llogaritur të jetë vite ndërsa për meshkuj në vitin femrat meshkujt vite vdekshmëria e fëmijëve është gjuhë zyrtare është gjermanishtja e cila flitet nga e popullsisë në të vërtet në austri flitet një dialekt i gjuhës gjermane që ndryshon shumë nga gjuha zyrtare pakicat kombëtare të vendosura në austri siç janë sllovenët kroatët dhe hungarezët kanë të drejta të shkollimit në gjuhen e tyre si dhe në zyre administrative lokale kroatishtja dhe sllovenishtja janë gjuhë zyrtare lokale në njësit federale steiermark dhe krnten po ashtu edhe romët flasin gjuhën e tyre pjesmarrja e shqiptarëve në kulturën e përgjithshme austriake ka një traditë ndër personalitete më të dalluara ishte aleksandër moisiu përndryshe organizimi strukturorë i shkëmbimit kulturorë ka filluar më me themelimin e shoqatës austriake shqiptare 			 					 					 			 ishujt bahamas anglisht the bahamas janë ishuj që e përbëjnë një shtet në atlantikun verior i takojnë ishujve të indisë perëndimore ishujt bahamas ndodhen në jug lindje të shba ve në veri lindje të kubës dhe hynë po ashtu në grupin e ishujve të amerikës së mesme prej më shumë se ishujve të bahamëve janë të banuara vetëm prej tyre emri i këtij grupi të ishujve vije nga pushtuesit spanjollë spanjollët ujërat e ishujve i thërrisnin baja mar nga spanjishtja det i rrafshët më vonë nga folësit e anglishtes flitej për ishujt the bahamas udhëtimi i kristofor kolombit në botën e re në vitin besohet të ketë kaluar së pari në ishujt e san salvadorit që ndodhen në jug të ishujve bahamas ai nga aty në mënyrë paqësore mori mbështetjen nga indianët e amerikës të quajtur aravak ose lukajan besohet të ju ketë dhënë dhurata për njerëzit nga vitet deri në vitet këta ishuj ishin nën kontrollin spanjoll në shekullin xviii disa lojalistë britanikë shpërngulen gjatë lëvizjes anti britanike nga anglia e re new england në ishujt e bahamës ndërsa në vitin këta ishuj deklarohen nga britanikët si koloni e tyre më popullsia votoi për pavarësimin e vendit nga britania e madhe sikurse edhe një pjesë e madhe e viseve të kontrolluara nga komunveltit britanik që nga shpallja e pavarësisë në këtë pjesë ka filluar përparimi i turizmit bankat tani janë të njohura për transfere të hollash në nivel botërorë sikurse dhe menagjmenti investues term i përdorur në perëndim për persona që blejnë apo investojnë në pjesët e pa zhvilluara të botës politika e shtetit shiko edhe mardheniet e jashtme të gjeografia e shtetit ka një rrjetë të zhvilluar komunikacioni është prodhues i njohur i pemëve tropikale dhe drunjëve ekonomia e bahamase mbeshtetet tek bujqesia blegtoria pylltaria dhe peshkimi industria perfaqesohet nga ajo kimike ushqimore etj bahamas shquhet per numrin e vaporeve dhe si qender financiare nderkombetare demografia e shtetit kultura e shtetit telekomunikacioni transporti ushtria pushime mbretëria e bahreinit arabisht është një ishull në gjirin persik në perëndim të vendit gjendet arabia saudite ndërsa në jug përtej gjirit gjendet katari për të lidhur marrëdhëniet e mira në mes të katarit dhe mbretërisë është paraparë që së shpejti tani të ndërtohet ura më e gjatë në botë që do të lidhë këto dy vende arabe kjo pjesë ka qenë e banuar që në kohërat parahistorike është një pikë strategjike në gjirin persik dhe në kohërat e moçme ka qenë nën ndikimin e asirianëve babilonasve grekëve të vjetër persëve dhe së fundi gjendet nën ndikimin arabo myslimanë në kohërat antike ka qenë i njohur me emirin dilmun tylos këtë emërtim përdornin grekët e vjetër aval dhe emri pers mishmahig gjatë sundimit të perandorisë perse në këtë pjesë pozita në mes të dy brigjeve të gjirit dy burimet e mëdha të ujit të pijshëm që gjenden në ishull këtë vend gjatë historisë e kanë bërë shumë interesant për pushtuesit nga brigjet e detit po ashtu pozita she burimet e shpeshta të ujit përgjatë brigjeve kanë bërë që në këtë vend të jetë i mundshëm krijimi i një shoqërie të civilizuar që në kohërat e moçme besohet se diku rreth vitit p e s nga ky vend është krijuar një mbretëri e cila kishte marrëdhënie tregtare me mesopotaminë sot iraku dhe vilajetin indianë sot regjion në indi kjo mbretëri thirrej mbretëri e delmon it dhe është bashkuar në shekullin e iii të p e s perandorisë së sumerisë rreth viteve p e s kjo pjesë ka qenë pjesë e babilonisë sipas historianëve ky vend ka qenë vendi i parajsës dhe shpesh është quajtur si peri e gjirit persik bahraini deri n vitin nën kontrollin e vetë kishte edhe provincat ahsa qatif që tani gjendën nën arabinë saudite dhe provincën aval tani ishull i saj këto pjesë quheshin provinca e bahranit iqlim al bahrain në vitin portugezët e shkëputin provincën aval sot bahrani nga pjesa tjetër e provincës së atëhershme bahranin historia moderne fillon me mbështetjen e britanikëve dhënë familjes al khalifa gjatë fundit të shekullit xviii kjo mbështetje britanike ishte për çlirimin arabë nga persët dhe për të drejtën e lëvizjes së anijeve të tyre në ujërat e gjirit për këtë shkak edhe persët gjatë shekullit xx mundoheshin që të zhduknin identitetin arabë të kësaj popullsie kështu më parlamenti iranianë këtë vend e ka deklaruar si provinca e katër dhjetë e iranit gjetja e burimeve të naftës në fillim të shekullit xx shkaktoi që edhe ky vend sikurse vendet tera të regjionit të ketë një përparim të dukshëm në modernizimin dhe zhvillimin ekonomik gjatë kësaj kohe marrëdhëniet e britanikët vije duke u trashur dhe ndikimi britanik rritet sikurse rriten qytete në këtë vend dhe bazat ushtarake britanike kulminacioni i kësaj dukurie arrihet me futjen e sistemit modern të edukimit nga charles belgrave gjatë luftës së dytë botërore ndjenjat anti britanike ndër arabët vetëm sa vijnë e shtohen kështu në vitin britanikët e lusin okb që të marrë përgjegjësin mbi të ardhmen e këtij vendi në një plebishit referendum shumica e banorëve vendosin të hedhin poshtë vendimet e iranit dhe deklarohen si vend i pavarur arab dhe jo si popull persë më tërheqjen e trupave britanike nga bahrani në vitin krijohet emirati i pavarur arabë pas vitit gjegjësisht pas revolucionit islamik iranianë sikurse në pjesët tjera të regjionit edhe në këtë vend ka pasur ndikim si për të mirë edhe për të keq mvarrësist nga cila anë shikohet si pasoj e acarimit të marrëdhënieve në mes të sunitëve dhe besimtarëve të hasreti alis drejtimi persë në vitin mbretëria përfshihet nga në seri e demonstratave të cilat pas veti lanë të vrarë sheiku hamad bin isa al khalifa në vitin shpallet mbretë dhe kryetarë i shtetit dhe paralajmëroi zgjedhje të lira parlamentare në të cilat edhe femrat do të kenë drejtë vote dhe po baharania administrohet në pesë njësi të qujtura governatoriate deri më korrik ës ndahej në komuna sipërfaqet e administrimit teritorial janë gjeografia e shtetit ekonomia e shtetit demografia e shtetit kultura e shtetit telekomunikacioni transporti ushtria pushime republika popullore e bangladeshit bengalisht gno projtontr bldesh është vend në azinë jugore kjo republikë është krijuar në territorin antik të quajtur bengali bangladeshi kufizohet me indinë dhe burmën tani mianmar dhe është fqinje e kinës nepalit dhe butanit lidhja avami e themeluar më dhe e udhëhequr nga mujibur rrahmani e që paraqitej si udhëheqëse e lëvizjes autonome në pakistanin lindorë e ndihmuar ja arrinë që më të krijojë shtetin e bangladeshit më ndodhë një puçë me që rastë vije deri tek vrasja e udhëheqësit mujibur rrahmanit nga fillon regjimi i gjeneralit zija ur rrahmanit i cili u vra më nga deri më republikën e udhëhiqte hysen muhamt ershadi dhe nga ta në bangladesh si femra e parë në shtete islamke zgjidhte minister presidente khaleda zijaja partisë nacionale bangladeshi të cilën e pasonë më sheiku hasina vajedi liga avami bangladeshi qeveriset në gjashtë njësi të nivielit të lartë administrativ secila njësi është e emërtuar sipas qendrës barisal chittagong dhaka khulna rajshahi dhe sylhet njësitë e nivelit të lartë ndahen në njësi më të vogla të rendit të dytë të quajtura zila janë njësi të tilla që ndahen më tutje në njësi të rendit të tretë të quajtura upazila apo thana stacione politike sipërfaqet e njësive stacioneve politike përveq atyre që gjenden në qytete të mëdha metropole të gjitha ndahen më tutje në njësi të nivelit të katërt njësitë e niveleve të katërta ndahen në njësi të nivelit të pestë të quajtura mahallas si qytete të mëdha metropole merret dhaka kryeqyteti dhe qytet imë i madhë në bangladesh dhe qendrat qytetet chittagong khulna rajshahi barisal and sylhet në këto qendra gjenden kryesia elektrorale ndërsa në komunat e njësitë tjera gjenden selia e elektoratit zgjedhja e kryetarit dhe e personit në seli bëhehet çdo pesë vite sipërfaqe tjera gjeografia e shtetit degë kryesore të ekonomisë merret se është bujqësia orizi arra dhe frute për vaj duhani çaji etj fushat e gazit natyrorë në lindje prinë industria e çelikut në çitagong chittagong rafinerit e naftës ndërtimtaria e anijeve industria e letrës dhe ajo kimike dhe industria e makinerisë është eksportues i njohur i tekstileve ka porta ajrore internacionale në daka dhe çitagong republika zë një sipërfaqe prej km në të cilën jetonë rreth milion banorë nga këta banorë janë mysliman dhe hindus bjellorusia zyrtarisht republika bjelloruse bjellorusisht belarus është shtet në evropën lindore që kufizohet nga rusia ukraina polonia lituania dhe letonia kryeqyteti i saj është qyteti minsk ndërsa qytet tjera të njohura janë brest grodno hrodna gomel homyel dhe vitebsk deri në shekullin e në tokat e bjellorusisë së sotme i takonin disa vendeve principatës së polotskit dukatit të madh të lituanisë perandorisë ruse dhe fedratës polako lituaneze ky shtet është shpallur si i pavarur për herë të parë më mars duke formuar kështu republikën kombëtare bjelloruse në vitin hynë si republikë socialiste sovjetike bjelloruse rssb në kuadër të republikës socialiste sovjetike të lituanisë dhe bjellorusisë pas luftës polake ruse në fund të vitit bashkësia e formuar ndahet më dysh në mes të polonisë dhe republikës socialiste sovjetike bjellorusisë e cila me republikat tjera sovjetike krijuan më bashkimin e republikave socialiste sovjetike në shtator të së bashkimi sovjetik si rezultat i paktit të quajtur molotov ribbentrop e anekson pjesën e bjellorusisë të kontrolluar nga polonia në vitin gjermania filloi operacionin ushtarak të njohur në gjermani si operacioni barbarossa mjekra e kuqe kundër bashkimit sovjetik pas luftës dytë botërore bjellorusia ishte një ndër anëtaret themeluese të okb së dhe anëtare e denjët e bashkimit republikave socialiste sovjetike gjatë kësaj kohe bjellorusia ishte njëra ndër rajonet më të zhvilluara të bashkimit sovjetik si rajon i zhvilluar ka tërhequr edhe një numër të madh të popullsisë ruse nga pjesët e federatës republikave socialiste sovjetike ruse gjatë kohës së stalinit është ndjekur një politikë që më së miri e shpreh thënia sa më shpejtë të flasim rusisht aq më shpejtë do të ndërtojmë komunizmin që në atë kohë ishte edhe në modë më korrik bjellorusia ndahet nga bashkimi sovjetik dhe shpallet si shtet i pavarur gjatë kësaj kohe stanislav shushkeviq merr pozitën kryesore të udhëheqjes së shtetit dhe së bashku me boris jelcinin dhe udhëheqësin e ukrainës leonid kravçuk më dhjetor e shpallin shpërndarjen e bashkimit sovjetik dhe themeluan lidhjen e shteteve të pavarura që nga vendi udhëhiqet nga aleksandër lukashenko i cili kritikohet si diktator për politikën e tij të kufizimit në maksimum të lirisë së fjalës të shtypit të besimit fetar të krijimit të organizatave opozitare etj administrimi i vendit bëhet në njësi territoriale të quajtura voblast minski si kryeqytet ka një statut më të ngritu ndaj qyteteve tjera voblast bjellorusisht ose voba është niveli më i lartë administrues pa ndonjë të drejtë kushtetuse bjellorusia nuk është federatë dhe e vetmja njësi kushtetuese është republika sipërfaqja e përgjithshme e bjellorusisë është km dhe shtrihet në koordinatat gjeografike v l klima është kontinentale me dimër të rëndë dhe verë të ftohtë e kohë të vranët relievi i bjellorusisë përbëhet kryesisht nga një teren i rrafshët pika më e ultë e bjellorusisë gjendet në brigjet e lumit nyoman m dhe ajo më e lara në lartësi mbidetare prej metrave në dzyarzhynskaya hara në pjesën qendrore të vendit lumi më i gjatë që përshkon bjellorusinë është lumi dnjeper barbadosi është një ishull shtet në karaibet me rreth km dhe km bregdet ai është brenda komonvelthit anglishte në këtë ishull para se të vinin evropianët banonin popujt e quajtur aravak dhe karaibien besohet se para se të vinin evropianët këta popuj nuk jetonin më aty përse ende nuk është e qartë anglezët gjegjësisht britanikët e marrin këtë ishull nga portugezët në vitin deri në vitin ishte nën kontrollin britanik në vitin britanikët filluan të sjellin banorë nga britania në ishullin e zbrazët s ka pas aty njerëz ekonomia deri në fund të shekullit xx përbëhej nga prodhimi i sheqerit rumit dhe produkte tjera të lidhura me këto dy prodhime interesante për këtë ishull është historia e gjatë parlamentare e vendit parlamenti i saj është i treti me radhë për nga vjetërsia në komunveltin britanik që më ën është krijuar parlamenti në ndërtesën e quajtur house of burgesses pas konfliktit me britaninë të drejtat e parlamentit dhe banove janë rregulluar me të quajturën marrëveshje charta of barbados or articles of agreement në këtë dëshmi të kushtetutës janë të garantuara e drejta e fesë shtetësisë pronës si dhe të drejta tjera parlamentare si dhe pavarësia që për vendasit duket se ka qenë dhe është edhe më tutje interesante në fillim parlamenti ishte i hapur vetëm për pronarët e tokave dhe pas emancipimit të skllaveve më deri në pavarësi më nëntor gradualisht është hapur edhe për ta gjatë periudhës barbadosi ishte pjesë e federatës indisë perëndimore gjuha angleze apo anglishtja anglisht english language është gjuhë e përmasave botërore si dhe gjuha dominuese në britaninë e madhe shtetet e bashkuara kanada irlandë australi zelandën e re e një numër vendesh tjera përgjithësisht përdoret si gjuhë e dytë dhe si gjuhë zyrtare në shumë shtete të botës është gjuha që mësohet dhe kuptohet më së shumti në botë shpesh e njohur me epitetin gjuha e tregtisë arsimit shkencës dhe diplomacisë anglishtja i takon familjes së gjuhëve indo evropiane dhe degës së gjuhëve gjermanike rrjedh nga gjuha e vjetër e anglo saksonëve paraardhësve të anglezëve që u dyndën në gadishullin britanik në mesjetën e hershme mirëpo gjatë historisë është ndikuar nga një numër i madh i fjalëve latine e frënge dhe është thjeshtuar në gramatikë duke dalluar nga gjuhët e tjera gjermanike që flitet në evropën kontinentale belgjika ndodhet në pjesën perëndimore të evropës dhe kufizohet me holandën gjermaninë luksemburgun dhe francën belgjika ka mbi dhjetë milion banorë që jetojnë në një sipërfaqe prej rreth tridhjetë mijë kilometra katror ndikimi i përhershëm i gjermanishtes dhe asaj romake kanë përshkruar dhe ndarë kulturën dhe linguistiken belge belgët flasin kryesisht dy gjuhë gjuhën flame neederlands e folur në veri dhe frëngjishtja në regjionin valon në jug të belgjikës regjioni kryesor i saj është ai i brukselit në të cilin zyrtarisht fliten të dy gjuhët pakicë e njohur zyrtarisht janë folësit e gjermanishtes që në ditët e sotshme jetojnë në lindje të vendit këto dallime gjuhësore reflektohen edhe në politiken e tanishme të belgjikës dhe në jetën belge termi belgjikë vije nga banuesit e parë të këtij vendi belgët fis keltë të njohur nga provinca romake galia belge në të kaluarën e largët belgjika ka qenë pjesë e tokave të ulëta beneluksi në të cilat bënte pjesë edhe holanda dhe luksemburgu që nga gjysma e mesjetës deri në shekullin e xvii ky vend ka qenë qendër kulturore dhe tregtare e këtij regjioni evropianë nga shekulli i xvi deri në kohën e pavarësisë së belgjiks nga rrethina e saj thirrej holanda jugore dhe ishte fushëbetejë e fuqive evropiane belgjika është një ndër anëtaret dhe themeluesit e bashkësisë evropiane be dhe në tokën e saj ka kryeqendra organizatave të ndryshme evropiane dhe botërore të tilla si p sh nato sipërfaqja e përgjithshme e belgjikës është km dhe shtrihet rreth koordinatave gjeografike v l kjo sipërfaqe përbëhet nga km tokë dhe km ujë me një vijë bregdetare prej km klima është e butë me dimër të lehtë dhe verë të freskët në pjesën veri perëndimore relievi i belgjikës ka një teren të rrafshët bregdetar i cili ngrihen në male në pjesën qendrore pika më e ultë e belgjikës gjendet në brigjet e detit veriorë m dhe ajo më e lara në lartësi mbidetare prej metrave në signal de botrange ka klime oqeanike me dimër te butë dhe verë të freskët shpeshherë me shi dhe me mjegull ne belgjikë fliten tre gjuhe kryesore një pasqyrë statistikore e popullsisë belge më janar të vitit popullsia e belgjikës ishte ky numër është mjaft i shpërndarë në mënyrë të barabartë midis gjinive edhe pse gratë tejkalojnë burrat me afërsisht dendësia e popullsisë është persona për km edhe pse në veri të vendit është shumë më e populluar se në jug grupi mosha dmth kryesisht popullsi punuese numrat dhe është përgjegjëse për pjesën më të madhe të popullsisë banorë belge janë të moshës mbi brenda këtij grupi njerëz janë ose më të vjetër numri i njerëzve të moshës ose nën është piramida e moshës tregon qartë një popullsi në plakje në vitin jetëgjatësia është për burrat dhe për gratë në vitin numri i vdekjeve ka qenë shumica e tyre ishin vdekje natyrore sëmundje kardiovaskulare është shkaku i dytë më i madh i vdekshmërisë kanceri ishte përgjegjës për të vdekur ndërsa sëmundjet e frymëmarrjes moren jetën e njerëzve në vitin ka pasur edhe lindje shkalla e fertilitetit ishte fëmijë për grua në vitin shkalla e fertilitetit e grave jo belge që jetojnë në belgjikë është dukshëm më e lartë se ajo e grave belge për sa i përket gjendjes martesore e banorëve të belgjikës janë të martuar njerëz kanë humbur partnerin e tyre dhe njerëz janë të divorcuar në fund të vitit rreth njerëz kanë jetuar së bashku nën një kontratë të bashkëjetesës bashkëjetesës ligjore ky grup përfshin gjithashtu vëllezërit e motrat të cilët kanë hyrë në një marrëveshje bashkëjetesë midis dhe në fund të vitit burra dhe gra kan hyrë në një martesë të njëjtit seks në vitin ka pasur familje në belgjikë nga të cilat ishin familjet me një person ka çifte pa fëmijë çiftet me fëmijë jan shifra shpërndarja e banorëve të belgjikës sipas rajonit është si më poshtë jetojnë në rajonin flamand jetojnë në rajonin walloon duke përfshirë nga gjermanisht folëse komunitetit e dhe banojnë në bruksel capital tradicionalisht belgjika është një shtet katolik belgjika njeh zyrtarisht gjashtë besime fetare katolike orthodokse anglikane protestante hebrehe dhe islame kryerja e statistikave mbi besimin fetar ështe e vështirë duke u nisur nga fakti që qeveria nuk ka të drejtë të pyesi qytetarët mbi përkatsinë e tyre fetare por vrehet çart se feja islame eshte duke u rritur ndërsa të tjerat jan në rënie sipas kushtetutës dhe ligjit belgë janë pesë njësi administrative përposë njësive administratve në bazë të kushtetutes ka dhe disa forma tjera që janë krijuar në baza praktike belgjika është një shtet federal dhe përbëhet nga tri komunitete tri regjione dhe tri regjione gjuhësore dy nga tri regjionet kanë nga pesë krahina kështu që belgjika ka dhjetë krahina pos ndarjes në krahina ajo ndahet edhe në komuna të cilat ndahen në bashkësi të komunave këto kanë qenë para reformës së ës komuna të pavarura gjitha format tjera janë lidhje komunale elektorale politike juridike si dhe forma më e re e lidhjeve në bazë të shërbimit policorë per transport belgjika ze vendin e par ne te gjithe evropen dhe ajo ka komunikimin deatar shume te zhvilluar se kan ber ende skemi info back off bolivia spanjisht repblica de bolivia shqiptimi rrepublika dhe bolibja emëruar sipas simn bolvarit është shtet në pjesën qendrore të amerikës jugore në veri dhe lindje kufizohet me brazilin në jug me paraguain dhe argjentinën dhe në perëndim me kilin dhe perunë që nga viti qeveria ishte e vendosur në sucre gjersa në vitin kryeqytet u caktua sucre bolivia është e vendosur në zonën qendrore të amerikës së jugut në mes në perëndim dhe në jug me një sipërfaqe prej kilometra katrorë mi sq bolivia është vendi i më i madh në botë por ajo është vendi i pestë më i madh në amerikën e jugut qendra gjeografike e vendit është e ashtuquajtura puerto estrella star port në ro grande gjeografia e vendit shfaq një larmi të madhe të terreneve dhe klimave bolivia ka një nivel të lartë të biodiversitetit edhe pse një vend me diversitet të madh gjeografik bolivia ka mbetur një vend pa dalje në det që prej luftës së paqësorit bolivia mund të ndahet në tre rajone fiziografike rajoni andeve në jugperëndim përfshin të territorit kombëtar që shtrihet mbi kilometra katrorë sq mi kjo zonë është e vendosur mbi metra ft lartësi dhe është e vendosur në mes të dy zinxhirëve të mëdha andeve cordillera occidental western gama dhe cordillera qendrore gama qendrore me disa spote më të larta në amerikë të tilla si nevado sajama me një lartësi prej metra ft dhe illimani në metra ft gjithashtu në cordillera qendrore është liqeni titicaca më i lartë liqen komercialisht i lundrueshëm në botë dhe liqeni më i madh në amerikën e jugut gjithashtu në këtë rajon janë altiplano dhe salar de uyuni rajoni nën andeve në qendër dhe jug të vendit është një rajon i ndërmjetëm midis altiplano dhe llanos lindore të thjeshtë ky rajon përfshin të territorit të bolivisë duke shtrirë mbi km sq mi dhe që përfshin luginat bolivian dhe rajonin yungas ajo dallohet nga aktivitetet e saj bujqësore dhe klimën e saj të butë rajoni llanos në verilindje përbën të territorit me km sq mi ajo është e vendosur në veri të cordillera qendrore dhe shtrihet nga ultësirë e andeve drejt lumit paraguai ajo është një rajon i tokës sheshtë dhe rrafshnalta të vogla të gjitha të mbuluara nga pyje të gjera e shiut që përmbajnë biodiversitet të madh rajoni është nën metra ft mbi nivelin e detit bolivia ka tre pellgjet e kullimit i pari është pellgu amazon i quajtur gjithashtu edhe pellgu i veriut km sq mi e territorit lumenjtë e këtij pellgu në përgjithësi kanë endje të mëdha të cilat formojnë liqene të tilla si murillo kontribues kryesor bolivian i basenit amazon është lumi mamor me një gjatësi prej km mi në drejtimin veri në turmë me lumin beni km mi në gjatësi dhe lumi i dytë më i rëndësishëm i vendit lumi beni së bashku me lumin madeira janë kontribues kryesor të lumit amazon nga lindja në perëndim pellgu është i përbërë nga lumenj të tjerë të rëndësishëm të tillë si madre de dios lumit lumi orthon lumi abuna lumi yata dhe lumi guapor liqenet më të rëndësishme janë liqeni rogaguado liqeni rogagua dhe liqeni jara i dyti është pellgu rio de la plata i quajtur gjithashtu edhe pellgu i jugut km sq mi e territorit rio de la plata është formuar kryesisht nga lumi paraguaj lumi pilcomayo dhe lumi bermejo liqenet më të rëndësishme janë liqeni uberaba dhe liqeni mandior të dyja të vendosura në moçalishte boliviane pellgu i tretë është pellgu qendror kilometra katrorë sq mi e territorit ky pellg ka numër të madh të liqeneve dhe lumenjve që nuk kontribojnë në çdo oqean sepse ata janë të rrethuar nga malet e andeve lumi më i rëndësishëm është lumi desaguadero me një gjatësi prej km mi lumi më i gjatë në këtë pellg fillon në liqenin titicaca dhe pastaj shkon në një drejtim juglindor të liqenit poop pellgu është formuar më pas nga liqeni titikaka liqeni poop dhe lumi desaguadero vazhdimin e furnizimit me ujë shpyllëzimi në basenet e lumenjve të sipërme ka shkaktuar probleme mjedisore duke përfshirë erozionin e tokës dhe një rënie të cilësisë së ujit klima e bolivisë ndryshon në mënyrë drastike nga një eko rajon në tjetrin nga tropikët në llanoset lindore në një klimë polare në andet perëndimore verërat janë të ngrohta të lagështa në lindje dhe të thata në perëndim me shira që shpesh modifikojnë temperaturën lagështin erërat presionin atmosferik dhe avullimin ku këto të fundit japin klima të ndryshme në fusha të ndryshme dimri është shumë i ftohtë në perëndim kurse vjeshta është e thatë në rajonet jo tropikale bolivia mburret me mbi lloje të bimëve me farë duke përfshirë mbi lloje të fiernave specie marchantiofita dhe myshqe dhe të paktën lloje të kërpudhave përveç kësaj ka më shumë se lloje të bimëve medicinale bolivia është konsideruar vendi i origjinës për specie të tilla si speca dhe speca djegës kikirikë fasule të përbashkëta dhe disa lloje të palmave bolivia gjithashtu natyrisht prodhon mbi lloje të patateve bolivia ka më shumë se specie kafshësh duke përfshirë gjitarë më shumë se zogj rreth të shpendëve të njohur në botë duke qenë i gjashti vend më i shumëllojshëm në aspektin e llojeve të shpendëve amfibë zvarranikë dhe peshqi përveç kësaj ka më shumë se lloje fluturash dhe më shumë se kafshë shtëpiake bolivia ka fituar vëmendjen globale për ligjin e të drejtave të nënës tokë i cili nënkupton që natyra të ketë njëjtat të drejta si njerëzit pas guatemalës dhe perus bolivia është shteti i tretë i amerikës latine me më tepër se gjysmën e popullsisë me prejardhje indiane e popullësisë e përbënë popullësia vendase sp indgenas me shumicë keçu dhe aymara janë mestikë të përyier në mes evropianëve dhe vendasëve pjesën tjetër të popullësisë e përbëjnë të bardhët të cilët janë pasardhës të spanjolëve gjermanëve italianëve baskëve etj sipas institutit kombëtar të statistikave të bolivisë sp instituto nacional de estadstica shkurt ine në bolivi në vitin kishte banorë bosnja dhe hercegovina bh është shtet në jug lindje të evropës i ndodhur në pjesën perëndimore të gadishullit ballkanik në veri dhe jug kufizohet nga kroacia ndërsa në lindje kufizohet me serbien dhe malin e zi ka një dalje në detin adriatik në afërsi të mostarit si shtet i pavarur pas një lufte katërvjeçare daton nga prilli i vitit sipas llogaritjeve të organizatave ndërkombëtare cia ky vend në vitin ka pasur milion banorë në shekullin e parë të erës sonë pjesa më e madhe e bosnjës së sotme e gjejmë si pjesë të perandoris romake kjo pjesë ishte e banuar nga ilirët pas rënies së perandorisë romake ajo bëhet pjesë e perandoris bizantine sikurse disa pjesë tjera të ilirisë sllavët vijnë diku rreth shekullit të shtatë në këtë pjesë të ilrisë dhe të trakisë me rritjen e numrit të ardhacakëve fillon procesi i tërheqjes së popullsisë nga qytete dhe vendbanimet në periferi e dikur më vonë edhe në pjesët malore proces që mund të vërehet në shtete perendimore ku banorët vendas tërhiqen nga qendrat në periferi të tyre bosnja dhe hercegovina ndahet në dy njësi shtetërore dhe një njësi e pacaktuar të cilat ndahen më tej në njësi administrative njësi shtetërore janë federata e bosnjës dhe hercegovinës org federacija bosne i hercegovine dhe republika serbe org republika srpska njësitë administrative sipas njësive shtetërore janë sipërfaqja e përgjithshme e bosnjës dhe hercegovinës është km dhe shtrihet në koordinatat gjeografike v l klima është e llojllojshme në pjesën veriore të saj mbizotëron klima kontinentale mesatare në viset e larta malore kemi klimë malore kurse në luginën e lumit neretvë ndihet ndikimi i klimës mesdhetare në fushat karstike vera është e nxehtë me temperatura të larta dhe dimër të ashpër dhe të ftohtë relievi i bosnjës është kryesisht shkëmborë dhe malorë me disa rrafshnalta dhe një pjesë e vogël e bregdetit në jug malet më të njohura janë dinara prenji jahorina vitorogu ozreni kozara zelengora etj pika më e ultë e bosnjës gjendet në brigjet e detit adriatik m dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej metrave në magliq afër kufirit me malin e zi lumenjtë më të njohur që përshkojn bosnjën dhe hercegovinën janë lumenjtë drina una sana sava neretva dhe vërbas sipas regjistrimit të popullsisë së vitit struktura nacionale e b dhe h ka qenë boshnjak serb dhe kroat derisa janë deklaruar si jugosllav dhe të tjerë përbërja fetare ishte e ngjashme me atë nacionale kroatëve ishin katolik e boshnjakëve ishin mysliman dhe e serbëve ishin ortodoks të dhënat me kalimin e kohës kanë ndryshuar sepse gjatë luftës janë shkaktuar deri viktima dhe se gati gjysma e popullsisë ka ndërruar vendbanimin sipas të dhënave të agjencisë amerikane cia të vitit thuhet se në b dhe h kanë jetuar boshnjak serb kroat dhe të tjerë sipas vlerësimeve të cia së në vitin bosna dhe hercegovina ka rreth banorë sipas vlerësimeve vendase në federatën e b dhe h jetojnë banorë ndërsa në rs banorë përveç këtyre tre popujve jetojnë edhe disa pakica kombëtare sipas regjistrimit të popullsisë së vitit kanë jetuar edhe shqiptarë malazezë çek italianë ebrej hungarez maqedonë gjerman polak rom romun rus rusin sllovak turq dhe ukrahinas brazil portugalisht brasil zyrtarisht republika federative e brazilit portugalisht repblica federativa do brasil është shteti më i madh në amerikën e jugut dhe gjithë amerikën latine ai është shteti i pestë më i madh në botë si nga sipërfaqja dhe nga popullsia ai është shteti më i madh portugalisht folës në botë dhe i vetmi në kontinentet amerikane brazili kufizohet nga oqeani atlantik në lindje me një vijë bregdetare prej km ai kufizohet me të gjitha vendet e tjera të amerikës së jugut përveç ekuadorit dhe kilit dhe zë përqind të kontinentit të amerikës së jugut zona e lumit amazon përfshin një pyll të madh tropikal që ka shumëllojshmëri kafshësh të egra sisteme ekologjike të larmishme dhe burime të mëdha natyrore që përfshijnë zona të shumta të mbrojtura ligjërisht brazili banohej nga disa fise para mbërritjes në vitin të eksploruesit pedro alvares cabral i cili e deklaroi zonën pjesë të perandorisë portugeze brazili mbeti një koloni portugeze deri në vitin kur kryeqyteti i perandorisë u transferua nga lisbona në rio de janeiro në kolonia u ngrit në rangun e mbretërisë pas formimit të mbretërisë së bashkuar të portugalisë brazilit dhe algarves pavarësia u arrit në vitin me krijimin e perandorisë së brazilit një shtet unitar i qeverisur nën një monarki kushtetuese dhe një sistem parlamentar ratifikimi i kushtetutës së parë në vitin çoi në formimin e një legjislature dydhomëshe që u quajt kongresi kombëtar vendi u bë republikë presidenciale në vitin pas një grusht shteti ushtarak një juntë ushtarake autoritare erdhi në pushtet në vitin dhe sundoi deri në pas të cilit qeverisja civile rifilloi kushtetuta e tanishme e brazilit e formuluar në vitin e përcakton atë si një republikë federale federata përbëhet nga bashkimi i qarkut federal shteteve dhe bashkive brazili ka popullsinë më të madhe në botë të besimit katolik dhe është vendi më i populluar i botës me shumicë katolike ekonomia e brazilit në vitin ishte e nënta më e madhe në botë për nga prodhimi i brendshëm bruto pbb dhe e teta për nga vlera e fuqisë blerëse vfb një anëtar i grupit brics brazili deri në vitin kishte një prej ekonomive të mëdha me rritjen më të shpejtë në botë me reforma ekonomike që i dhanë vendit ndikim dhe njohje të reja ndërkombëtare banka e zhvillimit kombëtar e brazilit luan një rol të rëndësishëm në rritjen ekonomike të vendit brazili është një anëtar themelues i kombeve të bashkuara g brics unasul mercosul organizatës së shteteve amerikane organizatës së shteteve ibero amerikane cplp dhe bashkimit latin brazili është një fuqi rajonale në amerikën latine dhe një fuqi e mesme në çështjet ndërkombëtare brazili ka qenë prodhuesi më i madh i kafes për vjetët e kaluar rrënjët etimologjike të termit brazil vështirë se mund të përcaktohen etimologët brazilianë kanë hedhur mendimin se fjala ka prejardhje kelte por mund të jetë përfundimisht me zanafillë fenikase gjatë epokës koloniale kronistët e kohës filluan përdorimin e emrit brazil sipas tyre emri brazil rrjedh nga pema e brazilit pau brasil dru që u solli kolonizatorëve leverdi të mëdha ekonomike në shek xvi filloi përdorimi i demonimit brazilian brasileiro për tregtarët e pau brasilit emri zyrtar portugez i vendit në të dhënat origjinale portugeze ishte toka e kryqit të shenjtë terra da santa cruz por detarët dhe tregtarët evropianë zakonisht e quanin thjesht toka e brazilit terra do brasil për shkak të tregtisë së pemës së brazilit emërtimi popullor eklipsoi dhe zëvendësoi emrin zyrtar portugez detarët e hershëm nganjëherë e quanin edhe toka e papagalëve terra di papaga në gjuhën guarani një gjuhë zyrtare e paraguait brazili quhet pindorama ky ishte emri që popullsia indigjene i dha rajonit që do të thotë vendi i palmave në shek xix vendi u quajt zyrtarisht perandoria e brazilit e më pas shtetet e bashkuara të brazilit kur arriti në prill në brigjet e asaj që më vonë do të njihet si brazili flota portugeze e komanduar nga lvares pedro cabral gjeti njerëz primitivë që banonin aty ata ishin të ndarë në disa fise të dallueshme që luftonin midis tyre dhe që kishin të njëjtën familje gjuhësore tupi guarani burrat ishin gjuetarë peshkatarë dhe mbledhës ushqimi dhe gratë kryenin aktivitete të reduktuara bujqësore disa prej fiseve ishin endacakë dhe të tjerët të ngulur ata përdornin zjarrin por nuk njihnin metalin dhe disa ishin kanibalë administrimi u fillua në mënyrë efektive në kur mbreti dom joo iii e ndau territorin brazilian në dymbëdhjetë kapiteneri të trashëguara që qeveriseshin nga anëtarët e fisnikërisë më të vogël apo nga familjet e arsimuara përvojë zbuluar vetë të jetë një fatkeqësi nxjerr dhe në mbretit të caktuar një guvernator të përgjithshëm për të administruar koloni e tërë rreth tupiniquim fisit të njëjta që u takua cabral dhe armiqtë e tyre e hidhur tupinamb fiset më të mëdha dhe më të rëndësishme në brazil aleate veten me portugalisht dhe frëngjisht përkatësisht në mes të portugalisë dhe tupiniquim ndodhi një ndër disa intermittently qetë asimilimit racor ndërsa tupinambs megjithatë u shfarosën kryesisht në luftërat e gjata dhe kryesisht nga sëmundje evropiane në të cilën ata nuk kishin imunitet ato që mbijetuar janë skllavëruar nga fiset e tjera ose nga portugalisht ose u larguan drejt fshat nga mesi i shekullit të sheqeri ishte bërë pika më e rëndësishme e eksportimet braziliane kështu portugalisht u kthye me format e tjera të pushtetit për të trajtuar njeri me kërkesa në rritje ndërkombëtar skllavëruar afrikanë u importuan dhe u bë shtyllë bazë e ekonomisë në zonat më të populluara të kolonisë përmes luftërave kundër francezve portugezet ngadalë zgjeruar territorin e tyre për evropën duke rio de janeiro ne dhe në veriperëndim so lus në vitin ata pësoi një pengesë me dyndjet holandeze që filloi në vitin dhe që arriti të pushtuar pjesë të madhe të bregdetit verilindor braziliane domain holandez nuk ka kaluar kohë dhe ata u dëbuan përfundimisht në vitin portugalia dërgoi ekspedita ushtarake në amazon që mundi dhe pushtuan kështjellat britanike dhe holandeze uruguai zgjidhje portugalisht në rajon filluar në vitin me themelet e fshatrave dhe kalatë në vitin ata arritën në jug të sacramento dhe themeluar në anën e rajonit rio de la plata në rripin e lindore korente në fund të eksporteve të sheqerit të shekullit ka hyrë në rënie për shkak të konkurrencës me kolonitë britanike dhe holandeze në karaibe dhe gjithashtu për shkak të tatimeve të larta zbulimi i artë nga hulumtuesit në rajon që do të më vonë të quhet minas gerais general miniera ndërmjet dhe kolonia e shpëtoi nga rënia e saj të afërt nga të gjithë brazil si edhe nga portugalia mijëra emigrantë nga të gjitha etnitë u nis drejt minierave në dekadave në vijim miniera të tjera ari u zbuluan në mato grosso aktuale dhe gois në qendrore brazilian west spanjisht provuar për të parandaluar zgjerimin portugalisht në territorin që u përkasin atyre sipas traktatit të tordesillas të dhe arriti në pushtues strip lindore në të gjitha më kot si traktati i shën ildefonso nënshkruar në të njëjtin vit konfirmuar domain portugalisht mbi të gjitha tokat e procedurës nga zgjerimin e saj territoriale duke krijuar kështu shumica e kufijve të tanishëm braziliane në portugalisht royal family ikin nga trupat e se frëngjisht perandorit napoleon i u pushtimin e portugali dhe shumica e evropës qendrore e themeluar në vetë qytetin e rio de janeiro cila kështu u bë selia e perandorisë gjithë portugalisht në mbreti dom joo vi pas regjent në emër të nënën e tij të paaftë brazil ngritur nga koloni të sovrane mbretëria e bashkuar me portugalinë pushtuan french guiana portugalisht në që u kthye në francë në dhe rripin e lindore në që ishte riemëruar pas cisplatin fillimisht e banuar nga amerindët afro milion frymë treva që i përket sot brazilit si dhe viset tjera të amerikës jugore u nda mes dy fuqive evropiane portugalisë dhe spanjës me rastin e njohjes së evropianëve me hemisferën perëndimore traktati i tordesilhas nënshkruar më ishte marrëveshje e rëndësishme në përcaktimin e kufijve të brazilit që ndante kontinentin veri jug nga shteti i sotëm i parasë deri në qytetin e lagunas santa catarina i ndryshuar më pas me zgjerimin portugez drejt lindjes kolonizimi nuk i shkonte përshtat pikëpamjeve të ndërmarrjeve tregtare që nxitën lundrimet drejt perëndimit ndërsa ekonomia portugeze mbetej e orientuar në tregtimin e prodhimeve të vendeve aziatike duke filluar nga viti në brazil u themeluan kapiteni të pasuksesshme portugeze të cilat u vunë nën kontrollin e mbretit gjon iii kah mesi i shek xv themelimi i qyteteve salvador dhe rio de janeiro i hapi rrugë përngurtësimit të sundimit portugez dhe kolonizimit të vendit përpunimi i sheqerit ishte veprimtaria kryesore e kolonisë deri në shek xviii ndonëse konkurrenca ndërkombëtare shkaktoi kriza të herëpashershme federata braziliane është e bazuar në bashkimin e tre njësive autonome politike shteteve komunave dhe qarkut federal një njësi e katërt filloi në shoqatë të lartpërmendura bashkimi nuk ka hierarki midis subjekteve politike federata është e vendosur në gjashtë principeve fondamentale sovranitetit shtetësinë dinjitetin e popullit vlera shoqërore e punës lirinë e ndërmarrjes dhe pluralizmit politik degët klasik tre paleshe të qeverisë ekzekutiv legjislativ gjyqësor dhe të kontrollit dhe balancimit sipas sistemit është themeluar zyrtarisht nga kushtetuta ekzekutiv dhe legjislativ janë të organizuara në mënyrë të pavarur në të gjitha katër subjekteve politike ndërkohë që gjyqësori është i organizuar vetëm në nivelet federale dhe shtetërore të gjithë anëtarët e degëve ekzekutive dhe legjislative janë të zgjedhur direkt gjykatësit dhe zyrtarë të tjerë të gjyqësorit janë të emëruar pas kalojnë provimet e hyrjes votimi është i detyrueshëm për ata midis dhe vjeç katër partitë politike shquhen ndër ato të vogla partia e punëtorëve pt brazilian social democracy party psdb brazilian demokratike partia lëvizja pmdb dhe demokratët ish frontit liberal party pfl pothuajse të gjitha funksionet qeveritare dhe administrative janë ushtruar nga ana e autoriteteve dhe agjencive të anëtarësuara në ekzekutiv formën e qeverisjes është ai i një republikë demokratike me një sistem presidencial presidenti është njëkohësisht kreu i shtetit dhe kreu i qeverisë së bashkimit dhe është zgjedhur për një mandat katër vjeçar me mundësinë e re zgjedhor për një mandat të dytë të njëpasnjëshme presidenti aktual është luiz incio lula da silva ai u zgjodh më tetor dhe u rizgjodh më tetor presidenti emëron ministrat e shtetit të cilët të ndihmuar në qeverisjen shtëpitë legjislativ në çdo njësi politike kryesore burim i ligjeve në brazil kongresi kombëtar është legjislatura dy dhomëshe federatës të përbërë nga dhoma e deputetëve dhe senatit federale autoritetet gjyqësore ushtrojnë detyrat e kompetencës pothuajse ekskluzivisht ligjit brazilian është i bazuar në roman traditat gjermanike pra konceptet e ligjit civil të mbizotërojë mbi praktikat e të drejtës zakonore shumica e ligjit brazilian është kodifikuar edhe pse jo kodifikuar statutet gjithashtu përfaqësojnë një pjesë të konsiderueshme të sistemit luajnë një rol plotësues vendimeve të gjykatës në shtator nga udhëzimet e interpretues por ata nuk janë të detyrueshme për raste të tjera specifike përveç në disa situata punon doktrinar dhe veprat e juristëve akademik kanë ndikim të madh në krijimin e ligjit dhe në rastet e ligjit sistemi ligjor është i bazuar në kushtetutën federative e cila ishte shpallur më tetor dhe është ligji themelor i brazilit të gjitha ligjet e tjera dhe vendimet e gjykatave duhet të jenë në përputhje me rregullat e tij në prill ka pasur amendamente shtetet kanë kushtetutat e tyre të cilat nuk duhet të kundërshtojnë kushtetutën federale komunave dhe qarkut federale nuk kanë kushtetutat e tyre në vend të kësaj ata kanë ligjeve organike leis orgnicas legjislative entitetet janë burimi kryesor i statutit edhe pse në disa çështje të gjyqësisë dhe organeve ekzekutive mund të futë normat ligjore juridiksioni administrohet nga njësitë e gjyqësorit megjithëse në raste të rralla kushtetutës federale lejon senatit federale për të kaluar në gjykimet ligjore ka edhe të specializuar ushtarak të punës dhe gjykatat zgjedhore gjykata më e lartë është federale e lartë tribunalit ky sistem është kritikuar gjatë dekadave të fundit për shkak të paqes i ngadalshëm në të cilën vendimet përfundimtare janë të lëshuara padi në ankesë mund të marrë disa vjet për të zgjidhur dhe në disa raste më shumë se një dekadë më parë elapses vendimeve përfundimtare janë bërë megjithatë gjykata supreme federale është gjykata e parë në botë për sezonin e tij të transmetuar në televizion dhe më shumë kohët e fundit edhe ne youtube më së fundi në dhjetor gjykata e lartë miratoi twitter për të shfaqur artikuj në projektues ditën e ministrave për të informuar veprimet që çdo ditë arrijnë të gjykatës dhe vendimet më të rëndësishme bërë nga ata brazili është një udhëheqës politik dhe ekonomik në amerikën latine megjithatë problemet sociale dhe ekonomike të parandaluar atë për t u bërë një fuqi globale efektive në mes të luftës së dytë botërore dhe në vitin të dyja qeveritë demokratike dhe ushtarake kërkuar që të