afrika is die wêreld se tweede grootste kontinent na asië in sowel oppervlakte as bevolking saam met die eilande beslaan dit ongeveer km wat van die totale landoppervlakte van die aarde is en dit word bewoon deur meer as miljard mense ongeveer n sewende van die wêreldbevolking die meeste amptelike tale van afrika is indo europese tale soos frans engels portugees spaans en afrikaans naas hierdie indo europese tale word daar ook verskillende afrikatale gepraat hulle is onderverdeel in afro asiaties niger kongo khoisan nilo sahariese en austronesies die hoogste punt van afrika is kilimandjaro m bo seevlak en die laagste punt is die assalmeer m onder seevlak die saharawoestyn is in die noorde van afrika terwyl die groot skeurvallei in oos afrika is die grootste rivier is die nylrivier en die grootste meer is die victoriameer die grootste land volgens oppervlakte is algerië en volgens bevolking nigerië afrika wat n oppervlakte van ruim miljoen km beslaan is na asië en die amerikas die derde grootste vasteland ter wêreld hoewel die ewenaar afrika feitlik reëlreg in die helfte sny dit is nou van noord na suid gesien lê sowat twee derdes van die landmassa in die noordelike halfrond verreweg die grootste deel meer as twee deer des lê tussen die kreefskeerkring en die steenbokskeerkring en maak van afrika die mees tropiese van alle vastelande kenmerkend van afrika is die algemene plat voorkoms van die landskap die grootste deel van die vasteland bestaan uit valleie en hoë plato s met enkele heuwels en berge wat bokant die landskap uittroon die byna plat voorkoms van die landoppervlakte kan toegeskryf word aan die hoe ouderdom van n groot deel van die kontinent afrika bestaan uit n geweldig groot deel oeroue gesteentes wat in die verre verlede die diepliggende dele van die berge gevorm het met verloop van tyd het die berge deur verwering weggeslyt behalwe waar daar baie harde gesteentes naby die oppervlak was wat meer weerstand teen erosie kon bied s n ou geologiese vorming word n skild genoem daar is talle aanduidings dat die afrika skild sowel as soortgelyke geologiese skilde soos dié in suid amerika australië indië en antarktika oorspronklik een groot vasteland naamlik gondwanaland gevorm het die vastelande het stadig uitmekaar gedryf tot in hul huidige posisies op die aardbol volgens die teorie was die eiland madagaskar eers deel van afrika plaattektoniek weens verskeie vertikale bewegings is die afrika skild verdeel in n aantal skolle of verskuiwingsblokke elk met n skoffelvormige bovlak met n versonke middelste vlak in suider afrika is die plato s of tafellande hoër as die verder noord die gemiddelde hoogte in die suidelike deel van die kontinent is sowat meter bo seespieël terwyl die drakensberge wat n opvallende skottelrand het hoër as m is die kongo bekken lê sowat meter bo seespieël terwyl sy kante omtrent meter hoog is noord van die bekken is die gemiddelde hoogte laer die diepste deel van die sahara bekken lê onder seespieël afrika kan dus gesien word as n reeks plato s en valleie wat trapsgewys van suid na noord daal met net enkele natuurlike grense tussenin in die oostelike dele van afrika het reuse breuk vormings saam met vulkaniese uitbarstings die landskap heeltemal verander hier is die landmassa letterlik gebreek so het lang en diep valleie slenke gevorm wat deel vorm van n slenkstelsel wat van die jordaanvallei deur die rooisee en ethiopië na die shire vallei in mosambiek loop in oos afrika verdeel die slenkstelsel in twee takke waar tussen die aardkors opgedruk is op die plato lê die groot maar vlak victoriameer skaars m diep die westelike een van die twee groot slenkdale naamlik die groot skeurvallei kan duidelik op n kaart herken word omdat dit s n reeks smal diep mere gevorm het van noord na suid kry n mens die albertmeer die edwardmeer die kivumeer die tanganjikameer en die malawimeer njassameer die oostelike lyn wat sy beginpunt by die seestraat van bab el mandeb het is met die eerste oogopslag nie so maklik herkenbaar nie die grootste meer wat hier gevorm het is die turkanameer voorheen bekend as die rudolfmeer hoewel vulkaniese werkinge nog nie heeltemal uitgewoed is nie het dit vandag nie naastenby die omvang en intensiteit wat dit voorheen gehad het nie daarvan getuig die groot uitgewerkte vulkane wat tot vandag toe afrika se hoogste berge is die hoogste berg is kilimandjaro naby die grens tussen kenia en tanzanië dit is m hoog hoewel dit in die middel van die tropiese gebied geleë is is dit ewigdurend ook met sneeu bedek ander uitgewerkte vulkane is berg kenia m en die elgon gebergte m onderskeidelik in kenia en op die grens tussen kenia en uganda n ander belangrike bewys van vulkaniese werkinge bestaan in die vorm van die lawa afsettings wat groot oppervlaktes in ethiopië en die hooglande van oos afrika bedek kameroenberg in wes afrika is deur n soortgelyke proses gevorm maar op n kleiner skaal in dié gebied het vulkaniese werkinge n groter rol gespeel as breukvorm ing en die opstoot van aardkorsdele na bo kameroenberg loop tot onder die see deur daarvan getuig die eilandreeks fernando po principe sao tomé en annobn die vorming van bergreekse deur plooiing van die aardkors in die latere geologiese tydperke het weinig invloed op afrika gehad meestal ook net aan die noordelike en suidelike rande hierdeur het die atlasgebergte in die noordweste gevorm heel waarskynlik in ongeveer dieselfde tyd as wat die groot bergreekse in eurasië gevorm is behalwe vir die atlasgebergte met sy talle klein riviertjies toon die waterverspreidingspatroon van afrika n baie duidelike patroon wat ooreenstem met die relatief eenvoudige struktuur van die vasteland daar is n paar groot ri vierbekkens asook etlike bekkens wat nie na die see uitloop nie sowat een derde van afrika se water loop nie uit na die see weens die geringe reënval dit geld vir die sahara én die kalahari én die hoogliggende droë plato s in suid ethiopië en noord kenia die riviere in die beskutte oos afrika bekken vloei uit in die turkanameer aangrensend aan die sahara en die kalahari lê die groot moerasagtige mere naamlik die soet tsjadmeer wat waarskynlik ondergronds deur soetwaterstrome gevoed word en die okavangomoerasse wat weens n verdampingsproses soutwater bevat belangrike rivierbekkens is die nylbekken die kongo bekken die stroomgebied van die niger in wes afrika die zam bezi in die suidooste en die oranjerivier in suider afrika in die algemeen is die riviere minder belangrik vir skeepvaart die niger en die oranjerivier is byvoorbeeld in die droë seisoen te vlak vir skeepvaart die water van die oranjerivier bereik selfs nie eers gedurende die hele jaar deur die see nie verder het die kenmerkende platovoorkomsvan afrika tot gevolg dat die meeste riviere juis by die kus waar die platorand skielik ophou opskiet bo n smal kusvlakte en watervalle of stroomversnellings tot gevolg het riviere vorm ook watervalle teen die kante van die plato s in die binneland waarvan talle baie indrukwekkend is afrika se beroemdste waterval is die victoria waterval op die grens tussen zambië en zimbabwe waar die water van die zambezi m na benede stort een voordeel van dié stapsgewyse afdaling van die afrika rivierbeddings is dat daar op die vasteland talle geleenthede bestaan vir hidroëlektriese kraginstallasies omdat die ewenaar deur die middel van afrika loop is die patroon van die klimaat en plantegroeistreke wat in die noordelike halfrond le in n groot mate dieselfde as in die suidelike halfrond dat dit nie heeltemal dieselfde is nie kan toegeskryf word aan die feit dat die noordelike deel baie wyer is en net deur diesmal rooi see van eurasië se landmassa geskei word terwyl die invloed van die indiese oseaan tot diep in die binneland van suider afrika waargeneem kan word die belangrikste verskil tussen die noorde en die suide is dat die wêreld se grootste woestyn die sahara in die noordelike halfrond is terwyl die woestyngebiede van suider afrika die namib en die kalahari baie kleiner is die simmetrie van die noordelike en suidelike helftes word ook verbreek deur die hoe plato s en dit beïnvloed ook die reënvalpatroon en temperatuur behalwe vir die verskille tussen die hooglande en die laerliggende dele word die klimaat verskille van afrika hoofsaaklik bepaal deur verskille in reënval en nie deur verskille in temperatuur nie temperatuur speel natuurlik ook n rol maar behalwe by die hoogste bergpieke verander dit nie die algemene toestand dat afrika regdeur die jaar warm bly in die tropiese dele van afrika word die seisoenverskille in reënval bepaal deur die ekwatoriale laag drukstelsel wat n baie hoër reënvalsyfer tot gevolg het in die winter somer in die noordelike halfrond beweeg die reënsone noord en in die somer van die suidelike halfrond winter in die noordelike halfrond beweeg dit suid n strook weerskante van die ewenaar bly regdeur die jaar onder die invloed van die reëngordel n breë sone aan weerskante van hierdie gordel ken n baie droë en n baie nat seisoen vir n gedeelte van die jaar heers daar dan n tropiese reënklimaat terwyl dit die res van die jaar oorwegend droog is hierdie streek word dan beïnvloed deur die droë luggordels noord en suid van die vogtige ekwatoriale sone wat gedurende die loop van die jaar van noord na suid verskuif hoe verder daar van die ewenaar beweeg word hoe langer word die droë seisoen omdat die reënstrook sy invloed vir n steeds korter tyd uitoefen die oorgang van vogtige na droë klimaat is gewoonlik geleidelik omdat daar geen topografiese grense is wat een klimaatsones van n ander skei nie om dieselfde rede is die klimaat wisselvallig veral in die droër seisoene die reëngordel beweeg nie volgens riglyne nie omdat dit nie deur topografiese kenmerke gelei ward nie daarom is die begin van die reënseisoen moeilik voorspelbaar een jaar is dit vroeg die volgende jaar laat soms val daar baie reën dan weer minder die sones met wisselende droë en nat seisoene beweeg geleidelik oor na die woestyngebiede waar n stortbui baie selde voorkom in die suidelike deel van die vasteland is die woestyn relatief klein die namibwoestyn wat aan die kus van namibië lê is uiters droog die kalahari in botswana is in der waarheid eerder n halfwoestyn die reusagtige sahara in die noorde word elke jaar steeds groter en brei veral na die suide uit omdat baie min reën voorkom dit vorm deel van n droëgordel wat tot diep in asië strek n middellandse seeklimaat n klimaat wat bestaan uit droë warm somers en koeler winters wanneer die meeste reën voorkom oorheers in die noordweste en die suidelike grensgebiede van afrika die patroon van afrika se plantegroei hang van die klimaatstreke af tropiese reënwoude groei in die natste dele in die hartjie van die kongo bekken en die kus van wes afrika n ander soort reënwoud sorg vir die natuurlike plantegroei teen die nat en reënerige hellings van die oos afrika hooglande rondom die oerwoud strek die vogtige savanne of grasvlakte met hoë wuiwende gras en hoë bome namate die klimaat droër word groei die gras en selfs die bome laer as gewoonlik die bome met laer kruine begin hul blare in die droë seisoen verloor doringbosse en acasias is kenmerkend van die droë savanne hoe nader daar aan die grense van die woestyn beweeg word hoe yler word die plantegroei n kleiner gedeelte van afrika as wat n mens sou verwag minder as is heeltemal bar die boomlose grasveld in die binneland van suid afrika sorg vir uitstekende landboumoontlikhede afrika het nie so baie oerwoude soos wat die algemene indruk is nie die grootste deel van sy oppervlakte bestaan uit uitgestrekte vlaktes woestyne en savannes gedeeltelik is dit die natuurlike gevolg van prehistoriese vulkaniese uitbarstings die vulkaniese afsettings is net deur n dun lagie grond bedek waarin bome hulle moeilik kon vasanker die mens het die toestand later aansienlik laat toeneem deur brande oorbeweiding en ander bedrywighede wat erosie bevorder die klimaat het ook sy invloed laat geld die afgelope miljoen jaar het die klimaatstoestande drie keer gewissel van vogtig en nat tot droog s het die eens uit gebreide tropiese reënwoud al hoe kleiner geword aan die ander kant het die veranderinge in die klimaat die dier en plantsoorte gedwing om hulle by die nuwe omstandighede aan te pas s het n groot verskeidenheid fauna en flora ontwikkel dat afrika steeds die woonplek van die groot soogdiere is is te danke aan die savannes en uitgestrekte grasvlaktes met verspreide boomgroepe ondanks die bedreiging wat die mens inhou floreer reuse troppe wildsbokke sebras en buffels nog hier in die ongerepte dele van afrika hul getalle word beheer deur leeus luiperds jagluiperds hiënas wildehonde jakkalse en ander vleisvretende roofdiere kameelperde renosters en afrika olifante is ook bewoners van die grasvlaktes hoewel daar n soort olifant is wat net in die bosse bly die voëllewe bied n besondere verskeidenheid nêrens ter wêreld is daar so baie roofvoëls soos hier nie dit wissel van reuse aasvoëls wat op groot stukke wildaas leef tot klein dwergvalke wat net van insekte leef die grootste voël ter wêreld die volstruis wat tot m lank kan word word net in die savannes of grasvlaktes van afrika aangetref onder die kenmerkende bome en struike wat wyd voorkom is die kremetartboom adansonia digitata ook bekend as die baobab of apebroodboom en sekere acacia soorte die grootste woestyn in afrika is die sahara die yl plantegroei bestaan uit xerofiete of woestynplante wat hulle op een of ander manier by die droogtetoestand aangepas het hier kan n onderskeid getref word tussen grondwater en reënwaterplante grondwaterplante het baie lang wortels om die diep ondergrondse water maklik te kan bereik aalwyne kan hulle byvoorbeeld besonder goed by sulke toestande aanpas reënwaterplante oorleef op hulle beurt weer deur middel van hul sade wat hul ontkiemingskrag vir jare kan behou wanneer dit wel reën blom die reënplante binne n byna ongelooflikkort tyd honderdduisende dadelpalms en ander vrugtebome word by oases aangeplant daarom is die plantegroei daar altyd weelderig die oorspronklike oaseplantegroei wat waarskynlik uit struike soos die selonsroos nerium oleander en bome soos die tamarinde tamarindus indica bestaan het het feitlik verdwyn die gebrek aan voedsel en skuiling maak die lewe baie moeilik vir die groter soogdiere wat uit die aard van die saak n maklike prooi vir mensejagters is diere soos die jagluiperd die rooihartbees die damhert n wildsboksoort en die sierlike gemsbok is feitlik heeltemal uitgeroei in die woestyngebiede die sandheuwels van die kala hariwoestyn is toegegroei met harde grassoorte veral vingergras en ander soorte soetgras in die valleie groei die sogenaamde lewende klippe die woestynplante wat baie soos klippe lyk maar hier eindig die ooreenkoms die beskermde planthuid sorg daarvoor dat baie min vog ontsnap gevolglik is hul weefsel in der waarheid voedsaam en sappig die namib woestyn in namibië is een van die mees onherbergsame streke ter wêreld ook hier is die harde aapstertstreekgras aristida congesta van die min plante wat aangetref word die beroemde welwitschiaplant welwitschia mirabilis kan ondanks die meedoënlose klimaat honderde jare aan die lewe bly die tropiese reënwoude kom voor in gebiede waar die reënval meer as mm per jaar is weens die vogtigheid en die baie hitte is daar altyd n immergroen en baie weelderige digte plantegroei in afrika word reënwoude hoofsaaklik langs die weskus aangetref ruimte vir groot troppe is daar nie en die meeste soogdiere is alleen lopers hulle is gewoonlik sku diere wat snags aktief is een van die grootste inwoners van die reënwoud is die okapi n skaars verwant van die kameelperd die boseland en die reuse bosvark die sterkste aapsoort is die gorilla soos die laagland gorilla van nigerië kameroen en die kongo en die berggorilla van uganda en die vulkaangebied van die oostelike kongo waar dit tot op n hoogte van m voorkom die ander mensaap van afrika die sjimpansee kan heel gemaklik in die grasvlaktes leef maar is in die oerwoud beter teen mense beskerm die reënwoude het ook talle belangrike bruikbare plante opgelewer soos die oliepalm en die tropiese kola en die koffieboom alice is n dorpie in die oos kaap km wes van oos londen dit is op die wesoewer van die tyhumerivier geleë teenoor die hoofkampus van die universiteit van fort hare die glasgow sendinggenootskap het n sendingstasie in op die westelike oewer van die tyhumerivier gestig hulle het die dorp eers lovedale genoem na john lovedale van die genootskap die dorp is later na prinses alice dogter van die britse koningin victoria vernoem die sendingstasie is na die sesde grensoorlog prysgegee en die eerste skool is eers in ná die heropening gebou die geboue is egter tydens die sewende grensoorlog opgekommandeer en in n fort omskep ná die vrede van is n behoorlike fort op die oostelike oewer van die rivier gebou in het jane elizabeth waterston suid afrika se eerste vrouedokter hier begin werk as n onderwyseres in het dit deel van die onafhanklike tuisland ciskei geword en moes nie swartes dit verlaat daar word wol sybokhaar beesvleis melk sitrusvrugte tabak en hout gelewer in die distrik die universiteit van fort hare is opgerig waar die militêre fort in die de eeu op die oewers van die tyhumerivier gebou is asië asië is die wêreld se grootste kontinent in sowel oppervlakte as bevolking saam met die eilande beslaan dit ongeveer km wat van die totale landoppervlakte van die aarde is en dit word bewoon deur meer as miljard mense ongeveer van die wêreldbevolking asië wat saam met europa n onderdeel van die groot wêrelddeel genaamd eurasië vorm is die grootste van die aarde se vyf vastelande dit beslaan n oppervlakte van ongeveer miljoen km oftewel een derde van die wêreld se totale landoppervlakte afgesien van n aantal eilande in die suidooste is die hele asië in die noordelike halfrond geleë dit strek van die oeralgebergte die swartsee die middellandse see en die rooisee in die weste tot by die stille oseaan in die ooste vanaf die noordelike yssee tot by die indiese oseaan in die suide die eilande van indonesië filippyne taiwan en japan maak ook deel uit van asië en so ook siprus in die oostelike middellandse see en sri lanka naby die suidkus van indië die vernaamste berge in asië is in twee gordels gegroepeer die eerste gordel strek vanaf die chukchi skiereiland by die beringstraat deur suid siberië tot by die tiensjan in noordwes china die tweede gordel begin in turkye en sluit die hooglande van iran en afghanistan sowel as die himalaja in oos van tibet swenk dit suidoos tot by maleisië die asiatiese vasteland bevat die hoogste en laagste plekke in die wêreld berg everest in die himalaja is meter bo seespieël en die dooie see is meter onder seespieël die baikalmeer in suidoos rusland naby mongolië vorm die wêreld se diepste trog die meer is meter diep en die bodem is meter onderkant seespieël die kaspiese see en die aralmeer is oorblyfsels van veel groter see wat vroeër daar bestaan het van die grootste riviere in die wêreld kom in asië voor onder andere die mekong yangtze en geelrivier in china en die indus ganges en chao phraya in indië in siberië vries die riviere in die winter soms tot op die bodem in die verre noorde van die vasteland bly die grond permanent bevrore en slegs n dun lagie bogrond ontdooi in die kort somers onmiddellik suid van hierdie toendra gebied is n breë gordel onvrugbare sand waarin uitgestrekte naaldwoude voorkom verder suid lê die sogenaamde landboudriehoek van rusland en oekraïne tussen sint petersburg odessa en irkoetsk die grond is humusryk en die verhouding tussen reënval en verdamping is eweredig daarop volg die steppe en woestyngebied waar die reënval afneem en die temperatuur styg die gebied is oor die algemeen vrugbaar maar besproeiing is noodsaaklik vir landbou weens die minerale samestelling van die grond en die feit dat verdamping hoër as die reënval is ontstaan daar plek plek soutvlaktes en mere suidwes asië maak deel uit van die droëwoestyngordel wat van die sahara in afrika tot by die gobiwoestyn in mongolië strek suid van die sentrale gebergtes in indië en suidoos asië word die minerale in die grond deur die swaar moesonreëns weggespoel die grond is kleierig arm aan humus met harde laterietbodems en wissel in kleur van geel tot rooibruin die vrugbaarste grond in die tropiese en subtropiese gebiede is vulkaniese grond soos die in die hooglande van dekan die valleie en deltas van die groot riviere in indië en china en van die tigris en eufraat in klein asië bevat ook baie vrugbare grond die reënval in asië wissel drasties van streek tot streek en word grootliks deur die sentrale bergreekse beïnvloed westewinde bring genoeg reën vir die ooskuste van die middellandse see en die swartsee maar ooswaarts word die reën al hoe minder en bereik glad nie die lande oos van die arabiese skiereiland nie die suidwesmoesonwinde bring oorvloedige reën vir indië en suidoos asië die kort winters is die enigste droë tydperke die eilande van indonesië en maleisië nader aan en op die ewenaar het n tropiese reënwoudklimaat sentraal asië tussen die kaspiese see en die gobiwoestyn word deur die berge van die moesonreëns afgesny bokant grade noorderbreedte in rusland is die somers droog en warm en die winters nat en koud verder noordwaarts heers n tipiese arktiese klimaat wat ook in groot mate in die hoogliggende gebergtes voorkom naas uitgestrekte grasvlaktes woestyne en woude bestaan asië uit hoë plato s en bergreekse met die hoogste pieke in die wêreld daar kom dus n groot verskeidenheid plante en diere voor die sterk ooreenkoms tussen die fauna en flora van asië en dié van die amerikas versterk die vermoede dat daar in die ystertydperk n landbrug in die gebied van die beringstraat moes bestaan het in die verre noorde van asië tref n mens arktiese plantegroei aan daar groei net mos kort grasse en bossies in die kort somers die berghellings langs die noordoostelike kus van siberië is met welige gras bedek talie soorte insekte floreer in die toendra en dien as voedsel vir die groot swerms voëls wat in die somer op land en langs die see broei kenmerkend vir die toendra is sneeuhoenders en lemmings wat as prooi dien vir roofvoëls poolvosse en ander vleisvreters soos wolwe die meeste diere insluitende die rendiere migreer suidwaarts in die herfs kleiner knaagdiere bly egter ook in die winter daar en lewe van plantegroei wat hul lê onder die sneeu uitgrawe geen bome groei in die toendra nie maar uitgestrekte naaldwoude kom suid daarvan in die taiga voor hulle bestaan hoofsaaklik uit denne sparre en lorke in die koudste dele van die taiga oorheers die lorke hulle verloor hul naalde in die winter voëls en knaagdiere lewe van die bome se sade in die taiga soms ontstaan n tekort aan sade en dan migreer die voëls op groot skaal na europa die grootste diere wat in die taiga voorkom is elande met wolwe losse n soort rooikat en veelvrate as hul vernaamste vyande naaldwoude kom ook teen die berghellings in die hooglande van tibet voor rododendrons van alle kleure en n groot verskeidenheid primulas groei daar bokant die boomgrens die plantegroei van klein asië iran afganistan tibet en mongolië is tipies van woestyn en steppegebied loofbome groei in bosse teen die vogtige berghellings en langs die rivieroewers plantegroei in die steppe bestaan hoofsaaklik uit harde grasse eenjarige plante bolgewasse en lae struike soos die tamarisk bokwiet kom oorspronklik uit die steppe van sentraal asië en knoffel uit wes asië die plantegroei in tibet is baie soos dié in china en japan waar perskes en appelkose oorspronklik vandaan kom kersies vye druiwe hennep gars koring en rog wat oorspronklik uit klein asië kom het oral op die vasteland belangrike kultuurgewasse geword korea mantsjoerye en oos china het n hoë reënval met subtropiese plantegroei in die suidelike dele die uitgestrekte steppe was die oorspronklike habitat van die wilde perd maar vandag kom die egte wilde perd euus przewalski nog net in mongolië voor mongolië is ook die woonplek van die laaste wilde kamele hulle is skraler met korter harder hare as die mak kameel baie soorte knaagdiere kom in die steppes voor onder andere die fluithaas wat n wintervoorraad van afgeknaagde plante opbou in die warm woestyne van suidwes asië tref n mens nog wilde esels aan sowel as n soort gasel wat hom by die klimaat aangepas het op die hooglande van tibet kom die wilde jak knorbuffel voor sy digte pels beskerm hom teen die koue die kleiner huisjak is meer as jaar gelede al deur die tibettane getem hy is n nuttige pak en rydier en word ook aangehou vir melk en vleis sy pels het verskeie uiteenlopende gebruike hoog in die berge woon wilde skape en bokke met die sneeuluiperd as hul grootste vyand die sneeuluiperd is die enigste lid van die luiperdfamilie wat bokant die boomgrens woon bere is swerfdiere wat yl bevolkte bergagtige gebiede as woonplek verkies daar is bruinbere in tibet en knaagbere in die berge van suidoos asië in die bamboesbosse teen die berghange van tibet en wes china woon die groot pandabeer sy kleiner neef kom ook in die aangrensende gebiede voor hulle lewe hoofsaaklik van plante suid van die himalaja lê die tropiese en subtropiese gebiede van asië plek plek kom daar wel struikwoestyne en droë bosse voor maar tropiese reënwoude met n groot verskeidenheid van plante en diere oorheers baie van die boomsoorte lewer waardevolle hout soos byvoorbeeld ysterhout wat so swaar is dat dit in water sink omdat daar geen groeiseisoen is nie dra bome dwarsdeur die jaar vrugte baie van die tropiese plante lewer bekende speserye en grondstowwe onder andere gemmer kaneel en katoen op die eilande is rubberplantasies en palms n algemene verskynsel in die subtropiese savannegebiede woon n soort antiloop en die uiters seldsame indiese leeu die grootste oerwoud bewoners is asiatiese olifant wat effens kleiner is as hul neefs in afrika tiers n klein soort renoster indiese tapirs en orangoetangs se getalle is vinnig besig om af te neem dieselfde gebeur met die veelkleurige fisante van suidoos asië vis op baie plekke die asiate se enigste eiwitvoedsel kom in groot getalle in al die riviere voor veral in die koue riviere van siberië rivierdolfyne kom in die groter riviere voor in die tropiese en subtropiese gebiede tref n mens n paar soorte krokodille waterskilpaaie en waterslange aan die baikalmeer in siberië is die habitat van die wêreld se enigste varswaterrob arabië is die grootste skiereiland ter wêreld en lê tussen die rooisee en die persiese golf dit het n oppervlakte van sowat drie miljoen km ter vergelyking die oppervlakte van suid afrika is sowat km tog woon hier baie min mense aangesien dit een van die droogste gebiede op aarde is die reënval is so laag dat daar nie n enkele standhoudende rivier in hierdie hele uitgestrekte gebied is nie n groot deel van die binneland van die arabiese skiereiland is ware woestyn hoewel daar op sekere plekke n skraal plantegroei voorkom die hooglande van jemen en oman kry genoeg reën dat n paar gewasse verbou kan word maar in die meeste ander dele is besproeiing noodsaaklik koffie word op die hooglande verbou terwyl dadels en graansoorte by die oases gekweek word kleinveeboerdery is die vernaamste menslike bedrywigheid en skape bokke perde en kamele word aangehou arabië se rykdom lê egter nie op die grondoppervlak nie maar daaronder petroleum wat veral aan die oostelike deel van die skiereiland groot rykdom besorg het n groot deel van die totale jaarlikse wêreldproduksie van petroleum kom uit hierdie streek as die indiese subkontinent beskou word as die gebied wat suid van die indus ganges vlakte lê is die gebied effens kleiner as arabië die grootste deel van die skiereiland bestaan uit die indiese dekkan n uitgestrekte plato wat sowat m bo seevlak lê die dekkan word in die ooste en in die weste deur berge begrens die wes ghats is die hoogste van hierdie bergreekse en styg tot sowat m bo seevlak anai mudi die reënval van hierdie skiereiland kom streng seisoensgewys voor en die enigste rede waarom die gebied so baie mense kan onderhou is die grootskeepse gebruik van besproeiing rys is die vernaamste oes langs die kus terwyl indiese manna of guinee koring op die plato self gekweek word katoen is baie belangrik in die noordwestelike deel van die dekkan hierdie skiereiland lê tussen indië en china en is die suidelikste asiatiese skiereiland dit strek in die suidweste tot by die lang smal maleise skiereiland malakka wat op sy beurt byna tot by die ewenaar strek die skiereiland omvat lande soos mianmar thailand kambodja laos en viëtnam die belangrikste landbouprodukte van die skiereiland met sy moesonklimaat is rys rubber tee katoen tabak en piesangs hierdie deel van asië is egter ook ryk aan delfstowwe veral tin en tungsten daar is nog baie kleiner skiereilande in asië tussen die see van ochotsk en die beringsee lê die kamtsjatka skiereiland km van die noordooste na die suidweste op hierdie skiereiland loop die vulkaniese sredinni gebergte die hoogste spits is kloetsjef m vanweë die uiters ongunstige klimaatsomstandighede is die eiland wat sedert aan rusland behoort baie dun bevolk tussen die geelsee en die see van japan lê die skiereiland van korea km die seestraat van korea skei hierdie skiereiland van die japanse eilande die oostelike deel is bergagtig en woudryk in die weste word diep vrugbare grond intensief benut die noordelike deel van die skiereiland is ryk aan verskeie minerale goud yster steenkool koper en lood die grootste rivier die km lange yalu vorm die grens tussen korea en mantsjoerye asië is n besonder eilandryke vasteland die ooskus van asië bestaan uit n reeks eilandkettings wat van alaska tot by sumatra strek kleiner eilandgroepe kom voor in die golf van bengale in die arabiese see en in die noordelike yssee die belangrikste eilandgroepe en eilande is van noord na suid hierdie eilandketting lê tussen alaska en kamtsjatka en omvat sowat eilande en eilandjies van vulkaniese oorsprong die eilandketting is km lank en beslaan n totale oppervlakte van km die klimaat is straf en die reënval hoog die eilande word deur sowat mense meestal inuïete bewoon die aleoete is in ontdek en is in saam met alaska deur die verenigde state van rusland gekoop die koerile is n km lange eilandboog tussen kamtsjatka en japan dit bestaan uit altesame eilande van vulkaniese oorsprong met n totale oppervlakte van km die koerile het tot in aan japan behoort daarna het dit onder die beheer van die sowjetunie gekom en behoort nou aan rusland japan bestaan uit vier hoofeilande en meer as kleiner eilande met n totale oppervlakte van km die eilande strek oor meer as km van noord na suid die hoofeilande is honsjoe hokkaido sjikokoe en kioesjoe die eilande het talle inhamme en baaitjies aan die kus terwyl die binneland in die algemeen taamlik bergagtig is in japan is daar vulkane waarvan aktief en talle warmwaterbronne en die land word dikwels deur aardbewings geteister die hoogste berg is foedji m op die eiland honsjoe die noordelike deel van japan het n gematigde en die suidelike deel n subtropiese moesonklimaat hierdie eiland wat hoofsaaklik deur chinese bewoon word het n oppervlakte van km en in die oos chinese see die klimaat is gematig en die plantegroei welig die belangrikste landbouprodukte is rys suiker patats kanfer neute tee en hennep terwyl goud steenkool en aardolie ontgin word die berge in die ooste bereik by mount morrison n hoogte van m die westelike deel van die eiland bestaan grotendeels uit laagland taiwan het vroeër as formosa bekend gestaan tussen asië en australië lê die eilande wêreld van indonesië en die maleise argipel die meer as eilande vorm die grootste argipel op aarde tot die argipel behoort onder meer die soenda eilande die molukke en die filippyne in hierdie aardbewingryke gebied word sowat aktiewe vulkane aangetref die grootste eiland van die argipel en een van die grootste eilande ter wêreld is borneo ook bekend as borneo km die binneland van hierdie eiland is baie bergagtig en dig bebos die sowat miljoen inwoners woon hoofsaaklik in die kusstreke ander groot eilande is soematra km sulawesi vroeër bekend as celebes km en java km die filippyne km bestaan uit eilande waarvan bewoon word die grootste eilande is luzon mindanao samar negros en palawan hierdie eilande het n tropiese klimaat die molukke maloekoe lê tussen sulawesi en nieu guinee hierdie eilande het n totale oppervlakte van km en word deur sowat n miljoen mense bewoon op hierdie eens beroemde spesery eilande speel die verbouing van speserye vandag net nog n baie klein rol ander asiatiese eilande word in die noordelike yssee die indiese oseaan en die middellandse see aangetref die grootste asiatiese eilande in die noordelike yssee is nowaja zemlja km franz josef land km en die nieu siberiese eilande die grootste eiland in die indiese oseaan is sri lanka of ceylon aan die suidpunt van indië dit het n oppervlakte van km daar is twee eilandgroepe in die indiese oseaan die andamane en die nikobare met n gesamentlike oppervlakte van km die grootste eiland in die middellandse see wat tot asië behoort is siprus km die eiland word deur grieke en turke bewoon wat koring olywe druiwe en neute verbou die apostoliese geloofsending van suid afrika ags is n klassieke pinkster christelike denominasie in suid afrika met miljoen aanhangers is dit suid afrika se grootste pinksterkerk en die vyfde grootste godsdiensgroepering in suid afrika en verteenwoordig persent van die bevolking die ags het ontstaan uit die azusastraat herlewing van in die verenigde state onder die naam apostolic faith mission afm hulle glo eerstens in die bybel en dat alles wat daarin staan waar is dat mens ná bekering na christendom gedoop word deur middel van totale onderdompeling en daarna in tale kan begin praat wanneer hulle met die heilige gees gedoop word hulle glo nie net dat mense genees kan word wanneer daar vir hulle gebid word nie maar dit is algemeen om genesings en ander wonderwerke te ervaar argitektuur afgelei van die latynse architectura en ontleen van die griekse architektona boukuns argitektuur en architekton argitek n samestelling van hoof en skepper is die ambag kuns en wetenskap om geboue en strukture te ontwerp die presiese definisie van boukuns en argitektuur bly sedert die vroeë ste eeu omstrede dit is afhanklik van die betrokke konteks die ontwerp en verwesenliking van geboue en strukture het dikwels estetiese tegniese ekonomiese en politieke implikasies gewoonlik word argitektuur as deeldissipline van die bouwese by die ingenieurswetenskappe gereken argitektoniese ontwerpe wat materiële gestalte kry as geboue word dikwels as kulturele simbole en kunswerke waargeneem en kan selfs ikoniese status bereik n argitek kan derhalwe aanspraak maak op die outeurs en kopiereg op sy werk historiese beskawings word onder meer op die basis van hul argitektoniese prestasies beskryf volgens die eerste oorlewende werke van die onderwerp wat uit die pen van die romeinse argitek en siviele ingenieur vitruvius v c gekom het en waarvolgens boukuns as die moeder van alle kunste gedefinieer word word daar van drie grondbeginsels van argitektuur gepraat vir die modernistiese griekse argitek aris konstantinidis spruit die kunsaspek van argitektuur uit die missie voort wat die argitek vervul volgens hom is argitektuur kuns n kreatiewe werk om ruimtes te vorm vir die lewe van n menslike gemeenskap met sy werksaamheid vervul die boumeester n missie sy werk weerspieël nie net die wêreld van tegniek nie maar ook gedagtes maatskaplike verhoudings lewensvorme tradisies gewoontes en gevoelens van mense van n bepaalde tydperk in n land die duitse digter johann wolfgang von goethe fokus op n heel ander aspek van argitektuur waardeur hierdie ingenieurswetenskap in die kunssfeer gebring word vir hom baseer boukuns op die noukeurige kennis van die boumateriaal op die bepaalde gebruik waarvoor n gebou bestem is die harmonie van die sintuiglike waarneming daarvan en op die poësie wat van n bouwerk werklik n kunswerk maak hierdie subjektiewe definisie fokus sterk op historiese of klassieke argitektuur as boukuns sowel as die kreatiwiteit en vernuf van die boumeester algebra of stelkunde is die afdeling van wiskunde waar simbole gebruik word om strukture te beskryf en die verhoudings daartussen aan te dui klassieke algebra het uit die algemene metode van die oplos van vergelykings gekom hierin kom getalle en simbole voor wat bewerk word met maal deel optel en aftrek asook ander bewerkings soos magte en magswortels die noorse wiskundige niels henrik abel bewys egter in dat polinome met graad vyf of hoër nie deur eksplisiete formules opgelos kan word nie moderne algebra ontwikkel dus sedert die negentiende eeu uit klassieke algebra en fokus eerder op abstrakte algebraïese strukture as op die oplos van voorgenoemde verhoudings algebra word algemeen as die taal van wiskunde beskryf alhoewel daardie vae eretitel netsowel die velde van logika of selfs algemene filosofie beskore kon wees die geskiedenis van algebra het begin in egipte en babilonië waar mense geleer het om lineêre soos en kwadratiese soos vergelykings asook intermediêre vergelykings soos waar n paar onbekendes voorkom op te los hierdie manier van werk het n lang ruk so gebly tot in die tyd van islam islamiese mense het algebra beskryf as die wetenskap vir vervanging en balansering en dit is hoogswaarskynlik hoe rekenkunde sy verskyning gemaak het die islam woord vir algebra is al jabru in die negende eeu het arabiese wiskundige al khwarizmi een van die eerste arabiese vergelykings geskryf hy het die wette van algebra so goed ontleed dat hy n baie ingewikkelde vergelyking soos om en te vind om die volgende te balanseer en biologie is die vakgebied van die bestudering van die verskillende vorme van lewende organismes biologie is die wetenskap van lewe dit is gemoeid met die eienskappe en gedrag van organismes hoe spesies en individue ontstaan asook die wisselwerkings tussen hulle onderling en tussen hulle en die omgewing biologie beslaan n wye spektrum van akademiese vakgebiede wat dikwels as onafhanklike dissiplines beskou word as sambreelterm is dit die vakgebied van die bestudering van lewe op verskillende skale aërobiologie anatomie arachnologie astrobiologie biochemie bionika biogeografie bioinformatika biomeganika biofisika biotegnologie plantkunde selbiologie verspreidingskunde kladistiek skaaldierkunde oerdierkundige siklusse sitologie ontwikkelingsbiologie siektes genetiese en aansteeklike siektes ekologie teoretiese ekologie simbiose outokologie sinekologie etologie entomologie evolusionêre biologie evolusie evolusionêre ontwikkelingsbiologie varswaterbiologie genetika bevolkingsgenetika kwantitatiewe genetika genomika proteomika herpetologie histologie antropologie igtiologie immunologie aansteeklike siektes patologie epidemologie limnologie malakologie soogdierkunde mariene biologie mikrobiologie bakteriologie molekulêre biologie morfologie mikologie ligenologie mirmekologie neurowetenskap neuroanatomie neurofisiologie senustelselwetenskap biologiese fisiologie psigiatrie psigofarmakologie gedragswetenskap neuroetologie psigofisika berekenbare neurowetenskap kognitiewe neurowetenskap kognitiewe wetenskap onkologie die studie van kanker ontogenie oorsprong van lewe voëlkunde paleontologie paleobotanie paleosologie parasitologie fikologie algologie herkomskunde filogenetika filogeografie fisiologie fitopatologie voortplantingsbiologie strukturele biologie stelselbiologie taksonomie toksikologie die studie van gifstowwe en besoedeling virologie xenobiologie sologie een van die sentrale organisatoriese begrippe in biologie is dat alle lewe van n gemene oorsprong het vanweë evolusie charles darwin het evolusie as n lewensvatbare teorie daargestel deur die dryfveer daaragter natuurlike teelkeuse duidelik uit te spel alfred russell wallace word algemeen erken as mede uitvinder van die begrip genetiese verskuiwing is aanvaar as n bykomende meganisme tot die sogenaamde moderne sintese die evolusionêre geskiedenis van n spesie waaruit die eienskappe van die verskillende spesies waarvan dit afstam vasgestel kan word tesame met die genetiese verwantskappe daarvan ten opsigte van al die ander spesies word herkomskunde genoem verskillende benaderings tot die insameling van inligting oor die herkoms van spesies word in biologie gevolg dit sluit die vergelyking van dna reekse in wat in molekulêre biologie of genomika uitgevoer word en vergelykings van fossielrekords en ander inligting oor antieke organismes wat deur paleontologie ondersoek word bioloë rangskik en ontleed evolusionêre verwantskappe deur verskeie metodes wat herkomskunde numeriese taksonomie en kladistiek insluit die hoofgebeurtenisse in die loop van evolusie soos bioloë dit tans verstaan word opgesom op hierdie evolusionêre tydlyn die klassifikasie van lewende dinge word sistematika of taksonomie genoem en behoort die evolusionêre stambome van die verskillende organismes te weerspieël taksonomie groepeer organismes in groepe wat taksons genoem word terwyl sistematika hul verwantskappe probeer vasstel die dominante stelsel word linnese taksonomie genoem wat ordes en binomiale name insluit die name van organismes word beheer deur internasionale ooreenkomste soos die internasionale kode van benamings vir alge fungi en plante en die internasionale kode van dierkundige benamings n vierde konsepvoorstel vir n biokode is in gepubliseer in n poging om die name van die drie terreine te standaardiseer maar dit is nog nie amptelik aanvaar nie die internasionale kode van virusklassifikasie en benamings val tans buite die biokodes lewende wesens is tradisioneel in vyf koninkryke verdeel die verdeling word egter deesdae as verouderd beskou meer moderne alternatiewe begin met die drieledige domeinstelsel hierdie domeine weerspieël die teenwoordigheid al dan nie van selkerne asook verskille in die selwande elke domein word verder verdeel totdat elke spesie apart geklassifiseer is die volgorde is domein koninkryk filum klas orde familie genus spesie daar is ook n reeks intrasellulêre parasiete wat toenemend minder lewend is ten opsigte van hulle metaboliese aktiwiteit die term biologie is afgelei van die griekse bios lewe en logos studie van die term is vermoedelik onafhanklik van mekaar deur gottfried reinhold treviranus biologie oder philosophie der lebenden natur en jean baptiste lamarck hydrogéologie bekendgestel dit kan ook wees dat karl friedrich burdach die woord in uitgedink het vir die titel van boekdeel van michael christoph hanov se philosophiae naturalis sive physicae dogmaticae geologia biologia phytologia generalis et dendrologia wat in gepubliseer is boeddhisme is n dharmiese geloof of filosofie sanskrit dharma pali dhamma dit sluit n verskeidenheid tradisies gelowe en spirituele gebruike in wat grootliks geskoei is op die leringe van gautama boeddha algemeen bekend as die boeddha die verligte een volgens die boeddhistiese tradisie het die boeddha tussen die de en de eeu v c op die noordoostelike indiese subkontinent gewoon en ander onderrig boeddhiste beskou hom as n verligte of ontwaakte onderwyser wat sy insig gedeel het om ander te help om hul lyding te beëindig deur die verbanning van onkunde en begeertes en deur die ontwikkeling van hul gees geleerdes erken oor die algemeen twee bestaande takke van boeddhisme theravada tradisie van die oudstes soms verkeerdelik hinayana genoem en mahayana die groot voertuig theravada het baie volgelinge in sri lanka en suidoos asië onder meer in thailand birma laos kambodja mahayana kom voor in oos asië onder meer in china korea japan viëtnam singapoer taiwan en sluit in die tradisies van suiwer land zen nichiren boeddhisme tibettaanse boeddhisme shingon en ander vajrayana n stel leringe wat toegeskryf word aan indiese siddhas kan beskou word as n derde tak of bloot deel van mahayana tibettaanse boeddhisme soos beoefen in tibet bhoetan nepal die himalajastreek van indië kalmikië mongolië en omringende gebiede volg die vajrayana leringe van die ste eeuse indië in theravada boeddhisme is die primêre doel die behaling van die verhewe staat nirwana wanneer n mens ontsnap van die siklus van lyding en hergeboorte in mahayana en tibettaanse boeddhisme word na boeddhaskap gestrewe deur n bodhisattva te word en juis in dié siklus te bly met die doel om ander te help om verligting te behaal boeddhistiese skole verskil oor die presiese aard van die pad na nirwana die belangrikheid en egtheid van verskeie geskrifte en veral die toepassing daarvan een ding waaroor almal eens is is dat daar geen skeppingsgod bestaan nie die grondbeginsels van die boeddhistiese tradisie is die drie juwele die boeddha die dharma geloof en die sangha gemeenskap om toevlug tot die drievoudige juweel te neem is tradisioneel n verklaring dat iemand die boeddhistiese pad volg en onderskei boeddhiste gewoonlik van nie boeddhiste ander praktyke kan insluit die gehoorsaming van etiese grondreëls die ondersteuning van die kloostergemeenskap afstanddoening van die gewone lewe om n boeddhistiese kloosterlewe te lei die ontwikkeling van die gees en die beoefening van meditasie die kweek van groter wysheid en oordeel die bestudering van die geskrifte godsdienspraktyke seremonies en in die mahayana tradisie smeekbedes tot die boeddhas en bodhisattvas siddhartha gautama het omstreeks die de eeu v c in noord indië gewoon geskrifte gee verskillende weergawes van sy lewe die meeste kenners meen hy het wel bestaan ander onderrig en n kloosterorde gestig maar aanvaar nie alle besonderhede in sy biografieë nie volgens die skrywer michael carrithers behoort die algemene riglyne waar te wees geboorte volwassenheid afstanddoening soeke verligting en bevryding onderrig die dood volgens een vertelling was hy n prins en het n astroloog met die naam asita kort ná sy geboorte gautama se pa suddhodana besoek en voorspel die kind sou f n groot koning word f afstand doen van die materiële wêreld om n heilige man te word dit sou afhang van of hy die lewe buite die mure van die paleis sou sien suddhodana wou seker maak sy seun word koning en het hom verbied om die paleis te verlaat op jarige ouderdom het gautama egter n paar keer uitgeglip en die lyding daarbuite aanskou hy het toe die koninklike lewe agtergelaat om n oplossing vir hierdie lyding te vind ses jaar lank het hy probeer en misluk op jarige ouderdom het hy eendag onder n vyeboom ficus religiosa gaan sit en mediteer en homself voorgeneem om nie weer op te staan voordat hy verligting behaal het nie ná baie dae het hy eindelik sy geestelike kettings afgeskud en homself so bevry van die siklus van lyding en hergeboorte toe hy opstaan was hy ten volle verlig kort hierna het hy volgelinge gelok en n kloosterorde gestig toe het hy as die boeddha vir die res van sy lewe die pad na verligting wat hy ontdek het aan ander geleer terwyl hy deur die noordoostelike indiese subkontinent gereis het hy is op jaar in v c in kushinagar indië dood in boeddhisme word samsara gedefinieer as die voortdurend