zgjerohet brazil ndikim në botë duke ndjekur një shteti të udhëhequr politikën industriale dhe një politikë të jashtme të pavarur kohët e fundit vendi ka për qëllim të forcojë lidhjet me vendet e tjera të jugut amerikanë të angazhohet në diplomacinë shumëpalëshe nëpërmjet kombeve të bashkuara dhe organizata e shteteve amerikane brazil të politikës së jashtme aktuale është e bazuar në pozicionin e vendit si një fuqi rajonale në latinisht amerikë një udhëheqës në mesin e vendeve në zhvillim si dhe një fuqi të botës në zhvillim në përgjithësi shumanshmëria braziliane e jashtëm të tanishëm reflekton politika zgjidhjen paqësore të kontesteve dhe nonintervencion në punët e vendeve të tjera gjithashtu përcakton kushtetuta brazilian vend do të kërkojë integrimit ekonomik politik social dhe kulturor të vendeve të amerikës latine forcat e armatosura i brazilit përbëhet nga ushtrisë brazilian marinës braziliane dhe brazilian air force numrat brazilian ushtarak rreth burra dhe gra dhe ka një buxhet prej për qind të ekonomisë kombëtare në vitin ose rreth miliardë dollarë amerikanë policia ushtarake e policisë ushtarake shtetet është përshkruar si një forcë ndihmëse të ushtrisë nga kushtetuta por është nën kontrollin e guvernatorit të çdo shtetit brazilian forcat e armatosura janë më të mëdha në amerikën latine brazilian air force është degë luftës ajrore të forcave të armatosura braziliane forca më e madhe ajrore në amerikën latine me rreth avionë drejtuar në shërbim marinës brazilian është përgjegjës për operacionet detare dhe për ruajtjen e ujërave territoriale braziliane është i vjetër i forcave të armatosura dhe braziliane marina vetëm në amerikën latine për të vepruar një aeroplanmbajtëse so paulo formerly fs foch të marinës në frëngjisht ushtria brazilian është përgjegjës për të tokës bazuar në operacionet ushtarake me një forcë prej rreth ushtarë në vitin ministër i mbrojtjes brazilian ka formuluar estratgia de defesa nacional strategjia e mbrojtjes kombëtare që pretendon për të ndërtuar një industri të fuqishme kombëtare dhe të partneritetit strategjik me vendet aleate për zhvillimin e teknologjisë së bashku aircraft carrier shko so paulo e marinës braziliane kohët e fundit brazil ka filluar të shfaqet si një fuqi kryesore botërore dhe një superfuqi potenciale kështu brazili ka filluar të zhvillohet si një fuqi e madhe ushtarake në vitin brazil ka nënshkruar një partneritet strategjik me francën dhe rusinë për të tregtisë së teknologjisë ushtarake brazili gjithashtu ka filluar negociatat me francën për të ndërtuar brazil të avionët zjarr i vrullshëm në nivel lokal nga embraer gjithashtu në kompani braziliane embraer ekspozuar avionëve braziliane e transportit embraer kc dhe disa vende kanë treguar tashmë interes në aeroplan me francën edhe vendosjen e urdhrave në nëndetëseve brazil scorpene blerë për usd miliard një marrëveshje transferimi masiv teknologjisë në një marrëveshje të dytë franca do të sigurojë ndihmë teknike në mënyrë që të brazil brazil mund të projektimit dhe të prodhojë indigjene mundësuar nëndetëse bërthamore që do të ndërtohet krejtësisht në brazil qeveria braziliane ka njoftuar se një fabrikë në helibras itajub minas gerais do të fillimisht prodhon njësi të ke së dhe deri në helikopterë të reja për ushtarak braziliane helibras tani do të prodhon përputhje të plotë eurocopter e produkteve me njësitë e parë të vihet në funksionim në vitin departamenti i mbrojtjes i brazilit në vitin i kërkoi gjithashtu të marinës brazilian për të zhvilluar një plan për vitet e ardhshme për të kryer planet e projektimit pushtetit që brazili do të kandidojë shpenzimet do të kushtojë më shumë se miliardë dollarë amerikanë në kuadër të marinës vetëm programi quhet peamb është strategji për të blerë apo ndërtuar transportuesit e avionit ton anije amfibe luftarake tonë anije shoqërimi nëndetëse dhe nëndetëse bërthamore anije patrullimi në korrik ministri i mbrojtjes jobim nelson tha se brazili do të shpenzoj rreth miliard usd të gdp në vit për të modernizuar forcat përveç e buxhetit vjetor të mbrojtjes ai deklaroi ne jemi ngritjen e një studimi të bërë plan financiar i gjithë projekti kjo do të jetë një plani vjeçar duke përfshirë modernizimin dhe zgjerimin e elementeve për mbrojtjen e territorit braziliane brazili shtrihet në dy anët e ekuatorit në pjesën jugore ka kufij ujor dhe tokësor në veri është shteti më i madh për nga sipërfaqja në amerikën latine dhe i pesti në botë brazili zë km dhe ka rreth banor me dendësi prej b km ai zë pjesën më të madhe të amerikës së jugut dhe shteti i pesti me madhësi në bot relievi i brazilit është shum karakteristik përbëhet prej fushës së gjerë të lumit amazon maleve të larta të andeve dhe pllajës së brazilit pika më e lartë pico da neblina m klima e brazilit eshte e ndryshme ultesira e amazones ka klime ekuatoriale te nxehte dhe te lagesht gjate gjithe vitit pjesa me veriore e vendit ka klime tropikale te thate ne rajonet jugore mbizoterojne klimat tropikale e subtropikale me reshje te bollshme stinoee pergjate brigjeve oqeanike brazili nuk ka liqene të mëdha por është i pasur me lumenj lumi më i madh është amazoni që ka mbi oo degë të mëdha lumore ky sistem lumor i degëzuar ka potencial të madh hidroenergjetik e njëkohësisht paraqet lidhjen më të mirë komunikuese në territoret e paarritshme të pyjeve tropikale lumi amazon dhe degëzimet e tij përmbajnë të tepricave botërore të ujërave për të pirë ky lumë i madh çdo orë hedh në oqeanin atlantik miliarda litra ujë pyjet tropikale me shira mbulojnë pothuajse të sipërfaqes se brazilit xhungla e amazonës është një nder pyjet më të pasura me bimësi ku në km ka rreth lloje të drunjve amazona shtrihet në ekuator në këtë mjedis të ngrohtë dhe të lagësht gjendet pylli tropikal me shi e cila nga sipërfaqja është herë më e madhe se franca kafe vendin e par ne bot bananet vendin e dyt ne bot misri vendin e tret ne bot qumesht vendin e katert gjedhe te dytin derra te tretin dele dhe shpend te tretin ka vendin e par per borxhe ndaj bankas kombetare andrew stanton lindi më janar në boston massachusetts shba është një regjisor animimit skenar po ashtu edhe sinkronizues andrew stanton është njëri ndër figurat më të shquara prapa studios së animacionit kompjuterik pixar studios dhe kontributet e tij në filmat e animuar modern si toy story dhe finding nemo zënë vend thelbësorë si regjisor i finding nemo apo si producent i monsters inc stantoni ka marrë pjesë pothuajse në secilën pjesë të produksionit një ndjeshmëri familjare e shoqërore me një aftësi të shkëlqyeshme kanë rezultuar në filma që pëlqehen sinqerisht si nga të miturit ashtu edhe nga të rriturit një realizëm i vërtetë në fushën e quajtur argëtim familjar family entertainment i lindur në rockport ma stantoni kreu shkollimin për character animation animim të personazheve në institutin e arteve të kalifornisë para se të punonte si animatorë për kroyer films në vitet e ta me kalimin e dekadës stantoni punoi si autor shkrimesh për legjendën e animacionit mighty mouse aventurat e reja të ralph baksh it më tanimë njihej si autor dhe animator dhe u bë animatori i dytë që iu bashkangjit john lasseter it në themelimin e pixar studios marrdhëniet e tij me lasseter in u forcuan gjatë punës si animatorë në filmat e shkurtër surprise dhe light and heavy të luxo jr mirëpo ndjeshmëritë e këtyre dyve u harmonizuan shkëlqyeshëm atëherë kur stanton shërbeu si autor dhe dizajnues i personazheve në filmin e animuar më toy story të studios pixar i cili bindshëm u bë hiti familjar i vitit përveq që shkroi storien e filmit a bug s life stantoni poashtu iu bashkangjit lesseter it në karrigen e regjisorit së bashku me kontribuimet e tij në hitet pasuese si monsters inc dhe toy story që kryesisht konsistonin në punë si autor shkrimesh stantoni iu kthye karriges së regjisorit më me atë që ishte filmi më i famshëm i pixar it i të gjitha kohërave finding nemo filmi u inspirua kur stantoni vërejti se instiktet e tij të tepërta qortuese prindërore po e pengonin atë që të afrohej dhe lidhej me djalin e tij filmi tregon një rrëfim të një klloun peshku të vogël i cili rrëmbehet nga oqeani dhe përfundon në një akuarium të një dentisti në sidney dhe këmbënguljes së babait të tij që ta kthej atë në shtëpi shëndosh e mirë sikurse në veprat e tjera të stantonit finding nemo ofron personazhe tërheqëse e të këndshme që nuk gjinden zakonisht në rrëfimet e tjera të animuara dhe me përvojën e tij si prind i dhuron filmit një shpirt plot emocione kulmi i suksesit të stantonit u arrit më shkurt kur në mbrëmjen e ndarjes së qmimeve oscar finding nemo fitoi në kategorinë e best animated feature filmi më i mirë i animuar brunei zyrëtarisht shteti i bruneit vend i paqes është shtet në azinë juglindore në veri të ishullit të borneo s laget nga deti i kinës së jugut kufizohet në të gjitha anët me malajzinë përveq veriut ai është i ndarë në dy pjesë nga limbag territor i malajzisë brunei i ka fillet qysh në shekullin e shtatë nën perandorinë sirivijayan me emrin po ni ai u bë shtet vazal i majapahit para se ta përqafonte islamin në shekullin në indeksin e zhvillimit njerëzor brunei e ka të dytin në azinë juglindore pas singaporit dhe është i pranuar si shtet i zhvilluar bazuar në të dhënat e fondit monetar ndërkombëtar brunei u rradhit i ti për prodhimin bruto të vendit në ppp nën kushtetutën e vitit madhëria e tij paduka seri baginda sulltan haxhi hassanal bolkiah mu izzaddin waddaulah është kreu i shtetit me autoritet të plotë ekzekutiv përfshirë autoritetin në rast emergjencash që nga viti sulltani udhëheq me ideologjinë shtetërore të njohur si islam melayu beraja ose monarkia islamike malaje brunei ka qenë monarki absolute që nga viti media është shumë pro qeveritare kurse familja mbretërore ka pushtet në çdo cep të vendit brunei qeveriset në katër njësi administrative teritoiale të niveli të lartë të quajtura daerah të cilat ndahen në nën njësi të quajtura mukim krahina teritoriale brunai është vend në azinë juglindore me sipërfaqe km e popullit jetojnë ne perëndim ndërsa në pjesën lindore jetojnë njerëz klimatika në brunai është me klimatikë tropikale islami është fe zyrtare në brunei besimet tjera që praktikohen janë budismi kryesisht kinez krishterimi ndërsa mendimi i lirë me të popullatës kineze birmania ose e njohur zyrtarisht si mjanmar zyrtarisht int pyidaungsu thamada myanmar naing ngan daw apo shkurt myanma naingngan është shtet në jug të azisë në kufi me tailandën laosin republikën popullore të kinës indin bangladeshin si dhe lagëtë nga gjiri i bengalit ky shtet është themeluar vonë në vitin dhe për kohë të gjatë deri më shkurt ndodhej nën regjim ushtark pas këtij regjimi për kryetarë shteti është zgjedhur një civil si president birmania përbëhet nga shtatë njësi shtetrore dhe shtatë zona tjera administrative zonat administrative janë të dominuara nga bamar ët shtetet në thelbë janë njësi të populluara nga banorët minoritarë vendasë zonat administrative të nivelit të lartë ndahen nën zona apo njësitë etnike dhe fshatra qendrat qytetare ndahen në zona banimi 			 					 					 			 			 			 					 					 burundi ndodhet në pjesën qendrore të afrikës burundi në lindje kufizohet me tanzaninë në perëndim me liqenin tanganika dhe republikën demokatike të kongos dhe në veri me ruandën sipërfaqja e burundit është km ndërsa popullsia e tij është mbi milion banorë kryeqytet i burundit është bujumbura burundi është një nga vendet më të varfra të botës zgjedhjet e para shumë partiake në burundi janë mbajtur për të parën herë në tetor të ës pas pak kohe të qeverisjes ditë vendin e kaplojnë konfliktet e armatosura etnike në mes të palëve hutu dhe tutsi pasojat më të mëdha të kësaj lufte ishin të ikurit nga lufta në vendet fqinje për të siguruar vijën kufitare trupat e armatosura të burundit intervenuan për një kohë të shkurtë në konfliktet e vitit në republikën demokratike të kongos qeveria kalimtare e krijuar më nëntor në dhjetorë të ja arriti që me palën më të madhe të rebelëve të nënshkruaj një marrëveshje dhe të nxjerrë kushtetutën e përkohshme në tetor të zbatimi i marrëveshjes ishte problematik pasi që një palë nga rebelët refuzonte nënshkrimin kështu që zgjedhjet e lira disa herë duhej të shtyheshin ne verën e es burundi mbajti zgjedhjet e para elektorale relativisht demokratike ku fitoi partia cndd fdd e udhëhequr nga pierre nkurunziza kjo parti ishte nja nga grupet rebele me te mëdha dhe me permbajtje te madhe nga grupi etnik hutu zgjedhjet i dhanë fund rreth vjeteve konflikti midis faksioneve rebele ne shtator grupi i fundit rebel aktiv fnl nënshkroi marrëveshjen e paqes me qeverinë ne pushtet presidenti i republikes pierre nkurunziza është i plotfuqishem dy zevendes presidenta njeri nga partia ne opozite uprona tutsi dhe nje grua nga partia ne pushtet ministrat gjithashtu vijne nga disa parti opozitare me etni te ndryshme meshkuj dhe femra burundi është i ndare ne njësi administrative qe quhen provinca ato janë bubanza bujumbura mairie bujumbura rural bururi cankuzo cibitoke gitega karuzi kayanza kirundo makamba muramvya muyinga mwaro ngozi rutana dhe ruyigi sipërfaqja e përgjithshme e burundit është km nga e cila km janë ujore dhe shtrihet rreth koordinatave gjeografike j l burundi ka një vijë kufitare tokësore km të gjatë dhe nuk ka dalje në det përpos që e ndan liqenin tanganika me shtete fqinje tanganika është liqeni me i thelle ne afrikën qendrore quajtur gjithashtu dhe zona e liqeneve te medha pasi ne te ndodhen edhe liqenet albert e victoria liqeni tanganika është liqeni i dyte ne bote për nga madhësia dhe thellësia mbas liqenit baikal ne siberi liqeni tanganika ka një shtrirje veri jug prej km dhe mesatarisht një gjerësi prej km tanganika ka një thellësi mesatare prej m dhe thellësi maksimale prej m një nga aspektet interesante qe kjo thellësi e madhe krijon ka te beje me mungesën e oksigjenit ne shtresat me te ulëta qe rezulton ne ujërat fosile burundi ka një klimë ekuatoriale në rrafshnaltat në lartësira me dallime të mëdha m deri m mbi det ka dhe ndryshime të klimës por klima nuk dallon sikur tereni sezonet e lagështisë fillojnë nga muaji shkurt deri në maj dhe nga shtatori në nëntor ndërsa ato të thatësisë nga qershori në gusht dhe nga dhjetori në janar relievi i burundit është teren kryesisht shkëmborë dhe malorë pika më e ultë e relievit është m në liqenin tanganika ang tanganyika dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej metrave në majën heha ang mont heha në lindje të pjesës qendrore të vendit burundi posedon një ekonomi agrikulturale ku prodhimet me te medha janë kafeja pambuku caji si edhe bananet maniok misër e sorghum vendi është gjithashtu i pasur ne minerale si nikeli uranium dhe kobalt baker platinum dhe vanadium ne disa zona është gjetur dhe ar por ne sasi te pakta gnp për capita ne us dhe gdp ishte us milion ne ne vitin sipas një estimimi te agjencisë se kombeve te bashkuara për popullatat burundi kishte një popullsi prej banore me nje madhesi prej km pra pak me te vogël se ajo e shqipërisë burundi ka me te vërtete një popullate dense gjuha nacionale është kirundi shume e ngjashme me kinyarwanda gjuha e ruandes frëngjishtja është gjuhe administrative por kiswahili përdoret shume ne bujumbura dhe zonat përreth tanzanisë anglishtja është shume pak e njohur ishujt komore ndodhen në brigjet lindore të afrikës në oqeanin indian sipërfaqja e përgjithshme e ishujve komore është km dhe shtrihen rreth koordinatave gjeografike j l ishujt komoros kanë një vijë bregdetare km të gjatë klima në ishujt komore është klimë tropikale detare me sezonin e reshjeve të shiut nga muaji nëntor deri në maj relievi i ishujve komore është vullkanik që larg nga brendia e thellë e ishujve zbutet pak në male më të ulëta dhe rrafshnalta pika më e ultë e relievit m është përgjatë bregdetit në oqeanit indian dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej metrave në majën le kartala le kartala mbretëria daneze danisht kongeriget danmark është një shtet në pjesën veriore të evropës kjo mbretëri skandinave ka një sipërfaqe prej rreth km çereku i kësaj sipërfaqe ndodhet në ishujt të shpërndarë ishulli më i madh është zeland dan sjlland rreth km pastaj vijnë jutland dan jylland km dhe fyn dan fyn km e kështu me radhë për shkak të ishujve të shumtë dhe relievit të ulët ky vend i vogël ka një vijë bregdetare prej afro km vendi i rrafshët që mezi arrin lartësi prej metrave mbi nivelin e detit dhe është i rrethuar nga deti i veriut dhe deti baltik dhe në jug të saj kufizohet me gjermaninë përpos vendit mëmë të përshkruar më lartë si pjesë e mbretërisë daneze është vendet me autonomi të gjerë groenlanda dhe ishujt faroe të cilat janë anëtare të nato s por jo edhe anëtare të bashkimit evropian burimet e themelimit të këtij shteti bazohen në legjenda ndërsa burime shkencore mund të merren ato pas ndarjes daljes në dritë të norvegjisë dhe danimarkës që supozohet të ketë qenë si përgjigje ndaj marrëveshjes së parisë së pjesës në të cilën sot gjendet norvegjia me suedinë në vitin më qershor danimarka deklarohet si monarki konstitucionale pika interesante në historinë e danimarkës merren luftërat në gjermaninë veriore për një rajon me popullsi të përzier pas një humbje të thellë që kishin pësuar danezët në luftën e dytë për rajonin verior të gjermanisë kundër prusisë ata kanë ndjekur një rrugë neutrale edhe pas luftës së parë botërore deri tek pushtimi gjerman në luftën e dytë botërore pas fitores së aleatëve danimarka merr pjesë në themelimin e aleancës veri atlantike nato dhe në vitin ajo i bashkëngjitet komunitetit ekonomik evropian që më vonë u bë i njohur si bashkimi evropian be danimarka ndahet në njësi administrative të quajtura amt org amt njëjës amt dhe më janar të vitit të ka pasur komuna tre komuna kanë privilegjet e njësisë më të lartë amt këto janë copenhageni frederiksbergu dhe bornholmi me reformën e re do të krijohen regjione dhe numri i komunave do të zvogëlohet në njësitë e reja do të marrin kompetencat e ish njësive pjesa më e madhe e njësive të ardhshme duhen të kenë së paku banorë reforma do të hyjë në fuqi më janar sipërfaqja e përgjithshme e danimarkës është km shtrihet rreth koordinatave gjeografike v l dhe km të kësaj sipërfaqeje janë tokë ndërsa km ujë vija bregdetare e danimarkës është km e gjatë klima e danimarkës është kontinentale e ndryshueshme me verë të freskët deri në të ftohtë dhe dimër të ftohtë e të vranët me erë relievi i danimarkës është terren kryesisht i rrafshët dhe në brendi të vendit vijojnë kodrat pika më e ulët nën nivelin e detit gjendet në lammefjord m dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare metra në vendin e quajtur yding skovhoej ekonomia është shumë e zhvilluar dhe me e suksesshmja me se shumti prodhon elb grurë thekër tersher panxharsheqer perime ndërsa me prodhimin e gjalpit zë vendin e dytë ne bot në danimarkë jetojnë milion banorë me banorë për km është afro herë më e dendur se norvegjia popullsia homogjene me që të popullsisë e përbëjnë danezët me të popullsisë urbane i ngjan suedisë investime shumë të mëdha janë bërë në dekadat e fundit në ndërtimin e lidhjeve rrugore dhe hekurrudhore midis qyteteve kopenhagen dhe malm në suedi ura e resund dhe midis qyteteve zealand dhe funen operatori më i madh i hekurudhave është danske statsbaner sq hekurudhat shtetërore daneze për pasagjerët dhe railion për ngarkesat kopenhagën ka një sistem të vogël metroje linja ajrore kombëtare e danimarkës bashkë me norvegjinë dhe suedinë është scandinavian airlines system sas dhe aeroporti i danimarkës është aeroporti më i madh i vendit gjuha arabe arabisht është një gjuhë semitike megjithëse zakonisht flitet për arabishten si gjuhë në të vërtetë bëhet fjalë për një familje gjuhësh ose vazhdimësi dialektesh që shtrihet nga brigjet e oqeanit atlantik në perëndim deri në gjirin persik në lindje nga sudani e somalia në jug deri në siri e irak në veri organizata ndërkombëtare e standardizimit iso u cakton kode të ndryshme këtyre dialekteve që nga ana gjuhësore dallohen ndërmjet tyre më shumë se gjuhët serbo kroate serbishtja kroatishtja gjuha boshnjake gjuha malazeze megjithatë dallimet janë kryesisht në shqiptim dhe gjuha e shkruar është pak a shumë e njëjtë kudo arabishtja është gjuha e islamit për këtë arsye ka depërtuar në kombe dhe kultura në gjithë skajet e botës me kalifatet e njëpasnjëshme veçanërisht atë umajad arabishtja u shtri përtej djepit të saj gadishulli arabik në gjithë afrikën veriore deri në spanjë nga njëra anë dhe përtej persisë në pakistan e afganistan nga ana tjetër këto perandori më një shtrirje të jashtëzakonshme së bashku me rëndësinë e fesë islame bënë që edhe gjuhë jo arabe si persishtja në iran dari pashto urdu në afganistan pakistan e indi të përdorin shkrimin arab forma jawi përdoret në gjuhët e malajzisë dhe bruneit madje edhe gjuhët e bregut lindor të afrikës adoptuan këtë alfabet falë kryesisht tregtisë të oqeanit indian mëse milionë banorë në mbarë botën kanë arabishten gjuhë amtare dhe po të shtohen ata që e njohin si gjuhë të dytë apo të tretë ky numër mëse dyfishohet muslimanet në çdo vend te botës e përdorin gjatë namazit lutjes dhe leximit të kur anit përtej rëndësisë fetare arabishtja sot me rritjen ekonomike të vendeve arabe është gjithnjë e më shumë një gjuhë e biznësit ndërkombëtar arabishtja është një nga gjashtë gjuhët zyrtare e okb së organizata e kombeve të bashkuara shkurt okb është themeluar pas luftës së dytë botërore me qëllim forcimin e bashkëpunimit midis shteteve të botës zhvillimin ekonomik dhe ruajtjen e paqes në botë qendra e okb së është në gjenevë ndërsa aktivitetet i zhvillon në qendrën e selisë në nju jork shba sekretari i përgjithshëm aktual është antnio guterres okb është organizata më e madhe në botë e cila për qëllim ka sigurinë ndërkombëtare zhvillimin ekonomik dhe barazinë sociale ajo u formua në vitin me iniciativën e shteteve fituese të luftës së dytë botërore shba kina anglia bashkimi sovjetik dhe franca dhe zëvendësoi lidhjen e kombeve e cila ishte formuar në vitin por nuk ishte tregua efektive për mënjanimin e luftës së dytë botërore në fillim në okb u anëtarësuan vetëm shtetet fituese dhe neutrale të luftës së dytë botërore por më pas u anëtarësuan edhe shtetet e tjera si gjermania e japonia mes tjerash fluksi më i madh i anëtarësimit në okb ishte gjatë viteve kur kolonitë e vjetra u çliruan dhe formuan shtete të pavarura sot okb ka shtete anëtare të gjitha shtetet anëtare të okb së janë të përfaqësuara ne asamblenë e përgjithshme ky organ seancat i mban të rregullta nga shtatori deri në dhjetor dhe në të diskutohen problemet e ndryshme globale vendimet e rëndësishme te cilat merren ne asamblenë e përgjithshme duhet të vendosen nga e shumicës kurse ato më pak të rëndësishme vendosen me sistemin dhe çdo anëtare ka të drejtën e një vote të gjitha vendimet e këtij organi njihen si rezoluta këshilli i sigurimit i okb së është ndër organet më të rëndësishme të organizatës së kombeve të bashkuara që ka për detyrë mirëmbajtjen e paqes dhe sigurisë në mes të kombeve vendimet e këtij organi quhen rezoluta dhe janë të obligueshme këshilli i sigurimit ka pasur takimin e parë në janar ks mund të përdor edhe forcë në konflikte të armatosura por të gjitha shtetet permanente duhet të jenë dakord përbëhet nga antarë të përhershëm që vijnë nga shtetet fituese e krijuese të okb shba anglia franca rusia kina dhe të tjerë jo të përhershëm dhe zgjidhen nga asambleja me rotacion çdo vite këshilli ekonomik e social është përgjegjës për problemet ekonomike sociale kulturore humanitare për të gjithë komunitetin botëror veprimtaria e tij zhvillohet për vendet më pak të zhvilluara përmes organeve të specializuara të okb si undp program për zhvillimin e kombeve të bashkuara unhcr komisioni i lartë i kombeve të bashkuara për refugjatët unicef fondacioni ndërkombëtar i fëmijëve në nevojë unesco organizata e kombeve të bashkuara për arsimin shkencë e kulturën eshte nje organ i suprimuar ne kuadrin e okb ai konsiderohej si teper efektiv ne vitet gjate kalimit nga sistemi i kolonizimit ne fitimin e pavaresise ne vendet e afrikes dhe azise okb ja administrohet nga sekretariati i cili bashke me asamblene e pergjithshmme dhe keshilllin e sigurimit e kane qendren ne ndertesen e okb se ne new york shba sekretariati udhehiqet nga sekretaiati i apergjithshem i okb se i cili zgjidhet ne cdo kater vjet me te drejten e rizgjidhjes nen varesine e tij jane nensekretsre te pergjithshem te cilet kryejne njekihesisht edhe rolin e drejtuesit ne seksionet e administrtes se okb se pervec punes udheheqese ne asamblene e pergjithshme dhe keshillin e pergjithshem sekretariati mbledh fakte dhe te dhena per situaten ekonomike ne bote shkuan raporte dhe informacion per veprimtarine e okb se gjykata ndërkombëtare e ka qendrën në hagë dhe përbëhet nga gjyqtarë që zgjidhen nga asambleja si organ juridik okb ka detyrë të vendosë për probleme te ndjeshme sekretar i përgjithshëm figura bankimoon jpg ban ki moon ish sekretar i përgjithshëm figura un building genevra jpg ndërtesa e okb së në gjenevë figura un building jpg ndërtesa e okb së në new york euro shenja valutore kodi valutor eur është valuta zyrtare e bashkimit evropian be tetëmbëdhjetë shtete anëtare e kanë përshtatur këto vende së bashku njihen si eurozona austria belgjika qipro estonia finlanda franca gjermania greqia irlanda italia letonia lituania luksemburgu malta holanda portugalia sllovakia sllovenia spanja valuta gjithashtu përdoret edhe në pesë shtete tjera me marrëveshje formale gjashtë shtete tjera pa marrëveshje të tilla si rezultat euro është valuta e vetme për mbi milion evropianë përfshirë zonat që përdorin valuta të kapura mbas euros euroja direkt ndikon rreth milion njerëz në mbarë botën ndërsa janë mbi miliardë në qarkullim që prej dhjetorit euro ështa valuta me vlerën më të madhe të përbashkët të monedhave në qarkullim duke e kapërcyer dollarin e shteteve të bashkuara sipas vlerësimeve zyrtare të pbb në eurozona është ekonomia më e madhe në botë nga marsi pasi që kursi i këmbimit usd eur kaloi euroja u prezantua në tregjet financiare të botës si valutë më dhe u lëshua në përdorim si monedhë dhe kartmonedhë fizike më janar ajo zëvendësoi ish njësinë valutore evropiane ecu me këmbim euroja menaxhohet dhe administrohet nga banka qendrore evropiane bqe me bazë në frankfurt dhe eurosistemi i cili përbëhet nga banka qendore e vendeve të eurozonës si bankë e pavarur qendrore bqe ja ka autoritet të vendosë politikat monetare eurosistemi merr pjesë në shtypjen dhe shpërndarjen e kartëmonedhave dhe monedhave euro dhe operimin e sistemit pagues të eurozonës megjithëse gjithë shtetet anëtare të be së kanë të drejtë të bashkangjiten nëse i përmbushin disa detyrime monetare jo të gjithë anëtarët e be së kanë vendorur ta përshtasin valutën e re të gjitha vendet që i janë bashkuar be së që nga implementimi i traktatit maastricht kanë thënë se do ta pështasin euron në kohën e duhur maastrichti i detyroi anëtarët aktual të përshtasnin euron sidoqoftë britania e madhe dhe danimarka u përjashtuan nga ky detyrim për veten e tyre suedia e refuzoi euron në një referendum më dhe e ka shmangur detyrimin për tu bashkangjitur duke mos i plotësuar kushtet përveç kësaj tri mikroshtetet evropiane vatikani monako dhe san marino megjithëse nuk janë anëtarë të be së kanë përshtatur euron për shkak të lidhjeve valutore me vendet anëtare tri shtete të tjera evropiane andorra mali i zi dhe kosova kanë adoptuar euron njëanësisht megjithëse edhe këto nuk janë anëtare euroja ndahet në cent gjithashtu të njohur si euro cent për t i dalluar nga monedhat tjera të gjitha monedhat euro në qarkullim ku përfshihen monedhat komemorative kanë anën e zakonshme që tregon vlerën e saj me shtetet para të be së në prapavijë kjo anë u dizajnua nga luc luycx nga viti ose varësisht nga shtetet harta e vjetër u zëvendësua me një hartë të evropës duke treguar kështu edhe shtete që nuk janë anëtare të bashkimit evropian p sh norvegjia monedhat gjithashtu kanë një anë kombëtare që tregon një figurë të zgjedhur nga shteti që i prodhon monedhat eura nga secili vend mund të përdoren në secilin vend tjetër të eurozonës donominimet e monedhave janë cent cent cent cent cent dhe cent në holandë disa dhe në finlandë me ligj transaksionet në para janë të rrethuara deri tek centët e fundit për të shmangur përdorimin e dy monedhave më të vogla monedhat komemorative me vlerë janë vënë në qarkullim me ndryshime në anën kombëtare të monedhës siç bëri greqia për lojërat olimpike këto monedha janë mjet ligjor në të gjithë eurozonën monedha me denominime vlera të ndryshme p sh monedha euro janë vënë në qarkullim gjithashtu por but këto nuk janë të menduara për qarkullim gjeneral ose si mjet ligjor dizajni për banknota euro ka dy anë të zakonshme por jo identike notat në qarkullim janë secila banknotë ka ngjyrën e saj dhe i dedikohet një periudhe artistike të arkitekturës evropiane ana e përparme e notës ka dritare dhe porta kurse ana tjetër ka ura kujdes i veçantë i është kushtuar që shembujt arkitektonike të mos përfaqësojnë ndonjë monument ekzistues me qëllim që mos të ketë probleme se cilat monumente duhet të përfshihen ose xhelozi disa nga banknotat me vlera të mëdha si nuk prodhihen në secilin vend megjithatë janë mjet ligjor në të gjithë eurozonën simboli grafik i euros është inspiruar nga shkronja greke epsilon dhe ka të bëjë me shkronjën e parë të fjalës evropa vijat paralele e përfaqësojnë stabilitetin e euros shkurtesa zyrtare e euros e cila është evidentuar nga organizata ndërkombëtare për standardizim iso dhe përdoret për qëllime zyrtare financiare dhe komerciale është eur euroja u themelua nga nenet në traktatin e bashkimit evropian në maastricht më që u përdor për ta themeluar unionin ekonomik dhe monetar për tu bërë pjesë e valutës së re shtetet anëtare duhet t i plotësonin kriteret e rrepta si deficit buxhetor më pak se tre përqind e gdp së së tyre një proporcion borxhi më pak se përqind e gdp së inflacioni i ulët dhe raporte interesi afër mesatares së be së në traktatin maastricht britania e madhe dhe danimarka u përjashtuan nga lëvizja në unionin monetar i cili do t i çonte në prezantimin e euros ekonomistët që ndihmuan në krijimin e euros përfshijnë robert mundell wim duisenberg robert tollison neil dowling fred arditti dhe tommaso padoa schioppa emri euro u zgjodh më gusht nga germain pirlot një esperantist belg dhe ish mësues i frëngjishtes dhe historisë dhe u adoptua zyrtarisht në madrid më dhjetor për shkak të dallimeve në konventa kombëtare për rrumbullakësimin dhe numrat domethënës të gjitha ndërrimet mes valutave kombëtare duhet të kryheshin me procesion e triangulizimit me euron vlerat definitive në euro të këtyre ndarjeve që pasqyrojnë kursin e këmbimit me të cilin këto valuta hynë në euro janë treguar në të djathtë kurset u vendosën nga këshilli i bashkimit evropian duke u bazuar në një rekomandim nga komisioni evropian i bazuar në kurset e tregut më dhjetor në mënyrë që një njve ecu njësia valutore evropiane të barazohej me një euro njësia valutore evropiane ishte një njësi bashkangjitëse e përdorur nga be ja bazuar në valutat e shteteve anëtare ajo nuk ishte valutë në vete vendimi i këshillit ec më dhjetor i lëshoi këto kurse ato nuk mund të lëshoheshin më herët sepse njve ja varej nga kurset finale të këmbimit të valutove jo euro kryesisht funta angleze atë ditë dominika është shtet i vogël në detit e karaibeve dominikën duhet dalluar nga republika dominikane gjithashtu shtet në detin e karaibeve kristofor kolumbo ka zbritë në brigjet e dominikës më dhjetor të vitit dominike ka qenë ishulli i fundit i cili është kolonizuar nga evropianët përshkak se popullsia vendase kishte rezistuar një kohë të gjatë franca në vitin ka heqë dorë nga ishulli në favor të britanisë së madhe britanezët në vitin ishullin e kan shpallur koloni të vete në vitin dominika ka shpallë pavarësinë përparim të madh ekonomik dominika ka arritë gjatë kohës së premierit mary eugenia charles gati e tërë popullsia e dominikës është e përbërë nga pasardhësit e robërve të sjellur nga afrika struktura moshore telekomunikacioni transporti ushtria pushime 			 					 					 			 			 			 					 					 gjuha spanjolle ose spanjishtja flitet në spanjë në amerikën qendrore si dhe në të gjithë amerikën jugore latine me përjashtim të brazilit ku flitet portugalishtja i takon familjes së gjuhëve indoevropiane gjegjësisht asaj gjuhës latine karakteristikë e saj është se shkruhet ashtu siç flitet spanjishtja është një gjuhe latine por kane ngelur disa gjurmë nga gjuhet përpara romanizimit siç ishte euskera gjuha baske pushtimi romak fillon në vitin p e s por qe e ngadaltë dhe zgjati rreth dy shekuj latinishtja që flitej në gadishullin iberik ishte vulgare sepse romakët që vinin në hispania në atë kohë i përkisnin klasave të ulëta kaluan në gadishullin disa fise gjermane midis tyre ishin dhe visigodët që u instaluan në të gjithë territorin përveç pais basco dominimi i tyre zgjati tre shekuj dhe la disa gjurmë në gjuhë por vendasit vazhdonin të flisnin latinishten në vitin arabët e berberët hyrën në gadishullin iberik ndejtën rreth tetë shekuj në territoret e veriut u organizua ripushtimi nga mbretëritë kristiane këto mbretëri kishin gjuhët e veta gallego portugalisht leonës zona e leon castellano zona e castilla kështu quhet spanjishtja sot navarro aragones në veri lindje të gadishullit dhe catalan në barcelonën e sotme në jug flitej arabishtja kristianët që jetonin në zonat arabe flisnin mozarabe por kjo gjuhë u zhduk gjatë ripushtimit arabishtja ka lëne gjurmë të rëndësishme në gjuhën spanjolle siç është prania e h por nuk u imponua megjithatë qe e rëndësishme në mesjetë sepse spanja u shndërrua në qendrën kulturore të evropës aty shkonin të gjithë të mençurit e vendeve veriore në janar te këtij viti mbaroi ripushtimi dhe kristianet ripushtuan të gjithë gadishullin duke ekspulsuar arabet e fundit të granades në mars mbretëresha isabel katolikja ekspulsoi çifutet ata që ikën vazhdonin te flisnin spanjisht duke i hapur rruge një gjuhe tjetër judeo espaol në të njëjtin vit kristofer kolombi zbulon amerikën ku përhapet shpejt spanjishtja ne publikohet për here të parë një libër për gramatikën spanjolle nga antonio de nebrija në kohën e zbulimeve të mëdha u ri zbulua nga ameriko vespuçi kontinenti i ri qe do merte emrin e tij amerika zbuluesi gjenovez kristofor kolombi në shërbim të mbretërve katolike nuk e dinte se ç kishte zbuluar duke gjurmuar rrugët detare më të shkurta për të arritur indinë në këtë kohë dy mbretëritë spanja dhe portugalia u ngritën në superfuqi botërore pas epokës së rioushtimit dhe përmirësuan teknikat e lundrimit në oqeane energjia e madhe e treguar gjatë ripushtimit ambicia për pasuri e lavdi i mundësoi atyre që të arrinin të zbulonin dhe te sundonin te ashtuquajturën botën e re këto dy vende e ndanë këtë botë në dy pjesë perëndimi i takoi spanjollëve e lindja portugezëve për këtë shkak sot në peru ekuador venezuela e pjesën më të madhe të amerikës latine me disa përjashtime flitet gjuha spanjolle si gjuhë zyrtare ndërsa në brazil gjuha zyrtare është portugalishtja spanjishte gjuha që folur në territorin e mbretërisë spanjolle dhe vendet e amerikës latine si dhe ne ish koloninë spanjolle të guines në kontinentin afrikan flitet po ashtu në mjaft rajone të shteteve të bashkuara të amerikës në filipine e një variant i saj flitet në disa zona të gadishullit ballkanik e në izraelin e sotëm ky variant gjuhësor njihet me emrin judeo espanyol apo xhudezmo historikisht kalifornia teksasi arizona një pjese e kolorados meksika e re kanë qene pjesë të perandorisë spanjolle e pas rënies së saj qenë pjesë legjitime e shtetit të meksikës natyrisht që në këto territore flitej spanjisht pas aneksimit të këtyre rajoneve nga superfuqia që po përvijohej ngadalë e me forcë ne rrafshin botëror ne këto zona mbeten një numër i konsiderueshëm banorësh gjuha amtare e të cilëve qe spanjishtja numri i tyre është rritur dukshëm pas luftës se dytë botërore si pasojë e emigrimit ekonomik e politik të mjaftë qytetarëve e fshatarëve meksikanë amerikano qendrorë e nga pellgu i karaibeve sot mendohet të jetojnë në shba mbi milionë njerëz me origjine hispanike gjuha armene armenishtja është një gjuhë indo evropiane gjuhetaret klasifikojne gjuhen armene si nje deg e pavarur ne familes gjuheve indoevropiane faktikisht pervec gjuhes armene vetem gjuhet greke dhe shqipe konsiderohet si dege te dallueshme ne familjen e gjuheve indoevropiane fjalori i tij ka qene i ndikuar nga gjuhet perendimore mesme iranik vecanerisht nga gjuha parthiane dhe gjithashtu nga persisht greqisht turqisht dhe ne nje mase me te vogel nga gjuhet fqinj kaukaziane edhe arabisht dhe latisnisht ka edhe ngjashmeri ne formen e arkaizemet te perbashketa mes armenishtes dhe gjuhet antike te anadollit te zhdukur ne keto kohe një shembull i tillë është mungesa e gjinisë gramatikore në armenisht gjithesesi perkunder ndikimeve te huaja ne fjalorin e saj dhe mundesisht edhe ne gramatiken e saj armenishtja mbetet nje nga gjuhet me unike ne euroazi armenishtja ka skriptin e vet alfabeti armene alfabeti armene u krijua nga shen mesrop mashtotsi ne vitin ad me shkronja ai kreditohet edhe me krijimin e alfabetit të gjuhes gjeorgjian mesrop mashtotsi armenisht ose shkurt ishte nje teolog i krishtere dhe gjuhetar armen teksti me i vjeter mbijetuar ne gjuhen armene eshte perkthim i bibles nga mesrop mashtots ne shekullin e te pas krishtit ka dy forma te standardizuara moderne letrare te gjuhes armene armenisht lindore dhe perendimore versionet bashkekohore te ketyre dialekteve jane reciprokisht te kuptueshme armenisht eshte nje gjuhe indo evropiane e lashte shume fjale te saj kane nje origjine etimologjike te perbashket me gjuhet te tjera indoevropiane ne fazat e hershme te zhvillimit te tyre burimi online etymology dictionary gjuha gjermane ose gjermanishtja gjermanisht deutsch i takon degës se gjuhëve perendimore gjermane ajo është gjuhe më e folur në bashkimi evropian dhe renditet ndër gjuhët botërore dialektet e gjermanishtes ndahen sipas ndryshimit të tingujve në dy kategori të ashtuquajtura dialektet e gjermanishtës së epërme dhe dialektet e gjermanishtës së poshtme këto janë reformuar në gjuhën letrare ose gjuhen standarde gjermane e cila bazohet në dialektet e gjermanishtës së epërme që nga koha e jakob grimit për një kohë të gjatë gjuha gjermane studiohej nga këndvështrimi i historisë së gjuhëve indo evropiane për një klasifikim të tillë kishte pikënisje të mjaftueshme më vonë pas degëzimit të studimeve për gjuhët veç e veç sipas një trungu gjermanishtja paraqitej në një degë të gjuhës perëndimore të familjes gjermane pranë anglishte së vjetër dhe frizishtes kjo degë ndahej me tej në gjermanishten veriore dhe atë lindore sot kjo gjuha gjermane shihet më tepër si një zhvillim i përbashkët i mbetjeve të gjuhëve të popujve që kanë qenë të përqendruar në qendër të evropës gjatë kohërave kështu e folmja e frankëve në thelb i takon një dege tjetër brenda familjes gjermane se b f e folmja bavariane alemane apo e folmja saksone po ashtu nuk ka elemente që të mund të pohohej se gjermanishtja është ndarë nga dega perëndimore e familjes së gjuhës gjermane vetë risia e shtytjeve të tingujve në gjermanin e lartë dhe të ultë nuk është për tu parë si ndarje por më tepër si pjesë e zhvillimit të gjuhës historia e gjuhës gjermane është histori e marrëdhënieve në mes të grupeve të mëdha të të folmeve si dhe edukimit përkatës në to për gjuhën e njehsuar dhe atë të shkruar varësisht nga rrymat ideore dhe ato politike gjatë historisë edhe sa i përket gjuhës në sipërfaqe dalin rajonet në të cilat kanë vepruar ato rryma shpesh këto rryma janë krijuar dhe bartur nga misionarët moment interesant në historinë e gjuhës gjermane merret shkrimi i vitit abrogans pas të cilit në shekullin vii veçohet ndikimi me qendër në perëndim d m th i sundimtarëve frankë të cilët si synim duket të kenë pasur njësimin e të folmeve të frangëve saksonëve bavarianëve dhe alemanëve mirëpo fundi i sundimit të frangëve depërtimet e hunëve dhe normanëve nuk i lanë kohë që përforcohej kjo gjuhë momentet tjera mund të nxirren nga historia e gjermanisë ku dallohen qendrat e forta sunduese të saksonëve më pak të alemanëve vetëm një numër i vogël i veçorive kishte arritur të mbërrinte në tërë hapësirën gjermane kështu gjermanishtja e ultë filloj të pakësojë këmbimin gjermanishtja gjuha e mendimtarëve dhe poetëve të mëdhenj ka pasur dhe ka ne shqipëri gjithmonë një vend të veçantë midis simotrave të veta europiane me një fond leksikor prej rreth fjalësh ajo pasqyron si rallë ndonjë gjuhë tjetër edhe zhvillimin e filozofisë dhe të shkencës e të teknikës nga populli gjerman sipas leksikografit të njohur luc makensen në dhjetë fjalë gjermane një vjen nga lëmi i teknikës interesi për gjuhën gjermane në shqipëri ka qenë përherë i madh e veçanta në këtë mes është se edhe bota gjermane u ka kushtuar vëmendje të posaçme shqiptarëve dhe gjuhës së tyre është gati rast i papërsëritshëm që me popullin shqiptar historinë dhe gjuhën e tij të jenë marrë figura kaq të shquara të botës shkencore gjermane si filozofi g laibnic historianët g nibur t momsen j falmeraier g shtadmyler f babinger gjuhëtaret j adelung a shlaiher a pot a shlegel f bop j g fon hahn m fasmer g rolfs arkelogu p franke etj gjermanët janë ndër të parët që e përkthyen veprën madhore të barletit për skënderbeun qysh më prej nga ajo gjeti pastaj rrezatim në të gjitha gjuhët e evropës pa përjashtim edhe shqiptarët kanë ushqyer lidhje të pandërprera me botën gjermane kështu kur historiani suedez johan erih tunman profesor në universitetin e hales në gjermani po botonte më veprën e vet të shquar për historinë dhe gjuhën e shqiptarëve duke vënë një gur themeli për autoktoninë e tyre në trojet sotme shqiptarët kishin lidhje të drejtpërdrejta me këtë studiues dhe i kishin dhuruar atij edhe fjalorin tregjuhësh greqisht sllavisht shqip të teodor kavaliotit nga voskopoja të cilin ai e përfshiu në veprën e vet në këtë hulli marrëdhëniesh të ngushta e të pandërprera nuk është e rastit që j g von hahni pati si mësues të parë të tij të shqipes k kristoforidhin po kështu nuk është e rastit as pritja aq e ngrohtë që iu bë në jug të shqipërisë studiusit të shquar gjermanishtfolës danez h pedersen në dhjetëvjetëshin e fundit të shek xix leksikografes gjermane ana mari goden gjuhëtarëve të mirënjohur austriakë n jokl në vitet dhe m lamberc gjatë luftës së parë dhe pas luftës se dytë botërore këto lidhje të ndërsjella kanë arritur deri në ditëte sotme madje duke u intensifikuar në të gjitha drejtimet dhe duke e mbajtur gjallë e madje duke e rritur përherë e më shumë interesin për gjuhen gjermane ndër ne për këtë interes flet në ditët tona edhe botimi njëri pas tjetrit i tre fjalorëve gjermanisht shqip në dhjetëvjeçarin e fundit të shekullit të kaluar dhrimo bezhani me rreth fjalë fidler klosi me fjalë dhe simoni me fjalë ndërkaq duhet thënë së këto botime u bënë që të tria në gjermani dhe shqiptarët që kishin e kanë aq nevojë për to mund t i sigurojnë ne vështirësi shumë të mëdha në radhë të parë për shkak të çmimit të tyre të lartë gjuha ruse ose rusishtja shqiptimi ruskij jazëk është gjuha më e përhapur gjeografikisht e evroazisë dhe më e folura nga gjuhët sllave është gjuhë zyrtare në rusi bjellorusi kazakistan dhe kirgistan flitet gjithashtu edhe në ukrainë letoni estoni dhe në një pjesë të madhe të republikave ish sovjetike rusishtja bën pjesë në familjen e gjuhëve indo evropiane dhe është një nga tre gjuhët sllavo lindore sëbashku me bjellorusishten dhe gjuhën ukraine dëshmitë e shkrimit të gjuhës ruse datojnë që nga shekulli i të sot rusishtja përdoret gjerësisht edhe jashtë rusisë mbi një e katërta e literaturës shkencore botërore botohet në rusisht i përket gjuhëve sllave lindore dhe ndan shumë ngjashmeri me bjellorusihten ku gjuha ka status zyrtar dhe gjuhën ukraine në bjellorusi dhe në ukrainën lindore rusihtja është gjuha amëtare e një pjese të madhe të popullsisë gjuha ruse ka elemente të përbashkëta me greqishten anglishten frengjishten dhe italishten rusishtja standarte ose moderne u zhvillua nga dialekti i moskës në shekullin e të libri i parë i gramatikës ruse u publikua ne dhe fjalori i parë në rusishtja standarte u përhap me ndihmën e letërsisë ruse dhe shkrimtarëve të njohur si dostoevskij dhe tolstoj të cilat intersuan publikun ndërkombëtar dhe popullin rus deri në shekullin e të gjuha standarte flitej vetëm nga aristokratët dhe klasa e lartë fshatarët që gjendeshin jashtë moskës dhe shën pjetërburgut qytetet e vetme të industrializuara në atë kohë flisnin dialektet e tyre mbas arsimit të detyruar të shtetit të ri sovjetik dialektet u larguan nga gjuha ruse sot gjuha ruse standart flitet në të gjithë shtetin dhe përmban pak variante dialektale të cilat nuk përdoren as në gjuhën e folur gjuha ruse flitet nga miljon njerëz në rusi në republikat baltike dhe vëndet cis në evropën lindore dhe në ballkan në evropën perëndimore etj alfabeti rus bazohet në alfabetin cirilik dhe ka shkronja alfabeti ipa gjuha boshnjake ose bosnjane bos bosanski jezik është gjuhë indoevropiane dhe i takon familjes së gjuhëve sllave emri gjuha bosnjane bos bosanski jezik është një çështje e debatueshme për disa kroatë dhe serbë të cilët gjithashtu i referohen asaj si gjuha boshnjake serbo kroatisht bonjaki megjithatë gjuhëtarët boshnjakë këmbëngulin se emri i vetëm legjitim është gjuha bosnjane bosanski bosnian dhe se ky është emri që duhet të përdorin edhe kroatët e serbët polemika vazhdon sepse emri bosnjan mund të duket se nënkupton që është gjuha e të gjithë boshnjakëve ndërkohë që kroatët dhe serbët boshnjakë e kundërshtojnë atë caktim për idiomat e tyre sipas marrëveshjes së dejtonit gjuha zyrtare quhet gjuha bosnjane bos bosanski jezik dhe si e tillë është konstatuar edhe nga vëzhguesit që kanë marrë legjitimitetin dhe njohjen ndërkombëtare në atë kohë organizata ndërkombëtare për standardizim iso bordi i shteteve të bashkuara për emrat gjeografik united states board on geographic names bgn dhe komiteti i përhershëm për emrat gjeografik permanent committee on geographical names pcgn e njohin gjuhën bosnjane për më tepër statusi i gjuhës bosnjane njihet edhe nga organizma të tillë si united nations unesco si dhe agjencitë e përkthimeve dhe interpretimeve duke përfshirë edhe shërbimin e përkthimeve në internet shumica e enciklopedive të gjuhës angleze routledge glottolog ethnologue etj e regjistrojnë gjuhën vetëm si gjuhë bosnjane biblioteka e kongresit e regjistroi gjuhën si bosnjane dhe i dha asaj një numër iso institutet e gjuhës sllave në shtetet anglishtfolëse ofrojnë kurse vetëm në gjuhën bosnjane ose bosnjane kroate serbe e jo në gjuhën boshnjake p sh columbia cornell chicago washington kansas e njëjta gjë ndodh në vendet gjermanofone ku gjuha mësohet nën emrin bosnisch dhe jo boshnjakisht p sh vjenë graz trier etj gjuha serbe ose serbishtja serbisht srpski është njëri nga versionet e gjuhës së sllavëve të jugut grupit qendror që përfshin edhe kroatishten dhe boshnjakishten flitet nga serbët në serbi bosnjë e hercegovinë mal të zi kosovë e vende të tjera është gjuhë zyrtare e të gjitha shteteve të lartpërmendura serbishtja shkruhet me dy alfabete atë cirilik serb dhe atë latin srpska latinica serbishtja shkruhet me dy alfabete atë cirilik serb dhe atë latin srpska latinica me shkronja si me poshtë ekuadori spanjisht repblica del ecuador zyrtarisht republika e ekuadorit është një republikë demokratike përfaqësuese në amerikën e jugut e kufizuar nga kolumbia në veri peruja në lindje dhe jug dhe nga oqeani paqësor në perëndim ekuadori së bashku me kilin janë dy vendet e vetme në amerikën e jugut që nuk kanë një kufi me brazilin ai përfshin gjithashtu ishujt galapagos në paqësor rreth km në perëndim të kontinentit gjuha kryesore që flitet në ekuador është spanjishja e popullsisë gjuhët e përdorimit zyrtar në komunitetet e banorëve autoktonë përfshijnë quichua shuar dhe gjuhë të tjera ekuadori ka një sipërfaqe prej km kryeqyteti i tij është quito i cili u shpall një vend i trashëgimisë botërore nga unesco në për qendrën historike të ruajtur mirë dhe që nuk ka ndryshuar shumë në amerikën latine qyteti më i madh i vendit është guayaquil qendra historike e cuencës qyteti i tretë më i madh në vend u shpall gjithashtu një vend i trashëgimisë botërore në vitin si një shembull i shquar i një qyteti kolonial të planifikuar i stilit spanjoll në amerikat ekuadori është gjithashtu një vend me një larmi të madhe të specieve shumë prej tyre endemike si ato të ishujve galapagos kjo shumllojshmëri e specieve e bën ekuadorin një nga vendet me shumëllojshmëri të specive më të madhe në botë kushtetuta e re e vitit është e para në botë që njeh të drejtat e ekosistemit ekuadori është një republikë presidenciale dhe u bë i pavarur në vitin pasi ishte pjesë e perandorsë koloniale spanjolle dhe për një kohë shumë të shkurtër e republikës së kolumbisë së madhe ai është një vend me të ardhura të mesme me një rezultat të indeksit të zhvillimit njerëzor hdi prej para ardhjes së inkasve nga peruja një shumëllojshmëri e familjeve të ndryshme të amerikanëve vendas ishin vendosur në ekuador të cilët kishin gjuhë të ndryshme për shkak të faktit se ata vinin nga vende të ndryshme disa lundruan drejt ekuadorit në trape nga amerika qendrore të tjerë erdhën në ekuador nëpërmjet degëve të lumit amazon të tjerë erdhën nga veriu i amerikës së jugut ndërsa të tjerë erdhën nga pjesa jugore të amerikës së jugut përmes andeve ose me varka me vela përfundimisht këto grupe zhvilluar një kulturë të ngjashme sepse ata jetonin në të njëjtin ambient edhe pse gjuhët e tyre nuk kishin lidhje me njera tjetrën njerëzit e bregdetit u morën me peshkim e gjueti njerëzit e andeve malore merreshin me bujqësi dhe njerëzit e zonës së amazonit merreshin me gjueti dhe bënin një jetë nomade me kalimin e kohës këto grupe filluan të ndërveprojnë dhe të përzihem me njëri tjetrin sa që grupet e familjeve në një zonë u bënë një komunitet apo fis me një gjuhë dhe kulturë të ngjashme shumë qytetërime u zhvilluan në ekuador të tilla si kultura valdivia dhe kultura machalilla në bregdet quitus afër quitos së sotëm dhe caari afër cuencas së sotme çdo qytetërim zhvilloi vetë arkitekturën e tij të veçantë qeramikën dhe interesat fetare në malet e andeve ku jeta ishte më e stabilizuar grupet e fiseve vendosën të bashkëpunojnë dhe të formojnë fshatra kështu u formuan kombet e para gjysëm të civilizuar bazuar në burimet bujqësore dhe zbutjen e kafshëve përfundimisht nëpërmjet luftërave dhe aleancave martesore të udhëheqësve të tyre një grup kombesh formuan konfederata një rajon u konsolidua nën një konfederatë të quajtur shyris e cila ushtroi tregëti të organizuar midis rajoneve të ndryshme dhe pushteti politik dhe ushtarak i të cilës ishte nën sundimin e linjës së gjakut duchicela kur inkasit arritën ata gjetën se këto konfederata ishin kaq të zhvilluara sa iu desh breza sundimtarësh të inkasve topa inca yupanqui dhe huayna capac për të absorbuar këto konfederata në perandorinë e incasve konfederatat e vendasve që i krijuan atyre më shumë probleme u dëbuan në zona të largëta në peru dhe bolivi në mënyrë të ngjashme një numër i subjekteve besnikë të inkasve nga peruja dhe bolivia u sollënn në ekuador për të parandaluar rebelimin kështu rajoni i ekuadorit malor u bë pjesë e perandorisë së inkasve në duke marrë të njëjtën kulturë dhe gjuhë në të kundërt kur inkasit bërë inkursione në ekuadorin bregdetar dhe në xhunglat lindore të amazonit të ekuadorit ata gjetën mjedisin dhe vendasit më armiqësorë për më tepër kur inkasit u përpoqën për të mposhtur ata vendasit u tërhoqën në brendësi dhe zhvilluan taktika guerile kjo pengoi çdo lloj zgjerimi të inkasve në pellgun e amazonit dhe në bregdetin e paqësorit të ekuadorit vendasit e xhunglae të amazonit dhe ekuadorit bregdetar mbetën relativisht autonomë derisa arritën ushtarët dhe misionarë spanjollë vendasit amazonas dhe cayapas it e ekuadorit bregdetar ishin grupet e vetme që i bënë ballë dominimit të inkasve dhe spanjollëve duke ruajtur gjuhën dhe kulturën e tyre edhe në shekullin e para ardhjes së spanjollëve perandoria e inkasve ishte përfshirë në një luftë civile vdekja e parakohshme e trashëgimtarit ninan cuchi dhe perandorit huayna capac nga një sëmundje europiane që u përhap në ekuador krijoi një vakum për pushtet midis dy fraksioneve fraksioni verior i kryesuar nga atahualpa pretendonte se huayna capac para se të vdiste dha një dekret gojor në lidhje me mënyrën se si perandoria duhet të ndahet ai ia dha territoret që përfshijnë ekuadorin e sotëm dhe perunë veriore birit të tij të preferuar atahualpa i cili do të sundonte nga quito dhe i dha pjesën tjetër huascarit i cili do të sundonte nga cuzco ai la amanet që zemra e tij të varrosej në qytetin e tij të preferuar quito dhe trupi i tij të transportohej për t u varrosur me paraardhësit e tij në cuzco huascar nuk e njohu amanetin e të atit sepse ai nuk ndoqi traditat e inkasve për emërimin e një inkasi nëpërmjet priftërinjve atahualpa u urdhërua nga huascar për të marrë pjesë në varrimin e babait të tij në cuzco dhe të bëjë homazh atij si sundimtari i ri i inkasve atahualpa me një numër të madh të ushtarëve veteranë të të atit të tij vendosi ta injorojë huascarin dhe kështu filloi një luftë civile një numër i betejave të përgjakshme u zhvilluan derisa më në fund huascari u kap dhe atahualpa marshoi në jug të cuzcos dhe masakroi familjen mbretërore të lidhur me huascarin një bandë e vogël e spanjollëve kryesuar nga francisco pizarro zbarkoi në tumbez dhe marshoi mbi malet e andeve derisa arritën në cajamarca ku perandori i ri i inkasve atahualpa do të bisedonte me ta prifti valverde u përpoq të bindë atahualpën se ai duhet të bashkohet me kishën katolike dhe të deklarojë veten një vasal të spanjës kjo zemëroi atahualpan aq shumë sa që ai hodhi biblën në tokë në këtë pikë spanjollët u inatosën me urdhër të valverdes sulmuan dhe masakruan truprojën e paarmatosur e të inkasve dhe kapën atahualpan pizarro premtoi për lirimin atahualpës në qoftë se ai do të jepte fjalën për të mbushur një dhomë plotë me ar megjithatë pas një gjykim të simuluar spanjollët e ekzekutuan atahualpan duke e mbytur zënë frymën sëmundjet pllakosën popullsinë indigjene gjatë dekadave të para të sundimit spanjoll një kohë kur edhe vendasit u detyruan në sistemin e punës encomienda për spanjollët në quito u bë vendi i një audience mbretërore qark administrativ të spanjës dhe një pjesë e vicerojaltisë së perusë dhe më vonë vicerojaltisë së re të granadas pas gati vjet të kolonizimit spanjoll quito ishte ende një qytet i vogël prej vetëm banorësh pikërisht në këtë qytet në gusht u bë thirrja e parë për pavarësi nga spanja në amerikën latine nën udhëheqjen e kreolëve të qytetit si montfar juan pio quiroga salinas dhe peshkopi cuero y caicedo edhe pse kjo zgjati jo më shumë se dy muaj ajo kishte pasoja të rëndësishme dhe ishte një frymëzim për emancipimin e pjesës tjetër të amerikës spanjolle më tetor guayaquil u bë qyteti i parë në ekuador për të fituar pavarësinë e saj nga spanja më maj pjesa tjetër e ekuadorit fitoi pavarësinë e saj pasi antonio jos de sucre mundi forcat spanjisht monarkist në beteja e pichincha në afërsi të quito pas betejës ekuador bashkua simn bolvar s republika e gran kolumbi bashkimin me ditë moderne kolumbi dhe venezuela vetëm që të bëhet një republikë në vitin shekulli per ekuador u shënua nga paqëndrueshmëria me një suksesion të shpejtë të sundimtarëve presidenti i parë i venezuelës ekuador ishte lindur në juan jos flores i cili u rrëzua përfundimisht ndjekur nga shumë udhëheqës autoritarë të tilla si vicente rocafuerte jos joaqun de olmedo jos mara urbina diego noboa pedro jos de arteta manuel de ascsubi dhe djali vetë flores së antonio flores jijn ndër të tjera konservatore gabriel garcia moreno unifikuar vendi në me mbështetjen e kishës katolike romake në fund të shekullit të të kërkesa botërore për kakao lidhur ekonominë në eksportet e mallrave dhe çoi në migrimin nga malësitë në kufirin bujqësore në bregdet bregdeti bazë revolucioni liberal e nën eloy alfaro zvogëlohet fuqia e klerit dhe pronarëve të tokës konservatore të malësisë dhe kjo krahut liberal mbajti pushtetin deri në revolucionin julian ushtarake të vitit vitet dhe u shënuan nga paqëndrueshmëria dhe shfaqjen e politikanëve populistë të tilla si pesë herë president jos mara velasco ibarra që ndarjes së ekuador nga kolumbia në ajo kishte pohuar të gjitha tokat amazonian legenin midis lumit caqueta dhe maraon amazon lumit ekuador gjithashtu kishte de jure pretendime për një pjesë të vogël të tokës pranë oqeanin paqësor e njohur si tumbez e cila vë në mes lumenjtë zarumilla dhe tumbez në varg mountain andeve ekuador kishin pretendime në një zonë të tokës të quajtur jan de bracamoros i cili vë në mes të kufirit në malet e andeve dhe lumit maraon të jetë se si ajo mund ekuador gjatë historisë së saj të gjatë dhe të trazuar kishte humbur shumicën e territorit të saj pretenduar për secilin nga fqinjët e saj më të fuqishëm si kolumbia në dhe dhe brazili në vitin me anë të një seri të marrëveshjeve paqësore gjatë luftës për pavarësi para peru ose ekuador u bë një komb i pavarur disa fusha të mbretër zëvendës ish të new granada guayaquil tumbez dhe jan deklaruar veten të pavarur nga spanja disa muaj më vonë një pjesë e ushtrisë çlirimtare peruan i san martin vendosi të zënë tumbez dhe jaen me qëllim të përdorimit të këtyre qyteteve si trampolinat për çlirimin guayaquil dhe pjesa tjetër e quito de audiencia ekuador kjo ishte njohja zakonshme në mesin e zyrtarëve të lartë të ushtrisë çlirimtare nga jugu se udhëheqësi i tyre san martin dëshironte të çliruar e sotme ekuador dhe shtoni atë në një republikë të ardhshëm të perusë pasi ai kishte qenë pjesë e inca perandoria para spanjollet pushtuan atë megjithatë qëllimi bolivars ishin për të formuar një republikë ri të njohur si kolumbisë gran nga territorin çliruara spanjoll të new granades cila përbëhet nga kolumbia venezuela dhe ekuador san planet martins u pengua kur bolivar me ndihmën e marshall antonio jos de sucre dhe forca kolumbian gran çlirimtare zbritur malet e andeve dhe guayaquil pushtuar dhe aneksuar e sapo çliruar audiencia de quito në republikën e gran colombia kjo ndodhi disa ditë para se forcat san martins peruan mund të arrijë dhe të zënë guayaquil me qëllimin për të aneksuar guayaquil me pjesën tjetër të audiencia të quito ekuador në republikën e ardhshëm të perusë kjo mund të vërtetohet nga llogaritë që në mënyrë të përsëritur deklaruar san martin thënë bolivar se ai erdhi në guayaquil për të çliruar vendin e incas nga spanja bolivar kundërshtoi deklaratën e tij kur ai i dërgoi një mesazh nga guayaquil përshëndetur san marin trupat e tij në tokën kolumbian pasi trupat e fundit spanish monarkist u mundën në peru nga ushtritë çlirimtare të bolivar disa gjeneralëve peruan pa tituj ligjore mbështetjen ato filloi të zënë tumbez jan dhe guayaquil në fillim të ndërsa ishte ende ekuador federuar me gran kolumbi qëllimi i këtyre gjeneralëve peruan do të aneksit ekuador në republikën e perusë në kurriz të kolumbisë gran një këto gjeneralët peruan ishte lindur ekuadoras jos de la mar i cili u bë një nga presidentit perusë la mar me një forcë peruan pushtoi disa qytete në jug të ekuadorit më nëntor pas beteja e tarqui në shkurt e cila gran colombia çojë nga antonio jos de sucre fitoi sipas të negociatave të paqes peru rënë dakord për të sepreturn guayaquil tumbez dhe jan në ndërsa rregullimin e kufirit në pellgun lindor amazon si maraon amazon lumenj si kufi natyror midis më peru dhe kolumbia gran megjithatë peru kthye guayaquil por nuk arriti të kthehet tumbez dhe jaen sepse kolumbia gran ndarë veten në tri vende të ndryshme ekuador kolumbi dhe venezuelë pas ndarjes ecuadors nga federata gran kolumbian të kolumbisë venezuela ekuadori dhe në ekuador pati një luftë të shkurtër me kolumbinë mbi departamentin e cauca e cila u aneksoi për pak kohë në ekuador ekuador humbi këtë luftë dhe ranë dakord për një kufi i cili përkohshme ekuador pretendonte se ajo vrapoi përgjatë lumit caqueta ndërsa kolumbia dyshim se pretenduar se kufiri i ri vrapoi përgjatë lumit napo ndërkohë që po ndodhte peru filloi pushtimin e saj de facto të territoreve të diskutueshme amazonian pasi ai nënshkroi një traktat të fshehtë e paqes në favor të brazilit ky traktat shpërfillur të drejtat spanjisht që u konfirmuar gjatë kohës koloniale nga një traktat spanjisht portugalisht mbi amazon në lidhje me territoret e mbajtura nga kolonët paligjshme portugalisht gjatë negociatave të tij me brazilin peru deklaroi se në bazë të cedula mbretërore të ai pretendoi territore amazonian pellgut deri në caqueta lumit në veri dhe në drejtim të maleve andeve duke i privuar ekuador dhe kolumbia e të gjitha kërkesave të tyre në pellgun e amazon kolumbia protestuan duke thënë se pretendimet e saj shtrihet në jug drejt lumenjtë napo dhe amazon ekuador protestuan se ai pretendonte pellgun e amazon në mes të lumit caqueta dhe maraon lumi amazon peru injoruar këto protesta dhe krijoi departamentin e loretos me kryeqytetin e saj në iquitos që kishte pushtuar kohët e fundit dhe në mënyrë sistematike filluan të zënë duke përdorur sistemet e lumenjve të gjitha territoret e pretenduara nga të dy kolumbi dhe ekuador peru shkurtimisht zënë guayaquil përsëri në vitin pasi peru menduar se ekuador ishte shitur disa prej tokës kontestuese për zhvillimin me mbajtësit e bonove britanike por u kthye guayaquil pas disa muajsh mosmarrëveshja kufitare u dërgua më pas në spanjë për arbitrazh por pa dobi atëherë mosmarrëveshja është paraqitur në shtetet e bashkuara për arbitrazh në fund të kjo dështoi gjithashtu në vitin në mes të tensioneve në rritje të shpejtë brenda territoreve të diskutueshme rreth lumit zarumilla lufta me peru peru deklaroi se prania ushtarake ekuador në territorin e peruan kontestuese ishte një pushtim ekuador nga ana e saj pohoi se peru kishte pushtuar kohët e fundit ekuador rreth lumit zarumilla dhe se perusë nga pavarësia ekuador së nga spanja ka sistematike tumbez pushtuar jan dhe shumica e territoret e diskutueshme në pellgun amazonian ndërmjet lumenjve putomayo dhe maraon në korrik trupat u mobilizuan në të dy vendet peru kishte një ushtri prej trupave që u përball me një forcë të furnizohen dobët dhe të armatosur siç duhet ekuadoriane të nga të cilat vetëm ishin të vendosur në provincat jugore armiqësitë shpërtheu më korrik kur forcat peruan kaluan lumin zarumilla në disa vende testimi forcën dhe vendosmërinë e trupave kufitare ekuadoriane së fundi më korrik peruvians nisi një pushtim të madh duke kaluar lumin zarumilla në fuqi dhe avancimin në provincën ekuadoriane të el oro gjatë kohës së luftës peru fituar kontroll mbi pjesë të territorit të kontestuar dhe disa pjesë të provincës së el oro dhe disa pjesë të krahinë e loja duke kërkuar që qeveria të heqë dorë ekuadoras saj pretendimet territoriale marinës peruan bllokuar portin e guayaquil pothuajse prerja gjitha furnizimet për trupat ekuadoriane pas disa javësh të luftës dhe nën presion nga shtetet e bashkuara dhe disa vende të amerikës latine të gjitha luftimet erdhi në një ndalesë ekuador dhe peru erdhi në një marrëveshje të formalizuar në rio protokolli nënshkruar më janar në favor të unitetit hemisferik kundër aksi fuqitë në lufta e dytë botërore favorizuar peru me territorin ata zënë në kohën e luftës erdhi në një fund recesioni dhe trazirat popullore çoi në një kthim në politikë populiste dhe ndërhyrjeve ushtarake vendase në vitet ndërsa kompanitë e huaja zhvilluar burimet e naftës në amazon ekuadoriane në vitin ndërtimi i tubacionit të andeve ishte përfunduar tubacioni sjellë naftë nga ana lindore të andeve në bregdet duke e bërë më të madhe të dytë eksportues ekuador amerikën e jugut të naftës tubacioni në pjesën jugore ekuador nuk bëri asgjë për të zgjidhur tensionet mes ekuador dhe peru megjithatë rio protokolli dështuar për të zgjidhur pikërisht kufirin përgjatë një lumi të vogël në distancë cordillera del rajon kondor në jug ekuador kjo shkaktoi një mosmarrëveshje të gjatë valë në mes ekuador dhe peru e cila përfundimisht çoi në luftën midis dy vendeve parë një luftim kufitar në janar shkurt e njohur si paquisha incidentit dhe në fund të fundit luftarake në shkallë të plotë në janar ku ushtria ekuadoras rrëzua avioni peruan dhe helikopterë dhe këmbësorisë peruan marshuan në jug të ekuadorit çdo vend fajësuar tjetrën për fillimin e armiqësive i njohur si lufta cenepa sixto durn ballen presidenti ekuadoras shkëlqyeshëm deklaroi se ai nuk do të heqë dorë nga një centimetër të vetme ekuador ndjenja popullor në ekuador u bë fort nacionaliste kundër peru mbishkrime mund të shihet në muret e quito peru referohen si cain de latinoamrica një referencë për vrasjen e abelit nga vëllai i tij kaini në librin e zanafillës ekuador dhe peru ka arritur një marrëveshje paraprake për paqe në tetor e cila përfundoi armiqësive dhe garantuesit e protokollit rio vendosi që kufiri i zonës undelineated ishte vendosur vijën e cordillera del kondor ndërsa ekuador duhej të heqin dorë nga pretendimet e saj të vjetra me dekada territoriale në shpatet lindore të cordillera si dhe në të gjithë zonën perëndimore të headwaters cenepa peru u detyrua të japë në ekuador në qira të vazhdueshme por pa sovranitet një kilometër katror e territorit të saj në zonën ku baza ekuadoras of tiwinza pika qendrore e luftës kishte qenë e vendosur brenda tokës peruan dhe që ushtrisë ekuadoras mbajtur gjatë konfliktit demarkacioni kufitar final hyri në fuqi më maj në vitin një revolucionare dhe nacionaliste ushtarake junta përmbysi qeveria e velasco ibarra grusht shteti është i udhëhequr nga përgjithshme guillermo rodrguez dhe të ekzekutuar nga marina komandanti g jorge queirolo presidenti i ri mërgim jos mara velasco të argentina ai mbeti në pushtet deri në vitin kur ai u hoq nga një qeveri ushtarake se junta ushtarake u udhëhequr nga admirali alfredo poveda i cili u shpall kryetar i këshillit suprem këshilli i lartë përfshirë dy anëtarë të tjerë të përgjithshme guillermo durn arcentales dhe gjenerali luis leoro franco shoqëria civile gjithnjë e më këmbëngulëse bëri thirrje për zgjedhje demokratike kolonel richelieu levoyer qeveria ministri propozuar dhe zbatuar një plan për t u kthyer në sistemin kushtetues përmes zgjedhjeve universale ky plan aktivizuar presidentin e ri të zgjedhur në mënyrë demokratike për të marrë përsipër detyrat e zyrës ekzekutive zgjedhjet u mbajtën më prill në bazë të një kushtetute të re jaime rolds aguilera u zgjodh president duke mbledhur rreth një milion vota më në historinë e ekuadoriane ai mori detyrën më gusht si presidenti i parë i zgjedhur me kushtetutë pas gati një dekade të diktaturave civile dhe ushtarake në vitin ai themeloi partido pueblo cambio y democracia njerëzit ndryshimi dhe partia demokracia pas tërheqjes nga concentracion populares de fuerzas best forcat përqendrimi dhe i qeverisur deri më maj kur ai vdiq së bashku me gruan e tij dhe ministri i mbrojtjes marco subia martinez kur forcave ajrore tij aeroplani u rrëzua në shi i rëndë në afërsi të kufirit peruan shumë njerëz besojnë se ai u vra shkurt duke pasur parasysh kërcënimet e shumta me vdekje barazoi kundër tij për shkak të axhendës së tij reformiste vdekjet në crashes automobilave të dy dëshmitarëve kyç para se të mund të dëshmojnë gjatë hetimeve dhe nganjëherë kontradiktore llogaritë e incidentit roldos u pasua menjëherë nga zëvendës presidenti hurtado osvaldo i cili u pasua në vitin nga len febres cordero nga partia social krishterë rodrigo borja cevallos i së majtës demokratike izquierda democrtica ose id partia fitoi presidencën në vitin kandidon në balotazhin e zgjedhjeve kundër abdal bucaram kunati i jaime roldos dhe themelues i partia roldosist ekuadoras qeveria e tij ishte e angazhuar për të përmirësuar mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe të kryhen disa reforma veçanërisht hapjen e ekuadorit për tregtinë e jashtme the government borja konkludohet një akordin çon në shpërbërjen e grupit të vogël terrorist alfaro vive carajo jetët alfaro dammit i quajtur pas eloy alfaro megjithatë problemet e vazhdueshme ekonomike minuar popullaritetin e id dhe partitë opozitare morën kontrollin e kongresit në vitin shfaqja e popullsisë indigjene rreth si një zonë aktive ka shtuar në paqëndrueshmërinë demokratik të vendit në vitet e fundit popullata ka qenë i motivuar nga dështimet e qeverisë për të përmbushur premtimet e reformës së tokës papunësia e ulët dhe ofrimin e shërbimeve sociale historike dhe shfrytëzimit nga ana e elitës së tokës që mbajnë lëvizja e tyre së bashku me përpjekjet e vazhdueshme destabilizuese nga dy lëvizjeve elitës dhe majtist ka çuar në një përkeqësim të zyrës ekzekutive popull dhe degët e tjera të qeverisë të japë presidentit kapital shumë pak politike siç ilustrohet me largimin më të fundit të presidentit lucio gutirrez nga detyra nga kongresi në prill vice president alfredo palacio zuri vendin e tij dhe mbeti në detyrë deri në presidenciale zgjedhja ekuadoriane e përgjithshme zgjedhjet e vitit në të cilën rafael correa fituar presidencën më shtator në një revoltë të policisë shumë policë u vranë pas një ndërhyrjeje ushtarake në një spital të policisë presidenti rafael correa pretenduar se ai u mor peng në spital nga oficerët e policisë si pjesë e një serie protestash kundër shkurtimeve për përfitimet e punonjësve të shërbimeve publike të cilat ishin pjesë e një pakete kursimit financiar çfarë zemëruar policisë dhe elementëve të ushtrisë ishte një ligj për t i dhënë fund praktikës së dhënies medalje dhe shpërblime me çdo promovim ajo gjithashtu do të zgjasë vjet periudhën e zakonshme të nevojshme për promovime the qeveritare të quajtur revolta një grusht shteti dhe deklaroi një shtet një javor të jashtëzakonshme të cilat vënë ushtrinë në krye të rendit publik dhe të pezulluar liritë civile peru mbyllur kufirin e saj me ekuadorin gjendja aktuale e ekuadorit përbëhet nga pesë funksione shtetërore funksioni ekzekutiv legjislative funksioni gjyqësor funksioni funksioni zgjedhor dhe transparenca dhe kontrolli social ekuador udhëhiqet nga një president i zgjedhur në mënyrë demokratike për një mandat katër vjeçar presidenti aktual i ekuadorit rafael correa ushtron fuqinë e tij nga zgjedhjet presidenciale de palacio carondelet në quito kushtetuta e tanishme u shkrua nga kuvendi ekuadoras kushtetuese zgjodh në vitin dhe është miratuar me referendum në vitin që nga viti votimi është i detyrueshëm për të gjithë personat e moshës shkolluar me dëshirë për të gjithë qytetarët e tjerë dega ekzekutive përfshin ministri qeveritarët dhe këshilltarët provinciale kryetarët e komunave aldermen dhe bordet famullitare janë të zgjedhur direkt kuvendi i kombëtar ekuador mblidhet gjatë gjithë vitit përveç skutat në korrik dhe dhjetor nuk janë komisione të përhershme trembëdhjetë anëtarët e gjykatës kombëtare të drejtësisë janë të emëruar nga këshilli kombëtar gjyqësor për nëntë terma vit funksion ekzekutiv është deleguar presidentit ushtrohet aktualisht nga rafael correa ai është i shoqëruar nga kryetari i tij zv aktualisht lenin moreno zgjidhet për katër vjet me aftësinë për të ri zgjedhur vetëm një herë si kreu i shtetit dhe kreu i qeverisë ai përgjegjës për administratën publike emërimin e koordinatorëve kombëtarë ministrat ministrat e shtetit dhe nëpunësve publikë ekzekutiv përcakton politikën e jashtme emëron kancelarin e republikës si dhe ambasadorët dhe konsujt duke qenë autoriteti përfundimtar mbi dhe kombëtar i policisë ekuador autoritetet emërimit gruaja e presidentit të detyrës së marrë titullin e zonja e parë e ekuadorit funksioni legjislativ ushtrohet nga national kuvendi e cila e ka selinë në qytetin e quito në legjislativ palace dhe përbëhet nga assemblyman të ndarë në dhjetë komisione zgjidhet për një periudhë katër vjeçare pesëmbëdhjetë konstituencë kombëtare zgjidhet kuvendi dy deputetëve të zgjedhur nga çdo krahinë dhe një për çdo njëqind mijë banorë ose fraksion i tejkalon sipas regjistrimit të fundit të popullsisë kombëtare në dijeni të kësaj ligji do të përcaktojë zgjedhjen e kuvendit të rajoneve rretheve metropolitane sistemi gjyqësor i vendit është bërë nga këshilli gjyqësor si trupin e saj kryesor dhe gjykatës kombëtare të drejtësisë gjykatat provinciale dhe tribuna përfaqësimi ligjor është bërë nga këshilli gjyqësor gjykata kombëtar i drejtësisë përbëhet nga gjyqtarë të zgjedhur për një afat prej nëntë vitesh gjyqtarët janë të ripërtërihet nga tretat çdo tre vjet siç përcaktohet në kodin organike e sistemit gjyqësor këto janë të zgjedhur nga këshilli gjyqësor në pajtim me procedurat të opozitës dhe meritat si organizma të pavarur të sistemit gjyqësor janë prokurori i përgjithshëm dhe mbrojtës publik organizatat si ndihmëse janë shërbimit noterial kasneci gjyqësor dhe marrës edhe atje është një regjim të veçantë të drejtësisë vendase funksionet e sistemit zgjedhor nga ana e autoriteteve të cilat hyjnë vetëm çdo katër vjet ose kur zgjedhjet apo referendumet të ndodhë funksionet e tij kryesore janë për të organizuar zgjedhjet e kontrollit të dënojë shkeljen e rregullave zgjedhore trupi i saj kryesor është national zgjedhor këshillit e cila është e bazuar në qytetin e quito dhe përbëhet nga shtatë anëtarë të partive partive politike më të votuar gëzojnë autonomi të plotë financiare dhe administrative ky organ tjetër për gjykata zgjedhore formon zgjedhor funksion i cili është një nga pesë degët e pushtetit ekuador transparenca dhe kontrolli social përbëhet nga këshilli i pjesëmarrjes qytetare dhe kontrollit sociale një ombudsmanit kontrollorin i përgjithshëm i shtetit dhe mbikqyrësit autoritetet e saj do të ushtrojnë funksionet e tyre për pesë vjet kjo fuqi është përgjegjës për promovimin e transparencës dhe të kontrollit planet publikisht si dhe planet për të hartuar mekanizma për të luftuar korrupsionin si edhe të caktojë autoritetet të caktuara dhe të jetë mekanizëm rregullator i përgjegjshmërisë në vend objektivat kryesore ekuador politikës së jashtme kanë përfshirë tradicionalisht mbrojtjen e territorit të saj nga agresioni i jashtëm dhe mbështetje për objektivat e kombeve të bashkuara dhe të oas anëtarësimi në ekuador të opec ut në vitet dhe lejuan udhëheqësit ekuadoras të ushtrojë disi autonomi më të madhe të politikës së jashtme në antarktidë ekuadori ka ruajtur një stacion kërkimor paqësore për studimin shkencor si një komb anëtar i antarctica traktati ekuador ka vendosur shpesh theks të madh në qasjet multilaterale ndaj çështjeve ndërkombëtare ekuadori është një anëtar i kombeve të bashkuara dhe shumica e agjencive të saj të specializuara dhe një anëtar i shumë grupe rajonale duke përfshirë rio group latin american sistemin ekonomik të organizatës latine amerikan të energjisë latin american association integrimi aleanca bolivarian për popujt e amerikës tonë andeve komuniteti i kombeve bashkimi i kombeve të amerikës së jugut unasur dhe banka i jugut spanjisht banco del sur ose bancosur ekuadori është e ndarë në krahina të provincat secili me kapital të vet administrativ ekuadori ka një sipërfaqe totale është në duke përfshirë galapagos islands të kësaj është në ujë ekuadori është një nga vendet më të vogla në amerika e jugut kultura rrjedhë ekuador është përcaktuar nga hispanike tij mestizo shumica dhe si prejardhjen e tyre kjo është tradicionalisht e trashëgimisë spanjolle ndikoi në shkallë të ndryshme nga tradita amerindian dhe në disa raste nga të afrikës elements the parë dhe vala më e madhe e emigracionit modern në ekuador përbëhej nga kolonistët spanjolle pas ardhjes së evropianëve në një numër më i ulët i evropianëve të tjera dhe veriut amerikanët emigruar në vend në fund të shekullit të të dhe në fillim të xx dhe në numër më të vogël polakët lituanezëve anglisht irlandez dhe kroatët gjatë dhe pas luftës së dytë botërore që nga skllavëria e afrikës nuk ishte fuqia punëtore e kolonive spanjolle në terra firme amerika e jugut duke pasur parasysh nënshtrimi i njerëzve indigjene nëpërmjet ungjillizimit dhe encomiendas popullata pakicë e prejardhje afrikane është gjetur kryesisht në krahinat veriore të esmeraldas dhe imbabura kjo është kryesisht për shkak të anijembytje shekullit të të të një galion robi tregtare në brigjet veriore të ekuadorit të mbijetuarit pak zezë afrikane swam në breg dhe të depërtuar në xhungël pas trasha nën udhëheqjen e anton shefi i grupit ku ka mbetur si njerëz të lirë ruajtur kulturën e tyre origjinale jo ndikuar nga elementet tipike të gjetura në provincat e tjera të bregdeti ose në rajonin e andeve komunitetet indigjene ekuador janë të integruara në kulturën e zakonshme në shkallë të ndryshme por disa mund të praktikojnë kulturat e tyre autoktone veçanërisht komunitetet më të largëta indigjene të amazon pellgut spanjisht flitet si gjuhë e parë nga më shumë se të popullsisë dhe si gjuhë e parë ose të dytë nga më shumë se pjesë e popullsisë ekuador mund të flasë gjuhën amerindiane në disa raste si gjuhë e dytë dy për qind e popullatës flasin gjuhë amerindian vetëm ecuadorians shumica flasin spanjisht edhe pse shumë flasin gjuhë amerindian të tilla si kichwa gjuhë të tjera amerindian fliten në ekuador përfshijnë awapit e folur nga awa a ingae e folur nga cofan shuar chicham e folur nga shuar achuar shiwiar e folur nga achuar dhe shiwiar cha palaachi folur nga chachi tsa fiki folur nga tschila paicoca folur nga siona dhe secoya dhe wao tededeo folur nga waorani edhe pse shumica e tiparet ekuadoriane spanjisht janë ato universale të botës spanjisht folëse ka idiosyncrasies disa muzikë e ekuadorit ka një histori të gjatë pasillo është një zhanër të muzikës vendase latine në ekuador është zhanër të muzikës kombëtare përmes viteve shumë kultura kanë ndikuar për të krijuar lloje të reja të muzikës ka edhe lloje të ndryshme të muzikës tradicionale si albazo pasacalle dhelpra incaico tonada capishca bomba themeluar shumë në afro ekuadoriane shoqërisë si esmeraldas dhe kështu me radhë tecnocumbia dhe rockola janë shembuj të qartë të ndikimit të huaj kulturave një nga format më tradicionale të kërceni në ekuador është sanjuanito është me origjinë nga veriu i ekuadorit otavalo imbabura sanjuanito është një muzikë danceable përdorur në festimet e mestizo dhe kulturës indigjene sipas segundo muzikolog ekuadoriane luis moreno sanjuanito u kërcenin nga njerëzit indigjenë gjatë ditëlindjes së san juan bautista kjo datë e rëndësishme është themeluar nga spanjollet më june coincidentally njëjtën datë kur njerëzit indigjene festoi ritualet e tyre të inti raymi ekuadoras kuzhina është e ndryshme që ndryshojnë me lartësi dhe kushtet lidhur bujqësore rajonet më në ekuador ndiqni vakt tre kurs tradicional të supë një kurs të dytë i cili përfshin oriz dhe një proteinë të tilla si mish ose peshk dhe pastaj ëmbëlsirë dhe kafe për të përfunduar darka është zakonisht më të lehta dhe nganjëherë të përbëhet vetëm nga kafe ose çaj bimor me bukë në rajonin malor derri pule viçi dhe cuy gini derr janë të njohura dhe janë shërbyer me një shumëllojshmëri të drithërave veçanërisht orizi dhe misri apo patate në rajonin bregdetar deti është shumë popullor me karkaleca peshk dhe ceviche qenit pjesë kryesore të dietës në përgjithësi ceviches janë shërbyer me gjethe delli skuqur chifle patacones sy kokoshka ose tostado gusht delli enët dhe badiava bazë janë baza e ngrënies më bregdetare encocados enët që përmbajnë një salcë kokosit janë gjithashtu shumë të popullarizuara churrasco është një ushqim kryesor i rajonit bregdetar sidomos guayaquil arroz con carne y menestra asada oriz me fasule viçi i pjekur në skarë dhe është një prej pjatave tradicionale e guayaquil siç është delli i skuqur e cila është shërbyer shpesh me atë ky rajon është një prodhuesi kryesor i banane fasule kakao për të bërë çokollatë karkaleca tilapia mangos dhe fruta pasion midis produkteve të tjera në rajon amazon një element kryesor dietetike është juka i quajtur diku tjetër cassava shumë fruta janë në dispozicion në këtë rajon duke përfshirë edhe banane rrush pemë pjeshke dhe shuplakat letërsia në fillim kolonial ekuador si në pjesën tjetër të amerikës spanjoll u ndikua nga spanish mosha e artë një nga shembujt më të hershme është jacinto collahuazo një shef indigjen i një fshat verior në e sotme ibarra i lindur në në fund pavarësisht shtypjes dhe diskriminimit të hershme të popullit vendas nga spanjisht collahuazo mësuar të lexojnë dhe shkruajnë në gjuhën kastilianisht por puna e tij është shkruar në quechua përdorimi i quipu u ndalua nga spanjollët dhe në mënyrë që të ruajnë punën e tyre poetë shumë inca duhej të mbështeten në përdorimin e alfabetit latin për të shkruar në gjuhën amtare të tyre quechua historia prapa drama inca ollantay pjesë e vjetër letrare në ekzistencë për çdo gjuhë indigjene në amerikë karnis aksionet disa ngjashmëri me punën e collahuazo collahuazo u burgos dhe të gjithë punën e tij djegur ekzistenca e punës së tij letrare doli në dritë shumë shekuj më vonë kur një ekip i masonëve ishte rikthimin muret e një kishe koloniale në quito dhe gjeti një dorëshkrim fshehur fragmenti salvaged është një përkthim spanjisht nga quechua e elegji për të vdekur i atahualpa një poemë e shkruar nga collahuazo e cila përshkruan trishtim dhe impotencë e popullit inca e ka humbur atahualpa mbretin e tyre shkrimtarë të tjerë e hershme ekuadoras përfshijnë jezuitëve juan bautista aguirre lindur në daule në dhe ati juan de velasco lindur në riobamba në de velasco shkruan për kombet dhe chiefdoms që kishin ekzistuar në mbretërinë e quito ekuador sot para ardhjes së spanjoll llogaritë e tij janë historike nacionaliste duke shfaqur një perspektivë romantike të historisë precolonial autorët e famshme nga periudha koloniale në fund të republikës dhe në fillim të përfshijnë eugenio espejo një printer dhe autor kryesor i gazetës së parë në ekuadoriane kohërat kolonialiste jose joaquin de olmedo lindur në guayaquil i famshëm për ode e tij të simn bolvar titulluar victoria de junin juan montalvo një eseist i shquar dhe romancieri juan leon mera i famshëm për punën e tij cumanda ose tragjedi në mesin e egër dhe ekuadoras kombëtare himni juan a martinez me a la costa dolores veintimilla dhe të tjerë shkrimtarët bashkëkohorë ekuadoras përfshijnë romancierin jorge enrique adoum poeti jorge andrade carrera eseist benjamn carrion poetët medardo angel silva jorge andrade carrera romancieri enrique gil gilbert e romancieri jorge icaza autor i romanit huasipungo përkthyer në shumë gjuhë shkurtër autori histori pablo palacio romancieri jorge queirolo bravo romancieri alicia yanez cossio stilet më të mira të njohur të artit nga ekuador përkiste escuela quitea e cila zhvillohet nga në shekuj shembuj prej të cilave janë në shfaqje në kisha të ndryshme të vjetra në quito ekuadoras piktorë përfshijnë eduardo kingman oswaldo guayasamn dhe camilo egas nga lëvizja indiginist manuel rendon jaime zapata enrique tbara anbal villacs theo constant len ricaurte dhe estuardo maldonado nga lëvizja informalist dhe luis burgos flor me stilin e tij abstrakte futuristic populli autoktonë të tigua ekuador janë edhe të njohur botërisht për të tyre piktura tradicionale sporti më popullor në ekuador si në shumicën e vendeve amerikës së jugut është futbolli ekipet e tij profesionalë më të njohur përfshijnë liga de quito deportivo quito dhe el nacional nga quito emelec nga guayaquil olmedo nga riobamba dhe deportivo cuenca nga cuenca aktualisht klubi më i suksesshëm i