herhalende siklus van geboorte en die dood dit verwys spesifiek na die belewing van een hergeboorte ná die ander binne die ses vlakke van die bestaan waar elke vlak verstaan kan word as n fisieke of sielkundige toestand wat gekenmerk word deur n spesifieke soort lyding samsara ontstaan uit avidya onkunde en word gekenmerk deur dukkha lyding angstigheid ontevredenheid deur boeddhisme is bevryding van samsara moontlik karma van sanskrit vir aksie werk is in boeddhisme die krag wat samsara aandryf goeie kundige dade pali kusala en slegte onkundige dade pali akusala kweek sade in die gedagtes wat f in hierdie lewe f in n toekomstige lewe ná hergeboorte vrugte voortbring na gelang van die soort dade die vermyding van slegte dade en die kweek van goeie dade word sila genoem in theravada boeddhisme is daar geen verlossing van of vergifnis vir jou karma nie want dit is n suiwer onpersoonlike proses wat deel is van die heelal in mahayana boeddhisme word geglo die dreunsing of selfs net aanhoor van sekere soetras soos die lotus angulimaliya en mahayana mahaparinirvana soetra kan groot dele van jou negatiewe karma uitdryf ander skole soos vajrayana beskou die sing of opsê van mantras as die manier om ontslae te raak van voorheen negatiewe karma hergeboorte verwys na n proses waarvolgens wesens deur n reeks lewens gaan elke lewe duur van bevrugting tot die dood die leerstelling van anatta verwerp die begrip van n permanente self of n onveranderlike ewige siel soos dit in hindoeïsme en die christendom voorkom in boeddhisme is geen self onafhanklik van die res van die heelal nie hergeboorte tot nuwe lewens kan verstaan word as die voortsetting van n dinamiese altyd veranderende proses van pratityasamutpada afhanklike ontstaan wat bepaal word deur die wette van oorsaak en effek karma eerder as dié van een wese wat van een bestaan tot n volgende gereïnkarneer word elke hergeboorte vind plaas op een van vyf vlakke volgens theravada boeddhiste of ses volgens ander skole volgens oos asiatiese en tibettaanse boeddhisme is daar n tussenvlak tibettaans bardo tussen een lewe en die volgende een die ortodokse theravada tradisie verwerp dit tog is daar dele in die samyutta nikaya van die pali kanon wat blykbaar die idee steun dat die boeddha vertel het van so n tussenvlak die leringe oor die vier edel waarhede word beskou as sentraal tot die leerstellings van boeddhisme en verskaf n konsepraamwerk vir boeddhisme dié vier waarhede verduidelik die aard van dukkha die oorsake daarvan en hoe dit oorkom kan word die vier waarhede is die edel agtvoudige pad bestaan uit agt verwante faktore of voorwaardes wat saam kan lei tot die beëindiging van dukkha dié agt faktore is korrekte insig korrekte bedoeling gedagtes korrekte rede korrekte handeling korrekte lewensonderhoud beroep korrekte inspanning korrekte bewustheid en korrekte konsentrasie die faktore dui nie op fases wat die een ná die ander afgelê word soos op n gewone pad nie maar is agt dimensies van n mens se optrede geestelik en liggaamlik wat onderling afhanklik werk en saam n volledige pad of lewenswyse definieer die agt faktore word gewoonlik in drie afdelings verdeel die vier verhewe geestestoestande of brahmaviharas is vier boeddhistiese deugde en die meditasiepraktyke om hulle te ontwikkel hulle word ook die vier onmeetbares sanskrit aprama pali appama genoem volgens die mettasutta in die pali kanon het gautama boeddha gemeen die ontwikkeling van die vier verhewe geestestoestande kan meebring dat die beoefenaar daarvan op n hoër vlak herbore word dié vier deugde is die konsep van bevryding nirwana n basiese begrip in boeddhisme is nou verwant aan die oorkoming van onkunde avidya n basiese onbegrip of verkeerde idee van die aard van realiteit in die ontwaking tot die ware aard van die self en alle verskynsels ontwikkel n mens n onpartydigheid vir voorwerpe wat aan n mens klou en word jy verlos van lyding dukkha en die siklus van hergeboorte samsara om dit te bereik het die boeddha aanbeveel moet die mens kyk na dinge soos gekarakteriseer deur die drie kenmerke van die bestaan die drie kenmerke van die bestaan is verganklikheid lyding en nie self die leerstelling van pratityasamutpada of afhanklike ontstaan is n belangrike deel van boeddhistiese metafisika daarvolgens ontstaan verskynsels saam in n wedersyds interafhanklike web van oorsaak en effek die beste toepassing van die begrip is die twaalf nidanas uit pali oorsake fondamente bronne van oorsprong wat die herhaling van die siklus van geboorte en die dood in besonderhede beskryf daar is n verband tussen die kenmerke van die siklus en elk gee aanleiding tot die volgende een wesens ly deur die hele siklus van geboorte en die dood totdat hulle hulself bevry van dié lyding dukkha deur nirwana te behaal dan lei die afwesigheid van die eerste nidana onkunde tot die afwesigheid van die ander nirwana sanskrit nirvana pali nibbana beteken beëindiging of uitwissing van tanha begeertes en avidya onkunde en dus dukkha lyding en die siklus van geboorte en die dood dit staan in die weste ook as verligting of ontwaking bekend die term vir enigiemand wat nirwana behaal het ook die boeddha is arhat bodhi is n term wat gebruik word vir die ervaring van arhats om te ontwaak dit beteken letterlik ontwaking maar word meer dikwels in afrikaans ook as verligting vertaal in vroeë boeddhisme het bodhi dieselfde betekenis as nirwana gehad en het dit gedui op die uitwissing van raga gulsigheid begeerte dosa haat afkeer en moha delusie in die latere mahayana skool is die status van nirwana in sommige geskrifte effens verlaag sodat dit net die uitwissing van begeerte en haat beteken het met die sinspeling dat delusie steeds teenwoordig was in iemand wat nirwana behaal het en dat hy bodhi moes behaal om delusie uit te wis daarom het n arhat in die mahayana tradisie net nirwana behaal terwyl n bodhisattva ook ten volle van delusie bevry is deur bodhi te behaal het hy n boeddha geword in theravada boeddhisme het beide bodhi en nirwana die betekenis van bevryding van begeerte haat en delusie die term parinirwana word ook in boeddhisme aangetref en verwys gewoonlik na die volle nirwana wat n arhat behaal met sy dood wanneer die fisieke liggaam vergaan volgens die bhoeddistiese tradisie is n boeddha n ten volle verligte wese wat bevry is van begeerte haat en onkunde hy word nie meer deur samsara beïnvloed nie en het die lyding beëindig wat ander wesens nog ervaar siddhartha gautama word nie as die enigste boeddha beskou nie die pali kanon verwys na talle vorige boeddhas sien lys van bekende boeddhas terwyl die mahayana tradisie nog baie boeddhas van hemelse eerder as historiese oorsprong noem n algemene geloof is dat die volgende boeddha se naam maitreya sal wees in die theravada tradisie kan n persoon ontwaak word uit die slaap van onkunde deur die ware aard van realiteit te besef sulke mense word arhats genoem en soms boeddhas ná talle lewens van spirituele najaging het hulle die einde van die siklus van hergeboorte bereik en word hulle nie meer as mens dier gees of ander wese gereïnkarneer nie die pali kanon klassifiseer dié verligte wesens in drie soorte bodhi en nirwana het dieselfde betekenis van n wese wat bevry is van begeertes haat en delusie in die mahayana tradisie word die boeddha dikwels nie as bloot menslik beskou nie maar as die aardse uitbeelding van n begin en eindlose alomteenwoordige wese buite die grense van die denke in sekere mahayana soetras word die boeddha dharma en sangha beskou as wesentlik een al drie is die ewige boeddha self die boeddha se dood word beskou as n illusie hy lewe voort op ander vlakke van die lewe en monnike word dus toegelaat om nuwe waarhede te ontdek wat op dié denkrigting geskoei is mahayana verskil ook van theravada in sy begrip van sunyata dat niks op die ou end n bestaan het nie en in sy geloof in bodhisattvas verligte mense wat n gelofte aflê om aanhou herbore te word totdat alle wesens verlig is die mahayana aanvaar bykomende geskrifte en plaas klem op die ideaal van die bodhisattvas hulle bemoei hulle minder met die tradisionele boeddhistiese klem op verlossing van dukkha en lê eerder n belofte af om in dié wêreld te bly om alle wesens sonder uitsondering te bevry en te help om nirwana te bereik suiwer land boeddhisme is n wydverspreide en dalk die mees geloofsgeoriënteerde uitlewing van boeddhisme hul sentrale oortuiging is dat die geloof in amitabha boeddha en dreunsang ter ere van sy naam iemand by sy dood bevry tot die geseënde suiwer land van amitabha boeddha hierdie boeddhistiese vlak word beskou as n voorsmaak van nirwana of as nirwana self die belofte van amitabha boeddha om alle wesens van samsara lyding te red word in dié tradisie beskou as universeel solank iemand f in die krag van die belofte glo f sy naam dreunsing boeddhiste glo gautama boeddha was die eerste een wat in hierdie boeddha eon verligting behaal het en dus kry hy die erkenning vir die stigting van boeddhisme n boeddha eon of kalpa is die deel van die geskiedenis waarin mense die leringe van die vroegste bekende boeddha onthou en beoefen die huidige kalpa sal eindig wanneer al die kennis bewyse en leringe van gautama boeddha verdwyn het baie kalpas het deur die geskiedenis van die mens se bestaan begin en geëindig gautama boeddha is dus die boeddha van hierdie era wat alle ander boeddhas daarin regstreeks en onregstreeks onderrig het daarbenewens glo mahayana boeddhiste dat daar talle ander boeddhas in ander heelalle was die theravada gemeenskap glo boeddhas kom een een na vore in hierdie wêreld en geensins in ander wêrelde nie die begrip van hierdie saak word wyd weerspieël in verskillende interpretasies van basiese terme tussen die verskillende boeddhistiese skole bodhisattva beteken verligte wese en verwys oor die algemeen na iemand op pad na boeddhaskap n bodhisattva is tradisioneel iemand wat deur groot meelewing bodhicitta opgewek het n spontane begeerte om boeddhaskap te bereik tot voordeel van alle wesens theravada boeddhisme gebruik die term hoofsaaklik om te verwys na gautama boeddha se vorige lewens maar erken en respekteer ook die ander betekenis daarvan mahayana boeddhisme moedig almal aan om bodhisattvas te word en die bodhisattva belofte af te lê om te werk vir die volledige verligting van alle wesens verering is n belangrike deel van die beoefening van boeddhisme dit sluit in buigings offerandes pelgrimstogte en dreunsang in suiwer land boeddhisme is die verering van amitabha boeddha die hoofpraktyk en in nichiren boeddhisme die verering van die lotussoetra boeddhisme sluit tradisioneel meditasie pali jhana sanskrit dhyna in die oudste vermeldings van joga word in die vroegste preke van die boeddha aangetref n sleutelaspek van die boeddha se leringe was dat meditasie gekombineer moes word met bevrydende bewustheid daar is groot verskille tussen die boeddha se leringe en die joga wat in die vroeëre brahmaanse tekste aangetref word meditasie alleen was volgens die boeddha nie bevrydend nie om gedagtes heeltemal af te sluit moes n soort geestelike aktiwiteit plaasvind n bevrydende bewustheid meditasie was n aspek van die jogi s se praktyke in die eeue voor die boeddha die boeddha het voortgebou op hul idee van introspeksie en het hul meditasietegnieke uitgebrei maar hy het hul teorieë oor bevryding verwerp in boeddhisme moet bewustheid te alle tye ontwikkel word voorheen was daar geen sulke aanwysings nie n jogi in die brahmaanse tradisie mag byvoorbeeld nie op die toilet gemediteer het nie terwyl n boeddhistemonnik dit behoort te doen die boeddhistiese geskrifte is waarskynlik die vroegste voorskriftelike meditasietegnieke dit beskryf praktyke en toestande wat voor die boeddha bestaan het asook dié wat die eerste keer in boeddhisme ontwikkel is die eerste stap in die meeste boeddhisteskole behels die neem van toevlug tot die drie juwele sanskrit tri ratna pali ti ratana as die fondament van iemand se geloofslewe die gebruik om toevlug te neem namens n jong of selfs ongebore kind word ook genoem in die majjhima nikaya wat deur die meeste geleerdes as n vroeë teks erken word die tibettaanse boeddhisme voeg soms n vierde toevlug by in die lama in mahayana boeddhisme lê iemand wat die bodhisattva pad kies n belofte af wat beskou word as die uiterste uitdrukking van barmhartigheid volgens mahayana bevat die drie juwele n ewige en onveranderende essensie en het dit n onomkeerbare uitwerking iemand wat boeddhaskap behaal het kan nooit weer terugkeer tot lyding nie die drie juwele is volgens die boeddhistiese geskrifte het gautama boeddha homself voorgehou as n model die dharma bied n toevlug deur riglyne te verskaf vir die beëindiging van lyding en die behaling van nirwana die sangha verskaf n toevlug deur die ware leringe van gautama boeddha te bewaar en as verdere voorbeeld dat die waarheid van die boeddha se leringe haalbaar is sila sanskrit la pali sla word gewoonlik vertaal as deugsame gedrag moraliteit etiek of grondreël dit is gedrag met die liggaam woorde of gedagtes en behels n doelgerigte inspanning dit is een van die drie praktyke sila samadhi en panya en die tweede paramita dit verwys na morele reinheid van gedagtes woord en daad sila is die basis van samadhi peinsende ontwikkeling of gedagteontwikkeling om by die grondreëls te hou kry n persoon nie net vrede van gemoed wat intern is nie dit lei ook tot vrede in die gemeenskap wat ekstern is volgens die wet van karma is die nakoming van die grondreëls verdienstelik en het dit n vreedsame en gelukkige uitwerking dit voorkom ook dat n persoon tot die vier laer vlakke van die bestaan herbore word sila verwys na die algemene beginsels van etiese gedrag daar is verskeie vlakke van sila wat ooreenstem met basiese moraliteit vyf grondreëls basiese moraliteit met asketisme agt grondreëls nuwe monnikskap tien grondreëls en monnikskap vinaya of patimokkha oningewyde volgelinge leke lewe gewoonlik volgens die vyf grondreëls wat dieselfde in al die boeddhisteskole is as hulle wil kan hulle die agt grondreëls nakom wat basiese asketisme insluit die vyf grondreëls stel jou in staat om n beter lewe te lei waarin jy gelukkig en kommerloos is en ook kan mediteer die grondreëls is nie in die bevelsvorm opgestel nie maar dien as riglyne wat n mens vrywillig kan volg die ontwikkeling van etiese gedrag verfyn bewustheid tot so n vlak dat hergeboorte tot een van die laer hemele moontlik is selfs al is daar geen verdere beoefening van boeddhisme nie daar is niks onvanpas of on boeddhisties daaraan om jou tot dié vlak van vervulling te beperk nie in die agt grondreëls is die agtste reël oor seksuele wangedrag strenger en word dit n grondreël van selibaat die drie bykomende reëls is die volledige lys van tien grondreëls kan vir kort rukke deur leke gevolg word hiervoor word die sewende reël in twee verdeel en n tiende bygevoeg vinaya is die spesifieke morele kode vir monnike en nonne dit sluit die patimokkha in wat n stel van reëls is vir monnike in die theravada tradisie die spesifieke inhoud van die grondreëls verskil van skool tot skool en die graad van gehoorsaamheid aan die reëls wat vereis word verskil ook nuwe monnike volg die tien grondreëls wat die basiese reëls vir n kloosterlewe is volgens die boeddha is dit die gees wat belangrik is by die nakoming van die grondreëls die reëls is egter so saamgestel dat dit n bevredigende lewe verseker en die ideale wegspringplek is vir groter vervulling kloosterlinge kry opdrag van die boeddha om soos n eiland van hul eie te lewe in dié sin is die lewe volgens die vinaya soos een geleerde dit beskryf meer as n middel tot n doel dit is amper die doel self in oosterse boeddhisme is daar ook n spesifieke vinaya en etiese reëls in die mahayana tradisie se brahmajala soetra vir bodhisattvas waar die eet van vleis byvoorbeeld afgekeur word en vegetarisme aangemoedig word in japan het dié soetra die klooster vinaya feitlik heeltemal vervang en dit laat kloosterlinge onder meer toe om te trou boeddhistiese meditasie behels hoofsaaklik twee aspekte om gedagtes te omvorm en dit te gebruik om dié gedagtes en ander verskynsels te verken volgens die theravada tradisie het die boeddha twee soorte meditasie voorgestaan samatha en vipassana meditasie dié soorte meditasies kom ook in die chinese boeddhisme voor maar daar is zen gewilder volgens peter harvey is dit nie net monnike nonne en getroude lamas wat mediteer nie maar ook leke die belangrikste manier om samadhi te ontwikkel is meditasie dit reinig die gees en dié word kalm en helder sodra die een wat mediteer n sterk en kragtige konsentrasie jhana behaal het is sy gees gereed om insig te kry in die ware aard van die werklikheid en word dit eindelik verlos van alle lyding die ontwikkeling van bewustheid is noodsaaklik vir geestelike konsentrasie wat weer nodig is om insig te kry samatha meditasie begin wanneer iemand bewus raak van n voorwerp of idee en dit het n uitwerking op sy liggaam gees en volle omgewing dit lei tot n toestand van totale konsentrasie en kalmte daar is baie verskillende meditasiestyle van kruisbeen sit of kniel tot dreunsing en loop die algemeenste metode is om op n mens se asemhaling te konsentreer want dit kan lei tot beide samatha en vipassana daar word geglo terwyl samatha meditasie die gees kan kalmeer kan net vipassana meditasie onthul hoe die gees in die eerste plek verontrus is en dit lei tot vipassana insigtelike kennis jnana en begrip prajna en dus tot nirwana wanneer iemand in jhana is word alle onreinhede tydelik onderdruk dié word net heeltemal onderdruk wanneer die mens prajna of vipassana verstaan in theravada boeddhisme is begeertes die oorsaak van die menslike bestaan en lyding begeertes veroorsaak verskillende onreinhede hierdie onreinhede word tradisioneel opgesom as gulsigheid haat en delusie en dit veroorsaak lyding en stres om bevry te word van lyding en stres moet hierdie onreinhede permanent verwyder word deur interne ondersoek ontleding ervaring en begrip van die ware aard daarvan deur jhana n tegniek van die edel agtvoudige pad te gebruik dit kan n persoon lei tot die vier edel waarhede verligting en nirwana laasgenoemde is die uiteindelike doel in die theravada tradisie prajna beteken wysheid wat gegrond is op n begrip van afhanklike ontstaan die vier edel waarhede en die drie kenmerke van die bestaan dit is die wysheid wat lyding kan beëindig en verligting kan meebring dit is die belangrikste manier om nirwana te behaal aanvanklik word prajna bereik deur waarnemingsbegrip deur te luister na dienste en voorlesings studies en soms die opsê van boeddhistiese tekste en besprekings wanneer dié begrip bereik word kan dit op die alledaagse lewe van toepassing gemaak word sodat elke boeddhis die waarheid van die boeddha se leringe op n praktiese vlak kan ondervind in die teorie kan n mens nirwana tydens enige praktyk behaal terwyl jy mediteer na n diens luister of tydens enige alledaagse aktiwiteit zen uitgespreek chán in chinees seon in koreaans of zen in japannees afgelei van die sanskrit term dhyana meditasie is n vorm van boeddhisme wat gewild geword het in china korea en japan en klem lê op meditasie daar is minder fokus op geskrifte as in sommige ander vorme van boeddhisme en meer fokus op n regstreekse geestelike besef van realiteit zen boeddhisme word verdeel in twee primêre skole rinzai en soto eersgenoemde verkies die gebruik van meditasievrae koans as n middel tot n spirituele deurbraak laasgenoemde hoewel hulle van koans gebruik maak lê groter klem op shikantaza of net sit zen leringe is dikwels vol teenstellings om die houvas op die ego te verminder en die deurdringing tot op die vlak van die ware self of vormlose self te vergemaklik wat aan die boeddha self gelykgestel word volgens die zen meester kosho uchiyama vind n begrip van die universele nietweeledige self plaas wanneer iemand gedagtes oor die klein ek te bowe kom wanneer ons afsien van gedagtes en ontwaak tot die realiteit van die lewe buite dié gedagtes ontdek ons die self van n universele nietweeledige lewe voor die verdeling in twee wat alle lewende wesens en alle bestaan deurdring gedagtes moet dus nie toegelaat word om iemand in te perk nie hoewel tibettaanse boeddhisme op mahayana geskoei is is dit een van die skole wat vajrayana of die diamantvoertuig ook mantrayana tantrayana tantriese boeddhisme of esoteriese boeddhisme genoem beoefen dit aanvaar al die basiese begrippe van mahayana maar sluit n groot getal spirituele en fisieke tegnieke in wat ontwerp is om die beoefening van boeddhisme tot n hoër vlak te verhef tantriese boeddhisme het in n groot mate te doen met rituele en meditasiepraktyke een aspek van vajrayana is die inspan van psigo fisieke energie deur rituele visualiserings fisieke oefeninge en meditasie as n manier om die gees te ontwikkel deur dié tegnieke kan iemand boeddhaskap in een leeftyd behaal of selfs in drie jaar dié praktyke kan seksuele joga insluit maar net vir sommige gevorderde beoefenaars die historiese grondslag van boeddhisme lê in die godsdienstige denkrigtings van antieke indië tydens die tweede helfte van die ste millennium v c dit was n tydperk van sosiale en godsdienstige onrus omdat daar aansienlike ontevredenheid was met die praktyke van vediese brahmanisme laasgenoemde is teengestaan deur verskeie nuwe asketiese godsdienstige en filosofiese groepe en leringe wat weggebreek het van die brahmaanse tradisie en wat die gesag van die vediese heilige geskrifte en die brahmane verwerp het hierdie groepe waarvan die lede as shramanas bekend was was n voortsetting van n nie vediese rigting van indiese denkrigtings afsonderlik van indo ariese brahmanisme geleerdes glo idees soos samsara karma en moksha het hul oorsprong in die shramanas en is later deur die brahmaanse ortodoksie aanvaar boeddhisme het ontstaan in groter magadha wat as nie vedies beskou is ander vediese tekste getuig van n afkeer van die mense van magadha waarskynlik omdat hulle nie in dié tyd gebrahmaniseer was nie die ooswaartse verspreiding van brahmanisme na groter magadha het eers in die de of de eeu v c aansienlike afmetings aangeneem idees wat voor dié tyd in groter magadha ontwikkel het was nie onderworpe aan vediese invloed nie dit sluit hergeboorte en karma in wat voorgekom het in n paar bewegings in groter magadha onder meer boeddhisme dié bewegings het die idee van hergeboorte en karma uit n vroeëre kultuur oorgeneem terselfdertyd is dié bewegings beïnvloed deur filosofiese denkrigtings binne die vediese tradisie en was dit in n sin n voortsetting daarvan benewens boeddhisme het die bewegings verskeie skeptici atomiste materialiste antinomianiste en djaina ingesluit baie van dié bewegings het dieselfde woordeskat gedeel atman self boeddha verligte een dhamma reël of wet karma aksie nirwana beëindiging samsara ewige herhaling en joga geestelike oefening die shramanas het die veda verwerp asook die gesag van die brahmane wat beweer het hulle besit geopenbaarde waarhede wat nie deur enige normale menslike metode bekend was nie die shramanas het verder verklaar die hele brahmaanse stelsel was n bedrogspul n sameswering van die brahmane om hulself te verryk deur buitensporige fooie te vra om valse rituele uit te voer en nuttelose raad te gee die geskiedenis van indiese boeddhisme kan in vyf tydperke verdeel word vroeë boeddhisme soms presektariese boeddhisme genoem vroeë boeddhistiese skole vroeë mahayana boeddhisme latere mahayana boeddhisme en esoteriese boeddhisme ook vajrayana boeddhisme genoem presektariese boeddhisme is die vroegste fase van boeddhisme en word deur feitlik alle geleerdes aanvaar die hoofgeskrifte daarvan is die vinaya pitaka en die eerste vier dele van die sutta pitaka sekere basiese leringe kom op baie plekke voor in die vroeë tekste en die meeste geleerdes glo gautama boeddha se preke moes soortgelyk gewees het aan die drie kenmerke van die bestaan die vyf basiese aspekte afhanklike ontstaan karma en hergeboorte die vier edel waarhede die edel agtvoudige pad en nirwana sommige geleerdes verskil en daar bestaan baie ander teorieë volgens die geskrifte is die eerste boeddhistiese konsilie gehou kort ná die parinirwana volle nirwana of dood van gautama boeddha soos met die meeste ander indiese tradisies is die leringe mondelings oorgedra die hoofdoel van die konsilie was om die leringe saam voor te dra om te verseker geen foute sluip in die mondelinge oordrag in nie die meeste geleerdes beskou die tradisionele weergawes van die konsilie egter as grootliks oordrewe indien nie heeltemal fiktief nie volgens die meeste geleerdes het die sangha gemeenskap ná die tweede konsilie in verskillende faksies begin verdeel daar is meningsverskille oor presies wanneer die skeuring plaasgevind het volgens die dipavamsa van die pali tradisie het dit kort ná die tweede konsilie plaasgevind maar volgens die puggalavada tradisie het dit in ná nirwana gebeur volgens die sarvastivada tradisie van vasumitra in die tyd van asjoka en volgens die mahasanghika tradisie veel later omstreeks v c die primêre skeuring was tussen die sthaviras en die mahasanghikas gelukkig het albei kante se weergawes van die gebeure behoue gebly en dit openbaar uiteenlopende menings oor die oorsake uit die sthaviras het verskeie skole ontstaan onder meer die theravada tradisie die skeurings is aanvanklik veroorsaak deur verskille oor die grondreëls vir kloosters maar teen omstreeks n c of vroeër het skeurings ook voorgekom weens verskille in leerstellings kort ná of voor die skeurings het elke sangha begin om n abhidharma saam te stel n gedetailleerde bewerking van leerstellings wat in die soetras voorkom en hoofsaaklik opsommings van numeriese lyste was geleerdes glo dié tekste dateer van die de eeu v c dus tot jaar ná die boeddha se dood die sewe abhidharma werke wat in n groot mate verskil word dus nie beskou as die woorde van die boeddha self nie maar as dié van dissipels en groot geleerdes van die tyd daar word geglo baie vroeë mahayana geskrifte het in suid indië ontstaan aanduidings is dat mahayana nooit na n aparte amptelike skool of sekte van boeddhisme verwys het nie maar eerder dat dit n sekere stel ideale en later leerstellings gehad het vir bodhisattvas dit was aanvanklik bekend as bodhisattvayana die voertuig vir bodhisattvas hulle het nie ander grondreëls in die kloosters gehad as die ander vroeë boeddhistiese skole nie en daarom het die monnike en nonne van mahayana amptelik tot die vroeë skole behoort dieselfde geld vandag vir die tibettaanse boeddhisme mahayana monnike het dikwels saam met ander indiese monnike in dieselfde kloosters gewoon in die tydperk van latere mahayana boeddhisme het vier hoofsoorte denkrigtings ontstaan madhyamaka yogacara tathagatagarbha en latere boeddhistiese logika in indië was die twee belangrikste filosofiese skole van mahayana die madhyamaka en yogacara dié twee skole het baie gemeen en die ooreenkoms stam uit die vroeë boeddhisme navorsing oor vajrayana is nog in n vroeë stadium en word deur verskeie faktore bemoeilik boeddhisme het dalk stadig in indië versprei tot met die tyd van die maurya keiser asjoka wat die geloof ondersteun het sy en sy afstammelinge se steun het gelei tot die bou van nog boeddhistiese stoepas en tot pogings om boeddhisme deur die groter maurya ryk en selfs na naburige lande te versprei veral na die iranssprekende streke van afghanistan en sentraal asië en na sri lanka hierdie twee sendings in teenoorgestelde rigtings sou in die eerste plek lei tot die verspreiding van boeddhisme na china en in die tweede plek tot die ontstaan van theravada boeddhisme en die verspreiding daarvan na die kusstreke van suidoos asië dit was die eerste uitbreiding van boeddhisme na buite indië volgens die edikte van asjoka is afgesante gestuur na verskeie lande wes van indië om boeddhisme te verkondig veral na oostelike provinsies van die aangrensende seleukidiese ryk en selfs verder na hellenistiese koninkryke van die middellandse see gebied geleerdes verskil oor die moontlikheid dat dié afgesante vergesel was van boeddhistiese sendelinge die geleidelike verspreiding van boeddhisme na aangrensende gebiede het beteken dat dit aan nuwe etniese groepe bekendgestel is en boeddhisme is dus in dié tyd aan n verskeidenheid invloede blootgestel van persiese en griekse invloede tot veranderings in nie boeddhistiese indiese godsdienste wat self weer deur boeddhisme beïnvloed is voorbeelde van dié ontwikkeling kan gesien word in die opkoms van griekssprekende boeddhistiese monarge in die indies griekse koninkryk en in die ontwikkeling van die grieks boeddhistiese kuns van gandhara die theravada skool het in die de eeu v c van indië af suid versprei na sri lanka thailand en birma en later ook indonesië in die de eeu n c het die mahayana soetras na sjina versprei en toe na korea en japan en is dit in chinees vertaal in die indiese tydperk van esoteriese boeddhisme van die ste eeu af het boeddhisme van indië na tibet en mongolië versprei teen die laat middeleeue het boeddhisme in indië feitlik uitgesterf hoewel dit in naburige lande voortbestaan het dit word nou weer wêreldwyd gewilder die meeste boeddhistegroepe in die weste behoort tot een van die volgende drie tradisies die leerstellings van al drie takke het deur die wêreld versprei en al hoe meer boeddhistiese geskrifte word in verskillende tale vertaal in die weste word boeddhisme dikwels as eksoties en progressief beskou maar in die ooste word dit gesien as familiêr en tradisioneel boeddhiste in asië is dikwels goed georganiseer en kry baie skenkings in lande soos kambodja en bhoetan word dit as n staatsgodsdiens beskou en kry dit steun van die regering moderne invloede lei al hoe meer tot nuwe vorme van boeddhisme wat aansienlik van die tradisionele geloofsoortuigings en praktyke afwyk nog een van dié bewegings is nichiren boeddhisme soka gakkai het in japan ontstaan en na ander lande versprei soka gakkai internasionaal sgi is n leke beweging wat meer as miljoen mense wêreldwyd lok en word beskryf as die die mees uiteenlopende en grootste boeddhistiese leke beweging in die wêreld boeddhisme het in die s n geskatte miljoen tot miljoen volgelinge gehad wat tussen en van die wêreld se bevolking uitmaak china alleen het sowat miljoen boeddhiste wat van sy bevolking is hulle volg meestal die mahayana tradisie wat dit die grootste boeddhistiese tradisie maak volgens n studie deur harvey het mahayana wêreldwyd miljoen volgelinge theravada miljoen en vajrayana miljoen in was daar net sowat miljoen boeddhiste die grootste groei van tot is beleef in pakistan saoedi arabië libanon en verskeie wes europese lande deesdae neem aanhangers die vinnigste toe in katar die verenigde arabiese emirate iran en sommige afrikalande die lande met die grootste persentasie boeddhiste is boeddhiste klassifiseer hulself gewoonlik as f theravada f mahayana sommige geleerdes gebruik ook dié klassifikasie terwyl ander drie tradisies noem theravada oos asiatiese boeddhisme en tibettaanse boeddhisme boeddhiste self het n verskeidenheid skemas die term hinayana letterlik die klein voertuig word deur volgelinge van mahayana die groot voertuig gebruik vir die groep vroeë skole waaruit theravada ontstaan het maar die naam weerspieël n mahayana oogpunt en kan as neerhalend beskou word daarom word n verskeidenheid ander terme eerder gebruik soos shravakayana vroeë boeddhistiese skole nikaya sektariese konserwatiewe hoofstroom en nie mahayana boeddhisme nie al die tradisies deel dieselfde filosofie of beskou dieselfde begrippe as sentraal nie volgens die boeddhistiese ekumeniese organisasie deel die twee groot skole verskeie begrippe soos anders as sommige ander godsdienste het boeddhisme nie een sentrale teks wat algemeen in al die tradisies aanvaar word nie sommige geleerdes verwys egter na die vinaya pitaka en die eerste vier nikayas van die sutta pitaka as die gemeenskaplike kern van alle boeddhistiese tradisies dit kan misleidend wees aangesien mahayana hulle net as voorlopige leerstellings beskou en nie as kernleringe nie die tibettaanse boeddhiste het die meeste van die agamas sien volgende paragraaf nie eens vertaal nie al word dit erken dit speel ook geen rol in die godsdienslewe van f ingewydes f oningewydes in china en japan nie die omvang en kompleksiteit van die boeddhistiese kanons word deur sommige beskou as n struikelblok vir n groter begrip van die boeddhistiese filosofie theravada volgelinge beskou die pali kanon as definitief en gesaghebbend terwyl mahayana volgelinge hul geloof en filosofie baseer op die mahayana soetras en hul eie vinaya grondreëls die pali soetras word saam met ander verwante geskrifte deur sommige skole die agamas genoem verskeie pogings is deur die jare aangewend om n enkele teks saam te stel wat al die belangrikste beginsels van boeddhisme insluit in die theravada tradisie bestaan verkorte studietekste in een volume vir nuwe monnike later is die dhammapada in sri lanka as n saamgestelde teks beskou dwight goddard het in die s n versameling tekste met die klem op zen en ander klassieke oosterse filosofieë soos die tao te ching saamgevat in sy boeddhistebybel meer onlangs het dr babasaheb ambedkar probeer om een gekombineerde stel boeddhistiese beginsels saam te stel in the buddha and his dhamma ondanks dié en ander pogings is daar steeds geen enkele teks wat al die tradisies verteenwoordig nie die baltiese tale is n subgroep van die indo europese taalfamilie wat deur baltiese volke in noordoos europa gepraat word die baltiese tale word in twee hoofgroepe verdeel taalkundiges verskil nog oor die klassifisering van koers volgens n omstrede hipotese was dit oorspronklik n wes baltiese taal wat onder sterk invloed van oos baltiese tale gekom het en uiteindelik baie kenmerke met hulle gedeel het ander wetenskaplikes verwerp die konsep van oos en wes baltiese subgroepe heeltemal met die uitsondering van litaus en lets het alle baltiese tale gedurende die de en de eeu uitgesterf tans word daar egter pogings onderneem om oud pruisies te rekonstrueer en as gesproke taal te laat herleef die lets koerse dialek op die koerse skoorwal word tans deur minder as tien mense as moedertaal gepraat en word met uitsterwing bedreig die twee ander belangrike tale wat in die baltiese lande gepraat word estnies en lyfs maak as fins oegriese tale nie deel uit van die baltiese taalfamilie nie bloemfontein is die hoofstad van die suid afrikaanse provinsie vrystaat en die land se sesde grootste stad dit is ook sedert suid afrika se regterlike hoofstad een van die land se drie hoofstede bloemfontein staan informeel as die rosestad bekend en word in suid sotho mangaung genoem die stad beslaan n oppervlakte van vierkante kilometer en het volgens die sensus n bevolking van bloemfontein lê in die hart van die vrystaat se sentrale plato en is een van die min stede met n wildtuin in sy sentrum bo op naval hill die naam van die stad verwys na n fontein met blomme oorspronklik n waterplek van die boesmans bloemfontein staan nog steeds vir sy blommeprag bekend en dra die trotse bynaam rosestad die stad het sy oorsprong in n britse fort en nedersetting wat in deur majoor henry douglas warden in die destydse transoranje streek gevestig is dit het vervolgens as administratiewe setel van die britse kolonie oranjerivier soewereiniteit en die onafhanklike boererepubliek oranje vrystaat gedien wat in gestig is tussen mei en junie is die historiese bloemfontein konferensie hier gehou as n laaste vergeefse poging om n militêre konflik tussen die destydse boererepublieke en die britse ryk te vermy in die ste eeu het bloemfontein tot die geografiese spilpunt van suid afrika se spoorwegnetwerk ontwikkel sowat km noordoos van bloemfontein het n groot ekonomiese opswaai vanaf met die ontginning van die vrystaatse goudveld begin later vanaf het die gebied sentraal gestaan by die verwesenliking van die oranjerivierprojek met sy waterkragsentrales en besproeiingskemas vandag is bloemfontein n moderne stad met wolkekrabbers winkelsentrums en restaurante en die sand du plessis teater as een van sy kenmerkendste argitektoniese besienswaardighede tegelykertyd het bloemfontein sy kulturele erfenis bewaar en die stad spog met pragtige historiese geboue soos die raadsaal een van die mooiste in suid afrika bloemfontein is waarskynlik vernoem na die bloemspruit wat deur die stad loop die nederlandse naam beteken blommefontein en die suid sothonaam mangaung beteken die plek waar die jagluiperds cheetahs dwaal daar word dikwels na die stad verwys as die stad van rose afkomstig van die verskeidenheid rose wat goed aard in die klimaat en jaarliks vanaf lente tot diep in die herfs n blommeprag oplewer die bloemfonteingebied is oorspronklik deur san griekwas en basotho bewoon voordat die eerste voortrekkers hulle hier in die s gevestig het een van die eerste afrikaners wat omstreeks n plaas in die streek bewoon het was johannes nicolaas brits volgens oorlewering het brits sy plaas na aanleiding van n fontein met blomme bloemfontein genoem alhoewel bloemfontein later merendeels deur afrikaners bewoon is is die nedersetting in deur n engelse majoor henry douglas warden as n britse fort en buitepos in die transoranje streek gestig n gebied met voldoende watervoorrade wat destyds deur trekboere griekwas en basotho bewoon is warden het die plek hoofsaaklik gekies weens die nabyheid tot die hoofroete na winburg die uitgestrekte oop terrein en die feit dat dit destyds vry van perdesiekte was brits het sy plaas vervolgens vir s aan majoor warden verkoop die gebied rondom bloemfontein is op februarie amptelik deur die britse regering geannekseer en het vervolgens as die oranjerivier sowereiniteit bekendgestaan met bloemfontein as administratiewe setel die dorp is in die eerste keer as n woongebied verklaar vier jaar voor die stigting van die oranje vrystaat waarvan bloemfontein die regeringsetel geword het die dorpsgebied is deur andrew hudson bain opgemeet sy reghoekige uitleg het voorsiening gemaak vir lang strate wat parallel met die plaaslike rivier in noord suidelike rigting geloop het en kort strate die nedersetting het geleidelik na terreine noord van die rivier uitgebrei in het die bevolking op sowat te staan gekom en was daar sowat sestig woonhuise die eerste raadsaal is in in st georgesstraat gebou waar dit aanvanklik as skoolgebou en vergadersaal gedien het maar ook vir kerkdienste gebruik is die eerste nederduitse gereformeerde gemeente is reeds in gestig en kon in mei hul nuwe kerkgebou die bekende tweetoringkerk in kerkstraat inwy in dié tyd het ook die eerste rooms katolieke anglikaanse en metodistegemeentes in bloemfontein ontstaan wat hul kerkdienste almal in die eerste raadsaal gehou het die metodiste predikant wat in in bloemfontein aangekom het het ook kerkdienste vir die bruin en swart bevolking gehou al moes hulle hiervoor in n meer beskeie gebou n eenvoudige hut vergader die eerste rooms katolieke kerkgebou is in naby die regeringskantore in st georgesstraat opgerig die eerste dagblad the friend of the sovereignty and bloemfontein gazette het op junie verskyn terwyl die nedersetting aanhou groei het is ook steeds meer besighede in bloemfontein gevestig in junie is die eerste munisipale amptenaar benoem nogtans het die dorp in dié tyd nog geen volle munisipale status gehad nie en was die infrastruktuur maar gebrekkig n beperkte posdiens tussen bloemfontein en colesberg is reeds in deur majoor warden gevestig en kort daarna het ander posroetes gevolg die eerste amptelike poskantoor is in in die ou parlementsgebou op markplein ingerig toe dit te klein geraak het is dit deur n groter gebou op dieselfde plek vervang die gebou troon steeds sedert opening op junie oor hoffmanplein in die sentrale stad die vervoer van goedere was n ander belangrike vraagstuk bloemfontein was in die s nog n taamlik afgeleë nedersetting in suid afrika aanvanklik kon boumateriale klere huishoudelike goedere en meubels slegs in beperkte hoeveelhede met ossewaens vanuit port elizabeth en oos londen se seehawens na bloemfontein vervoer word goedere wat nie plaaslik vervaardig kon word nie was gevolglik skaars en duur die britse bewind was in die beginjare allesbehalwe gevestig en verhoudinge tussen die verskillende bevolkingsgroepe gespanne so is majoor warden ontslaan en op julie deur henry green vervang ng die britse koloniale kantoor te londen ng die meerderheid nederlandssprekende bewoners van die oranjerivier soewereiniteit was werklik tevrede met die politieke situasie in die kolonie en so het die britte besluit om hulle aan die gebied te onttrek op januarie is die republiek van die oranje vrystaat gestig en bloemfontein tot sy hoofstad verklaar nuwe administratiewe strukture is in in die dorp gevestig en in het bloemfontein munisipale status verwerf robert innes is as die eerste burgemeester verkies terwyl die destydse bevolking op beraam is bloemfonteiners kon ekonomiese voordeel trek uit die opening van die kimberley diamantveld in die s as verblyfplek vir delwers uit ander landsdele op hul pad na die noord kaap die verskaffing van dienste aan diamantedelwers was die eerste stap in bloemfontein se de eeuse ekonomiese groeifase later het n aantal finansiële en handelsondernemings hulle hoofkwartiere hier gevestig bloemfontein het daarnaas tot n belangrike vervoerspilpunt ontwikkel veral nadat die spoorwegverbinding tussen kaapstad en johannesburg wat destyds in aanbou was in tot bloemfontein gevorder het in is die bloemfontein konferensie gehou wat gepoog het om die uitbreek van die anglo boereoorlog te vermy deel van die onderhandelinge was die ontmoeting tussen die president van die zuid afrikaansche republiek zar paul kruger en sir alfred milner dié twee staatsmanne is deur die staatshoof van die oranje vrystaat president steyn na bloemfontein genooi om die dreigende militêre konflik tussen die zar en die britse ryk af te weer op maart het britse magte die stad oorgeneem tien jaar later het bloemfontein deel van die unie van suid afrika geword en is die applafdeling van die suid afrikaanse hooggeregshof hier gevestig bloemfontein wat in die sentrum van die nuutgestigte staat geleë was het destyds nie oor n noemenswaardige nywerheidsbasis beskik nie maar het nogtans danksy enkele belangrike onderwysinstellings n nasionale rol as opvoedkundige sentrum gespeel in het swart afgevaardigdes van dwarsoor suid afrika in bloemfontein vergader om die voorloperorganisasie van die african national congress anc die native national congress nnc in die lewe te roep die afkondiging van die naturelle grondwet die eerste in n reeks vroeë apartheidswette wat grondbesit deur swart suid afrikaners beperk het in die wit suid afrikaanse parlement is daardeur verhinder in het bloemfontein stadstatus verwerf en op maart is die universiteit van die oranje vrystaat in die stad gevestig kultureel is die stad toonaangewend skeppende werk op die gebied van uitvoerende kuns beeldende kuns letterkunde en skilderkuns word gedoen die stad is sentrum vir die vrystaat kunswedstrydvereniging teaters sand du plessis sterrewag wynand mouton scaena odeion andré huguenot stadskouburg die sand du plessis teater is een van die grootste en mees moderne in die suidelike halfrond met n kapasiteit van ongeveer die teater huisves ook die vrystaatse simfonieorkes vsso museums nasionale museum suid afrikaanse oorlogmuseum voor november bekend as oorlogsmuseum freshford nasionale afrikaanse letterkundige museum en navorsingsentrum naln oliewenhuis nasionale vrouemonument volgens die sensus het die stad n bevolking van gehad meer as verdubbel van in van wie blank was ander belangrike groepe is swartes kleurlinge en asiërs joodse families het n belangrike rol in die totstandkoming en ontwikkeling van die vrystaatse hoofstad gespeel isaac baumann van hesse cassel een van die eerste nedersetters wat in grond in die nuwe dorpsgebied gekoop het het die eerste winkel opgerig die vroegste groot versoendag jom kippoer dienste is in in sy huis gehou in is huwelike ingevolge joodse gebruike in die oranje vrystaat gewettig n hebreeuse gemeente is in gestig en n sinagoge in opgerig die eerste president daarvan was wolf ehrlich namate die oos europese element toegeneem het het die gemeenskapsleierskap geleidelik na hulle toe oorgegaan hierin het jacob philips en henry bradlow n belangrike rol gespeel jode het n aktiewe aandeel aan munisipale aangeleenthede gehad baumann was die tweede voorsitter van bloemfontein se munisipale raad die voorloper van die dorpsraad sy seun gustav was die eerste landmeter generaal van die oranje vrystaat moritz leviseur wat deelgeneem het aan die basoeto oorlog het die dorp se eerste hospitaal help stig en ook die nasionale museum sy vrou sophie het ouma looks back geskryf herinnerings aan die vroeë dae en het bekend geword as die grand old lady of bloemfontein wolf ehrlich n vriende van die boeregeneraal en latere eerste minister j b m hertzog het as senator in die suid afrikaanse parlement gedien bloemfontein het drie joodse burgemeesters gehad ehrlich en ivan haarburger en sol harris die gemeenskap het n goed ontwikkelde netwerk instellings gehad waaronder n doelmatige gemeenskapsentrum vir kultuur en opvoedingsaktiwiteite in is n groot nuwe sinagoge gebou in het die hebreeuse gemeente chevra kaddisha talmoed tora en liefdadigheidsintellings saamgespan om die verenigde hebreeuse instellings van bloemfontein te vorm daar was ook onder meer n ovs provinsiale komitee van de suid afrikaanse joodse raad van afgevaardigdes en die ovs en noord kaapse sionistiese raad ook het die stad n klein hervormde groep gehad in het die joodse gemeente getel uit n totale bevolking van daarna het die gemeenskap soos almal landwyd buiten in johannesburg kaapstad en durban geleidelik gekwyn in is die sinagoge verkoop en het die gemeenskap oorgetrek na die nou ontbinde hervormde gemeente se tuiste teen het net jode in bloemfontein oorgebly n treinspoor is in gebou om bloemfontein met kaapstad te verbind spoorverbindings strek tans na alle industriële gebiede en toerismebestemmings die bloemfontein internasionale lughawe verbind alle plaaslike lughawens en ook die lesotho buurland tempe lughawe verleen landingsgeriewe aan kleiner siviele lugruimgebruikers as sentrale bestemming vertak die nasionale padnetwerk na al die vernaamste stede toeristebestemmings en kusgebiede die n nasionale pad gaan na kaapstad port elizabeth en johannesburg die n nasionale pad verbind bloemfontein met groblershoop noord kaap via kimberley en maseru via maserubrug langs die vrystaat die n nasionale pad via aliwal noord na oos londen begin ook hier van die skole in bloemfontein sluit in die stad is geleë by grade suiderlengte en grade oosterbreedte en is meter bo seevlak bloemfontein ontvang gemiddeld mm reën per jaar meestal in die somermaande gemiddelde dagtemperature wissel van c in junie tot c in januarie die omgewing is die koudste in julie wanneer die kwik in die loop van n wintersnag gemiddeld tot c val onderwys universiteit van die vrystaat en sentrale universiteit vir tegnologie ligte