futbollit në ekuador është liga de quito që është klubi i vetëm ekuadorian që ka fituar copa libertadores copa sudamericana dhe recopa sudamericana ata zunë vendin e dytë në kupën e botës për klubet të fifa s në vitin ndeshjet e ekipit kombëtar të futbollit të ekuadorit janë ngjarjet më të ndjekura sportive në vend ekuadori është kualifikuar për raundet finale të kampionateve botërore të futbollit të viteve dhe kualifikimi në finalet e vitit u konsiderua një sukses i madh për vendin dhe banorët e tij lartësia jashtëzakonisht të lartë e stadiumit në quito shpesh ndikon në ecurinë e ekipeve miq ekuadori përfundoi në vendin e në eliminatoret conmebol pas argjentinës dhe para ekipit që do të bëhej kampion i botës brazilit në kampionatin botëror të vitit ekuadori përfundoi përpara polonisë dhe kosta rikës duke përfunduar i dyti pas gjermanisë në grupin a ata u eliminuan nga anglia në raundin e dytë ekuadori ka fituar vetëm dy medalje në lojërat olimpike tëdzja të fituara nga garuesi i km ecje sportive jefferson prez i cili mori medaljen e artë në lojrat e dhe medaljen e argjendtë vjet më vonë prez vendosi edhe një rekord botëror në kampionatin botëror të me minutë e sekonda për distancën km emiratet e bashkuara arabe është shtet federal që ndodhet në skajin më lindor të gadishullit arabik në gjirin persik që kufizohet në lindje nga omani dhe në jug nga arabia saudite si dhe ndan kufij detarë me katarin dhe iranin eba të janë një federatë e përbërë nga shtatë emirate çdo emirat është i qeverisur nga një emir i trashëguar që së bashku formojnë këshillin suprem federal organi më i lartë legjislativ dhe ekzekutiv në vend një nga emirët zgjidhet president i emirateve të bashkuara arabe emiratet përbërëse janë të abu dhabi ajman dubai fujairah ras al khaimah sharjah dhe umm al quwain kryeqytet është abu dhabi i cili është një nga dy qendrat e aktiviteteve tregtare dhe kulturore së bashku me dubai islami është feja zyrtare e emirateve të bashkuara arabe dhe gjuha arabe është gjuhë zyrtare në vitin abu dhabi u bë i pari nga emiratet për të filluar eksportimin e naftës sheiku zayed sundimtar i abu dhabit dhe presidenti i parë i eba mbikqyri zhvillimin e emirateve dhe i drejtoi të ardhurat e naftës në shëndetësi arsim dhe infrastrukturë sot rezervat e naftës të emirateve renditen si rezervat e shtata më të mëdha në botë dhe rezervat e gazit si rezervat shtatëmbëdhjeta më të mëdha në botë emiratet kanë një ekonomi me të ardhura të larta e cila renditet si e nëntëmbëdhjeta më e lartë në terma të pbb së për frymë qyteti më i populluar dubai shfaqet si një qytet global dhe një portë biznesi për azinë perëndimore dhe afrikën që nga shekulli i xviii të tokat të cilat më vonë do të njihen si emirate gjendeshin nën ndikimin e britanikëve pirateria e evropianëve dhe vendasve u ndal më marrëveshjen në mes britanisë së madhe dhe shtatë emirëve të bregdetit më lidhja e shtatë shteteve daton që më m marrëveshjen e quajtur trucial state ku njeh si të vetmin patron mbrojës britanin e madhe pas largimit të trupave britanike më dhjetor shtetet e marrëveshjes themelojnë lidhjen federatën e emirateve të bashkuara arabe për këtë qëllim britania e lëshon hapësirën në protektoriatin e të cilës ishte sipas një marrëveshjeje miqësie kryetari i shtetit sheiku said ibn sultan an nahjan u rizgjodh më të më kësaj federate si emirat i shtatë i bashkangjitet edhe ras al khaimah u pason anëtarsimi i federates në oragnizaten e kombeve të bashkuara në ligën arabe dhe në organizaten opec në politikën e jashtme posaçërisht në konfliktet e lindjes së afërt federata ndjekë një vijë të lehtë politike gjatë viteve deri tek centralizimi në disa drejtime ndër të cilat centralizimi i policisë dhe shërbimeve të sigurimit së bashku me vendet tjera arabe në gjirin persik mundohen që të arrijnë një koncept të përbashkët të mbrojtjes në rajonin e gjirit nuk është sitem me kalif por presidencial si çdo shtet tjetër me përjashtim se aty presidenti është i përjetshëm d m th ka të drejtë rizgjidhje president deri në vdekje sheiku zaid ish presidenti i eba ve si politikë ngadhënjyese dhe frytdhënëse për ta arritur bashkimin e shtate principatave kishte jap shumë për të arritur bashkimin pra ishte emiri i principatës më të madhe dhe më të pasur abu dhabit principatë kjo e cila afro të buxhetit shtetëror e shpenzon dhe i ndihmon të tjerat për zhvillim nga vetë fjala emiratet lë të kuptohet se është një bashkësisë shtetërore e përbërë nga njësi shtetërore të quajtura emirate imarat njëjës imarah falë burimeve të majme në abu dhabi mil t rez mil t nxierrje dhe atyre të pakta në dubai mil t rez mil t nxierrje oazat e portat detare të paçmuara në të kaluarën e gjirit persik që nga diku ta kanë arritur të krijojnë qytete moderne me një infrastrukturë të shkëlqyeshme e një rrjet shoqëror të organizuar në kompleks të ndërtesave kulla të larta për zyrë për banka për hotele për spitale për shkolla e pastruese të kripës nga uji i detit me një bruto prodhim shoqëror prej dollarësh amerikanë për banorë emiratet e bashkuara arabe qëndrojnë në krye të listave pjesen më të madhe të prodhimit e përbëjnë të ardhurat nga ekonomia e naftës tregëtia bankat dhe shërbimet marrin pjesë me diku ndërtimtaria me industria dhe tregëtia me bujësia me shërbimet komunale me vetëm e tokës së emirateve të bashkuara arabe është tokë e ujitur ashtu që të jetë frytëdhënse pjesa më e madhe gjendet në oaze pjesen më të madhe të tokës së punueshme e qeverisin sheikët e ras al khaimah ut dhe fuxhairës mbjelljin pemër perime duhan etj kultivimi i kafshëve bëhet kryesisht në ras al khaimah ku gjatë kishte krerë dhi dele gamilje dhe gjedhë gjuetia e peshkut dallohet në faluxhë emirati më i pasur llogaritet të jetë abu dabi i cili financon rreth të të dalurave të emriateve të bashkuara arabe abu dabi ka rafinerinë e naftës uzina kimike shkritore të aluminit fabrikën e çimentosë unzia e shkrirjes së qelqit gjendet në ujdhesën das dubai është emirati më i rëndësishëm për tregëti me porte moderne në ujrat e thella detare porta port rashid fabrikën e çimentosë rafinerinë e naftës sharxhia ka rezervat më të vogla të naftës në këtë emirat më e rëndësishmja është uzina e ndërtimit të anijeve dhe barkave lundruese shteti i emirateve të bashkuara arabe është ndër më të veçantit në lindjen e afërme sa i përket popullsisë federata shtrihet në një sipërfaqe prej km në të cilën jetojnë diku më shumë se milion banorë kah mesi i viteve të një numër i madh i popullsisë së azisë jugore ka emigruar në emiratet e bashkuara arabe stanadardi i lartë i jetesës dhe mundësia e madhe për punësim tërhoqi një numër të madh njerëzish nga india pakistani në vitin në emiratet e bashkuara arabe janë paraqitur milion shtetas të indisë dhe rreth nga pakistani popullsinë e emirateve të bashkuara arabe e përbëjnë qyteti më i madh është dubai me afro milion banorë qytete tjera janë abu dabi sharja fuxhaira etj shkala e urbanizmit është e lartë dhe arrin pjesa tjetër e popullsisë jeton në vendbanime të vogla dhe fshatra të përhapura nëpër tërë vendin si dhe në vendbanimet rreth fushave të naftës përparsia që i japin emriatet e bashkuara arabe fitimit nga burimet e naftës është invenstuar në zhvillimin e një kulture të nivelit të lartë e cila tërheq njerëz nga vende të ndryshme të botë ndër këta ka dhe shqiptarë të cilët tani janë vendosur në dubai ku kanë hapur punishtet apo veprimtaritë e tyre shërbyese 			 					 					 			 			 			 			 					 					 					 					 eritrea ndodhet në pjesën veri lindore të afrikës dhe në pjesën lindore të vendit ka dalje në detin e kuq pjesa tjetër e eritresë kufizohet në jug me xhibutin në jug perëndim me etiopinë dhe pjesa veri perëndimore kufizohet me sudanin një nga hominids vjetër që përfaqëson një lidhje të mundshme midis homo erectus dhe një homo sapiens arkaik u gjet në buya danakil eritrean në vitin nga shkencëtarët italianë the kafkë ishte gjetur që të jetë mbi milion vjet të vjetra për më tepër në vitin eritrean kërkimit ekipi i projektit zbuluar disa nga dëshmitë më të hershme të njeriut mjet përdorim në korrje e burimeve detare vendi përmbante xham vullkanik datë mjete në epokën e paleolitit rreth vite e vjetër epipaleolithic ose piktura mesolithic shpellë në eritrea qendrore dhe veriore dëshmojnë për gjahtar fillim gatherers në këtë rajon një paleontologu amerikan william sanders i universitetit të miçiganit gjithashtu zbuloi një lidhje të mundshme të humbur në mes të elefantëve lashtë dhe moderne në formën e fosile të mbetura të derr sized krijesë në eritrea fosili i i cili është milion vjet të vjetra shtyn origjinën e elefantëve dhe mastodons pesë milion vjet të tjera në të kaluarën dhe tregon se elefantët moderne ka origjinën ne afrike referime të vjetra të shkruara në territorin e njohur tani si eritrea është ekspeditë chronicled filloi të vë bast i trilluar ose ta netjeru përkatësisht vendin e gods nga egjiptianët e lashtë në shekullin e njëzet e pestë para krishtit sipas faraoni sahure më vonë burime nga hatshepsut faraonit në shekullin e pesëmbëdhjetë pes paraqesin një portret më të detajuar të një ekspeditë në kërkim të temjan vendndodhja gjeografike të misioneve të vë bast është përshkruar si përafërsisht korrespondon në bregdetin jugor në perëndim të detit të kuq the eritrea emrit është një interpretim i emrin lashtë grek erythraa përkatësisht red toka provat më të hershme të bujqësisë vendbanimet urbane dhe tregtare në eritrea ishte gjetur në rajonin perëndimor të vendit e përbërë nga mbetjet arkeologjike që datojnë që nga para krishtit në faqet e quajti grup plagë bazuar në dëshmitë arkeologjike nuk duket të ketë qenë një lidhje në mes të popujve të grupit plagë dhe civilizimet e luginës nil dmth e lashtë të egjiptit dhe nubia në malsis sidomos në rrethinat e asmara së rezultatet e vendeve të lashta janë të dokumentuara duke përfshirë sembel mai chiot ona gudo mai temenai weki duba dhe mai hutsa kryesisht daton në fillim dhe në mes të pes mijëvjeçarit pes këto komunitete përbëhej nga qytete të vogla fshatrave dhe fshatrat e ndërtuar prej guri afërsia e këtyre komuniteteve të lashtë në miniera ari sugjerojnë se një pjesë e prosperiteti i tyre ishte i lidhur me të minierave dhe të përpunimit të arit rreth mesit të mijëvjeçarit disa vende me sabaean mbetet mbishkrimet objekte dhe monumente duket të dalë në highlands qendrore për shembull në keskese në mes të shekullit të tetë dhe të pestë pes një mbretëri të njohur si d mt u krijua gjoja në atë që është sot dhe të krahinës eritrea tigray i etiopisë veriore pas d rënie mt s rreth shekullit të pestë para krishtit shteti i aksum u ngrit në shumë e eritresë dhe malore veriore etiopian ai u rrit gjatë shekullit të katërt para krishtit dhe erdhi në ngritje gjatë shekullit të parë pas krishtit minting monedhat e tij deri në shekullin e tretë dhe konvertimin në shekullin e katërt të krishterimit duke u bërë i dyti zyrtar i shtetit të krishterë pas armeni dhe i pari të zërë vend në kryq në monedha të saj sipas mani ai u rrit të jetë një nga katër qytetërimet më të madhe në botë në një nga me kinë persi dhe në romë në shekullin e shtatë me ardhjen e islamit nëpër detin e kuq në arabi dhe pushtimit arab dhe shkatërrimin e mëvonshëm të adulis qytetit kryesor aksum e portit aksum tregtisë dhe energjisë në detin e kuq filloi të bjerë dhe perandorisë zvogëluar gradualisht dhe u zunë nga mbretëritë e vogla rivale gjatë periudhës së mesjetës bashkëkohor me të dhe pas shpërbërjes graduale e shtetit aksumite midis shekujve dhe disa shtete si dhe fiseve dhe tokat e klanit dolën në zonën e njohur sot si eritrea midis shekullit të tetë dhe të trembëdhjetë veriore dhe veriperëndimore eritrea kishte ardhur kryesisht nën dominimin e beja një popull cushitic nga sudani verilindore të beja solli islami në pjesë të mëdha e eritresë dhe lidhur rajonin më të madh për botën islame megjithatë të krishterët e kohës së axumite vazhduar të banojnë këto zona dhe të mbajnë fenë e tyre në fushën kryesore malor dhe ngjitur me bregdetin e asaj që ishin më parë mysliman beja vendosi zona një i krishterë i quajtur mbretëria midir bahr ose midri bahri tigrinja për tokë e det u ngrit vendosi nga negus bahr ose bahr negash sundimtar e detit u shfaq në shekullin e të pjesët juglindore e eritresë e banuar nga afare pavarur që nga kohrat e lashta erdhi për të formuar një pjesë të sulltanatit adal islame në fillim të shekullit të të pjesë nga ultësira jugperëndimor e eritresë ishin nën sundimin e të atëhershëm të krishterë animist funj sulltanatit të sinnar një fuqi pushtuese të perandorisë osmane turke nën sulejman i massawa pushtoi në nga të krishterët ndërtimi atë që konsiderohet tani qytetin e vjetër e massawa në ishullin batsi ata gjithashtu pushtuan qytetet e hergigo dhe debarwa kryeqytetin e yeshaq bashkëkohor krishterë bahr negus përpara se të revoltohet përsëri në bregun nga osmanëve mbeti në kontrollin e porteve të rëndësishme të massawa dhe hergigo dhe rrethinat e tyre dhe mirëmbahen dominim e tyre mbi zonat bregdetare per gati vjet thithjen zonat bregdetare të shpërbë adal sulltanatit si vasalë në shekullin e të the sulltanatit funj e sinnar konvertuar në islam në shekullin e por mbajti kontroll të pavarur të zonave jugperëndimor e eritresë deri duke u zhytur në perandorinë osmane në fillim të shekullit të të me sundimin feudal i negus bahr e brendshme malore me mbizotërim të krishterë dobësuar rëndë nga shekulli i deri në kohët moderne zona u mbiquajt mereb mellash nga vendasit dhe etiopisë fqinje ashtu do të thotë përtej mereb në tigrinja ky emër përcaktuar territorin si në veri të lumit mareb që në këtë ditë është një kufi natyror midis shteteve moderne e eritresë dhe etiopisë rreth të njëjtën zonë edhe erdhi për t i referohemi si hamasien një emër që mbijetuan deri kohët moderne caktimin e një zonë shumë më të vogël provincë menjëherë përreth kryeqytetit asmara deri duke u zhytur në ndarjet e reja administrative në në këto zona autoriteti feudale ishte veçanërisht i dobët ose nuk ekzistojnë dhe autonomia e fshatarësi landowning ishte veçanërisht i fortë një lloj rregulli republikane ishte i përhapur i qeverisur nga ligjet zakonore lokale ligjëruar nga këshillat e zgjedhur të madh shimagile në të skocez james bruce studiues hamasien dhe abisini përshkruan si vende të ndryshme që shpesh janë të luftuar suke f kolonizimi italiane filloi ndoshta me blerjen e lokalitetin e assab nga një prift katolik romak me emrin xhuzepe sapetto vepron në emër të një kompanie të anijeve xhenoveze quajtur rubattino i cili e bleu tokë nga të sulltanit afare e obock një vasal i osmanët në vitin kjo ndodhi në të njëjtin vit si në hapjen e kanalit të pak nga me miratimin e parlamentit italian dhe mbreti umberto i i italisë pasua më pas nga djali i tij victor emmanuel iii qeveria e italisë bleu pronat e kompanisë së rubattino zgjeruar dhe pasuria e tij drejt veriut përgjatë bregdetit të detit të kuq drejt dhe më gjerë massawa cenuar më shpejt dhe për dëbimin e mëparshme pasuria egjiptian por takimin e rezistencë të ashpër në malsis eritrean nga ushtria pushtuese e iv yohannes perandori i etiopisë hekurudhave eritrean u ndërtua gjatë kolonializmit italian itali deklaruar eritrea një territor të italisë që nga vitet e re dita mbretëria e italisë vendosi të eritresë përafërsisht kolonistët italiane vendosën gjatë në primigenia colonia si eritrea u quajtur nga italianët përkatësisht ata konsiderohen eritrea koloni e tyre të parë dhe më e rëndësishme kryesisht në asmara midis dhe diktatori benito mussolini shkurtimisht krijuar perandorisë italiane me jetëshkurtër bashkimit të eritrea etiopi dhe italiane somaliland eritrea gëzuar industrializim të konsiderueshme dhe zhvillimin e infrastrukturës moderne gjatë sundimit italiane të tilla si rrugët dhe të hekurudhave eritrean italianët mbetur e pushtetit kolonial në eritrea gjatë gjithë jetës së fashizmit dhe fillimet e luftës së dytë botërore deri sa ata u mposhtën nga forcat aleate në dhe eritrea ra nën administrimin britanik në traktatin e paqes të shkurtit italia u dorëzua të gjitha kolonitë e saj duke përfshirë eritrea ndërsa nën kujdestari britanik kombeve të bashkuara ka vendosur pas një hetimi të gjatë në lidhje me statusin e eritresë të federoj me etiopi në vitin pothuajse vjet në federatë me etiopi në vitin vjeçar eritrean lufta për pavarësi filluan pas shpërbërjes the perandorit etiopian haile selassie i të federatës dhe mbylljen e parlamentit të eritresë perandori shpalli eritrea krahinën e katërmbëdhjetë të etiopisë në vitin eritreans formuan eritrean çlirimtare të frontit elf dhe u rebeluan elf ishte fillimisht një bar konservative e dominuar nga rrënjët e lëvizjes lowlanders myslimane the elf mori mbështetjen nga egjipti naser si pjesë e një politike të zgjerimit arab ndikimin nacionalist politik në rajon disa eritreans ishin arabisht folës një nga kushtet tepër të lirshme për të qenë pjesë e kombit të arab qeveria perandorake e etiopisë marrë mbështetje nga shtetet e bashkuara i cili kishte krijuar një bazë të dëgjuar në radio të quajtur baza kagnew në eritrea e të pushtuar kryeqytetin etiopian asmara ndarjet e brendshme në kuadër të elf bazuar në fe ideologji etnike klanit dhe nganjëherë personalitete çuan në dobësimin dhe factioning i elf nga e cila çarë frontit të çlirimit të popullit eritrean së eplf deklaruar marksizmi dhe vlerat egalitar lirë të gjinisë fesë apo paragjykim etnik udhëheqja e tij ishte edukuar në kinë ai erdhi të mbështetur nga një rritje e diasporës eritrean hidhur shpërthyen përleshje midis elf dhe eplf gjatë viteve dhe për dominimin mbi eritrea the elf vazhduan të dominojnë peisazhin eritrean edhe në vitet kur lufta për pavarësi neared fitoren për shkak të trazirave të brendshme etiopi e shkaktuar nga një revolucion socialist kundër monarkisë atje fiton elf pësoi kur shba sëmurë etiopisë të mbështetur nga perandori ishte rrëzuar dhe zëvendësuar nga derg një marksist juntës ushtarake me përkrahje nga bashkimi sovjetik dhe vendet e tjera komuniste që vazhdoi politikën etiopian e shtypjen eritrean separatistëve me shtimin e ndihmës ushtarake dhe entuziazëm megjithatë rezistenca eritrean i cili e pa veten të detyruar të tërhiqen nga shumica e fshat eritrean ajo kishte pushtuar më parë u bë ngulitur në vend në pjesët veriore të vendit rreth kufirin sudanez nga ku vijat më të rëndësishme të furnizimit erdhi granatuar rëndë dhe të sulmuar qytetin verior të nakfa erdhi në simbolizojnë luftën eritrean monedhë eritrean është emëruar pas tij numrat e eplf u rrit në vitet the eplf mbështetur kryesisht për armatime kapur nga ushtria etiopiane vetë si edhe mbështetje financiare dhe politike nga diaspora eritrean dhe bashkëpunimin e shteteve armiqësore fqinje të qeverisë etiopisë somali dhe sudan edhe pse mbështetjen e këtyre të fundit u kthye në armiqësi në marrëveshje me etiopi gjatë administratës nimeiry gaafar midis dhe si dhe rezistencës etiopian dhe lëvizjet separatiste thatësira uria dhe ofensivat intensiv nisur nga ushtria etiopiane në eritrea mori një taksë e rëndë të popullsisë më shumë se gjysmë milioni ikën në sudan si refugjatë në vitin komando eritrean elita infiltruar the etiopian dhe bashkimit sovjetik të mbajtur forcën bazë ajrore në asmara dhe shkatërruan të gjitha avionëve luftarakë atje vuajnë vetëm një viktimë në vitin një masiv etiopian ofensivë ushtarake kundër rebelëve eritrean backfired me një të tretën e ushtrisë etiopiane annihilated në qytetin verior eritrean e afabet pas rënies së bashkimit sovjetik në vitin dhe mbështetje pakësuar për luftën etiopian rebelët eritrean avancuar më tej kapjen portin e massawa dhe vënien e aftësive etiopian dhe detare sovjetike atje jashtë veprimit deri më dhe në fillim të pothuajse gjithë territorin e eritrean kishte qenë çliruar nga eplf me përjashtim të kryeqytetit lidhja e të cilit vetëm me pjesën tjetër të mbajtur nga qeveria etiopi gjatë vitit të fundit të luftës ishte nga një urë ajrore në ushtria etiopiane në fund kapitullonte dhe kreu mengistu saj hailemariam iku në zimbabve ku ai banon sot e kësaj dite eritrean rebelët hynë asmara kapitalit dhe filloi të qeverisur eritrea më maj qeveria e re etiopian i përbërë nga një koalicion i rezistencës etiopian dhe lëvizjet separatiste aleate me rebelët eritrea së pranoi kërkesat eritrea për të pasur një ndërkombëtare okb së referendumit të mbikqyrur të quajtur unover që do të zhvillohet në eritrea i cili përfundoi në prill me një votim të madhe nga eritreans për pavarësi pavarësia u shpall më maj pas shpalljes së pavarësisë së eritreas kreu i eplf isaias afewerki u bë i pari eritrea së përkohshme presidentit dhe frontit të çlirimit të popullit eritrean së më vonë u quajt fronti popullor për demokraci dhe drejtësi ose pfdj krijoi një qeveri të ballafaquar me burime të kufizuara ekonomike dhe shkatërroi një vend me dekada të luftës qeveria hyri në një rindërtim dhe përpjekje të mbrojtjes më vonë e quajtur yikalo warsai programit në bazë të punës së ushtarakëve kombëtare dhe grave ajo është ende në vazhdim dhe vendos thjeshtë i cili përbëhet nga çdo një mashkull apo femër që ka mbaruar shkollën e mesme në një kombinim të detyrave që variojnë nga shërbimi ushtarak në projektet e ndërtimit kujdesi shëndetësor mësimdhënies dhe të trajnimit arsimit si dhe punë bujqësore në përmirësimin e sigurisë së vendit ushqim qeveria gjithashtu përpjekjet për të trokitje e lehtë në burimet e eritreans që jetojnë jashtë vendit me mbledhjen e një taksë mbi të ardhurat bruto të atyre që dëshirojnë të fitojnë të drejta të plota ekonomike dhe qasje si qytetarë në eritrea pronësisë së tokës licencat e biznesit dhe privilegje të tjera për shtetasit e etj ndërsa në të njëjtën kohë nxitjen e turizmit dhe investimet si nga eritreans që jetojnë jashtë vendit dhe investitorë të tjerë të huaj kjo është komplikuar nga marrëdhëniet e trazuar eritrea me fqinjët e saj mungesa e stabilitetit politik dhe problemet e mëvonshme eritrea ndërpreru marrëdhëniet diplomatike me sudanin në vitin duke përmendur se ky i fundit ishte i lidhur me grupe terroriste islamike për të destabilizuar eritrean dhe të dy vendet ka hyrë në një marrëdhënie të hidhur duke akuzuar njëri tjetrin për pritjen e grupeve të ndryshme rebele opozitës ose terroristë dhe nxisni mbështetje nga jashtë për të destabilizojë të tjera marrëdhëniet diplomatike u rifilluan në vitin pas një marrëveshje pajtimi arrihet me ndihmën e negociatave të katarit në eritrea tani luan një rol të shquar në paqe e brendshme sudanez dhe përpjekje e pajtimit ndoshta konflikti me ndikim më të thellë në eritrea pavarur ka qenë armiqësia e përtërirë me etiopi në vitin një luftë e kufirit me etiopi mbi qytetin e badme ndodhur the eritrean etiopian lufta përfundoi në me një marrëveshje të negociuar të njohur si marrëveshja algjer e cila caktohet një i pavarur okb së lidhur komision kufirit të njohur si eritrea etiopia kufitare komisioni eebc detyra e të cilit ishte të identifikojë qartë kufirin në mes të dy vendeve dhe do të lëshojë një vendim përfundimtar dhe detyrues së bashku me marrëveshjen e okb së krijoi një zonë të përkohshme të sigurisë që përbëhet nga një kilometra tampon zonë e demilitarizuar brenda eritrea duke përgjatë gjatësinë e kufirit e diskutueshme në mes të dy shteteve dhe patrulluar nga trupat e okb së në mision me emrin unmee etiopi ishte tërhequr për të mbajtur pozicionet e para shpërthimit të armiqësive maj marrëveshja e paqes do të përfundojë me zbatimin e vendimit të komisionit të kufijve duke i dhënë fund edhe detyrën e misionit paqeruajtës të unmee vendim eebc erdhi në prill e cila i dha badme të eritrea megjithatë etiopi nuk pranoi të tërhiqet nga pozicionet e ushtrisë së saj në zonat e diskutueshëm duke përfshirë badme dhe gjithashtu nuk pranoi të zbatojë vendimin e eebc dhe mosmarrëveshja është në vazhdim marrëdhëniet diplomatike mes eritreas e xhibutit u shkëputën për pak kohë gjatë luftës së kufirit me etiopinë në vitin për shkak të një mosmarrëveshje në lidhje me raportet mes xhibutit e etiopisë gjatë luftës por ishin rivendosur dhe normalizuar në vitin marrëdhëniet janë të tensionuara përsëri për shkak të një mosmarrëveshje përtërirë kufi në mënyrë të ngjashme eritrea dhe jemeni kishte një konflikt kufitar midis mbi ishujt hanish dhe kufi detar e cila u zgjidh në vitin nga gjykata e përhershëm të arbitrazhit në hagë sipërfaqja e përgjithshme e eritresë është km dhe shtrihet rreth koordinatave gjeografike v l eritrea ka një vijë bregdetare të përgjithshme km në detin e kuq në të cilin ka edhe ishuj dhe vijë kufitare tokësore km klima e eritresë është e nxehtë përgjatë bregdetit të detit kuq e djerrët në pjesë malore në brendi e lagësht rreth cm reshje shiu në pjesët tjera malore dhe rrafshnalta është klimë gjysmë shkretinore me reshje shiu të ashpra gjatë sezonit qershor shtator e sidomos në pjesën shkretinore përgjatë bregdetit relievi e eritresë në përgjithësi dominohet nga vargmalet që zgjerohen nga pjesa veri jugore e etiopisë në pjesën lindore përshkohet nga fushat shkretinore deri në bregdet dhe pjesa veriperëndimor ka një teren shkëmborë të cilat kalojnë në rrafshnalta të parregullta në pjesën jug perëndimore pika më e ultë e relievit është m në afërsi të kulul it në luginën e quajtur denakil dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej metrave në vendin e quajtur soira në jug lindje të kryeqytetit asmara republika e estonisë apo estonia estonisht eesti vabariik apo eesti ndodhet në pjesën veriore të evropës kryeqyteti i estonisë është talini republika baltike është anëtare e bashkimit evropian që nga viti estonia fitoi pavarësinë për herë të parë më shkurt dhe e rifitoi atë më gusht pas një pushtimi vjeçar nga bashkimi sovjetik estonia kufizohet në jug nga letonia ndërsa në lindje nga rusia në veri gjiri i finlandës e ndan nga finlanda dhe deti baltik e ndan në perëndim nga suedinë estonia njihet si vendi i vetëm i qeverisjes elektronike e qeverisje ku çdo shërbim shtetëror kryhet me anë të internetit duke përdorur kartën e identitetit gjithashtu estonia është i vetmi vend në botë që aktualisht kryen të gjitha zgjedhjet në vend me anë të internetit duke e bërë kështu të mundur votimin kudo që zgjedhësi ndodhet e është i pajisur me internet estonia ka qenë të populluara nga koha kur akulli i fundit i periudhës akullnajore shkriu në këtë pjesë të evropës diku rreth vite më parë banorët më të vjetër llogaritet të kenë jetuar pran një lumi të quajtur sot prnu afër qytetit sindi banorët e fshatit pulli në pjesën e djathtë të lumit këto vendbanime datojnë që nga mijëvjeçari i viii p e s krishterimi në estoni u vendos me dhunë gjatë kryqëzatave nga vëllazëria gjermane livonian sword brethren danimarka pushtoi këtë vend në vitin fuqi të cilat kanë pushtuar këtë vend kanë qenë të ndryshme si danimarka feudalë gjermanë suedia polonia dhe së fundi de facto de juro me traktatin e nystad it rusia po thuaj se gjatë këtyre pushtimeve paria dhe klasa lartë dhe mesme e shoqërisë estoneze përbëhej nga shumica gjermanëve baltikë deri më pas shpërbërjes së rusisë imperialiste pas revolucionit të tetorit estonia deklarohet si republikë e pavarur më shkurt pas luftës çlirimtare estoneze dhe traktatit të tartuit të nënshkruar më shkurt estonia pat vite pavarësi me një qeverisje të ngjashme parlamentare si qeveria e rivendosur më pas rënies së sovjetikëve brss ky lloj qeverie në estoni thirret riigikogu dhe parlamentarët zgjedhën nga gjithë banorët në estoni mbi moshën vjeçare riigikogu ishte shpërbërë në vitin dhe vendi udhëhiqej me dekrete të presidentit konstantin pts deri më mbajtjen e zgjedhjeve parlamentare në vitin në qershor të vitit estonia pushtohet nga trupat sovjetike si rrjedhë e paktit gjermano sovjetik të nënshkruara nga molotov ribbentrop në vitin inteligjenca e vendit si dhe shumë politikanë ndër të cilët ishte edhe presidenti konstantin pts u internua në rusi u vranë dhe u keqtrajtuan apo internuan në rusi nga estonia ishte e pushtuar nga gjermania fashiste pra derisa forcat gjermane u munden nga sovjetikët pavarësinë estonia e ka rifituar më gusht me revolucionin e këngës dhe me rënien e brss së që nga kjo kohë ditë kombëtare në estoni ka mbetur gushti trupat e fundit sovjetike janë larguar nga estonia më gusht ndërsa më mars estonia iu bashkangjit paktit verior nato pranimi i saj në bashkimin evropian be është bërë zyrtarisht më maj më maj estonia ka nënshkruar marrëveshjen për kufijtë me rusinë kufijtë e estonisë kanë mbetur ata që kanë qenë përdorur që nga ta dhe që parlamenti riigikongu i ka ratifikua më qershor pas këtij ratifikimi nga ana e estonezëve ka reaguar rusia duke pohuar se në preambulën estoneze përfshihen pjesë të territorit të estonisë gjatë kohës së brss dhe indirekt ato e reflektojnë kohen e okupimit dhe më së miri është që të i ri fillojnë negociatat për këtë çështje estonia është një republikë parlamentare me një parlament të përbërë nga deputetë deputetët dhe qeveria zgjidhen për një mandat vjeçar kurse presidenti për një mandat vjeçar estonia është i vetmi shtet në botë që bën zgjedhje elektronike nëpërmjet internetit çdo shtetas estonez mund të votojë nga kudo që ndodhet mjafton që të ketë internet kompjuter lexues karte dhe kartën e letërnjoftimit me vete në zgjedhjet e fundit më shumë se e votuesve votuan nëpërmjet internetit estonia është pjesë e bashkimit evropian zonës shengen që prej ës dhe eurozonës që prej ës mbrojtja e vendit sigurohet nga forcat e armatosura të estonisë që kanë në përbërjen e saj ushtrinë forcat detare dhe ato ajrore shërbimi ushtarak është i detyrueshëm për meshkujt e moshave vjeç ushtria estoneze në kohë paqeje përbëhet nga trupa mbrojtja e vendit sigurohet dhe nga forcat paraushtarake vullnetare eesti kaitseliit që arrijnë në numër nga deri në trupa vullnetare estonia ka njësi administrative të quajtura maakonad qarqe org maakonnad njëjës maakond dhe ato janë qyteti më i madh nga popullsia është talini që është kryeqyteti i estonisë me banorë pastaj vjen tartu me rreth banorë narva me banorë dhe shumë qytete e qyteza të tjera me popullsi nën banorë sipërfaqja e përgjithshme e estonisë është km shtrihet rreth koordinatave gjeografike v l dhe km të kësaj sipërfaqeje janë tokë ndërsa km ujë vija bregdetare e estonisë është km e gjatë estonia ka mbi ishuj dhe mbi liqene ishulli më i madh i estonisë është saaremaa me sipërfaqe prej km liqeni më i madh në estoni është liqeni peipsi me një sipërfaqe prej km dhe ndahet mes estoninsë dhe rusisë vrtsjrv është liqeni i dytë në estoni për nga madhësia klima në estoni është oqeanike me lagështi bregdetare me dimër të butë ne krahasim me vende në të njëjtin paralel dhe me verë të freskët temperaturat mesatare variojnë nga c f në ishujt e baltikut deri në c f në brendësi të vendit në korrik i cili është dhe muaji më i nxehtë dhe nga c f në ishuj deri në c f në brendësi në shkurt që është dhe muaji më i ftohtë i vitit relievi i estonisë është terren kryesisht i rrafshët në pjesën veriore dhe malorë në pjesën jugore pika më e ultë gjendet përgjatë bregdetit në detin baltik m dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej metrave në vendin e quajtur suur munamgi mali i madh i vezës estonia ka një natyrë të pasur me mbi gjysmën e territorit të mbuluara nga pyjet pyjet në veri të vendit përbëhen kryesisht nga haloret kurse në jug të vendit nga pyje të përzier me pisha bredha mështekna panja e dushqe bota shtazore është e pasur gjithashtu gjitarët kryesorë janë ariu ujku rrëqebulli dhelpra dreri dreri brilopatë derri i egër kastori kunadhja baldosa lundërza kaprolli foka etj shpendët janë të shumëllojshëm si p sh shqiponja skifteri lejleku pulëbardha gjeli i egër patat e egra mjellma pelikani kormorani etj lumenjtë janë të pasur me peshq si krapi luçiperka mlyshi sharrmaku salmoni trofta blini etj estonia ka parqe kombëtare ekonomia e estonisë është liberale dhe bazohet kryesisht në elektronikë telekomunikacion produkte ushqimore veshmbathje lëndë drusore makineri ndërtim anijesh dhe shërbime bankare ekonomia ka marrë zhvillim si pasojë e kryerjes së shumë shërbimeve online dhe sektori i teknologjisë së informacionit dhe elektronikës ka rritje të hovshme vit pas viti duke theksuar se skype u krijuar në estoni kryesisht nga inxhinierë estonezë estonia ka shumë porte nga ku transportohen mallra të ndryshme për dhe nga rusia estonia ka një borxh të vogël vetëm te gdp estonia është në eurozonë që prej janarit të ës pbb për frymë në vitin ishte estonia doli e ta në renditjen për liri ekonomike të vitit dhe e ta në evropë rroga mesatare mujore bruto në tremujorin e tretë të ës ishte shkalla e papunësisë në mars të ës ishte partnerët kryesorë tregtarë të estonisë janë finlanda suedia letonia rusia gjermania norvegjia danimarka shba ja dhe britania e madhe eksportet kryesore janë makineri e pajisje lëndë drusore e letër tekstile produkte ushqimore mobilie prodhime kimike dhe metalore duke pasur vetëm milion banorë estonia është një ndër vendet më së paku të populluara në bashkimin europian rritja e popullsisë është fëmijë në muaj estonia ka pak qytete të mëdha më të populluarat janë talini tartu narva kohtla jrve dhe prnu rajoni më i madh është pa dyshim ai i talinit përfshirë këtu qytetet maardu saue dhe komuna më të vogla si viimsi tabasalu vna jesuu and mnniku gjuha zyrtare e estonisë është estonishtja gjuha estoneze është pjesë e familjes së gjuhëve fino ugrike ku bëjnë pjesë dhe finlandishtja hungarishtja marishtja karelishtja dhe saamishtja estonishtja është e ngjashme me finlandishten por ka dhe fjalë të ndikuara nga suedishtja gjermanishtja dhe një pakicë dhe nga rusishtja si pasojë e pushtimit nga këto vende alfabeti estonez ka shkronja dhe është me bazë latine plus shkronjave shtesë si dhe e tekst në gjuhën estoneze nga një poezi kas siis selle maa keel laulutuules ei vi taevani tustes les igavikku omale otsida a nuk mundet kjo gjuhë e kësaj toke në erërat e këngëve nuk mundet duke u ngjitur lart për në qiell të kërkojë përjetësinë e saj etiopia vjeter absinia ndodhet në pjesën lindore të afrkës dhe është vend kontinental në veri lindje kufizohet me eritren e xhibutin në jug perendim me somalin në jug keninë dhe pjesa tjeter në lindje dhe veri lindje kufizohet me sudanin ne etiopi gjendet rrafshnalta e etiopis etiopia më parë ka qenë e njohur edhe si abes sinia apo abesinia koha parahistorike etiopia konsiderohet si vendi i shfaqjes e te njerzeve moderne homo sapiens latinisht njeri i menqur ne kohen e mesme paleolitike rreth vjet me heret eshtrat te para njerzore moderne u zbuluan ne pjesen jug lindore te etiopise qe quhen mbetjet omo sipërfaqja e përgjithshme e etiopisë është km nga e cila km janë ujë dhe shtrihet rreth koordinatave gjeografike v l etiopia nuk ka bregdet për këtë ka një vijë kufitare km klima e etiopisë është klimë tropiku e ndikuar shumë nga topografia e relievit relievi e etiopisë përshkohet nga rrafshnalta me në qendër vargmalet që ndahen në rrafshin e madh të rifit pika më e ultë e relievit është m në luginën e quajtur denakil dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej metrave në vendin e quajtur ras dejen në veri të kryeqytetit adis abejtë 			 					 					 			 			 			 					 					 republika finlandeze apo finlanda finlandisht suomen tasavalta dhe suedisht republiken finland ndodhet në pjesën më veriore të evropës shteti nordik në veri perëndim ka dalje në detin baltik në jug të saj gjendet gjiri i finlandës që e ndan atë nga estonia ndërsa gjiri botnia bothnia gjendet në perëndim të vendit kufiri tokësor i vendit të ftohtë përshkohet nga suedia norvegjia dhe rusia që gjendet në pjesën lindore të kufirit ishulli aland land ahvenanmaa në pjesën jug perëndimore të bregdetit finlandez është nën sovranitetin e finlandës dhe ka një autonomi të gjerë banorët nordikë të suedisë dhe të finlandës e thërrasin suomi ndërsa në latinishte termi finlandë është emri shkencor për fenia rreth milion shtetas finlandezë jetojnë në një sipërfaqe prej afro metra katror që e bënë këtë vend të radhitet si e ti vend në botë për nga dendësia para historia e finlandës është e lidhur ngushtë me ato të tokave veriore sipas arkeologëve finlandezë këto vise janë banuar pas shkrirjes së akullit akullnajat e veriut ndërsa mitet më të reja që vijnë nga viset perëndimore të skandinavisë shkojnë edhe më larg kjo pjesë e rruzullit në botën e mesdheut si duket edhe më gjerë nuk ka pasur ndonjë emërtim të posaçëm deri në kohërat e reja shekulli xix në përgjithësi këto vise kanë hyrë në pjesën e vendeve veriore skandinavisë apo më vonë edhe rusisë perandori rusë aleksandri i për herë të parë këto vise i bashkon në një truall i ngjeshur në vitin duka i madh i finlandës pas revolucionit bolshevik në perandorinë ruse kjo krahinë u shpall e pavarur bolshevikët e pranojnë shpalljen e saj më dhjetor dhe nënshkruajnë ndarjen e kufirit gjatë luftës së ii ë botërore ajo merë pjesë aktive kundër gjermanisë dhe zhvillon luftën në lapland me forcimin e brss së ajo kërkoi të bëhet shqyrtimi i kufijve dhe disa të drejtave politike të sovjetikëve mbi këtë territor kështu ata ndër të tjera sovjetët marrin të drejtën e mbrojtjes nga ky territor në raste sulmi nga gjermania bëhet fjalë për gjermanin federale të ndarë në sektorë të shteteve perëndimore pas shkatërrimit të brss finlandezët të ballafaquar me problemet e reja ekonomike por të lumtur për fundin e mirë ju afrohen shteteve perëndimore duke u anëtarësuar në nato e më vonë edhe në be diplomatët finlandezë kanë pasur marrëdhënie të ngushta me rusinë dhe tani shpesh luajnë rolin e ndërmjetësuesit në mes të vendeve perëndimore dhe rusisë finlanda ka gjashtë njësi administrative të quajtura leni org lnit njëjës lni të ngjashme me provinca apo krahina këto ndahen më tutje në njësi më të ulëta autoritete e leni t janë pjesë ekzekutive e qeverisë nacionale dhe nuk kontrollohen në mënyrë demokratike pos në parlament ky sistem është krijuar më dhe ka pësuar disa ndryshime të vogla deri sa është vendosur krijimi i njësive të mëdha në vitin që nga atëherë e deri më tani ka gjashtë njësi të tilla disa na këto njësi shërbejnë vetëm për çështje administrative kështu p sh provinca finlanda e perëndimit është krijuar për shkaqe linguistike dhe dialektore njësia ahvenanmaan maakunta ka një lloj autonomie vetëqeverisëse në bazë të marrëveshjeve ndërkombëtare dhe ligjit finlandezë qeveria regjionale ka disa të drejta të rëndësishme mbi ishujt e finlandës përpos këtij lloji të provincave ka disa krahina që janë krijuara në baza tjera si folkloristike historike etj sipërfaqja e përgjithshme e finlandës është km shtrihet rreth koordinatave gjeografike v l dhe km të kësaj sipërfaqeje janë tokë ndërsa km ujë vija bregdetare e finlandës është km e gjatë klima e finlandë ndryshon varësisht nga viset e saj por kryesisht zotëron një klimë polare e ftohtë pjesën më të madhe të relievit e përbëjnë terrenet e rrafshëta të cilat ndërpriten rrallë nga malet e ulëta dhe liqenet pika më e ultë e relievit gjendet nën brigjet e detit baltik m dhe ajo më e lara në lartësi mbidetare prej metrave në vendin e quajtur halti finlanda ka një ekonomi të tregut të lirë tejet të industrializuar me të ardhura për kokë banori të barabarta me ato të vendeve të perëndimit si franca gjermania suedia ose britania e madhe sektori më i madh i ekonomisë është shërbimi me përqind e pasuar nga rafineria me përqind prodhimi primar përbën përqind duke iu falënderuar tregtimit të jashtëm çelësi i ekonomisë është prodhimi industritë më të mëdha janë elektronika makineria automjetet dhe produkte tjera inxhinierike të metalit industria e pyllit dhe kemikalet finlanda ka resurse të drurit mineraleve dhe ujit të freskët pylltaria fabrikat e letrës dhe sektori i agrikulturës në të cilën paguesit e taksave shpenzojnë rreth miliardë euro çdo vit janë të ndjeshme politikisht tek banorët rural greater helsinki përbën rreth një të tretën e gdp së në një krahasim të oecd në vitin prodhimi i teknologjisë së lartë renditej i dyti me radhë pas irlandës sidoqoftë shërbimet e diturisë intensive u renditën më të voglat dhe sektorët e rritjes së ngadalshme sidomos agrikultura dhe teknologjia e ulët u renditën të dytat investimet ishin më të vogla se që ishte parashikuar një numër i konsiderueshëm i inxhinierëve të trajnuar dhe profesionistë të tjerë banojnë në finlandë duke prodhuar kështu kompani lidere në botë indeksi i lirisë ekonomike duke e renditur atë në vendin e të në botë dhe të tin në evropë tregon se sa e lirë është ekonomia e finlandës edhe pse taksat ndikojnë negativisht kurse sektori i prodhimtarisë është një ndër më eficientët në botë oecd tregon se sektori i shërbimit mund të përfitojë shumë nga përmirësimet politike raporti i forumit ekonomik botëror i bazuar në sondazhet e opinionit e ka renditur finlandën si vendin me konkurrencën më të madhe në botë finlanda eshte nje nga shtetet me te mira ne bot dhe me ekonomi te larte dhe shkollat jane nje nga me te mirat ne bot me km finlanda është shteti i kater përnga madhësia në evropë por me milion banorë dhe me dendësi prej banorësh filipinet janë një bashkësi ishujsh që formojnë një shtet në oqeani zënë një sipërfaqe prej km në vitin filipinet kishin milion banorë kryeqytet i republikës është manila quezon city gjuhë zyrtare është gjuha filipineze që nga ta ndërsa si gjuhë e arsimit dhe ekonomisë përdoren anglishtja dhe spanjishtja peso p është njësi monetare me qindarkën e saj centavos c sipas kushtetutës është republikë presidenciale kushtetuta e nxjerr më maj është ç fuqizuar nga presidenti marcos në shtator të ës dhe është vendosur gjendja e jashtëzakonshme ushtarake pas nxjerrjes së kushtetutës së re më prill ai mbetet më tej president me të drejta të pakufizuara merr përsipër edhe nxjerrën e ligjeve për kohë të pacaktuar si përfaqësuese e popullit më prill u zgjodh kuvendi kalimtar prej