nywerhede spoorwegaanleg sedert laat s in mindere mate provinsiale administrasie en mangaung metro munisipaliteit die stad geniet bestendige groei te danke aan volgehoue uitbouing van die plaaslike ekonomie n sosiale en maatskaplike onderbou word gehandhaaf en die aantrekkingskrag van n landelike karakter van die sesde grootste stad in suid afrika maak dit die ideale vestigingsgebied vir sy inwoners die vrystaatstadion en die omliggende sportkompleks is van die vernaamste sportgeriewe in bloemfontein en die vrystaat dit is al tydens geleenthede soos die rugbywêreldbeker afrikanasiesbeker fifa sokker konfederasiebeker in en die fifa sokker wêreldbekertoernooi in benut die stad beskik ook oor ander sportplekke insluitende sportgeriewe van die universiteit van die vrystaat skole en ander sportklubs van die ander stadions in bloemfontein sluit in mangaung ovaal dr petrus molemela stadion en clive solomons stadion bloemfontein is saam met die nabygeleë botshabelo die tuiste van bloemfontein celtic wat in die premier sokkerliga meeding bloemfontein se vrystaatstadion huisves twee rugbyspanne die cheetahs wat in die pro meeding en die vrystaat cheetahs wat in die plaaslike curriebeker speel die vrystaat cheetahs kon in die curriebeker inpalm nadat hulle die blou bulle geklop het in het hulle die eindstryd teen die blou bulle getrek en kon die curriebeker in behou toe hulle die goue leeus geklop het vervolgens was die vrystaat cheetahs tot in die kampioene wanneer hulle versuim het om die eindstryd vir die eerste keer sedert te bereik in kon die vrystaat cheetahs die eindstryd bereik maar hulle was nie in staat om die blou bulle op loftus versfeld te verslaan nie in het die vrystaat cheetahs die beker na n perfekte seisoen ingepalm en die blou bulle tuis in bloemfontein geklop die knights krieketspan verteenwoordig die vrystaat en die noord kaap op mangaung ovaal wat tot die vrystaatstadionkompleks behoort bloemfontein is n gereelde aanbieder van internasionale en plaaslike kriekettoere tydens die krieketwêreldbeker is vyf wedstryde in bloemfontein se mangaung ovaal beslis die bybel is die heilige boek van christendom judaïsme rastafarianisme en samaritaïsme die joodse bybel of tanag het dele en vertel die verhaal van god se verhouding met die joodse mense in antieke tye dié dele is ook deel van die christelike bybel en word die ou testament genoem die christelike bybel het nog dele wat die nuwe testament genoem word daarin word die verhaal van jesus vertel die woord bybel stam van die griekse woord biblia boeke wat n meervoud is van biblion wat oorspronklik papirus beteken en later gebruik is as aanduiding van papier geskrif boek rol die bybel bevat drie verskillende versamelings boeke in breë trekke gaan die bybel oor hoe god as skepper met die mens in tyd en ruimte omgegaan het die plek van die mens in verhouding tot die skepping die skepper en die heelal en inbreek van ewigheid domein van god in die tyd domein van die mens met n geraamde verkope van meer as miljard kopieë word die bybel algemeen as die topverkoper boek van alle tye beskou na raming word miljoen bybels jaarliks verkoop dit is uniek in baie opsigte waarvan vertaling en skrywers net n paar is dit het ook n groot invloed op letterkunde en die geskiedenis veral in die weste uitgeoefen die meervoudsvorm biblia boekrolle boeke van die griekse woord biblion is in die antieke tyd as die eenvoudsvorm van n latynse vroulike term een ook as n sinoniem van die griekse term hagia graphae heilige skrif geïnterpreteer in sowel die joodse asook die christelike godsdiens word hierdie versameling van boeke as n openbaring van god beskou en het dus n normatiewe karakter vir die godsdiensbeoefening die hervormde en gereformeerde opinie en geloof is steeds dat die bybel die heilige skrif is wat deur die heilige gees inspireer is en alle kennis bevat vir die verlossing en saligmaking van die mens vir die joodse godsdiens is die torah en hier veral die verbond wat god by die berg sinaï met israel gesluit het die woord van god christene beskou jesus christus as die sentrale figuur in die heilige skrif wat ook hulle betekenis verlig met die kanonisering van die nuwe testament het die kerk ook besluit om die hebreeuse skrifte as die woord van god te erken hier volg n paar feite oor die struktuur van die bybel let wel die aantal verse woorde en letters hierbo verskil van verskillende vertalings hierdie is om slegs n aanduiding te gee van die grootte van die bybel die eerste volledige bybelboek in afrikaans was die evangelie volgens markus soos deur c p hoogenhout vertaal hierdie vertaling is nooit gepubliseer nie maar die manuskrip is in die nasionale biblioteek van suid afrika in kaapstad beskikbaar die eerste afrikaanse vertaling bekend as die ou vertaling van die bybel het in verskyn die vertaalwerk is deur prof j d du toit prof e e van rooyen prof j d kestell dr s p e boshoff dr h c m fourie en prof b b keet behartig n hersiene uitgawe daarvan het in verskyn sodat die ou vertaling ook bekendstaan as die vertaling die nuwe vertaling van die bybel het in verskyn en word deur die bybelgenootskap van suid afrika gepubliseer die eindredaksie van hierdie vertaling was prof e p groenewald j p oberholzer a h van zyl p a verhoef j l helberg en w kempen die eerste afrikaanse bybel vir dowes is in deur die bybelgenootskap van suid afrika gepubliseer breyten breytenbach september bonnievale hy is ook bekend as die mees prominente gevangenis skrywer van suid afrika nadat hy jaar tronkstraf onder die apartheidsregering moes uitdien in die jare en studeer hy aan die universiteit van kaapstad vir n b a graad in die departement van afrikaans en nederlands staan hy onder die opleiding van boerneef j du p canis scholtz en d j opperman in dieselfde tyd studeer hy ook kuns aan die michaelis kunsskool van die universiteit van kaapstad onder die leiding van lippy lipschitz per geleentheid raak hy betrokke by studente aktivisme en hy is een van die studente wat betoog teen aparte universiteite vir verskillende rasse hy laat vaar dan sy studies en werk vir n tyd lank as redaksie assistent van gerry de melker uitgewer by h a u m asook in die uitgewery se boekwinkel deur hierdie werk raak hy in kaapstad bevriend met onder andere jan rabie uys krige jack cope en ingrid jonker wanneer hy voor sy vertrek oorsee deur die land ryloop en tydelik in johannesburg bly loseer hy aan huis van ingrid jonker en haar man die digter pieter venter na toekenning van die prys vir die huis van die dowe sê breyten in n onderhoud met vrij nederland dat die prys oëverblindery is en n vorm van omkoop om hom tot stilswye te dwing verder stel hy dit dat hy weens sy vrou se velkleur toegang tot suid afrika geweier word en dat hy die prysgeld aan organisasies gaan skenk wat optrede teen die land voorstaan hierteen neem opperman en human rousseau eksepsie en in n ope brief aan breyten wat op november in die burger verskyn repudieer hulle hom hulle distansieer hulle van sy politiek en sy steun vir terrorisme organisasies en sê dat dit nie breyten se vrou se ras is wat sy koms na suid afrika verhinder nie maar wel breyten se steun vir n bloedige inval in sy vaderland hierdie ope brief veroorsaak n vertrouensbreuk tussen breyten en sy uitgewer en hy gee hierna sy werke uit by die onafhanklike uitgewers buren en daarna taurus voor die toekenning van die hertzogprys in word in die pers bespiegel dat breyten die sterkste kandidaat is maar die prys word aan die veilige elisabeth eybers toegeken in junie word breyten se digbundel skryt om n sinkende skip blou te verf die eerste afrikaanse digbundel wat verbied word onder die streng sensuurwette van daardie tyd veral weens n politieke gedig gerig aan die eerste minister john vorster of j vrotstert onder die titel brief uit die vreemde aan slagter by herhaling gaan die beoordelaars van die hertzogprys breytenbach verby wanneer bekronings vir poësie gemaak moet word en wanneer hulle eindelik in die digbundel yk bekroon weier hy die prys reeds in april skryf breyten n artikel vir sechaba die amptelike mondstuk van die destyds verbode anc waarin hy openlik revolusie en die omverwerping van die suid afrikaanse regering bepleit in word hy aangewys as die ere ondervoorsitter van die studente organisasie nusas wat hom sterk teen die apartheidsbeleid uitspreek en in junie word hy erepresident in frankryk word hy stigterslid van okhela wat beteken om aan die brand te steek n anti apartheidsorganisasie wat hom veral daarvoor beywer om blankes in die stryd teen apartheid te mobiliseer die verenigde volke organisasie later die verenigde nasies hou in april in parys n spesiale seminaar oor apartheid waaraan breyten deelneem hy noem suid afrika n terroristestaat en pleit vir groter steun aan die bevrydingsbewegings na besoek hy gereeld sy land van herkoms wanneer dit weens veranderde politieke omstandighede makliker word om toegang te verkry hy hou gereelde lesings onder andere in augustus in stellenbosch voor die stellenbosse aktuele aangeleentheidskring en in oktober by die afrikaanse skrywersgilde se beraad op langebaan in desember by die landswye skrywerskonferensie georganiseer deur die koerant new nation lewer hy die hooftoespraak onder die titel om by heerskappy verby te skryf in julie tree hy op by die wits winterforum by die demokratiese alliansie se taalberaad van tree hy op saam met die leier van die da tony leon en die voorsitter van pansat neville alexander in tree hy op kyknet se poësieprogram ja nee op waar hy met plaaslike letterkundiges digters en skrywers oor die digkuns gesels terwyl hy in maart deelneem aan n oop gesprek wat deur die departement afrikaans van die universiteit wes kaapland gereël is ook in die buiteland tree hy by verskeie kere in die openbaar op en maak belangwekkende toesprake in november by washington universiteit in st louis in missouri stel hy ditduidelik dat die komende demokrasie in suid afrika slegs sal werk as die politici beperk word tot hulle sleutelrol as dienaars van die samelewing om hulle neiging tot uitbuiting van die gemeenskap teen te werk in lewer hy die openingstoespraak by die ste poetry international in rotterdam waarheen skrywers van oor die wêreld genooi is breyten is in die hoofspreker by die elfde internasionale time of the writer skrywersfees wat in durban aangebied is en tree wêreldwyd by verskeie ander openbare byeenkomste op insluitende die derde mail guardian literêre fees in in die markteater in johannesburg in word hy aangestel as global distinguished professor in lettere aan die universiteit van new york in amerika waar hy lesings gee in die kreatiewe skryfkunsprogram in januarie word hy vir n tydperk van drie jaar aangestel as besoekende professor by die universiteit van kaapstad se fakulteit geesteswetenskappe vanaf is hy ook betrokke by die gorée instituut in dakar senegal waar hy die uitvoerende direkteur van hierdie instelling word en in in n bitter stryd met die regering van senegal betrokke is om hierdie instituut te behou deur die vredesakademie van hierdie instituut raak hy ook vanaf betrokke by die vredesproses in guinee bissau hy stig die pirogue kollektief as verlengstuk van die gorée instituut om met behulp van vrywillige individue vorm te gee aan kultureel kreatiewe projekte in mei bied hierdie kollektief saam met die spier landgoed buite stellenbosch n dansende digtersfees aan waarin ses internasionaal bekende digters ko un carolyn forché yang lian joachim sartorius toma salamun en david shulman saam met breyten antjie krog petra mller en marlene van niekerk vir n week die ruimtes van skepping en verbeelding van die poësie ontgin en ondersoek die program word afgesluit met twee dae waarin daar bedags openbare gesprekke en meesterklasse is en snags voorlesings met musiek die sukses van hierdie fees lei tot die opvolg daarvan in waarvoor hy weereens die feeskurator is in word hy ook uitgenooi om as beoordelaar op te tree vir die toekenning van die griffin poetry prize n internasionaal gerekende kanadese prys wat jaarliks toegeken word aan n internasionale digter in engels asook n prys vir n kanadese digter as skilder en dus ook as digter kan hy beskou word as n nuwe realis wat aanvaar dat niks vreemds is vir die mens nie en dus staan die groteske en die skrikwekkende naas en as deel van die sagte en mooie en in alles kan die mens ontdek word hierdie tipe kuns het n aanslag wat wesenlik surrealisties is wat weer op sy beurt raakpunte vertoon met zen boeddhisme wat waarskynlik die grootste enkele vormende invloed op breyten se digkuns is zen is n omvattende wêreldbeeld waardeur denke wat dinge kategoriseer en een vir een omvat omver gegooi word deur nie dinge teenoor mekaar te stel nie maar dit gesamentlik te belewe verhoudings tussen diverse dinge is dus belangriker as dinge op sigself en hierdie wêreldbeeld floreer op vrye en ongewone assosiasie teenoorgesteldes word nie noodwendig as paradoksaal ervaar nie maar eerder as teenkante van dieselfde munt aansluitend hierby werk skilderkuns per definisie met beelde en wanneer hierdie beelde gekombineer word met die elemente soos hierbo uiteengesit kan dit lei tot unieke assosiasies die ryk beeldspraak in sy poësie is juis een van die uitstaande kenmerke daarvan met die verskil tussen skilder en dig wat hierdeur opgehef word in middeleeuse china was die woord vir skildery geluidlose poësie n denkwyse waarby sy skeppings aansluit n zen beeld wat gereeld gebruik word vir die eenheid en interafhanklikheid van alle dinge is die weerkaatsing van die maan in die water die maan se teenwoordigheid maak sy weerkaatsing moontlik die water se teenwoordigheid maak dit moontlik dat weerkaatsing kan plaasvind benewens sy eie naam publiseer hy onder verskeie skuilname soos b b lasarus jan blom en jan afrika dit is ook regdeur sy oeuvre n gegewe dat sy identiteit verander en hy verwys deurlopend na homself in sy gedigte asof hy n aparte figuur is eindelik word sy identiteit geskep in sy gedigte en dit is dus nie verbasend dat sy identiteit verander as dit deurgaans herskep moet word nie die ek of self is nie n vaste punt nie maar eerder n masker saamgestel uit herinnering en verbeelding wat die naamwisseling verklaar en ook die terugkerende spieëlmotief as een van die sentrale maskers van die self aansluitend hierby is sy feitlik onbeperkte woordspeling waardeur hy gedurig sy eie naam vervorm deur die woorde letter en klanke te kombineer om te ruil letters weg te laat en te herrangskik hierdie permutasie gebruik hy ook vir vele ander begrippe in sy gedigte soos byvoorbeeld reis van eieland tot eiland in kouevuur bladsy wat lei tot die skep van n groot aantal neologismes maar ook die treffende naasmekaarstel van botsende begrippe dwarsdeur sy oeuvre maak hy gebruik van terugkerende simbole insluitende vlerke en voëls of ander metodes van vlieg kleure water vel en membrane of ander vorms van bedekking wat telkens die simboliese waarde van die vorige beklemtoon maar ook herinterpreteer gesien teen bostaande agtergrond is dit vanselfsprekend dat breyten se digkuns onmiddellik as uniek en vernuwend ervaar word en hy kap van meet af aan vir hom n belangrike en eiesoortige plek in die afrikaanse poësie oop die ysterkoei moet sweet se titel is afgelei van die zen spreuk om die groot niet te kan vertrap sal die ysterkoei moet sweet die groot niet is die groot geheel waarin alle teenstellinge opgehef word soos lig en donker geboorte en dood en alles word daarin saamgevat dit is veral nie iets nie aangesien n mens iets kan beskryf terwyl niks nie beskryf kan word nie die titel wil dan sê dat die onmoontlike moet gebeur vir die mens om die groot niet te kan omskryf wat impliseer dat die gedigte hoogstens as n poging tot beelding of interpretasie beskou kan word in word die afrikaanse pers boekhandel prys vir die ysterkoei moet sweet en katastrofes toegeken in die huis van die dowe verwys die titel na die dowe skilder goya se laaste tuiste in madrid in spanje waar hy hom na sy sewentigste verjaarsdag van die samelewing onttrek het wetende dat dit sy laaste aardse tuiste is as teenvoeter vir die skrikwekkende buitewêreld en op soek na troos en genesing skilder hy op die mure sy beroemde swart skilderye wat sy eie fantasieë en nagmerries uitbeeld die titel kan egter ook verwys na breyten se eie ballingskap in die vreemde waar hy toenemend doof word vir die suid afrikaanse belewenis en die afrikaanse taal die digbundel probeer dan om troos te soek teen die pyn van die lewe veral in die lig van n fisiese gebrek soos doofheid die dood van n sintuig wat afstand en skeiding van die werklikheid impliseer dit wat jy nie het nie oorheers dit wat jy reeds het waarby die motto van die bundel aansluit in die huis van die dowe is die blinde koning wat ook suggereer dat diegene met gebrek nie baas is binne hulle eie huis nie algaande deur die bundel groei die besef dan dat die gedig self die digter se woning word n woning wat gedurig herskep moet word wat nie solied is nie die c n a prys word in toegeken aan die huis van die dowe en hierdie bundel verower in ook die nederlandse reina prinsen geerligsprys in kouevuur word die teenoorgesteldes van koue en vuur saamgevoeg in een geheel wat ook gangreen en die verspreiding verrotting daarvan deur die hele liggaam suggereer as sodanig beliggaam dit sowel die lewe as dood net soos die geval is met sy vorige bundels vorm die gedigte in die bundel n groot geheel wat op mekaar inwerk die titel van lotus uitgegee onder die skuilnaam jan blom word verder belig deur die boeddhistiese spreuk wat as motto vooraan die eerste afdeling van die bundel staan te wete aum mani padme hum hoewel baie moeilik vertaalbaar kan dit gesien word as blom verborge in die lotus of as pêrel verborge in die lotus die bundel word opgedra aan sy vrou hoang lien wat goue lotus beteken en hy publiseer die bundel onder die naam jan blom ook janblom wat platanna beteken sodoende word n verband gelê tussen lotus en padda en hierdie verhouding word deurlopende motief vir die bundel nege is die boeddhistiese volmaakte getal derhalwe ook die getal van die heilige lotus met sy nege kroonblare die bundel word dan ook in nege afdelings verdeel wat ook saamval met die nege letters van hoang lien hierdie agtergrond gegewens dui reeds die hegte samehang en eenheid van die bundel aan lotus word in met die c n a prys bekroon en in deur die maatschappij der nederlandse letterkunde saam met skryt met die nederlandse van der hoogt prys skryt om n sinkende skip blou te verf is in nederland uitgegee en kombineer breyten se gedigte met sy tekeninge dit bevat n nawoord van die nederlandse digter h c ten berge en is volgens die opdrag n eerbetoon aan die volk van suid afrika aan wie n burgerskap in hul geboorteland ontsê word die titel kombineer die woorde skryf en skyt in die titel wat hierdie twee begrippe dan aaneenskakel om te skryf word dan n verrotte uitwerpsel wat weer een word met die aarde waaruit lewe weer sal voortspruit dit suggereer egter ook n wanhoop in die krag en waarde van die skryfproses die subtitel verklaar dat dit eintlik n futiele proses is die titel suggereer ook die gedigte se doel as die skrif van die stryd die digproses self word in hierdie bundel dan n sentrale motief wat veral deur middel van vlerke en gevlerkte wesens uitgebeeld word die maatschappij der nederlandse letterkunde ken die nederlandse van der hoogt prys in toe aan skryt en lotus met ander woorde vrugte van die droom van stilte keer weer terug na die hegte struktuur wat n bundel soos lotus kenmerk die titel beslaan die volmaakte nege woorde die twee motto s voorin beslaan elk nege woorde en die bundel word doelbewus opgebou uit n veelvoud van nege gedigte ten spyte van die woordryke titel gaan dit hier veral oor stilte teen die agtergrond van die gedurige wisselwerking en verhoudings tussen alles die groot niet wat ook in ander bundels so n sentrale rol speel tydens breyten se aanhouding in en voor vonnisoplegging skryf hy die bundel voetskrif waar die titel reeds die aard van die bundel saamvat en suggereer om met voete te skryf is n manier van skryf soos deur n gestremde en is beeld van sy eie gestremdheid tydens aanhouding as voete skrywe impliseer dit dat skryf n manier van loop is en word die gedig dan n reis waar die reis wat hy beskryf een van ontdekking is maar veral ook een van bedreiging en verraad die voete is terselfdertyd verbinding tussen lewe en dood waar hy met gevangenskap ook afsterf van sy verlede verder impliseer voetskrif ook heiligheid omdat mens jou skoene uittrek om die heilige gebied te verken dit is ook n soort voetnoot by n primêre teks waar gevangenskap nie deel is van die hoofstroom van die lewe nie dwarsdeur sy oeuvre is daar by die digter ook n begeerte om te vlieg waar jy juis die gebruik van jou voete moet prysgee om dit te bereik die enigste manier waarop hy kan vlieg is om sy gedigte soos gevleuelde wesens uit te stuur om te bereik wat hy nie kan nie veral treffend uitgebeeld in vers as boodskapper daar is dan ook n kloof in die bundel tussen die hier waar hy hom bevind en die daar waar die onbereikbare geliefdes is die bundel bevat verskeie gedigte oor die afwesige geliefde asook twee gedigte vir sy ouers wat afwesig maar tog ook n skakel en kontak met die buitewêreld is die perskor prys word in aan voetskrif toegeken alhoewel nuwe werk van breyten volgens wet nie tydens aanhouding gepubliseer kan word nie verkry hy internasionale bekendheid deur die verskyning van sy poësie in babel de populier de vlaamse gids raster en die stensils van poetry international en die versameling van sy gedigte in nederlandse uitgawes het huis van de dove en met andere woorden in hierdie bloemlesings word al sy verse volledig opgeneem ook dié wat in n seisoen in die paradys en in tydskrifte verskyn het verskeie vertalings en bloemlesings van sy werk verskyn ook in hierdie tyd die nederlandse vertaling van skryt word gedoen deur adriaan van dis in en sinking ship blues word in in engels vertaal deur andré p brink anderstalige bloemlesings sluit in feu froid in frans deur georges marie lory in wat op sy beurt weer in engels arabies en pools vertaal word kreuz des sdens schwarzer brand in duits deur rosi russink in in africa even the flies are happy onder redaksie van dennis hirson in wat op sy beurt vertaal is in portugees spaans frans duits italiaans en nederlands and death white as word met n inleiding deur ampie coetzee in en vertalings in portugees deur mario cesariny in in verskyn vingermaan in nederland met tekeninge van breytenbach en gedigte oor hom deur h c ten berge rutger kopland gerrit kouwenaar lucebert en bert schierbeek vertalings van sy werk verskyn verder ook in onder andere baskies deens noorweegs en sweeds in afrikaans verskyn die bloemlesing blomskryf onder redaksie van ernst lindenberg en ampie coetzee met n keuse van sy gedigte uit al sy bundels voor voetskrif terwyl dit ook verspreide gedigte uit tydskrifte bevat en gedigte wat in n seisoen in die paradys verskyn het in sy inleiding tot die bundel wys ampie coetzee daarop dat breytenbach self sy gedigte beskryf as sou dit om verhoudings gaan hierdie verhoudings sentreer dan rondom die digter en sy verhouding met die poësie en die digter en sy verhouding tot die leser of mens in die algemeen die liefde en die geliefde breytenbach se wens is dan dat die bundel in twee afdelings verdeel moet word hoesê voetverse huis van die dowe en sosê hartverse witskrif van die liefde waarin hierdie verhoudings sentraal staan binne enkele jare na sy vrylating verskyn vier digbundels in nie chronologiese volgorde wat gesamentlik die titel die ongedanste dans dra in chronologiese orde nie die orde waarin dit uitgegee is nie is die bundels lewendood buffalo bill eklips en yk hierdie bundels is die gesamentlike weergawe van sy ervarings en waarnemings binne die gevangenis die gedigte is doelbewus selfs meer verwikkeld as sy vroeëre poësie aangesien hy nie sy siel wou blootlê aan diegene wat letterlik oor sy skouer geloer het wat hy skryf nie volgens die voorwaardes aan die begin van sy strafoplegging moes alle geskrifte saans ingehandig word en kon dit eers na vrylating gepubliseer word uit die verse is daar ook tekens van n toenemende uitsigloosheid wat baie van die gedigte donker stem die titel lewendood omvat die begrippe lewe en dood maar impliseer ook lewend dood dit beskryf dus die twee pole van spanning binne die bundel maar is ook aanduidend van die toestand van die digter in die tronk die gedigte styg egter bo die eng persoonlike uit deur byvoorbeeld verwysings na die graffiti van vorige gevangenes en die beeldspraak wat dante se hellevaart oproep kenmerkend is weer die vrye assosiasie en beeldspraak wat sy digkuns kenmerk en die voortdurende soeke na sin en waarheid binne die omgewing waarbinne hy hom bevind dikwels is die tema ook die taal en die onvermoë van die taal om dinge werklik te kan sê soos dit is asook die dood van n taal lewendood is in op die kortlys vir die toekenning van die rapportprys die titel van buffalo bill verwys na die legendariese amerikaanse volksheld wat bekend geword het in sy gevegte teen die amerikaanse indiane in die negentiende eeu in eklips is die klem baie sterker op die toestand van die ek eerder as die ervarings van die ek en bepeins hy die dinge wat belangrik is die krag van die liefde en die wisselwerking tussen lewe en dood die titel kan verwys na die verdoeseling van die dinge wat werklik is veral deur woorde en die onmag van woorde asook na die dinge wat as werklik belangrik bewys word tydens sy eklips of gevangenskap eklips is in op die kortlys vir die toekenning van die louis luyt prys na vrylating verklaar breyten dat sy self in die tronk van hom afgestroop is en ek word yk die titel van yk word in hakies geplaas om gevangenskap van die ek aan te dui terwyl die insluiting van die letter y ook kan dui op n eenwording van die ek met yolande terwyl die aanhalingstekens daarop kan dui dat hy in sy gevangeskap slegs op woorde aangewys is dit kan ook dui op n soort tussenstadium of tussen in wees met implikasie dat die lewe in gevangenskap tydelik opgehef is die bundel bevat weereens liefdesgedigte waarin die verlange na die afwesige geliefde voorop staan gedigte oor die tronklewe wat soms met n winterlandskap en koue verbind word en die verlange na kommunikasie en kontak met die buitewêreld hierdie toestand van isolasie word in baie gedigte ook met die dood verbind wat ook die betekenis van afwesigheid aanneem daar is deurentyd n bewussyn van mure of grense en n drang om hierdie grense te oorskry met woorde die enigste manier om dit in hierdie situasie te bereik in is hierdie bundel ook op die kortlys vir die toekenning van die louis luyt prys en word eindelik tweede geplaas judas eye is n keuse uit sy tronkbundels in engelse vertaling waarin hy hom in n nawoord oor sy poësie uitlaat en in n selfportret iets oor sy lewensloop vertel soos die so is breyten se eerste bundel wat gedigte bevat wat geskryf is na sy vrylating hoewel baie van die gedigte van voor hierdie tyd dateer die bundel bevat ook twee prosatekste waarin die aard van hierdie bundel uiteengesit word en besin word oor die funksie van poësie hierin skryf hy dat die bundel n verserige notaboek is wat beskryf soos ek my lewe leef die bundel word volgens chronologiese datumbepaling gestruktureer aan die einde van het hy n gedrukte dagboek aangeskaf wat hy daarna gereeld met versinskrywings vir die dag invul n gedig vir elke dag en met etlike onderbrekings volhou tot september hierdie versinskrywings word veertien jaar later op september hervat in word soos die so genomineer vir die rapportprys die bundel nege landskappe van ons tye bemaak aan n beminde word soos die titel aandui in nege afdelings verdeel waarin die reise van die digter uitgebeeld word dit is egter nie net die uiterlike landskappe wat verken word nie maar ook die binne toestand of innerlike landskap van die ek in wese vorm die bundel n soort testament wat aan sy vrou bemaak word en die gedigte is dus gevul met weemoedigheid en die dood met intense herbelewing van die landskappe as die vreugde wat dinge in stand hou sy verbysterende vermoë tot beeldspraak maak hierdie landskappe letterlik visuele woord landskappe die bundel kan gesien word as sy poëtiese testament waarin hy oor sy digterlike ambag besin en dit saamvat nege landskappe van ons tye bemaak aan n beminde is in n naaswenner van die cna prys en word dan in bekroon met die helgaard steyn prys vir die beste letterkundige werk die voorafgaande vier jaar die gedigte in plakboek uitgegee in sy eie handskrif en geïllustreer met sy eie skilderye is reisverse onder andere deur frankryk na italië en dateer uit hierdie reisgedigte is egter meer universeel van aard en beweeg tussen tyd en plek en vanaf die geografiese na die innerlike met die illustrasies wat n integrale deel van die gedig en die betekenis uitmaak ampie coetzee stel die bloemlesing die hand vol vere uit sy poësie saam wat naas verse uit sy digbundels ook gedigte bevat wat voorheen f ongepubliseer was f slegs in tydskrifte verskyn het die bundel oorblyfsels n roudig onder die naam jan blom bevat in n gedig met nege dele hulde aan sy ontslape uitgewersvriend daantjie saayman wat in bereid was om die nege gedigte wat weens politieke redes uit kouevuur weggelaat is apart te publiseer onder die titel oorblyfsels uit die pelgrim se reis na n tydelike die verse word n reis deur die streke van n besondere vriendskap waarin daar deurnag gesels is by wyn en vuur te midde van n algemene gevoel van verwagting en hoop terselfdertyd is dit n reis na die dood en die verse het dan ook n oorwegend elegiese toon saam met papierblom word hierdie bundel in met die hertzogprys bekroon papierblom is n verafrikaansing van bougainvillea en dui ook op die skeppingsproses waar die digter met sy gedigte as t ware woorde op die papier laat blom die titel beklemtoon ook die tydelikheid van alles met n papierblom wat gou vergaan hierdie bundel verskyn onder die pseudoniem jan afrika wat die digter se kontinent van herkoms aandui al tipeer die subtitel die bundel as n swerfjoernaal die talle plekname onder baie van die gedigte is inderdaad n aanduiding van hoe die digter voortdurend aan die beweeg is dit is egter nie n tradisionele reisbundel nie aangesien die reise meer inwaarts gerig is en ook regstreeks met die maak van poësie verband hou die reis self word as belangrik beskou nie die bestemming nie daar is ook heelwat droomgedigte wat aansluit by die liefde natuur en musiektemas van ander gedigte soos kenmerkend van veral sy latere werk is die dood ook n belangrike motief en bring breyten hulde aan sy vriend jan rabie wat op daardie stadium aan n aftakelende siekte ly die dood is egter ook die afskeid van die land van sy herkoms en liefde wanneer die hertzogprys in weer aan breyten toegeken word hierdie keer vir papierblom en oorblyfsels n roudig aanvaar hy dit en word hy persoonlik gebel en gelukgewens op afrikaans deur president nelson mandela van een tronkvoël aan n ander in lady one bundel hy n keuse uit sy liefdesverse en hy neem ook nege voorheen ongepubliseerde gedigte hierin op die versameling ysterkoei blues bevat die digbundels die ysterkoei moet sweet die huis van die dowe kouevuur oorblyfsels uit die pelgrim se verse na n tydelike lotus skryt met ander woorde vrugte van die droom van stilte plakboek die gedigte in n seisoen in die paradys en ander verspreide gedigte wat uit die tydperk voor dateer katastrofes word ook ingesluit omdat breyten dit as prosaverse beskou wat by sy digkuns tuishoort die ongedanste dans is die volledige uitgawe van sy gevangenisgedigte en bevat voetskrif lewendood buffalo bill eklips yk die gedigte in boek deel een dryfpunt en die lang ongepubliseerde gedig die glimlag opgedra aan fjodor dostojefski die singende hand versamelde gedigte is breytenbach se derde versamelbundel dit vorm n drieluik met die vorige twee bande ysterkoei blues en die ongedanste dans die versameling bevat die volgende elf bundels soos die so nege landskappe van ons tye bemaak aan n beminde oorblyfsels papierblom die lady one siklus uit lady one die windvanger oorblyfsel voice over die beginsel van stof katalekte vyf en veertig skemeraandsange en oorblyfsel na n lang stilswye waarin breyten sweer dat hy nooit weer in afrikaans sal dig nie onder meer nadat afrikaners in n internet peiling op die webwerf van die burger gestem het dat hy nie lid van die volk behoort te wees nie verskyn die indrukwekkende bundel die windvanger later volg die beginsel van stof en katalekte wat saam met hierdie bundel n drieluik vorm die windvanger word weer in nege afdelings verdeel in word die hertzogprys die universiteit van johannesburg prys die w a hofmeyr prys en die protea prys aan die windvanger toegeken terwyl hierdie digbundel in dieselfde jaar ook op die kortlys vir die helgaard steyn prys is die beginsel van stof bevat weereens blyke van breyten se besondere woordvermoë waar hy deur nuwe woordskeppings die taal verryk besondere beelde skep en die gedigte laai met veelvuldige betekenislae temas wat hierin aangeraak word sluit in die digterskap en die ouderdom en dood waarin afskeid geneem word van ontslape mense soos van zyl slabbert sy ma ounooi en sy broer basjan deurentyd lewer hy skerp kommentaar op korrupte politici die veertien sonnette wat hy geskryf het vir die fees wat tot sy eer op hengelo in nederland tydens sy sewentigste verjaarsdag gehou is vorm ook deel van die bundel in aansluiting by die res van sy oeuvre gebruik hy in hierdie bundel op meesterlike wyse die poëtiese tegnieke van inkantering musikaliteit en opeenstapeling sodat die blote klank en ritme van die gedig bydra tot die impak en betekenis daarvan zen simbole soos die maan se refleksie op die water aanduidend van verligting deurdat die een in die ander teenwoordig is en selfs die kleinste druppel water die gehele maan en ruimte kan reflekteer asook simbool van die alomteenwoordigheid van die dood in die lewe en die voël en vlerke doem ook hier soos elders in sy poësie gereeld op katalekte se titel beteken versameling fragmente van ou dig of prosastukke die subtitel is artefakte vir die stadige gebruike van doodgaan en die titel ontstaan dus waarskynlik uit die motto van die skrywer cioran wat in die bundel opgeneem word naamlik dat oeuvres sterf maar nie fragmente nie omdat hulle nooit geleef het nie die bundel sluit tematies aan by sy hele oeuvre en breyten maak weer bemoeienis met die dood die skryfproses die erotiese liefde die verhouding met die vaderland reis en reiservarings telkens verras hy weer met sy vermoë om nuwe metafore en nuwe woorde te skep terwyl die gebruik van terugkerende motiewe in sy werk soos die ysterkoei voël die ouers die nar die bobbejaan lewe en dood en vele ander ook in gesprek tree met sy vorige werk en dit gedurig relativeer hierdie omvangryke bundel van bladsye word in sewe afdelings verdeel hierdie bundel vorm saam met die windvanger en die beginsel van stof n drieluik in frankryk word breyten in vereer met die toekenning van die max jacob prys vir outre voix die franse vertaling van oorblyfsel voice over deur georges lory in ontvang die bundel die mahmoed darwiesj stigting se inhuldigingsprys en die oorspronklike afrikaans engelse digbundel word in met die protea prys vir poësie bekroon vir die beste digbundel wat die voorafgaande jaar verskyn het breyten se gedigte word in n menigte versamelbundels opgeneem waaronder n baie ruim keuse in die bloemlesings wat die hele afrikaanse poësieskat dek soos groot verseboek en die afrikaanse poësie in n duisend en enkele gedigte ander versamelbundels waarin sy werk verskyn sluit in die mooiste afrikaanse liefdesgedigte woordpaljas digters en digkuns kraaines die goue vreugde en goudaar hy publiseer ook sy gedigte in verskeie letterkundige tydskrifte insluitende contrast sestiger kol standpunte en the bloody horse n teken van sy groot internasionale aansien is dat sy werk vertaal is in onder andere engels nederlands sweeds italiaans baskies bulgaars deens frans duits portugees en spaans sy poësie is ook verkrygbaar op verskeie cd s om te breyten is die eerste cd waarop kunstenaars hulle gunsteling gedigte van breyten toonset en uitvoer in word dit opgevolg met mondmusiek waarop breyten n al groter rol speel hy lees van sy gedigte voor met musiek van plaaslike musikante op die agtergrond hierdie cd word in deur luisteraars aangewys as die beste afrikaanse album van die jaar in volg lady one waarop hy engelse gedigte met veral n sterk oosterse musiekbegeleiding voorlees beste breyten is n keur uit al die cd s en bevat ook n aantal nuwe snitte laurinda hofmeyr bring in die cd reis na die suide uit waarop sy ook van breyten se gedigte sing wat sy self getoonset het breyten se eerste gepubliseerde prosawerk is katastrofes waarin reeds bekende elemente uit sy digkuns ook figureer die gepynigde ek bevind hom in n absurde wêreld waarin alles aan die verrot is op soek na identiteit verwesenliking en troos soortgelyke tegnieke as in sy poësie word ook gebruik soos aaneenskakeling van oënskynlik onverwante assosiasies gebruik van fantasie saamvoeg van teenoorgesteldes alles weergegee met uitsonderlike beeldingsvermoë die prosa wyk af van normale perspektiewe en beeld nie noodwendig katastrofes aan soos wat dit normaalweg verstaan word nie dit is eerder flitse of fragmente waar sonderlinge gebeurtenisse as gewoon aangebied word of n fantasiewêreld as realiteit voorgehou word met die mens as oorsaak van die katastrofes verder is daar mildelik gebruik gemaak van die paradoks met ontsteltenis wat volg op die doodgewone en die gruwelike wat begroet word met geen verwondering nie in die afrikaanse prosa is hierdie stukke uniek aangesien dit beweeg op n paralogiese vlak waar die betekenis redelike begrip ontwyk maar die impak tog betekenisvol is in word die afrikaanse pers boekhandel prys toegeken aan katastrofes en die ysterkoei moet sweet om te vlieg opstel in vyf ledemate en n ode is sy heel eerste voltooide prosawerk al word dit na katastrofes gepubliseer reeds in is dit aanvaar vir publikasie maar dit word dan deur vrees vir die streng sensuurwette van die tyd gekelder dit is die verhaal van panus samestelling van penis en anus se begeerte om te vlieg wat oor n tydperk van vyf seisoene strek hy bevind hom tydens oorlog in slagterstad n stad wat verwantskappe met parys en kaapstad toon die werk word geskryf uit n dubbelperspektief aangesien panus beide karakter en verteller is sy begeerte om te vlieg is n verlange om aan die groei en ontbinding dood en lewe te ontvlug en homself volkome te verwesenlik waar om te vlieg eindelik gelykgestel word aan nirwana die opperste bevryding hierdie begeerte kan ook gesien word as samehangend met die begeerte om te skryf die vyf seisoene winter winnel winter en lente gekombineer lente somer en herfs van die boek verwys ook na vyf wonderbaarlike vermoëns van boeddha en omdat boeddha die al is skep die vyf saam een liggaam wat meer as sy dele is hierdie vermoëns is kennis deur middel van die hemelse oor kennis van ander se gedagtes herinnering aan voorafgaande lewens kennis van die dood en hergeboorte van ander wesens so word die seisoene dan beide n herhaling van die ander en n nuwe perspektief wat gelyktydig met die ander plaasvind dit is n werk wat heeltemal afwyk van die konvensionele verhalende prosa en dit skep n fantasiewêreld waarin die makabere en kosmiese n verbinding met mekaar aangaan breyten publiseer verskeie prosasketse in sestiger contrast en de vlaamse gids en uit hierdie werk asook verskeie stukke wat uit die oorspronklike manuskrip van katastrofes weggelaat is en prosastukke uit n seisoen in die paradys word keuses saamgebundel in de boom achter de maan in nederland en die miernes swel op ja die fox terrier kry n weekend en ander byna vergete katastrofes en fragmente uit n ou manuskrip hierdie werk is dus verwant aan katastrofes alhoewel dit hoofsaaklik van mindere kwaliteit is die kortverhaal strafbare onskuld word in julie in contrast gepubliseer en daarna deur hennie aucamp in die versamelbundel bolder opgeneem breyten se prosawerk verskyn ook in ander versamelbundels insluitende borde borde boordevol saamgestel deur hennie aucamp vertellers van merwe scholtz en die afrikaanse kortverhaalboek en kort keur beide van abraham h de vries in n seisoen in die paradys onder die skuilnaam b b lasarus doen hy verslag oor die besoek van hom en sy vrou aan suid afrika in waarin hy sy jeugwêreld ook herontdek en die suid afrikaanse samelewing herevalueer die titel verduidelik die kortstondigheid van sy besoek aan sy oorsprong terwyl die skuilnaam bb vir sy voorletters na hom verwys en na lasarus die man wat die dood oorwin het nadat hy n seisoen in die graf deurgebring het in die paradys is daar dus beide lewe en dood hemel en hel die boek staan dan ook in die teken van vele afskeide van mense gebiede en dinge wat hy geken het hy belig die teks met vele gedigte en sluit dan ook sy siening van die digterskap in die boek in die boek is in nederlands vertaal deur hans ester en adriaan van dis en in engels deur rike vaughan na sy vrylating publiseer hy die prosabundel mouroir wat grootliks in die tronk geskryf is dit bestaan uit nege en dertig kortprosatekste waarvan elf in engels geskrywe is die titel is die franse woord vir n tehuis vir bejaardes waar die inwoners op die dood wag en dus ook die betekenis van veroordeelde of gevangene inkorporeer in aansluiting by sy vorige prosawerke word die inhoud surrealisties aangebied met die onderwerp hoofsaaklik ervarings in die gevangenis in die subtitel word die boek as bespieëlende notas van n roman waardeur die aard daarvan fragmente sketse en meditasies wat tog op n manier saamhang aangedui word die spieël van hierdie subtitel is ook aanduidend van die wyse waarop dinge nie direk gesê word nie maar eerder soos in n spieël weerkaatsings is met die weerkaatsings wat ook in die verskillende tekste na mekaar weerkaats en dus by mekaar aansluit dit is dus n verwikkelde werk wat nie maklik sy geheime prysgee nie mouroir is in op die kortlys vir die toekenning van die louis luyt prys boek deel een dryfpunt behandel die digaksie en die rol van waarneming en inspirasie dit is egter nie tegnies en realisties geskryf nie aangesien hy in die tronk waar die boek geskryf is uiteraard geen toegang tot verwysingswerke gehad het nie sy kennis van die literatuur en wye leeskennis sorg egter dat hy die wese van kuns die skeppingsdrang en die skeppende daad kan ondersoek kreatiwiteit word hier verbind met fantasie surrealisme invoer van karakters uit sy vorige werke hallusinasie en dies meer en hy sluit ook n beduidende aantal gedigte binne die teks in sodoende word dit beide fiksie en nie fiksie maar bied nogtans n boeiende blik op sy eie kreatiewe proses parool parole is n keur deur francis galloway uit sy openbare toesprake wat by verskeie geleenthede tussen en in afrikaans en engels gelewer is asook briewe en ander tekste waarmee hy aan openbare debat oor aktuele kwessies deelgeneem het onder andere is daar sy toespraak by die sestiger somerskool wat in by die universiteit van kaapstad gehou is en n stimulus was vir afrikaanse skrywers se maatskaplike betrokkenheid die pleidooi wat hy in in die hooggeregshof gelewer het voor die regter wat hom tronk toe gestuur het op aanklag van terrorisme en sy omstrede toespraak by die aanvaarding van die rapport prys in waarin hy afrikaners gekonfronteer het oor hulle instandhouding van n polisiestaat uit die stukke blyk breyten se deurlopende verset teen ongeregtigheid en sy vermanings kan in alle gevalle na hierdie standpunt teruggevoer word verskeie engelse prosawerke van hom verskyn na sy vrylating the true confessions of an albino terrorist bevat n meer realistiese uitbeelding van sy tronkervarings as mouroir al speel hy n vir hom normale spel tussen werklikheid en fiksie of droom en is dan ook die eerste boek wat hy skryf na vrylating hy dikteer die teks op bande en praat hierop deurentyd met sy vrou wat die bande vir hom transkribeer om haar te vertel wat hy jare lank moes verswyg sy openbaarmaking van die werklikheid binne die suid afrikaanse tronke is ontstellend hoewel sy bedoeling was om n politieke teks te skryf is die uiteinde tog ook n geskrif met letterkundige meriete hoewel dit duidelik is dat sy meesterskap van engels nie so sterk is as sy afrikaans nie in is the true confessions of an albino terrorist op die kortlys vir die toekenning van die engelse c n a prys end papers bevat essays briewe en aantekeninge oor die toestand van blanke afrikaners voor wat hy reeds beskou as die finale afbreuk van apartheid die roman memory of snow and of dust se titel dui reeds aan dat ons hier te maak het met paradoksale verbindings motiewe van kortstondigheid en verganklikheid en die poging om daardie vervlietende tye te onthou of vas te hou dit is hoofsaaklik surrealistiese prosa wat nogtans n boeiende intrige bevat in wen emory of snow and of dust die engelse c n a prys all one horse fiction and images bevat sketse oor mens dier en wêreld op soek na sin en insig wat op n sekere manier aan katastrofes herinner return to paradise besin oor wedervaringe tydens n drie maande besoek van hom en yolande aan n veranderende suid afrika in waartydens hy in sy unieke posisie as beide buitestaander en inwoner weer helderheid oor sy geboorteland probeer verkry die boek verskyn aanvanklik in nederlands as terugkeer naar het paradijs voordat dit in engels verskyn en is n reis aanvulling vir seisoen in die paradys en daarna sy besoek wat op sy tronkstraf en die boek the true confessions of an albino terrorist uitgeloop het om sodoende n drieluik te vorm die sunday times alan paton award vir nie fiksie word in toegeken aan return to paradise the memory of birds in times of revolution is n versameling persoonlike geskrifte essays toesprake referate en ope briewe wat hy tussen en skryf hierin besin hy oor die politiek in suid afrika en spreek sy menings uit oor aktuele sake wat die apartheidsregering en die anc regering insluit terwyl hy ook voorstelle aan die hand doen vir verbetering hy besef dat die ganse eeu immoreel is waar die mensdom konsekwent wreed en destruktief optree teen sy buurman en die omgewing dog heart met subtitel a travel memoir bevat sketse oor sy bolandse jeug geskryf in opdrag van die duitse uitgewer hanser dit is deel van n reeks waarin bekende skrywers oor hulle gunsteling streke skryf die subtitel verwys egter dat breyten steeds op reis is op soek na sy jeug en na homself die titel verwys na nietzsche se besluit om sy menslike pyn hond te noem omdat dit net so getrou en onopsigtelik is en hy sy gevoelens daarop kon uitleef hy verwoord dan ook sy pyn van onthou maar in n beheerste toon wat juis daarom meer aangrypend word die skrywer bevind hom hier in middle world n plek wat later weer sy verskyning in sy prosa sal maak hierdie middelwêreld is wanneer jy jou tuiste verlaat het maar nog nie n geborgenheid in n nuwe tuiste gevind het nie dog heart is in op die kortlys vir die toekenning van die m net prys a veil of footsteps met die subtitel memoir of a nomadic fictional character is weereens n ongewone reisboek waar die reis meer inwaarts as uitwaarts is die reis word in die boek n metafoor vir verbeelding waar n bekende landskap voortdurend anders bekyk en beskryf word deur nuwe metafore daarvoor te vind hier is weer persoonlike refleksies van sy karakter breyten wordfool wat hom in staat stel om die waarnemings in die derde persoon te maak en per geleentheid selfs in gesprek met homself te tree uiteindelik bly die refleksies egter vaag en verberg deur die sluier van voetstappe daar is n streep van moedeloosheid deur die boek met kritiek op die verval ongeregtigheid misdaad en wanhopige toestande wat wêreldwyd ervaar word maar sonder hoop dat die wêreld kan verander en dat verset werklik gaan help hierdie toestand gee ook deels uiting aan sy nomadiese karakter vergelyk die subtitel wat hom nêrens meer werklik tuis laat voel nie in is a veil of footsteps op die kortlys vir die toekenning van die herman charles bosman prys vir engelse letterkundige werk en outobiografieë by archipelago books in new york publiseer breyten intimate stranger waarin hy besin oor die poësie in die algemeen en sy eie siening daarvan hy haal ander skrywers en digters ook aan en tree met hulle in gesprek oor die opvattings van die poësie sodat poësie inderdaad ervaar kan word as n bepaalde manier van lewe dit is ook n siening van sy eie digtersaktiwiteit hierdie boek het reeds in in nederlands verskyn as intieme vreemde notes from the middle world bevat essays oor die sosiaal politiese situasie in suid afrika en twee gedigte die titel essay definieer die middelwêreld as n tussenplek waar jy jou tuiste verlaat maar dat jou tuiste jou nie verlaat nie wat teenstrydigheid en onsekerheid teweegbring intimate stranger a veil of footsteps notes from the middle world en n onvoltooide roman is n vierluik wat hy the middle world uartet noem terwyl elkeen apart gelees kan word speel dit ook op mekaar in en motiewe karakters en situasies daarin word in die verskillende boeke uit verskillende hoeke ondersoek breyten maak sy debuut as dramaturg in by die klein karoo nasionale kunstefees kknk op oudtshoorn met boklied waarin belangwekkende kommentaar gelewer word op tydgenootlike werklikhede binne die afrikanergemeenskap veral die oorgang vanaf n europa orde na n afrika orde hierdie drama is onmiddellik omstrede weens die eksplisiete sekstonele en pront dialoog wat daarin voorkom maar word ook waardeer vir die wyse waarop daarin geslaag word om mites legendes en rituele aaneen te vleg die titel verwys na die bokdans wat in antieke griekeland deel gevorm het van die erediens vir die god van wyn en teater dionysos die romeinse bacchus waaruit die klassieke tragedie ontwikkel het hierdie is egter geen tragedie nie en die subtitel dui dit aan as n vermaaklikheid in drie bedrywe n groep digters woon n konferensie by in n gevangenis maar dit kan ook die paradys of hel wees die karakter maker wat die rol van die skrywer van die stuk speel spreek die gehoor aan die einde van die eerste bedryf regstreeks aan soos die gebruik was in die middeleeue van die karakters roep ook verskeie figure uit die verlede en hede op soos madonna wat moeder maria marilyn monroe of die sangeres kan verteenwoordig aan die slot word maker as sondebok geoffer nadat aspekte van die dramaturg se persoon simbolies nageboots is en politieke en sosiale kwessies in hedendaagse suid afrika aangeraak is die drama is ryk aan intertekstuele verwysings na ander werke soos arthur rimbaud se n seisoen in die hel en aristophanes se die paddas en die voëls hierdie verwysings word egter nie maklik deur die gemiddelde teaterganger gesnap nie sodat die drama as ontoeganklik beskryf kan word boklied ontvang die de kat herrieprys by die kknk asook agt enb vita streekteatertoekennings vir sy eerste engelse drama the life and times of johnny cockroach word in tydens die grahamstadse kunstefees opgevoer dit is n vervolg op boklied en is weereens n stuk deurdrenk van simboliek en filosofie die titel verwys na die onsterflike kakkerlak wat n beslissing oor die eeue heen kan uitbring n regbank van drie vroue wat die vroue moeders dogters minnaars en weduwees verteenwoordig verhoor die hoofspelers in die afgelope eeu se belangrikste gebeure hulle word opgeroep om vir oulaas die oortuigings passie en drome te herleef wat gelei het tot revolusies oorloë en omwentelinge in die proses word die onbenulligheid van elke ideologie ontbloot en gestel teenoor die onbeskryflike lyding en sinnelose geweld wat dit meegebring het in die nuwe suid afrika is die terugkry van grond waarvan swart gemeenskappe in die apartheidsjare ontneem is en die terugwen van n eie trots gesetel in tradisionele norme die dryfveer n hoofman keer van die myne terug na sy ou grond maar as hy sterwe word sy dogter van die universiteit gehaal om oor te neem daar is dan konflik tussen die tradisionele en die nuwe stedelike leefwyse in die nuwe tuiswêreld is daar ook reeds n mafia wat geld maak deur dienste aan die inwoners te verkoop hierdie drama word na hersiening in in die south african theatre journal gepubliseer in die toneelstuk subtitel belydenis in twee bedrywe wat sy debuut in by die kknk het vorm breyten se jare in die gevangenis die agtergrond en die drama neem die vorm aan van n toneelstuk wat binne n tronk afspeel breytenbach word self in die stuk uitgebeeld as eerstens die jong gevangene dawid inkwisiteur en die ouer breyten as baba halfjan wat op n troon tennisskeidsregterstoel sit en as n soort hoof van die jurie optree die kwessie van skuld staan sentraal in die debat wat die regisseur met die gevangene in die eerste bedryf voer waar dawid repeteer vir die koms van dostojefski en in die proses sy sondes bely die stuk wag naamlik op die koms van die russiese skrywer dostojefski wat soos breyten ook op sy dag om vermeende politieke redes n tyd in die tronk deurgebring het hierdie proses van wag het duidelike aansluiting by die teater van die absurde en die stuk waiting for godot van samuel beckett die repetisie van n toneelstuk binne n toneelstuk wat besig is om geskryf te word sluit ook by hierdie teatertradisie aan dostojefski daag egter wel op en praat deur middel van gegewe vervat in sy roman die gebroeders karamazov en sluit dit aan by die debatte oor geloof en twyfel breyten voltooi die onvoltooide gedig in dostojefski se werk wat oor vryheid en n beter wêreld handel hierna neem dostojefski in die tweede bedryf die plek van baba halfjan op die troon in vervaag die werklikheid van breytenbach se lewe en word die stuk algaande n uitbeelding van n droom waarin verskeie intertekste oormekaar skuif en indringende sosiaal politieke filosofiese en religieuse standpunte gemaak word dit is veral die persoonlike belydenis so eie aan die christelike godsdiens en sy uitwerking van persoonlike skuldgevoel wat aangeval word maar die soustrein mentaliteit van politieke magshebbers die afrikaner se posisie in n nuwe suid afrika en die waarheid en versoeningskommissie word alles aangespreek die boodskap is dat niks ons van die geskiedenis kan red nie nie die politici nie nie die godsdiens nie en eindelik ook nie die kuns nie die surrealistiese aanslag van beide breyten se dramas met die klem op die woord eerder as handeling en die wye verwysingsraamwerk plaas hoë eise op die gehoor en leser breyten doen ook vertalings in afrikaans waaronder titus andronicus van shakespeare die skooltrein van helen acker en die geheim van die houtbene van griselda gifford as redakteur is hy verantwoordelik vir die bundel imagine africa n versameling vanessays verhale gedigte en genre oorskrydende skeppings asook n reeks afbeeldings van die grafiese werk van amadou kane sy n senegalese kunstenaar werk van suid afrikaanse skrywers en digters daarin is deur charl pierre naudé adam small eben venter en breytenbach self sy werk word ook gereeld opgevoer in wordlappesait by die kknk opgevoer met pedro kruger en eugenie swanepoel wat van breyten se getoonsette poësie sing sy tronkgedigte word in deur die komponis martin watt in n opera omskep onder die naam tronkvoël by woordfees op stellenbosch in word die produksie verse in my vingers met die eerste prys vir woordmusiek bekroon bhisho xhosa buffel voorheen bisho is n dorp in suid afrika en die hoofstad van die oos kaap bhisho lê aangrensend aan die dorp king william s town naby die groot hawestad oos londen en val in die buffalo city metro die provinsiale wetgewer en byna alle staatsdepartemente se provinsiale hoofkantore is in die dorp gevestig die plaaslike bhisho lughawe bedien die dorp en king william s town bhisho is aan die n nasionale pad geleë onder sy vorige naam van bisho was dit die hoofstad van die voormalige tuisland ciskei vanaf tot die ciskei het onafhanklikheid verkry op desember hoewel dit nooit buite suid afrika erken was nie en is op augustus weer by suid afrika ingelyf gedurende sy tyd as n tuislandhoofstad het bisho n susterstad ooreenkoms onderteken met die vestiging van ariel in die israelies besette wesbank op september was hierdie klein dorpie die toneel van die bisho slagting toe sowat betogers opgeruk het na die bisho stadion hulle was ter ondersteuning van die aftakeling van die ciskei wat nog steeds n mate van onafhanklikheid probeer handhaaf het asook die verwydering van die ciskeise leier brigadier oupa gozo uit sy pos die ciskei weermag het op die heuwels rondom die stadion op die skare losgebrand en mense doodgeskiet en ng gewond die bloedbad het op n kritieke tyd plaasgevind toe onderhandelings om n nuwe demokrasie in suid afrika reeds ver gevorderd was ná dié slagting is samesprekings tussen die african national congress die nasionale party regering en ander partye oor n nuwe staatkundige bedeling vir suid afrika wat ná die boipatong slagting in junie van dieselfde jaar opgeskort is met hernude ywer hervat botswana amptelik die republiek botswana engels republic of botswana tswana lefatshe la botswana is n landingeslote land in suider afrika die land was voorheen die britse protektoraat betsjoeanaland binne die volkebond met onafhanklikheid op september verander die land se naam na botswana sedertdien handhaaf botswana n tradisie van n stabiele verteenwoordigende republiek met n konsekwente stelsel van ononderbroke demokratiese verkiesings en die beste posisie van afrika in die wêreldwye korrupsie indeks sedert sowat dit is nou afrika se oudste deurlopende demokrasie botswana is n droë en topografies platte land sowat van sy oppervlakte word deur die kalahariwoestyn beslaan terwyl die noordooste deur die okavangodelta oorheers word dit word deur suid afrika in die suide en suidooste namibië in die weste en noorde en zimbabwe in die noordooste begrens die grens met zambië in die noorde naby kazungula is swak gedefinieer maar is hoogstens n paar honderd meter lank volgens ander menings ontmoet die grense van die vier lande botswana namibië zambië en zimbabwe op een enkele punt en sal vervolgens die enigste internasionale vierlandepunt wêreldwyd vorm dié moontlike vierlandepunt is egter sonder algemene internasionale erkenning hiervan hang ook die aantal buurlande van botswana af drie of vier in die noorde word botswana deur die smal namibiese kaprivistrook van angola geskei die eerste inwoners van die hedendaagse botswana was sedert v c die boesmans wat vir hul rotstekeninge orals in suider afrika bekend staan en veral jagter versamelaars was die bantoevolke het sowat jaar gelede suider afrika binne beweeg en hulle hier as landbouers en veewagters gevestig die land se bevolking bestaan veral uit batswana en hul taal is setswana ook bekend as tswana tydens die wedloop om afrika het die hedendaagse botswana in n britse protektoraat geword betsjoeanaland om te verhoed dat die gebied by die zuid afrikaansche republiek of duits suidwes afrika ingelyf word op september het die land van die verenigde koninkryk onafhanklik geword en sy naam na botswana land van die tswanas verander botswana is n middelgroot land van net meer as twee miljoen mense en is een van die mins bevolkte lande wêreldwyd sowat van die bevolking bly in die hoofstad en grootste stad gaborone botswana was eens een van die armste lande ter wêreld met n bbp per kapita van sowat vs per jaar in die laat s maar het sedertdien homself in n land met n hoër middelinkomste met een van die wêreld se snelgroeiendste ekonomieë omgeskep die ekonomie nou verbonde aan dié van suid afrika word oorheers deur mynbou beesboerdery en toerisme botswana spog met n bbp koopkragpariteit per kapita van omtrent per jaar in een van die hoogstes in afrika sy hoë bruto nasionale inkomste volgens sommige ramings die vierde grootste in afrika gee die land n relatief hoë lewenstandaard en die hoogste menslike ontwikkelingsindeks van die vastelandse afrika suid van die sahara botswana is n lidland van die afrika unie suider afrikaanse doeane unie suider afrikaanse ontwikkelingsgemeenskap beweging van onverbonde lande britse statebond en die verenigde nasies die land word erg deur die miv vigs epidemie geraak ten spyte van die sukses om behandelings beskikbaar te stel aan diegene wat besmet is en om die bevolking algemeen in te lig oor hoe om die verspreiding van miv vigs te stop het die aantal mense met miv vigs van in tot in gestyg soos in het botswana die derde hoogste voorkomsskoers vir miv vigs aangesien ongeveer van die bevolking besmet is daarbenewens sal in die nabye toekoms veral die aardverwarming en die tekort aan vars water die grootste uitdagings vir botswana wees die landsnaam beteken land van die tswanas en verwys na die dominerende etniese groep van botswana die term batswana is oorspronklik op die tswanas toegepas wat nog steeds die geval is dit word egter ook algemeen as n demoniem vir alle burgers van botswana gebruik ongeag hul etniese agtergrond volgens argeologiese opgrawings is botswana sedert sowat twee miljoen jaar deur hominidae bevolk klipwerktuie en fauna oorblyfsels getuig daarvan dat alle dele van die land minstens sedert jaar bevolk is in oktober het navorsers bekend gemaak dat botswana sowat jaar gelede die wieg van die moderne mens was getuienisse van moderne mense soos rotstekeninge is sowat jaar oud die oorspronklike inwoners van suider afrika is die boesman san en khoikhoi volke wat dikwels onder die sambreelterm khoisan saamgevat word albei praat khoisan tale en hulle het oor lang afstande gejag versamel en verhandel toe beeste ongeveer jaar gelede vir die eerste keer na suider afrika gebring is het pastoralisme n belangrike kenmerk van die ekonomie geword aangesien die gebied oor groot grasvlaktes vry van die tsetsevlieg beskik dit is onbekend wanneer bantoevolke hulle vanaf die noorde in die land gevestig het alhoewel n c algemeen aanvaar word destyds het die voorvaders van die hedendaagse kalanga hulle in die noordoostelike gebiede van die land gevestig hierdie proto kalanga was nou verbonde aan state in zimbabwe maar ook aan mapungubwe in suid afrika dié state wat buite die huidige botswana geleë was het blykbaar groot veekuddes in die sentrale distrik aangehou glo in getalle soortgelyk aan dié van die moderne veedigtheid hierdie massiewe veeteeltkompleks het tot n c voorspoedig geword en blykbaar ná die agteruitgaan van mapungubwe ineengestort gedurende hierdie tydperk het die eerste tswana sprekende groepe die bakgalagadi na die suide van die kalahari beweeg al hierdie verskillende volke is deur handelsroetes langs die limpoporivier met die indiese oseaan verbind en handelsgoedere uit asië soos krale het in ruil vir ivoor goud en renosterhoring waarskynlik hul weg na botswana gevind die koms van die tswana sprekers se voorouers wat die streek kom beheer het is nog nie presies gedateer nie lede van die bakwena n kapteinskap onder die legendariese leier kgabo ii het hulle teen n c in die suidelike kalahari gevestig en sy volk het die bakgalagadi in n westelike rigting in die woestyn verdring oor die jare heen het verskeie nasate van die bakwena na aangrensende gebiede beweeg die bangwaketse het gebiede in die weste bevolk terwyl die bangwato hulle in die noordooste in voormalige kalanga gebiede gevestig het nie lank daarna nie dalk in die s het nasate van die bangwato die batawana na die okavangodelta beweeg die eerste skriftelike optekeninge rakende die hedendaagse botswana het in verskyn volgens dié optekeninge het die bangwaketse die hersende mag in die gebied geword onder makaba ii het die bangwaketse hul groot troppe beeste in goed beskermde woestyngebiede aangehou en hul militêre mag benut om hul bure aan te val ander destydse kapteinskappe in die gebied het oor bevolkings van sowat beskik en was redelik welvarend dié balans is gedurende die mfecane beëindig toe n opeenvolging van indringende mense uit suid afrika die land binnegekom het alhoewel die bangwaketse in staat was om in die aanvallende bakololo te verslaan is oor die tyd heen al die groot kapteinskappe in botswana aangeval verswak en verarm beide die bakololo en amandebele het herhaaldelik strooptogte onderneem en beeste vroue en kinders in groot getalle van die batswana gevat waarvan die meeste in die woestyn of na heiligdomgebiede soos heuwels en grotte verdryf is eers na toe die amandebele na die weste van zimbabwe verhuis het het hierdie bedreiging bedaar gedurende die s en s het die handel met die kaapkolonie toegeneem en die batswana kapteinskappe in staat gestel om te herbou die bakwena bangwaketse bangwato en batawana het saamgespan om die winsgewende ivoorhandel te beheer en toe die inkomste benut om perde en wapens in te voer en sodoende beheer oor die hedendaagse botswana te verkry dié proses is teen afgesluit en sodoende is die boesmanne kalanga bakgalagadi en ander hedendaagse minderhede deur die batswana onderwerp ná die groot trek het afrikaners van die kaapkolonie hulle in transvaal langs die grens van botswana gevestig in het n koalisie van tswana kapteinskappe onder sechele i tydens die slag van dimawe afrikaner invalle afgeweer en in ná sowat agt jaar se onderbroke spanning en vyandigheid in potchefstroom uiteindelik n vredesooreenkoms gesluit met dié ooreenkoms is die hedendaagse grens tussen suid afrika en botswana vasgelê en die afrikaners en batswana het vreedsaam handel gedryf en saamgewerk weens dié nuwe vreedsame toestande het die handel tussen en gedy en christelike sendelinge het hieruit voordeel getrek teen het beide die lutheraanse en die londense sendinggenootskap hulle in die land gevestig teen het elke dorp oor n inwonende sendeling beskik en hulle invloed het stadigaan gegroei khama iii aan bewind in was die eerste van die tswana kapteins wat van die christendom n staatsgodsdiens gemaak het en gevolglik n groot deel van die tswana gewoontereg verander die christendom het teen die eerste wêreldoorlog die de facto amptelike godsdiens in al die owerhede geword tussen en het die boere en batswana n verdere oorlog gevoer nadat die batswana in die suide deur boerse en britse huursoldate aangeval is vervolgens is op die suidelike gebied van die batswana die boererepublieke stellaland en goosen gestig deels ná onderhandelinge met die plaaslike koranna die twee republieke is egter onder druk van die britse magnaat cecil john rhodes deur britse troepe beset en het in brits betsjoeanaland geword tien jaar later is dit by die kaapkolonie ingelyf en behoort vandag tot die suid afrikaanse provinsie noordwes tydens die wedloop om afrika het die gebied van botswana die belangstelling van beide die duitse keiserryk en die verenigde koninkryk gelok gedurende die koloniale konferensie van berlyn het die britte daarop besluit om botswana te annekseer om sodoende die pad na die noorde te beveilig en die kaapkolonie met sy gebiede verder noord te verbind in januarie het hulle tswana gebiede eensydig geannekseer en daarna die warren ekspedisie noord gestuur om hul beheer oor die gebied te konsolideer en die kapteins te oortuig om die britse gesag te aanvaar ten spyte van hul bekommernisse het hulle uiteindelik tot dié bekwame prestasie ingestem in is gebiede noord van die ste breedtegraad by die nuwe betsjoeanaland protektoraat bygevoeg gedurende die s is die nuwe gebied in agt verskillende reservate ingedeel met redelike klein hoeveelhede grond wat as vrye besit gelaat is vir wit setlaars gedurende die vroeë s het die britse regering besluit om die betsjoeanaland protektoraat aan die british south africa company te oorhandig dié plan was goed op dreef ten spyte van die versoekings van tswana leiers wat in protes na engeland opgeruk het maar dit is deur die mislukking van die jameson inval in januarie uiteindelik gefnuik toe die unie van suid afrika in gestig is uit die vernaamste britse kolonies in die gebied die hoëkommissarisgebiede is die betsjoeanaland protektoraat basoetoland nou lesotho en swaziland nou eswatini nie ingesluit nie maar voorsiening is gemaak vir hul latere inkorporering n vae onderneming is egter toegestaan om met hul inwoners te konsulteer en alhoewel opeenvolgende suid afrikaanse regerings die gebiede wou laat oordra het brittanje die proses voortdurend vertraag gevolglik het die oordrag nooit plaasgevind nie met die verkiesing van die nasionale party in suid afrika en die onttrekking van suid afrika uit die britse statebond na republiekwording in is enige vooruitskouing van inkorporering beëindig in junie het die britse regering voorstelle vir n demokratiese selfregering in botswana aanvaar die setel van die regering is in van mafeking in suid afrika geskuif na die nuutgestigte gaborone wat naby die suid afrikaanse grens geleë is die grondwet van het aanleiding gegee tot die eerste algemene verkiesing en ook na onafhanklikheid op september seretse khama n leier in die onafhanklikheidsbeweging en die regmatige aanspraakmaker op die hoofmanskap van die mangwatostam is as eerste president van botswana verkies en daarna vir nog twee termyne herkies in die eerste jare ná sy onafhanklikheid was botswana as t ware van wit beheersde lande omring aangesien dit in die noordooste aan rhodesië die huidige zimbabwe in die suide aan suid afrika onder apartheid en in die weste aan die suid afrikaans besette suidwes afrika die huidige namibië gegrens het khama se pogings om die nuwe nasie se betrokkenheid in konflikte met die buurlande te vermy was suksesvol die ekonomiese ontwikkeling van botswana het in die eerste jare ná sy onafhanklikheid spoedig ontwikkel nadat in by orapa die eerste groot diamantveld ontdek is tot op hede lewer die uitvoer van diamante n groot bydrag tot die dekking van die land se uitgawes die hoë inkomste het tot n spoedige ontwikkeling van die land gelei tot in is sowat km se paaie geteer en sekondêre skole opgerig botswana het in saam met angola mosambiek en tanzanië die frontlynlande gevorm en die bevrydingsbewegings in namibië en die destydse rhodesië ondersteun in het hierdie frontlynlande saam met lesotho malawi zambië en swasiland die suider afrikaanse ontwikkelingskonferensie saok gestig aan die begin veral as n teengewig teenoor suid afrika in is die botswana weermag gestig om die grense met rhodesië en later met suid en suidwes afrika te beskerm die suid afrikaanse weermag het botswana herhaaldelik binnegeval veral om aktiviste van die african national congress en swapo in die hande te kry ná die einde van apartheid in suid afrika het dié land in die saok betree wat sedertdien as die suider afrikaanse ontwikkelingsgemeenskap saog in gaborone gesetel is botswana se vlag getuig tot vandag toe van dié land se alternatiewe benadering van rasverhoudinge teenoor die ou suid afrikaanse apartheidstelsel aangesien wit en swart vrede en harmonie tussen mense van afrika en europese afkoms in botswana verteenwoordig een van die bantoestans wat deur die voormalige suid afrikaanse regering gestig is was bophuthatswana wat vir die tswana bevolking in suid afrika gestig is en een van vier amptelik selfregerende bantoestans was botswana het ingestem om informele ooreenkomste met bophuthatswana aan te gaan ten einde makliker oorgrensbewegings te fasiliteer ook in die destydse suidwes afrika het n tswana bantoestan net oorkant die grens bestaan tswanaland laasgenoemde is nou in die namibiese omaheke streek geleë die presidentskap is oorgegee aan die sittende adjunkpresident uett masire wat in verkies is as president en in en herkies is daarna in is sy adjunkpresident festus mogae tot president verkies en in herkies in is ian khama seun van sir seretse khama wat op daardie stadium ook adjunkpresident was nadat hy in as bevelvoerder van die botswana weermag bedank het om in die kabinet te dien tot president verkies ná tien jaar in amp het ian khama op april bedank en is deur adjunkpresident mokgweetsi masisi opgevolg in oktober is masisi as botswana se president herkies nadat die botswana democratic party sy grootste bedreiging van eenheid in meer as vyf dekades beleef het aangesien masisi se voorganger ian khama by die opposisie aangesluit en masisi van outoritarisme beskuldig het khama is voorheen tydens masisi se eerste toespraak aan die nasie skerp aangeval met n grootte van km is botswana die ste grootste land in die wêreld ná madagaskar en effens groter as kenia die land is geleë tussen en suid en en oos botswana se gebied is amper driehoekig met beide km in n noord suidelike en n wes oostelike rigting die land is oorwegend plat en neig na n glooiende tafellandskap botswana word oorheers deur die kalahariwoestyn wat ongeveer van die oppervlak uitmaak die okavangodelta die grootste binnelandse delta in die wêreld is in die noordweste net suid van die okavangodelta is die ngamimeer geleë die makgadikgadipan n groot soutpan is in die noorde geleë botswana is oorwegend hoogland met min bulte net min gebiede soos die makgadikgadipan en die streek langs die limpopo is minder as m bo seevlak geleë botswana se hoogste bergspits is monalanongheuwel m suidwes van die hoofstad gaborone terwyl die laagste punt in die ooste van die land by die uitmonding van die shasherivier in die limpoporivier geleë is die limpopostroomgebied die grootste terreinvorm in die hele suider afrika lê gedeeltelik in botswana met die stroomgebiede van sy takriviere die notwanerivier bonwapitserivier mahalapswerivier lotsanerivier moloutserivier en die shasherivier wat in die oostelike deel van die land vloei die hoofstad kry water vanaf die notwane deur die gaboronedam die choberivier vloei na die noorde en vorm die grens tussen botswana en namibië in die zambezirivier die choberivier mond by kazungula dit beteken klein worsboom en is n plek waar sebitwane en sy makolostam oor die zambezi na zambië gegaan het in die zambezirivier in botswana se klimaat is weens die kort reënseisoen halfdor die relatiewe hoogte bo seevlak en sy vastelandse ligging sorg egter vir n subtropiese klimaat die land is die grootste deel van die jaar ver van die lugstroom wat deur vog belaai is die droëseisoen duur in die suide vanaf april tot oktober en tot november in die noorde waar in totaal meer reën val die suide van die land is gedurende winter vroeg mei tot einde augustus meer blootgestel aan koue winde en die gemiddelde temperatuur is rondom c die hele land het warm somers met gemiddelde temperature van sowat c die totale sonskyn is regdeur die jaar hoog alhoewel die winter die sonnigste periode is die hele land is gedurende die droë seisoen winderig en stowwerig suider afrika is in n hoofsaaklik semi ariede en ariede streek geleë wat vinnig deur die aardverwarming geraak kan word dit lei tot n groter verwarming langer droogtes en minder neerslae in botswana het die gemiddelde temperatuur om sowat c gestyg die hoogste toename in die suidelike halfrond botswana het diverse areas van wildlewehabitate buiten die delta en woestyngebiede is daar grasvelde en savannes waar blouwildebeeste wildsbokke en ander soogdiere en voëls te vinde is in noord botswana is van die min oorblywende bedreigde wildehondtroppe in die chobe nasionale park in die chobedistrik is die grootste konsentrasie van afrika olifante in die wêreld in botswana leef sowat olifante meer as in enige ander afrikaland die park bedek ongeveer km en ondersteun ongeveer voëlspesies daarbenewens leef in botswana kameelperde verskeie wildsbokke leeus jagluiperd luiperds renosters en kwaggas die okavangodelta huisves sowat voëlspesies soogdierspesies visspesies amfibieë en reptielspesies jaarliks beleef botswana groot migrasies van kwagga en wildebeestroppe tussen chobe en okavangodelta aan die een kant en die suidelike en suidoostelike gebiede soos die boteti aan die ander kant die chobe nasionale park en moremi wildreservaat in die okavangodelta asook tsodilo is groot toeriste aanloklikhede ander reservate sluit die sentraal karoo wildreservaat in die kalahariwoestyn in ghanzidistrik die makgalagadipanne nasionale park en die nxaipan nasionale park in die sentraaldistrik in die makgalagadisoutpan in mashatu wildreservaat is in privaatbesit en is geleë waar die shasharivier en die limpopo in die ooste van botswana saamvloei die ander reservaat in privaatbesit is mokolodi natuurreservaat naby gaborone daar is ook gespesialiseerde toevlugsoorde soos die khama renostertoevlugsoord en die makgalagaditoevlugsoord vir flaminke die genoemde toevlugsoorde is albei in die sentraaldistrik geleë die dood van meer as savanne olifant in die okavangodelta in is vermoedelik deur n gevaarlike neurotoksien veroorsaak die olifante het in april in die vleilandgebied in die noordweste van die land begin sterf kalwers en volwasse olifante dwaal verward uitgeteer en in nood hulle val ineen as die vermeende gifstof hul motorfunksies benadeel en hul bene verlam word stroping vergiftiging en miltsiekte is as moontlike oorsake uitgesluit reeds in april is sowat olifante in botswana aan onbekende oorsake dood botswana staar tans twee groot omgewingsprobleme in die gesig droogte en woestynvorming die woestynvormingsprobleme stam hoofsaaklik uit die erge droogtes in die land weens die droogte is van die land se mens en dierbevolking afhanklik van grondwater die gebruik van grondwater het die effek van droogtes verlig maar het n letsel op die land gelaat grondwater word bereik deur diep boorgate te boor wat uiteindelik gronderosie tot gevolg het oppervlakwater is baie skaars en minder as van die landbou in die land is volhoubaar met reënval alleen as gevolg hiervan boer van die bevolking met lewende hawe vir n bron van inkomste daarom is dit nie verbasend nie dat van die grond aangewend word vir gemeenskaplike weiding wat n beduidende oorsaak is van woestynvorming in die land aangesien die boer met vee winsgewend vir inwoners van botswana is word die land voortdurend uitgebuit die dierbevolkings het dramaties toegeneem van tot het die veepopulasie toegeneem van miljoen na miljoen die menslike populasie het ook van in toegeneem na miljoen in n toename van amper meer as van alle huishoudings in botswana besit beeste en dit is tans die grootste bron van landelike inkomste daar is al gemeld dat die okavangodelta opdroog weens die toename in weiding van vee die okavangodelta is een van die groot halfbeboste vleilande in botswana en is die grootste binnelandse delta in die wêreld dit is n baie belangrike ekostelsel vir die oorlewing van n aantal diere die departement van bosbou en omvangshulpbronne het reeds begin om n projek te implementeer wat inheemse plantegroei in gemeenskappe in kgalagadi suid kweneng noord en bobeti herbekendstel herbekendstelling van inheemse plantegroei sal help om die degradasie van die grond teen te werk die owerheid van die verenigde state het ook n ooreenkoms met botswana aangegaan deur vs miljoen te gee om botswana se skuld met vs miljoen te laat krimp die bepalings van die skuldvermindering is dat botswana sal fokus op n meer uitgebreide bewaring van die land die ontwikkelingsprogram van die verenigde nasies undp voer aan dat die vlak van armoede n groot probleem skep deur die uitbuiting van hulpbronne in botswana insluitend oorbenutting van grond om dit te verander het die undp met n projek in die suidelike gemeenskap van struizendam begin om die inheemse kennis en tradisionele grondbestuurstelsels te ontgin die leiers van dié beweging is veronderstel om deel van die gemeenskap te wees sodat groter inkomste en gevolglike vermindering van armoede teweeg gebring kan word die undp het ook genoem dat die regering effektief beleid moet implementeer wat mense in staat stel om hul eie hulpbronne te bestuur hulle help dan ook die botswana regering met toepaslike beleidvorming botswana is afrika se oudste demokrasie die grondwet van botswana is die oppergesag van die reg beskerm die burgers se regte en verteenwoordig hul regte die politiek van botswana vind plaas binne n raamwerk van n verteenwoordigende demokratiese republiek met n veelpartystelsel waar die president van botswana gelyktydig die staatshoof en die hoof van die regering is hy word deur die parlement verkies en is verantwoordbaar teenoor die parlement uitvoerende magte word deur die regering uitgeoefen wetgewende magte berus by die regering en die parlement van botswana die mees onlangse verkiesing die elfde sedert onafhanklikheid is op oktober gehou sedert die verklaring van onafhanklikheid word die partystelsel deur die botswana democratic party oorheers die regbank is onafhanklik van die uitvoerende gesag en die wetgewer botswana is op die ste plek van lande in die demokrasie indeks volgens transparency international is botswana die mins korrupte land in afrika en word op dieselfde vlak as portugal en suid korea geplaas die land word nietemin beskou as een van die lande in afrika wat die mees geheimsinnige openbare instellings het dit bestaan uit n tipiese hofstelsel van plaaslike landdroshowe n hooggeregshof en n applhof die hooggeregshof is n hoër hof met onbeperkte oorspronklike bevoegdheid om kriminele burgerlike of grondwetlike sake kragtens enige wet te verhoor en te beslis die applhof kan applle aanhoor die hoof van die hooggeregshof is die hoofregter die applhof is die hoogste en finale hof in die land en behandel applle van die hooggeregshof en die nywerheidshof die regterpresident is die hoof van die applhof regters word deur die president van botswana op aanbeveling van die regterlike dienskommissie aangestel alhoewel die prokureursorde van botswana al sedert bestaan is daar in hul register van prokureurs nog steeds geen duidelike aanduiding van hoe sekere demografie soos vroue op die regsveld gevaar het nie botswana het n klein aantal diplomatieke missies in die buiteland in sy buitelandse betrekkinge plaas botswana n klem op die ekonomiese en politieke integrasie in suider afrika botswana poog om van die suider afrikaanse ontwikkelingsgemeenskap saog n werkende instrument vir ekonomiese ontwikkeling te maak en dit het pogings aangewakker om die streek selfpolisiëerend te maak ten opsigte van voorkomende diplomasie konflikoplossing en goeie bestuur die saog hoofkantoor is in gaborone gesetel die land het suid afrika na apartheid verwelkom as n vennoot in hierdie pogings botswana sluit aan by die afrika konsensus oor die meeste belangrike internasionale aangeleenthede en is n lid van internasionale organisasies soos verenigde nasies afrika unie beweging van onverbonde lande en britse statebond botswana is ook n lid van die internasionale strafhof met n bilaterale immuniteitsooreenkoms vir beskerming van die amerikaanse weermag soos onder artikel gedek ten tye van sy onafhanklikheid het botswana oor geen gewapende magte beskik nie eers nadat beide die rhodesiese en die suid afrikaanse leërs teen onderskeidelik die zimbabwe people s revolutionary army en umkhonto we sizwe toegeslaan het is in die botswana weermag van stapel gestuur die president is die hoofbevelvoerder van die gewapende magte en benoem n verdedigingsraad en die botswana weermag bestaan tans uit sowat weermaglede in het botswana die vn verdrag oor die verbod van kernwapens onderteken ná politieke veranderinge in suid afrika en die streek fokus die botswana weermag se missies toenemend op die voorkoming van stropery voorbereiding op rampe en buitelandse vredesbewaring die verenigde state was die grootste enkele buitelandse bydraer tot die ontwikkeling van die botswana weermag en n groot deel van sy offisierskorps het amerikaanse opleiding ontvang die botswana regering het die verenigde state toestemming gegee om die moontlikheid te ondersoek om n afrika kommandobasis africom in die land te vestig baie van die inheemse san is met geweld van hul grond na reservate verskuif om hulle te verskuif is hul toegang tot water en hul land geweier en as hulle gejag het wat die belangrikste voedselbron was is hulle gearresteer hul land is in die wêreld se rykste diamantveld geleë amptelik ontken die regering dat daar n samehang met mynbou bestaan en beweer die hervestiging teen einde van die bewaring van die natuurlewe en die ekosisteem al het die san bevolking sedert millennia volhoubaar op die land gewoon in die reservate sukkel hulle om werk te kry en alkoholisme is welig op augustus het die vn se spesiale rapporteur vir minderhede fernand de varennes n verklaring uitgereik waarin hy botswana versoek om pogings om die regte van minderhede met betrekking tot openbare dienste grond en hulpbrongebruik en die gebruik van minderheidstale in onderwys en ander kritieke gebiede te erken en te beskerm tot in junie was homoseksualiteit in botswana onwettig n beslissing van die hooggeregshof in botswana op junie daardie jaar het egter bepalings in die strafwet geskrap wat die vleeslike kennis van enige persoon teen die orde van die natuur en dade van growwe onwelvoeglikheid gestraf het waarmee botswana een van slegs afrikalande geword het wat homoseksualiteit f gedekriminaliseer f gewettig het botswana volstrek die doodstraf deur ophanging die botswana sentrum vir menseregte ditshwanelo is in gestig botswana is in distrikte ingedeel landelike en stedelike distrikte die landelike distrikte is die stedelike distrikte is sedert sy onafhanklikheid het botswana een van die snelgroeiendste bbp s ter wêreld gehad voorheen was landbou die land se belangrikste ekonomie maar intussen is mynbou beesboerdery en toerisme die vernaamste ekonomiese sektore tussen en het botswana se ekonomie met sowat per jaar gegroei die meeste van die land se inkomste kom uit diamantontginning in is uraan in botswana ontdek en die ontginning daarvan het in begin botswana het homself van een van die armste lande in die wêreld omgeskep na n land met n boonste middelinkomste hoewel botswana oorvloedige hulpbronne gehad het het n goeie institusionele raamwerk die land in staat gestel om hulpbroninkomste her te belê om stabiele toekomstige inkomste te genereer volgens n skatting het die land die vierde hoogste bruto nasionale inkomste volgens koopkragpariteit in afrika net na mauritius gaboen en ekwatoriaal guinee wat n lewenstandaard vergelykbaar met dié van meksiko moontlik maak dit is selfs meer as dié van namibië en suid afrika die ministerie van handel en nywerheid van botswana is verantwoordelik vir die bevordering van sake ontwikkeling in die hele land volgens die internasionale monetêre fonds het botswana se ekonomie vanaf tot jaarliks met sowat gegroei botswana geniet in vergelyking met ander afrikalande n hoë vlak van ekonomiese vryheid en was in afrika se derde beste land volgens ekonomiese vryheid net na mauritius en rwanda die regering het n gesonde fiskale beleid gehandhaaf ondanks opeenvolgende begrotingstekorte in en en n geringe mate aan buitelandse skuld dit het die hoogste soewereine kredietgradering in afrika behaal en beskik oor buitelandse valutareserwes van meer as miljard in wat ongeveer twee en n half jaar se huidige invoer beloop botswana se orapamyn is die grootste diamantmyn ter wêreld in terme van waarde en hoeveelheid karats wat jaarliks ontgin word in is n geraamde miljoen karats ontgin met n gemiddelde prys van karaat vervolgens het die orapamyn in diamante ter waarde van meer as miljard gelewer botswana is tans besig om wetenskap en tegnologie in te span om sy ekonomie te laat diversifiseer en vervolgens minder afhanklik van diamante te word met die oog hierop het die regering sedert ses spilpunte in die sektor vir landbou diamante innovasie vervoer gesondheid en onderwys opgerig botswana het binne n unesco projek wat deur die spaanse agentskap vir internasionale samewerking en ontwikkeling geborg word in sy hersiene nasionale beleid oor navorsing wetenskap en tegnologie uitgereik dié beleid het ten doel om die uitdagings van vinnige tegnologiese evolusie en globalisering die hoof te bied en die bereiking van die nasionale ontwikkelingsdoelwitte soos geformuleer in hoëvlak strategiese dokumente insluitende botswana se tiende nasionale ontwikkelingsplan vir en visie die nasionale beleid oor navorsing wetenskap en tegnologie bepaal die mikpunt om die bruto binnelandse besteding aan navorsing en ontwikkeling van van die bbp in tot meer as teen te verhoog dié teiken kan slegs binne die gespesifiseerde tydsbestek bereik word deur die verhoging van die openbare besteding aan navorsing en ontwikkeling ondanks die beskeie vlak van finansiële belegging in navorsing beskik botswana oor een van die hoogste navorsingsdigthede in afrika suid van die sahara per miljoen inwoners in hooftellings in vergelyking met n gemiddelde van per miljoen inwoners vir die hele subkontinent in in het deaftronics n maatskappy wat in botswana gebaseer is sy sonkrag gehoorapparaat bekendgestel ses jaar nadat die prototipe ontwikkel is deaftronics het sedert die bekendstelling van die maatskappy in meer as sonkragaangedrewe gehoorapparate verkoop met n prys van beskik elke eenheid oor vier herlaaibare batterye wat tot drie jaar se krag kan lewer en n sonkraglaaier vir die herlaaibare batterye dié produk is goedkoper as die meeste gewilde gehoorapparate wat vanaf sowat kan kos in het botswana se department van landbounavorsing die musi ras bekend gestel gekweek om uiteindelik die algehele doeltreffendheid vir beesvleisproduksie onder botswana toestande te optimaliseer die proses van selektiewe teling wat dié geharde dier jaar gelede ondergaan het sal die saamgestelde ras volgens verwagtinge tot verhoogde beesvleisproduksie lei die doel van dié projek was om n genetiese materiaal te vind wat kan presteer soos kruisrasse wat alreeds in botswana beskikbaar is en ver bo die inheemse tswana ras terwyl die gehardheid en aanpasbaarheid van die inheemse vee in een pakket behou word in het botswana se instituut vir tegnologiese navorsing en innovasie bitni in samewerking met die instituut vir tegnologiese navorsing en innovasie botswana se entstofinstituut en die kanadese agentskap vir voedselinspeksie die vinnige toetsstel vir bek en klouseer ontwikkel die bestaande diagnostiese metodes vereis hoogs opgeleide laboratoriumpersoneel spesiale toerusting wat vertragings in die implementering van beheermaatreëls veroorsaak terwyl die stel wat in botswana ontwikkel is voorsiening maak vir diagnosering op die terrein in geval van n vermoedelike uitbraak van die siekte in die bespoediging van die diagnostiese proses in die ikt sektor het in n botswana onderneming almaz die eerste rekenaarmonteeronderneming in botswana geopen die onderneming gaan nie net oor rekenaarmontering nie maar ook oor die uitbreiding van elektroniese vervaardiging en n katalisator vir inhoudsontwikkeling in navorsing en ontwikkeling ditec n botswana onderneming ontwerp vervaardig en pas selfone aan ditec is een van die voorste kenners op die gebied van ontwerp ontwikkeling en aanpassing van microsoft aangedrewe toestelle botswana beskik oor km se spoorlyne km se paaie en lughawens waarvan oor geplaveide aanloopbane beskik die ontwerpte geplaveide padnetwerk is feitlik geheel en al sedert onafhanklikheid in gebou botswana word in n oos westelike rigting deur die trans kalahari grootpad wat johannesburg in suid afrika met walvisbaai in namibië verbind en in n noord suidelike rigting deur die kaapstad kaïro grootpad deurkruis albei grootpaaie ontmoet suid van gaborone die nasionale lugredery is air botswana wat binnelands en na ander afrikalande vlieg met sy hoofspilpunt op die sir seretse khama internasionale lughawe van die hoofstad gaborone botswana word ook deur air namibia en die suid afrikaanse lugdiens bedien botswana railways is die nasionale spoorwegonderneming en n belangrike skakel in die suider afrikaanse spoorwegstelsel botswana railways bied logistieke oplossings op spoorwegbewegings om n reeks kommoditeite vir die mynbousektor en primêre nywerhede passasierstreindienste en droë hawens te vervoer botswana se spoornetwerk bestaan uit een verbinding tussen suid afrika in die suidooste deur gaborone en zimbabwe in die noordooste en n stuk of drie sytakke botswana produseer steenkool vir elektrisiteit en voer ruolie uit suid afrika in die land se voorsiening van goedere geskied op die landroete met die durban hawe in suid afrika as die belangrikste invoerhawe in onlangse jare het die land groot belang gestel in hernubare energiebronne en n omvattende strategie wat beleggers in die wind sonkrag en biomassa hernubare energie industrie sal lok bekend gestel van botswana se kragstasies sluit in morupule b kragstasie mw morupule a kragstasie mw orapa kragstasie mw phakalane kragstasie mw en mmamabula kragstasie mw laasgenoemde sal in die nabye toekoms by die kragnetwerk inskakel sedert word op die kort grensstuk tussen botswana en zambië die kazungulabrug gebou wat die zambezirivier vir m sal oorstek dié brug sal in julie die ou kazungulaveerboot vervang en n nuwe roete tussen die demokratiese republiek die kongo en die suid afrikaanse hawestad durban skep die brugprojek sluit n nuwe spoorweg tussen botswana en zambië in die botswana toerisme organisasie is die land se amptelike toerismegroep toeriste besoek veral die hoofstad gaborone aangesien dié stad baie aktiwiteite vir besoekers bied die leeuparkoord is botswana se eerste permanente pretpark en bied geleenthede soos verjaardagpartytjies vir families ander bestemmings in botswana sluit in die gaborone seiljagklub en die kalahari hengelklub en natuurlike aantreklikhede soos die gaboronedam en mokolodi natuurreservaat daar is ook gholfbane wat deur die botswana gholfunie bgu bestuur word die phakalane gholflandgoed is n multimiljoen dollar klubhuis wat beide hotelverblyf en toegang tot gholfbane bied botswana se gewildste toeriste aantreklikhede sluit in die kgalagadi vredespark op die grens met suid afrika in die suidweste sentraal kalahari wildreservaat in die sentrum van die land asook die unesco wêrelderfenisgebiede okavangodelta en tsodilo in die noordweste van botswana van die museums in botswana sluit in botswana het met n bevolking van die ste grootste bevolking in die wêreld net ná gambië en nog voor gaboen botswana