delegatëve ky kuvend kishte drejt nxjerre të ligje të përkohshme kalimtare deri rreth viteve ta administrimi i shtetit bëhet në regjione pjesërisht autonome me provinca sipas të dhënave të fundit tani hapësira e filipineve ndahet në tri zona gjeografike të quajtura luzon visayas dhe mindanao këto zona gjeografike ndahen në regjione provinca të qytete komuna dhe njësi të quajtura barangay et zyrat qendrore të qeverisë operojnë në nivele regjionale edhe për provincat regjionet nuk paraqesin subjekte por janë infrastruktura administrative të provincave për këtë edhe nuk kanë ndonjë qeverisje përveç regjionit autonom në mindanao në myslimane në vitin janë bërë propozime për të krijuar pesë mbi regjione ekonomike për të përforcuar zhvillimin ekonomik në disa pjesë pellgu i filipine përbëhet nga ujdhesa nga të cilat janë të pa emra dhe të pa banuara dy ujdhesat e mëdha luzo dhe mindanao përbëjnë e sipërfaqes së tokës ujërat në mes të ujdhesave i takojnë territorit të shtetit të filipineve në lindje të mindanaosë dhe samarësndodhet gropa filipineze filipinet përbëhen nga tri hapësira gjeografike të mëdha luzon me mindoro dhe palawan ujdhesat visayan me krye ujdhesat e tyre masbate panay negros cebu bohol samar leyte dhe mindamao me pellgun sulu brendia e ujdhesave është e dendur me shkëmbinjë të cilët arrijnë pikën më të lartë në vullkanin e quajtur mount apo m në mindanosë vullkane tjera të veçuara janë dhe vullkanet arayat isarog taal pangasun cagua mayon bulusan dhe balut filipinet kanë laguna të mëdha të cilat quhen laguna de bay lana taal mainit naujan dhe buluan si dhe liqe të vegjël kima filipinet ndodhen në tropet e brendshme dy hapësirat gjeografike luzon dhe visayan në verë shpesh përfshihen nga furtuna tajfun dallimi i klimës është i madh në mes të lindjes dhe perëndimit të vendit ana lindore përfshihet nga të reshura të ashpra e të shpeshta ndërsa dimri në anën veri lindore është dimër karakteristikë për vendet e oqeanit indian përjashta rripit të tajfunit ndodhet mindanao dhe ka klimë ekuatoriale pyje të dendura xhungël shpërndarja e gjelbërimit i shkon përshtati zonave të klimës ana perëndimore e cila në dimër ka klimë të thatë është pjesërisht me pyje të ulëta ka një popullsi të përzierë ku veçohen popujt e farës së racës së mongolëve jugor indonezid palemongolid të njohur si filipinezë grupet më të mëdha të këtyre që përbëjnë të popullsisë janë të njohur nën emrat visaja sipas ujdhesës ku jetojnë tagalen që jetojnë në hapësirat luzon dhe mindoro iokano që jetojnë në veri perëndim të luzon ës po ashtu në luzon jetojnë edhe numër i vogël i atyre që hynë në grupin negritos areta në qytete kryesisht jetojnë kinezët amerikanët e largët spanjollët arabët dhe pjesëtar të popujve të ardhur nga india dendësia e popullsisë dallon nga ujdhesa në ujdhesë mesatarja e vendit më ishte banorë për k në provinca mesatarja ishte si vijon la union pamganga cavite rizal fush agusan palawan gjatë viteve ta shtimi natyrorë i popullsisë ishte në një shkallë të lartë nga ta kur i kishte milion deri më është dyfishuar numri i banorëve në milion shtimi natyror vjetor i popullsisë ishte ka popullsi të re nën moshën vjeçare telekomunikacioni transporti ushtria obligimi ushtarak zbatohet sipas seleksionimit numri i përgjithshëm i trupave të armatosura ishte rreth trupa tokësore trupa në flotë ajrore me aeroplan luftarak flota detare përbëhej nga trupa me fregata korvet dhe njësi të vogla forcat paramilitare përbëheshin nga polic e milic pushime 					 					 					 gaboni ndodhet në pjesën perendimore të afrkës dhe në pjesen perendimore të vendit ka dalje në oqeanin atlantik gaboni në veri kufizohet me kamerunin në lindje e jug me republikë e kongos pastaj në perendim pason dalja në oqeanin atlantik deri në veri ku kufizohet me guinejën ekuatoriale sipas kushtetutes se vendit nga marsi gaboni është nje republik presidiale me nje sistem shumepartiak presidenti është krehu i shtetit dhe komandanti suprem i forcave te armatosura te vendit ai ajo votohet nga populli per vite dhe pas nje ndryshimi te kushtetutes ne vitin rizgjedhja e tij saj nuk është e kufizuar organi ekzekutiv është qeveria nën kryesimin e kryeministrit i cili emrohet nga presidenti presidenti e ushtron sebashku me kryeministrin dhe kabinetin qeveritar te cilet i pergjigjen presidentit pushtetin ekzekutiv pushteti legjislativ qendron tek parlamenti i cili perbehet nga dy dhoma legjislative senati me antar i cili votohet nga keshillet regjionale dhe komunale per vite kuvendi nacional ka deputet dhe votohet me nje mandat vjeqar sistemi juridik perbehet nga ndikimi i se drejtes françeze nga koha koloniale dhe se drejtes tradicionale te fiseve partit me ndikim te madhe burgjet e vendit jane te stermbushura dhe kushtet jane te mjerushme furnizimi me ushqim me artikuj higjenik dhe ventilimi neper qelizat e burgut është i mangët sigurimi shendecor nuk eksiston fare ne gabon shume femi punojne te cilet u trafikuan nga togo benini dhe nigeria homoseksualiteti denohet penalisht neqofte se shfaqet publikisht aktualisht gaboni perfaqesohet tek oraganizaten e kombeve te bashkuara ne new york dhe ne gjeneve nga misioni diplomatik ne paris me tutje jane hapur ne vende jo afrikane perfaqesi diplomatike ne franca britani te madhe itali shba rusi belgjike brasil kanade arabia saudike kina libanoni kora e jugut dhe japonia shteti ndahet ne nëntë krahina sipërfaqja e përgjithshme e gabonit është km prej së cilës km janë ujë gaboni shtrihet rreth koordinatave gjeografike j l gaboni ka një vijë bregdetare km të gjatë dhe vijë kufitare km klima në gaboni është tropike gjithnjë mban vapë dhe lagështi relievi i gabonit është i larmishëm përgjatë rripit të ngushtë bregdetar ndodhen rrafshnaltat në brendi të vendit shkëmbinj dhe në jug e lindje xhungla savan pika më e ulët e relievit m është përgjatë oqeanit dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej metrave në malin ibounxhi mont iboundji 			 					 					 			 			 			 			 					 					 gambia ndodhet në pjesën më perenimore të afrkës dhe në pjesën perendimore të vendit ka dalje në oqeanin atlantik sipërfaqja e gambisë është e kufizuarr nga senegali përpos daljes në perendim sipërfaqja e përgjithshme e gambisë është km nga kjo sipërfaqe km janë ujë gambia shtrihet rreth koordinatave gjeografike v p gambia ka një bregdet një km të gjatë dhe vijë kufitare km që e ndanë atë nga senegali klima e gambisë është e njëjtë me vendet ekuatoriale e nxehtë me sezonin e reshjeve nga qershori deri në nëntor dhe sezonin e thatësisë nga nëntor maj relievi i gambisë është terren me rrafshnalta që vërshohen lehtë nga lumi gambia përanash rrafshnaltave gjenden disa male pika më e ultë e relievit është m përgjatë oqeanit atlantik dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej metrave 			 					 					 			 			 			 			 					 					 transporti është lëvizja e njerëzve kafshëve dhe mallrave nga një vend në një vend tjetër mënyrat e transportit janë nëpërmjet rrugëve tokësore ajrore dhe ujore në degën e transportit bën pjesë edhe tregtia dhe turizmi infrastruktura e transportit përbëhet nga instalimet fikse duke përfshirë rrugët hekurudhat rrugët e frymëmarrjes rrugët ujore kanalet dhe tubacionet dhe terminalet si aeroportet stacionet hekurudhore stacionet e autobusëve depot terminalet e kamionëve të kamionëve depot e karburantit duke përfshirë binarët e karburantit dhe stacionet e karburantit dhe portet detare terminalet mund të përdoren si për shkëmbimin e pasagjerëve dhe ngarkesave ashtu edhe për mirëmbajtjen automjetet që udhëtojnë në këto rrjete mund të përfshijnë automobila biçikleta autobusë trena kamionë njerëz helikopterë ujore anije kozmike dhe avionë operacionet merren me mënyrën e operimit të automjeteve dhe procedurat e vendosura për këtë qëllim duke përfshirë financimin legalitetet dhe politikat në industrinë e transportit operacionet dhe pronësia e infrastrukturës mund të jenë publike ose private në varësi të vendit dhe mënyrës transporti i udhëtarëve mund të jetë publik ku operatorët ofrojnë shërbime të planifikuara ose private transporti i mallrave është përqëndruar në kontenizim edhe pse transporti me shumicë përdoret për vëllime të mëdha të artikujve të qëndrueshëm transporti luan një rol të rëndësishëm në rritjen ekonomike dhe globalizimin por shumica e llojeve shkaktojnë ndotjen e ajrit dhe përdorin sasi të mëdha toke ndërsa subvencionohet rëndë nga qeveritë planifikimi i mirë i transportit është thelbësor për të bërë rrjedhën e trafikut dhe për të kufizuar shtrirjen urbane mjetet e para të transportit të njerëzve përfshinin ecje vrapim dhe not hollimi i kafshëve paraqiti një mënyrë të re për të vënë barrën e transportit në krijesa më të fuqishme duke lejuar tërheqjen e ngarkesave më të rënda ose njerëzit që hipin kafshët për shpejtësi dhe kohëzgjatje më të madhe shpikje të tilla si rrota dhe slitë ndihmuan transportin e kafshëve më efikas nëpërmjet futjes së automjeteve transporti i ujit duke përfshirë anijet me rresht dhe lundrimin daton që nga kohra të lashta dhe ishte mënyra e vetme efikase për të transportuar sasi të mëdha ose për distanca të mëdha përpara revolucionit industrial revolucioni industrial në shekullin e të pa një numër shpikjesh ndryshonin rrënjësisht transportin me telegrafi komunikimi u bë i menjëhershëm dhe i pavarur nga transporti i objekteve fizike shpikja e motorit të avullit i ndjekur nga zbatimi i tij në transportin hekurudhor bëri transportin e tokës të pavarur nga muskujt e njeriut ose të kafshëve të dy shpejtësia dhe kapaciteti u rritën me shpejtësi duke lejuar që specializimi nëpërmjet prodhimit të ishte i vendosur në mënyrë të pavarur nga burimet natyrore shekulli i të gjithashtu pa zhvillimin e anijes së avullit që ngadalësoi transportin global me zhvillimin e motorrit të djegies dhe automobilave rreth vitit transporti rrugor u bë përsëri më konkurrues dhe filloi transportimi mekanik privat rrugët e para moderne u ndërtuan gjatë shekullit të të me makadam më vonë asfalti dhe betoni u bënë materialet mbizotëruese dominuese në vitin vëllezërit wright demonstruan aeroplanin e parë të kontrollueshëm të suksesshëm dhe pas luftës së parë botërore aeroplani u bë një mënyrë e shpejtë për të transportuar njerëz dhe për të shprehur mallra për distanca të gjata pas luftës së dytë botërore automjetet dhe linjat ajrore morën pjesë më të larta të transportit duke zvogëluar hekurudhën dhe ujin për mallra dhe shërbime të pasagjerëve të shkurtër hapja shkencore e hapësirës filloi në vitet me rritje të shpejtë deri në vitet kur interesi u zvogëlua në vitet futja e kontenierimit dha përfitime masive të efikasitetit në transportin e mallrave duke nxitur globalizimin udhëtimi ajror ndërkombëtar u bë më i kapshëm në vitet me komercializimin e motorit të avionit së bashku me rritjen e automjeteve dhe autostradave transporti hekurudhor dhe i ujit ka rënë në një rëndësi relative pas futjes së shinkansen në japoni në vitin hekurudhat me shpejtësi të lartë në azi dhe evropë filluan të tërheqin pasagjerë në rrugët me distancë të largët nga linjat ajrore në fillim të historisë së shba ve korporatat private aksionare zotëronin shumicën e ujësjellësve urave kanaleve hekurudhave rrugëve dhe tuneleve shumica e infrastrukturës së tillë të transportit erdhi nën kontrollin e qeverisë në fund të shekullit të të dhe fillim të shekullit të të duke kulminuar në shtetëzimin e shërbimit hekurudhor të udhëtarëve ndër qytet me themelimin e amtrak kohët e fundit megjithatë një lëvizje për privatizimin e rrugëve dhe infrastrukturës tjetër ka fituar një farë toke dhe pasuesit rregullat për transportin e mallrave miratohen në nivelin legjislativ në mënyrë që zbatimi i tyre minimizon rreziqet e integritetit dhe dëmtimit të makinës baleti është ajo gjini artistike e cila i shpreh ndjesitë e saj përmes lëvizjeve te shoqëruara me muzike shfaqje skeniko muzikore e trupës vallëzuese kjo shfaqje përcillet me skenografi dhe me kostume adekuate baza dramaturgjike është libretoja në bazë të së cilës edhe kompozohet përcjellja muzikore e cila në raste të rralla ka këndim apo fjalë të folura baleti është një nga artet dramatike baleti e ka vallëzimin dhe lëvizjet skenike si formë shprehëse të krijimit në shqipëri persa i perket baletit përpjekjet e para u bënë me tablotë koreografike dhe duke vënë në skenë pjesë të huaja klasike më trupa e baletit u përforcua me profesioniste dhe nisën të vihen në skenë balete të zhanreve të ndryshme duke ngritur nivelin artistik në reporterin e teatrit të operas dhe të baletit u vunë në skenë balete të zhanrit klasik romeo dhe zhuljeta paganini etj një etapë e re nisi me krijimin dhe vënien në skenë të veprave nga autorë shqiptarë kështu lindi baleti kombëtar me vepra si halili dhe hajria shote azem galica delina etj shkolla shqiptare e baletit ka nxjerrë gjatë viteve nxënës që kanë spikatur jashtë vendit edhe pas viteve baleti në kosovë është formuar në vitin në prishtinë në teatrin kombëtar të kosovës njëzet e shtatë balerinët e parë të trupës së baletit të kosovës mbaruan shkollën e baletit në shkup maqedoni që nga viti deri në vitin ata me sukses u prezantuan para publikut deri në largimin nga forcat serbe ne vitin pas luftës në kosovë dhe pas afro dhjet vitesh të mosfunksionimit të trupës së baletit në kosovë hapet shkolla e parë e baletit në vitin iniciativa për hapjen e kësaj shkolle u murr nga ahmet brahimaj ish balerin ne trupën e baletit të kosovës dhe njëkohësisht drejtor i kësaj trupe kjo shkollë nxorri gjeneratat e para të balerinëve të cilët tani me sukses arrinë të performojnë para publikut në kosovë dhe në rajon balerinet me te mire shqipetare te viteve jane agron aliaj gjithashtu koreograf zoica haxho ganimet vendresha petrit vorpsi gjithashtu koreograf mukades erabara pellumb agalliu miltiadh papa hajdar shtuni tatjana sulejmani ilir kerni ludmill cakalli lindita ahmataj leonard xhokaxhiu teknologjia është një koncept i gjerë që merret me aplikimin e njohurive për veglat dhe profesionet në funksion të kontrollimit dhe përshtatjes së rrethanave në ambientin jetësor në përputhje me nevojat e tij një definicion i saktë për termin teknologji sidoqoftë nuk ekziston teknologjia mund t i referohet objekteve materiale që përdoren nga njeriu siç janë makinat harduerët ose enët por mund të përfshijë edhe tema më të gjëra përfshirë sistemet metodat e organizimit dhe teknikat ky term mund të aplikohet në përgjithësi ose në kategori specifike si p sh teknologjia e konstruktimit teknologjia mjekësore ose teknologjinë e përkryer state of the art aplikimi i teknologjisë nga njerëzimi filloi me shndërrimin e resurseve natyrale në vegla të thjeshta zbulimi i aftësisë të kontrollimit të zjarrit rriti burimet e ushqimit dhe zbulimi i rrotës ndihmoi njerëzit të udhëtonin dhe të kontrollonin ambientin e tyre zhvillimet e fundit të teknologjisë përfshirë shtypin telefonin dhe internetin kanë zvogëluar barrierat fizike të komunikimit dhe kanë lejuar njerëzit të komunikojnë në shkallë globale sidoqoftë teknologjia nuk është përdorur vetëm për qëllime paqësore zhvillimi i armëve me fuqi shkatërruese gjithmonë më të lartë ka ecur përgjatë historisë nga armët më të thjeshta primitive në armët nukleare teknologjia ka ndikuar shoqërinë në mënyra të ndryshme në shumë shoqëri teknologjia ka ndihmuar në zhvillimin e ekonomisë përfshirë ekonominë globale të ditëve të sotme dhe ka lejuar rritjen e klasës shoqërore të lirë në aspektin e kohës dhe punës shumë procese teknologjike lirojnë produkte të padëshirueshme të njohura si ndotje dhe zbrazin resurset natyrore në dëm të tokës dhe natyrës implementimet e ndryshme të teknologjisë ndikojnë në vlerat e shoqërisë dhe një teknologji e re shpesh shtron pyetje të reja etike shembujt përfshijnë rritjen e nocionit efikasitet në terme të produktivitetit njerëzor një term që fillimisht ishte aplikuar vetëm për makinat dhe sfidat e normave tradicionale debate filozofike janë ngritur nga përdorimi i teknologjisë në shoqëri me mosmarrëveshje në çështjen a i ndihmon teknologjia gjendjes së njeriut apo e përkeqëson atë neo ludizmi anarko primitivizmi dhe lëvizje të ngjajshme kritikojnë përhapjen e teknologjisë në botën moderne duke pretenduar se e dëmton ambientin dhe njerëzit propozuesit e ideologjive si transhumanizmi dhe tekno progresivizmi e shohin përparimin teknologjik si të dobishëm për njerëzimin dhe gjendjen e njerut në fakt deri vonë është menduar se zhvillimi i teknologjisë ishte i mundër vetëm për qeniet njerëzore por studimet e reja tregojnë se primatët e tjerë dhe disa delfinë kanë zhvilluar vegla të thjeshta dhe kanë mësuar t ia bartin ato gjeneratave të tjera bëri të mundur që shkencëtarët dhe politikanët të komunikojnë idetë e tyre me lehtësi duke çuar në epokën e iluminizmit një shembull i teknologjisë si forcë kulturore përdorimi i termit teknologji ka ndryshuar në mënyrë të konsiderueshme gjatë viteve të fundit para shekullit të termi ishte i pazakontë në gjuhën angleze dhe zakonisht është referuar për përshkrimin apo studimin e arteve teknike ose aftësive teknike termi shpesh ishte i lidhur me arsimin teknik si në instituti i teknologjisë massachutsetts chartered in termi teknologji u rrit në rëndësi në shekullin e në lidhje me revolucionin e dytë industrial kuptimi i termit ndryshoi në fillim të shekullit kur shkencëtarët e shoqërisë amerikane duke filluar me thorstein veblen i cili përktheu idetë nga koncepti gjerman i fjalës në technology në gjermanisht dhe gjuhët e tjera evropiane një dallim ekziston midis technik dhe technologie që mungon në gjuhën angleze e cila zakonisht përkthehen dy termat si teknologji në vitet teknologjia është përmendur jo vetëm në studimin e arteve industriale por në vetë artet industriale në vitin sociologu amerikan read bain shkruante se teknologjia përfshin të gjitha mjetet makina enë kuzhine armë instrumente banim veshje komunikimi dhe transportimi i pajisjeve dhe aftësitë me të cilat ne prodhojnë dhe përdorin ato përkufizimi bain mbetet i zakonshme ndërmjet studiuesve sot veçanërisht shkencëtarëve të shkencave sociale por po aq i spikatur është përcaktimi i teknologjisë si shkencë e aplikuar sidomos në mesin e shkencëtarëve dhe inxhinierëve edhe pse shumica e shkencëtarëve socialë që studiojnë teknologjinë mohojnë këtë përkufizim kohët e fundit studiuesit kanë huazuar nga filozofët evropian teknikën për të zgjeruar kuptimin e teknologjisë në forma të ndryshme fjalorë dhe studiuesit kanë ofruar një shumëllojshmëri përkufizimesh fjalori merriam webster ofron një përkufizim të termit zbatimi praktik i njohurive sidomos në një fushë të caktuar dhe një aftësi e fituar nga zbatimin praktik i njohurive ursula franklin në ligjëratën real world of technology eë vitit dha një tjetër përkufizim të konceptit ajo është praktika mënyra se si ne i bëjmë gjërat këtu termi është përdorur shpesh për të nënkuptuar një fushë specifike të teknologjisë ose për t iu referuar teknologjisë së lartë ose thjesht elektronikës të konsumit sesa teknologjia si një tërësi dallimi mes shkencës inxhinierisë dhe teknologjisë nuk është gjithmonë i qartë shkenca është hulumtimi i arsyetuar apo studimi i fenomeneve natyrore që synon zbulimin e parimeve afat gjata midis elementeve të botës së dukurive duke përdorur teknika formale të tilla si metoda shkencore teknologjitë nuk janë zakonisht produktet ekskluzive të shkencës sepse ata duhet të plotësojnë kërkesat të tilla si shërbimi përdorueshmëria dhe siguria inxhinieria është një proces me qëllim të orientuar për të projektuar dhe të bëj që mjetet dhe sistemet të përdorin fenomenet natyrore për qëllime praktike të njeriut shpesh jo gjithmon duke përdorur rezultatet dhe teknikat nga shkenca zhvillimi i teknologjisë mund të përdorë shumë fusha të njohurive duke përfshirë shkencore inxhinierike matematikore gjuhësore dhe njohuri historike që të arritur ndonjë rezultat praktik teknologjia është shpesh një pasojë e shkencës dhe inxhinierisë edhe pse teknologji si një aktivitet njerëzor paraprin të dy fushat për shembull shkenca mund të studiojë rrjedhën e elektroneve në përçuesin elektrik duke përdorur mjetet që tashmë ekzistojnë dhe njohuritë kjo njohuri e sapo zbuluar pastaj mund të përdoret nga inxhinierët për të krijuar mjete të reja dhe makina të tilla si gjysmëpërçuesi kompjuterët dhe forma të tjera të teknologjisë së përparuar në këtë kuptim edhe shkencëtarët dhe inxhinierët mund të konsiderohen si teknologë tre fushat janë konsideruar shpesh si një për qëllime të hulumtimit dhe referencës përdorimi i mjeteve nga njerëzit e hershëm ka qenë pjesërisht një proces i zbulimit dhe të evolucionit njerëzit e hershëm u zhvilluan nga një specie foragjere hominide që ishin tashmë me dy këmbë me një masë të trurit afërsisht sa një e treta e njerëzve modern përdorimi i veglave mbeti relativisht i pandryshuar për shumicën e historisë të njerëzve të hershëm përafërsisht vjet më parë u shfaq përdorimi i mjeteve dhe një grupi kompleks të sjelleve që mendohet nga shumë arkeologë se kjo lidhet me shfaqjen e gjuhës moderne njerezit me ndryshimin e kohes kane ndryshuar edhe menyren e ete jetuarit e te te veshurit fjala mitologji nga gjuha greke mythos një tregim dhe logos fjalim ose argument nënkupton tregimin e miteve historive që një kulturë specifike beson dhe përdor të mbinatyrshmen për të interpretuar ngjarje natyrore dhe për të shpjeguar natyrën e universit dhe njerëzimit shqiptarët kanë një pasuri të madhe mitologjike por ende të pa studiuar tashmë dihet që figura si zanat orat po dhe figura të tjera si katallani me një sy janë pjesë e rrëfimeve dhe e botëkuptimeve mitologjike të hershme por ndonjëherë edhe te vona shqiptare shpesh ato kane edhe ndryshime qofte fonetike në emërtim por edhe vlera sipas rajonit të dhëna dhe analiza më të plota gjenden në veprat e albanologëve të njohur siç ka qenë p sh hani nopça durham lamberci dhe shumë të tjerë autorë shqiptarë dhe mbledhës të materialeve të mitologjisë sonë popullore ka shumë të cilët në revista të ndryshme p sh leka hylli i dritës drita etj ose në botime të tjera kanë dhënë kontribut të vlefshëm për njohjen dhe ruajtjen e kësaj pjese të rëndësishme të kulturës shpirtërore të popullit tonë disa nga figurat e mitologjisë popullore janë zana e malit është krijesë mitologjike shqiptare me veti tepër origjinale autoktone dhe e krahasueshme më tepër me figura të këtilla ballkanike dhe malore të popullsive në gadishullin ballkanik dhe është mjaft larg e krahasueshme me artemidën e grekëve dianën e romakëve vështire se mund të shkohet në një krahasim deri te thana e ilirëve sipas traditës ato kanë dy karaktere i zbutur i cili ndihmon kreshnikët në betejat e tyre dhe karakteri idhnak i cili shiton nguros kur iu prishet qetësia brirët e dhive të egra janë mbrojtja dhe dobësia e zanave zanat ruajnë territoret e veta me xhelozi edhe shitojnë ata që u prishin qetësinë apo i befasojnë kur janë duke lozur nëpër livadhet e maleve prandaj edhe kur shkohet në mal është traditë të bëhet zhurmë për t i njoftuar ato për afrimin e njeriut zana është edhe simbol i pjellorisë gogomel rron në toponimet gogole vidhgar ana e malit në goglit bobot ana e malit nimfë e mitologjisë shqiptare që përfytyrohej si një vashë e bukur e me flokë të gjatë që rrinte në ujërat e liqeneve e të lumenjve identifikohet me floçkën qenie mitologjike del edhe në toponimi fierkuqja malësia e madhe bija e fierkuqes malësi e madhe figura të besimeve popullore dhe përrallave që përfytyrohen si tri gra që vijnë natën e tretë te djepi i të posalindurit dhe i caktojnë fatin e jetës në veriun e shqipërisë këtë detyrë e kryejnë orët çdo pësim i njeriut i vishet vendimit të tyre ndaj njerëzit ngushëllohen duke thënë kështu e shkruan fatet natën e tretë bëhet edhe kremtja e familjes që quhet poganiqe për këtë rast piqet një bukë e cila thyhet mbi djepin e fëmijës ndër të krishterë pas kësaj ceremonie i vihet emri fëmijës thirren edhe fati vitore mira mirushe e giordano fjalori orë në veri fata hora e arbëreshëve fëtresha e giordano fjalori fatmira fatëza e giordano fjalori fatie de rada raps v fatia pederson f edhe sot e kësaj dite në kopshte e në ara shqiptarët vendosin një shëmbëlltyrë njeriu me trup krahë këmbë dhe kokë të veshur me rroba më shpesh me rrecka në zanafillë dordoleci ka përfaqësuar një shëmbëlltyrë të hyut të bujqësisë i cili edhe pse u shndërrua në brendësi si trajtë u ruajt deri në ditët tona ai vihej për të patur prodhime të mbara por edhe për të trembur dëmtuesit e prodhimit quhet edhe plaku i kopshtit plaka e kopshtit nusja e kopshtit surrati i arës coli picar etj ky është emri poullor i shën martinit mbrojtësit të ujqërve dhe njëherazi të bagëtisë në mendësinë popullore shqiptare ai ushqente një nderim të vecantë sepse për të ndizeshin qirinj në të kremte me karakter fisnor bariu i shenjtë ka disa ngjashmëri me panin hyun bari me brirë dhe me këmbë cjapi por ka edhe veçoritë e tij të cilat i gjejmë vetëm tek shqiptarët sipas besimeve popullore ai është hyu maleve e pyjeve gjegjësi mashkullor i zanës përfytyrohet si një njeri vigan që banon i vetëm në pyje ai është zotërues i ujqërve të cilët i ushqen i drejton por edhe i dënon kur do t i ushqejë shenjti u hedh ca kokrra misterioze jeshile me madhësinë e frutit të dëllenjës ose i urdhëron që të venë të hanë aksh bagëti të aksh malësori por po deshi ai ua lidh gojën e ndonjëherë edhe i ndëshkon për prapësitë që bëjnë njihet edhe me emrat bariu hyjnor shën marti shmarti shmartuku hazreti apo hazëri a hezri njeriu i mirë njeriu i shenjtë apo njeriu jeshil balozi edhe bajlozi figurë e rapsodive popullore shqiptare përfytyrohej si një vigan i cili vinte nga deti dhe bënte të këqija fillimisht fjala ka patur kuptimin e ambasadorit ngandonjëherë ngatërrohet me arapin a harapin si bajlozi ashtu edhe arapi simbolizojnë stuhitë natyrore a shoqërore qofshin legjenda për pupëzën shëmbëllen në shumë anë me legjendën e shndërrimit të motrës në qyqe vetëm se kësaj here ajo që kthehet në pupëz nuk është motra por nusja kurse i vrari nuk është vëllai por dy dhëndurë dy mëtues që duan të venë kurorë me të njëjtën vajzë ata ndeshen në udhëkryq në krye të dy karvaneve me krushq dhe aty shkrepin pushkët nusja e tmerruar dhe e çuditur nis e bërtet mos jo prisni jo pu pu pu por përleshja vazhdon dhe nusja që s mund të bëjë asgjë i shikon dhe bën vetëm pu pu pu pu zallahia nuk zgjat shumë sepse në tërbim e sipër krushqit vrasin njëri tjetrin derisa askush nuk mbetet gjallë nusja e tmerruar merr vrapin e ikën nga sytë këmbët duke bërë pu pu pu pu dhe në vrap e sipër kthehet në atë zogun e bukur që sot quhet pupëz kjo legjendë rrëfehet në pogradec është mënyra që përdoret për të shëruar ndonjë që ka marrë një shuplakë nga hijet nga të shuplakurit a shuplakja një plakë e vesh të sëmurin me petka të pastra e të bardha dhe e shpie në ndonjë vend të qetë e të veçuar apo në ndonjë shtëpi të boshatisur sa mbërrijnë atje ajo i përshëndet hijet si të ishin aty para e ul të sëmurin në gjunjë i cili i mbledh duart përpara dhe lutet pastaj i jep për të pirë ujë trëndafili dhe rrin ndonja dhjetë minuta me të pa folur asnjë fjalë duke përgjuar disa shenja të fshehta më në fund hijeve bëfshi natën e mirë e ngre të sëmurin dhe e përcjell për në shtëpi duke përshkuar një rreth ngandonjëherë i sëmuri ulet brenda një rrethi të shënuar që përpara pas tri ditësh të sëmurin e lajnë me ujë të pafolur në këtë ujë ziejnë gjethe të ëmbla gjethe ftoi shege molle trëndafili dhe karafili dhe gjethe të rënda gjethe dafine a lari gjethe selvie urthi etj numri i gjetheve varet nga shkalla e sëmundjes besohet se tri ditë pas kësaj ceremonie i sëmuri e mban mend vendin ku është plakur atëherë ai stërpiket me ujë trëndafili të cilin hijet e pëlqekan shumë ose po hedhin ndonjë gjë të mbështjellë në mënyrë që ai që ta shkelë t i marrë sëmundjen ashtu si djalli xhindet kanë hyrë në demonologjinë shqiptare nga sfera e demonologjisë së feve monoteiste konkretisht nga demonologjia islame duke zëvendësuar figura më të hershme të mitologjisë primitive xhindet e bestytnisë popullore shqiptare gjenden natën gjithkund jashtë në kopësht apo në nevojtore vendet ku u pëlqen të mblidhen janë cipat e rrëkeve aty ku derdhen cikat a gjerbat e shiut nga pullazi ndaj njeriu nuk duhet të ecë apo të derdhë ujët e hollë natën pa thënë destur dhe bismillah për po këtë arsye bënin kujdes edhe gratë që të mos hidhnin ujët e nxehtë me të cilin kishin larë kënanë e nuses se po të digjnin ndonjë xhind nusja do të shkallohej në krahina të ndryshme besohet se zbresin netëve nëpër përrenj duke u rënë daulleve dhe duke bërë potere të madhe në korcë nuk e lënë ujin e të vdekurit vetë në zjarr se thonë se e pinë xhindët kurse në tiranë kur e fusin foshnjën në djep për herë të parë nën shtroja i shtinë një gozhdë dhe një qese përplot me fara liri që kur të vinë xhindet për të marrë foshnjën të harrohen duke numëruar kokrrat e melit e të mos i bëjnë keq fëmijës në labëri lehonën nuk e lënë të dalë jashtë për dyzet ditë thonë se po të dalë përpara kësaj kohe do të shuplaket sepse do t i shkelë e kështu të sëmuret e të dalë mendsh kur janë duke kënduar nuk duhet të thuhet se po këndojnë xhindet por shtojzovallet shtoj zot vallet edhe këta zhduken me të dëgjuar këngën e këndezit këndoi kokoshi dhe iknë xhinërit pedersem maro përhitura në veri një njeriu të cilit i bie sëmundja e tokës i thonë mos ke shkelë kund në trevezë zanash shëmbëllyeshëm sipas besimit popullor një njeri mund të shuplaket po të shkelë në sofër trevezë të xhindeve nisur nga kjo e dhënë ne na duket se xhindi i besimeve popullore s është vec se një zanë e rrëgjuar dhe e kontaminuar prej një prej figurave më të njohura të demonologjisë islame xhindi xhini në njëjës dhe rastet kur nën emrin e krishterë apo islam fshihen mbeturina të figurave më të lashta mitologjike nuk janë të rrallë thërriten edhe mirazt p sh t shplakin t mirazt shpat elbasan e xhine ora e maleve është figurë e bestytnive popullore shqiptare e cila përfytyrohej si një grua apo si një gjarpër ajo besohej se jetonte në male në pyje në fusha në kroje ose pranë njerëzve dhe i ndihmonte a u sillte fat të mirëve dhe ndëshkonte të këqinjtë orët mund të kenë qenë një lloj zanash të cilat thirreshin me emra përkëdhelës si qofshin të bardha ato të lumturat apo ato të mirat pa ju përmendur emri ora ishte ndoshta krijesa mitologjike më e përhapur tek shqiptarët një shtëpi një fis apo një njëri mund të ketë patur orën e vet madje besohej se edhe një zanë e maleve kishte orën e saj orët janë të mira apo të liga bekimi dhe mallkimi shpesh bëhej nëpërmjet orës braktisja nga ora do të thoshte fatkeqësi për personin apo grupin e bukura e detit ashtu si në krijimet e tjera popullore edhe në krijimet me tematikë dhe motive nga deti dhe detaria hasim shumë vlera ku personazhet shndërrohen në breshka gjarpërinj shtazë mjellma drunjë etj besimi i shndërrimit metamorfozik të njeriut padyshim i takon antikës së lashtë kur mjetet e prodhimit ishin shumë modeste kur përveç tjerash vetëm hapësira detare kishte disa zotfuqi të cilat në rastet e shumta ishin fisnike mëshirë mëdha dhe bamirëse të detarëve procesi tipik i metamorfizimit në krijimet me motive dhe me tematikë detare pasqyrohet dendur në vlerën shqiptare e bukura e detit hyrija e detit e cila gjendet e metamorfozuar në breshka përmbajtja e saj e rrudhur është kjo mbreti i tha djalit që të martohet me atë vajzë ku të bie heshta e shigjetës gjuajti dhe kur shkoi me pa se cila ishte fati i tij vërejti që aty në breg të detit nën një fik ku kishte ra heshta rrinte një breshkë e madhe ky e çoi në shtëpi dhe pas gjuetisë së peshkimit kthehet në pallat dhe i gjen tërë punët e shtëpisë të kryera të nesërmen u fsheh dhe soditi se nga breshka delte një femër e bukur si hyri deti e bukura e dheut në këtë krijim shpirtëror aftësia estetike e popullit shqiptar në pasqyrimin e të madhërishmes është e lartë me tipare të pashoqe bukuria e detit hyrija e detit dhe sinonimet e tjera të saj ua tejkalojnë tipareve fizike dhe morale të penelopës së homerit hyrija e detit kur bie në kthetrat e mbretit nuk flet nëntë vjet për hirë të humbjes së burrit e bukura e dheut eshte salamandra besohet se janë plaka kjo cilësi ju vishet edhe plakave të pafajshme të cilave ju vdesin burrat dhe nuk kanë djem sipas tregimeve ato hanë mish dhe pijnë gjak me rëndësi është se shtrigat janë gjithnjë plaka dhe jo vajza të reja gjahun zakonisht e gjuajnë natën kur bien në shtrat për të fjetur shpirti u del nga trupi përmes gojës dalin pa e hapur fare derën përmes vrimave dhe plasave të ndryshme mblidhen në logun e shtrigave dhe aty vendosin per gjahun që do të gjuajnë besohet sipas gojedhënave se ato hanë edhe femijët e tyre laura figurë e mitologjisë popullore shqiptare që përfytyrohej si një grua e keqe e cila jetonte në lumenj e pellgje ajo zotëronte aftësinë për t u shndërruar në një kafshë të shëmtuar si e tillë ajo dilte natën në breg të lumit ose pranë një pellgu duke bërtitur me zë të çjerrë dhe futej në ujë nganjëherë laura dilte dhe në rrugë duke bërtitur ndërsa qentë e ndiqnin pas llamja figurë e mitologjisë shqiptare që përfytyrohej me trup gruaje e me bisht gjarpri jetonte nëpër male e ujëra të papastërta rrëmbente fëmijë u thithte atyre gjakun dhe pastaj u hante mishin shpeshherë ajo merrte forma të ndryshme për të joshur viktimat e saj ka tipare të ngjajshme me meduzën e mitologjisë greke nëna e vatrës hyjni e lashtë në mitologjinë shqiptare që e ka origjinë nga epoka e matriarkatit në fillim përfytyrohej si një figurë pozitive më shumë si një plakë me flokë të thinjura në shumë raste duke tjerrë li ose lesh ose duke krehur flokët nganjëherë nëna e vatrës thirreshin edhe të tretat e vatrës dhe si e tillë identifikohet me tri motrat që përcaktojnë fatin e fëmijës natën e tretë pas lindjes në përfytyrimet e më vonshme nëna e vatrës na del me tipare negative ajo paraqitej si një plakë e keqe e cila natën kur njerëzit e shtëpis flen vjen dhe qëndronë pran vatrës duke krehur flokët e saj me një krehër të hekurt dhe po të gjejë aty ndonjë fëmijë e kap dhe i nxjerr sytë me krehërin e saj përfytyrimi i nënës së vatrës si një figurë e keqe lindi në kohën e patriarkatit kur sundimi i gruas u zëvendësua me atë të burrit dhe kur gruaja konsiderohej si një qenie e ultë dhe e poshtëruar partini hyjni supreme e fisit ilir të partinëve identifikohej me jupiterin romak qipulli figurë e besimeve popullore shqiptare e ngjajshme me xhindin që përmendet në mitologjinë e popujve të vendeve të lindjes në kuptimin e figurshëm i kanë kërcyer qipujt do të thotë i kanë hipur xhindet është inatosur stihija figurë e përallave popullore shqiptare që përfytyrohej si demon femër në besimin popullor ajo përfytyrohet si një kulçedër me krahë që nxjerr flakë nga goja dhe që ruante thesaret e fshehura nën dhe shtojzovallet figura të përrallave popullore shqipare përfytyroheshin me një bukuri të madhe e me fuqi të mbinatyrshëme vendbanimi i tyre i preferuar ishin bjeshkë dhe pyjet e dendura ku ato kalonin kohën duke kënduar e duke vallëzuar ato i shikoni njerëzit pa marrë parasysh nëse është burrë apo grua nëse ato kuptojnë se dikush është duke i vështruar ato teksa lahen nëpër lumenj apo teksa ato lozin shikim është një vepër e cila e le pa mend një njeri e bënë të pa zoti për veten tadeni hyu ilir që identifikohej me apolonin hijet janë figura me kuptim të një demoni por me fjalën hije mund të quhen edhe fantazmat ose shpirtrat e të vdekurve redoni hyu ilir i mbrojtjes së udhëtareve dhe i detareve në paraqitjen figurative ka pasur interpretime si mbreti gent por në fakt ishte ky hyu që i ngjan hermesit grek kepi i redonit ishte një relike e ketij emërtimi figurë e mitologjisë popullore shqiptare që paraqitet në trajtë antropomorfe në mirditë besojnë se netëve të pranverës ai i vë veshin dheut për të përgjuar në mos vjen njeri për së largu apo për të dëgjuar zhaurimën e ujrave të nëndheshëm del gjithnjë kaluar në vithe të dhamsutës pelës së pagojë që kalon male e dete dhe shpie larg atë që do të shpëtojë nëpërmjet saj ata i ndjek mëzi i saj që me hingëllimat e tij lajmëron dragojtë për kalimin e pelës përbindësh i përrallave dhe i besimeve popullore shqiptare me trup jashtëzakonisht të madh e me fuqi mbinjerzore gjigand përfytyrohet si llupës i madh që ha mish njeriu rrëmben vajza dhe i shpie nën dhe ku ka banesën e tij në elbasan thonin se divat kishin për detyrë të vlonin ujët e llixhës nëpër kazanë të mëdhenj prejardhjen e kësaj fjale g meyeri e nxjerr nga turqishtja div demon xhind gjigand thërritet edhe dif vi def vi sipas besimeve popullore bleta dikur ka qenë njeri për këtë thuhet vdiq e jo ngordhi ajo nuk nëmet sepse është mëkat i madh të nëmësh bletën përpara se t i merrnin mjaltin njerëzit laheshin pse besonin se në të kundërtën bleta nuk do të jepte më mjaltë madje dhe se mund të vdiste nopca e lidh këtë nderim për bletën me mitraizmin por do të ishte më afër mendsh ta shpjegonim me traditat e lashta vendase që mbase na kthejnë te melisa e lashtësisë te nimfa e shndërruar në bletë pra te stërgjyshja e të gjitha bletëve dhe nëna e dyrrahut quhet edhe mblet ë a gjet ë a mjacëzë mjaltëz fryma e shenjtë mizë mizë mjalti mizare punëtoret del edhe në toponimi guri i bletës kryezi pukë shteku i bjetës apripë e gurit pukë lugu i bjetës skavinë pukë bleta e marcolit kroni i madh shllak curri i bletës benë shllak rrethi i bletës vukël etj vidasusi në besimin e ilirëve ishte perëndi që mbronte pyjet burimet dhe fushat në monumente ai paraqitet i shoqëruar nga gruaja e tij thana në topusk kroaci pranë një burimi uji mineral janë gjetur katër altarë kushtuar këtij çifti në të njëjten krahinë janë gjetur gjithashtu mbeturinat e një faltoreje kushtuar silvanit si dhe shumë altarë të tjerë me emrin e kësaj hyjne romake duke u bazuar në këtë fakt mitografët kanë arritur në një përfundim të drejtë se vidasusi në besimin ilir kishte atribute të ngjajshme me ato të hyjnisë romake silvan mbrojtësin e burimeve të pyjeve dhe të fushave kurse thanën e kanë identifikuar me hyjneshën romake diana vidasusi dhe diana adhuroheshin shumë nga pjesa më e madhe e popullsisë ilire sidomos nga ata që merreshin me blegtori si dalmatët vidasusi ka qenë hyjni supreme e ilirëve në panteonin ilir prandaj zinte një vend shumë të rëndësishëm por kulti i vidasusit silvanit ilir gjeti adhurues edhe në shtresat e ulëta popullore të romës dhe të italisë ai u pëhap edhe në provinca të largëta të perandorisë kjo dëshmon për ndikimin e kultit të pasur ilir në vetë panteonin romak sipas besimit shtimjan jane kulshedra me trup njeriu dhe me bisht bishti i kishte dalur ngase kishte pirë kafe per qdo mëngjes kjo krijesë sipas dortasimikuliretibutisit ishte kafshë shtëpiake para p e dhe ushqehej me pasul dhe me eshtëra dhe me flijë ato sulmonin duke të sharë derisa të qaje personazh mjaft i njohur i demonologjisë primitive të cilin e ndeshim me emra të ndryshëm në shumë popuj e shumë kultura e gjejmë në jug e në veri të shqipërisë herë si tatëgjysh i parë herë si katalla e herë si syqenhenjeri përfytyrohet si një farkëtar div nga shtati i egër e me një sy në ballë pa gjunjë e me këmbë të drejta si direku që ha njerëz në jugun e shqipërisë e sidomos në labëri e në anët e korcës ku del më dendur ai quhet syqenhenjeri emër që s është gjë tjetër por se bashkim dy kompozitesh me kuptimin syqen që ha njerëz at shtjefën gjecovi e identifikon me ciklopin polifem të homerit por duhet thënë se i pari që shqoi te polifemi natyrën ilire qe mjeda shumë studjues si hackamani skileri bolta bendesi etj mbrojnë pavarsinë kohore të motivit të ciklopit ndër popujt jogrekë të ballkanit përfshirë edhe ilirët përkundrejt ciklopit të mitit grek emri katalla del edhe te g meyeri por me kuptimin pagan quhet edhe vigan i gjigant i div i dif i lutran i lutura katalla symoll i mat symadh syqorr syqen syqenhenjeri sykëlysh tatëgjysh i parë gavell i sh gjecovi garravell i f alkaj dragumën i frashnjet rekës i arbëreshët e greqisë emri i tij rron edhe në toponimi fusha e katallajve shllak vorret e katallajve shllak përroi i vigjanit pranë mullenës si dhe në një patronim të përmendur më m catalano në tivar në shekullin xv te arbëreshët e italisë na del një katallan bashkë me disa familje catalano qerosi ne jeten e perditshme njeri pa floke njihet ndryshe ne mitologji ne perrallat shqiptare ai del gjithmone fitimtar e me i zgjuar nga te gjithe duke u bere keshtu personazhi me i rendesishem i perralles adhurimi i zjarrit ishte baza e ceremonive fisnore shqiptare njerëzit besonin se zjarri në vatër kish një fuqi të madhe shëruese dhe pastruese për këtë arsye përpara ndonjë feste atë e mbanin ndezur të tërë natën verë a dimër qoftë ai që kujdesej për të ati pra i pari i shtëpisë duhet kundruar si roja priftërore e zjarrit nga ana tjetër zjarri mbahej ndezur në dhomën e lehonës për ditë rresht fikja e zjarrit në të tilla raste ishte një ogur i keq besoj se po të fërshëllente zjarri po bisedonin armiqtë e shtëpisë po të kërciste do të ngordhte bagëtia demon zanafillor i bestytnive të veriut hyj i shtrëngatës dhe i breshërit emrin e tij baron nopca e lidh me pjesën e dytë të emrit thrak të zibelthiur dosit hyjut të motit të keq dhe të stuhive madje sipas cabejt edhe vetë fjala shqipe perëndi i përket gjinisë së emrave indoeuropianë të perëndive të stuhive në indishten e vjetër quhet parjangas lituanisht perkunas galisht cernunnos sllavishte e vjetër perunë greqisht keraunos në alpet shqiptare shurdhi njihet edhe me emrat verbd e rremoria marrë nga fjalori i mitologjisë dhe demonologjisë shqiptare nuk degjon dot ne duhet ta ndihmojme këtë figurë të besimeve popullor të toskërisë e përmend sëpari hahani dhe e përkthen dhe gjermanisht si hundsauge është nga ato figura të demonologjisë që përcaktohen për nga vetia e tyre antropofage përfytyrohet si një shtigë me katër sy dy përpara e dy prapa sytë e prapme nuk i duken sepse i mbulon me shaminë e kokës ajo ndjell gratë e reja në shtëpi të saj i pjek në furrë e i ha në përrallë ajo ka dhe të bijën që i përngjan maron sipas çabejt syqenëza e syqeni mashkulli i saj një figurë mashkullore e shëmtuar mund të jenë reminishenca të cerberit të mitologjisë greke që ruante skëterrën nimfë e mitologjisë popullore shqiptare që përfytyrohej si një vajzë e bukur me flokë të gjatë ajo ruante ujërat e lumenjve dhe të liqeneve thërritet edhe me emrin gërshetëz një lloj sirene e mitologjisë popullore shqiptare figurë e përrallave gishtoja apo gjishtoja është i njohur në shumë vende të europës në francë quhet le petit poucet në rusi malciks palcik në greqi revithi në rumani neginice ndër gjermanë daumling etj edhe pse kudo është i vogël sa një gisht veprimet e tij ndryshojnë nga përrallat e njërit vend në ato të vendit tjetër në përrallat shqiptare ashtu si dhe te variantja e vllezërve grim ky është personazh i shkathët e i zgjuar për të mashtruar kusarët ai futet në veshin e kaut në barkun e ujkut dhe si shpëton grigjën e bagëtisë së disa barinjve kthehet shëndoshë e mirë pranë prindërve të tij njihet edhe me emrat koçomi elbasan kusar arra labovë gjirokastër arka korcë kocelmici përmet kacabiso vlorë kacimucrri kacimucri kacel mici kokërmeli të gjitha në veri cinxami gjirokastër kacipuc delvinë etj figurë e besimeve popullore shqiptare shpirti i të vdekurit burrë a grua qoftë që ka qenë njeri i keq me veti e zemër të ligë ngrihet lugat mbase këtë do të thotë edhe ajo pjesë e besë së mujit që mbaron me vargun zirma tokë përjashta në natë të vorrit lugati pra është kufomë dhe ka thonj shumë të gjatë në kosovë besonin se lugat ngrihej edhe i vdekuri që nuk i është vënë pranë fillorja e pushkës masha drapëri ose ndonjë hekur tjetër sepse me sa duket hekuri i mban larg të gjithë shpirtërat të mirë a të këqinj qofshin ata shëmbëllyeshëm me kosovë në shqipërinë e veriut gjithmonë vinin në varr një lopatë ose shatë gjersa të kalbej trupi përfundimisht më qëllim që djalli të mos vinte aty rrotull dhe ta merrte të vdekurin sepse sipas besimeve popullore djalli hyn në trupin e të vdekurit dhe del jashtë varrit që ta parandalonin këtë gjë në kosovë shkonin dhe e ruanin varrin e të vdekurit për tri netë rresht sepse mendohej se gjatë këtyre tri netëve do të vinte djalli natën e parë i veshur me petka të bardha të dytën me të kuqe dhe të tretën me të verdha në korcë të vdekurin nuk e linin natën vetëm sepse kishin frikë se po ta kapërcente një mace ai do të ngrihej si lugat lugati ringjallej pas shtatë ditësh shkonte natën në shtëpinë e tij dhe hante pak miell po të ishte grua merrte ushqime plackiste ç të gjente dhe i fuste në varrin e saj të premten nuk dilte por tre katër netët në vazhdim shkonte dhe trazonte në shtëpinë ku kish vdekur kur të gjallët bëheshin të vetëdijshëm për të e kuptonin se do të kishte qënë ajo në poliçan besohej se lugetërit shfaqeshin vetëm midis muslimanëve kurse në kurvelesh vetëm midis të krishterëve lugati mund të marrë trajta të ndryshme trajtë caliku shakulli që rri në kuzhinë në shtrat ose mbi menderin ku flenë gjindja të një thithlope të madhe të një qeni që rri në fund të shtratit të së shoqes të njeriut ashtu siç ka qenë edhe në gjallje por i mbështjellë me qefin në kësi rastesh lëviz duke u tërhequr zvarrë me dashjen e tij ose po sepse e heqin zharg dreqërit në ferrat që has në udhë lë gjithandej copa qefini vetë gërthet me zë të tmerrshëm lugati u shfaqet në shtëpi të vet gruas dhe shërbëtorëve të gjalljes nga shëmbëlltyrat që ka më shumë qejf të marrë janë ato të koteleve dhe të koneve punët e lugatit janë të shumta por më tepër i pëlqen të veja në qilar dhe të përziejë gjalpin orizin sheqerin dhe miellin në magje të cjerrë gratë në fytyrë të bezdisë bagëtinë të përmbysë qypat e butet në trajtë të vërtetë njeriu ashtu siç ka qenë para se të vdiste i rrëfehet vetëm të shoqes së cilës i hyn në shtrat në këtë mënyrë mund të lindet një vampir ardhja e lugatit në shtëpi mund të kuptohet nga lehjet e qenve që zënë kuisin në këtë kohë del një njeri nga të shtëpisë dhe pyet cili je lugati thotë emrin e vet dhe i lutet që t ia bëjë hallall të drejtën ose fajet që ka bërë në gjallje deri sa njeriu i shtëpisë t i thtë se ia bën hallall lugati vjen kurdoherë natën dhe shqetëson njerëzit duke u ankuar tregojnë se një herë zuri dashuri në një vajzë së cilës i shkonte natën dhe e stoliste me rroba të mira e me gjerdane kur e morën vesh prindërit e cuan vajzën në një fshat tjetër po lugati e ndoqi edhe aty atëherë thirrën një hoxhë i cili e këndoi duke e mërguar lugatin në një tjetër vend në një fshat tjetër lugati vente natën në një shtëpi të këtij fshati hapte dyert dhe bënte dëme atëherë të zotëte e shtëpisë thirrën priftin i cili u that ë bëjnë një kulac ta mbështjellin me një pëlhurë të bardhë dhe ta varin te pragu i derës i porosity që aty të varnin edhe një bastun dhe të mbërthenin në të gjitha dyert lloj lloj letrsh të bardha të kuqe të verdha të zeza etj natën erdhi lugati mori kalucin e co rri pëlhurën edhe një letër dhe shkoi që atëherë s u duk më atëherë i morën letrat dhe një e hodhën në udhëkryq një në një mulli të shkretë një tjetër që ta hanin egërsirat dhe tjetër në vreshtë në veriun e shqipërisë lugatit i mveshin zënjën e hënës lugetërit hanë hënën dhe prandaj malësorët qëllojnë me pushkë në drejtim të saj kur ajo zihet për ta zhdukur lugatin është zakon që të nxjerrin kufomën nga varri dhe ta djegin ndër shqiptarët e strugës ku lugati mund të marrë edhe trajtën e një plëndësi përdoret një mënyrë tjetër vrasjeje ai përvëlohet me ujë të valuar sipas tyre lugatin mund ta pikasin vetëm qentë që kanë katër sy dy aty ku i kanë të gjithë qentë dhe dy të pavërejtshëm në vetulla në jug të shqipërisë shkonin të premten t ia zbulonin varrin i vinin përsipër një turrë me shkarpa gjysëm oke parafinë nën to dhe pastaj e digjnin por ky veprim ndërmerrej vetëm kur i pllakoste ndonjë fatkeqësi e madhe në korcë këto veprime i bënin të shtunën kur besohej se lugati fle shkonin dhe hapnin varrin e atij që s i kish mbushur të dyzetat dhe pot a gjenin në këmbë e digjnin duke u kujdesur që të mos i linin as shenjë as nishan se besonin se ngjallej prapë këto mënyra të luftimit të lugatit kanë gjegjëset e tyre edhe në mesin e ilirëve kështu ndoshta për tu mbrojtur nga shpirtërat e këqinj të të vdekurve kufomat e disa të vdekurve nuk i fusnin në varr në pozicion normal por i vendosnin përmbys me kokë të ndarë nga trupi ose dhe me gjysmë trupi lugatin e bashkojnë me shpirtin e ajrit quhet edhe luvgat i lugjat i kullunxh i mbiudh e maqellarës dibër zhikul arbëreshët e greqisë shikul arbëreshët e greqisë labic vapir i cabej baba u santa sofia d epiro kozencë arman i b bilota arman je p camodeca dizionario avi s zi frascineto bobok bobua bun bjukull hje korrobac kukubin papacom pehmë spamëndall stihji shkërba umbër facom kuk kukuban garramac duarlidhur euf kuteli del edhe në toponimi ara e lugatit kosovë sylugati fshat në elbasan përmendet në shek xv nana e votrës një nga hyjnitë më të lashta të mitologjisë shqiptare mendohet se ajo bart disa tipare të zvetënuara të një hyjnie shumë të lashtë të vatrës me origjinë nga matriarkati fillimisht ajo ishte një figurë positive madje ngandonjëherë nana e votrës quhej edhe të tretat e vatrës pra tri motrat që paërcaktojnë fatin e fëmijës natën e tretë pas lindjes më vonë dhe sigurisht me fillimin e rendit të patriarkatit vetitë e saj ndryshuan ashtu siç përfytyrohet tani nana e votrës u rrëfehet plakave që rrinë shumë vonë natën duke tjerrur li ose lesh ajo fanitet në trajtën e një plake të keqe flokthinjur që rri gërmuq bri vatrës ndodh që kur ngrihet nusja në mëngjes për të ngrohur ujë sheh në vatër një plakë që kreh flokët me krëhër apo që tjerr nusja kujton se është e vjehrra i flet por ajo s përgjigjet kështu ajo e kupton se është nana e votrës po të gjejë ndonjë fëmijë kur kreh flokët ajo e kap dhe i nxjerr sytë me krëhërin e saj të hekurt në zona të ndryshme njihet edhe si e ëma e vatrës shtriga e vatrës plaka e vatrës mat shtriga shtrigat nëna e vatrës tomorricë nënat e vatrës mëmat e vatrës xhuxhet evatrës myzeqe mëma e vatrës në fshatrat e vlorës etj piktura lat pictura në aspektin terminologjik është një shprehje internacionale që nenkupton vizatim ose paraqitje e një motivi të caktuar në siperfaqje te sheshët piktura është edhe degë ose disipline e artit figurativ e cila në disa shkolla te mesme dhe fakultete studiohet me vite motivet pikturale mund te jene te llojllojshme nga bota e florës dhe e faunës etj stilet e pikturimit janë të ndryshme p sh realizmi surrealizmi hipër realizmi ekspresionizmi postekspresionizmi pointilizmi romantizmi kubizmi abstraksionizmi etj piktorët më të njohur qe njeh historia e artit dhe qe kanë dhënë kontributë të madhe në kulturën botërore njihen leonardo da vinci ticiani piter paul rubens rembrandt van rin vincent van gogh pablo picasso jackson pollock etj turizmi është praktika veprimi i marrë nga ata që udhëtojnë apo vizitojnë vende me qëllim zbavitjeje njohurie dhe mësimi sipas definicionit te organizatës botërore të turizmit world tourism organization një nga departamentet e kombeve te bashkuara turist quhet gjithkush që udhëton në vende të ndryshme nga ai në të cilin ka rezidencën aktuale jashtë ambientit të përditshëm personal për një periudhë prej minimumi një nate por jo më gjatë se sa një vit dhe qëllimi i tij i zakonshëm të mos jetë asnjë lloj veprimtarie nga e cila të përfitojë ekonomikisht në këtë term përfshihen të gjithë ata që udhëtojnë për dëfrim pushim dhe çlodhje për të vizituar miq dhe të afërm për motive pune dhe profesionale për motive shëndeti besimi pelegrinazhi dhe tjetër meqë evropa ka formen e nje gadishulli te madh është e hapur nga oqeani atlantik deti mesdhe oqeani i ngrirë i veriut dhe ultësira sibriane pjesët e saj rrahen nga masat ajrore te lagështa të alantikut të ngrohta te mesdheut dhe te ftohta nga pjesa kontinentale e bshp së turizmi eshte veprimtari ekonomike tretsore qe lidh prodhimtarin me konsumun turizmi eshte komponenti i tret me i rendesishem i veprimtarive tretsore ne fillim turizmi ka qen i kufizuar ne disa shtete ndersa sot edhe perhapur ne te gjithe boten programet kompjuterike janë programe elektronike të pershtatura në gjuhë të ndryshme elektronike që bëjnë të mundëshëm përdorimin e njehsorit vetjak ang personal computer lexo personal kompjuter në kuptimin njesorë llogaritës personal për qëllime të caktuara programet kryesore për një njehsor vetjak janë programet e sistemit veprues si windows mac unix etj këto programe vënë në komunikim pjeset elektronike hardware parapregatisin platformën dhe veprojnë pamvarësisht nga ndonjë program tjetër përndryshe ende nuk ka ndonjë perzgjedhje shkencore të programeve elektronike përpos që këto në teknoligjin apo në gjuhën programuese ndryshe thirren me një emër të përbashkët software int main void puts hello world return kodi i burimit të një programi të shkruar në c gjuhë programimi në këtë grupë të programeve elektronike hynë programet të cilat janë pak a shumë të specializuara dhe të posaçme për pershtatjen dhe punimin kryesisht të fotografive statike mirpo nuk bëhet edhe përjashtimin i kombinimit të tyre me efekte që krijojnë skena të shkurta filmike programet e internetit në këtë grup të programeve edhe pse është e vështirë të bëhet një përzgjedhje te saktë hynë kryesisht programet që bëjnë të mundshem rrjetin e internetit si dhe programet që shërbejnë për mirëmbatjen dhe përdorimin e internetit corel draw komunikimi është ecuria që lejon gjallesat të shkëmbejnë informacion nëpërmjet disa mënyrave dhe niveleve komunikimi kërkon që të gjitha palët të kuptojnë një gjuhë të përbashkët që mund të shkëmbehet paraqet procesin e kalimit të informatave nga burimi përmes rrugëve të mesme deri te pranuesi si dhe kalimin e reagimit të pranuesit përmes rrugëve të mesme deri te burimi komunikimi si i tillë në procesin e vet përfshin dy ose më shumë persona sipas ligjit me komunikim nënkuptohet çdo shkëmbim ose bartje informacioni ndërmjet numrave të caktuar të palëve me anë të mjeteve të shërbimeve publike elektronike në dispozicion kjo nuk përfshin ndonjë informatë të bartur si pjesë e një shërbimi transmetues për publikun nëpërmjet rrjetit të komunikimit elektronik përveç nëse informacioni ka të bëjë me palën si klient abonent regjistrues të identifikueshëm ose shfrytëzuesin përdoruesin që merr informacionin elementet bazë të komunikimit janë gjashteë mbështetet në lëvizje dhe raporte hapësinore ai quhet ndryshe edhe komunikimi prelinguistik shprehjet e fytyrës disa shkencëtarë besojnë se shumë shprehje të fytyrës si buzëqeshja të qeshurit dhe të qarët janë universale dhe të pranishëm në të gjitha kulturat dhe se kanë një bazë gjenetike për shembull përshëndetja e një personi të njouhur nga ana jonë me shumë mundësi mund të realizohet me ngritjen e vetullave eibl eibesfeltdt më zbuloi se ngritja e vetullave përpjetë ekziston si e tillë në shumë lloje kulturash fëmijët që kanë lindur të verbër kanë të njëtat shprehje fytyre që kanë edhe fëmijët që shikojnë gjithashtu edhe pozicioni qëndrimi i trupit apo e ashtuquajtura gjuhë e trupit zë vend në procesin e komunikimit pa fjalë specialistët e përkufizojnë si sjellje joverbale e cila mund të shprehë emocionalitet nervoziteti mund të shprehet nga kafshimi i thonjve të gishtave ose rrotullimi i gishtave të mëdhenj rreth njëri tjetrit shikimi në sy drejtimi drejt personit të ulur përballë kanë domethënien e vet ato tregojnë për interesimin që ka personi për personin tjetër kjo formë komunikimi shpeshherë përdoret edhe në diplomaci në këshillime kur dëshirohet t i tregohet klientit për kujdesin ndaj tij karakteristike e njeriut i cili bazohet në aftësinë për të prodhuar fonema dhe në aftësinë për të ndërtuar bashkësi zërash të afta për mbartjen e një domethënieje në procesin e komunikimit përmes gjuhës së folur është jashtëzakonisht i rëndësishëm procesi i të dëgjuarit të dëgjuarit ka të bëjë me përqëndrimin e vëmendjes ndaj mesazheve informacioneve që përcillen përkatësisht dergohën nga dikush tjetër është mjaftë e rëndësishme edhe marrja e shënimeve të shkurtra derisa dikush përcjell mesazhet deri te dëgjuesi marrësi i mesazheve k referime italia zyrtarisht republika italiane italisht italia respektivisht repubblica italiana është shtet në pjesën jugore të evropës në gadishullin apenin pjesë e këtij vendi janë dhe ishujt në detin mesdhe si sicilia dhe sardenja në alpet e larta në veri të saj gjendet kufiri me francën zvicrën austrinë dhe në brigjet e adriatikut kufizohet nga sllovenia në brendësi të këtij shteti gjenden dy shtete të vogla vatikani dhe san marino roma kryeqyteti i perandorisë romake në lashtësi është edhe kryeqytet i shtetit të ngritur në bërthamën e perandorisë propozimet e etimologjisë së fjalës italia janë të shumta sipas një propozim më i njohur fjala italia nga latinishtja italia ishte i huazuar nga greqishtja prej gjuhës oscane vteli që do të thotë toka e gjedhëve të reja fillimisht emri italia u përdorë vetëm për italinë jugore grekët gradualisht filluan të përdorin këtë emër për një rajon më të madh por ishte gjatë mbretërimit e augustit në latinisht imperator gaius julius caesar augustus që konsiderohet si perandori i parë i perandorisë romake që emri italia u përdorë për gadishullin italian komplet deri te alpet sipërfaqja e përgjithshme e italisë është km shtrihet rreth koordinatave gjeografike v l dhe km të kësaj sipërfaqeje janë tokë ndërsa km ujë vija bregdetare e italisë është km e gjatë ndërsa kufiri tokësor km i gjatë klima e italisë është mesdhetare në pjesën veriore alpine dhe atë jugore qendrorë zotëron klima kontinentale pjesa më e madhe e relievit është terren i vrazhdë dhe malor përgjatë bregdetit terreni është i ulët dhe i rrafshët në itali shtrihen alpet dhe apeninet kurse ultësira më e rëndësishme është ultësira e lombardisë ku rrjedh lumi po pika më e ulët e relievit gjendet përgjatë bregut të detit mesdhe m dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej metrave pika e dytë më e lartë e malit të bardhë fr mont blanc italia ka rajone të quajtura regioni njëjës regione pesë nga këto rajone kanë statusin e një shkalle të autonomisë që u mundëson disa të drejta veprimi në legjislacion dhe çështje tjera specifike të gjitha rajonet valle d aosta ndahen më tej në dy e më tepër njësi më të vogla të quajtura provinca njësitë me status autonomie janë të shënuara me shenjën për nga vëllimi ekonomik italia bën pjesë në shtetet më të industrializuara te botës dhe e katërta ne evropë pozita gjeografike e italisë është e lidhur ngushtë me detin gjatë tërë historisë së saj duke ushtruar ndikim të rëndësishëm dhe vendimtar në zhvillimin e saj në truallin e italisë lind perandoria romake e cila tregoi tërë atë fuqi dhe ndikim në një pjesë të madhe të kontinentit tonë shkatërrimi i saj më vonë edhe copëtimi në shumë shtete feudale ekonomisë së italisë nuk i ka dhënë fuqi unike italia hyn në kategorinë e shteteve të evropës në të cilët frytet e revolucionit industrial arrijnë vonë përkatësisht kah mesi i shekullit xix ndërsa në shumë shtete të evropës fillon të zvogëlohet karakteristika agrare në strukturën e ekonomisë italiane ajo zë pozitën prioritare edhe dy luftërat botërore kanë ndikuar në dobësimin e saj sidomos ajo e fundit pasojat kanë qenë të rënda e janë manifestuar në numrin gjithnjë më të madh të papunëve industria e shkatërruar gjithashtu pas luftës së dytë botërore nuk ka mund të ofronte shumë e në bujqësi ndihej mungesa e tokës së punueshme etapa më e rëndësishme e ekonomisë së italisë fillon prej vitit investimet e kapitalit të huaj e në radhë të parë i shba ve i kanë mundësuar që shpejt të rimëkëmbet ekonomia e shtetit rritja e investimeve në industri gjithnjë është shtuar e në fund të dekadës është dyfishuar prodhimtaria industriale viti për italinë ishte më i rëndësishmi kurse dekada e kaluar karakterizohet si fenomen i rrallë i ekspansionit ekonomik që është shprehur jo vetëm në rritjen e prodhimtarisë industriale por edhe në rritjen e eksportit dhe uljen e papunësisë në vitin kanë qenë të inkuadruar milionë e në vitin ky numër dyfishohet duke arritur në milionë punëtorë derisa vlera e prodhimtarisë industriale në vitin ka qenë miliard dollarë në vitin kjo vlerë pesëfishohet duke arritur në miliardë dollarë krahas këtyre ecurive lindin gjigantët industrialë siç janë industria e gomave pireli e automobilave fiat e tekstilit armani industria kimike monte catini etj gjithashtu italia ka shumë të zhvilluar turizmin mirëpo kontrastet ndërmjet veriut dhe jugut që janë shfaqur si pasojë e rrethanave të ndryshme historike edhe pse ndihet tendenca e zvogëlimit ende paraqesin problemin më serioz të shtetit në këtë aspekt çdo qeveri italiane e ardhur në fuqi ka si prioritet zbutjen e këtij niveli ndermjet veriut dhe jugut duke shpalosur politika ekonomike e frymë investuese për jugun sot italia bën pjesë ne ato shtete q ka një raport t mire përsa i përket eksporteve ku me kryesoret përmendim prodhimet industriale si ato t makinave prodhimet ushqimore apo dhe ato të tekstileve në lënde të para si minerale apo naftë është deficitare qysh prej janarit te vitit italia është bërë pjesë e eurozonës pra bën pjesë ne ato shtete evropiane që përdor euron si monedhë kjo ka bërë që të lihet pas një histori e gjate me monedhën e para liretën qe herë pas herë ishte bërë pre e spekulimeve te shumta duke krijuar dhe uljen e vlerës së saj totali i rrugëve të italisë arrin deri në km totali i hekurudhave të italisë arrin deri në km ky total mund te rritet ne ditët në vijeim si pasoje e ndërtimeve te reja qe mund te bëhen sipas te ardhurave te këtij shteti në vitin italia ka pasur gjithsej banorë dhe dendësi banorë në km pas vitesh arriti një popullsi prej banorë dhe dendësi banorë në km italia në aspektin gjuhësor dhe fetar është kryesisht homogjene por në aspektin kulturor ekonomik dhe politik e larmishme në evropë është e pesta për nga dendësia e popullsisë b në km në itali nuk ka shumë pakica më e madhja është pakica gjermane në tirolin jugor slloven rreth triestës shqiptarë arbëreshët në kalabri dhe siçili etj në itali besimi me i madh është katolicizmi me mbi të popullsisë por ka edhe konfesione tjera te vogla te cilat janë kryesisht te ardhura nga emigrantet e jashtëm italia nuk ka ekzistuar si shtet deri më kur u bashkua për shkak të këtij bashkimi të vonuar dhe autonomisë historike të regjioneve që tani e përbëjnë gadishullin italian shumë tradita dhe kultura që tani identifikohen si italiane mund të identifikohen nga regjionet nga kanë ardhur me gjithë izolimin social dhe politik të këtyre regjioneve kontributet e italisë në trashëgiminë kulturore dhe historike të evropës mbeten shumë të mëdhaja italia është vendi me më së shumti trashëgimi kulturore në unesco deri më tani piktura italiane karakterizohet me ngjyra të ngrohta dhe dritë siç dëshmojnë punimet e caravaggios dhe titianit dhe preokupim me figura fetare piktura italiane ka dominuar në evropë për qindra vjet artistë të njohur gjatë kësaj kohe përfshijnë michelangelo leonardo da vinci donatello botticelli fra angelico tintoretto caravaggio bernini titian dhe raphael pastaj italia provoi nënshtrim të vazhdueshëm nga fuqi të huaja që shkaktoi zhvendosje të vëmendjes tek çështjet politike duke çuar deri te humbja e autoritetit artistik të saj në evropë me bazat e gjuhës italiane mederne të themeluara nga poeti dante alighieri vepra më e madhe e të cilit divina commedia konsiderohet si një ndër veprat më të mëdha të krijuara në evropë gjatë kohës së mesjetës shkrimtarët dhe poetët giovanni boccaccio giacomo leopardi alessandro manzoni torquato tasso ludovico ariosto dhe petrarch filozofë të rëndësishëm përfshihen giordano bruno marsilio ficino niccol machiavelli dhe giambattista vico figura letrare moderne janë poeti nacionalist giosu carducci më shkrimtari realist grazia deledda më autor i teatrit modern luigi pirandello më poetët salvatore quasimodo më dhe eugenio montale më autori teatral dario fo më etj itali ka pakicave të ndryshme në veri janë gjermanët dhe frëngët në pjesën qendrore dhe atë jugore ka pakica me origjinë shqiptare arbëreshët dhe greke shoqatat kulturore shqiptare në itali gjermania gjermanisht bundesrepublik deutschland bundesrepublik dojçland ose deutschland dojçland zyrtarisht republika federale e gjermanisë ndodhet në pjesën qendrore të evropës dhe kufizohet në veri me danimarkën në lindje me poloninë në juglindje me çekinë në jug me austrinë dhe zvicrën në perëndim me francën luksemburgun belgjikën dhe holandën ndërsa në veri në anën perëndimore e përshkon kufiri natyral i detit të veriut dhe anën lindore deti baltik territori i gjermanisë mbulon km ai ndikohet nga klimat mesatare sezonale me mbi milion banorë gjermania ka numrin më të madh të popullsisë në evropë dhe është e treta shtëpi për numrin e migrantëve ndërkombëtarë një rajon i quajtur germania i banuar nga disa fise gjermanike është njohur dhe dokumentuar para vitit pas e s prej shekullit x territoret gjermane kanë formuar pjesën qendrore të perandorisë së shenjtë romake që qëndroi deri më gjatë shekullit xvi gjermania veriore u bë qendra e reformave protestante si një shtet komb modern vendi fillimisht u bashkua mes luftës franko prusiane më pas luftës së dytë botërore gjermania u nda në dy shtete të veçanta përgjatë vijave të okupimit nga aleatët më dy shtetet u ribashkuan më gjermania perëndimore ishte anëtare themeluese e komunitetit evropian më që më vonë u bë bashkimi evropian më gjermania është pjesë e zonës schengen pa kufinj dhe ka adoptuar valutën evropiane euron më gjermania është një republikë parlamentare federative prej gjashtëmbëdhjetë shtetesh gjermanisht lnder kryeqyteti dhe qyteti më i madh është berlini gjermania është anëtare e kombeve të bashkuara natos g ës dhe g ës dhe ka nënshkruar protokollin kyoto është ekonomia e tretë në botë për nga prodhimi i brendshëm bruto pbb dhe eksportuesi më i madh në botë i mallrave më në terme absolute gjermania ka buxhetin vjetor për ndihma zhvillimore të dytin në botë pas shba ve vendi ka ndërtua një standard të lartë jetese dhe ka themeluar një sistem gjithëpërfshirës të sigurisë sociale ajo ka një pozicion kyç në afera evropaine dhe mirëmban një partnership të ngushtë nivel ndërkombëtar gjermania njihet si lider shkencorë dhe teknologjik në disa fusha etnogjeneza e fiseve gjermanike thuhet të ketë ndodhur gjatë kohës së bronzit ose më së voni gjatë kohës para romake të hekurit nga skandinavia jugore dhe gjermania veriore fiset filluan të zgjeroheshin në jug lindje dhe perëndim në shekullin e parë par k ata erdhën në kontakt me fiset kelte të gaulit si dhe me fiset iranian baltike dhe sllave në evropën lindore pak dihet për historinë e lashtë gjermanike përveç bashkëveprimeve të tyre me perandorinë romake nga hulumtimet etimologjike dhe arkeologjike nën sundimin e augustit publius quinctilius varus filloi të pushtonte germanian një term i përdorur nga romakët për të përcaktuar një territor nga lumi rin tek malet urale dhe në këtë periudhë fiset gjermanike i mësuan taktikat luftarake të romës derisa ruanin identitetin e tyre të klanit në vitin pas krishtit tri legjione romake të udhëhequra nga vari u mposhtën nga udhëheqësi i klanit kerusk armini në betejën e pyellit teutburg si rezultat gjermania moderne prej rinit tek danubi mbeti jashtë perandorisë romake në vitin pas krishtit fiset gjermanike filluan të vendoseshin përgjatë rinit dhe danubit duke okupuar pjesën më të madhe të asaj çfarë sot njihet si gjermania moderne në shekulli iii erdhën shumë fise gjermanike perëndimore alemanët frankët chatti saksonët frisianët sicambri dhe tyringët rreth vitit popujt gjermanikë depërtuan kufijtë romakë të danubit dhe hynë në tokat e kontrolluara nga romakët perandoria mesjetare ishte rezultat i ndarjes së perandorisë karolingiane më e cila ishte themeluar nga karli i madh më djetor dhe ekzistoi në forma të ndryshme deri më territori i saj shtrihej nga lumi eider në veri deri tek deti mesdhetar në jug shpesh i referuar si perandoria e shenjtë romake ose perandoria e vjetër ajo zyrtarisht ishte quajtur pernadoria e shenjtë romake e kombit gjerman sacrum romanum imperium nationis germanic duke filluar më për t ia përshtatur titullin territorit atëherë të zvogëluar nën sundimin e perandorëve osmanë lorena saksonia frankonia suabia tyringia dhe bavaria u konsoliduan dhe mbreti gjerman u kurorëzua perandori i shenjtë romak i këtyre rajoneve më nën sundimin e perandorëve salianë perandoria e shenjtë romake thithi italinë veriore burgundinë megjithëse perandorët humbën fuqi gjatë mosmarrëveshjes investiture nën perandorët e shtëpisë hohenstaufen princat gjermanë rritën influencën e tyre në territoret në jug dhe lindje të banuara me sllavët duke vazhduar me ngulimin gjerman në këto zona dhe ende më në lindje ostsiedlung qytetet gjermane veriore u rritën me prosperitet si anëtarë të lidhjes hanseatike edikti i demit të artë më mundësoi kushtetutën bazë të perandorisë që zgjati deri në rënien e saj ajo kodoi zgjedhjen e perandorit nga shtatë princ zgjedhës të cilët sundonin disa nga principatat dhe kryepeshkopatat më të fuqishme duke filluar nga shekulli xvi perandorët u zgjodhën pothuajse ekskluzivisht nga dinastia habsburge e austrisë murgu martin luther publikoi tesest më duke sfiduar praktikat e kishës katolike romake dhe duke filluar kështu reformat protestante një kishë luteriane e ndarë nga kisha katolike romake u bë feja zyrtare në shumë shtete gjermane pas vitit konflikti fetar shpur tek lufta tridhjetëvjeçare e cila shkatërroi tokat gjermane popullsia e shteteve gjermane u zvogëlua për rreth paqja e westfalisë ndaloi luftërat fetare mes shteteve gjermane por perandoria ishte ende de facto e ndarë në disa principata të pavarura nga viti e tutje dualizmi mes monarkisë habsburge austriake dhe mbretërisë prusiane dominoi historinë gjermane më imperiumi u rrëzua si rezultat i luftërave napoleonike pas rënies së napoleon bonaparte kongresi i vjenës u mblodh më dhe themeloi konfederatën gjermane deutscher bund një ligë e shteteve sovrane mosmarrëveshja me politikat e restaurimit pjesërisht çoi tek ngritja e lëvizjeve liberale të cilat kërkonin bashkim dhe liri këto sidoqoftë u ndoqën nga masa të reja të shtypjes nga ana e burrështetasit austriak klemens wenzel von metternich zollverein një bashkim tariforë thellësisht zgjeroi bashkimin ekonomik mes shteteve gjermane gjatë kësaj ere shumë gjermanë të pasionuar nga idealet e revolucionit francez dhe nacionalizmit u bënë forcë më e rëndësishme veçanërisht mes intelektualëve të rinj për herë të parë ngjyra e zezë e kuqe dhe e artë u zgjodhën që të përfaqësonin lëvizjen që më vonë u bënë ngjyrat kombëtare gjermane nën ndriçimin e një serie lëvizjesh revolucionare në evropë të cilat me skuses e themeluan një republikë në francë intelektualët dhe njerëzit e zakonshëm filluan revolucionet e vitit në shtetet gjermane monarkët fillimisht i hapën rrugën kërkesave liberale të revolucioneve mbretit frederick william iv i prusisë iu ofrua titulli perandor por me një humbje në fuqi ai kundërshtoi kurorën dhe kushtetutën e propozuar duke çuar tek një ngadalësim i përkohshëm për lëvizjen konflikti mes mbretit william i të prusisë dhe parlamentit gjithnjë më liberal shpërtheu mbi reformat ushtarake më dhe mbreti caktoi oto von bizmarkun si kryeministër të ri të prusisë bizmarku me sukses bëri luftë me danimarkën më fitorja prusiane në luftën austro prusiane më e lejoi atë të krijojë federatën veriore gjermane norddeutscher bund dhe të përjashtonte perandorinë austriake që dikur ishte shteti kryesor gjerman nga punët e shteteve të tjera gjermane shteti i njohur si gjermania ishte i bashkuar si një shtet komb modern më kur lindi perandoria gjermane ndërsa mbretëria e prusisë ishte përbërësi kryesor pas mposhtjes së francezëve në luftën franko prusiane perandoria gjermane u shpall në versajë më janar dinastia hohenzollern nga prusia sundoi perandorinë e re kryeqyteti i së cilës ishte berlini kjo perandori ishte bashkim i të gjitha pjesëve të ndara të gjermanisë me përjashtim të austrisë gjermanisht kleindeutschland ose gjermania e vogël duke filluar më gjermania filloi të themelonte disa koloni jashtë evropës në periudhën e njohur si grnderzeit pas bashkimit të gjermanisë politika e jashtme e perandorit william i e siguroi pozitën e gjermanisë si një komb i mrrekullueshëm nga bashkimi duke izoluar republikën e tretë franceze me mjete diplomatike dhe duke iu shmangur luftës nën perandorin william ii sidoqoftë gjermania si fuqitë e tjera evropiane mori një rrugë imperialiste që shpuri në një fërkim me shtetet fqinje shumica e aleancave në të cilat gjermania kishte marrë pjesë më parë nuk ishin ringjallur dhe aleancat e reja e përjashtonin specifikisht franca themeloi marrëdhënie të reja duke nënshkruar entente cordiale me britaninë e madhe dhe duke siguruar lidhjet me perandorinë ruse përkrah kontakteve me austro hungarinë gjermania po bëhej gjithnjë e më e izoluar imperializmi i gjermanisë arriti jashtë shtetit të vet dhe u bashkua me fuqitë e tjera të evropës për të marrë pjesën e saj të afrikës konferenca e berlinit e ndau afrikën mes fuqive evropiane gjermania zotëroi disa toka në afrikë përfshirë arikën lindore gjermane afrikën jugperëndimore togon dhe kamerunin trazira për afrikën shkaktoi tension mes fuqive të mëdha që mund të ketë marrë pjesë në kushtet që çuan tek lufta e parë botërore atentati i franz ferdinandit princit të austrisë më qershor shkaktoi luftën e parë botërore gjermania si pjesë e fuqive qendore të pasuksesshme vuajti mposhtje nga fuqitë aleate në një nga konfliktet më të mëdha dhe më me pasoja të të gjitha kohërave revolucioni gjerman shpërtheu në nëntor dhe perandori william ii dhe gjithë princat sundues të gjermanisë lëshuan fronin një armëpushim që i vinte fund luftës u nënshkrua më nëntor dhe gjermania u detyrua të nënshkruante traktatin e versajës në qershor negociatat e saj kundrejt diplomacisë tradicionale post luftarake përjashtoi mposhtjen e fuqive qendrore traktati u perceptua në gjermani si një vazhdim poshtërues i luftës në anën tjetër poshtërsia e tij shpesh citohet të ketë shkaktuar ngritjen e mëvonshme të nazizmit në këtë vend pas suksesit të revoluciont gjerman në nëntor të vitit u shpall republika e wiemarit kushtetuta e wiemarit hyri në fuqi me nënshkrimin e saj nga presidenti friedrich ebert më gusht partia komuniste e gjermanisë u themelua nga rosa luxemburg dhe karl liebknecht më dhe partia punëtore gjermane më vonë e njohur si partia nacional socialiste punëtore gjermane ose partia naziste u themelua në janar duke vuajtur nga depresioni i madh kushtet e rënda të paqes të vendosura nga traktati i versajës dhe një pasim i qeverive paka shumë jostabile forcat politike në gjermani gjithmonë e më shumë u mungonte identifikimi me sistemin e tyre të demokracisë parlamentare kjo u keqësua nga një krah i djathtë i përhapur gjërë monarkist vlkisch dhe naziste dolchstolegende një mit politik që pretendonte se gjermania e kishte humbur luftën e parë botërore për shkak të revolucionit gjerman e jo për shkak të mposhtjes ushtarake në anën tjetër komunistët radikalë të krahut të majtë si liga spartakiste donin të rrëzonin atë çfarë ata e perceptonin si sundim kapitalist në favor për një rterepublik trupat parlamentare u organizua nga disa parti dhe ndodhën mijëra vrasje politikisht të motivuara paramilitarët frikësuan votuesit dhe shkaktuan dhunë nervozë mes publikut i cili vuante nga papunësia dhe varfëria e madhe pas një serie kabinetesh qeveritare të pasuksesshme presidenti paul von hindenburg duke parë një alternativë dhe duke u shtyrë nga këshilltarët e krahut të djathtë caktoi adolf hitlerin si kancelar të gjermanisë më janar më shkurt reichstag u vu në zjarr disa të drejta demokratike bazë shpejt u abroguan më pas nën një dekret emergjent një akt i lejes i dha qeverisë së hitlerit fuqi të plotë legjislative vetëm partia social demokratike e gjermanisë votoi kundër komunistët nuk ishin në gjendje të prezantonin opozitën sepse ulëset e tyre në parlament ishin anulluar në bazë të dekretit të zjerrit të reichstag roderick stackelberg hitler s germany origins interpretations legacies routledge p isbn scheck raffael colby college retrieved një shtet totaliterian i centralizuar u themelua nga një seri lëvizjesh dhe dekretesh duke e shndërruar gjermaninë në një shtet një partiak industria ishte e rregulluar nga afër me kuota dhe kërkesa për të shndërruar ekonominë drejt një baze prodhimi luftarak më trupat gjermane hynë në rhinelandin e demilitizuar dhe politikat e marrjes me të mirë të kryeministri britanik neville chamberlain u provuan inadekuate hitleri ndoqi nga viti e më tej një politikë ekspansioniste për të themeluar gjermaninë e madhe gjermanisht grodeutschland për t iu shmangur një lugte dy frontesh hitleri konkludoi paktin molotov ribbentrop me bashkmin sovietik një pakt të cilin më vonë e theu më tensionet në rritje për nacionalizëm ushtarakizëm dhe probleme territoriale bënë që gjermanët të lëshonin një blitzkrieg luftë rrufesh më shtator kundër republikës së dytë polake vepprim ky që pasoi me shpalljen e luftës nga britania e madhe dhe franca duke shënuar fillimin e luftës së dytë botërore gjermania shpejt mori kontroll direkt ose indirekt të pjesën më të madhe të evropës më gusht hitleri theu paktin me bashkimin sovietik duke hapur frontin lindor dhe duke pushtuar bashkimin sovietik pak pasi perandoria e japonisë sulmoi bazën amerikane në pearl harbor gjermania i shpalli luftë shteteve të bashkuara megjithëse fillimisht ushtria gjermane shpejt avancoi në bashkimin sovietik por gjatë dimrit te ftohtë dhe mungesës për furnizime beteja e stalingradit shënoi një kthesë të madhe në këtë luftë më pas ushtria gjermane nisi të tërhiqej në frontin lindor beteja e normandisë e njohur si d day shënoi një kthesë të madhe në fronti perëndimor ndërsa forcat aleate zbarkuan në plazhet e normandisë dhe bënë avancime të shpejta në territorin gjerman mposhtja e gjermanisë pasoi më maj forcat e armatosura gjermane u dorëzuan pasi ushtria e kuqe okupoi berlinin në atë çfarë më vonë u bë e njohur si holokausti regjimi i reichit të tretë dekretoi politikat qeveritare që direkt të diskriminoni disa pjesë të shoqërisë hebrenjët komunistët roma homoseksualët frimasonët priftërinjët kundërshtarët fetarë dhe njerëzit me aftësi të kufizuara mes tjerëve gjatë periudhës naziste mbi njëmbëdhjetë milion njerëz u vranë në holokaust përfshirë gjashtë milion hebrenjë dhe tre milion polakë lufta e dytë botërore dhe gjenocidi nazist ishin përgjegjës për rreth million të vrarë në evropë lufta rezultoi në vdekjen e rreth milionë ushtarëve dhe civilëve gjermanë humbje të mëdha territoriale përjashtimin e rreth milionë gjermanëve nga ish territoret lindore dhe shtete të tjera dhe shkatërrimin e shumë qyteteve të mëdha pjesa e mbetur e territorit kombëtar dhe berlini u ndanë nga aleatët në katër zona të okupuara ushtarake sektorët e kontrolluar nga franca britania e madhe dhe shtetet e bashkuara u bashkuan më maj për të formuar republikën federale të gjermanisë më tetor zona sovjetike themeloi republikën demokratike gjermane ato u njohën jozyrtarisht si gjermania perëndimore dhe gjermania lindore dhe dy pjesët e berlinit si berlini perëndimor dhe berlini lindor shtetet perëndimore dhe lindore kërkuan berlinin lindor dhe bonin si kryeqytetet e tyre respektivisht sidoqoftë gjermania perëndimore e shpalli statusin e kryeqytetit të saj si të përkohshëm muri i berlinit i ndërtuar më për të ndaluar gjermanët lindorë që të arratiseshin për në gjermaninë perëndimore u bë një simbol i luftës së ftohtë tensionet mes dy gjermanive u ulën paksa në vitet ta nga ostpolitik e kancelarit willy brandt e cila përfshiu një pranim de facto për humbjet territoriale të gjermanisë në luftën e dytë botërore nën rritjen e migrimit të gjermanëve lindorë në gjermaninë perëndimore nëpërmes hungarisë dhe demonstratave masive gjatë verës së vitit autoritetet gjermano lindore papritur lehtësuan kufizimet e kufirit në nëntor duke lejuar qytetarët gjermanë lindorë të udhëtojnë në perëndim origjinalisht e menduar si valë presioni për të mbajtur gjermaninë lindore si shtet hapja e kufirit në fakt çoi tek një akselerim e procesit reformues wende në gjermanië lindore që në fund konkludoi me traktatin dy plus katër një vit më vonë më shtator dhe ribashkimi gjerman më tetor nën termet e traktatit katër fuqitë okupuese hoqën dorë nga të drejtat e tyre nën instrumentin e dorëzimit dhe gjermania rifitoi sovranitet të plotë e bazuar në aktin bon berlin të miratuar nga parlamenti më mars kryeqyteti i shtetit të bashkuar u zgjodh berlini derisa boni mbajti statusin unik bundesstadt qytet federal duke mbajtur disa ministri federale lëvizja e qeverisë u përfundua më qysh nga ribashkimi gjermania ka marrë një rol udhëheqës në bashkimin evropian dhe nato gjermania ka dërguar trupa paqeruajtëse për të siguruar stabilitet në ballkan dhe ka dërguar një forcë të trupave gjermane në afganistan si pjesë e një mundimi të natos për të mundësuar siguri në atë shtet pas kërcënimeve që paraqiten nga talebanët këto dislokime ishin të diskutuara meqënëse pas luftës gjermania u lidh që të dërgonte trupa vetëm për role mbrojtëse dislokimet në territore të huaja u kuptuan të mos mbuloheshin nga mbrojtjet e përkohshme sidoqoftë vota parlamentare në këtë çështje efektivisht legalizoi pjesëmarrjen në kontekstin paqeruajtës sipërfaqja e përgjithshme e gjermanisë është km km nga kjo është tokë kurse km është ujë vija bregdetare e gjermanisë është km e gjatë gjermania është shteti i shtatë në evropë dhe i ti në botë sipas sipërfaqes relievi dallon nga alpet e larta pika më e lartë zugspitze m në jug e deri tek bregdeti i detit të veriut nordsee në veriperëndim dhe deti baltik ostsee në verilindje në mes shtrihen rrafshnaltat pyjore të gjermanisë qendrore dhe ultësirat e gjermanisë veriore pika më e ulët wilstermarsch m nën nivelin e detit gjermania përshkohet nga disa nga lumenjtë kryesorë të evropës si rine danubi dhe elba për shkak të pozitës së saj në qendër të evropës gjermania ndan kufinjë me më shumë vende se secili shtet tjetër në evropë fqinjët e saj janë danimarka në veri polonia dhe republika çeke në lindje austria dhe zvicra në jug franca dhe luksemburgu në jugperëndim dhe belgjika dhe holanda në veriperëndim gjermania shtrihet rreth koordinatave gjeografike v l pjesa më e madhe e gjermanisë ka një klimë mesatare sezonale në të cilën dominojnë erërat e lagështa perëndimore klima varet prej oqeanit atlantik përkatësisht rrymës veri atlantike që është pjesa veriore e rrymës së golfit ky ujë i ngrohtë i prek zonat që kanë dalje në detin e veriut përfshirë gadishullin jutland dhe zonën përgjatë rinit që derdhet në detin e veriut rrjedhimisht në veriperëndim dhe në veri klima është oqeanike reshjet i hasim gjatë tërë vitit me maksimumin gjatë verës dimrat në këtë pjesë janë kryesisht të butë kurse verërat priren si të freskëta megjithëse temperaturat mund të tejkalojnë c f në disa periudha në lindje klima është më shumë kontinentale dimrat mund të jenë shumë të ftohtë kurse verërat shumë të ngrohta dhe periudha të gjata thatësie janë shënuar shpesh gjermania qendrore dhe jugore janë regjione tranzite ku mund të ketë si klimë oqeanike ashtu edhe kontinentale sërish temperatura maksimale mund të arrijë c f gjatë verës dhe kapaciteti për energji solare më i madh në botë është i instaluar në gjermani energjia e ripërtëritshme gjeneroi të të gjithë konsuminit elektrik të vendit më fitogjeografikisht gjermania ndahet nga krahinat atlantiko evropiane dhe evropiane qendrore të regjionit