se bevolking is effens kleiner as dié van namibië maar aangesien laasgenoemde groter is het botswana n groter bevolkingsdigtheid km teenoor km die tswana is die grootste etniese groep in botswana en vorm sowat van die bevolking die meeste tswanas sowat vier miljoen mense bly egter in suid afrika se noordwesprovinsie van die grootste minderhede sluit in die bakalanga en san of abathwa ook bekend as basarwa ander stamme is bayei bambukushu basubia baherero en bakgalagadi daarbenewens bly n aantal blankes en indiërs in botswana albei groepe is ongeveer ewe klein die indiërs in botswana behels verskeie generasies en sommige het uit mosambiek kenia tanzanië mauritius suid afrika en ander lande na botswana migreer maar ook indiërs wat hulle onlangs uit indië kom vestig het as gevolg van die verslegtende ekonomiese toestande in zimbabwe sedert het die aantal zimbabwiërs in botswana die derduisende ingeskiet minder as san handhaaf nog hul tradisionele jagter versamelaar leefwyse sedert die middel s poog die regering van botswana om hulle uit hul tradisionele lande te verskuif james anaya spesiale rapporteur oor die situasie van menseregte en fundamentele vryhede van inheemse bevolking vir die verenigde nasies in het die verlies van grond as n groot bydraer tot baie van die probleme wat die inheemse bevolking van botswana in die gesig staar aangehaal en na die uitsetting van die san uit die sentraal kalahari wildreservaat ckgr as n eksplisiete voorbeeld verwys onder anaya se aanbevelings in n verslag aan die verenigde nasies se raad vir menseregte was die bevordering van ontwikkelingsprogramme in oorweging met inheemse gemeenskappe soos die san en bakgalagadi bevolking se tradisionele jag en versamelaktiwiteite die amptelike tale van botswana is engels en tswana waarvan laasgenoemde dwarsdeur die land gebesig word daarmee is botswana een van twee lande waar tswana ampstaalstatus geniet die ander is suid afrika terwyl die grondwet van namibië tswana as n nasionale taal erken in setswana is voorvoegsels belangriker as in baie ander tale aangesien setswana n bantoetaal is en naamwoordklasse met dié voorvoegsels aangedui word hulle sluit in bo wat na die land verwys ba verwysende na die volk mo na een persoon en se na die taal byvoorbeeld is die grootste etniese groep van botswana die tswana vandaar die naam botswana vir hul land die volk in sy geheel is die batswana een persoon is n motswana en die taal wat hulle praat is setswana ander tale wat in botswana gebesig word sluit in kalanga sekalanga sarwa sesarwa noord ndebele kgalagadi tswapong x yeyi en afrikaans sowat mense in botswana praat afrikaans byna van die totale bevolking en veral langs die suidelike grens met suid afrika is talle dorpe met afrikaanse name te vinde setswana is behalwe vir die taal van die dominante bevolkingsgroep in botswana die byvoeglike naamwoord wat gebruik word om na die ryk kulturele tradisies van die batswana te verwys hetsy vir lede van die tswana of alle burgers van botswana in botswana het die meeste van die stamme verskeie maniere om mekaar te groet maar vir n maklike kommunikasie en kontak gebruik batswana n drierigtingshanddruk of groet mekaar net deur dumelang te sê n manier om hallo te sê sonder fisiese kontak tydens gemeenskapsvieringe soos dikgafela of tydens huwelikseremonies toon batswana vroue deur die gebruik van ululasies as deel van hul kultuur opwinding en geluk botswana het vyf televisiestasies waarvan een botswana television aan die regering behoort now tv khuduga hd maru tv ebotswana vyf radiostasies rb rb duma fm gabz fm yarona fm en koerante mmegi sunday standard the telegraph business weekely botswana gazette the voice the guardian echo botswana peoples daily dailynews tswana times weekend post the monitor wat weekliks publiseer botswana geniet in vergelyking met ander afrikalande n relatief hoë vlak van persvryheid en word in die jaarlikse verslae net deur sy buurlande namibië en suid afrika oortref botswana se musiek is meestal vokaal en opgevoer soms afhangende van die geleentheid sonder tromme dikwels word ook snaarinstrumente ingespan botswana se volksmusiek span instrumente soos setinkane n soort miniatuurklavier segankure segaba n botswana weergawe van die chinese instrument erhu moropa meropa meervoud n verskeidenheid dromme phala n fluitjie wat meestal tydens vieringe gebruik word en in verskillende vorme bestaan botswana se kulturele musiekinstrumente bestaan nie net uit snare of tromme nie die hande word ook as musiekinstrumente gebruik deur hulle f aanmekaar te klap f teen phathisi die bokvel is na buite gedraai toegedraai om die kalfgebied en word slegs deur mans gebruik om musiek en ritme te skep die kitaar word die afgelope paar dekades gevier as n veelsydige musiekinstrument vir tswanamusiek aangesien dit n verskeidenheid snare bied wat die segaba instrument nie het nie die nasionale volkslied is fatshe leno la rona tswana vir geseënd is die edele land dit is geskryf en komponeer deur kgalemang tumediso motsete en met onafhanklikheid in aangeneem in die noordelike dele van botswana is die vroue van die dorpe etsha en gumare bekend vir hul vaardighede om mandjies uit mokola palmbome en plaaslike kleurstowwe te maak die mandjies word gewoonlik op drie soorte geweef groot toegemaakte mandjies wat gebruik word as bergplekke groot oop mandjies om voorwerpe op die kop te dra of om gedorste graan te wen en kleiner mandjies vir die wen van geskilde graan die kuns van dié mandjies word deur kleurgebruik en verbeterde ontwerpe geleidelik verbeter namate dit toenemend vir internasionale markte geproduseer word die oudste skilderye in beide botswana en suid afrika beeld jag dier en menslike figure uit en is meer as twintigduisend jaar gelede in die kalahari woestyn deur die khoisan kung san boesmans gemaak botswana se kookkuns is uniek en bevat meestal seswaa geskilde vleis gemaak van bokvleis of beesvleis botswana se kookkuns deel n paar kenmerke met ander kookkunste in suider afrika veral dié van namibië en suid afrika voorbeelde van botswana voedsel sluit in bogobe pap mieliepap boerewors samp magwinya gebraaide brooddeeg vetkoek en mopaniewurms sokker is die gewildste sportsoort in botswana en hul kwalifisering vir die afrikanasiesbeker is die nasionale span se beste prestasie tot dusver ander gewilde sportsoorte sluit in sagtebal krieket tennis rugby pluimbal handbal gholf en atletiek botswana is n assosiaatlid van die internasionale krieketraad en n volle lid van beide fifa en wêreldrugby botswana het in n lid van die internasionale pluimbalfederasie en die afrika pluimbalfederasie geword die botswana gholfunie bied n amateur gholfliga waaraan gholfspelers aan toernooie en kampioenskappe deelneem botswana het sy eerste olimpiese medalje in gewen toe die hardloper nijel amos tydens die olimpiese somerspele se m item die silwermedalje ingepalm het in het amantle montsho wêreldkampioen in die m item geword en botswana se eerste atletiekmedalje op wêreldvlak gewen die hoogspringer kabelo kgosiemang is n driemalige afrikakampioen die kaartspeletjie brug het n groot aanhangerskap dit word sedert meer as jaar in botswana gespeel en het gedurende die s groot gewildheid verwerf baie uitgewekene britse onderwysers het die spel informeel in die hoërskole van botswana aangebied die botswana brugfederasie bbf is in gestig en organiseer sedertdien toernooie brug het gewild gebly en die bbf het meer as lede in het die bbf die engelse brugunie genooi om in mei aan n weeklange onderrigprogram deel te neem botswana het sedert sy onafhanklikheid groot vordering in sy opvoedkundige ontwikkeling gemaak destyds was daar min afgestudeerdes in die land en net n klein persentasie van die bevolking het n hoërskool besoek botswana het sy geletterdheid onder volwassenes van in tot in verbeter die ontdekking van diamante en die gepaardgaande toename in die regering se inkomste het tot n groot onderwysvoorsiening in die land gelei vir alle studente is tien jaar se basiese onderwys gewaarborg en hulle het daarna n juniorsertifikaat ontvang sowat die helfte van die studente het n verdere twee jaar se sekondêre skoolopleiding bygewoon en botswana se algemene sertifikaat van sekondêre skoolopleiding basss ontvang sekondêre skoolopleiding in botswana is ng vry ng verpligtend nadat hulle die skool verlaat het mag studente aan een van die sewe tegniese kolleges in die land inskryf of beroepsopleidingskursusse in onderrig of verpleging bywoon studente besoek die universiteit van botswana botswana kollege van landbou botswana internasionale universiteit van wetenskap en tegnologie of die botswana rekenkundigekollege in gaborone baie ander studente voltooi hul skoolloopbaan in een van verskeie privaat tersiêre onderwyskolleges in die land noemenswaardig is die botho universiteit die land se eerste privaatuniversiteit wat voorgraadse programme in rekenkunde sakeonderneming en rekenaarkunde aanbied n ander internasionale universiteit is die limkokwing universiteit van kreatiewe tegnologie wat verskeie bykomende grade in kreatiewe kunste aanbied van die ander tersiêre institute sluit in ba isago abm universiteitskollege die grootste skool vir onderwys en bestuur new era gaborone instituut van professionele studies en gaborone universiteitskollege van reg en professionele studies groot vordering in die bevordering van kwaliteitsopleiding is deur die aanbieders van privaatonderwys gemaak waardeur nou n groot persentasie van die land se beste studente hul opleiding in hierdie instellings ontvang het die oorgrote meerderheid van hierdie studente word deur die regering geborg die land se tweede internasionale universiteit die botswana internationale universiteit van wetenskap en tegnologie is in in palapye gebou die kwantiteit het nie altyd met die kwaliteit gepaard gegaan nie veral primêre skole ly onder n gebreek aan hulpmiddels en die onderwysers ontvang n kleiner salaris as hul kollegas by sekondêre skole die departement van onderwys is tans besig in vennootskap met die afrika biblioteeksprojek om biblioteke by primêre skole in te rig die regering van botswana hoop dat deur die belê van n groot deel van die nasionale inkomste in die onderwysstelsel die land minder afhanklik van diamante vir sy ekonomiese oorlewing en minder afhanklik van buitelandse opgeleide werknemers sal wees dié doelstellings word deels nagestreef deur beleid ten gunste van beroepsonderwys versamel binne die nbboo nasionale beleid van beroepsonderwys en opleiding ten einde van die verskillende soorte beroepsonderwys en opleiding in een omvattende stelsel te integreer botswana belê van sy nasionale inkomste in die onderwysstelsel in januarie het botswana na twee dekades se gratisonderrig die herinvoering van skoolgeld aangekondig alhoewel die regering nog steeds volle studiebeurse met lewenskoste aan enige botswana burger op universiteit aanbied hetsy aan die universiteit van botswana of indien die student enige vak wil studeer wat nie plaaslik aangebied word nie in die buiteland die ministerie van gesondheid in botswana is verantwoordelik vir die toesig oor die gehalte en voorsiening van gesondheidsorg regoor die land volgens die wêreldbank was die lewensverwagting by geboorte in wat voorheen gedaal het van n hoogtepunt van in tot n laagtepunt van in volgens botswana se sensus word die huidige lewensverwagting op jaar beraam die kankervereniging van botswana is n vrywillige nieregeringsorganisasie die vereniging is n lid van die unie vir internasionale kankerbeheer die vereniging vul bestaande dienste aan deur die voorsiening van kankervoorkomings en gesondheidsbewustheidsprogramme deur toegang tot gesondheidsdienste vir kankerpasiënte te vergemaklik en ondersteuning en berading aan diegene wat geraak word te bied soos elders in afrika suid van die sahara is die invloed van vigs op die ekonomie aansienlik ekonomiese ontwikkelingsbesteding is in met verminder as gevolg van herhalende begrotingstekorte en toenemende uitgawes aan gesondheidsorgdienste botswana word baie swaar deur die miv vigs pandemie getref in word beraam dat die lewensverwagting by geboorte van tot jaar gedaal het volgens botswana se sensus word die huidige lewensverwagting egter op jaar beraam die voorkoms van miv vigs in botswana word op vir volwassenes tussen en jaar in en in geskat en net deur eswatini en lesotho in afrikalande suid van die sahara oortref dit plaas botswana in op die derde hoogste voorkoms in die wêreld terwyl hulle in die voorkomings en behandelingsprogramme voorloop in het die regering n omvattende program van stapel gestuur met gratis of goedkoop generiese antiretrovirale medisyne sowel as n inligtingsveldtog om die verspreiding van die virus te voorkom in het meer as van volwassenes in botswana toegang tot antiretrovirale terapie geniet in die ouderdomsgroep van jaar is die voorkoms op ongeveer vir vroue en vir mans in geskat en in die ouderdomsgroep van jaar op vir vroue en vir mans botswana is een van die prioriteitslande wat in deur die vn vigs groep in die wêreldplan geïdentifiseer is om nuwe miv infeksies onder kinders uit te skakel en om hul moeders aan die lewe te hou van tot het die nuwe miv infeksies by kinders met meer as gedaal n verdere maatstaf vir die sukses of rede vir hoop in die behandeling van miv in botswana is dat minder as van swanger miv geïnfekteerde vroue nie in antiretrovirale medikasie ontvang het nie met n ooreenstemmende afname meer as in in die aantal nuwe miv infeksies by kinders jonger as mense wat met miv in botswana leef geniet die grootste persentasie antiretrovirale behandeling onder die vn lande ongeveer vir volwassenes en ongeveer vir kinders met n landswye program vir die voorkoming van moeder tot kind oordrag het botswana miv oordrag van besmette moeders na hul kinders van ongeveer tot net verminder onder leiding van festus mogae het die regering van botswana vir die bestryding van miv vigs hulp gevra en vroeë steun van die bill en melinda gates stigting en die merck stigting ontvang en saam het hulle die afrika omvattende miv vigs vennootskap achap gevorm ander vroeë vennote sluit in die botswana harvard miv vigs instituut van die harvard skool vir openbare gesondheid en die botswana upenn vennootskap van die universiteit van pennsilvanië volgens die unaids verslag van is die doel van universele toegang tot behandeling gedefinieer as dekking of groter in botswana bereik potensiële redes vir die hoë voorkoms van miv in botswana is onder meer seksuele vennootskappe transaksionele seks geslag oor die hele generasie en n beduidende aantal mense wat buite hul plaaslike gemeenskappe reis om werk te soek die veelkleurige aard van baie seksuele verhoudings beïnvloed die gesondheidsituasie verder tot so n mate dat dit aanleiding gegee het tot n liefdeswoordeskat wat uniek is aan die streek die christendom is n religie wat bely dat jesus christus die seun van god is en verlossing verkondig aan die volgelinge van hierdie geloof wat as christene bekend staan christene glo in een god as drie eenheid god die vader god die seun en die heilige gees dit is ook die grootste godsdiens in die wêreld die bybel is christene se heilige boek hulle aanbid in kerke en die kruid is hul simbool die bybel bestaan uit ou testament en nuwe testsment boeke n belangrike onderdeel van die verlossing is die idee van versoening wat deur jesus christus bewerk is tussen god en mens en dit illustreer een van die kern karaktereienskappe van god naamlik sy genade christene glo dat die toestand van die wêreld duidelik wys dat daar n skeiding tussen god en sy skepping bestaan die skeiding is veroorsaak deur sonde oftewel eie belang onder mense en n verlies aan n oop verhouding met hulle skepper christene glo dat god as jesus na mense uitreik sodat die skeiding tussen hom en die mense verwyder kan word die kern geloof van christene word aangetref in die bekende vers johannes want so lief het god die wêreld gehad dat hy sy eniggebore seun gegee het sodat elkeen wat in hom glo nie verlore mag gaan nie maar die ewige lewe kan hê die belangrikste deel van die christelike geloof is die van redding wat ook verlossing of wedergeboorte genoem word hierdie redding is redding uit en vergifnis van sonde en ook verlossing van hel die bybel stel dit duidelik dat alle mense as sondaars gebore word en dat hulle die straf vir hul sonde verdien dit is waarom jesus christus moes sterf om die straf van sonde namens ons te neem christene glo daarom volgens die bybel dat verlossing verkry word as god iemand se sonde vergewe en hom aanneem as sy kind wanneer die persoon in christus glo om hom te red en sy sonde erken en bely die christendom is tans die religie met die grootste aantal volgelinge die christendom het oor die twintig eeue van sy bestaan in baie vertakkings verdeel onder andere chili spaans chile tile amptelik die republiek chili repblica de chile re pulika e tile is n unitêre presidensiële grondwetlike republiek geleë aan die suidwestelike kus van suid amerika chili is lank en smal en strek in n noord suidrigting oor n afstand van sowat kilometer terwyl dit op sy breedste in n oos wesrigting maksimaal kilometer van die weskus tot by die grens met argentinië strek dié land behels verskillende klimaatsones wat van tropiese woestyne in die noorde tot by die koel gematigde en subpolêre woudsones van suid chili strek dit het lae berge langs die kus n vrugbare vallei en die andesgebergte in die ooste chili word in die weste deur die stille oseaan in die noorde deur peru in die noordooste deur bolivië in die ooste deur argentinië en in die suide deur die suidelike oseaan begrens die straat van magellaan wat volledig onder chili se beheer val bied dié land ook toegang tot die atlantiese oseaan in die ooste naas sy vastelandgebiede maak ook die paaseiland of rapa nui in die stille oseaan die eiland salas y goméz die juan fernández eilandgroep met robinson crusoe eiland die desventuradas eilande en die eilandgroepe van ildefonso en diego ramirez in die suide deel uit van chileense grondgebied dié land maak daarnaas ook aanspraak op n gebied in antarktika antártica chilena met n oppervlakte van sowat miljoen vierkante kilometer rondom die antarktiese skiereiland danksy die ekonomiese beleid en vryemarkhervormings van augusto pinochet se demokratiese opvolgers het chili tot een van die welvarendste lande in latyns amerika en mees stabiele nasies in suid amerika ontwikkel volgens die verenigde nasies se menslike ontwikkelingsindeks moi is chili tans dié land met die hoogste lewensgehalte in latyns amerika chili is een van die belangrikste koperprodusente ter wêreld n beduidende uitvoerder van wyn en ook een van suid afrika se grootste mededingers op die internasionale vrugtemark die herkoms van die woord chili is nog steeds onduidelik volgens die de eeuse spaanse kroniekskrywer diego de rosales het die inkas die vallei van aconcagua chili deur korrupsie van die naam van n picunche stamhoof caciue tili genoem wie die gebied tydens die verowering deur die inkas beheers het n ander teorie wys na die ooreenkoms van aconcagua se vallei met dié van die casmarivier in peru waar n dorp en n vallei met die naam chili was ander teorieë beweer dat chili se naam afgelei is van n inheemse amerikaanse woord wat f einde van die aarde f seemeeue kon beteken van die mapuche woord chilli wat kon beteken waar die land eindig of van die uechua woord chiri koud of tchili beteken f sneeu f die diepste punt van die aarde nog n oorsprong word toegeskryf aan chilli die onomatopoeise cheele cheele die mapuche se nabootsing van die gekweel van n voël wat plaaslik bekend staan as trile die spaanse conuistadores het die naam van die inkas gehoor en die min oorlewendes van diego de almagro se eerste spaanse ekspedisie suid van peru in en het hulself die manne van chili genoem uiteindelik is almagro gekrediteer met die universalisasie van die naam chili na die sodanige benaming van die mapocho vallei die ouer spelling chili is in engels gebruik tot ten minste voordat dit deur chile vervang is in afrikaans en nederlands het die naam chili gebruiklik gebly die oudste spore van menslike vestigings is meer as jaar oud en is in monte verde gevind dit is in die suidelike sentraal chili suidwes van puerto montt geleë en hoort tot die oudste menslike nedersettings op die amerikaanse vasteland wat ooit gevind is in oases binne die atacamawoestyn van suid peru en noord chili het tussen en v c die chinchorro kultuur bestaan n jagter versamelaar volk wat veral vir hul mummies bekend staan omtrent v c het in die noorde landbou en mak maak van vee opgekom omtrent n c is die paaseiland deur polinesiese volke bevolk wat ná sowat jaar hul bloeitydperk beleef en die bekende moai opgerig het vanaf tot het die noorde van die huidige chili aan die inka ryk behoort die mapuche het baie pogings wat die inkas onderneem het om die gebied te verower ten spyte van hul gebrek aan staatsorganisasie suksesvol weerstaan hulle het teen sapa inka tupac yupanui en sy weermag geveg die gevolg van die bloedige drie dae konfrontasie wat as die slag van die maule bekend staan was dat die inka se verowering van chileense gebiede aan die maule rivier geëindig het nadat christophorus columbus die amerikas in vir spanje ontdek het het die europese verkenning en verowering van die twee kontinente begin in het die portugese ontdekkingsreisiger ferdinand magellaan in diens van spanje die straat van magellaan tydens sy omseiling van die wêreld ontdek die naaste europeërs wat die gebied van chili bereik het was diego de almagro el mozo n spaanse conuistador en mededinger van francisco pizarro en sy gevolgskap hulle het in vanaf peru vertrek op soek na goud in die suide maar is deur die inheemse bevolking teruggedryf die eerste blywende europese nedersetting santiago de chile is op februarie deur pedro de valdivia gestig sedert het chili deel uitgemaak van die vise koninkryk peru hoewel die spanjaarde nie die omvattende goud en silwer rykdom waarna hulle gesoek het gevind het nie het hulle die landbou potensiaal van chili se sentrale vallei ontdek dus het chili n belangrike verskaffingsvennoot van landbougoedere vir ander spaanse kolonies geword die spanjaarde kon danksy die weerstand van die mapuche bevolking nie die suidelike gebiede verower nie die konflik wat as die arauco oorlog bekend staan was n lang stryd waarin vreedsame fases met skermutselinge gewissel het dit het n aanlopende spaanse kolonisasie van die suide verhoed omdat nedersettings en vestings kort ná hul stigting weer deur die inheemse bevolking verwoes is een van die bekendste mapuche leiers tydens die arauco oorlog was galvarino vanaf het die bo bo rivier de facto die suidelike grens van die spaanse kolonie gevorm die suksesvolle weerstand deur die mapuche het die spanjaarde in gedwing om hulle onafhanklikheid in die verdrag van uilln te erken daarmee het die bio bo rivier die noordelike grens van die mapuche staat geword en die mapuche die enigste inheemse bevolking van latyns amerika wat in hul eie landgebied geregeer het hoewel daar dan ook herhaaldelik nie suksesvolle pogings onderneem is om die gebied te verower het die grensverloop tot die einde van die koloniale heerskappy bestaan eers onder president josé joaun pérez wat in die vreedsame sluiting van araukanië begin het het die onafhanklike republiek van chili die suidelike gebied in verower benewens die stryd teen die inheemse bevolking het ernstige aardbewings tsoenamis en vulkaniese uitbarstings ook die ontwikkeling van dié land belemmer baie stede is heeltemal vernietig soos concepcin in en valdivia in die chileense kusstede is tydens die de en de eeue blootgestel aan gereelde aanvalle deur engelse seerowers onder andere het francis drake in valparaso verower en n skip vol chileense wyn gekaap in is die kapiteinsgeneraliteit chili gestig wat in afhanklikheid van die vise koninkryk peru gestaan het in het chili n soewereine kapiteinsgeneraliteit met handelsvryheid binne die spaanse koninkryk geword nadat die spaanse vaderland tydens die napoleontiese oorloë deur frankryk beset is en napoleon sy broer josef bonaparte in as koning van spanje aangestel het het chili na onafhanklikheid begin streef op september is n junta gevorm wat sy lojaliteit met ferdinand vii die afgesette monarg van spanje verklaar en n outonome republiek binne die spaanse ryk geproklameer het hierdie datum word as die begin van onafhanklikheidswording in chili gevier as gevolg van hierdie ontwikkeling het die beweging vir volle onafhanklikheid onder leierskap van josé miguel carrera een van die mees bekende patriotte en sy twee broers juan josé en luis carrera wyer steun ervaar spaanse pogings om sy beheer oor sy koloniale ryk in die amerikas tydens die reconuista weer in te stel het tot n uitgerekte stryd gelei insluitend binnegevegte onder bernardo o higgins wat carrera se leierskap bevraagteken het die afwisselende oorlogvoering het voortgeduur tot terwyl carrera in argentynse ballingskap was het o higgins en die anti carrera kohort josé de san martn held van die argentynse onafhanklikheidsoorlog n weermag gelei wat die andes oorsteek en die rojaliste in chili verslaan het op februarie is chili as n onafhanklike republiek geproklameer met die patriotte se neerlaag in die slag van rancagua op oktober het spanje weer die mag in chili oorgeneem maar in die slag van chacabuco tussen en februarie het n argentyns chileense weermag onder generaal josé de san martn die spanjaarde verslaan met die slag van maip op april is die spaanse heerskappy uiteindelik beëindig san martn het ten gunste van bernardo o higgins afstand van sy presidentskap gedoen spanje het die onafhanklikheid van chili eers op april amptelik erken die politieke opstand het min sosiale veranderinge gebring en die de eeuse chileense gemeenskap het die essensie van die gestratifiseerde koloniale sosiale struktuur bewaar wat grootliks beïnvloed is deur die regerende klas en die rooms katolieke kerk die bedanking en self ballingskap van generaal o higgins in het nie n einde aan die politieke binnegevegte gebring nie die burgerlike konflik met fokus hoofsaaklik op die kwessies van anti klerikalisme en regionalisme het voortbestaan hierdie gebeure het tot die chileense burgeroorlog van tussen konserwatiewe pelucones en die liberaalgesinde pipiolos gelei dié konflik is beëindig met die nederlaag van die liberale kragte en die goedkeuring van n nuwe grondwet in wat van krag sou bly tot in vanaf tot het die peru boliviaanse konfederasieoorlog teen bolivië en peru plaasgevind wat deur die argentyns chileense alliansie gewen is ná die oorlog is die peru boliviaanse konfederasie ontbind en peru moes sy skuldlas vir die chileense ondersteuning tydens die onafhanklikheidsoorlog teen spanje betaal ná die opkoms van liberale burgerregtebewegings en geïnspireer deur die europese rewolusies van het die chileense rewolusie in april uitgebreek toe die liberale gepoog het om die konserwatiewe regering onder president manuel montt omver te werp en die chileense grondwet van af te skaf na verskeie gevegte en beleërings teen die einde van desember het regeringsmagte die opstand uiteindelik onderdruk op september het chili oorlog teen spanje verklaar nadat spanje gepoog het om met militêre ingryping groter invloed in peru te verkry tydens die spaans suid amerikaanse oorlog het die seeslae van papudo en van abtao by die chiloé eiland plaasgevind op desember het peru n alliansie met chili gesluit om teen die gemeenskaplike vyand te veg die spanjaarde het op maart die hawestad valparaso massief gebombardeer maar die konflik met spanje kon eers tydens die verdrae van en finaal opgelos word tydens die de eeu is daar n toenemende emigrasie van nie spaanse europeërs ná chili waaronder duitsers wie se spore veral in die suidelike en sentrale deel van dié land nog gesien kan word valdivia osorno puerto montt puerto varas frutillar puerto natales tydens die salpeteroorlog vanaf tot het chili die atacamawoestyn destyds deel van bolivië en peru lima en peru se kuslyn beset in die vredesverdrag van het bolivië sy vrye toegang tot die stille oseaan aan chili oorhandig in die verowerde gebiede is later groot koperneerslae gevind chuuicamata die grootste kopermyn ter wêreld is in dié gebied geleë peru het in die verdrag van ancn die huidige gebiede van arica parinacota en tarapacá as vergoeding aan chili oorhandig politieke verskille tussen die destydse president van chili josé manuel balmaceda en die chileense kongres in januarie het tot die uitbreek van die chileense burgeroorlog van gelei dié oorlog het twee kampe gehad aan die een kant die chileense weermag wat die president ondersteun het en aan die ander kant die chileense vloot wat die kongres ondersteun het nadat die chileense vloot die weermag verslaan het het president balmaceda selfmoord gepleeg ondanks die grensverdrag van met argentinië het die grensgeskil in vererger omdat die kontrak die andes as grens vermeld het die grenslyn verloop oor die hoogste berge wat die waterskeiding vorm op sommige gebiede het hierdie definisie tot omstrede resultate gelei in die noorde het bolivië met argentinië n deel van die puna teen tarija geruil nadat chili die puna streek in die salpeteroorlog beset het n wapenwedloop het tussen chili en argentinië begin slegs deur n arbitrasieproses kon die grenskonflik in beëindig word patagonië en vuurland is opnuut verdeel waarby chili km en argentinië km ontvang het die grensgeskil met bolivië is in in n vredesverdrag finaal beëindig hierdie ooreenkoms is volgens internasionale reg bindend maar word gedeeltelik deur bolivië wat toegang tot die stille oseaan eis bevraagteken chili het tydens die eerste wêreldoorlog neutraal gebly maar die binnelandse situasie was nog steeds onstabiel net twee seeslagte het tydens die groot oorlog voor die chileense kus plaasgevind waaraan chili nie deelgeneem het nie die slag van coronel op november en die slag van más a tierra op maart albei tussen die vlotte van die verenigde koninkryk en die duitse keiserryk president arturo alessandri is in deur n militêre staatsgreep afgesit toe in n nuwe grondwet bekend gestel is het hy in maart egter die mag weer oorgeneem tot kon carlos ibáez del campo dié land met diktatoriese middels die langste tydperk beheers in is die grondwetlike orde herstel en die radikale party het in die volgende jaar die sterkste politiese krag geword chili is deur die groot depressie van swaar geskud die pryse vir die belangrikste uitvoerprodukte koper en salpeter het dramaties getuimel vanaf die s het n stadige herstel in dié land plaasgevind wat in deur n staatsgreeppoging deur die nasionaal sosialistiese beweging van chili en die daaropvolgende slagting onderbreek is die langste tyd van die tweede wêreldoorlog het chili uit oorweging vir die talle duits chilene neutraal gebly maar in het president juan antonio ros morales besluit om aan die kant van die geallieerdes die oorlog toe te tree die invloed op die oorlog was nie juis veel nie op oktober word chili n stigterslid van die verenigde nasies op desember n lidland van die internasionale monetêre fonds en die wêreldbank en op april n stigterslid van die organisasie van amerikaanse lande op mei is chili deur die sterkste aardbewing wat nog ooit waargeneem is geskud dit het tot n reusetsoenami gelei wat groot dele van die kus verwoes het en die lewens van meer as mense geëis het vanaf mei tot en met junie het chili as gasheer van die de fifa sokker wêreldbekertoernooi opgetree wat deur brasilië gewen is in het chili n stigtingslid van die andesgemeenskap geword maar het dit in weer verlaat en is tans n geassosieerde lid danksy die tydelike ondersteuning van die christelik demokratiese party het chili in die eerste land in latyns amerika geword waar n marxistiese politikus salvador allende demokraties as staatshoof verkies is ná kuba was chili wel die tweede land in die amerikas onder n sosialistiese regering dit het gelyk asof die sogenaamde domino effek wat in deur die amerikaanse president dwight d eisenhower opgestel is bevestig word allende het voortgegaan met die politieke ekonomiese en sosiale hervormings van sy christelik demokratiese voorganger eduardo frei wat die kopermynbou genasionaliseer en landhervormings begin het maar uiteindelik het sy pogings om sosialistiese hervormings op n vreedsame manier deur te voer tot ekonomiese en politieke chaos gelei ná drie jaar is allende se bewind op september in n bloedige staatsgreep omvergewerp en hy het aansluitend selfmoord gepleeg hierdie staatsgreep is tydens richard nixon se presidentskap deur die verenigde state se buitelandse intelligensiediens central intelligence agency in groot mate ondersteun tydens pinochet se bewind het duisende menseregteskendings soos marteling sluipmoorde en n onbekende aantal mense wat verdwyn het desaparecidos plaasgevind veral opposisiepolitici en aanhangers van allende is in konsentrasiekampe aangehou en in die estadio nacional de chile in santiago de chile vermoor in teenstelling hiermee is die liberale ekonomiese strukturele hervormings onder pinochet hoofsaaklik deur ekonomiese kenners van die verenigde state ondersteun in desember het die beagle konflik tot groot spanning met argentinië gelei op desember het argentinië tydens operasie soberana met n inval op die vastelandse chili en die drie onbewoonde eilande lennox picton en nueva begin nadat die argentynse junta tot n bemiddeling deur pous johannes paulus ii ingestem het is die inval ná n paar ure gestop op september is n nuwe grondwet in n omstrede volkstemming aangeneem en generaal pinochet het vir n termyn van agt jaar die president van die republiek geword nadat pinochet die oppergesag oor dié land verkry het het n paar honderd chileense rewolusionêre by die sandinistiese weermag in nicaragua guerrilla magte in argentinië of oefenkampe in kuba oos europa en noord afrika aangesluit tydens die falklandoorlog van het chili die verenigde koninkryk teen argentinië ondersteun en ná die argentynse neerlaag is die vriendskap en vredesverdrag in tussen chili en argentinië onderteken in het van die chilene in n referendum teen n verdere ampstermyn van pinochet gestem chili was tot in toe die eerste vrye verkiesings gehou is onder die militêre bewind van generaal augusto pinochet in november het dié land by die apec aangesluit op januarie het chili n stigterslid van die wêreldhandelsorganisasie geword op mei was chili n stigterslid van die unie van suid amerikaanse nasies en op februarie van die gemeenskap van latyns amerikaanse en karibiese lande op februarie het n sterk aardbewing groot dele van die infrastruktuur in die suide van dié land vernietig en tot n tsoenami gelei wat die lewe van meer as mense geëis het op mei het chili by die oeso aangesluit en sodoende ná meksiko die tweede latyns amerikaanse lidland van dié organisasie geword chili het wêreldwye simpatie ontvang vir die suksesvolle redding van vasgekeerde mynwerkers los letterlik die in op augustus het die toegangstonnel van die san jose koper en goudmyn in die atacamawoestyn naby copiap in die noorde van chili ingestort en mans meter onder die grond vasgekeer n reddingspoging is deur die chileense regering van stapel gestuur die mynwerkers is dae later opgespoor al mans is op oktober binne uur na die oppervlak gebring n moeisame taak wat op televisie oor die hele wêreld uitgesaai is op september het n sterk aardbewing by illapel wat op die moment magnitude skaal gemeet het n tsoenami veroorsaak en die lewe van mense geëis daar was binne n kort tydjie n tweede aardbewing wat meer as op die moment magnitude skaal gemeet het ná die een op april met naby iuiue chili strek op die suid amerikaanse kontinent oor n lengte van km in n noord na suidrigting langs die andes en die kus van die stille oseaan saam met die antarktiese deel meer as km terwyl dié land gemiddeld net km wyd is die nouste stuk op die vasteland is km en die wydste stuk km breed die kus word in die suide deur fjorde inlate kanale draai skiereilande en eilande waarvan chiloé eiland die grootste is oorheers en strek tot die straat van magellaan wat vuurland tierra del fuego van die patagoniese vasteland skei die ylbevolkte noorde van dié land word gekenmerk deur die atacamawoestyn met die toerisme aantreklikheid valle de la luna dié ylbevolkte woestyn se droë klimaat is geskik vir sterrekundige instellings soos die paranal sterrewag wat tot die europese suidelike sterrewag behoort as gevolg van sy lengte is chili een van die langste lande ter wêreld wat in n noord suidrigting strek en die mees suidelike land op n vasteland geleë aan die straat van magellaan teenoor vuurland is punta arenas geleë wat soms as suidelikste stad ter wêreld beskou word en net suid van vuurland is kaap hoorn geleë die suidelikste punt van suid amerika waar die atlantiese oseaan en die stille oseaan ontmoet die totale lengte van die grenslyn is km waarvan km die gemeenskaplike grens met argentinië in die ooste vorm die argentyns chileense grens is die langste een in suid amerika en die derde langste ter wêreld ná dié tussen kanada en die verenigde state asook dié tussen kasakstan en rusland in die noorde word chili deur peru km en in die noordooste deur bolivië km begrens die eilande wat onder die beheer van chili val sluit in die afgeleë paaseiland in die stille oseaan sowat km wes van die chileense vasteland asook die sala y gmez robinson crusoe en die juan fernández eilande die paaseiland het saam met die sala y gmez eiland in onder chileense beheer gekom die grootste metropolitaanse gebied vorm deel van die hoofstad santiago de chili waar van chili se bevolking saamgetrek is ander groot stede sluit in valparaso concepcin la serena antofagasta en temuco chili bestaan uit streke provinsies en distrikte chili maak daarnaas ook aanspraak op n gedeelte van antarktika antártica chilena alhoewel hierdie vasteland algemeen as supranasionaal en besit van die wêreldgemeenskap beskou word chili se klimaatsones strek vanaf die wêreld se droogste woestyn in die noorde oor mediterreense klimaat in die sentrum vogtige subtropiese klimaat op paaseiland tot oseaniese klimaat insluitende bergtoendra en gletsers in die ooste en suide volgens die kppen stelsel huisves chili binne sy grense minstens sewe groot klimatiese subtipes in die meeste van dié land kom vier seisoene voor somer desember tot februarie herfs maart tot mei winter junie tot augustus en lente september tot november weens sy enorme uitbreiding van meer as km beskik chili oor n groot aantal biome in die noorde is die atacamawoestyn geleë die droogste gebied op aarde hier groei veral plante soos kaktusse cactaceae en sukkulente ander plante kan net in die andes of langs die kus groei elke paar jaar word die atacamawoestyn ná sterk reënval vir n paar dae deur miljoene blomme oortrek en staan dan as bloeiende atacamawoestyn desierto florido bekend langs die koue kuslyn van noord chili hou humboldt pikkewyne spheniscus humboldti pelikane pelecanus en patagoniese seeleeue otaria flavescens verder suid sluit die steppe met droë grasland aan wat veral plante soos yareta azorella compacta en boldo struike peumus boldus asook diere soos guanacos lama guanicoe huisves binne die kusgebergtes en die andes groei miswoude waar boomvarings cyatheales voorkom hier leef veral vicuas vicugna vicugna en andesherte hippocamelus die andeshert word saam met die andeskondor vultur gryphus op die chileense wapen vertoon daarbenewens kom hier ook chinchillas en poemas puma concolor voor in die woude leef veral hertagtiges cervidae chileense woudkatte leopardus guigna vosse en kolibries trochilidae die andeskondor is een van die grootste voëls ter wêreld en chili se nasionale voël hy is byna oor die hele gebied van chili versprei in sentraal chili groei bome soos die heuningpalm jubaea chilensis en araucariaceae flaminke phoenicopteridae kom veral aan die sentrale soutmere voor in suid chili kom gematigde reënwoude voor waar bome soos sipresse cupressus dennebome pinus lorke larix populierbome populus en antarktiese skynbeuke nothofagus antarctica groei hier leef veral diere soos die patagoniese seeleeue en magellaanpikkewynne spheniscus magellanicus patagonië bestaan uit uitgestrekte steppes en halfwoestyne aan die suidwestelike kus kom die sogenaamde magellaanse tundra voor groot dele van die streke aisén en magallanes is met ys bedek sodat daar geen plantegroei meer gevind kan word vuurland word deur groot moerasse gekenmerk hier groei net n paar bome soos die lenga suidbeuke nothofagus pumilio magellan suidbeuke nothofagus betuloides en coihue suidbeuke nothofagus dombeyi in die droë suide van vuurland leef uiles strigiformes magellaanvosse lycalopex culpaeus en darwin se nandoes rhea darwinii volgens die grondwet van is chili n unitêre presidensiële grondwetlike republiek met die president as regeringshoof en hoogste verteenwoordiger van dié staat dié huidige grondwet is in onder augusto pinochet se diktatorskap uitgewerk en in n omstrede referendum op september wat nie demokratiese vereistes voldoen het nie goedgekeur sedertdien is dié grondwet verskeie kere verander die laaste keer in waar pinochet se laaste ondemokratiese verskynsels verwyder is onder andere is die posisies van aangestelde senatore en senatore vir die lewe asook die president se reg om die hoofbevelvoerders van die gewapende magte te onttrek verwyder en die president se ampstermyn van ses tot vier jaar verminder die palacio de la moneda huisves die setel van die chileense president die chileense president word vir n ampstermyn van vier jaar verkies waarby n tweede ampstermyn moontlik is maar nie onmiddellik daaropvolgend nie dié president is verantwoordelik vir beide die regering en die staatsadministrasie dié president volgens die amerikaanse model gelyktydig eerste minister benoem sy regering wat uit ministers sub sekretarisse streeks intendante een vir elke streek en provinsiale goewerneurs een vir elke provinsie bestaan dié president kan dekrete uitvaardig wat deur die wet bekragtig word daarbenewens kan hy die opperbevelhebber van die gewapende magte benoem die nasionale kongres congreso nacional bestaan uit twee kamers die huis van afgevaardigdes cámara de diputados met lede en die senaat senado met senatore senatore dien vir agt jaar met gesteierde terme terwyl afgevaardigdes elke vier jaar verkies word beide die afgevaardigdes en die senatore word direk deur die bevolking verkies vir die afgevaardigdes se verkiesings bestaan chili uit kiesafdelings waar elke vier jaar twee afgevaardigdes gekies word die eerste geplaatste partyalliansie stuur beide afgevaardigdes wanneer dit twee keer soveel stemme as die opposisie se koalisie bereik hierdie binomiale kiesstelsel verhoed dat kleiner partye tot die parlement verkies word die verkose senatore is van kiesafdelings afkomstig elk van die twaalf streke en die hoofstad vorm ten minste een kiesafdeling die streke v vii viii ix x en die hoofstad word verdeel in twee kiesafdelings elke vier jaar word die helfte van die senatore vir n termyn van agt jaar verkies die hooggeregshof van chili is die corte suprema de chile n kollegiale hof bestaande uit regters die regters word deur die regters van die hooggeregshof genomineer en deur die president vir die lewe aangestel onder die hooggeregshof is die applhof gevestig daarbenewens beskik chili oor applhowe as gevolg van juridiese hervormings volgens die amerikaanse model in junie is die take van die aanklaer staatsaanklaer en die regter geskei as deel van hierdie hervorming word verhore nou in die openbaar en mondeling uitgevoer in plaas van die vorige skriftelike oefening verweerders met n lae inkomste kan n openbare verdediger in diens neem vir hierdie nuwe juridiese hervormings is nuwe hofgeboue in talle chileense stede landwyd opgerig die grondwetlike hof tribunal constitucional is verantwoordelik vir die monitering van die parlement se wette op ongrondwetlikheid chili se buitelandse beleid word deur die president se politiek gekenmerk en deur die ministerie van buitelandse sake bestuur sedert die vroeë dekades ná sy onafhanklikheid het chili altyd n aktiewe betrokkenheid by buitelandse sake gespeel die buitelandse beleid word veral deur die lidmaatskap in internasionale organisasies gekenmerk chili is n stigtingslid van die verenigde nasies gemeenskap van latyns amerikaanse en karibiese lande organisasie van amerikaanse lande organisasie van ibero amerikaanse lande unie van suid amerikaanse nasies opanal en die rio groep daarbenewens het chili in by die beweging van onverbonde lande en in by die organisasie vir ekonomiese samewerking en ontwikkeling oeso aangesluit en is tans n geassosieerde lid van die andesgemeenskap en mercosur danksy chili se geassosieerde lidmaatskap by mercosur kan dié land eie handelsooreenkomste met ander lande sluit sulke ooreenkomste is onder andere met die europese unie japan kanada meksiko nieu seeland suid korea die verenigde state en die volksrepubliek china gesluit sedert chili se demokratisering vanaf het dié land n aantal konflikte met argentinië en peru opgelos wat die grenslyne by die beagle kanaal en die fitz roy massief betref in teenstelling daarmee is die konflik met bolivië oor verlore grondgebied uit die salpeteroorlog nog steeds onopgelos as gevolg daarvan is bolivië die enigste land van die amerikas waarmee chili geen diplomatiese betrekkinge onderhou nie eers ná die redding van mynwerkers in waaronder daar een boliviër was het die presidente van beide lande vir die eerste keer in dekades ontmoet chili is een van suid amerika se mees stabiele en welvarende nasies en voorste latyns amerikaanse land in menslike ontwikkeling mededingendheid inkomste per kapita globalisering ekonomiese vryheid en n lae persepsie van korrupsie hoewel chili volgens die gini koëffisiënt n hoë ekonomiese ongelykheid het is dit naby aan die plaaslike gemiddelde sedert julie word chili deur die wêreldbank as n hoë inkomste ekonomie beskou in het chili dié land met die hoogste nominale bbp per kapita in latyns amerika geword chili het die hoogste graad ekonomiese vryheid in suid amerika posisie wêreldwyd vanweë sy onafhanklike en doeltreffende regstelsel en omsigtige openbare finansiële bestuur in mei het chili die eerste suid amerikaanse land geword wat by die oeso aangesluit het belastinginkomste gesamentlik van die bbp in was die tweede laagste onder die oeso lande en die laagste in chili het n ongelykheid aangepasde menslike ontwikkelingsindeks van in vergelyking met en onderskeidelik vir die naburige lande uruguay argentinië en brasilië in het net van die bevolking van minder as per dag geleef die wêreldwye mededingendheidsverslag vir beskou chili as die ste mees mededingende land in die wêreld en die eerste in latyns amerika heelwat hoër as brasilië ste meksiko ste en argentinië ste dit het sedertdien gedaal uit die top die wêreldbank se gemak om sake te doen indeks lys chili as ste in die wêreld soos op die geprivatiseerde nasionale pensioen stelsel afp het binnelandse beleggings aangemoedig en het bygedra tot n geskatte totale binnelandse spaarkoers van ongeveer van die bbp die mynbousektor is een van die hoekstene van chili se ekonomie as gevolg van langdurige modernisering en beleggings het dié land die grootste kopervervaardiger ter wêreld geword chili produseer tans sowat een derde van die wêreldwye koperontginning wat veral rondom die atacamawoestyn in noord chili ontgin word verdere belangrike mynbouprodukte sluit in goud silwer molibdeen yster en steenkool die wynboubedryf in chili het n lang tradisie en die eerste wingerde in chili is reeds teen die middel van die de eeu deur die spaanse veroweraars aangelê volgens die voedsel en landbouorganisasie is chili in met ton die vyfde grootste wynvervaardiger ná lande soos frankryk italië die verenigde state en spanje daarbenewens word in chili n verskeidenheid van landbouprodukte soos druiwe appels pere uie koring mielies hawer perske knoffel aspersies boontjies beesvleis pluimvee wol vis en hout verbou volgens die wêreldtoerismeorganisasie wto is chili een van die mees besoekte lande ter wêreld en die agste mees besoekte land in die amerikas ná die verenigde state meksiko kanada argentinië brasilië die dominikaanse republiek en puerto rico volgens die nasionale diens van toerisme sernatur besoek miljoen mense elke jaar dié land die meeste van hierdie besoekers kom van ander lande op die amerikaanse vasteland veral argentinië gevolg deur n groeiende aantal van die verenigde state europa brasilië asook asiërs uit suid korea en die volksrepubliek china chili beskik oor n groot verskeidenheid natuurlike landskappe soos die mars agtige landskappe van die hiperariede atacamawoestyn die gletsergevoede fjorde van patagonië die wynlande by die andes van die sentrale vallei en die oerwoude van die mere distrik vuurland paaseiland en die juan fernández eilandgroep insluitende robinson crusoe eiland behoort ook tot die groot toeristetrekpleisters dié land beskik oor ses unesco wêrelderfenisgebiede die kerke van chiloé die rapa nui nasionale park hapa an die inka se padstelsel die historiese kwart van die hawestad valparaso humberstone en santa laura se salpeterwerke en sewell se myndorp chili se vernaamste handelsvennote volgens uitvoer sluit in die volksrepubliek china die verenigde state japan brasilië en suid korea die ses vernaamste handelsvennote volgens invoer is die verenigde state die volksrepubliek china brasilië argentinië en duitsland chili het in goedere ter waarde van miljard uitgevoer terwyl goedere ter waarde van miljard ingevoer is dié land het daarmee n handelsoorskot van miljard gehad grondstowwe veral koper en landbouprodukte soos wyn hout en vissery produkte word hoofsaaklik uitgevoer belangrike invoere sluit in masjinerie ru olie asook voertuigonderdele volgens chili se sensus van het dié land n bevolking van sowat gehad die bevolkingsgroei neem as gevolg van n dalende geboortesyfer sedert af daar word verwag dat chili se bevolking tot tot sowat miljoen sal styg volgens die amptelike skatting van het chili n bevolking van sowat gehad omstreeks is in stedelike gebiede saamgetrek waarvan in die metropolitaanse gebied van santiago de chile die grootste bevolkingspunte volgens die sensus is gran santiago met n bevolking van gran valparaso met en gran concepcin met chili se bevolkingsgroei word veral deur die lewensverwagting se skerp styging geraak in het die chilene die hoogste lewensverwagting van alle suid amerikaners gehad in was die gemiddelde lewensverwagting jaar vir mans en vir vroue chili se bevolking is n mengsel van verskillende etniese groepe hoofsaaklik die afstammelinge van europese setlaars wat ongeveer van die bevolking uitmaak golwe van europese immigrante het in die laat de eeu en vroeë ste eeu in chili aangekom onder andere britte duitsers franse iere italianers kroate nederlanders pole russe serwiërs en spanjaarde asook n kleiner aantal immigrante uit die midde ooste waarvan veral palestyne danksy chili se ekonomiese opswaai sedert het tale immigrante vanuit die buurlande argentinië bolivië colombia ecuador en peru na chili gestroom die oorspronklike bevolking van indiane maak ongeveer van die totale bevolking uit hoofsaaklik mapuche die amptelike en mees gebruikte taal in chili is spaans wat castellano genoem word met die spaanse verowering van chili het spaans die lingua franca van chili geword terwyl die inheemse tale minderheidstale geword het met n paar wat nou uitgesterf het of ernstig bedreig word sowat miljoen chilene gebruik spaans as hul moedertaal gevolg deur omtrent miljoen met spaans as tweede taal die chileense spaans verskil van die buurlandse spaans in suid amerika want finale lettergrepe en s klanke word dikwels verlaag en sommige konsonante het n sagte uitspraak die belangrikste inheemse tale is aymara mapudungun uechua en rapa nui waarvan aymara en uechua oorwegend in die noorde en mapuche in die suide van chili gepraat word terwyl rapa nui op paaseiland gepraat word duits word veral in die suide van chili deur sowat afstammelinge van duitse immigrante gepraat sedert die grondwet van is chili n sekulêre staat wat godsdiensvryheid waarborg in vorm die christendom die belangrikste godsdiens met rooms katolieke en protestante gevolg deur agnostici en ateïste asook wat ander godsdienste aanhang minderheidsgodsdiensgroepe sluit in die oosters ortodokse kerk kerk van jesus christus van die heiliges van die laaste dae jehovah se getuies die anglikaanse kerk baptisme en sewendedag adventiste die inheemse bevolkingsgroepe is veral aanhangers van sjamanisme die openbare godsdienstige vakansiedae in chili sluit in kersfees goeie vrydag die fees van die maagd van karmelberg die fees van die heiliges petrus en paulus hemelvaartdag allerheiligedag en die fees van die onbevlekte ontvangenis die regering het onlangs oktober hervormingsdag tot n openbare vakansiedag verklaar ter ere van die protestantse kerke in dié land die beskermheiliges van chili is jakobus die meerdere en onse maagd van karmelberg santiago in is alberto hurtado deur pous benediktus xvi heilig verklaar en het sodoende chili se tweede heilige ná teresa van die andes geword vanaf die tydperk tussen die vroeë landbou nedersettings en die einde van die voor spaanse tydperk was die noorde van chili n landstreek wat gekenmerk is deur die andes kultuur wat beïnvloed is deur die altiplano se tradisies wat versprei het na die valleie aan die kus van die noorde terwyl die suidelike streke gebiede van die mapuche se kulturele aktiwiteite was dwarsdeur die koloniale tydperk ná die verowering en gedurende die vroeë republikeinse tydperk is dié land se kultuur oorheers deur alles wat spaans is ander europese invloede veral engels frans en duits het in die de eeu begin en duur tot vandag voort die duitse immigrante het die beierse styl in landelike argitektuur en kookkuns in chili se suide in stede soos valdivia frutillar puerto varas osorno temuco puerto octay llanuihue faja maisan pitrufuén victoria pucn en puerto montt ingevoer chilene noem hul land pas de poetas land van digters gabriela mistral is die eerste latyns amerikaanse nobelpryswenner vir die letterkunde chili se mees bekende digter is pablo neruda wat die nobelprys vir letterkunde ontvang het en wêreldbekend is vir sy uitgebreide versameling werke oor romanse natuur en politiek sy drie hoogs gepersonaliseerde huise in isla negra santiago en valparaso is gewilde toeristebestemmings onder die lys van ander chileense digters is carlos pezoa véliz vicente huidobro gonzalo rojas pablo de rokha nicanor parra en ral zurita isabel allende is die bes verkopende chileense skrywer met miljoen romaneksemplare wat wêreldwyd verkoop is die romanskrywer josé donoso se roman the obscene bird of night word deur die kritikus harold bloom as een van die kanonieke werke van die ste eeuse westerse literatuur beskou nog een internasionaal erkende chileense skrywer en digter is roberto bolao wie se vertalings in engels uitstekende ontvangs deur kritici geniet daarbenewens het tot vandag drie chileense skrywers die miguel de cervantes prys gewen een van die belangrikste spaanse literatuurpryse wat sedert deur die spaanse ministerie van kultuur toegeken word jorge edwards gonzalo rojas en nicanor parra die geskiedenis van rolprente in chili het aan die begin van die ste eeu met die eerste chileense film se vertoning in en die eerste chileense speelfilm wat in verskyn het begin die oudste oorlewende speelfilm is el hsar de la muerte en die laaste stille film was patrullas de avanzada die chileense rolprentbedryf het in die laat s en in die s gesukkel ten spyte van sommige suksesse soos el diamante de maharajá die s het die ontwikkeling van die nuwe chileense film met rolprente soos three sad tigers jackal of nahueltoro en valparaso mi amor beleef na die militêre staatsgreep van is die rolprentbedryf n knou toegedien omdat baie rolprentvervaardigers in nou ballingskap gewerk het dit het wel sy kop opgelig na die einde van die diktatuur in se kant toe met groot kritiese sukses soos johnny cien pesos historias de ftbol en gringuito suksesvolle rolprente het in die laat s en vroeë s verskyn soos el chacotero sentimental la pelcula sexo con amor subterra en machuca wat later wyd oortref is deur stefan v s kramer in die onlangse jare het chileense rolprente gereelde verskynings op internasionale filmfeeste en toekennings gemaak soos no wat die eerste chileense rolprent geword het wat vir die oscar as beste buitelandse rolprent benoem is musiek in chili wissel van folklore oor gewilde tot klassieke musiek sy groot geografie laat verskillende musiekstyle in die noorde sentrum en suide van dié land ontstaan insluitende paaseiland en mapuchemusiek die nasionale dans is die cueca n ander vorm van n tradisionele chileense lied maar nie n dans nie is die tonada dit spruit uit die spaanse koloniste se ingevoerde musiek voort en dit onderskei hom van die cueca deur n intermediêre melodiese artikel en n meer prominente melodie die jare tussen en het n wedergeboorte van die volksmusiek beleef wat gelei is deur groepe soos los de ramn los cuatro huasos en los huasos uincheros onder andere met komponiste soos ral de ramn en violeta parra in die middel s is inheemse musikale vorme vernuwe deur die parra gesin met die nueva cancin chilena wat verband hou met politieke aktiviste en hervormers soos victor jara inti illimani en uilapayn n ander belangrike folk sanger en navorser oor folklore en chileense etnografie is margot loyola daarbenewens het verskeie rockgroepe soos los jaivas los prisioneros la ley en los tres internasionale sukses behaal in februarie word die jaarlikse musiekfeeste in via del mar aangebied die chileense kookkuns spruit hoofsaaklik uit die kombinasie van tradisionele spaanse kookkuns chile se inheemse kultuur en plaaslike bestanddele met latere belangrike invloede deur ander europese kookkunste soos dié uit duitsland italië en frankryk die voedseltradisie en resepte in chili is bekend aan sy verskeidenheid geure en bestanddele met dié land se diverse geografie en klimaat wat n wye verskeidenheid landbouprodukte vrugte en groente lewer die lang kuslyn en die mense se verhouding met die stille oseaan voeg n groot verskeidenheid seekosprodukte tot die chileense kookkuns by met dié land se waters as tuiste van unieke spesies vis weekdiere skaaldiere en alge danksy die suurstofryke water van die humboldtstroom chili is ook een van die wêreld se grootste wynprodusente en baie chileense resepte is dan ook versterk en vergesel deur plaaslike wyne die chileense kookkuns vorm n weerspieëling van dié land se topografiese verskeidenheid met n verskeidenheid seekos beesvleis groente en vrugte tradisionele resepte sluit in asado cazuela empanadas humitas pastel de choclo pastel de papas curanto en sopaipillas crudos is n voorbeeld van die mengsel kulinêre bydraes deur die verskillende etniese invloede in chili die rou gemaalde llama mildelike gebruik van skulpvis en rysbrood is weer afkomstig uit die inheemse uechua se andes kookkuns alhoewel beesvleis deur europeërs na chili gebring is en ook nou gebruik word in plaas van llama vleis suurlemoen en uie is ingebring deur die spaanse koloniste en die gebruik van mayonnaise en jogurt is deur duitse immigrante saam met bier ingebring sokker is chili se gewildste sport die chileense nasionale sokkerspan het aan uit die moontlike fifa sokker wêreldbekers deelgeneem insluitende dié van wat in chili aangebied is waartydens die nasionale span derde geëindig het verdere goeie resultate wat deur die nasionale sokkerspan behaal is sluit in sewe eindstryde en twee titels by die copa américa en een silwer en twee bronsmedaljes by die pan amerikaanse spele een bronsmedalje by die olimpiese somerspele in sydney en twee derdeplekke tydens die fifa o en o toernooie chili lê tans op die tiende plek van die fifa wêreldranglys en is saam met argentinië brasilië colombia en uruguay een van die beste nasionale spanne in suid amerika die top liga binne chili se sokkerliga stelsel vorm die campeonato nacional wat deur die iffhs as die negende sterkste nasionale sokkerliga in die wêreld beskou word die belangrikste sokkerklubs is colo colo universidad de chile en universidad catlica colo colo is dié land se suksesvolste sokkerklub met beide die meeste nasionale en internasionale kampioenskappe insluitende die begeerde copa libertadores suid amerikaanse klubtoernooi universidad de chile is die mees onlangse internasionale kampioen copa sudamericana internasionaalbekende sokkerspelers sluit in iván zamorano marcelo salas elas figueroa en matas fernández tennis is chili se suksesvolste sport die nasionale span het die wêreldtoernooi twee keer en gewen en het in die davisbeker eindstryd teen italië in gespeel tydens die olimpiese somerspele het dié land goue en bronsmedaljes in die mans enkelspel en goud in die mansdubbelspel gewen marcelo ros het in die eerste latyns amerikaanse man geword wat die nommer een plek in die atp ranglys bereik het anita lizana het die vsa ope in gewen en daarmee die eerste vrou van latyns amerikaanse herkoms geword om n grand slam toernooi te wen luis ayala was twee keer naaswenner by die franse ope en albei ros en fernando gonzalez haal die australiese ope se mans enkelspel eindstryd gonzález het ook n silwermedalje in die enkelspel tydens die olimpiese somerspele in beijing gewen by die olimpiese somerspele spog chili met n totaal van twee goue medaljes tennis sewe silwermedaljes atletiek ruitersport boks skyfskiet en tennis en vier bronsmedaljes tennis boks en sokker in het chili het sy eerste paralimpiese spele medalje gewen goud in atletiek rodeo is chili se nasionale sport en word in die landelike gebiede van dié land beoefen n sport soortgelyk aan hokkie chueca genoem is deur die mapuche tydens die spaanse verowering gespeel ski en sneeuplankry word in ski sentrums geleë in die sentrale andes en in suidelike ski sentrums naby stede soos osorno puerto varas temuco en punta arenas beoefen branderplankry is veral gewild by sommige kusdorpe polo word in chili professioneel beoefen en dié land het beide die polo wêreldkampioenskap van en gewen basketbal is n gewilde sport waarin chili n bronsmedalje in die eerste fiba wêreldkampioenskap vir mans gewen het en n tweede bronsmedalje toe chili as gasheer vir die fiba wêreldkampioenskap opgetree het chili het in as gasheer vir die eerste fiba wêreldkampioenskap vir vroue opgetree en by dié toernooi met die silwermedalje weggestap san pedro de atacama is gasheer vir die jaarlikse atacama crossing n ses fase km myl lang wedloop wat jaarliks sowat deelnemers uit lande lok die dakar tydren word sedert in beide chili en argentinië aangebied rugby word in chili sedert die s gespeel en is deur die britte ná dié land gebring rugby is een van die snelgroeiende sportsoorte in chili en word veral aan universiteite beoefen die chileense nasionale rugbyspan bekend as los cndores die condors kon tot dusver nie vir die rugbywêreldbeker kwalifiseer nie maar is tans suid amerika se derde sterkste span ná argentinië en uruguay christene glo in die drie enige god vader seun en heilige gees skepper van die hemel en die aarde en die onderhouer van alle dinge hulle glo dat jesus christus die seun sowat jaar gelede aan die kruis gesterf het om die sondige mens van sy sondes te verlos opgestaan het uit die dood opgevaar het na die hemel en op n dag sal terugkeer om die mensheid te oordeel christene beskou die bybel as die onfeilbare woord van god hulle glo voorts in verlossing deur genade met antwoorde dat n mens nooit die ewige lewe op grond van goeie werke deelagtig kan word nie maar suiwer deur god se genadige redding jou wedergeboorte wedergebore christene verklaar met n absolute sekerheid dat hulle geredde kinders van god is wat tot in alle ewigheid deel sal hê in sy koninkryk en in dié opsig verskil die christendom radikaal van ander godsdienste in suid afrika soos wêreldwyd is die christendom egter in talle kerkgenootskappe en sektes versplinter dikwels is die skismas kerkskeuringe die gevolg van verskillende interpretasies van minder kardinale sienings wat tog nie die hoofboodskap van die christendom aantas nie die woord christen kan manlik of onsydig wees en christin verwys na n vroulike persoon vanaf die vroeë ste eeu het die christendom ongeveer miljard medegelowiges dit sluit sowat n kwart of n derde van die wêreldbevolking in en is die grootste godsdiens ter wêreld met sowat christelike denominasies christene het vir die afgelope jaar omtrent van die wêreldbevolking uitgemaak die grootste christelike denominasie is die rooms katolieke kerk met miljard medegelowiges wat die helfte van die christendom beslaan c louis leipoldt was n dokter digter dramaturg en skrywer wat verskeie toekennings ontvang het vir sy skryfwerk insluitende die hertzogprys vir poësie en drama hy was een van die leidende figure van die tweede taalbeweging tesame met jan f e celliers en j d du toit benewens gedigte het hy ook romans toneelstukke kinderverhale kookboeke en n reisjoernaal geskryf hy was n liefhebber van die natuur en het dit dikwels as tema vir sy werk gebruik maar met spesifieke klem op die legendes en landskappe van sy geliefde hantam ander temas betrek die lyding en pyn wat deur die tweede vryheidsoorlog veroorsaak is en die kulturele leefwêreld van die kaapse maleiers christiaan frederik louis leipoldt is op desember gebore in die huis van sy grootvader aan moederskant eerwaarde louis franois esselen destyds sendeling op worcester beide sy ouers stam uit sendingfamilies leipoldt se grootvader aan vaderskant is johann gottlieb leipoldt wat saam met p d lckhoff en g a zahn in die grondlegger was van die rynse sending in suid afrika en die eerste sendingstasie op ebenhaezer aan die olifantsrivier gestig het sy vader christian friedrich leipoldt oktober november is n duitse predikant wat op wupperthal in suid afrika gebore is maar sy skoling vanaf sy vyfde jaar in barmen in duitsland ondergaan onder die vaandel van die rynse sendinggenootskap het hy vanaf tot sendingwerk gedoen in nederlands oos indië sumatra sy moeder is anna meta christina esselen maart november vroeër van worcester sy ouers is op oktober in sumatra met mekaar getroud hy is die vierde van vyf kinders waarvan net vier groot word hy het n ouer suster louisa frances carolina issa gebore n ouer broer johann gottlieb wilhelm johnny en n jonger suster catharina wilhelmina katy sy ouer broer charles william is in mei gebore maar is slegs tien dae na sy geboorte oorlede en word in sumatra begrawe voordat die gesin terug na suid afrika verhuis omdat alle poste binne die rynse sendinggenootskap in daardie tyd gevul is kan leipoldt se vader slegs as hulpprediker by sy skoonvader se gemeente op worcester diens doen waar hy hoofsaaklik onderwys gee in die sendingskool tot met sy vierde jaar bly die jong leipoldt dus op worcester ten einde n pos te kry gaan sy vader in oor na die calvinistiese geloof in junie verhuis die gesin dan na clanwilliam waar sy vader leraar word in die plaaslike nederduits gereformeerde kerk en waar hy groot word sy eerste besoek aan kaapstad is in waar sy vader die sinodesitting bywoon en hy besoek kaapstad dan weer in met die volgende sinodesitting hy is in langdurig siek aan sinkingskoors wat sy hart aantas en vir die res van sy lewe moet hy sorg dra om nie sy hart te ooreis nie hoewel louis n goeie verhouding het met sy vader is sy moeder sieklik en temperamenteel en voel die jong leipoldt nooit geborge in sy verhouding met haar nie sy moeder is op november aan beri beri oorlede alhoewel daar n goeie dorpskool op clanwilliam was ontvang hy sy skoolopleiding tuis van sy vader en n latynse leraar as kind het hy vrye toegang tot sy vader se groot verskeidenheid boeke en is al vroeg belese in die engelse nederlandse duitse en franse taal en literatuur terwyl hy ook van latyn kennis dra en ook maleis kon praat die nadeel van sy tuisopleiding is dat hy nie goed onderrig is in rekenkunde of meetkunde nie waarmee hy vir die res van sy lewe sukkel van vroeg af het hy n belangstelling in die natuur en begin as jong kind reeds met n plantversameling en klipversameling hy vergesel sy vader na die periodieke sinodesittings van die nederduits gereformeerde kerk in kaapstad waar hy in die skeikundige professor daniel hahn van die suid afrikaanse kollege ontmoet wat hom oor sy vakgebied onderrig hy ontmoet ook vir professor peter macowan van die herbarium van die regering en leer in deur hom ook vir meneer later doktor harry bolus ken macowan en bolus stel hom bekend aan die geheime van die plantkunde in ontmoet hy die plantkundige en reisiger rudolf schlechter op clanwilliam en onderneem dieselfde jaar n reis deur namakwaland saam met hom hier vind hulle n onbekende blomsoort wat deur schlechter vernoem word as aspalathus leipoldtii ter herinnering aan sy jong vriend in julie lê leipoldt die matrikulasie eksamen van die university of the cape of good hope suksesvol af vanaf maart begin hy gereeld berigte skryf vir the cape argus the cape illustrated magazine the cape times en de zuid afrikaan reeds op september publiseer hy onder n skuilnaam forsythe w bancombe n brief in the cape times waarin hy gelyke regte vir alle burgers swart en wit bepleit wat tot groot polemiek in die koerant lei ná matriek verlaat hy teen november sy ouerhuis en verhuis na kaapstad waar hy hom voorberei vir die staatsdienseksamen en dit in desember suksesvol aflê deeltyds studeer hy dan verder aan die university of the cape of good hope vir n intermediêre b a graad maar weens sy probleme met die vereiste wiskunde en rekenkunde slaag hy nie die eksamen nie in hierdie tyd verstewig sy vriendskap met harry bolus by wie hy dikwels besoek aflê leipoldt werk as junior verslaggewer mee aan de kolonist opvolger van het dagblad wat in deur s j du toit begin is en in september word hy aangestel op die redaksie van die nuut gestigte the south african news na die uitbreek van die anglo boereoorlog tree hy op as korrespondent van n hele aantal pro boerse europese koerante onder andere het nieuws van den dag in den haag in nederland neueste nachrichten van hamburg in duitsland petit bleu in brussel in belgië die chicago record en die boston post in die verenigde state van amerika en daily express en die manchester guardian in brittanje vir het nieuws van den dag skryf hy benewens oorlogsberigte ook maandeliks n reeks brieven uit de kaapkolonie hy is vanaf tot werksaam as verslaggewer van die rondgaande hof wat die kaapse rebelle moet verhoor en moet vanaf april optree as waarnemende redakteur van the south african news wanneer die redakteur tot gevangenisstraf veroordeel word op grond van sogenaamde opruiende artikels teen die britse magte baie van sy oorlogsverse wat later in oom gert vertel en ander gedigte saamgebundel word dateer uit hierdie tyd nog voor sy een en twintigste verjaardag as the south african news in oktober weens krygswet nie meer gepubliseer mag word nie vertrek hy op januarie met die s s persic na londen hier doen hy aanvanklik vryskut joernalistieke werk vir die manchester guardian vir wie hy oorlogskorrespondent was wat hom ook na europa stuur om verslag te doen oor die stakings wat in daardie tyd onder dokwerkers lettersetters en diamantslypers in nederland belgië spanje en frankryk geheers het sodoende leer hy ook die vasteland van europa ken en hierdie is die eerste van n aantal sodanige besoeke wat hy later namens verskeie koerante doen in utrecht voer hy ook kort voor die vrede van vereeniging onderhoude met dr willem leyds staatsekretaris van die zuid afrikaansche republiek en president paul kruger vanaf september skryf leipoldt hom in by guy s hospital waar hy met geldelike hulp van meneer bolus in die geneeskunde studeer terwyl hy steeds vryskut joernalistieke werk vir verskeie koerante en tydskrifte doen insluitende die manchester guardian the spectator the gentleman s magazine macmillan s magazine the monthly review en the westminster review in onderneem hy n maandlange reis deur italië terwyl hy gereeld die kerstyd in yorkshire deurbring en tydens vakansies telkens n ander deel van brittanje besoek in besoek hy die vasteland weer wanneer hy na switserland toe gaan om n mediese kongres by te woon en ook tyd in italië deurbring reeds in het hy al sy verpligte werk vir sy mediese kursus voltooi en is gereed om die eindeksamen af te lê maar die regulasies vereis dat hy hom eers na vyf jaar as student vir die eksamen kan aanmeld vir die volgende twee jaar wy hy dus sy aandag aan spesiale onderwerpe hy skryf ook in vir die londense matriekeksamen maar druip twee keer wiskunde wat die engelse kwalifikasie van m d buite sy bereik plaas tydens sy studentejare word leipoldt in maart redakteur van guy s hospital gazette wat daartoe lei dat hy later daardie jaar deur sir henry burdett genader word om as redakteur op te tree van sy blad the hospital in daardie tyd die grootste mediese tydskrif in die land hy beklee hierdie posisie met kort onderbrekings tot laat in en in hierdie hoedanigheid maak hy kennis met verskeie groot hospitale in europa en amerika in junie maak hy sy studies as geneesheer klaar en verwerf die licenciate of the royal college of physicians l r c p en die membership of the royal college of surgeons m r c s hy ontvang ook die goue medaljes die hoogste toekenning wat n student van guy s kan ontvang plus sertifikate in die medisyne sowel as die chirurgie hy werk dan vir n aantal maande tot januarie as huisarts in guy s hospital n aanstelling wat n groot eer is al is daar nie n salaris aan verbonde nie sy akkommodasie in die hospitaal en voedsel is egter gratis hierna werk hy n rukkie as locum tenens vir n dokter in new cross in maart vertrek hy op n studiereis deur europa wat deur the hospital geborg word op voorwaarde dat hy n reeks artikels skryf oor studiemoontlikhede vir britse studente op die vasteland sy eerste stop is in berlyn in duitsland waar hy by plaaslike klinieke werk en lesings bywoon hoofsaaklik in die ortopedie hiervandaan besoek hy europese stede soos leipzig hamburg dresden halle praag brnn wene warschau en wroclaw waarna hy na rusland gaan om in moskou ondersoek in te stel na die stand van die mediese dienste in hospitale aldaar hierna gaan hy na graz in oostenryk waar hy vir n aantal maande kindersiektes bestudeer waarna hy saam met ander n paar van die spitse in die alpe gaan uitklim vier van die artikels wat hy in hierdie tyd skryf word in deur die londense scientific press in n pamflet van bladsye onder die titel the ideal graduate study institution what germany has done gepubliseer deur italië keer hy dan terug na londen waar hy in oktober aankom en in november die eksamens vir die fellowship of the royal college of surgeons f r c s aflê weens griep wat hy onder lede het druip hy egter hierdie eksamen hy kry dan n aanstelling as persoonlike geneesheer vir die geselskap van die blinde koerantmagnaat joseph pulitzer en in desember gaan hy per boot na amerika vanwaar die geselskap in n luukse seiljag al langs die kus vaar en onder andere kuba meksiko en brasilië aandoen en dan terugkeer via die ooskus van amerika leipoldt kry tydens hierdie reis die geleentheid om stede soos new york washington chicago en boston te besigtig daarna vertrek hulle na europa en arriveer op april in lissabon in portugal waar leipoldt die geselskap verlaat terug in londen behaal hy in mei die fellowship of the royal college of surgeons f r c s waarna hy later hierdie maand weer n uitgebreide reis deur europa onderneem hierdie keer saam met meneer bolus hulle besoek italië switserland duitsland nederland en belgië en keer dan na ses weke terug na londen as huisdokter doen leipoldt dan diens by dr daniell van new cross en vir spesifieke dae per week doen hy ook diens by twee groot hospitale in oktober open hy sy eie algemene mediese praktyk terwyl hy ook by geleentheid die praktyk van dr daniell behartig hy is ook deeltyds verbonde aan die duitse hospitaal te dalston en die kindersiekehuis te chelsea naas sy voortgesette redaksie van the hospital behartig hy in hierdie tyd n weeklikse rubriek vir the south african news in september word hy n voltydse posisie as skooldokter van die london city council in hampstead aangebied n betrekking wat hy met n kort onderbreking in beklee tot met sy vertrek na suid afrika tydens sy jaarlikse besoek aan londen sterf leipoldt se weldoener harry bolus op mei aan n hartaanval iets wat vir leipoldt n besondere groot persoonlike verlies was terwyl sy vader op november op besoek aan sy suster issa op hopefield tot sterwe kom in londen ontwikkel leipoldt tot n knap kok wat meermale afloswerk in restaurante doen hy werk onder andere in die kombuis van die beroemde franse sjef augustu escoffier in die beste hotel van sy tyd die carlton en voltooi onder sy leiding n diploma in internasionale kookkuns in hierdie hoedanigheid vergesel hy selfs per geleentheid vir escoffier na buckingham paleis om vir onthale te kook in januarie bedank hy as skooldokter om gesondheidsredes nadat hy n blindedermoperasie ondergaan en hy ontwikkel ook ernstige longontsteking vermoedelik weens ooreising om te herstel doen hy aansoek om n pos as skeepsdokter op n vragskip die ss ulysses en onderneem dan n lang seereis na die ooste en besoek onder andere die eilande java sumatra en borneo tans deel van indonesië op hierdie reis word hy geboei deur die gedenkteken vir die rebel pieter elberveld naby batavia aan wie hy later aandag sou skenk in sy letterkundige oeuvre en verskeie stukke meesal onvoltooid oor hom skryf onderweg doen leipoldt ook by gibraltar en port said aan die beginpunt van die suezkanaal aan oor hierdie reis skryf hy later uit my oosterse dagboek en verskeie gedigte wat hoofsaaklik in uit drie wêrelddele gepubliseer word hy keer in mei na londen terug in hierdie tyd skryf en publiseer hy die boek oor kos en eetgewoontes common sense dietics asook the school nurse her duties and responsibilities na n kort tyd as locum vir drs maitland en daniell kry hy in augustus weer sy pos as skooldokter in hampstead terug waar hy in ook die redaksie van die amptelike blad van die vakgenootskap van skooldokters the school hygiene behartig in onderneem hy saam met n groep skoolkinders n reis deur belgië in april keer leipoldt terug na suid afrika waar hy aangestel is as hoof van die nuut gestigte mediese inspeksie van skole in transvaal en vestig hom in pretoria vir hierdie pos is daar nog geen behoorlike wetgewing en ordonnansies nie en hy moet aanvanklik individuele toestemming van elke ouer kry om die kinders te ondersoek die armoede onder die plattelandse mense en die ondervoeding wat daarmee gepaardgaan het baie van hierdie kinders se liggaamlike en geestelike groei benadeel in die bosveld was omtrent helfte van die kinders lyers van malaria of bilharzia met die uitbreek van die eerste wêreldoorlog in augustus word leipoldt met die rang van kaptein na die suid afrikaanse leër gesekondeer en hy word in oktober aangestel as generaal louis botha se persoonlike arts tydens die veldtog in duitswes afrika vir sy rol in hierdie veldtog ontvang leipoldt in eervolle vermelding in n dokument geteken deur sir winston churchill in sy hoedanigheid as staatsekretaris van oorlog in junie kan leipoldt weer sy werk as mediese skoolinspekteur hervat en hy bedien ook in vir natal en die kaapprovinsie van advies wanneer hulle ook wil begin met n skool mediese diens sy omvattende publikasie in oor skoolgesondheid geskoei op the school nurse maar met suid afrikaanse voorbeelde en gevalle is dan ook die eerste handleiding oor hierdie onderwerp in afrikaans in die tweede helfte van word hy vir ses maande as skooldokter na die kaapse onderwysdepartement gesekondeer en hy lê eindelik sy betrekking as skooldokter in die transvaal af aan die einde van in pretoria bly leipoldt aanvanklik by sy suster issa en haar man die engelse predikant robert pattison hierdie reëling eindig in oktober wanneer leipoldt nie langer issa se moeilike temperament en haar kinders se onbeheerste gedrag kan hanteer nie en hy vir n ruk in die pretoria club bly volgens oorlewering bly hy hierna n ruk saam met eugne marais maar hierdie saamwonery as dit plaasgevind het moes binne n kort rukkie in n botsing geëindig het hierna is die verhouding tussen hierdie twee digters stram in november betaal leipoldt sy studieskuld aan dr bolus finaal af en koop hy vir hom n huis in meirsstraat sunnyside waar sy neef ewald esselen en sy gesin die huis met hom deel van januarie is hy as assistent redakteur verbonde aan de volkstem in pretoria n koerant wat onder die redakteurskap van f v engelenburg die suid afrikaanse party van generaal smuts goedgesind was kort na sy toetrede begin leipoldt met sy gereelde rubriek diwagasies van oom gert waar hy die woord diwagasies omskryf as afdwalings of n rondlopery met woorde kenmerkend van die rubriek is leipoldt se eerlike en reguit styl waarmee hy verskeie instansies en persoonlikhede aanvat met onderbreking in hou hy hierdie rubriek vol tot in september bedank engelenburg as redakteur van de volkstem en gustav preller word dan aangewys as die nuwe redakteur die verhouding tussen hom en leipoldt is nooit goed nie en op februarie laat weet preller vir leipoldt dat sy dienste by die koerant nie verder nodig is nie generaal smuts is met die algemene verkiesing van bekommerd oor verlore steun van sy party ná die mynonluste van hy nader dus vir leipoldt as bekende volksdigter om hom as kandidaat van die suid afrikaanse party verkiesbaar te stel in die wonderboom suid kiesafdeling leipoldt en ook smuts se party verloor die verkiesing en dit is die eerste en enigste keer wat leipoldt hom aktief met die politiek bemoei hy word weer in gevra om hom vir die verenigde party in worcester beskikbaar te stel maar wys dit van die hand in april vestig leipoldt hom permanent in kaapstad en nadat hy eers woonplek huur koop hy in die dubbelverdiepinghuis arbury in kenilworth wat hy in september betrek in kaapstad praktiseer hy as kinderspesialis en versorg ook vanaf die redaksionele werk van die south african medical journal wat van ook tweetalig uitgegee word as die suid afrikaanse tydskrif vir geneeskunde vir die huisgenoot behartig hy die gereelde rubriek geneeskundige vrae onder die skuilnaam medikus en lewer ook verskeie artikel en verhale vir hierdie tydskrif hy is vanaf tot deeltydse dosent in kindersiektes aan die universiteit van kaapstad en gee in hierdie posisie elke dinsdag en donderdag lesings en praktiese demonstrasies in die somerset hospitaal hy tree ook op as sekretaris van die mediese vereniging vanaf tot desember voltyds vanaf in stel die raad hom in kennis dat die pos van redakteur van die south african medical journal en sekretaris van die mediese vereniging aan p j de villiers aangebied is en hulle oorhandig n brief aan leipoldt waarin sy kontrak gekanselleer en sy dienste beëindig word wanneer de villiers egter vir die pos bedank word leipoldt heraangestel tot aan die einde van en beding hy gunstige terme vir homself sy inkomste uit sy medies verwante bedrywighede is onvoldoende en hy vul dit veral aan met sy skryfwerk deur die jare skryf hy gereeld artikels vir koerante en benewens die diwagasies van oom gert rubriek in die volkstem skryf hy ook n gereelde rubriek oor kos en die kookkuns in die huisgenoot wat na sy dood as polfyntjies vir die proe gepubliseer word na sy aftrede op sestigjarige leeftyd wy hy hom veral aan die joernalistiek met die uitbreek van die tweede wêreldoorlog skaar leipoldt hom by die eerste minister jan smuts se beleid van betrokkenheid teen duitsland en as sekretaris van die mediese vereniging organiseer hy praktiserende medici vir vrywillige diens terwyl op sy inisiatief die federale raad van die mediese vereniging vergoeding reël vir afhanklikes van dokters wat tydens militêre diens ongeskik raak of beswyk wanneer duitsland nederland in mei binneval skryf leipoldt n verklaring van meegevoel wat hy aan smuts voorlê as amptelike verklaring wat dan net so in die volkstem verskyn hy skryf ook n aantal oorlogsgedigte waarin hy sy gevoelens oor die oorlog en sy verontwaardiging oor sommige afrikaners se traak my nie agtige houding oor die inval in nederland uitspreek hierdie gedigte stuur hy aan die nederlandse digter jan greshoff en dit verskyn in april in die nederlandse tydskrif de stoep wat in batavia gepubliseer is en op julie in die volkstem hoewel nie van leipoldt se beste gedigte nie is die hartstog en passie wat daaruit spreek aangrypend terwyl hy met hierdie gedigte ook optree as gewete van sy volk alhoewel leipoldt n vrygesel is maak hy verskeie seuns groot en laat hulle verder studeer baie van hierdie seuns is onder diegene wat hy tydens sy skoolbesoeke raakloop en wat f baie skrander f baie behoeftig is hy reël ook verskeie skoolkampe vir leerlinge om hulle opvoeding aan te help en neem onder andere saam met n paar onderwysers en volwassenes n groep van vyf en twintig kinders in op n opvoedkundige reis na brittanje op hierdie reis neem hy ook in brittanje n sewejarige seun wettiglik aan wat hierna as jeffery barnett leipoldt bekend sou staan n ander seun wat ook by hom inwoon is peter shields later n dokter en kopiereghouer van leipoldt se letterkundige geskrifte na sy dood hierdie twee is dan ook mede erfgename van sy boedel sy voogdyskap van seuns gekoppel met die feit dat hy nooit getroud is nie laat vele spekulasies oor sy seksualiteit ontstaan hierdie saak word indringend deur kannemeyer aangespreek in sy biografie met die slotsom dat daar geen bewyse is dat hy gay was nie en dat die getuienis van seuns wat by hom ingewoon het teen so n bewering gekant is leipoldt was egter n baie private persoon en bitter min is bekend van sy persoonlike intieme verhoudings met lede van beide geslagte dit is egter opvallend dat hy bitter min liefdesgedigte geskryf het en dat dit onbekend is aan wie n gedig soos wys my die plek gerig is hy is verder n eksentrieke persoon wat veral daarvan hou om oordrewe en radikale uitsprake te maak klaarblyklik met die uitsluitlike doel om te skok en reaksie uit te lok hierdie gewoonte veroorsaak egter dat sy eie mededelings en inligting oor feitelike gevalle nie altyd te vertrou is nie terwyl mense wat hom nie goed geken het nie terselfdertyd n skewe indruk van sy persoonlikheid kry by sy vriende was hy egter bekend as n goedhartige man met sy naderende aftrede by die mediese vereniging en al die seuns reeds uit die huis verkoop hy in junie sy woning hierna woon hy in by dr bobby forsyth se huis in nuweland terwyl dié diens doen in die tweede wêreldoorlog waarna hy kamers huur by mev o connor in seepunt op saterdag april is hy in kaapstad aan hartprobleme oorlede en sy as word begrawe in die pakhuispas naby clanwilliam leipoldt skryf reeds in sy kindertyd gedigte en n opstel wat hy op ongeveer twaalfjarige ouderdom aan the boy s own paper stuur verwerf in februarie n eerste prys in die afdeling twaalf tot sestien jaar van maart verskyn daar gereelde bydraes van hom in the cape argus oktobermaand wat later een van sy bekendste gedigte word is reeds in geskryf en hy skryf in die jare ook reeds ander gedigte soos ou booi se pondok sterretjie die ou meul mordegai en op my ou karoo in die afrikaanse letterkunde lewer hy baanbrekerswerk as digter verwoord hy die smart van die afrikaner na die tragiek van die anglo boereoorlog en open die oë van sy volk vir die natuurprag van sy land beskryf in die prag van sy eie taal van sy gedigte is tydloos en word steeds gereken as van die beste en mooiste wat in afrikaans verskyn het boggom en voertsek op my ou ramkietjie oom gert vertel wys my die plek van noot se laaste aand en n handvol gruis uit die hantam is enkele voorbeelde hy is een van die eerstes om die volkslied in sy gedigte te gebruik en hy maak ook ruim gebruik van ironie verder is hy die eerste om belydenispoësie in afrikaans te skryf en gebruik te maak van die gewone spreektaal of praatpoësie hy is nie eerstens n volksdigter wat nasionale temas verwoord nie soos talle ander van sy geslag maar n kunstenaar wat skoonheid en vrye uitdrukking nastreef daarby het hy n liefde vir die vreemde en bring ander wêreldstreke en kulture na die afrikaanse letterkunde om so die afrikaanse tematiek te verruim gemeet teen sy tydgenote is sy poësie veel meer universeel van aard met sy beste oorlogsgedigte wat byvoorbeeld uitstyg tot protes teen alle vorms van geweld en sy natuurverse wat n aansluiting vind by die psige teen hierdie agtergrond is dit jammer dat sy teksversorging dikwels slordig was soos kannemeyer in sy biografie oor leipoldt aantoon sodat dit selfs moeilik is om n definitiewe weergawe van n groot aantal van sy gedigte vas te stel reeds met die verskyning van sy eerste digbundel oom gert vertel en ander gedigte oes leipoldt lof van vooraanstaande kritici in in nederland spreek die bekende digter albert verwey en letterkundige c g n de vooys hulle positief uit oor sy digkuns en daarmee saam ook oor die bewys dat afrikaans wel op eie voete kan staan en n eie letterkunde kan ontwikkel w e g louw bestempel hierdie bundel as leipoldt se belangrikste bundel en wat digterlike vormgewing betref ook die sterkste die bekende taalkundige j j smith skryf n inleiding vir die bundel waarin hy die sterk mening uitspreek dat hierdie gedigte aantoon dat afrikaans die natuurlikste kommunikasiemiddel vir die afrikaner is leipoldt bundel hier hoofsaaklik gedigte oor die anglo boereoorlog en die suid afrikaanse natuur die titelgedig is een van die hoogtepunte in sy oeuvre waar oom gert die storie van sy sterfte vertel oom gert is as kapenaar tydens die anglo boereoorlog self te bang om iets vir die boere te doen maar daar is tog van sy kontreimense wat voel dat dit hulle plig is om te help oom gert gee vir twee jongmans van die dorp perde om hulle te help om kommando toe te gaan dit is duidelik dat oom gert nie weet of hy te veel of te min gedoen het nie die klimaks van sy verhaal is die teregstelling van die twee jongmans bennie en johnnie as kaapse rebelle maar die manier waarop die verhaal vertel word en die baie skynbaar onbelangrike inligting wat oom gert deurgee verklap ontsaglik baie van sy eie karakter en van die res van die dorpsmense die emosies van oom gert verhewig en verander soos hy die verhaal vertel en homself deurentyd probeer verontskuldig sodat die dramatiese impak van sy vertelling hewig is hierdie dramatiese direktheid word ook teruggevind in sterk gedigte soos vrede aand n nuwe liedjie op n ou deuntjie in die konsentrasiekamp en aan n seepkissie vrede aand is in in londen geskryf kort na die aankondiging van die vredesluiting in vereeniging hier is ook n bepaalde spreker aan die woord n ontnugterde jong afrikaner wat hom in hierdie tyd in londen bevind en saam met sy hoorder n bottel soetwyn drink terwyl die mense buite hulle oorwinningsfees vier die spreker bekyk in elke strofe die oorwinning en die gevolge vir sy volk uit n ander hoek met die bitter refrein en die drink van die wyn as bindingselemente in sy beskonke toestand gee die spreker vrylik teuels aan sy emosies wat smart vernedering en n persoonlike skuldbesef insluit omdat daar nie meer gedoen is om vryheid te behou nie n nuwe liedjie op n ou deuntjie is gebaseer op twee volksliedjies siembamba en potjie rys potjie vleis met sommige reëls wat na die hol uitsprake van volksleiers klink hierin word die wrede lot van die kinders in die konsentrasiekampe op aangrypende en ironiese wyse verwoord teen die agtergrond van die troostende aard van die liedjies waarop dit gebaseer is in die konsentrasiekamp gee met sy ironiese refreinreël uit dante se paradiso slegs skynbare vertroosting aan almal wat voorgegaan het is n interessante mengsel van natuurgedig en oorlogsgedig met die natuur wat gevul is met herinneringe van die lyding van die volk oktobermaand en lenteliedjie is tiperend van sy vreugde in die natuur en word baie bekend terwyl hy in sterk kontras in die soutpan die natuur se dorheid uitbeeld vele ander natuurverskynsels word ook beskryf soos in die geslaagde die doringboom op my ou karoo is nie soseer n loflied aan die natuur nie as n uitbeelding van die spreker se begeerte om in die grougeel klei te rus met n suggestie van sy eensaamheid die bundel word afgesluit met n twintigtal persoonlike en eerlike slampamperliedjies wat eiesoortig is aan leipoldt se digkuns en waarin hy sy innerlike gewaarwordinge verwoord soos in die aangrypende sekretarisvoël met jou lange bene ek sing van die wind jy sê vir my klossies jul bewe en bibber en kriekie jy wat op die solder sanik in hierdie verse stel die spreker vrae oor die misterie van die bestaan en oor sy plek in die wêreld en kom hy soms tot n persoonlike onthulling omstreeks begin leipoldt met n epies liriese reeks gedigte oor die voortrekkers maar in sy besinning oor hierdie tydperk van die geskiedenis vind hy dan veel wat nie heroïes is nie die uiteinde is dat dingaansdag in sy eie woorde in die voorwoord meer n aaneenskakeling word van los gedagtes oor volkstoestande as die beoogde epos daar is wel fragmente van deurdagte betekenis aangrypende bewoënheid oor tragiese gebeure en n aantal sterk liriese verse maar oor die algemeen is hierdie bundel n groot insinking in vergelyking met sy debuut die titel van die bundel is slegs gedeeltelik van toepassing op die verse aangesien geen enkele heldefiguur uit die groot trek tree na vore tree nie na die lang en onbeholpe aanroeping word die lewe en mymeringe van die voortrekkers op die vooraand van die trek weergegee terwyl die verhale van glaukus wolraad woltemade en koenraad fiet deur stories om die kampvuur vertel word daarna volg gedigte oor die aankoms in natal n skets van dingaan en gedigte oor die moorde op vrouens en kinders in later drukke word van die gedigte grondig verwerk en n aantal byvoegings en weglatings gemaak die koperkapel kom uit sy gat is die hoogtepunt in die