circumboreal brenda mbretërisë boreal territori i gjermanisë mund të ndahet në katër ekoregjione pyjet e përziera të atlantikut pyjet e përziera të baltikut pyjet e përziera qendrore evropiane dhe pyjet e shumllojshme perëndimore evropiane gjermania është e njohur për ndërgjegjen e saj mjedisore gjermanët i konsiderojnë shkaktarët antropogjenë si faktorë kryesorë në ngrohjen globale shteti është i përkushtuar ndaj protokollit kyoto dhe disa traktateve të tjera që promovojnë biodiversitet standarde të ulëta emisioni riqarkullimin përdorimin e energjisë së ripërtërishme dhe përkrah zhvillimin në nivel global qeveria gjermane ka filluar reduktimin e emisionit në nivel të gjërë me aktivitete të ndryshme kështu që emisionet e përgjithshme të vendit po bien megjithatë emisioni i dioksidit të karbonit për kokë në gjermani është ndër më të lartat në be por mbetet dukshëm më i ulët krahasuar me australinë kanadanë arabinë saudite ose shtetet e bashkuara emisionet nga djegia e qymyrit dhe industria kontribuojnë në ndotjen e ajrit shiu acidik që rezulton nga emisionet e dioksidit të sulfurit po shkatërron pyjet ndotja në detin baltik nga ujërat e zeza dhe mbetjet industriale nga lumenjtë në ish gjermaninë lindore janë zvogëluar qeveria nën kancelarin schrder shpalli synim për ndalimin e përdorimit të energjisë nukleare për prodhimin e energjisë gjermania po punon që të arrijë përkushtimin e be së për të identifikuar zonat e ruajtjes së natyrës në vijë me florën faunën dhe direktivin habitat të bashkimit evropian akullnajat e fundit të gjermanisë në regjionet alpine po i nënshtrohen shkrirjes rreziqet natyrore janë vërshimet e lumenjve në pranverë dhe erëra stuhie që hasen në të gjitha regjionet gjermania është republikë federale parlamentare reprezentative demokratike politika gjermane funksionon nën kuadrin e një dokumenti kushtetues të miratuar më dhe të njohur si ligji themelor për republikën federale të gjermanisë ose grundgesetz ligji themelor duke e quajtur këtë dokument grundgesetz në vend të verfassung kushtetutë autorët shprehën qëllimin se ajo do të zëvendësohej nga një kushtetutë e duhur kur gjermania të ribashkohej si një shtet amandamentet për grundgesetz kërkojnë miratimin e dy të tretave të shumicës mazhorancës në dy dhomat e parlamentit nenet që garantojnë të drejta themelore ndarjen e fuqive strukturën federale dhe të drejtën për të rezistuar përpjekjet për të tejkaluar kushtetutën janë valide dhe nuk mund të amandamentohen pavarësisht qëllimit që kur gjermania të bashkohej grundgesetz do të zëvendësohej me një kushtetutë të vërtetë pas ribashkimit ai mbeti në fuqi me vetëm disa ndryshime të vogla në vitin kancelari ose bundeskanzler kancelar federal aktualisht angela merkel është kreu i qeverisë dhe ushtron fuqi ekzekutive shtetërore ngjashëm me rolin e një kryeministri në demokracitë parlamentare fuqia legjislative federale është bundestagu dhe bundesrati këshilli federal që së bashku formojnë një trup unik legjislativ që nuk mund të krahasohet me asnjë sistem tjetër bundestagu zgjedhet përmes zgjedhjeve direkte megjithatë mban përfaqësim proporcional antarët e bundesratit përfaqësojnë qeveritë e federatave gjermane dhe janë antarë të kabinetit shtetëror qeveritë federative kanë të drejtë t i ndërrojnë përfaqësuesit e tyre në çdo kohë presidenti ose bundesprsident presidenti federal aktualisht joachim gauck është kreu i shtetit i investuar kryesisht për përgjegjësi dhe fuqi përfaqësuese ai zgjidhet nga bundesversammlung konvenda federale një institut i përbërë prej anëtarëve të bundestagut dhe një numër i barabartë me delegatët e shteteve federative zyrtari i dytë më i lartë në presidencën gjermane është bundestagsprsident presidenti i bundestagut i cili zgjidhet nga bundestagu dhe është përgjegjës për udhëheqjen e seancave ditore zyrtari i tretë më i lartë është kreu i qeverisë ose kancelari i cili nominohet nga bundesprsident presidenti pasi të jetë zgjedhur nga bundestagu kancelari mund të largohet nga një mocion i mungesës së besimit konstriktiv nga bundestagu ku konstruktiv do të thotë që bundestagu më pas zgjedh një pasues gjermania ndahet në njësi shtetërore të quajtura lender org lnder njëjës land ose bundeslnder njëjës bundesland këto njësi shtetërore ndahen në distrikte kreise dhe qytete kreisfreie stdte gjermania është një federatë dhe njësit shtetrore të saj kanë kompetenca të barabarta ndërmjet veti dhe po ashtu kanë përfqësuesit e tyre në dhomën federative shtetet e bashkuara të amerikës zakonisht të njohura si shtetet e bashkuara shba ose amerika anglisht united states of america janë një republikë federale kushtetuese e përbërë prej shtetesh dhe një qarku federal vendi shtrihet kryesisht në amerikën e veriut ku dyzet e tetë shtete të ngjitura dhe washington d c qarku i kryeqytetit ndodhen midis oqeaneve atlantik dhe paqësor në kufi me kanadanë në veri dhe meksikën në jug shteti i alaskës ndodhet në veriperëndim të kontinentit dhe kufizohet me kanadanë në lindje dhe rusinë në perëndim përtej ngushticës së beringut shteti i hawait është arkipelag në mes të paqësorit shba të gjithashtu zotërojnë disa territore treva ishullore në karaibe dhe oqeanin paqësor me sipërfaqe prej milion km dhe me popullsi prej milion banorësh shtetet e bashkuara janë vendi i tretë ose i katërt në botë për nga sipërfaqja si dhe i treti sipas hapësirës tokësore dhe popullsisë shtetet e bashkuara janë njëri prej vendeve më të spikatur për nga shumëllojshmëria etnike dhe kulturore si rrjedhojë e emigrimit në shkallë të lartë prej shumë vendeve ekonomia e shba së është më e madhja në botë me prodhim të brendshëm bruto pbb gdp vlerësuar më në shumë prej trilion dollarësh e pbb së nominale të botës dhe gati sipas barazimit të fuqisë blerëse kombi amerikan u themelua nga trembëdhjetë kolonitë e britanisë së madhe ndodhur përgjatë bregdetit atlantik më korrik ato nënshkruan deklaratën e pavarësisë që shpalli pavarësinë e tyre nga britania e madhe dhe formimin e një bashkimi kooperativ shtetet kryengritëse mposhtën britaninë e madhe në luftën revolucionare amerikane luftën e parë të suksesshme të kolonive për pavarësi kuvendi i filadelfias përpiloi kushtetutën e tashme të shteteve të bashkuara më shtator miratimi i saj në vitet vijuese i bëri shtetet pjesë të një republike të vetme me qeveri të fuqishme qendrore karta e të drejtave e përbërë nga amendamentet e para kushtetuese si garanci e të drejtave dhe lirive themelore qytetare u ratifikua më në shekullin xix shtetet e bashkuara fituan toka nga franca spanja mbretëria e bashkuar meksika dhe rusia si dhe aneksuan republikën e teksasit dhe republikën e hawait mosmarrëveshjet mes jugut bujqësor dhe veriut industrial rreth të drejtave të shteteve dhe zgjerimit të institucionit të skllavërisë provokuan luftën qytetare amerikane të viteve fitorja e veriut parandaloi një ndarje të përhershme të vendit dhe çoi drejt përfundimit të skllavërisë së ligjshme në shtetet e bashkuara në vitet të ekonomia kombëtare ishte më e madhja në botë lufta spanjollo amerikane dhe lufta e parë botërore konfirmuan statusin e vendit si fuqi ushtarake më shtetet e bashkuara dolën nga lufta e dytë botërore si vendi i parë me armë bërthamore anëtar i përhershëm i këshillit të sigurimit të kombeve të bashkuara si dhe themeluese e nato s fundi i luftës së ftohtë dhe shpërbërja e bashkimit sovjetik e la shba në si superfuqinë e vetme afro të shpenzimeve ushtarake të rruzullit bëhen nga shtetet e bashkuara që vazhdojnë të jenë forcë drejtuese ekonomike politike dhe kulturore në botë më hartografi gjerman martin waldseemller punoi hartën e botës dhe përdori emrin amerikë america për hemisferën perëndimore në nderim të eksploruesit dhe hartografit italian amerigo vespuçi kolonitë e mëparshme britanike e përdorën për herë të parë emrin modern të vendit në deklaratën e pavarësisë duke shpallur njëzëri pavarësinë e trembëdhjetë shteteve të bashkuara të amerikës miratuar nga përfaqësuesit e shteteve të bashkuara të amerikës më korrik emri i sotshëm u finalizua më nëntor kur kongresi i dytë kontinental nxori nenet e konfederatës i pari prej të cilëve thotë stili emri i kësaj konfederate do të jetë shtetet e bashkuara të amerikës forma e shkurtër shtetet e bashkuara united states është gjithashtu standarde trajta të tjera përfshijnë u s usa dhe america në anglisht dhe shba shba e amerikë amerika në shqip emra bisedimorë në anglisht përfshijnë u s of a shb të a së dhe the states shtetet columbia dikur emër i përhapur për shtetet e bashkuara vinte nga emri i kristofor kolombit ai shfaqet në emrin e distriktit të kolumbias mënyra standarde për t iu referuar një qytetari të shba së është amerikan në anglisht si dhe në shqip fjala amerikan përdorë rrallë për t iu referuar njerëzve që nuk kanë lidhje me shtetet e bashkuara në anglisht emrat united states american dhe u s përdoren edhe në cilësi të mbiemrit për t iu referuar vendit american values u s forces togfjalëshi shtetet e bashkuara kryesisht përdoret në shumës në gjuhën shqipe ndërsa shkurtimi shba përdoret në njëjës shba shba ja shba së etj në shqipëri ose në shumës shba shba të shba ve etj në kosovë në anglisht togëfjalëshi united states u përdor fillimisht në numrin shumës p sh the united states are sikur që është rasti në amendamentin e trembëdhjetë të kushtetutës së shba ve miratuar më pas luftës civile u bë e zakontë që emri të përdorej në njëjës p sh the united states is njëjësi është trajta standarde shumësi ruhet në idioma si these united states këto shtete të bashkuara hapësira e përgjithshme tokësore e shba së kontinentale pjesa ku shtetet kufizohen drejtpërsëdrejti me njeri tjetrin është afro milion hektarë hawaii që përfshin një arkipelag në paqësorin qendror në jugperëndim të amerikës veriore ka mbi milion hektarë pas kanadasë dhe rusisë shtetet e bashkuara janë vendi i tretë ose i katërt më i madh për nga sipërfaqja e përgjithshme duke u renditur para ose pas kinës renditja varet nga mosmarrëveshja territoriale mes kinës dhe indisë dhe mënyra e llogaritjes së sipërfaqes së shba së cia world factbook jep km statistikat e kombeve të bashkuara tregojnë km ndërsa enciklopedia britanike km duke përfshirë vetëm sipërfaqen tokësore shtetet e bashkuara janë të tretat në madhësi menjëherë pas rusisë dhe kinës dhe pak para kanadasë rrafshi bregdetar i atlantikut zëvendësohet nga pyjet dhe kodrat e përsëritshme të piemontit malet apalashe e ndajnë bregun lindor prej liqeneve të mëdha dhe pllajave të mesperëndimit lumi misisipi mizuri sistemi lumor i katërti më i gjatë në botë rrjedh kryesisht veri jug përmes qendrës së vendit stepat e rrafshëta e pjellore të rrafshinave të mëdha zgjerohen drejt perëndimit të ndërprera nga treva malore në juglindje malet shkëmbore rocky mountains në kufirin perëndimor të rrafshinave të mëdha shtrihe nga veriu në jug përgjatë tërë vendit duke arritur lartësinë më të madhe se metra në kolorado më në perëndim ndodhet pellgu i madh dhe shkretëtirat si ajo mojave vargmalet sierra nevada dhe cascade shtrihen në drejtim të bregut të paqësorit në lartësi prej metrash mali mckinley i alaskës është maja më e lartë e vendit vullkanet aktive janë të zakonshme në ishujt aleute dhe aleksandër të alaskës dhe havai përbehet nga ishuj vullkanikë supervullkani që gjendet në parkut kombëtar yellowstone në malet shkëmbore është veçoria më e madhe vullkanike e kontinentit shtetet e bashkuara me madhësinë dhe larmninë gjeografike përfshijnë shumicën e llojeve të klimave në lindje të meridianit të të klima vargon prej asaj të lagësht kontinentale në veri në atë të lagësht nëntropikale në jug cepi jugor i floridës ka klimë tropikale sikurse hawaii rrafshinat e mëdha në perëndim të meridianit të të janë gjysmë të thata shumë prej maleve perëndimore kanë klimë alpine klima është e thatë në pellgun e madh shkretinore në jugperëndim mesdhetare në bregdetin e kalifornisë si dhe oqeanike në bregdetin e oregonit washingtonit dhe në alaskën jugore pjesa dërmuese alaksës ka klimë nënarktike ose polare moti ekstrem nuk është i rrallë shtetet që lagen nga gjiri i meksikës i nënshtrohet uraganeve dhe shumica e tornedove dredhëzave të botës ngjajnë në shba kryesisht në shtegun e tornadove në mesperëndim ekologjia e shba së konsiderohet megadiverse afro mijë specie të bimëve enëzore gjendet në shba në kontinentale dhe në alaskë si dhe mbi specie bimë lulesh gjenden në hawaii prej të cilave disa ndodhen edhe në shba në kontinentale shtetet e bashkuara janë atdhe i mbi specieve të gjitarëve shpezëve zvarranikëve dhe ujëtokësorëve rreth mijë specie të insekteve janë të njohura ligji për speciet e rrezikuara i vitit mbron speciet e kërcënuara dhe të rrezikuara si dhe vendbanimet e tyre që mbikëqyren nga organ i veçantë i qeverisë federale ka parqe kombëtare dhe qindra parqe pyje dhe hapësira zoologjike që menaxhohen nga qeveria federale në tërësi qeveria zotëron të hapësirës tokësore kjo hapësirë është kryesisht e mbrojtur ndonëse disa jepen me qesim për shpime për naftë dhe gaz xehetari industrinë e drurit ose rritjen e gjedheve përdoret për qëllime ushtarake popujt indigjenë të dheut amë të shba ve përfshirë edhe vendësit e alaskës mërguan nga azia ata filluan të vinin së paku mijë deri më mijë vjet më parë disa sikurse kultura parakolumbiane e misisipit zhvilluan bujqësi të avancuar arkitekturë të lartë si dhe shoqëri të nivelit shtetëror pas fillimit të vendosjes së evropianëve në hemisferën perëndimore miliona amerikanë vendës vdiqën nga epidemi të sëmundjeve të importuara sikurse lija më eksploruesi gjenovez kristofor kolombi i kontraktuar nga kurora spanjolle mbërriti disa prej ishujve të karaibeve duke shënuar kontaktit e parë me popullsinë vendëse më prill konkistadori spanjoll juan ponce de len zbarkoi në tokën që e quajti la florida ardhje e parë e dokumentuar e evropianëve në trevën amë që sot i përket shba ve përnguljet spanjolle në rajon u ndoqën nga koloni në shba të e sotme jugperëndimore të cilat tërhoqën mijëra banorë përmes meksikës tregtarët francezë të leshit themeluan avanposte në francën e re rreth liqeneve të mëdha franca eventualisht pretendoi një copë të madhe të brendisë së amerikës së veriut deri te gjiri i meksikës përngulja e parë e suksesshme e anglezëve ishte kolonia e virgjinisë në jamestown më dhe plymouth i pelegrinëve më më u dha leja për koloninë e gjirit të masaçusetsit gjë që rezultoi në valë të mërgimeve kah viti anglia e re kishte rreth mijë kolonë puritanë mes fundviteve dhe revolucionit amerikan rreth mijë të dënuar u shpunë në kolonitë britanike të amerikës duke filluar më holandezët u vendosën në rrjedhën e poshtme të lumit hudson duke përfshirë amsterdamin e ri në ishullin e manhattanit më holandezët ia lëshuan trevën e tyre në amerikë anglisë krahina e holandës së re u riemërua nju jork shumë imigrantë të ri sidomos në jug ishin shërbëtorë me kontratë rreth dy të tretat e të gjithë imigrantëve të virgjinisë mes viteve dhe kah fundi i shekullit skllevërit afrikanë po bëheshin burimi parësor i punës së detyruar me ndarjen e karolinës në dy koloni më dhe kolonizimi i gjeorgjisë më u themeluan trembëdhjetë kolonitë britanike që do të krijonin shtetet e bashkuara të gjitha kishin qeveri vendore me zgjedhje të hapura për shumicën e njerëzve të lirë me përkushtim në rritje për të drejtat e lashta të anglezëve dhe një ndjesi të vetëqeverisjes që nxiste republikanizmin të gjitha kolonitë legalizuan tregtinë me skllevër afrikanë lindshmëria e lartë dhe vdekshmëria e ulët bashkë me imigrimin e vazhdueshëm bënë që popullsia e kolonive të rritej me shpejtësi lëvizja e ringjalljes së krishterë e viteve dhe e njohur si zgjimi i madh cyti interesim në religjion dhe liri fetare në luftën kundër francezëve dhe indianëve forcat britanike morën kanadën nga francezët por popullsia frëngjishtfolëse mbeti politikisht e izoluar nga kolonitë jugore duke përjashtuar amerikanët vendës të shteteve të bashkuara të njohur si amerikanët indianë të cilët qenë zhvendosur këto trembëdhjetë koloni kishin një popullsi prej milion banorësh më rreth një e treta e popullsisë së britanisë gati çdo i pesti amerikan ishte skllav ndonëse të nënshtruar nga tatimit britanik kolonët amerikanë nuk gëzonin përfaqësim në parlamentin e britanisë së madhe tensione midis kolonive amerikane dhe britanikëve gjatë periudhës revolucionare të viteve dhe fillimviteve çuan në luftën revolucionare amerikane që zgjati nga deri më më qershor kongresi kontinental i tubuar në filadelfi themeloi ushtrinë kontinentale nën komandën e george washingtonit duke proklamuar se të gjithë njerëzit krijohen të barabartë dhe të pajisur me të drejta të patjetërsueshme kongresi nxori deklaratën e pavarësisë të hartuar kryesisht prej thomas jeffersonit më korrik kjo datë tani festohet çdo vit si dita e pavarësisë së amerikës më nenet e konfederatës themeluan një qeveri të dobët federale që funksionoi deri më pas disfatës britanike ndaj forcave amerikane të ndihmuara nga francezët britania e madhe njohu pavarësinë e shteteve të bashkuara dhe sovranitetin e shteteve mbi trevat në perëndim të lumit misisipi një kuvend kushtetues u organizua më nga përkrahësit e një qeverie të pushtetshme qendrore me të drejtën për të tatuar kushtetuta e shteteve të bashkuara u ratifikua më ndërsa senati shtëpia e përfaqësuesve dhe kryetari george washington për herë të parë morën detyrën më karta e të drejtave që ia ndalon qeverisë federale kufizimin e të drejtave vetjake dhe garanton një sërë mbrojtjesh ligjore u miratua më qëndrimi ndaj skllavërisë po ndryshonte një dispozitë kushtetuese e mbronte skllavërinë deri më shtetet e veriut e shfuqizuan skllavërinë mes viteve dhe duke i lënë shtetet e jugut si mbrojtëse të këtij institucioni të pazakontë zgjimi i dytë i madh që filloi me shekullin xix e bëri evangjelizmin forcë shtytëse për reformave të ndryshme shoqërore përfshirë çrrënjosjen e skllavërisë etja amerikane për zgjerim drejt perëndimit parapriu një sërë luftërash me indianët dhe politikën për heqjen e indianëve që i shpronësoi ata nga toka e tyre amtare blerja e luizianës trevës së pretenduar nga franca nën udhëheqjen e kryetarit thomas jefferson më pothuajse e dyfishoi madhësinë e vendit lufta e ës që u shpall kundër britanisë për arsye të ndryshme dhe përfundoi me barazim e forcoi nacionalizmin amerikan një varg inkursionesh ushtarake të shba së në floridë e shtynë spanjën t ia kalonte amerikës floridën bashkë me treva të tjera të gjirit të meksikës më shtetet e bashkuara e aneksuan republikën e teksasit më koncepti i quajtur manifest destiny fati i qartë u popullarizua gjatë kësaj kohe traktati i oregonit më me britaninë i dha shba së kontroll mbi veriperëndimin e sotëm amerikan fitorja amerikane në luftën meksikano amerikane rezultoi në shkëputjen më nga meksika të kalifornisë dhe një pjese të mirë të rajonit të sotëm jugperëndimor mësymja e arit në kaliforni gjatë viteve solli edhe më shumë imigrantë drejt perëndimit hekurudhat e reja bënë të mundshëm zhvendosjen për ardhësit dhe rritën konfliktin me amerikanët vendës gjatë një gjysmëshekulli deri në milion bizonë amerikanë buffalo u therën për lëkurën dhe mishin e tyre dhe për të lehtësuar zgjerimin e hekurudhave humbja e bufalëve si burim parësor për indianët e rrafshinës ishte goditje ekzistenciale për shumë kultura vendore tensionet mes shteteve skllavopronare dhe atyre të lira shfaqeshin në argumente rreth të drejtave të qeverisë federale dhe atyre shtetërore si dhe në konflikte të dhunshme rreth zgjerimit të skllavërisë në shtete të reja abraham lincolni kandidat i partisë republikane shumicë kundër skllavërisë u zgjodh kryetar më para se të bënte betimin shtatë shtete skllavopronare shpallën ndarjen e tyre të cilën qeveria federale e cilësoi ilegale dhe formuan shtetet e konfederatës së amerikës me sulmin e konfederatës më fort sumter filloi lufta civile amerikane dhe katër shtete të tjera skllavopronare iu bashkëngjitën konfederatës proklamata e emancipimit e lincolnit e ngarkoi unionin me detyrën e përfundimit të skllavërisë me fitoren e unionit më tri amendamente të kushtetutës së shba ve siguruan liri për gati katër milion afro amerikanë që kishin qenë skllevër iu dha shtetësinë amerikane si dhe të drejtën e votës lufta dhe vendimi i saj çoi në rritje të theksuar të pushtetit federal pas luftës vrasja e lincolnit radikalizoi politikat republikane të rindërtimit që synonin riintegrimin dhe ringritjen e shteteve jugore duke siguruar njëherësh edhe të drejtat e skllevërve të sapoçliruar kompromisi i ës rreth zgjedhjeve të kontestuara presidenciale të vitit i dha fund rindërtimin ligjet jim crow shpejt ua hoqën të drejtat shumë afro amerikanëve në veri urbanizimi dhe një fluks i paparë imigrantësh nga evropa jugore dhe lindore përshpejtuan industrializimin e vendit vala e imigrimit që zgjati deri më ofroi fuqi punëtore dhe e transformoi kulturën amerikane zhvillimi i infrastrukturës kombëtare i hapi rrugë rritjes ekonomike masakra e wounded knee gjurit të lënduar më ishte konflikti i fundit ushtarak i përmasave të mëdha i luftave indiane më monarkia indigjene në paqësor mbretëria e hawait u përmbys nga një grusht shteti udhëhequr nga banorë amerikanë shtetet e bashkuara e aneksuan arkipelagun më triumfi në luftën spanjollo amerikane të njëjtin vit demonstroi se shtetet e bashkuara ishin fuqi botërore dhe u përcollën nga aneksimi i porto rikos guamit dhe filipineve këto të fundit fituan pavarësinë e tyre një gjysmëshekulli më vonë porto riko dhe guami mbeten territore amerikane në nismë të luftës së parë botërore shtetet e bashkuara mbajtën qëndrim neutral shumica e amerikanëve simpatizonin britanikët dhe anglezët ndonëse shumë syresh kundërshtuan intervenimin më shtetet e bashkuara hynë në luftë në krahun e aleatëve duke e kthyer rrjedhën kundër fuqive qendrore pas luftës senati nuk e miratoi traktatin e versajës që themeloi lidhjen e kombeve vendi ndoqi një politikë të vetëveprimit në masa gati izoluese më të drejtat e grave shënuan fitore me amendamentin kushtetues që u njihte atyre të drejtën e votës përparimi në të njëzetat e bujshme roaring twenties përfundoi me dështimin financiar më që solli depresionin e madh pas zgjedhjes kryetar më franklin d roosevelt u përgjigj me planin new deal puna e re një kolazh politikash që rritën ndërhyrjen e qeverisë në ekonomi stuhia e rërës dust bowl e mesviteve varfëroi shumë bashkësi bujqish dhe shkaktoi një valë të re të mërgimeve drejt perëndimit shtetet e bashkuara neutrale gjatë fillimit të luftës së dytë botërore pas pushtimit të polonisë nga gjermania naziste filluan në mars ti furnizonin aleatët me materiale përmes programit lend lease hua qira më dhjetor shtetet e bashkuara iu bashkëngjitën aleatëve kundër fuqive të boshtit pas sulmit befasues të japonezëve në pearl harbor hawai pjesëmarrja në luftë nxiti investime kapitale dhe rritje industriale prej ndërluftuesve kryesorë shtetet e bashkuara ishin të vetmet që u pasuruan në vend që të varfëroheshin nga lufta konferencat e aleatëve në bretton woods dhe jaltë vijëzuan një sistem të ri të organizatave ndërkombëtare që vunë shtetet e bashkuara dhe bashkimin sovjetik në qendër të punëve botërore meqë u arrit fitore në evropë konferenca ndërkombëtare e mbajtur në san francisco më përpiloi kartën e kombeve të bashkuara që hyri në fuqi pas luftës shtetet e bashkuara zhvilluan armët e para bërthamore dhe i përdorën ato në qytetet japoneze të hiroshimës dhe nagasakit në gusht të atij viti më shtator japonia u dorëzua dhe lufta përfundoi shtetet e bashkuara dhe bashkimi sovjetik garuan për pushtet gjatë luftës së ftohtë duke mbizotëruar në çështjet ushtarake të evropës përmes nato s dhe paktit të varshavës shtetet e bashkuar promovuan demokracinë liberale dhe kapitalizmin ndërsa bashkimi sovjetik komunizmin dhe ekonominë e planifikuar nga qendra të dyja mbështetën diktatura dhe u përfshinë në luftëra përmes palëve të treta luftëra të subvencionuara proxy wars trupat amerikane luftuan kundër forcave komuniste kineze në luftën e koresë më komiteti kuvendar i veprimtarive joamerikane ndoqi një numër hetimesh për armiqësi të dyshuar majtiste ndërsa senatori joseph mccarthy u bë kryefigurë e ndjenjave antikomuniste lansimi i fluturimit të parë të njeriut në hapësirë më e shtyri kryetarin john f kennedy të përqendrohej në programin amerikan për njeriun në hënë që u arrit më kennedy u ballafaqua edhe me krizën bërthamore në kubë të provokuar nga sovjetikët lëvizja në rritje për të drejtat qytetare e udhëhequr nga afro amerikanë si rosa parks dhe martin luther king jr luftuan segregimin dhe diskriminimin ndjekur nga vrasja e kennedyt më ligji për të drejtat e qytetarit i ës dhe ligji për të drejtën e votës i ës u miratuan nën kryetarin lyndon b johnson johnson dhe pasardhësi i tij richard nixon zgjeruan luftërat e subvencionuara në azinë juglindore drejt të pasuksesshmes luftë të vietnamit një lëvizje e mirëpërhapur kundërkulturore shënoi rritje e nxitur nga kundërshtimi i luftës nacionalizmi zezak dhe revolucioni seksual betty friedan gloria steinem dhe të tjerë udhëhoqën një valë të re feminizmi që kërkonte barazi politike shoqërore dhe ekonomike për femrën si pasojë e skandalit të watergateit nixoni u bë presidenti i parë amerikan që ka dhënë dorëheqje më duke iu shmangur impedikimit impeachment nën akuza për pengim të drejtësisë dhe keqpërdorim të pushtetit ai u zëvendësua nga nënpresidenti gerald ford administrata jimmy carter e fundviteve u përball me stagflacion dhe krizën e pengjeve në iran zgjedhja e ronald reagan president më paralajmëroi një zhvendosje drejt djathtizmit në politikën amerikane që u pasqyrua në ndryshime madhore në tatim dhe përparësi të shpenzimit të cilat kishin katër synime kryesore uljen e shpenzimeve qeveritare uljen e taksave të të ardhurave dhe fitimit kapital pakësimin e rregullimit qeveritar dhe kontrollin e parase e uljen e inflacionit mandati i dytë në detyrë i tij solli skandalin iran contra por edhe përparimin e madh diplomatik me bashkimin sovjetik shpërbërja që pasoi e bashkimit sovjetik përfundoi luftën e ftohtë roli udhëheqës i shba së dhe aleatëve në luftën e gjirit sanksionuar nga okb ja nën drejtimin e presidentit george h w bush si dhe luftërat e jugosllavisë përfshirë edhe luftën për çlirimin e kosovës nën presidentin bill clinton ndihmuan në ruajtjen e pozitës së superfuqisë zgjerimi më i madh ekonomik në historinë moderne të shba ve nga marsi deri në mars shoqëroi administratën clinton një padi civile dhe skandali seksual shpunë në përpjekje për shkarkimin e clintonit më por ai mbeti në detyrë zgjedhjet presidenciale një prej më të ngushtave në historinë amerikane u përcaktuan me vendim të gjykatës supreme george w bush i biri i george h w bushit u bë president më shtator terroristët e al kaidës goditën qendrën botërore të tregtisë në nju jork dhe pentagonin në washington d c duke vrarë gati tremijë njerëz si kundërpërgjigje administrata e bushit filloi luftën kundër terrorizmit në fundvitin forcat amerikane udhëhoqën pushtimin e afganistanit përmbysën qeverinë talibane dhe prishën kampet stërvitore të al kaidës kryengritësit talibanë vazhdojnë të zhvillojnë luftë guerile më administrata bush filloi të bëjë trysni për ndërrim regjimi në irak mbi baza kundërthënëse në mungesë të mbështetjes nga nato ose të një mandati eksplicit të okb së për ndërhyrje ushtarake bushi organizoi koalicionin e të gatshmëve coalition of the willing forcat e koalicionit preemptivisht invaduan irakun më dhe rrëzuan diktatorin ati amerikan saddam hussein amnesty international ka akuzuar shtetet e bashkuara për shkelje të të drejtave të njeriut gjatë luftës kundër terrorizmit dhe në luftën e irakut por jo diktatorin sadam husein për vrasjet masive të popullit të tij më uragani katrina shkaktoi shkatërrime të rënda përgjatë të shumtës së bregdetit të gjirit të meksikës duke shkretuar new orleansin më nëntor në mes të një recensioni ekonomik global barack obama u zgjodh president ai ishte i pari afro amerikan që zgjidhet president i shba ve shtetet e bashkuara janë federata më e vjetër e botës janë republikë kushtetuese ku sundimi i shumicës zbutet nga të drejtat e pakicës mbrojtur prej ligjit shteti federativ është konceptuar dhe funksionon si një demokraci përfaqësuese ndonëse qytetarët amerikanë që banojnë në territoret janë të përjashtuar nga votimet për zyrtarë federalë qeveria rregullohet nga sistemi i ndarjes së pushteteve shqyrtimit dhe baraspeshimit checks and balances siç përkufizohet nga kushtetuta e shba ve që shërben si dokumenti suprem ligjor i vendit në sistemin federativ amerikan qytetarët u nënshtrohet zakonisht tri niveleve të qeverisë asaj federale shtetërore dhe vendore detyrat e qeverisë vendore zakonisht ndahen mes rretheve dhe qeverive bashkiake gati në të gjitha rastet zyrtarët e ekzekutivit dhe legjislativit zgjidhen me të shumtën e votave vota plurale të qytetarëve në një zonë nuk ka përfaqësim përpjesëtimor në nivelin federal dhe shumë rrallë ndodhë të ketë në nivele më të ulëta zyrtarët e gjyqësorëve federal e shtetërorë dhe të kabineteve janë rëndom të emëruar nga dega ekzekutive dhe të aprovuar nga ligjvënësi megjithëse disa gjykatës dhe zyrtarë shtetërorë zgjidhen me votë popullore qeveria federale përbëhet nga tri degë dhoma e përfaqësuesve ka anëtarë secili në përfaqësim të një zone kongresionale për kohëzgjatje dyvjeçare ulëset në shtëpi u shpërndahen shteteve sipas popullsisë çdo dhjet vjet sipas regjistrimit të popullsisë më shtatë shtete kanë minimumin prej një përfaqësuesi ndërsa kalifornia shteti më popullor ka pesëdhjetetre senati ka ligjvënës dhe secili shtet zgjedh nga dy senatorë të zgjedhur çdo gjashtë vjet presidenti mban mandat katërvjeçar dhe nuk mund të zgjidhet më shumë se dy herë presidenti nuk zgjidhet drejtpërsëdrejti por përmes një sistemi indirekt me kolegj zgjedhor ku votat përcaktuese u shpërndahen shteteve gjykata supreme e drejtuar nga kryegjykatësi i shteteve të bashkuara dhe ka nëntë pjesëtarë të përjetshëm qeveritë shtetërore janë të strukturuara në mënyrë të ngjashme me qeverinë federale nebraska është e vetmja që ka legjislaturë njëdhomëshe guvernatori është kreu i ekzekutivit për secilin shtet federativ dhe zgjidhet drejtpërsëdrejti në secilin shtet krejt ligjet dhe procedurat e qeverive shtetërore dhe asaj federale i nënshtrohet rishikimit dhe akëcili ligj i pleqëruar nga gjyqësori se shkel kushtetutën shpallet i pavlefshëm teksti origjinal i kushtetutës specifikon strukturën dhe përgjegjësitë e qeverisë federale dhe marrëdhëniet e saj me shtetet veç e veç neni një mbron të drejtën për urdhëresën gjyqësore të quajtur habeas corpus kurse neni tre garanton të drejtën e gjykimin me porotë në të gjitha lëndët kriminale për ndryshimin e kushtetutës nevojitet pëlqimi i tri të katërtave të shteteve kushtetuta përmban njëzeteshtatë amendamente dhjetë të parat që përbëjnë kartën e të drejtave dhe amendamenti i katërmbëdhjetë përbëjnë bazën e të drejtave individuale të amerikanëve shtetet e bashkuara kanë operuar nën sistemin dypartiak gjatë pjesës më të madhe të historisë për zgjedhjet elektorale në të gjitha nivelet zgjedhje parësore primaries të administruara nga shtetet mbahen për të zgjedhur të nominuarit e partive kryesore për zgjedhjet e përgjithshme të radhës që nga zgjedhjet e përgjithshme partitë kryesore kanë qenë partia demokratike themeluar më dhe partia republikane themeluar më prej luftës civile vetëm një kandidat i një partie të tretë ish presidenti theodore roosevelt kandidat i partisë progresive më ka fituar deri në të votës popullore brenda kulturës politike amerikane partia republikane konsiderohet e qendrës së djathtë ose konservatore dhe partia demokratike e qendrës së majtë ose liberale shtetet e verilindjes dhe bregut perëndimor si dhe disa prej shteteve të liqeneve të mëdha të njohura si shtetet e kaltra janë relativisht liberale shtetet e kuqe të jugut dhe goxha prej rrafshinave të mëdha dhe maleve shkëmbore janë relativisht konservatore fituesi i zgjedhjeve presidenciale demokrati barack obama është presidenti i të amerikan dhe i pari afro amerikan që mban këtë post të gjithë prijësit e mëparshëm ishin vetëm me prejardhje evropiane zgjedhjet gjithashtu sollën forcimin e kontrollit të demokratëve në dy dhomat e kongresit në kongresin e të të shba ve senati përbëhet prej demokratësh dy të pavarur që mblidhen me demokratët si dhe republikanë një ulëse është nën shqyrtim shtëpia ka demokratë dhe republikanë një ulëse është e zbrazët shtetet e bashkuara janë bashkim federativ i pesëdhjetë shteteve trembëdhjetë shtetet nismëtare ishin trashëgimtare të trembëdhjetë kolonive që ngritën krye kundra sundimit britanik shumica e shteteve tjera janë thadruar nga trualli i fituar me luftë ose blerje nga qeveria amerikane prej rasteve të veçanta janë vermonti teksasi dhe hawai secili shtet ishte republikë e pavarur para se të futen në bashkim përjashtime tjera përbëjnë shtetet e krijuara nga treva e trembëdhjetëshes fillestare herët në histori të vendit tri shtete u themeluan në këtë mënyrë kentaki nga virgjinia tenesi nga karolina veriore dhe mejn nga masaçusetsi gjatë luftës civile amerikane virgjinia e perëndimit u shkëput nga virgjinia shteti më i mbramë hawai fitoi shtetësinë më gusht shtetet nuk kanë të drejtën e ndarjes nga unioni shtetet përbëjnë pjesën dërmuese të masës tokësore të shba ve dy hapësira të tjera të konsideruara pjesë integrale e vendit janë distrikti i kolumbisë qarku federal ku ndodhet kryeqyteti washingtoni dhe atoli palmyra truall i pabanuar por i inkorporuar në oqeanin paqësor shtetet e bashkuara posedojnë pesë territore tejdetit porto riko dhe ishujt virgjinë të shteteve të bashkuara në karaibe samoa amerikane guami dhe ishujt veriorë të marianës në paqësor të lindurit në territore përveç samoas amerikane mbajnë shtetësi amerikane shtetet e bashkuara ushtrojnë ndikim global në ekonomi politikë dhe çështje ushtarake është anëtare e përhershme e këshilli të sigurimit të kombeve të bashkuara që kanë selinë në qytetin e nju jorkut gati të gjitha vendet kanë ambasada në washington d c dhe shumë syresh kanë edhe konsullata në qytete tjera gjithashtu gati të gjitha vendet e botës kanë janë nikoqirë të misioneve diplomatike amerikane megjithatë kuba irani koreja e veriut butani sudani si dhe republika e kinës taiwani nuk kanë marrëdhënie diplomatike zyrtare me shtetet e bashkuara shtetet e bashkuara gëzojnë marrëdhënie të veçantë me mbretërinë e bashkuar dhe lidhje të ngushtë me australinë zelandën e re japoninë izraelin si dhe bashkanëtarët e nato s njëherësh bashkëpunojnë ngushtë me fqinjët përmes organizatës së shteteve amerikane dhe marrëveshjeve të tregtisë së lirë si ajo marrëveshja trepalëshe amerikanoveriore për tregti të lirë me kanadën dhe meksikën më shtetet e bashkuara shpenzuan miliard dollarë në ndihmesë zyrtare zhvillimore më së shumti në botë sidoqoftë krahasuar me të hyrat bruto kombëtare hbk gni kontributi amerikan prej u rangua i njëzeti prej njëzetedy shteteve donatore burimet joqeveritare si fondacionet private korporatat dhe institucionet arsimore e fetare dhuruan miliard dollarë shuma e përgjithshme prej miliard dollarësh është më e larta në botë dhe e shtata sipas përqindjes së hbk së kryetari i shteteve të bashkuara mban titullin e kryekomandantit të forcave të armatosura dhe cakton udhëheqësit e tyre sekretarin e mbrojtjes dhe krerët e shtabit të përgjithshëm departamenti i mbrojtjes administron forcat e armatosura përfshirë këtu ushtrinë forcat detare marinsat dhe aviacionin garda bregdetare udhëhiqet nga departamenti i sigurisë së atdheut në kohë paqe dhe nga departamenti i forcave detare në kohë lufte më forcat e armatosura kishte milion pjesëtarë në detyrë aktive që bashkë me qindra mijëra rezervistë dhe pjesëtarë të gardës kombëtare nxjerrin totalin prej milion trupash departamenti i mbrojtjes punëson rreth mijë civilë pa përfshirë këtu kontraktuesit shërbimi ushtarak kryhet në baza vullnetare ndonëse rekrutimi i detyrueshëm mund të përdoret në kohë lufte përmes një sistemi përzgjedhës të shërbimit forcat amerikane mund të dërgohen tejdetit përmes flotës së aviacionit që përdoret për bartje të aeroplanëve dhe të tankeve të karburanteve flotës detare të përbërë nga njëmbëdhjetë avionmbajtëse aktive dhe njësiteve të marsinsave për ekspedita në det si dhe përmes flotave detare në atlantik dhe paqësor jashtë shteteve të bashkuara forcat e armatosura janë të stacionuara në baza dhe lehtësore në çdo kontinent përveç antarktikut zgjerimi i pranisë ushtarake në mbarë rruzullin ka bërë që dijetarët t i përshkruajnë shtetet e bashkuara si mbajtëse të një perandorie bazash shpenzimet totale ushtarake të shba ve më në shumën mbi bilion dollarësh përbënin të shpenzimeve ushtarake globale dhe kalonin në shumë katërmbëdhjetë shtetet tjera me shpenzimet më të larta në barazim të fuqisë blerëse shpenzimet ishin më të mëdha se gjashtë shtetet tjera në listë së bashku shpenzimet për krye ishin dhjetë herë më të mëdha se mesatarja botërore me të pvb së shpenzimet ushtarake amerikane rangohen të at prej vendeve buxheti bazë propozuar nga departamenti i mbrojtjes për bilion dollarë shënon rritje prej nga dhe rritje gati nga harxhimet për luftën në irak janë vlerësuan se kanë arritur trilion që me maj shtetet e bashkuara pësuan fatalitete ushtarake gjatë luftës dhe patën ushtarë të lënduar shtetet e bashkuara kanë ekonomi të përzier kapitaliste që mbështetet në burimet e begatshme natyrore infrastrukturën e mirëzhvilluar dhe prodhueshmërinë e lartë sipas fondit monetar ndërkombëtar pvb amerikan përbën të prodhimit botëror bruto në kursin e këmbimit tregtar dhe gati të prodhimit botëror bruto me barazim të fuqisë blerëse bfb ppp më e larta e një shteti sovran pvb ja e shba ve ishte më e ulët se pvb ja e kombinuar e bashkimit evropian me bfb më vendi rangohet i shtatëmbëdhjeti në botë sipas pvb së nominale për krye dhe i gjashti në botë sipas pvb me bfb shtetet e bashkuara janë importuesi më i madh i produkteve dhe eksportuesi i tretë ndonëse eksporti për kokë banori është i relativisht i ulët kanada kina meksika japonia dhe gjermania janë partnerët kryesorë tregtarë mallrat kryesorë që eksportohet janë makineria elektrike ndërsa automjetet përbëjnë importin parësor shtetet e bashkuara zënë vendin e parë në raportin e konkurrencës botërore pas një zgjerimi që zgjati mbi gjashtë vjet ekonomia amerikane është në recedim prej dhjetorit në vitin sektori privat vlerësohet të konstituojë të ekonomisë ku veprimtare e qeverisë federale përbën dhe veprimtaria e e qeverive shtetërore dhe vendore përfshirë transferet federative përbëjnë të mbetura ekonomia është postindustriale ku sektorin e shërbimeve kontribuon të pvb rrafshi kryesor i biznesit përkah qarkullimi është tregu me pakicë përkah të hyrat neto janë financat dhe sigurimet shtetet e bashkuara vazhdojnë të jenë fuqi industriale me produktet kimike si fushën prijëse në prodhimtari shtetet e bashkuara janë prodhuesi i tretë i naftës në botë si dhe importuesi më i madh i saj janë prodhuesi më i madh në botë i rrymës elektrike dhe bërthamore si dhe gazit të lëngshëm natyror sulfurit fosfateve dhe kripës ndërsa bujqësia merr pjesë me më pak se në pvb shtetet e bashkuara janë prodhuesi kryesor në botë për misër dhe sojë bursa e nju jorkut është më e madhja në botë përkah vëllimi i dollarëve coca cola and mcdonald s janë dy firmat më të njohura në rruzull në vitin milion njerëz ishin të punësuar me pagesë prej të cilëve në marrëdhënie të plotë pune shumica ishin të punësuar në sektorin e shërbimeve me rreth milion njerëz shëndetësia dhe asistenca sociale janë fusha kryesore e punësimit afro e punëtorëve janë anëtare sindikatash për dallim nga në evropën perëndimore banka botërore i rangon shtetet e bashkuara të parat përkah lehtësia e punëdhënies dhe pushimit të punëtorëve mes dhe puna vjetore për mesataren kombëtare u rrit për orë pjesërisht si rrjedhojë shtetet e bashkuara gëzojnë prodhueshmëri më të lartë të punëtorëve në botë megjithatë nuk udhëheq më në prodhueshmëri në orë sikurse ishte rasti prej viteve deri në të at e hershme punëtorët në norvegji francë dhe luksemburg tani janë më produktiv brenda orës krahasuar me evropën tatimi në të hyra për korporata dhe mbi pronën janë zakonisht më të larta ndërsa taksat e punës sidomos të konsumimit janë më të ulëta sipas byrosë së regjistrimeve mesatarja e të ardhurave para tatimit ishte më mesatarja rangon prej në merilend në në misisipi me barazim të fuqisë blerëse mesatarja e përgjithshme është e ngjashme me grupin më të pasur të vendeve të zhvilluara pas rënies së mprehtë në mes shek xx shkalla e varfërisë nuk kanë lëvizur shumë prej ave me të amerikanëve nën kufi të varfërisë për vjet si dhe të popullsisë në varfëri për të paktën një vit mes moshave dhe vjeç më milion amerikanë jetonin në varfëri sistemi i mirëqenies në shba është prej më të rreptëve në botën e zhvilluar duke reduktuar varfërinë relative dhe varfërinë absolute goxha më pak se mesatarja e vendeve të pasura përderisa sistemi i mirëqenies me sukses redukton varfërinë në mesin e pleqve të rinjtë përfitojnë relativisht pak nga ndihmesa shtetërore më studimi i unicef it për mirëqenien e fëmijëve në njëzetedy vende të industrializuara i rangoi shba të të parafundit me gjithë ngritjet e dukshme në prodhimtari papunësinë dhe inflacionin e ulët rritjet në të hyra nga kanë qenë më të ngadalshme se në dekadat e mëparshme më pak të përhapura dhe të përcjella nga pasiguri ekonomike në rritje nga deri më mesatarja e të hyrave reale u ngrit për mbi për të gjitha shtresat dhe të hyrat e amerikanëve të varfër u rritën më shpejt se ato të të pasurve midisi i të hyrave për amvisni është rritur për të gjitha shtresat prej vitit kryesisht në sajë të amvisërive me dy të punësuar mbylljen e boshllëkut gjinor dhe orëve më të gjata të