bundel en beeld diere uit die koperkapel meerkat ystervark geitjie en steenuil wat kommentaar lewer op n veldslag uit die trek sommige van die gedigte in uit drie wêrelddele ontstaan reeds in europa en oos indië en word sedert in tydskrifte gepubliseer sodat dit sy vorige bundel gedeeltelik voorafgaan die titel verwys dan na die ontstaansplek van die gedigte naamlik europa indië en suid afrika die openingsgedig is die lang n voorspel vir n afrikaanse heldedig waarin die portugese ontdekkingsreisigers wat vanaf die vyftiende eeu die kaap aandoen besing word hoewel die vroeë geskiedenis hier op beeldryke wyse beskryf word bly dit by beskrywing eerder as noodwendigheid drie reekse gedigte in hierdie bundel is noemenswaardig die siklus van agt sonnette beeld gesamentlik n liefde se opbloei en uiteindelike teleurstelling uit met die aakligste n besondere hoogtepunt die gedeelte uit my oosterse dagboek verruim die tematiek om vir die eerste keer afrikaanse gedigte oor n nie afrikaanse natuur te skep die eksotiese natuurskoon van die trope word beskryf vaarwel aan insulinde padang en die oerbos laasgenoemde met n weelde van plante en diere dit is egter veral die mense van die ooste aan seli meta api en die eensame stryders de lesseps aan multatuli wat bekoor uitstaande is weereens die slampamperliedjies hierdie keer van hulle wat insluit die klassiek geworde n handvol gruis uit die hantam waar die handvol grond en gedroogde blare assosiatief die jeugwêreld oproep en die spreker besef hoe ryk aan geestelike goedere hierdie wêreld en sy herinneringe daaraan inderdaad is boggom en voertsek met sy aangrypende weergawe van die onbekende diere se sinnelose lewe en sterwe waar die katberg witkapok gekroon die verhaal van twee beeste wat waarskynlik saam met die groot trek n nuwe wêreld in die noorderland leer ken waar die koue noordpool naarheid met pragtige beelding van die wit ysbeer en sy bestaan ek het n mannetjie van potklei gemaak en in n gat daar onder die sukkeldoring met die speel en sprokieswêreld van die kind as boustof en op my ou ramkietjie waar die musikant se spel op die eensnaar instrument aan die natuur gerig is waaruit hy vertroosting vind met die mense se reaksie wat onbelangrik is grysblou bulte beskryf dingaan se vlug en die verhaal van sy lewe en skuldgevoel die bundel sluit ook die dramatiese van noot se laaste aand in die gegewe waarvan hy later verwerk tot sy treffende drama die laaste aand waarin die kaapse goewerneur pieter gysbert van noodt toevallig sterf dieselfde dag as vier mans wat hy ter dood veroordeel het hierna ontstaan die legende dat een van die mans hom voor die regterstoel van god gedaag het om saam met hom te boet en dus s verantwoordelik was vir sy dood die beste na aanleiding van seven wise men on an old black settle uit a coiner of angels van alfred noyes is met sy siening van die suid afrikaanse landskap en effektiewe gebruik van die refrein en die kontras met die gedagte van dood en verganklikheid te midde van die prag ook n hoogtepunt reisigers is ook goed met leipoldt wat in die derde strofe hier gebruik maak van die irrasionele in die verbeelding wat aan die gedig n steeds moderne aansig gee hoewel leipoldt nie aanleg of liefde vir musiek gehad het nie word sy verse weens die musikaliteit daarvan gereeld deur talle komponiste getoonset in suid afrika sowel as in nederland gedigte wat getoonset is sluit in ek sing van die wind op my ou ramkietjie siembamba lenteliedjie en oktobermaand hy skryf ook die teks vir n klugtige operette die waarheidsliewende kandidaat n musikale onmoontlikheid in drie stuiptrekkings wat deur m l de villiers getoonset is hierdie operette is nooit gepubliseer nie oor die tweede wêreldoorlog dig hy hoofsaaklik in engels maar skryf ook die reeks van sestien afrikaanse de stoep gedigte wat die eerste keer in april in de stoep n nederlandse tydskrif verskyn wat te curaao gedruk is omdat nederland toe nog onder duitse bewind was die gedigte word in julie ook in die volkstem gepubliseer hierin trek hy heftig te velde teen diegene in die afrikanervolk wat teen suid afrika se deelname aan engeland se oorlog gekant was en beweer dat hulle daardeur ook hulle stamland nederland in die steek gelaat het w e g louw stel in n gesaghebbende bloemlesing uit sy gedigte saam wat onder die titel vyftig gedigte van c louis leipoldt verskyn met n waarderende inleiding oor sy werk na leipoldt se dood word n keuse uit sy nagelate gedigte in die moormansgat en ander verhalende en natuurgedigte versorg deur p j nienaber uitgegee maar die gedigte hierin toon in die geheel dieselfde probleme van valse beeldspraak en slordige tegniek wat regdeur sy oeuvre teenwoordig is terwyl daar geen verse is wat kan vergelyk word met sy bestes nie die titelgedig is n spanningsverhaal in dialoogvorm met die selfdood van n moordenaar as tema waaruit sy belangstelling in die afwykende karakter en die spookagtige blyk sommige van die natuurverse is nie sonder verdienste nie maar is nie op dieselfde peil as vroeër soortgelyke werk nie later verskyn nog n keur uit sy nagelate gedigte onder die titel geseënde skaduwees versorg deur j r l van bruggen die gedigte hierin sluit aan by bekende temas uit sy digkuns soos die bekoring van die ooste en die verlore liefde die verse van die tentmaker omar is n vertaling van sestien van fitzgerald se vertalings van omar khayyam kwatryne met soortgelyke vertalings wat reeds deur c j langenhoven en abraham h jonker gemaak is dit is onduidelik op watter gronde die samestellers dit nodig geag het om twee bundels uit sy nadoodse erfenis saam te stel aangesien ng die gehalte ng die tematiek dit regverdig van sy beste ongepubliseerde gedigte soos faustus uitgebeeld in sy laaste ure gepubliseer in standpunte van desember en die sestien de stoep gedigte word glad nie in hierdie bundels opgeneem nie vir kinders skryf hy verskeie gedigte wat versprei is deur sy bundels maar vir wie hy n keur uit sy oeuvre saamstel in die bundels uitgesoekte gedigte vir jong suid afrika en later n versieboord vir kinders in die eerste bundel is daar n paar verhalende verse waarin onder andere die storie van wolraad woltemade en die storie van glaukus op rym aan jonger lesers bekendgestel word beide bundels bevat die slamaierwinkel n jeugherinnering wat bekoor met sy klankspel met die duiwelby en in die spens uit laasgenoemde ook bekoorlik driesprong is n keur van w e g louw uit gedigte van hom totius en jan f e celliers leipoldt se versamelde gedigte verskyn in en hierin word ook verse opgeneem wat verspreid in tydskrifte verskyn het of nog nooit gepubliseer is nie sy gedigte word in verskeie bloemlesings opgeneem waaronder groot verseboek die afrikaanse poësie in n duisend en enkele gedigte digters en digkuns digters en digsoorte digterstemme uit ons digkuns afrikaanse verse afrikaanse letterkunde junior verseboek die junior digbundel nuwe kleinverseboek nuwe kleuterverseboek uit ons letterkunde die mooiste afrikaanse liefdesgedigte afrikaanse natuurpoësie faune stories op rym woordpaljas miskien sal ek die wingerd prys liggaamlose taal my afrikaanse verseboek die goue vreugde tussen die engtes voorspraak en die tweede gerf reeds vroeg illustreer leipoldt sy dramatiese aanleg met die dramatiese monoloë uit sy digbundels soos oom gert vertel vrede aand en van noot se laaste aand hy is dan ook een van die eerste belangrike dramaturge wat afrikaans oplewer die heks is omstreeks in engels geskryf en daarna in afrikaans vertaal en verwerk waarna dit in as die hamer van die hekse persklaar gemaak is maar eers later as die heks gepubliseer is hierdie drama word beskou as die eerste groot drama in afrikaans en saam met die laaste aand as van die bestes in afrikaans beide dramas veral die heks word dan ook gereeld opgevoer deur die afrikaanse rondreisende toneelgeselskappe van daardie tyd asook deur die amateur toneelverenigings die heks is ook een van die eerste dramas wat verfilm word met die koms van televisie in die sewentigerjare volgens n mededeling van leipoldt self is die drama n verwerking van n ou legende en bestaan daar ook n mate van ooreenkoms met ernst von wildenbruch se gedig das hexenlied die stuk speel af in die eerste kwart van die vyftiende eeu in die denkbeeldige kasteel ahrweiler in noord duitsland in n tyd toe die bloedige vervolging van sogenaamde hekse deur die rooms katolieke kerk hoogty gevier het hierdie praktyk is geregverdig op grond van ou testamentiese wette en spesifiek exodus die towerheks mag jy nie laat lewe nie die drama vertel die verhaal van kardinaal jeronimo d orilla bekend as die hamer van die hekse wat twee hekse ter dood veroordeel sy dienskneg placido wys hom dan n wapenseël wat hulle by die ouer heks gekry het en die kardinaal herken dit as sy eie die twee hekse elsa en haar dogter janetta word in die onderaardse kerker in die kasteel aangehou hier onthou hulle die verlede en maak elsa bekend dat die kardinaal wat hulle veroordeel het haar jeugliefde en janetta se vader is die kardinaal besoek hulle om die waarheid uit te vind en besef dan dat die heks elsa wat hy ter dood veroordeel het sy jeugliefde is by wie hy ook n kind verwek het dit is duidelik dat hy haar wetend of onwetend in die steek gelaat het haar koms dwing hom om die werklikhede van sy verlede en sy persoonlike swakhede en tekortkominge te konfronteer hy neem hom voor om elsa en janetta te begenadig en hulle so van die brandstapel te red maar word flou voordat hy tot aksie kan oorgaan hierdie floute word vooraf gemotiveer deur sy diensknegte die feit dat hy flou word wanneer hy moet besluit of hy die stelsel wat hy so getrou dien moet verloën om die vrou wat hy weet onskuldig is te red word egter tog as dramatiese swakheid in die drama gesien wanneer die kardinaal wakker word is die brandstapels reeds aangesteek en is dit te laat om sy vonnis te verander en word die besluit dan deur omstandighede namens hom geneem eerder as deur sy eie besluit die kardinaal verklaar aan die einde dat hy te lank swak was en nou sterk is wat suggereer dat sy optrede in die toekoms anders sal wees maar sy gebede aan die einde dui nie beslissend aan dat hy die kerk in die toekoms sal teengaan nie elsa se karakter word deur die titel van die stuk in die middelpunt geplaas en sy word as gewone mens eindelik die slagoffer van die dade van ander terwyl die kardinaal as tragiese figuur met sy gewete moet saamleef die heks word in saam met die laaste aand met die hertzogprys bekroon t t cloete neem die heks op in die versamelbundel vyfling wat eenbedrywe van hertzogpryswenners bevat terwyl die tweede toneel uit hierdie drama deur d f malherbe in die versamelbundel afrikaanse letterkunde opgeneem word j p smuts neem die heks op in die bundel triptiek waarin hy ook die drama in diepte bespreek die dramas die kwaksalwer onrus n vergissing en afgode word ook gepubliseer maar is nie op dieselfde peil nie die kwaksalwer is n komedie die hoofkarakters is die dokter piet westera wat baie gesteld is op sy eer as medikus en sy liefdevolle moeder om hom te kan laat studeer het sy na haar man se dood op grond van n ou resep van haar ouma as kwaksalwer opgetree om geld in te samel as geneesheer kry piet daagliks te doen met die slegte nagevolge van onwetenskaplike middels wanneer piet uitvind dat sy ma haar hieraan skuldig gemaak het veroordeel hy haar ten spyte van die feit dat hy sy opvoeding daaraan te danke het onrus is n dramatiese voorstelling van n spookstorie waar die spook van die pas gestorwe oom giel gewers protesteer teen die huigelagtigheid van sy swaer piet skuller die spook wil nie sy swaer se krans op sy doodskis hê nie want die swaer het hom besteel wanneer piet en sy vrou in die huis opdaag vir die begrafnis neem die onrus van hulle besit en die spook se verskyning laat die skurk n toeval kry sodat hy op hierdie wyse gestraf word hierdie drama het nie veel om die lyf nie en is buiten die gespokery deurspek met ongeloofwaardige optredes deur die karakters n vergissing is n klugtige eenbedryf waarin oom andries baie vernaam vir die jong gert verduidelik hoe n christen ten alle tye gereed moet wees om te sterf aan tafel ontdek hy egter dat hy n vergiftigde eier geëet het en wat volg is geen berusting in die dood nie afgode beeld die verhouding uit tussen n alkoholiese man en sy verdraagsame vrou gys van stal is n prokureur en n vooraanstaande man in die gemeenskap maar in werklikheid n skurk en huigelaar wat hom skuldig gemaak het aan volksverraad bedrog en omkopery in sy ontrouheid aan sy vrou het hy ook n basterkind in die lokasie verwek sy vennoot en sy familielede poog om die kennis van sy wandade van sy vrou te weerhou maar dit blyk dat sy altyd daarvan bewus was en desondanks met n alles verdraagsame liefde bly staan by hierdie gebroke afgod met voete van klei die drama ly onder die gebrekkige karakterisering en sielkundige motivering vir die protagoniste se gedrag na leipoldt se dood word twee voorheen ongepubliseerde eenbedrywe van hom in versamelbundels opgeneem die byl is in opgeneem in f c l bosman se vier uitgesoekte eenbedrywe hierin word van riebeeck en sy mense bewus van n moord wat gepleeg is die sentrale figuur in die drama verskyn nooit op die verhoog nie dit is n engelsman aan die kaap wat as skerpregter opgetree het om karel i te onthoof sy verhaal word geopenbaar in die gesprek van drie persone waar die gesprek gedurig onderbreek word om die spanning te laat oplaai hierdie is n mindere stuk en nie juis geslaagd nie die klug jannie verskyn in gerhard j beukes se nuwe eenbedrywe in die vollengte drama in vier bedrywe moederplig is reeds in voltooi maar word eers in gepubliseer die weduwee gertruida fraam se seun gert word ter dood veroordeel op n aanklag van moord gert se verloofde sy prokureur die huisdokter die dominee en die huisdiaken werk almal saam om sy onskuld te probeer bewys deur die ware moordenaar te laat opspoor gertruida se houding is egter buitengewoon sy glo dat gert skuldig is en dat sy saam met hom skuldig is omdat sy hom altyd te veel beskerm het om hom nie in die steek te laat nie pleeg sy selfmoord op die dag wat sy glo die doodvonnis voltrek sal word ten spyte van strukturele gebreke in die drama soos die uitgerekte verloop van die laaste twee bedrywe wat die spanningslyn verbreek is die uitbeelding van die mevrou fraam karakter n besliste aanwins vir die afrikaanse drama verskeie van sy vroeë dramas word nie in boekvorm bestendig nie wat insluit die laspos wat in mei in die brandwag verskyn waarin die hoofkarakter n ou khoisan is wat deur die knellende gedagte dat hy oorbodig geword het op die plaas oor n afgrond gedwing word ander ongepubliseerde dramas van hom is die waarheidsliewende kandidaat n musikale onmoontlikheid in drie stuiptrekkings die teks vir n klugtige operette wat deur m l de villiers getoonset word die samespraak in verse elberveld in die tronk verskyn in augustus in die huisgenoot leipoldt laat saam met hierdie samespraak fragmente en notas vir n drama oor pieter elberveld na wat van gemengde hollands javaanse afkoms was in die agtiende eeu word elberveld leier van n sameswering teen die owerhede in batavia omdat hy onder meer voel dat as halfbloed sy burgerregte hom ontneem word hy word skuldig bevind aan hoogverraad en in op verskriklike wyse tereggestel elsa joubert ontdek hierdie fragmente in die jagger biblioteek by die universiteit van kaapstad en laat dit voorlees by die bekendstelling van haar reisboek gordel van smarag in die boekesentrum van nasionale pers in kaapstad jan kromhout meld verder die ongepubliseerde eenbedryf die koningsplig wat slegs in manuskripvorm besta hy skryf ook prosa wat egter veral daarop ingestel is om te vermaak en nie die diepgaande waarde of diepgang van sy beste gedigte en dramas het nie die verhale munt egter steeds uit in sy besondere vertelkuns wat plek plek besondere beskrywings bevat tydens die anglo boereoorlog publiseer elsevier s geillustreerd maandschrift die oorlogsverhale de rebel een episode uit den boereoorlog desember en bambinelino november op augustus verskyn sy kortverhaal die weeskindjie wat n moeder wou hê in die brandwag in die huisgenoot verskyn onder andere karbolsuur oktober wit angeliere november en die transportryer se storie oktober hy laat in hierdie verhale graag n onopgeloste raaisel aan die leser oor om hom so tot nadenke te stem sy kortverhale hoofsaaklik spookstories word in waar spoke speel wat agter lê en die rooi rotte gebundel een van sy gewildste temas is bonatuurlike verskynsels terwyl daar gereeld abnormale karakters in sy verhale optree in waar spoke speel dui die bundeltitel aan dat dit hoofsaaklik spookstories bevat hy skryf vooraf n insiggewende inleiding oor die kuns om bang te maak in die letterkunde waarin hy n paar reëls neerlê oor die spookstorie in wit angeliere word n regter wat n onskuldige ter dood veroordeel het vyf jaar na die gebeurtenis op bonatuurlike wyse oortuig van sy regterlike dwaling hy is weer in dieselfde kamer waar hy die noodlottige aanbeveling geskryf het met die enigste verskil dat in plaas van n groot bos angeliere daar nou rooi rose op die tafel staan die rooi rose verander in n bos wit angeliere gedurende die nagtelike verskyning wat die regter se slaap versteur dit is egter nie net sy verbeelding nie want die volgende oggend sien die dokter werklik angeliere in die slaapkamer en daar is steeds die merk om sy nek leipoldt probeer nie om die okkulte verskynsel te verklaar nie en laat die onopgeloste raaisel aan die leser oor om oor na te dink in o callaghan se waatlemoen is oom oelf en kelgen die dorpstimmerman groot maats laasgenoemde is in die laaste stadium van tering as hy oom oelf se doodskis moet vergroot om sy vriend op te beur gaan oom oelf n weddenskap aan met die timmerman omtrent hul lewensduur en laat hom plegtig sweer dat hy n spogwaatlemoen wat nog geplant moet word sal kom help opeet die timmerman sterf eerste en sy kopmussie wat volgens die weddenskap oom oelf toekom word saam met hom begrawe as die spogwaatlemoen oopgesny word is kelgen egter daar om sy eed gestand te doen en ook om die kopmussie volgens die weddenskap af te lewer die lammervanger beskryf hoe die weduwee ankus vir mevrou markus die magistraat se emosionele vrou beïnvloed mevrou markus word dan die medium van n vermoorde man wat die verdenking van moord wat op die weduwee rus bevestig mevrou markus moet padgee en word in die veld deur n lammervanger toegetakel waarna sy in n sielsieke inrigting opgeneem word hier word die lammervanger die duiwelse beliggaming van die bose vrou uit die verhale blyk duidelik leipoldt se belangstelling as medikus in die wisselwerking tussen siel en liggaam en in sy ontginning as skrywer van die wedersydse impak maak hy gebruik van die bonatuurlike as vaartuig die verhaal die wit hondjie uit hierdie bundel word deur g s en p j nienaber opgeneem in die versamelbundel die afrikaanse dierverhaal hierdie hondjie is telkens op bonatuurlike wyse die voorbode van die dood leipoldt self beskou in sy inleiding wat agter lê as n verdere en miskien ryper ontwikkeling van die tipe van verhaal wat hy reeds in waar spoke speel opgeneem het daar is dan ook n duidelike ooreenkoms tussen die motiewe in die bundels met leipoldt se beheersing van die elemente van die kortverhaal wat inderdaad n groei toon nog beter as in die vorige bundel slaag hy daarin om die leser se belangstelling te behou terwyl sy beskrywing van die bonatuurlike verskynsels duidelike blyke gee dat hy hom verder verdiep het in hierdie onderwerp in die vlermuis ontwikkel spanning tussen wat die verteller sê en wat in werklikheid gebeur so word die spreker geleidelik afgetakel totdat hy kranksinnig word die tema is die gierigheid van mense wat bereid is om n testament te vervals aan die slot word n ander spreker aan die woord gestel om die afloop te vertel en die gedrag van die hoofpersoon in die juiste perspektief te plaas wat afbreuk doen aan die impak p c schoonees beskou groottannie se salf as die beste verhaal waarin die oumense se werklike en verbeelde kwale en hulle geloof in medisyne op humoristiese wyse aan die geheimsinnige gekoppel word in die rooi rotte is vier van die verhale die rooi rotte renosterbosas die klipspringerhare van tant kato en kattekruie ook oor die bonatuurlike die hoogtepunte in die bundel is egter die dorpsverhaal die koei van die weduwee priem en die verhaal oor die khoi egpaar en hulle kroos oorblyfsels waar n dieper kyk in die karakters se gevoelslewe gegee word die koei van die weduwee priem beskryf met speelse geestigheid n geskil tussen n lankmoedige engelse predikant en n opvlieënde weduwee die koei verstoor elke sondag die predikant se dienste en ten einde raad neem hy die koei persoonlik skut toe die bitsige weduwee gee langs die pad op geen ondubbelsinnige wyse nie haar frustrasie te kenne die slot is waar die boetvaardige tante ewe sagmoedig die dominee n kommetjie sult van die oorlede koei kom aanbied nadat sy by nadenke besef dat sy moontlik met haar taalgebruik die grense van die betaamlike oorskry het oorblyfsels beskryf n stokou khoi egpaar met hul ondankbare kroos om hulle tot besinning te bring gaan die ou vrou regina te werk met listige oorleg want sy eksploiteer die godsdienssin bygeloof en gierigheid van haar kinders en kleinkinders met soveel sukses dat sy op haar oudag in weelde vertroetel word die geval van die moordenaar gert swanepoel wat in op george opgehang is en die tema vorm van sy roman die dwergvroutjie het leipoldt so geboei dat hy ook die kortverhaal die graskolletjie opgeneem in die rooi rotte daarop baseer en die artikel the charred gunstock daaroor skryf wat op februarie in the cape argus gepubliseer is benewens die verhale wat in hierdie bundels opgeneem is publiseer leipoldt nog sowat twintig ander verhale in tydskrifte en koerante die ongepubliseerde manuskrip satieriese sprokies is in die besit van tafelberg uitgewers in sy nagelate geskrifte is ook die ongepubliseerde kortverhaal die boomstam waarin n sendeling sy roeping prysgee wanneer hy bewus word van onverklaarbare geestelike magte wat onder die oosterlinge werksaam is a p grové stel n keur uit sy kortverhale saam wat onder die titel o callaghan se waatlemoen en ander verhale gepubliseer word verskeie van sy kortverhale word opgeneem in versamelbundels soos wit angeliere in halfeeu waarin hoogtepunte uit kortverhale wat in die eerste vyftig jaar van die huisgenoot verskyn het deur p g du plessis saamgebundel word ander versamelbundels wat van sy korter werk opneem sluit in borde borde boordevol en wys my waar is timboektoe albei saamgestel deur hennie aucamp trekvoëls van a p grové uit dorp en veld van abraham h jonker die jongste afrikaanse kortverhale onder redaksie van m s b kritzinger tydskrif van daniel hugo vertellers en vertellers van merwe scholtz en kort keur en steekbaard van abraham h de vries die nederlandse kortverhaal bambinelino wat oorspronklik in desember in elsevier s geïllustreerd maandschrift verskyn word in november in tydskrif vir letterkunde gepubliseer sy kortverhaal wit angeliere word deur chris claassen in n kort drama verwerk en onder die titel wit blomme opgeneem in die versamelbundel kort dramas vir n nuwe geslag verder skryf hy populêre speurverhale soos die moord op muisenberg die verbrande lyk en die moord in die bosveld sy speurverhale het die afgetrede predikant dr jan slink as baasspeurder hy is n intellektueel en fynproewer van kos en wyn en in die verhale word die klem geplaas op die speurwerk as navorsingswerk waarin die spreker bo alle twyfel wil bewys dat die moordenaar skuldig is die verhale word dus nie gekenmerk deur die spanning en aksie van ander boeke in hierdie genre nie maar neig tot die meer intellektuele in die moord op muisenberg word iemand een sondagmiddag op die muizenbergse strand vermoor vlak onder die oë van duisende besoekers n paar kneusplekkies aan die lyk en die rafels van n rooi badkostuum is feitlik die enigste leidrade wat by speurder slink agterdog verwek eerwaarde jan slink vind speurwerk heelwat interessanter as die godgeleerdheid en deur die besprekings wat hy met sy seun speurder slink voer dra hy veel daartoe by om die verhaal binne die perke van die waarskynlikheid te hou ofskoon hy die belangrikste rol speel by die ontmaskering van die misdadiger verteenwoordig hy ook die intelligente leser hy gaan wetenskaplik te werk en laat niks aan die toeval oor nie sy optrede is nogal geheimsinnig en as sy seun hopeloos op dwaalspore rondsnuffel kom hy met oortuigende bewyse wat tot n verrassende ontknoping lei in die verbrande lyk word die gebeure rondom n moedermoord op die karoodorpie evaskroon deur middel van n hofsaak weergegee waar die amptenare met nougesetheid elke stukkie getuienis weeg en elke feit ondersoek sodat hulle n oortuigende bewys van die aangeklaagde se skuld kan lewer hendrik dageraad vermoor sy moeder deur haar te verwurg of te versmoor en daarna verbrand hy die lyk op die vuurherd om die skyn te wek dat sy verbrand het toe sy die herd met petrol wou skoonmaak die sensasiewekkende besonderhede is hier egter van minder belang as die vernufspel tussen die deskundiges en die reaksie van die regter en jurie op hul getuienis met veral die mediese getuienis wat van groot belang is jan slink is op die karoodorpie om van griep te herstel en speel weer die hoofrol in die ontrafeling van die saak die roman bring ook die wenslikheid van die juriestelsel en die toepaslikheid van die romeins hollandse reg vir suid afrika onder die loep hierdie verhaal is gegrond op die hauptfleisch moord wat op januarie op richmond in die kaap gepleeg is hy skryf ook drie romans die donker huis galgsalmander en die dwergvroutjie globaal gesien poog hy hierin meer om die wetenskaplike of sielkundige verklaring na vore te bring met die gevolg dat karakteruitbeelding verwaarloos word en karakters dan meermale as tipes eerder as lewende wesens ervaar word die donker huis verskyn aanvanklik in as vervolgverhaal in die huisgenoot die hoofkarakter die suksesvolle prokureur en sakeman cornelis gram tree wreed en ongenaakbaar op teen sy vrou en kinders veral sy oudste seun piet wanneer sy vrou op sterwe lê wys sy hom op die gevolge van sy gedrag na haar dood het hy behoefte aan liefde en soek toenadering tot piet maar die vervreemding het reeds te ver gevorder piet het intussen weens sy opvoeding groot geword as n swakkeling en mislukking dit is pateties om te sien hoe die ongenaakbare vader nou smeek vir die brokkies liefde wat hy verwerp het toe die kinders kleiner was hierdie roman is duidelik geskryf met die didaktiese opset om mense op die gevolge van outokratiese opvoeding te wys met die gevolg dat die karakters nie as werklike mense uit die verf kom nie van augustus tot januarie word galgsalmander as vervolgverhaal in die huisgenoot gepubliseer die agtergrond van die verhaal is die maatskaplike toestande aan die begin van die negentiende eeu in die streek tussen die hoë olifantsrivier en skurweberge interessant is die opvattings van die boere oor politieke kerklike en maatskaplike sake asook die mededelings oor boerderytoestande en die metodes van n plattelandse onderwyser die hoofkarakter amadeus tereg het vroeër opgetree as laksman iets wat hy as n groot skande beskou na n onverwagte erfenis verander hy sy naam na everardus nolte en vestig hom in n onbekende omgewing waar hy spoedig die hoogagting van almal win hy word gevra om sy gemeenskap in die wetgewende raad te verteenwoordig waarna sy geheim nie langer verborge kan bly nie die skrywer wend allerlei poginge aan om hierdie geheim nie aan die leser te verklap nie amadeus is oortuig dat hy reg gehandel het en sy enigste motief vir die geheimhouding is die vrees dat hy die agting van sy vriende sal verloor hierdie verhaalgegewe is besonder yl en die karaktertekening laat ook veel te wense oor die vernaamste verdienste van die roman lê in die agtergrondgegewens oor die periode net voor die groot trek leipoldt verwerk die roman in engels as gallows gecko en poog vergeefs om n uitgewer vir hierdie weergawe te kry baie jare later word dit as chameleon on the gallows gepubliseer van groter belang is sy nie fiktiewe prosa veral sy boeke oor die kookkuns na aanleiding van sy uitgebreide besoek aan die ooste voltooi hy reeds in n reisverslag in engels visit to the east indies wat ongepubliseer bly en waarvan n manuskrip in die jagger biblioteek by die universiteit van kaapstad bewaar word hy verwerk later die stof in afrikaans en dit word gepubliseer as uit my oosterse dagboek hierdie is een van die eerste reisverhale in afrikaans met besonder interessante inligting en beskrywings wat tot van sy beste prosa gereken word dit word meer as n reisbeskrywing in sy weergawe van interessante agtergrondinligting oor die mense kulture en geskiedenis onderhoudend en met groot kennis gesels hy oor indiese towenaars en mensvreters chinese familiegrafte en seerowers oliefabrieke rystafels opiumskuiwers vulkane tropiese bome en plante mooi is ook sy beskrywings van die oosterse natuurskoon en interessant sy inligting en anekdotes oor die bewoners hierdie reisbeskrywing bevat nuttige inligting vir in diepte begrip van die digbundel uit drie wêrelddele interessant genoeg word vier hoofstukke uit die oorspronklike engelse manuskrip weens besorgdheid oor die oorgevoeligheid van die gemeenskap nie in die afrikaanse publikasie opgeneem nie hierdie hoofstukke is hoofsaaklik negatief oor die kleurkwessie en die rol van die sendelinge a p grové neem oosterse towery uit hierdie boek op in sy versamelbundel trekvoëls geskiedkundige prosa uit sy hand is onder andere die breed opgesette jan van riebeeck met subtitel grondlegger van n blanke suid afrika oorspronklik in engels geskryf en gepubliseer en ook in duits vertaal die boek is n populêre eerder as wetenskaplike behandeling van die lewensloop van die leier van die eerste blanke nedersetting in suid afrika daar is ook geskiedkundige werke wat hoofsaaklik op jongmense gerig is naamlik die groot trek en die hugenote waarin hy n oorsig gee van al die belangrikste historiese feite en gebeurtenisse rondom hierdie temas die boekies wemel egter van onnoukeurige omgang met die inligting wat vele klein feitefoute tot gevolg het interessant aangebied in laasgenoemde werk is die uiteensetting van die ekonomiese intellektuele en geestelike agtergrond van die kerkhervorming in die sestiende eeu die grootste gedeelte van praatjies met die oumense bestaan uit n populêr wetenskaplike behandeling van mediese onderwerpe soos kanker geslagsiektes en die drankkwessie vyf opstelle behoort egter tot die didaktiese literatuur hy moedig oumense aan om vir hulleself te dink en lê klem op die noodsaaklikheid om logies te redeneer verder lewer hy n pleidooi vir n suiwer afrikaanse beeldspraak sommige van sy menings is egter baie kontroversieel so is hy n teenstander van godsdiensonderwys op skole en beskou hy sendingwerk as n uiting van onverdraagsaamheid as geneesheer is hy verder verantwoordelik vir n aantal vakkundige boeke oor die mediese versorging van die jeug soos skoolgesondheid n handleiding oor die bedryf van skoolgesondheid die afrikaanse kind in siekte en gesondheid sy mees omvattende werk op die gebied van die populêre geneeskunde waarin hy ouers en onderwysers touwys maak oor die normale kind en sy kinderlewe en eerste gesondheidsleesboek vir afrikaanse skole waarin hy in eenvoudige taal skryf oor die verskillende dele van die liggaam gesonde voedsel en hoe om werk en spel af te wissel om saam te val met die publikasie van sy biografie oor leipoldt bundel j c kannemeyer vier grootliks onbekende opstelle van leipoldt oor clanwilliam onder die titel so blomtuin vol van kleure terwyl hy terselfdertyd uit die skatkis van die slampamperman saamstel hierdie boek noem hy n omnibus aangesien dit voorbeelde bevat van die ryke verskeidenheid van leipoldt se werk soos gedigte drama met die heks in geheel briewe kortverhale spookstories artikels grepe uit sy romans uitsonderlike resepte en kinderverse in word sy briewe as korrespondent van die amsterdamse koerant het nieuws van den dag tydens die anglo boereoorlog in hierdie land van leuens gepubliseer onder redaksie van wium van zyl dit bied waardevolle inligting oor leipoldt se siening van die oorlog asook die gebeurtenisse en mense van daardie tyd soos dit in die kaap plaasgevind het die manuskrip van leipoldt se ongepubliseerde dagboek is in besit van sensal te pretoria as kritikus skryf hy verskeie opstelle wat postuum in bundels soos literêre causerie en kritiese aanloop gepubliseer word met sy kookkuns verwerf hy groot bekendheid en sy kosboeke word telkemale herdruk as koskenner raak hy beroemd en hy skryf n aantal boeke oor hierdie onderwerp kos vir die kenner word reeds in die eerste keer gepubliseer waarna dit in en weer in herdruk word die laaste herdruk verbeter met n glossarium en register hierin versamel hy letterlik meer as duisend tradisionele resepte vergesel met sy kenmerkende lewendige skryfstyl en beskrywing van die metodes wat gevolg moet word in die voorbereiding daarvan die styl daarvan maak dit eindelik minder n praktiese resepteboek en meer n interessante boek wat agtergrondkennis skep oor die hele kultuur van die kookkuns polfyntjies vir die proe is as kookboek met prikkelende essays die rigtinggewer vir hierdie genre hierdie stukke het aanvanklik oor n periode van vyf jaar tussen en onder die skuilnaam k a r bonade as rubriek onder die titel kelder en kombuis in die huisgenoot verskyn die resepte word afgewissel met wetenswaardighede en herinneringe in n gesellige skryfstyl wat hierdie boek veel meer as net n kookboek maak fred le roux versamel hierdie artikels en publiseer dit vir die eerste keer in wanneer polfyntjies vir die proe in weer uitgegee word in afrikaans en ook in n engelse vertaling onder die titel leipoldt s cellar kitchen verskyn word albei bekroon met die internasionale gourmand toekenning in die kategorie wyngeskiedenis res van die wêreld wat brittanje en die verenigde state van amerika uitsluit eet saam met leipoldt verskyn in en is n praktiese leipoldt resepteboek wat deur peter veldsman saamgestel is leipoldt het n sterk fokus op die skep van jeugliteratuur op n stadium toe daar baie min vir hulle beskikbaar was in praatjies met die kinders bundel hy agtien kort essays wat onderwerpe soos die sintuie en sinsbedrog water weerlig diamante die opskerping van die geheue spinnekoppe die maan en ander onderwerpe behandel in stories vir die kinders bundel hy vertellings uit die viking en noorse mitologie asook oosterse volksverhale en n aantal sprokies insluitende die storie van koning midas kampstories bevat elf verhale van uiteenlopende aard wat volgens leipoldt aan jonger kinders op skoolkampe vertel is en wat leipoldt na alle waarskynlikheid in sy jeug op clanwilliam by die bruin mense gehoor het daarby pas hy verskeie sprokies aan by die suid afrikaanse milieu soos gogga en gorra oor hoe die apiesrivier ontstaan het daar is ook stories uit die chinese verhaalskat soos die stout seun as die natuur gesels i en ii het eers as sketse in die huisgenoot verskyn voordat dit in die self lees serie gepubliseer is die eerste deel dra basiese kennis oor die seelewe die geologie plante insekte en diere oor die tweede deel bevat fantasieverhale oor voëls en hulle gewoontes die wonderlike klok het reeds in in die huisgenoot verskyn en vertel hoe die horlosiemaker melchior oerman se wonderlike toringklok sy lewe verwoes en hoe hy wraak neem paddastories vir die peetkind bevat ses fantasieë met paddas en ander diere as vernaamste rolspelers leipoldt bou ook klein sedelessies in die verhale in die mossie wat wou ryk word verskyn in die huisgenoot en word later in die verhaaltjies vir laer skole reeks gepubliseer die gulsige mossie verlaat sy veilige nes om groener weivelde by ander voëls te gaan soek maar word gevang en leer die les dat dit beter is om by jou eie soort te hou en die gevare van die wêreld te vermy die goue eier verskyn in die ons kinderrakkie reeks hamerkop beweer dat hy n goue eier in sy nes het en daarom as leier van die voëls verkies moet word en dit verdeel die voëls in twee groepe dit blyk egter dat die goue eier die horlosie van meneer geer is wat deur hamerkop gesteel is hierdie verhaaltjie is egter veral n satire oor die politiek van die dag met oupa uil en hamerkop die leiers van die twee partye en blouduif wat later n herenigingsparty stig hierdie fyn spot het ongetwyfeld die gewone kind van die dag se begripsvermoë oorskry in die issiegrimmiebonso maak pieter w grobbelaar n keur uit sy kinderwerk waar veral die fantasieverhale insluitende die slim kraai en die een wat blind was beïndruk in medewerking met j j jordaan en p c schoonees stel leipoldt ook vanaf die reeks juta se afrikaanse leesboeke vir die laerskool saam in die leesboek vir standerd drie neem hy sy eie pierewiet se kersaand op wat voorheen in in de volkstem gepubliseer is terwyl die weeskindjie wat n moeder wou hê in die standerd vier leesboekie in in die brandwag verskyn het die standerd ses boekie bevat drie van sy verhale naamlik die storie van saïdjah sy verwerking van die verhaal uit multatuli se max havelaar die pêrel admiraal van portugal oor die geskiedenis van vasco da gama en met n botanis na die kalahari oor sy reis as kind saam met rudolf schlechter om verdere leesstof vir die jeug te verskaf verwerk leipoldt in ook die deen carl ewald se natuursprokies en die franse skrywer alexandre dumas se la tulipe noire as die swart tulp in afrikaans hy skryf ook in engels en publiseer reeds tydens die anglo boereoorlog gedigte in die britse literêre tydskrif the new age wat n spreekbuis was vir britse andersdenkendes in verskyn n bundel protesgedigte in londen onder die titel songs of the veld and other poems die deelnemende digters is meestal britte maar ses anonieme suid afrikaners insluitende leipoldt se gedigte word ook hierby ingesluit die suid afrikaners moes anoniem bly sodat hulle nie ingevolge die krygswet vir hulle standpunt teen die barbaarsheid van die britte se metodes tydens die oorlog gestraf kan word nie sy engelse gedigte word onder die skuilnaam pheidippides gebundel in the ballad of dick king and other poems dit sluit al sy engelse gedigte in vanaf die anglo boereoorlog waaronder ook n aantal oor die tweede wêreldoorlog waarvan sommige voorheen in cape times en forum verskyn het sommige van die gedigte in hierdie bundel sluit in onderwerp en aanbieding sterk aan by sy afrikaanse gedigte terwyl fairies at zeekoevlei klaarblyklik n verwerking is van n gedig wat voorheen in versieboord vir kinders verskyn het in soortgelyke trant is sy kortverhaal the rebel wat in in die britse blad the monthly review gepubliseer word hierin besin die kaapse rebel frikkie in sy dodesel oor sy besluit om te rebelleer en spreek hy die morele kwessies van sy besluit aan die outobiografiese bushveld doctor word reeds in in londen gepubliseer hierin gee hy sy wedervaringe as mediese inspekteur van skole in die bosveld weer met belangwekkende insigte in die siektes en veral die kultuur van die mense van die bosveld in daardie tyd belangwekkend ook is sy uitlatinge oor die rassevooroordele van die mense en sy sienings oor sake wat vir baie afrikaners heilige koeie was so is hy byvoorbeeld gekant teen die viering van geloftedag toe nog dingaansdag genoem en is hy n voorstander van genadedood en die sosiale aanvaarding van homoseksualiteit sy briewe wat hy in sy tyd oorsee geskryf het word gebundel in dear dr bolus in hierdie briewe aan sy weldoener gedateer vanaf tot is die eerste aantal jare feitlik hoofsaaklik gewy aan die plantkunde terwyl hy later ook uitvoerig verslag doen van sy bedrywighede en uitgawes terwyl hy oorsee studeer leipoldt skryf ook n bydrae oor die suid afrikaanse geskiedenis vir the cambridge history of the british empire die trilogie van romans chameleon on the gallows stormwrack en the mask word na sy dood eers apart uitgegee en later gesamentlik onder die titel the valley hoewel later gepubliseer is chameleon on the gallows die voorloper van stormwrack hierdie roman speel af in die begin van die negentiende eeu waar die verarmde saalmaker amadeus tereg geld erf en as everardus nolte n nuwe lewe in die vallei begin hy raak bevriend met afstammelinge van die hollandse oos indiese kompanjie en met die nuwe britse immigrante wat hom dan as leiersfiguur verkies om die vallei in die parlement te verteenwoordig die geheim van sy herkoms lek dan uit in hierdie boek word die kultuur die geskiedenis en veral die sosiale en maatskaplike toestande van sy tyd op onderhoudende wyse geskets stormwrack het as tema die impak wat die anglo boereoorlog op die suid afrikaanse gemeenskap gehad het die hoofkarakter is die brit andrew uakerley wat in die negentiende eeu hoofburger van n dorpie in die kaapkolonie word hoewel uiters lojaal aan brittanje kom hy in noue aanraking met sy medeburgers van hollandse afkoms die resultaat is dat hy die afloop en uitkoms van die anglo boereoorlog baie negatief ondervind dit is veral die teregstellings van die kaapse rebelle wat uiteenlopende reaksies by die karakters verwek the mask speel af in die dertigerjare en toon verbasende versiende insig in die politieke en maatskaplike toestande en toekoms van die land die verhaallyn tussen hierdie roman en die drama afgode is op dieselfde gegewens gegrond die vooruitstrewende plaaslike prokureur word as toonbeeld van professionele eerlikheid voorgehou maar is in werklikheid n alkoholis en die vader van n buite egtelike kind sy dogter santa wat as dokter kwalifiseer begin as vennoot in n praktyk op die dorp werk en vind die ware toedrag van sake uit haar vader se vennoot wat op santa verlief is weet dat die ouer prokureur sy vrou en dogter se trustgeld verduister het maar verberg dit vir santa beide wil die inligting oor die buite egtelike kind van santa se moeder weerhou in werklikheid weet sy egter reeds hiervan op mediese gebied publiseer leipoldt reeds in the school nurse met subtitel her duties and responsibilities hierdie boek het sy ontstaan daarin dat hy as skooldokter die werk van die verpleegster in skoolmediese dienste van besondere belang ag en daar geen handleiding vir die beroep in engels beskikbaar was nie sy engelse boeke oor die kookkuns word gepubliseer onder die titels common sense dietics wat so vroeg as verskyn en in heruitgegee word as the belly book or diner s guide hierna verskyn years of cape wine in die eerste suid afrikaanse werk oor ons wynbou en in verskyn moontlik sy belangrikste kookkunswerk cape cookery wat hy reeds in voltooi het laasgenoemde twee boeke en culinary treasures vertaling van polfyntjies vir die proe word later saamgebundel in leipoldt s food and wine die engelse vertaling van polfyntjies vir die proe wat onder die titel leipoldt s cellar kitchen in verskyn word bekroon met die internasionale gourmand toekenning in die kategorie wyngeskiedenis res van die wêreld wat brittanje en die verenigde state van amerika uitsluit die universiteit van die witwatersrand ken in n eredoktoraat d litt graad aan hom toe die atkv hou op oktober n spesiale huldigingsaand in johannesburg vir hom per geleentheid van sy sestigste verjaarsdag gee die huisgenoot op desember n huldigingsnommer vir hom uit die afrikaanse skrywerskring hou op oktober n huldigingsaand tot sy eer jan kromhout leipoldt as digter en m p o burgers c l leipoldt n studie in stofkeuse verwerking en ontwikkeling behaal doktorsgrade met studies oor sy werk terwyl j c kannemeyer n omvattende biografie leipoldt n lewensverhaal oor hom skryf in vereer die atkv hom postuum as afrikoon vir sy belangrike bydrae tot die kookkunsliteratuur die maatschappij der nederlandse letterkunde het in ter ere van die jarige bestaan van betrekkinge tussen nederland en suid afrika n prys ter waarde van uitgeloof sien die doel van die toekenning was om die bestudering van afrikaanse literatuur te bevorder en meer bekendheid daaraan te verleen die voorwaardes van die kompetisie vir die prys was die voorlegging van n tevore ongepubliseerde opstel of verhandeling ingedien onder n skuilnaam sestien inskrywings van hoogstaande letterkundige waarde is daardie jaar ontvang en dr j c kannemeyer het die prys gewen vir sy opstel uys krige en die suid afrikaanse politiek die volgende skuilname is deur hom gebruik die curriebekertoernooi tot ook bekend as die absa curriebeker weens borgskapvereistes is suid afrika se oudste en belangrikste plaaslike rugbykompetisie wat agt provinsies of streke binne n provinsie verteenwoordig alhoewel dit die belangrikste plaaslike kompetisie is ding suid afrikaanse spanne ook jaarliks in superrugby mee die curriebeker dateer so ver terug as en is een van die oudste rugbykompetisies ter wêreld die toernooi word as die hoeksteen van suid afrika se rugby erfenis beskou tussen en is daar op ongereelde grondslag om die beker meegeding maar sedert word n wenner jaarliks bepaal dié goue trofee is steeds die hoogste prys in plaaslike suid afrikaanse rugby die kompetisie het sy nederige begin as n interdorp kompetisie in gehad maar toe die suid afrikaanse rugbyraad in gestig is is besluit om n nasionale kompetisie te organiseer wat spanne van al die groot unies sou insluit die unies wat deelgeneem het was die westelike provinsie griekwaland wes transvaal en oostelike provinsie die eerste toernooi is in kimberley gehou en is deur die westelike provinsie gewen die wenprys was n silwer beker wat geskenk is deur die suid afrikaanse rugbyraad wat nou in die sa rugbymuseum in kaapstad te sien is die huidige goue beker is in in gebruik geneem sir donald currie die skeepsmagnaat het dit aan w e maclagan kaptein van die eerste toerspan uit die britse eilande na suid afrika toevertrou op die vooraand van hulle vertrek na suid afrika maclagan sou die trofee aan die eerste span toeken wat die toerspan kon klop daarna moes dit n wisseltrofee vir die suid afrikaanse provinsiale kampioenspan word die toerspan het al sy wedstryde gewen maar nogtans die trofee oorhandig aan griekwaland wes wat met net verloor het sir donald het ook trofeë aan verskeie ander suid afrikaanse sportsoorte geskenk insluitende krieket sokker swem en waterpolo maar net om die krieketbeker word vandag nog meegeding die rugbytoernooi is egter die enigste wat onder die oorspronklike naam voortgaan terwyl plaaslike unies reeds van om die curriebeker meegeding het het dit n paar dekades geduur voordat n amptelike kompetisie tot stand gebring is ná jare van geleentheidstoernooie wat deur die westelike provinsie oorheers is het suid afrika se belangrikste kompetisie met groot verwagting in afgeskop in daardie jaar het noord transvaal onder leiding van die legendariese frik du preez transvaal met in die eindronde gewen wat n era van algehele oorheersing deur die pretorianers ingelyf het waarin hulle die curriebeker keer gewen het en drie keer die titel gedeel het hierdie besonderse prestasie sou waarskynlik