punës mirëpo rritja ka qenë më e ngadalshme dhe goxha shumë në leverdi të shtresës së epërme rrjedhimisht hisja e të ardhurave e top e të hyrave gjithsej raportuar më është më se dyfishuar nga duke i bërë shtetet e bashkuara me pabarazinë më të madhe në të hyra në mesin e vendeve të zhvilluara top paguan të të gjitha taksave federale top paguan pasuria sikur të hyrat janë tejet të përqendruara të më pasurve të popullsisë së rritur posedojnë të pasurisë së amvisërive të vendit hisja e dytë më e madhe në mesin e vendeve të zhvilluara top posedon të pasurisë neto që më kishte automobila për amerikanë në krahasim me në banorë në bashkimin evropian vitin tjetër afro e veturave personale janë furgonë suv dhe kamioneta amerikani i rritur përfshirë vozitësit dhe jovozitësit kalon mesatarisht minuta duke vozitur çdo ditë dhe bën rreth milje rrugë sistemi i hekurudhave për udhëtarë në qytetet amerikane është i dobët vetëm e udhëtimeve për në punë në shba përdorin transportin publik në krahasim me në evropë përdorimi i biçikletës është minimal shumë poshtë niveleve evropiane industria ajrore është tërësisht e privatizuar ndërsa shumica e aeroporteve janë pronë publike pesë aviokompanitë më të mëdha të botës përkah numri i pasagjerëve janë amerikane american airlines është numër një prej tridhjetë aeroporteve më të frekuentuara të botës gjashtëmbëdhjetë janë në amerikë duke përfshirë më të ngarkuarin aeroportin ndërkombëtar të atlantës hartsfield jackson atl tregu i energjisë në shtetet e bashkuari arrin në terawatt për vit përdorimi i energjisë për kokë banori është baras me ton vaji në vit në krahasim me ton vaji në gjermani dhe në kanada më e energjisë nxirrej nga karburantet nga qymyri dhe prej gazit natyror pjesa tjetër plotësohej prej fuqisë nukleare dhe burimeve të energjisë së përtëritshme shtetet e bashkuara janë përdoruesit e parë në botë të karburanteve për shumë kohë fuqia bërthamore ka luajtur rol të limituar në krahasim me vendet tjera të zhvilluara më u dorëzuan shumë aplikime për uzina bërthamore shtetet e bashkuara projektohen nga byroja e regjistrimeve të kenë banorë përshirë një vlerësim prej milion imigrantësh ilegalë shtetet e bashkuara janë vendi i tretë në botë përkah popullsia pas kinës dhe indisë shtimi natyror është krahasuar me në bashkimin evropian lindshmëria prej në banorë nën mesataren botërore është më e lartë se cilitdo shtet në evropë me përjashtim të shqipërisë dhe irlandës në vitin fiskal milion imigrantë u pajisën me leje qëndrimi të përhershëm meksika është burimi prijës i rezidentëve të rinj prej dy dekadash nga kina india dhe filipinet qëndrojnë në top katërshen e vendeve prej nga vijnë mërgimtarët shtetet e bashkuara janë vendi i vetëm i industrializuar ku projektohet shtim i madh i popullsisë shtetet e bashkuara kanë popullsi të llojllojshme tridhjetenjë grupe të prejardhjes kanë më shumë se një milion pjesëtarë amerikanët e bardhë janë grupi më i madh racor ku gjermano amerikanët irlandez amerikanët dhe anglo amerikanët përbëjnë tri prej katër grupeve më të mëdha të vendit për nga prejardhja kombëtare afro amerikanët janë pakica më e madhe racore dhe grupi i tretë përkah prejardhja azatiko amerikanët janë pakica e dytë më e madhe racore dy grupet më të mëdha janë kinezët dhe filipinezët më popullsia amerikane përbëhej sipas vlerësimeve edhe nga milion amerindianë dhe indigjenë të alaskës milion vetëm të këtij grupi dhe mbi milion vendës të hawait ose të ujdhesave të paqësorit ekskluzivisht milion shtimi i popullatës hispanike dhe latine termet janë zyrtarisht të këmbyeshme është trend madhor demografik milion amerikanë me prejardhje hispanike identifikohen si etni e veçantë nga byroja e regjistrimeve të hispanikëve janë me origjinë meksikane mes viteve dhe popullata hispanike në vend u rrit për ndërsa ajo johispanike për vetëm rritja kryesisht i atribuohet imigrimit që më e popullsisë amerikane qe lindur jashtë vendit prej të cilëve në amerikën latine pjelloria është gjithashtu faktor femra hispanike mesatarisht lind tre fëmijë gjatë jetës së saj shkalla e pjellorisë në krahasim është për femra zezake johispanike dhe për femra të bardha johispanike nën shkallën e nevojshme për zëvendësim minoritetet të përkufizuara nga byroja e regjistrimit të gjithë tjerët veç hispanikëve hispanikët të bardhët joshumëracorë përbëjnë të popullsisë priten të bëhen shumicë kah viti rreth e amerikanëve jetojnë në hapësira urbane sipas përkufizimit këto përfshijnë edhe periferitë gjysma e tyre banojnë në qytete me popullsi mbi më vendbanime të rregullta kishin mbi mijë banorë nëntë qytetet ishin milionëshe dhe katër qytete botërore kishin mbi milion banorë new york los angeles chicago dhe houston në shba ekzistojnë pesëdhjetë hapësira metropolitane me popullsi më të madhe se milion prej pesëdhjetë metropoleve me rritjen më të shpejtë njëzetetri janë në perëndim dhe njëzetepesë në jug metropolet atlanta dallas houston phoenix dhe inland empire në kaliforni të gjitha u shtuan në popullsi për tri të katërtat nga më anglishtja është de facto gjuha kombëtare ndonëse nuk ka gjuhë zyrtare në nivelin federal disa ligje si kërkesat për natyralizim në shba venë anglishten si standard më rreth milion ose e popullsisë pesë vjeç e sipër fliste vetëm anglisht në shtëpi spanjishtja folur nga e popullsisë në shtëpi është gjuha e dytë më e përhapur dhe gjuha e huaj më së shpeshti e mësuar disa amerikanë avokojnë bërjen e anglishtes gjuhë zyrtare të vendit siç është rasti në së paku njëzetetetë shtete hawaishtja dhe anglishtja që të dyja janë gjuhë zyrtare në hawai sipas ligjit shtetëror përderisa asnjëri shtet nuk kanë gjuhë zyrtare meksika e re ka ligje që mundësojnë përdorimin e anglishtes dhe spanjishtes sikurse bën luiziana për anglisht dhe frëngjisht shtetet tjera si kalifornia mandatojnë botimin e versioneve spanjisht të dokumenteve të caktuara qeveritare përfshirë formularët në gjykata disa treva ishullore janë të garantuara njohje zyrtare të gjuhëve të tyre vendore krahas anglishtes samoishtja dhe gjuha çamorro njihen në samoan amerikane përkatësisht në guam gjuhët karoline dhe çamorro njihen në ishujt veriorë të marianës spanjishtja është gjuhë zyrtare në porto riko shtetet e bashkuara janë zyrtarisht komb shekullar amendamenti i parë i kushtetutës së shba ve garanton ushtrimin e lirë të fesë dhe ndalon vendosjen e qeverisjes fetare në një studimi më e amerikanëve thanë se feja luan rol shumë të rëndësishëm në jetët e tyre figurë shumë më e lartë sesa në cilindo vend tjetër të pasur sipas një sondazhi më të të rriturve identifikoheshin si të krishterë më pask se sa ishin më konfesionet protestante përbënin ndërsa katolicizmi romak me ishte konfesioni më i madh individual studimi kategorizon evangjelikët e bardhë e popullsisë si kohortën më të madhe religjioze të vendit një studim tjetër vlerëson evangjelikët e të gjitha racave në totali i religjioneve jo të krishtera raportuar më ishte në ngritje prej më fetë tjera prijëse ishin judaizmi budizmi islami hinduizmi dhe unitarianizmi universal nga më më përshkruan veten si agnostikë ateistë ose thjesht si të pareligjion përmbajtësisht më pak sesa në shtetet tjera postindustriale si britania e madhe por më shumë se në mbarë botën arsimi publik amerikan mirëmbahet nga qeveritë shtetërore dhe vendore rregulluar nga departamenti amerikan i arsimit përmes kufizimeve në grante federale fëmijët janë të obliguar në shumicën e shteteve të vijojnë mësimet nga mosha gjatë ose shtatë vjeç në përgjithësi duke filluar me sistemin parashkollor ose klasën e parë deri sa të mbushin tetëmbëdhjetë vjet zakonisht deri në mbarim të klasës së dymbëdhjetë shkollës së mesme disa shtete i lejojnë fëmijët ta lënë shkollën në moshën gjashtëmbëdhjetë ose shtatëmbëdhjetë vjeçare afro e fëmijëve janë të regjistrual në shkolla private famullore ose josektare pak mbi të fëmijëve shkollohen në shtëpi shtetet e bashkuara kanë shumë institucione të arsimit të lartë private e publike si dhe kolegje të komunitetit të hapura për të gjithë të interesuarit ndër amerikanët njëzetepesë vjeç e mbi kanë diplomuar nga shkolla e mesme kanë vijuar studime universitare kanë grada baçelor si dhe kanë grada postdiplomike shkalla e alfabetizmit bazik është përafërsisht kombet e bashkuara i kanë caktuar shba ve treguesin arsimor prej që i bën të tat në botë mesatarja e jetës në shtetet e bashkuara prej vjetësh është një vit më i shkurtër se figurat e përgjithshme për evropën perëndimore si dhe tri deri në katër vjet më e shkurtër sesa në norvegji zvicër dhe kanada gjatë dy dekadave të fundit rangimi i vendit sipas jetëgjatësisë së popullsisë ka rënë nga vendi i të në të tën në botë vdekshmëria e foshnjave prej në njëmijë gjithashtu i vë shba të në vendin e të prej entiteve politike prapa të gjitha vendeve të evropës perëndimore shkalla e mbijetesës së kancerit në shba është më e larta në botë përfarësisht një e treta e popullsisë së rritur është e dhjamosur obeze si dhe një e treta tjetër është mbipeshë shkalla e obezitetit më e larta në botën e industrializuar është më se dyfishuar në çerekshekullin e fundit diabeti tip i lidhur me obezitetin merret parasysh si epidemik nga profesionistët shëndetësorë shkalla e shtatzënisë adoleshente në femra është gati katër herë ajo e francës dhe pesë herë ajo e gjermanisë aborti është i ligjshëm kur e vendos nëna shumë shtete ndalojnë fonde publike për këtë procedurë dhe kërkojnë të kalojë një periudhë pritjeje para kryerjes së abortit ndonëse shkalla e abortit po bie thyesa e abortit prej në lindje të gjalla dhe në femra të moshës mbetet më e lartë se në shumicën e vendeve të evropës perëndimore sistemi i shëndetësisë amerikane ia kalon në të madhe secilit vend të botës për nga shpenzimet llogaritur për kokë banori dhe përqindje të pvb së organizata botërore e shëndetësisë e cilësoi sistemin shëndetësor amerikan si të parin për nga reagueshmëria më por të in sipas vëmendjes së përgjithshme shtetet e bashkuara udhëheqin me risi mjekësore më sektori joindustrial shpenzoi tri herë më shumë se në evropë për kokë banori në hulumtime biomjekësore për dallim nga vendet tjera të zhvilluara mbulimi me sigurim shëndetësor në shtetet e bashkuara nuk është i përgjithshëm më sigurimi privat pagoi të shpenzimeve personale pagesat private prej xhepit mbuluan ndërsa qeveritë federale shtetërore dhe vendore paguan më milion amerikanë të popullsisë ishin pa sigurim milion më shumë se më shkaktari kryesor i kësaj rritje është rënia e numrit të amerikanëve me sigurim të paguar nga punëdhënësit çështja e amerikanëve të pasiguruar dhe të nënsiguruar vlerësimet për të cilët varen për së gjeri është çështje madhore politike më masaçusetsi u bë shteti i parë në vend për të mandatuar mbulim universal me sigurim shëndetësor shtetet e bashkuara janë komb shumëkulturor shtëpi e një llojllojshmërie të gjerë të grupeve etnike tradita dhe vlerave nuk ka etni amerikane veç popullatave tash të vogla të amerikanëve dhe hawaianëve vendës gati të gjithë amerikanët janë pasardhës imigrantësh të pesë shekujve të fundit kultura e përbashkët e shumicës së amerikanëve kultura qendrore amerikane është kulturë perëndimore kryesisht e prejardhur nga traditat e imigrantëve evropianë me ndikimi nga burime tjera siç janë traditat e skllevërve të sjellë nga afrika imigrimi më i vonë nga azia dhe veçanërisht nga amerika latine e kanë zgjeruar përzierjen kulturore që është përshkruar si kazan i shkrirjes homogjenizues melting pot dhe sahan sallate heterogjene salad bowl ku imigrantët dhe pasaardhësit e tyre ruajnë karakteristika të veçanta kulturore shfaqja e parë filmike komerciale u dha në qytetin e nju jorkut më duke përdorur kinetoskopin e thomas edisonit viti vijues shënoi shfaqjen e filmin të parë të projektuar gjithashtu në nju jork ndërsa shtetet e bashkuara prinë në zhvillimin e filmave me zë në dekadad në vijim prej fillimshekullit xx industria filmike e shba ve është bazuar kryesisht në hollywood kaliforni prej fundshekullit xix bejsbolli është cilësuar si sporti kombëtar futbolli amerikan basketbolli dhe hokeji në akull janë tri sportet tjera ekipore më të popullarizuara futbolli dhe basketbolli universitar tërheqin më së shumti shikues ndërkaq futbolli amerikan vlerësohet të jetë sporti më i shikuar boksi dhe garat e kuajve ishin sportet më të popullarizuara individuale mirëpo tani i kanë lënë radhën golfit dhe garave automobilistike futbolli luhet me të madhe nga të rinjtë dhe nivele amatore tenisi dhe sporte tjera janë gjithashtu të pëlqyera belize është një shtet në amerikën qëndrore në veri të saj ndodhet meksika dhe në perëndim guatemala ndërsa në lindje saj është karibi në këtë pjesë ku gjendet belize diku rreth vitit p e s kanë banuar fisi i lashtë maja pasardhësit e tyre banojnë edhe tani në këtë regjion të pasur me burime arkeologjike sipas disa burimeve janë gjetur humnera nga kjo periodë në ceullo apo si i thonë në anglisht orange wak distrikt përgjatë kohës klasike të zhvillimit të fisit maja rreth u krijuan disa qendra kulturore si altun ha xunantunich cahal pech lamanai lubaantun el pilar dhe caracol rreth vitit fillon vyshkja e kulturës së lartë në këtë regjion për zhvillimet pas kësaj kohe nuk dihet shumë edhe pse është e sigurt që ky regjion është banuar edhe më tutje nga pasardhësit vendas deri sa në shekullin e xvi kur vijnë pushtuesit spanjollë shumë prej banorëve vendas me ardhjen e spanjollëve ikën në brendi të regjionit gjatë kësaj kohe vinte shpesh deri te përleshjet e vendasve me ardhacakët spanjollë e më vonë edhe anglezë brendia e regjionit kishte si pasuri natyrore drunjtë për të cilat ishin të mirë se ardhura për ardhacakët mirëpo përshake të konflikteve të shpeshta ata shpesh hiqnin dorë nga këto luftëra për këtë edhe aktiviteti i kolonizatorëve koncentrohej më shumë në regjionet bregdetare si në meksikë dhe honduras nga ku para së gjithash ishte plaçkitur ari dhe argjendi bregdeti i belizes ishte i përshtatshëm për anijet e piratëve anglezë nga aty ata sulmonin anijet e flotës spanjolle kjo pjesë u shfrytëzua për këtë deri sa anglezet dhe spanjollët në madrid në vitin vendosen me në marrëveshje të ndalojnë praktikimin e piraterisë anijet pirate të njohura si baymen përshake të aktivitetit të tyre në gjirin bay të hondurasit pas ndalimit të piraterisë nga nevoja e ekzistencës filluan të tregtojnë me druajë tropik më spanjollët bëjnë të njohur në paris se për anijet pirate të kësaj pjese vë në dispozicion një pjesë të pasur me drunjtë të belicës për rreth një shekull kjo ishte e vetmja tregti e kolonizatorëve anglezë që kishin kolonizuar këtë pjesë gjatë shekullit xvii kolonizatorët evropianë filluan të sjellin këtu skllave të robëruar në pjesë të ndryshme të afrikës të cilët tani përdoreshin për punën e rëndë në pyjet e belicës përqindja e skllaveve në punën e bërë në përgjithësi duke mos i numëruar banorët vendas në vitin ishte pas ndalimit të skllavërisë në perandorin angleze poseduesit e skllaveve morën dëmshpërblime për lirimin e skllaveve ndërsa skllavet nuk kanë marruar asgjë as së paku leje të posedimit të tokës po thuaj se gjatë tërë kohës në amerikën e mesme ka qenë nën ndikimin spanjollë me kalimin e kohës spanjollët ju lejonin kolonizatorëve britanik më shumë kontroll më humbjen përfundimtare të spanjollëve më shtatori në betejën e st georges caye ky vend bije de facto nën kontrollin britanik më shpallet si koloni britanike e thirrur si hondurasi britanik kolonizatorët e gjirit bay jetonin po thuaj se të pavarur edhe gjatë kohës së spanjollëve këtë lloj pavarësie e kanë mbajtur edhe gjatë sundimit britanik nga viti barnaby s code një lloj rregullore është zbatuar si kushtetutë apo ligj gjatë viteve në gadishullin yucatn meksikë vije gjer te një luftë në mes të pasardhësve të majave dhe parisë kolonizator spanjolle gjatë kësaj kohe britanikët e hondurasit britanikë i furnizonin me armatim kjo ishte edhe një mundësi e mirëpritur për tregti në anën tjetër ky vend zgjidhet si vendstrehim nga shumë refugjatë të kësaj lufte së pari fillojnë të vijnë pjesëtarë të parisë meksikane të cilët iknin nga kryengritësit ndërsa pas marrjes në kontroll nga refugjatët maja të cilët me vete sjellin edhe ndikimin e tyre në përpunimin e tokës në fillim ë shekullit xx fillon një rezistencë e popullsisë jo evropiane maja dhe pasardhësit e skllaveve kundër ushtrisë kolonizatorë britanike ushtarët që kishin marrë pjesë në luftën e i rë botërore në anën e britanikëve merrnin detyra vetëm përbrenda llogoreve punues përshake të ngjyrës së trupit të tyre kjo edhe rriste paraqesin e banorëve në kohën në mes të dy luftërave mirëpo në anën tjetër angazhimi i tyre në produksion e ndihmoj ekonomin e vendit deri më në belice ishin krijuar parti politike si dhe vendi kishte një vetëqeverisje të gjerë në vitin ndryshohet emri nga hondurasi britanik në belize më shtator si vazhdimësi e asaj vetëqeverise vije deri te pavarësia e këtij vendi nga britania e madhe problematike ishin marrëdhëniet me fqiun guatemale e cila kishte pretendime territoriale të cilat mund të pengoheshin vetëm me qëndrimin e trupave ushtarake britanike pavarësinë e belizes guatemala nuk e pranojë gjer në vitin ku e nënshkruan marrëveshjen me të cilën bëhet njohja e belicës por jo edhe heqja dorë nga pretendimet territoriale të guatemalës në përendem të vendit që nga viti diplomatet e dy vendeve janë duke bërë përpjekje që merren veshë që guatemala të ketë së paku një dalje në det në këtë anë belice për dallim nga vendet tjera të regjionit po thuajse gjatë tërë kohës ka qenë e qetë pa ndonjë kryengritje apo lufta qytetare siç është i njohur ky regjion mirëpo në vitin përshake të rritjes së tatimeve dhe sanimit të buxhetit ka pasur disa trazira telekomunikacioni transporti ushtria turizmi qeveria	 kryetari	 parlamenti	 ministria 			 					 					 			 	 			 			 					 					 benini dikur dahomei zyrtarisht republika e beninit është një shtet në pjesën perendimore të afrkës benini kufizohet nga togo në perëndim nga burkina faso dhe nigeri në veri nga nigeria në lindje dhe nga gjiri i beninit në jug ku ndodhet edhe shumica e popullsisë kryeqytet i beninit është porto novo por selia e qeverise ndodhet në qytetin më të madh të vendit kotonou benini ka një sipërfaqe prej km dhe një popullsi prej milion banorë gjuha zyrtare e beninit është frëngjishtja megjithatë gjuhë autoktone si fon dhe joruba janë të zakonshme shteti i sotëm i beninit përfshin tre zona të cilat kishin sisteme të ndryshme politike dhe etnike para kontrollit kolonial francez para kishte disa qytet shtete të rëndësishme përgjatë bregdetit kryesisht të grupit etnik aja por përfshinin edhe popullsi yoruba dhe gbe dhe një masë e rajoneve fisnore në brendësi të përbëra nga popullsitë bariba mahi gedevi dhe kabje perandoria ojo e vendosur kryesisht në lindje të beninit të sotëm ishte forca ushtarake më e madhe e rëndësishme në rajon dhe kryente rregullisht bastisje dhe kërkonte haraç nga mbretëritë bregdetare dhe rajonet fisnore situata ndryshoi në vitet dhe në fillim të viteve kur u krijua mbretëria e dahomeit në pllajën abomey e cila ishte e etnicitetit fon dhe filloi të pushtonte zonat përgjatë bregdetit në vitin mbreti agaja i mbretërisë së dahomeit kishte pushtuar qytetet bregdetare allada dhe whydah por ai ishte bërë një vasal i perandorisë ojo dhe nuk e sulmonte dot qytet shtetin porto novo që ishte aleat i ojos mbretëria e dahomeit ishte e njohur për kulturën dhe traditat e saj djem të rinj shpesh rrinin pranë të ushtarëve të vjetër dhe mësonin zakonet ushtarake të mbretërisë derisa të arrinin moshën për t u bashkuar me ushtrinë dahomey ishte gjithashtu i famshëm për fillimin e një trupe elitare ushtarake femrash të quajtur ahosi dmth gratë e mbretit apo mino nënat tona në gjuhën e fonëve fongbe dhe i njohur nga shumë evropianë si amazonat dahomeane ky theks në përgatitjet dhe arritjet ushtarake i dhanë dahomeit pseudonimin sparta e zezë nga vëzhguesit evropianë dhe hulumtuesit shekullit të të mbretërit e dahomeit i shitën robërit e tyre të luftës në tregëtinë transatlantike të sklevërve në të kundërt robërit do të vriteshin në një ceremoni të njohur si zakonet vjetore rreth viteve mbreti i dahomeit fitonte rreth në vit nga shitja e afrikanëve për tregtarët europianë të skllevërve edhe pse liderët e dahomeit i rezistuan fillimisht tregëtisë së skllevërve ajo lulëzoi në rajonin e dahomeit për gati treqind vjet duke filluar në me një marrëveshje tregtare me tregtarët portugezë protokollet e oborrit të cilat kërkonin që një pjesë e robërve të luftës nga shumë beteja të mbretërisë tu pritej koka uli numrin e njerëzve skllevër të eksportuar nga zona numri shkoi nga njerëz në dekadën në në dekadën rënia ishte pjesërisht për shkak të ndalimit nga britania dhe vende të tjera të tregtisë transatlantike të skllevërve kjo rënie vazhdoi deri kur anija e fundit me skllevër u nis nga brigjet e republikës së sotme të beninit që shkonte për në brazil që ishte në atë kohë një koloni portugeze emri i kryeqytetit porto novo është me origjinë portugeze që do të thotë port i ri ai u zhvillua fillimisht si një port për tregtinë e skllevërve nga mesi i shekullit të nëntëmbëdhjetë dahomei filloi të humbasë statusin e tij si fuqi rajonale kjo mundësoi francezët të pushtojnë zonën në vitin në vitin francezët e përfshinë tokën e quajtur dahomein francez brenda kolonisë afrikën perëndimore franceze në vitin franca i dha autonominë republikës së dahomeit dhe pavarësinë e plotë më gusht presidenti i cili udhëhoqi drejt pavarësisë ishte hubert maga për dymbëdhjetë vitet e ardhshme grindjet etnike çuan në një periudhë të turbullt ka pasur disa grushte shteti dhe ndryshime të regjimit me katër figura dominuese hubert maga sourou apithy justin ahomadegb dhe emile derlin zinsou tre të parët përfaqësonin secili një zonë dhe etnicitet të ndryshëm të vendit këta të tre ranë dakord të formojnë një këshill presidencial pas dhunës që njollosën zgjedhjet e vitit më maj maga ja dorëzoi pushtetin ahomadegbes më tetor nënkoloneli mathieu krkou përmbysi treshen në pushtet duke u bërë president dhe duke deklaruar se vendi nuk do të ngarkojë veten duke kopjuar ideologji të huaj dhe nuk dëshiron as kapitalizëm as komunizëm as socializëm më nëntor megjithatë ai njoftoi se vendi ishte zyrtarisht marksist nën kontrollin e këshillit ushtarak të revolucionit kur i cili shtetëzoi industrinë e naftës dhe bankave më nëntor ai e quajti vendin republika popullore e beninit në vitin këshilli ushtarak i revolucionit u shpërnda dhe krkou organizoi zgjedhje të sajuara ku ai ishte kandidati i vetëm i lejuar ai vuri pothuajse të gjitha bizneset dhe aktivitetet ekonomike nën kontrollin e shtetit dhe vendosi marrëdhënie me kinën korenë e veriut dhe libinë duke bërë që investimet e huaja në benin të zhduken krkou u përpoq të riorganizojë arsimin duke përdorur aforisma të tijat të tilla si varfëria nuk është një fatalitet që rezultoi në një eksod masiv të mësuesve së bashku me një numër të madh të profesionistëve të tjerë regjimi e financonte veten duke kontraktuar për të marrë mbeturina bërthamore në fillim nga bashkimi sovjetik dhe më vonë nga franca në vitin krkou u konvertua në islam dhe e ndërroi emrin e tij në ahmed pastaj e ndryshoi emrin e tij përsëri duke pretenduar të jetë një i krishterë i lindur përsëri në vitin shpërthyen trazirat pasi regjimi nuk kishte para për të paguar ushtrinë e tij sistemi bankar u shemb përfundimisht krkou hoqi dorë nga marksizmi dhe një konventë e detyroi krkoun të lirojë të burgosurit politikë dhe të organizojë zgjedhjet marksizëm leninizmi u shfuqizua edhe si formë e qeverisjes së vendit emri i vendit u ndryshua zyrtarisht në republika e beninit më mars sapo u miratua kushtetuta e re e vendit në vitin krkou humbi zgjedhjet ndaj nicphore soglo dhe u bë presidenti i parë zezak i afrikës të japë dorëheqjen pas zgjedhjeve krkou kthye në pushtet pas fitores së zgjedhjeve të vitit në vitin një rezultat i ngushtë në zgjedhje beri që krkou të fitojë një mandat tjetër ndërkohë që kundërshtarët e tij pretenduan parregullsi zgjedhore në vitin krkou bëri një apologji kombëtare për rolin të rëndësishëm që afrikanët luajtën në tregtinë e skllevërve të atlantikut më mars u mbajtën zgjedhjet që u konsideruan të lira dhe të ndershme ato rezultuan në një balotazh ndërmjet yayi boni dhe adrien houngbxhi balotazhi i zgjedhjeve u mbajt më mars dhe u fitua nga boni i cili mori detyrën më prill suksesi i zgjedhjeve të drejta shumëpartiake në benin mori përgëzime ndërkombëtarisht boni u rizgjodh në vitin duke marrë të votave në raundin e parë të mjaftueshme për të shmangur balotazhin e zgjedhjeve duke u bërë presidenti i parë për të fituar zgjedhjet pa balotazh që nga rivendosja e demokracisë në vitin benini një rrip toke i ngushtë veri jug në afrikën perëndimore shtrihet në mes të ekuatorit dhe tropikut të veriut benini shtrihet midis gjerësive gjeografike veriore dhe dhe gjatësive gjeografike lindore dhe benini kufizohet nga togo në perëndim nga burkina faso dhe nigeri në veri nga nigeria në lindje dhe nga gjiri i beninit në jug me një sipërfaqe prej km benini shtrihet nga lumi niger në veri tek oqeani atlantik në jug një distancë prej km edhe pse gjatësia e vijës bregdetare është km gjerësia më e madhe e vendit është rreth km benini ka pak ndryshime në reliev dhe mund të ndahet në katër zona nga jugu në veri duke filluar me zonën e ulët ranore bregdetare pika më e lartë m e cila është jo më shumë se km e gjerë ajo është e kënetore dhe e pasur me liqene dhe laguna që komunikojnë me oqeanin pas bregdetit shtrihen mozaiku i savanave guineane që mbulojnë pllajat jugore të beninit me lartësi midis dhe m ato ndahen nga luginat me drejtim veri jug përgjatë lumrnjve couffo zou dhe oueme pastaj vjen një sipërfaqe prej tokash të sheshta pasura me kodra shkëmbore të cilat rrallë herë arrijnë lartësinë m së fundi një vargmal shtrihet përgjatë kufirit veriperëndimor dhe në togo ky është atacora me pikën më të lartë malin sokbaro m mbi nivelin e detit klima në benin është ekuatoriale e nxehtë me lagështi në jug dhe gjysmë shkretinore në veri burkina faso gjithashtu njihet si burkina është një vend kontinental në afrikënn perëndimore kufizohet me gjashtë shtete malin në veri nigerin në lindje beninin në jug lindje togon dhe ganën në jug dhe bregun e fildishtë në jup perëndim kryeqyteti i burkina fasos është ouagadougou dikur e quajtur republika e voltës së sipërme vendi u quajt burkina faso më gusht nga presidenti i atëhershëm thomas sankara duke përdorur një fjalë nga secila prej dy gjuhëve më të mëdha të vendit moore dhe dioula figurativisht burkina në gjuhën moore mund të përkthehet si njerëzit me integritet ndërsa faso do të thotë atdhe në gjuhën dioula burkina faso kuptohet si atdheu i njerëzve me integritet banorët e burkina fasos quhen burkinab shqip burkinas gjuha zyrtare e qeverisë dhe biznesit është frëngjishtja vendbanimet ferma u shfaqën midis dhe para krishtit zona e tanishme qendrore e burkina fasos përbëhej kryesisht prej mbretërive mossi në franca vendosi një protektorat mbi mbretëritë në këtë territor pas fitimit të pavarësisë nga franca në vitin vendi pësuoi shumë ndryshime qeveritare sot burkina faso është një republikë gjysmë presidenciale president është blaise compaore burkina faso është anëtare e unionit afrikan bashkësisë së shteteve sahel sahariane frankofonisë organizatës së bashkëpunimit islamik dhe bashkësisë ekonomike të shteteve afrikano perëndimore zbulimet e fundit arkeologjike në bura në nigerin jugperëndimor pranë burkina fasos kanë dokumentuar ekzistencën e kulturës së periudhës së hekurit të burës nga shekulli i të deri në shekullin e të pas krishtit sistemi bura asinda i vendbanimeve me sa duket mbulonte pjesën e poshtme të luginës së lumit niger duke përfshirë edhe rajonin boura të burkina fasos kërkime të mëtejshme nevojiten për të kuptuar rolin që ky qytetërim i hershëm ka luajtur në historinë e lashtë dhe mesjetare të afrikës perëndimore loropeni është një gërmadhë guri para evropiane që kishte lidhje me tregtinë e arit ai është shpallur si vendi i parë i trashëgimisë botërore të burkina fasos që nga mesjeta deri në fund të shekullit të të rajoni i burkina fasos u qeveris nga popujt mossi të cilët besohet të kenë ardhur nga gana veriore ku ende jeton një popullsi etnikisht e lidhur dagomba për disa shekuj fshatarët mossi ishin të edhe fermerë edhe ushtarë gjatë kësaj kohe mbretëritë mossi mbrojtën me sukses territorin e tyre besimet fetare dhe strukturën sociale kundër përpjekjeve të dhunshme në pushtimit dhe konvertimit nga fqinjët e tyre myslimanë në veriperëndim kur francez pushtuan zonën në rezistenca mossi përfundoi me kapjen e kryeqytetit të tyre ouagadougou në vitin disa provinca nga bregu i fildishtë iu bashkuan në voltës së sipërme franceze në federatën e afrikën perëndimore franceze në kolonia e re u nda për arsye ekonomike ajo u rithemelua në vitin si një ndarje administrative e quajtur bregu i sipërm pas luftës së dytë botërore popullsia mossi i bëri presion francezëve për status të veçantë territorial dhe më shtator volta e sipërme u bë një territor afrikan perëndimor francez me të drejtat e veta një rishikim në organizimin e territoreve franceze të përtej detit filloi me miratimin e ligjit bazë loi cadre të korrikut ky veprim u pasua nga masat reorganizuese të miratuara nga parlamenti francez në fillim në vitin që siguroi një shkallë të lartë të vetëqeverisjes për territore individuale volta e sipërme u bë një republikë autonome në komunitetin francez më dhjetor më korrik franca ra dakord që volta e sipërme të bëhej plotësisht e pavarur republika e voltës së sipërme shpalli pavarësinë më gusht presidenti i parë maurice yamogo ishte udhëheqës i bashkimit demokratik voltaik udv kushtetuta e vitit siguronte zgjedhje me votim të përgjithshëm të një presidenti dhe të një kuvendi kombëtar për mandate vjeçare menjëherë pas ardhjes në pushtet yamogo ndaloi të gjitha partitë e tjera politike përveç udv qeveria zgjati deri në vitin kur pas shumë trazirave që përfshinin demonstrata masive dhe greva nga studentët sindikatat e punëtorëve dhe nëpunësve civilë ushtria ndërhyri një grusht shteti ushtarak rrëzoi yamogon pezulloi kushtetutën shpërndau asamblenë kombëtare dhe vendosi nënkolonelin sangoul lamizana në krye të një qeverie të oficerëve të lartë të ushtrisë ushtria mbeti në pushtet për vjet më qershor voltanët ratifikuan një kushtetutë të re që krijoi një periudhë tranzicioni vjeçare drejt sundimit të plotë civil lamizana mbeti në pushtet në të gjithë vitet si president i qeverive ushtarake ose të përziera civile ushtarake pas konfliktit mbi kushtetutën e vitit u shkrua dhe u miratua një kushtetutë e re në vitin dhe lamizana u rizgjodh nga zgjedhjet e hapura në vitin qeveria e lamizanës hasi probleme me sindikatat tradicionalisht të fuqishme të vendit dhe më nëntor koloneli saye zerbo përmbysi presidentin lamizana në një grusht shteti pa gjakderdhje koloneli zerbo themeloi komitetin ushtarak të rimëkëmbjes për progres kombëtar si autoritet më i lartë qeveritar duke anulluar kushtetutën e vitit koloneli zerbo hasi gjithashtu rezistencë nga sindikatat dhe u përmbys dy vjet më vonë më nëntor nga majori dr jean baptiste ouedraogo dhe këshilli i shpëtimit popullor pgjs pgjs ja vazhdoi të ndalojë partitë politike dhe organizatat por premtoi një tranzicion drejt sundimit civil dhe një kushtetutë të re një luftë e brendshme fraksioniste u zhvillua midis të moderuarve në pgjs dhe radikalëve të udhëhequr nga kapiteni thomas sankara i cili u emërua kryeministër në janar lufta e brendshme politike dhe retorika e majtë e sankarës çoi në arrestimin e tij dhe përpjekjet e mëvonshme për të sjellë lirimin e tij të drejtuara nga kapiteni blaise compaore kjo përpjekje çoi një tjetër grusht ushtarak shteti më gusht pas grushtit të shtetit sankara formoi këshillin kombëtar për revolucionin cnr me veten e tij si president sankara themeloi edhe komisionet për mbrojtjen e revolucionit kmr duke kopjuar fidel kastron për të mobilizuar masat dhe zbatimin e programeve revolucionare të kmr së kmr numri i saktë i anëtarësisë të të cilit mbeti sekret deri në fund përbëhej dy grupe të vogla intelektuale marksiste leniniste sankara compaore kapiteni henri zongo dhe majori jean baptiste lingani të gjithë oficerë marksistë dominuan regjimin më gusht volta e sipërme ndërroi emrin në burkina faso në ditën e krishtlindjeve tensionet me malin mbi rripin agacher të pasur me minerale çuan në një luftë që zgjati pesë ditë dhe vrasjen e rreth njerëzve konflikti përfundoi pas ndërmjetësimit të presidentit flix houphouet boigny të bregut të fildishtë konflikti njihet si lufta e krishtlindjeve në burkina faso komisionet për mbrojtjen e revolucionit të cilat u formuan si organizata të njohura të masave degjeneruan në disa banda të armatosura dhe u përleshën me sindikatat tensionet mbi taktikat represive të qeverisë së sankarës dhe drejtimin e saj të përgjithshëm u rritën në mënyrë të qëndrueshme më tetor sankara u vra në një grusht shteti i cili solli kapitenin blaise compaore në pushtet compaore kapiteni henri zongo dhe majori jean baptiste boukary lengani formuan frontin popullor fp i cili u zotua të vazhdojë dhe të ndjekin qëllimet e revolucionit dhe të ndreqë devijimet e sankarës nga qëllimet origjinale qeveria e re duke kuptuar nevojën për mbështetjen e kapitalistëve në mënyrë të heshtur moderoi shumë prej politikave të sankarës si pjesë e një procesi shumë të diskutuar të hapjes politike disa organizata politike tre prej tyre jo marksiste u pranuan nën një organizate ombrellë politike e krijuar në qershor nga fronti popullor disa anëtarë të organizatës së majtë organizata për demokraci popullore levizja e punëtorëve odp lp ishin kundër pranimit të grupeve jo marksiste në front më shtator ndërsa compaore po kthehej nga një udhëtim dy javor në azi lengani dhe zongo u akuzuan për komplot për përmbysjen e frontit popullor ata u arrestuan dhe u ekzekutuan në të njëjtën natë compaore riorganizoi qeverinë emëroi disa ministra të rinj dhe mori portofolin e ministrit të mbrojtjes dhe sigurisë më dhjetor të vitit një detaj i sigurisë presidenciale çoi në arrestimin e rreth civilëve dhe të personelit ushtarak të akuzuar për komplotimin e një grushti shteti në bashkëpunim me opozitën e jashtme burkinase një kushtetutë e re që krijoi republikën e katërt u miratua më qershor midis dispozitave të tjera ajo kërkonte krijimin e një asambleje të deputetëve të popullit me vende tani presidenti është kryetar i shtetit kryeson këshillin e ministrave emëron kryeministrin i cili me pëlqimin e asamblesë shërben si kreu i qeverisë në prill të vitit kushtetuta u ndryshua duke reduktuar mandatin e presidentit nga shtatë në pesë vjet e zbatueshme që nga viti dhe lejoi rizgjedhjen e presidentit vetëm një herë dega legjislative është asambleja kombëtare njëdhomëshe që përbëhet nga vende anëtarët zgjidhen me votim popullor për afat pesë vjeçar në prill presidenti compaore u rizgjodh për një mandat të tretë ai fitoi të votave ndërsa benewende stanislas sankara ishte i dyti me vetëm në nëntor presidenti compaore u rizgjodh për një mandat të katërt ai fitoi të votave ndërsa hama arba diallo ishte i dyti me në shkurt vdekja e një nxënësi provokoi një kryengritje në të gjithë vendin që zgjati deri në prill të vitit e cila u shoqërua me një rebelim ushtarak dhe me një grevë të magjistratëve kushtetuta e gushtit themeloi një qeveri gjysëm presidenciale me një parlament i cili mund të shpërbëhet nga president i republikës i cili zgjidhet për një mandat vjeçar sidoqoftë në vitin një ndryshim kushtetues reduktoi mandatin e presidentit nga shtatë në pesë vjet i cili u zbatua në zgjedhjet e vitit një tjetër ndryshim do të kishte ndaluar rizgjedhjen e presidentit blaise compaor sidoqoftë në tetor këshilli kushtetues deklaroi se meqë compaor ishte president në vitin ndryshimi nuk do të prekte atë deri në përfundim të mandatit të dytë të tij kjo i hapi rrugë kandidimit të tij në zgjedhjet e tës më nëntor compaor u rizgjodh me diferencë të madhe votash për shkak të përçarjes së opozitës parlamenti përbëhet nga dy dhoma dhoma e ulët l assemble nationale dhe e lartë la chambre des reprsentants gjithashtu ka edhe një dhomë kushtetuese të përbërë nga dhjetë anëtarë dhe një këshill social ekonomik burkina faso ndahet në trembëdhjetë rajone provinca dhe komuna këto rajone janë sipërfaqja e burkina faso së është km km janë ujore dhe shtrihet rreth koordinatave gjeografike v p kufi i burkina faso së është km i gjatë klima në burkina faso është tropike e ngrohtë me thatësira në dimër dhe lagështi në verë pjesa më e madhe e relievit të burkina faso së është teren i rrafshët i parregullt ngritje valore dhe shkëmborë në pjesën perëndimore e jug lindore të vendit pika më e ultë e relievit m është përgjatë lumit mouhoun ang black vota dhe ajo më e larta në lartësi mbidetare prej metrave në vendin e quajtur tena kourou ang tena kourou trazirat e fundit në gana dhe në bregun e fildishtë kanë vështirësua gjendjen ekonomike të bujqëve sezonalë që zakonisht punonin në këto vende fqinje burkina faso ka një mesatare të jetesës në lindje nën vjet mosha mesatare e banorëve të saj është nën rritja e popullsisë popullsia është e përqendruar në jug dhe në qendër të vendit ndonjëherë kalon dendësinë prej banore km dendësia e madhe shkakton migrimet vjetore të qindra mijëra njëzve për punësime sezonale rreth e popullsisë janë myslimanë të krishterë janë rreth dhe ndjekësit e feve tradicionale afrikane përbëjnë rreth butan tibetisht druk yul mbretëria e dragoit zyrtarisht mbretëria e butanit është një vend pa dalje në det në azinë jugore që ndodhet në skajin lindor të himalajeve ai kufizohet në veri nga kina dhe në jug lindje dhe perëndim nga india në perëndim ai ndahet nga nepali nga shteti indian i sikkimit ndërsa më në jug ai ndaher nga bangladeshi nga shtetet indiane të assamit dhe bengalit perëndimor kryeqyteti dhe qyteti më i madh butanit është thimfu gjuha zyrtare është xhonkhja dhe monedha zyrtare është ngultrum çentrum por përdoret edhe monedha e indisë butani ka ekzistuar si një mozaik i çifligjeve të vogla ndërluftuese deri në fillim të shekullit të kur lama dhe udhëheqësi ushtarak shabdrung ngawang namgyal që iu largua persekutimit fetar në tibet e bashkoi zonën dhe kultivoi një identitet të veçantë butanez më vonë në fillim të shekullit të të butani erdhi në kontakt me perandorinë britanike dhe ruajti marrëdhënie të forta bilaterale me indinë pas pavarësisë së saj në vitin bazuar në një anketë globale revista business week e renditi butanin si vendin më të lumtur në azi dhe të tetin më të lumtur në botë relievi i butanit përbëhet nga fusha subtropikale në jug dhe lartësitë sub alpine himalajane në veri ku disa maja tejkalojnë metra sipërfaqja e tij e përgjithshme është afërsisht km feja shtetërore e butanit është budizmi vajrajana dhe popullsia prej banorë është kryesisht budiste hinduizmi është feja e dytë më e madhe në vitin butan bërë kalimin nga monarkisë absolute në monarki kushtetuese dhe mbajti zgjedhjet e para të përgjithshme butani është anëtar i kombeve të bashkuara si dhe anëtar i shoqatës së azisë jugore për bashkëpunim rajonal samiti i xvi i të cilës u mbajt në butan në prill më india britaneze e atëhershme mori përsipër politiken e jashtme deri më butani qëndronte në rrethana të ngjashme si tibeti nën sundim të dyfishtë shtetërore dhe fetare qeveria indiane britaneze vendosi si sundues mbretërinë trashëgimtarë me një marrëveshje të nënshkruar me indin në vitin butani i anëtarësuar në okb hoqi dorë nga politika e jashtme më xhigjme u kurorëzua për mbretë sipas kushtetutës butani është një mbretëri e pavarur mbreti erdh në krye të shtetit më si zgjedhje me dy të tretat e parlamentit të përbërë nga pleqëria e katundeve nëpunësve dhe përfaqësuesve të kishës flamuri i mbretërisë është një fashë sipërfaqja e së cilës ndahet në dy ngjyra portokall kuq të mbylltë nëpërmjet një diagonale në mes të flamurit figuron një drango i bardhë butani është e ndarë në katër zona administrative të nivelit të lartë të quajtura dzongdey secila nga këto njësi ndahet në nën njësi të quajtura dzongkhag formë komune në butani janë njësi janë dzongkhag zonat themelore administrative të formave të fshatrave bashkësive lokale etj thirren gewog dhe administrohen nga gupi i zgjedhur nga banorët zhvillimi ekonomik shërben kryesisht për plotësimin e nevojave vendore ka ara të orizit të kallamboqit pemëve dhe perimeve blegtoria po ashtu dallohet për mbajtjen e bagëtive për nevoja vendore butani ka pyje të dendura që shihen si pasuri për përfitimin e drunjve dhe dërrasave po ashtu ka edhe lumenj me rrjedhë të mirë për përfitim të energjisë këto dy burime të fitimeve janë paraparë të shfrytëzohen me ndihmën e indisë popullsia e mbretërisë përbëhet nga pjesëtarë të popullsisë së quajtur bhutija butanjerzë nga grupi i quajtur sikkim sikimënjerzë dhe nga popullsia e ardhur nga nepali e quajtur lepcha lepçanjerzë besimi fetar dominues duke të jetë budizmi lamanist da laj lama një lloj budizmi mahajana i sektit të kaçkëtave të kuqe këtij lloj besimi i takojnë rreth kryebesimtar ndërtesa qendrore e besimtarëve quajtur tashi ço xhong ka mbi kryebesimtar të tillë arsimi i përgjithshëm zhvillohet nëpërmjet rrjetit shtetërorë të shkollave fillore dhe atyre të mesme në këtë rrjetë shtetërore janë edhe shkollat e orientuara për profesione shkollat për edukatorë dhe shkolla e lartë e bujqësisë mësimi zhvillohet kryesisht në gjuhen e indisë përqindja e analfabetëve më ishte rreth ndërsa të dhënat materiale për arsimim në vitin kapnin shumën prej rreth rublave indiane forca ushtarake e mbretërisë llogaritet të jetë një trup prej burrash në këtë trup duket se hyjnë edhe pjesëtarë të dërguar nga india si ndihmë në mbretin ka misione ushtarake të indisë 