nie moontlik gewees het sonder die kundigheid van naas botha nie hy kon die spel meesterlik beheer met uitmuntende taktiese bewustheid deur n loopbaan wat oor drie dekades gestrek het botha kon manalleen opponerende spanne op hul knieë dwing en hy het in al noord transvaal se punte teenoor transvaal se in die eindronde aangeteken sedertdien het die curriebeker n jaarlikse kompetisie geword met net een span wat noord transvaal se oorheersing kon teenstaan die westelike provinsie feesvierings het in kaapstad uitgebreek toe die westelike provinsie noord transvaal met in die eindronde van gewen het wat die westelike provinsie se eie goue era ingelyf het curriebekerhelde soos faffa knoetze calla scholtz en die stoomroller vleuel neil burger het verseker dat die beker vir vyf jaar in kaapstad gebly het voordat dit weer terug noorde toe is met die keer van die dekade is suid afrikaanse rugbyondersteuners getrakteer op twee van die mees onvergeetlike curriebeker eindrondes in het die vleuel carel du plessis n drie in die doodsnikke van die wedstryd gedruk om te verseker dat die beker met noord transvaal gedeel is die telling was elk die daaropvolgende jaar was die gevoel dat noord transvaal net moes opdaag om teen natal te wen die piesangboere het egter n opskudding veroorsaak toe hulle geïnspireer deur die losskakel joel stransky die wedstryd met gewen het die s het ook gesien hoe natal asook transvaal onder kapteinskap van francois pienaar sterker word maar sedert suid afrika se hertoelating tot internasionale sport in het die belangrikheid van die curriebeker stelselmatig afgeneem deesdae is die kompetisie in die skadu van superrugby en die rugbykampioenskap in terme van belangrikheid vir suid afrika se topspelers n mens hoef egter net te kyk na die glimlagte op spelers se gesigte wanneer hulle die curriebeker wen om te bevestig dat die curriebeker steeds n spesiale plek het in die harte van suid afrikaanse rugbyspelers en toeskouers vir die seisoen was die prysgeld soos volg bepaal in en het die welwitschias van namibië aan die curriebeker deelgeneem in het die argentynse jaguares xv aan die curriebeker deelgeneem vanaf sal die georgiese span tbilisi caucasians aan die curriebeker deelneem die trofee waarom jaarliks meegeding word is deur sir donald currie eienaar van die union castle redery aan die toerspan van die britse eilande geskenk sy instruksies was aan die span om die trofee te oorhandig aan die span wat die beste wedstryd gehad het en na n moedige stryd het griekwaland wes die eerste ontvangers van die curriebeker geword die trofee is vandag nog die heilige graal van suid afrikaanse rugby aan die einde van is die trofee na garrard van londen die kroonjuweliers en oorspronklike vervaardigers gestuur om gerestoureer te word die trofee wat in vervaardig is se handvatsel is in ere herstel en die trofee het ook weer sy goue glans teruggekry suid afrika is tans verdeel in unies vier trek spelers van n hele provinsie daar is twee unies in die oos kaap en ook in die vrystaat daar is drie unies in die wes kaap gauteng het twee unies wat eksklusief van dele van daardie provinsie spelers kry laastens is daar een unie wat gedeeltelik spelers van gauteng asook n hele provinsie kry sedert die curriebeker in n jaarlikse toernooi geword het lyk dit soos volg denemarke deens danmark dnm amptelik die koninkryk denemarke kongeriget danmark ki tnmak is geleë in noord europa in die gebied wat as skandinawië bekend staan dit is n grondwetlike monargie met koningin margrethe ii as simboliese leier en n eenkamerparlement die folketinget denemarke is met n oppervlakte van sowat vierkante kilometer die kleinste van die skandinawiese lande maar nogtans die mees digbevolkte en ten opsigte van sy bevolking ook die tweede grootste ná swede denemarke bestaan uit die skiereiland jutland deens jylland in geologiese opsig n uitbreiding van die noord duitse vlakte en n groot aantal eilande waarvan sowat bewoon is seeland deens sjlland wat naby die suid sweedse kus lê is die grootste en mees digbevolkte van die eilande denemarke se hoofstad kopenhagen is aan die nou seestraat van die resund geleë n deurvaart wat van die kattegat na die oossee lei denemarke se kontrole oor al drie deurvaarte wat die atlantiese oseaan met die oossee verbind naas die sund ook die groot en klein belt deens store og lille belt het van die land gedurende die middeleeue n noord europese groot moondheid gemaak wat sy buurlande oorheers en sy magsgebied tot by noorweë ysland groenland en die faroëreilande uitgebrei het die twee laasgenoemde gebiede is nog steeds deense besittings die land vorm in sommige opsigte n soort oorgang tussen middel en noord europa sy landskappe en klimaat kom grootliks ooreen met dié van noord duitsland en lyk baie min op dié van die skandinawiese skiereiland behalwe vir suid swede vanweë sy taalkundige erfenis deens maak deel uit van die noord germaanse en oos nordiese taalfamilie en n gemeenskaplike geskiedenis van meer as duisend jaar waartydens die land saam met noorweë of swede deur dieselfde koningshuis geregeer is handhaaf denemarke nou politieke en kulturele bande met die ander vier nordiese lande swede noorweë finland en ysland denemarke het egter ook in politieke en kulturele opsig steeds n brugfunksie tussen middel en noord europa vervul die deense koning was as die heerser van sleeswyk en holstein ook n vors van die heilige romeinse ryk en denemarke was die eerste nordiese land wat by die europese unie aangesluit het die land het egter geen lidstaat van die eurosone geword nie ná n vinnige industrialisering in die de en ste eeu het denemarke wat nog steeds oor n hoogs moderne landbousektor beskik tot een van die mees gevorderde nywerheidslande ontwikkel die land het n welvaartstelsel volgens die nordiese model denemarke neem n besondere stelling binne die skandinawiese lande in dit vorm n soort brug tussen sentraal en noord europa en bestaan met uitsondering van die skiereiland jutland wat sowat die helfte van die land se oppervlakte verteenwoordig uit meer as groot en klein eilande wat tussen jutland en die suid sweedse gewes skne lê slegs sowat honderd van hierdie eilande is bewoon die grootste eilande is seeland met die hoofstad kopenhagen funen deens fyn falster lolland langeland en bornholm denemarke se enigste landgrens is dié met duitsland byna sewentig kilometer terwyl die kuslyn vanweë die groot aantal inhamme oor sowat kilometer strek geen plek in die land lê verder as sowat vyftig kilometer van die see af nie in vergelyking met die ander skandinawiese lande het denemarke danksy die invloed van die atlantiese oseaan en sy suidelike ligging n betreklik milde klimaat met gematigde somers en milde winters neerslae kom dwarsdeur die jaar voor alhoewel daar min sneeuvalle aangeteken word die atlantiese invloede neem in die oostelike landsdele geleidelik af hier word laer windsnelhede en minder neerslae aangeteken as in wes denemarke in koue winters wat egter selde voorkom word die kontinentale invloede duidelik die oossee bevries en koue lugmassa s uit die ooste oorheers die winterweer gedurende die afgelope eeue is groot dele van denemarke se oorspronklike woude afgekap klein oorblyfsels van hierdie ongerepte woude het in natuurreservate soos die nasionale rebild bakker park bewaar gebly dié park maak deel uit van rold skov trollwoud wat tans met n oppervlakte van km die mees uitgestrekte bosgebied in die land vorm sowat twaalf persent van die huidige deense grondgebied is met bosse veral loofbos met beuke en eikebome bedek daarnaas kom olms haselneutbome esdorings dennebome berke espe en lindebome asook kastaiingbome algemeen voor in die vlaktes van wes jutland het enkele moeraslande bewaar gebly net soos duinlandskappe en heidevelde tipiese inheemse dierspesies sluit rooi wild hase eekhorings krimpvarkies vosse dassies marters wasbere en wasbeerhonde in seehonde word langs die deense kuste aangetref die kusgebiede is daarnaas die habitat van talle voëlspesies soos eksters duiwe bleshoenders ganse eende seemeeus seeswaeltjies en seeduikers denemarke se geskiedenis is nou verweef met dié van die ander nordiese lande denemarke se pogings om die oossee te oorheers het tot by die de eeu die kwaai mededinging van swede gehad maar daar was nogtans ook langdurige periodes waartydens denemarke met ander skandinawiese lande in politieke en dinastiese opsig verenig het soos die kalmarunie ander belangrike aspekte wat n groot invloed op die deense geskiedenis uitgeoefen het was die betrekkinge met die europese vasteland en die uitbreiding van die deense magsgebied in oorsese gebiede soos engeland ysland en groenland in die wiking tydperk gedurende die tiende eeu het die klein deense koninkryke in n gemeenskaplike staat verenig en tot by die vredesluiting van roskilde in waardeur denemarke sy besittings in suid swede verloor het het die deense heersers hul magsgebied voortdurend probeer uitbrei in die de eeuse konflik met duitsland oor sleeswyk en holstein en die duitse minderheid in die suide van die land moes denemarke sy suidelike gebiede uiteindelik in aan duitsland afstaan en het vervolgens n beleid van politieke neutraliteit gevolg ná die duitse besetting tydens die tweede wêreldoorlog het denemarke by die noord atlantiese verdragsorganisasie navo en die europese ekonomiese gemeenskap die latere europese unie aangesluit denemarke was reeds in sy voorgeskiedenis deur germaanse stamme bewoon die eerste historiese dokumente wat na die deense volk verwys dateer egter eers uit die sesde eeu v c daar word aangeneem dat suid swede die oorspronklike tuisland van die dene was en dat hulle later na die huidige deense eilande en die skiereiland jutland uitgebrei het tydens die de eeu het die deense gebied tot by die schleilinie gestrek die grenslyn met die heilige romeinse ryk in die suide wat deur die schleirivier gevorm is die denekoning dan na wie die land vernoem sou wees is eerder n legendariese as n historiese figuur denemarke is aanvanklik deur plaaslike heersers geregeer en omtrent het een van hulle gttrik die sogenaamde danewerk n versterking suid van die schleirivier ter beskerming teen aanvalle van die frankiese ryk opgerig as gevolg van die frankiese magsuitbreiding onder karel die grote het die dene vir die eerste keer in aanraking met n ander beduidende europese nasie gekom karel se stigting van n mark n militêre gebied langs die deense grens het naas die oprigting van die danewerk ook tot die versterking van die handelsentrum haithabu gelei met n deens frankiese ooreenkoms in is die eiderrivier as grenslyn vasgelê en die noordwaartse uitbreiding van die franke stopgesit met die gelyktydige begin van die skandinawiese wikings se handels roof en veroweringstogte waaraan ook talle deense krygers deelgeneem het het denemarke nou self daarmee begin om sy invloed in noord europa te versterk en handelsbande met oorsese nasies aan te knoop eers in die tiende eeu het die deense konings gorm en harald bloutand daarin geslaag om die deense volk in een koninkryk te verenig harald het die christelike geloof aangeneem en die christelike sendingwerk in denemarke bevorder tydens die de eeu het die grootskaalse togte van deense wikings in die noordseegebied n aanvang geneem die deense koning sven vurkbaard het engeland verower en knoet die grote was heerser oor n uitgestrekte deense noordseeryk wat naas denemarke en engeland ook noorweë en skotland ingesluit het ná sy dood het hierdie ryk egter weer begin verbrokkel en eers koning sven ii svend estridsn het daarin geslaag om die sentrale gesag op ryksvlak te herstel hy het gereeld munte laat slaan en klerici en beamptes wat tot dusver grotendeels uit engeland afkomstig was deur inheemses vervang in die periode tussen en het die eiderrivier die nuwe suidgrens van denemarke geword saam met die ander lande van noord europa het denemarke in geestelike opsig n deel van die nuutgestigte bisdom lund geword en die tradisionele bande met die bisdom van bremen en hamburg wat sedert bestaan het is verbreek ná n tyd van politieke instabiliteit het koning waldemar die grote wet en orde herstel die bedreiging deur slawiese stamme afgeweer en die land weer deur n bloeitydperk laat gaan met die bou van n kasteel by die groot belt was hy in staat om die toegang tot die noord en oossee te kontroleer terwyl met die verowering van die duitse eiland rgen in n ekspansiewe fase in denemarke se buitelandse beleid ingelui is sy opvolgers knoet vi en waldemar ii het van denemarke n groot moondheid in die oosseegebied gemaak wat duitse en baltiese gebiede soos holstein hamburg lbeck mecklenburg pommere rgen en estland ingesluit het maar as gevolg van die slag van bornhved in weer verbrokkel het ook die eerste dekades van die de eeu was deur n politieke krisis oorskadu waaraan eers koning waldemar iv atterdag n einde kon maak nogtans het die hertogdom sleeswyk daarin geslaag om sy besondere status te handhaaf en ook die magtige noord duitse handelstede het met hul hansebond die deense invloed in die oosseegebied begin beperk waldemar se dogter margarete was die stigteres van die kalmarunie n politieke unie wat alle skandinawiese ryke denemarke swede en noorweë met die faroëreilande en groenland ingesluit het en in tot stand gekom het die beleid van margarete se agterneef en erfgenaam erik van pommere het egter tot nuwe politieke geskille met die hanse swede die holsteinse grawe en die inheemse deense adel gelei erik het swede en noorweë verloor en is in uit denemarke verdryf die deense ryksraad het in graaf christiaan i van oldenburg tot deense koning verkies en hy is vervolgens in ook tot koning van noorweë in tot koning van swede en in deur die sleeswyk holsteinse raad tot hertog van sleeswyk en graaf van holstein verkies die personele unie met swede het egter in tot n einde gekom en koning christiaan ii het naas swede ook die deense troon verloor in is christiaan ii se oom hertog frederik van sleeswyk holstein tot deense koning verkies sy seun christiaan iii het in die lutherse geloof wat al danksy die optrede van predikers die eerste aanhangers in denemarke gehad het in n staatsgreep as deense staatsreligie afgedwing koning christiaan iv het om politieke en godsdienstige redes in die dertigjarige oorlog ingegryp maar is ná sy nederlaag in gedwing om in die vrede van lbeck afstand te neem van sy ekspansionistiese beleid in noord duitsland denemarke is vervolgens veral deur swede bedreig wat tot die nuwe groot moondheid in die oosseegebied ontwikkel het en in moes denemarke in die vrede van roskilde al sy besittings op die skandinawiese skiereiland waaronder skne blekinge halland en die noorse bohusln aan swede afstaan die bedreiging deur buitelandse magte het die aanleiding tot politieke herstrukturering gegee die deense stande het hul invloed kwytgeraak die koningshuis het sy magsbasis met die invoering van die erflike monargie in en die afkondiging van die grondwetlike absolutistiese regeringstelsel in die sogenaamde koningswet van versterk die sogenaamde gottorf kwessie wat die vrede in europa bedreig het is in die tydperk tussen en deur ooreenkomste met rusland opgelos die deense ryk wat destyds van ysland en van die noordkaap tot by die elberivier gestrek het het vervolgens in alle oorloë op die europese vasteland neutraal gebly en hom eerder aan binnelandse hervormings soos die landhervorming en die bevryding van die boere toegewy ná die britse aanval op kopenhagen in het denemarke n bondgenoot van frankryk geword en sy nou bande met die franse keiser napoleon bonaparte ook in nog steeds gehandhaaf as gevolg van hierdie beleid was die deense staat in bankrot en het in in die vrede van kiel ook noorweë verloor in het die deense koning in sy hoedanigheid as heerser van holstein en hertog van lauenburg n lid van die duitse bond geword sleeswyk het ondanks sy nou bande met holstein nie by die bond aangesluit nie die binnelandse beleid is sedert deur die sterk liberale opposisie en die etniese geskille tussen dene en duitsers oorheers koning christiaan viii het met sy ope brief in geprobeer om die deense staat met n gemeenskaplike suksessiereg vir die landsdele denemarke sleeswyk lauenburg en holstein te bewaar maar het felle teenstand van die duitse bevolking in sleeswyk holstein gekry die duitse bewoners se weerstand teen die inlywing van sleeswyk by denemark het in maart aanleiding tot n oorlog met die duitse ryk gegee ná byna drie jaar se oorlogvoering was die belangrikste geskille nog steeds nie besleg nie in het denemarke n nuwe grondwet gekry wat van die land n grondwetlike monargie gemaak het die grondwet is nie in sleeswyk afgekondig nie in die verdrag van londen in is denemark as staat in sy geldende grense erken en die europese moondhede het ook die gemeenskaplike suksessiereg van denemarke en die hertogdomme goedgekeur nogtans het die land hom as gevolg van pruisiese en oostenrykse druk daartoe verplig om n nuwe grondwet af te kondig waarin alle landsdele gelyke regte geniet het en afstand geneem van sy planne om sleeswyk by denemarke in te lyf alle pogings om n nuwe grondwet daar te stel het egter misluk die deens sleeswykse grondwet van het nie aan die pruisiese en oostenrykse vereistes voldoen nie en ná n ultimatum van dié twee moondhede het in die duits deense oorlog uitgebreek in die vrede van wene van dieselfde jaar is denemarke gedwing om die drie hertogdomme sleeswyk holstein en lauenburg aan pruise af te staan in sy buitelandse beleid het denemarke in die volgende dekades aanspraak op neutraliteit gemaak die binnelandse politiek is vanaf deur die toenemende invloed van die liberale en sosiaal demokratiese party gekenmerk en onder koning christiaan x is in n demokratiese grondwet daargestel ná die eerste wêreldoorlog het die verdrag van versailles voorsiening vir n referendum in noord sleeswyk en dele van sentraal sleeswyk gemaak in het n meerderheid van die stemgeregtigdes hulle in noord sleeswyk ten gunste van die insluiting by denemarke uitgespreek nogtans was daar steeds n duitse minderheid in die deense noord sleeswyk asook n deense minderheid in die duitse deel van suid sleeswyk tydens die tweede wêreldoorlog is denemarke deur duitse troepe beset alhoewel enkele duisend dene as vrywilligers by die duitse waffen ss aangesluit het het veral sedert het n sterk deense versetsbeweging ontstaan wat deur groot dele van die bevolking ondersteun is danksy die duitse diplomaat georg ferdinand duckwitz wat geheime inligting oor die beplande deportasie van deense jode aan die deense versetsbeweging en sweedse owerhede gegee het is in oktober n grootskaalse reddingsaksie vir denemarke se joodse bevolking georganiseer duisende deense vlugtelinge was sodoende in staat om na swede te vlug ná die wysiging van die deense grondwet het die oudste dogter van koning frederik ix margarete sy opvolger as deense koningin geword terwyl die landsting of tweede kamer van die parlement afgeskaf is die buitelandse beleid is onder meer oorheers deur denemarke se lidmaatskap in die nordiese raad die europese unie en die navo die regte van die deense en duitse minderhede in sleeswyk is in in n duits deense ooreenkoms gereël die beleid teenoor immigrante vlugtelinge en die moslem gemeenskap het die politieke debat in die vroeë ste eeu oorheers n reeks satiriese spotprente wat die profeet mohammed uitgebeeld het en op september in die konserwatiewe dagblad jyllands posten het tot gewelddadige betogings in die moslemwêreld en n diplomatieke krisis gelei die deense prokureur generaal het op maart bevestig dat die spotprente volgens die deense strafwet nie as blafemies of rassisties beskou word nie fanatieke moslems in die buiteland het die uitbeelding van mohammed egter steeds as taboe beskou en was ook nie bereid om die westerse beginsels van persvryheid te respekteer nie jyllands posten se besluit om die mohammed spotprente te publiseer was volgens die leier van die kultuurafdeling flemming rose daarop gemik om die media se selfsensuur ten opsigte van islamitiese onderwerpe te deurbreek die minister vir vlugtelinge immigrante en integrasie rikke hvilshj venstre regsliberale party het op november n verklaring ten opsigte van integrasie en aktiewe medeburgerskap in die deense samelewing bekend gestel wat stellings bevat en deur vlugtelinge en ander immigrante wat aansoek om n permanente verblyfpermit doen onderteken moet word buitelanders moet sodoende die bewys lewer dat hulle bereid sal wees om die grondleggende waardes van die deense samelewing te erken en respekteer buitelanders wat aansoek om inburgering doen moet vanaf desember aan bykomende vereistes voldoen en onder meer n behoorlike kennis van die deense taal kultuur en geskiedenis hê volgens die grondwet van is denemarke n parlementêr demokratiese monargie die deense koning of koningin fungeer as staatshoof maar oefen geen politieke gesag meer uit nie die huidige staatshoof is koningin margrethe ii van denemarke die afgevaardigdes in die deense parlement die folketing word elke vier jaar verkies groenland en die farer eilande word elkeen deur twee parlementslede verteenwoordig die deense koning of koningin oefen formeel die uitvoerende gesag uit tog word hierdie funksie in die praktyk deur die kabinet waargeneem wat onder die voorsitterskap van die eerste minister staan die eerste minister word deur die koning benoem maar moet oor n meerderheid in die parlement beskik sedert november word denemarke deur n minderheidsregering onder leiding van anders fogh rasmussen geregeer die koalisie van die regsliberale venstre party en die konserwatiewe volksparty word in die folketing deur die deense volksparty gesteun die eenkamerparlement folketing oefen die wetgewende gesag uit wetsbesluite kan slegs gesamentlik deur die koning en die folketing geneem word oorlogsverklarings en die ondertekening van n vredesooreenkoms moet eweneens sowel deur die staatshoof asook die parlement goedgekeur word die afgevaardigdes in die folketing word vir n periode van maksimaal vier jaar in algemene verkiesings volgens die beginsel van proporsionele verteenwoordiging verkies alle deense burgers het vanaf die ouderdom van stemreg en mag ook as kandidate staan wetsontwerpe kan deur n tweederdemeerderheid van die afgevaardigdes in n nasionale referendum getoets word sodra tenminste dertig persent van die deense stemburgers n wetsontwerp verwerp mag dit nie meer deur die parlement bekragtig word nie die laaste algemene verkiesing is op junie gehou van die altesaam afgevaardigdes is in denemarke twee op die faroër eilande en twee in groenland verkies die senter regse regeringskoalisie onder leiding van venstre moes sy mag aan n senter linkse koalisie onder leiding van die sosiaaldemokrate afstaan mette frederiksen het die eerste minister van denemarke geword altesaam sewe politieke partye is in die deense parlement verteenwoordig die ekonomiese struktuur van denemarke word deur n groot aantal middelgroot ondernemings in die nywerheids en dienstesektor gekenmerk hierdie maatskappye is dikwels hoogs gespesialiseerd innoverend en uitvoergerig en baie van hulle behoort in tegnologiese opsig tot die markleiers in hul verskeie sektore soos byvoorbeeld bang olufsen vestas danfoss ecco en rockwool denemarke beskik egter ook in die skeepvaarts handels en brouerybedryf oor groot maatskappye wat op die wêreldmark meeding in die laat ste en vroeë ste eeu het n aantal ondernemings in die bankbedryf masjienbou toerisme en voedselbedryf asook farmaseutiese ondernemings saamgesmelt om op die internasionale markte te kan meeding die deense landbou is al dekades lank n belangrike en mededingende uitvoerbedryf n opvallende kenmerk van die deense ekonomie is die belangrikheid van die openbare sektor wat danksy die omvattende sisteem van sosiale sekerheid meer as persent van alle werknemers in diens het volgens die deense model van flexicurity het die land n relatief buigsame arbeidsmark en ontslagwetgewing wat gepaard gaan met n aktiewe beleid van werkskepping wat ook herskoling en streng kontroles behels en n hoë vlak van sosiale veiligheid uitvoere dra sowat n derde tot denemarke se bruto geografiese produk bgp by belangrike uitvoergoedere sluit masjiene en masjienonderdele farmaseutiese produkte tekstiele elektronika agrariese en visseryprodukte meubels metaalware en voertuie in die land is sedert n netto uitvoerder van aardgas en ruolie die belangrikste handelsvennote is duitsland swede die verenigde koninkryk nederland die vsa veral ten opsigte van uitvoere die volksrepubliek van china invoere en noorweë ondanks die globale finansiële krisis het denemarke se uitvoere in nog met altesaam persent gestyg en het eers in die loop van n sterk afwaartse neiging getoon persent in en kon deense uitvoere veral na duitsland en die vr van china weer redelike groei toon persent die mededingendheid van die deense ekonomie op die wêreldmark het nogtans versleg sodat uitvoere in ander lande byvoorbeeld duitsland heelwat stewiger gegroei het ná n lang groeifase het ook die deense ekonomie as gevolg van die globale finansiële en ekonomiese krisis begin afkoel in het dit met persent gekrimp nadat dit in die herfs van met persent n historiese laagpunt bereik het het werkloosheid merkbaar toegeneem tot persent in november nogtans kla n aantal sektore waaronder die mediese en die boubedryf oor n tekort aan mannekrag sodat die deense regering werkers uit die buiteland in die besonder uit duitsland en pole werf die inflasiekoers was in die middel van met persent buitensporig hoog maar het in weer merkbaar gedaal tot persent eiendomspryse wat tydelik skerp gedaal het ondergaan intussen weer n opwaartse regstelling die landbousektor word deur hoë finansieringkoste en dalende grond en produkpryse in n moeilike situasie geplaas in maart het die deense eerste minister anders fogh rasmussen en die leier van groenland se selfadministrasie hans enoksen ooreengekom om alle potensiële inkomste wat uit die ontginning van groenlandse olievelde sal voortspruit gelykop te deel denemarke finansieer tans die helfte van groenland se begroting groenland het sedert lisensies vir die eksplorasie en ontginning van ruolie in die diskobaai n gebied wes van die hoofeiland met n oppervlakte van sowat vierkante kilometer aan die hoogste bieders verkoop die werklike omvang van groenlandse oliebronne en die ekonomiese vatbaarheid van hul ontginning is tans nog nie duidelik nie n amerikaanse ondersoek beraam groenland se oliereserwes tot n kwart van die globale voorrade kan beloop denemarke maak ten opsigte van sy omgewingsbeleid sowel van markekonomiese instrumente asook van wetgewing gebruik om sy doelwitte te bereik aangesien groenland as deel van die deense ryksgemeenskap erg deur die gevolge van globale verwarming geraak word geniet klimaatbeskerming hoë prioreit in denemarke se energiebeleid die land was die eerste in die europese unie wat in n belasting op koolstofdioksiedemissies ingevoer het en daar word beplan om tot die jaar persent van denemarke se energiebehoeftes met hernubare energiebronne te dek gekombineerde warmte en kragsisteme biomassa as energiebron en vullisverbranding speel hier naas windenergie n belangrike rol tans voorsien windenergie in byna twintig persent van denemarke se elektrisiteitsbehoeftes die beplande oprigting van die wêreld se grootste windplaas in die kattegat sal energie vir huishoudings lewer die gebruik van kunsmis en insekdoders bly n uitdaging vir denemarke se intensiewe landbou net soos oorbenutting van visbronne vir die visserybedryf die deense bevolking het van slegs in gegroei tot in waarvan etniese dene in en immigrante met hul nakomelinge denemarke is die mees digbevolkte land in noord europa die oorgrote meerderheid van sy bevolking is verstedelik die oostelike dele van die eiland seeland word deur n baie hoë bevolkingsdigtheid gekenmerk meer as n kwart van die totale deense bevolking is in die metropolitaanse gebied van kopenhagen gekonsentreer daarenteen is die weste en noorde van jutland asook die meeste klein eilande maar yl bevolk denemarke het n relatief homogene bevolking byna persent van sy miljoen inwoners is etniese dene die belangrikste minderhede is boorlinge van ander skandinawiese lande turkse immigrante en die duitse bevolking in die suide wat net soos die deense minderheid in die duitse deelstaat sleeswyk holstein n besondere status het die persentasie buitelanders het in persent beloop waarvan persent in die buiteland gebore was die meeste van die tussen en duitssprekendes verwys na hulself as duitse volksgroep en woon naby die duitse grens hul bevolkingsaandeel beloop in die gewes noord sleeswyk tussen ses en tien persent die regtelike aspekte van die deense en duitse minderhede is deur denemarke en die bondsrepubliek duitsland in in die sogenaamde bonn kopenhaagse verklarings gereël aan albei minderheidsgroepe word politieke voorregte asook staatsfondse toegeken om onder meer skole biblioteke en pastorie te finansier deens dien as amptelike taal van denemarke daarnaas praat dene en duitsers in noord sleeswyk die deense gedeelte van sleeswyk of suid jutland ook snderjysk die duitse minderheid ook duits alhoewel hierdie twee tale nie as ampstale erken word nie op die faroëreilande geniet faroëes in groenland groenlands die status van amptelike taal die deense taal maak saam met yslands faroëes noors en sweeds deel uit van die noord germaanse groep van indo europese tale tot by die laat wiking tydperk het die skandinawiese dialekte nouliks van mekaar verskil die oudste gemeenskaplike erfenis is rune inskrifte uit die derde eeu wat van jutland tot in suid swede ontdek is eers vanaf die tweede eeu kan daar sprake wees van n selfstandige deense taal die opvallendste fonetiese kenmerk van deens is die sogenaamde std van beklemtoonde sillabes die deense alfabet behels met en drie bykomende letters die laasgenoemde letter is tot in die jaar waarin n spelllinghervorming in werking getree het as aa geskryf die deense woordeskat bevat n groter aantal middelnederduitse leenwoorde middelnederduits was die tradisionele lingua franca van die europese noorde en die hanseverbond tydelik ook die taal van die deense koning en hof asook die kommandotaal van die deense leër tans is engels die belangrikste vreemde taal in denemarke alhoewel ook duits en frans nog steeds n beduidende invloed het sowat negentig persent van alle deense leerders leer duits tenminste tydelik as tweede vreemde taal aan die deense grondwet waarborg geloofsvryheid net soos in ander skandinawiese lande is die protestantisme die belangrikste religieuse stroming in was persent van die deense bevolking lede van die evangelies lutherse staatskerk dikwels ook volkskerk of folkekirken genoem wat tydens die reformasietydperk uit die rooms katolieke bisdomme ontwikkel en talle ou tradisies en seremonies bewaar het die staatskerk word deur die folketing bestuur die deense koningin fungeer as kerkhoof die kerkminister as administratiewe hoof die rooms katolieke minderheid in mense of persent van die bevolking is in die aartsbisdom kopenhagen georganiseer hulle is net soos moslems persent meestal immigrante of afstammelinge van immigrante ander beduidende godsdienstige minderhede sluit protestantse groepe buite die staatskerk jehovah se getuies aanhangers en sowat jode in net soos in noorweë ysland en liechtenstein word die beginsel van institusionele skeiding van staat en kerk in denemarke nie toegepas nie steengrafte uit die jongsteentydperk en keramiese voorwerpe is die oudste kulturele monumente en kunswerke in denemarke ryk versierde wapens helme en wapenskilde is naas gesmede oudnoorse horings die belangrikste argeologiese vondste wat uit die bronstydperk dateer in n moerasgebied naby trundholm het argeoloë n strydwa met ses wiele n bronsperd en n vergulde bronsskyf ontdek wat as sonstrydwa van trundholm bekend staan n verwysing na funksie as n vroeë uitbeelding van die sonskyf ander belangrike argeologiese vondste soos die silwerketel van gundestrup uit die tweede eeu v c en die silwerbeker uit hoby wat met reliëfs van priamos en achilles versier is is respektiewelik uit die keltiese gebiede van europa en die romeinse ryk ingevoer die kunstenaars van die wikingtydperk het die germaanse bandkeramiekstyl met christelike motiewe gekombineer die runesteen in jeling wat in die tiende eeu ontstaan het en n gekruisigde christusfiguur uitbeeld word as die beduidendste kunswerk uit hierdie periode beskou tydens argeologiese opgrawings in jutland is ook oorblyfsels van militêre versterkings ontdek wat volgens romeinse voorbeelde aangelê is en uit woongeboue met walle bestaan het die vroegste deense kerke is van hout gebou sodat min van hulle bewaar gebly het en eers vanaf die laat de eeu is steenkerke met dikwels ingevoerde boumateriale opgerig aangesien ook die boumesters uit die buiteland gekom het is inheemse stylelemente met vreemde veral duitse en franse invloede vermeng die romaanse stylperiode het in denemarke eers ná die wiking tydperk omstreeks tot begin en die deense kerkboukuns het sy hoogtepunt in die de eeu met die katedrale in lund tans suid swede en ribe bereik n tipies deense verskynsel was versterkte rondkerke wat in die tweede helfte van die de eeu hoofsaaklik op die eiland bornholm maar ook in ander dele van die land ontstaan het teen die middel van die de eeu is naas die tradisionele gehoue stene en natuursteenblokke ook bakstene gebruik om kerkgeboue soos dié van sint bend in ringstedt en die kloosterkerk van sor asook wêreldlike bouwerke soos die versterkings van die danewerk op te rig in die de eeu het die franse gotiese katedraalboukuns ook na denemarke uitgestraal alhoewel dit hier onder die sterk invloed van die noord duitse baksteengotiese boustyl gekom het meesterwerke van hierdie boukuns is die katedraal van roskilde die sint knudskerk in odense en die mariakerk in helsingr ook gedurende die de en de eeu toe hollandse en vlaamse boumeesters die renaissance boukuns in denemarke ingevoer het was bakstene die hoofsaaklike boumateriaal die kasteel kronborg aan die resund wat omstreeks deur anton van opbergen opgerig is word as die eerste beduidende voorbeeld van die deense renaissance boustyl beskou koning christiaan iv het tydens die de eeu die kastele van frederiksborg en rosenborg laat bou terwyl ook n aantal kerkgeboue en die effektebeurs van kopenhagen omstreeks deur renaissance boumeesters ontwerp is alhoewel die eerste geboue in die barok styl nog onder koning christiaan iv begin is soos byvoorbeeld die kopenhaagse trinitatis kerk se ronde toring wat in voltooi is het die deense barok boukuns sy bloeitydperk eers in die tweede helfte van die de en die eerste helfte van die de eeu beleef en onder meer die styl van die franse absolutisme en italiaanse paleis argitektuur weerspieël die deense barok ontwerpe was nogtans veral deur nugterheid en matigheid ten opsigte van hulle stylelemente gekenmerk n uitmuntende voorbeeld van denemarke se barok boukuns is die kasteel frederiksborg in kopenhagen wat in die jare voltooi is terwyl veral die argitek niels eigtved met sy stadsbeplanning in kopenhagen sy medewerking by die bou van die kasteel christiansborg en sy ontwerpe vir n aantal woonpaleise sy stempel op die de eeuse deense boukuns afgedruk het die nou politieke bande met frankryk het in die eerste helfte van die de eeu wat ook as die goue tydperk van die deense kuns bekend staan tot sterk klassisistiese invloede op die deense argitektuur gelei caspar frederik harsdorff en christian frederik hansen het as die beduidendste argitekte van hierdie periode onder meer die vrouekerk in kopenhagen geskep hul styl volg merendeels romeinse en franse voorbeelde in die tweede helfte van die de eeu het romantiserende stromings die klassisistiese styl verdring en naas renaissance elemente het ook die middeleeuse baksteenboukuns weer n sterk invloed begin uitoefen hierdie boustyl wat as historisme bekend staan het onder meer die ontwerpe van argitekte soos hans christian hansen en ferdinand meldahl oorheers en later ook stylelemente van die destydse moderne europese argitektuur oorgeneem ná het die moderne boukuns met onder meer die funksionalistiese stylrigting sy invloed laat geld moderne deense argitekte soos arne jacobsen wat met administratiewe skool en hotelgeboue bekendheid verwerf het het invloede van leidende internasionale kollegas soos le corbusier en ludwig mies van der rohe met hul eie terughoudende modernistiese styl vermeng jrn oberg utzon het met sy ontwerp vir die operahuis van die australiese metropool sydney internasionale bekendheid verwerf en het in die pritzker prys vir sy lewenswerk ontvang naas utzon geniet henning larsen internasionale erkenning sy eerste belangrike projek die universiteit van trondheim in nooorweë is in voltooi maar eers met sy ontwerp vir die monumentele hoofgebou van die departement van buitelandse sake in die saoedi arabiese hoofstad riad het larsen in n belangrike internasionale deurbraak gemaak in denemarke het larsen projekte soos die sentrale biblioteek in gentofte en die ekonomiese universiteit in frederiksberg behartig in kopenhagen het hy die deense design center die operahuis en die ferring wolkekrabber ontwerp die vroegste literêre werke het deel uitgemaak van die gemeenskaplike nordiese literatuur terwyl n spesifiek deense literêre lewe eers taamlik laat begin en daarnaas ook sterk buitelandse invloede vertoon het die de eeuse deense volksliedkuns was nog nou verbonde met die middeleeuse skandinawiese heldesang genre deens kmpeviser maar terselfdertyd het die invloede van duitsland en frankryk hulle in hierdie periode nog sterker laat geld as in ander nordiese lande tot by die ontbinding van die kalmarunie in het die deense skrywers hoofsaaklik onder franse invloed gestaan maar veral sedert die reformasietydperk het duitsland se literêre lewe op die noordelike buurland ingewerk digters soos jens immanuel baggesen adam gottlob oehlenschlger en karl adolf gjellerup het hul werke selfs gedeeltelik in duits geskryf die begin van die deense literatuur se goue tydperk word vereenselwig met ludvig holberg n boorling van die noorse stad bergen en het sy hoogtepunt met die digter en sprokieskrywer johannes ewald en die dramatikus adam gottlob oehlenschlger bereik ander belangrike skrywers van hierdie periode was die dramatikus henrik hertz en die wêreldbekende sprokieskrywer hans christian andersen die moderne deense literatuur het n aanvang geneem met die literêre historikus georg brandes en die digters holger drachmann en jens peter jacobsen jacobsen het onder meer bekendheid verwerf met sy outobiografiese roman niels lyhne die hoofkarakter is n aanhanger van die darwinisme wat groot probleme met sy lewenswerklikheid ondervind herman joachim bangs het sy invloed as impressionistiese digter ook buite die landsgrense laat geld net soos henrik pontoppidan en johannes vilhelm jensen wat albei in die nobelprys vir letterkunde vir hul werk ontvang het in sy hoofwerk den lange rejse die lang reis ses boekdele het jensen gepoog om die geskiedenis van die germane vanuit n darwinisties ewolusionêre perspektief te beskryf alhoewel die werk in wetenskaplike opsig vandag nie meer as toonaangewend beskou word nie is sy styl en taalgebruik ook vir huidige lesers nog indrukwekkend martin andersen nex was n wêreldburger en humanis wat vanweë sy bewondering vir die sowjet kommunisme in die weste omstrede was sy proletariese romans soos pelle erobreren pelle die veroweraar oor n sweedse immigranteseun wat tot die leier van die deense sosiaal demokratiese beweging verkies word vier boekdele was ná die tweede wêreldoorlog eerder in oos as in wes europa gewild maar oortuig steeds met hul realistiese verteltrant die skiereiland jutland en sy mense word in die romans van jeppe aakjaer marie bregendahl en jakob knudsen behandel die deense liriek van die laat de en die eerste helfte van die ste eeu sluit werke van viggo stuckenberg sophus claussen sophus michaelis helge rode ludvig holstein en johannes jrgensen in en word deur simbolistiese religieuse en natuurelemente asook l art pour l art invloede gekenmerk skrywers soos kjeld abell kaj munk en carl erik soya het die ste eeuse dramatiese genre oorheers terwyl hans christian branner en martin alfred hansen psigoanalitiese invloede verwerk het karen blixen se outobiografiese roman den afrikanske farm is in deur die amerikaanse regisseur sydney pollack as out of africa verfilm die na oorlogse skrywersgenerasie sluit die veelsydige skrywer klaus rifbjerg in wat onder meer met sy realistiese romans bekendheid verwerf het asook die essayis en skrywer van absurde romans villy srensen leif panduro outeur van onder meer die outobiografiese kindheidstorie gledage wat in gepubliseer is en die liriese digter ole wivel peter heg het met sy roman frken smillas fornemmelse for sne in internasionale bekendheid verwerf en die werk is later deur die deense regisseur bille august verfilm die tradisionele deense kookkuns het sy oorsprong in die voor industriële periode die tydperk voor toe bier en swartbrood gesoute en gerookte vleis as stapelvoedsel gebruik en as voorrade gestoor is geregte uit hierdie periode is nog steeds gewild soos byvoorbeeld llebrd n sop wat van alkoholvrye bier en suiker berei word vandgrd n graanpap wat met water gekook word gule rter n sop wat van droë ertjies berei word bleflsk appels wat in vet gebraai en met stukkies spek bedien word klipfisk stokvis finker afval lewer en longe blodplse bloedwors en grnlangkl groenkool gedurende die tweede helfte van die de eeu die bloeitydperk van koperasies het melk en aartappels die nuwe stapelvoedsel geword terwyl tegniese vernuwings soos stowe en vleismeule en die groter rol wat kleinhandel begin speel het ook die geleentheid gebied het om nuwe metodes en geregte te beproef so het gebraaide varkvleis met bruinsous gekookte kabeljou in mosterdsous biefaftreksel met vleis brood en meelbolletjies frikkadelle en ander geregte met maalvleis op deense spyskaarte verskyn terselfdertyd het n groot aantal vrugtegeregte soos rdgrd sdsuppe vrugtesop en kompot gewild geraak net soos nuwe geregte met groente gesmoorde kool in meelsous rooikool ingemaakte rooi beet komkommerslaai en ertjies en worteltjies wat in meel en melk gekook word duitsland duits deutschland dtlant amptelik die bondsrepubliek duitsland in afrikaans dikwels ook federale republiek duitsland of bondsrepubliek duitsland genoem duits bundesrepublik deutschland bundsepu blik djtlant is in die sentrum van europa geleë en vervul in baie opsigte n brugfunksie tussen wes europa en die lande van sentraal en oos europa die land word in die noorde begrens deur die noordsee denemarke en die oossee in die ooste deur pole en tsjeggië in die suide deur oostenryk en switserland en in die weste deur frankryk luxemburg belgië en nederland geen ander land in die europese unie het meer buurlande as duitsland nie as n geografies uiteenlopende land het duitsland n groot verskeidenheid landskappe wat van die kusgebiede langs die noord en oossee en die uitgestrekte vlaktes van noord duitsland oor die berglandskappe van sentraal en suid duitsland tot die alpe in die uiterste suide strek vyf groot rivierstelsels dié van ryn donau elbe main en weser kom in die land voor en word deur kanale met mekaar en die europese netwerk van waterweë verbind die duitse keiserryk is as n nasiestaat verenig tydens die frans duitse oorlog in die huidige duitsland is n demokratiese parlementêre en federale republiek wat uit deelstate bestaan die deelstate kan in sekere sfere soos onderwys onafhanklik van die federasie optree duitsland is net soos baie ander europese lande n sosiale welvaartstaat wat in sy binnelandse ekonomiese beleid die beginsels van n sosiale markekonomie toepas en ook een van die liberaalste lande ter wêreld waar groot waarde aan omgewingsbewaring en die bestryding van xenofobie geheg word nogtans weeg behoudende waardes steeds swaar in duitsland wat vanweë sy ryk kulturele filosofiese en literêre erfenis ook as die land van digters en denkers bekendstaan ou tradisies word met trots bewaar en gewaardeer net soos harde werk juistheid en fiskale verantwoordelikheid die bondsrepubliek duitsland is n lid van die verenigde nasies navo die g en die g nasies asook n stigterslid van die europese unie duitsland wat sedert die s meer as drie miljoen immigrante uit oos europa ontvang het het tans die grootste bevolking van enige eu lidstaat as een van die wêreld se voorste nywerheidslande wat hom op meganiese ingenieurswese en masjienbou voertuie chemiese produkte en huishoudelike goedere toespits is duitsland die grootste ekonomie in europa en die vierde grootste ter wêreld sy ekonomiese en politieke gewig stel die land in staat om sy beleid van fiskale soberheid ook op europese vlak toe te pas duitsland strek van die kusgebiede langs die noord en oossee tot by die sentraal alpe in die suide waarvan egter net n klein gedeelte op duitse grondgebied lê in noord suidelike rigting strek die duitse staatsgebied oor n afstand van km in wes oostelike rigting oor km die land word dikwels as die hartland van europa beskryf en grens aan nege buurlande denemarke in die noorde nederland belgië luxemburg en frankryk in die weste oostenryk en switserland in die suide en pole en tsjeggië in die ooste duitsland se internasionale grense loop oor n totale afstand van km die langste gemeenskaplike grens is dié met oostenryk wat oor n afstand van km strek die bodenmeer is hierby nie ingereken nie die noord en oossee vorm n natuurlike grenslyn in die noorde in noord suidelike rigting is daar vier groot geografiese landskappe wat veral volgens hulle hoogte van mekaar verskil die noorde van duitsland word oorheers deur die noord duitse vlakte wat tydens die ystydperke gevorm is die sentrale gedeelte van die land is gekenmerk deur beboste bergreekse die sogenaamde mittelgebirge middelgebergtes daar is verskillende tipes van landskappe onder andere aangesien duitsland heeltemal op die eurasiese plaat lê kom sterk aardbewings normaalweg nie voor nie nogtans word die rynbreuk in noordryn wesfale veral in die omgewing van keulen as n gebied beskou waar n groot aardbewing moontlik tot ernstige rampe en lewensverlies kan lei hierdie bergreekse gaan in die mees suidelike deelstate baden wrttemberg en beiere geleidelik oor na die alpynse voetheuwels n landskap wat ook hoofsaaklik teen die einde van die laaste ystydperk gevorm is en gekenmerk word deur gletserpuine vlaktes en n aantal mere soos die bodenmeer met n oppervlakte van vierkante kilometer die hoogste bergpiek in die alpe van suid beiere is die zugspitze met meter die alpe is die enigste hooggebergte waaraan duitsland n aandeel het nogtans is daar n aantal bergreekse met bergpieke wat hoogtes van meer as meter bereik soos die swartwoud met die feldberg meter bo seevlak die beierse woud met die groot arber groer arber meter die ertsgebergte die fichtelgebergte die swabiese gebergte en die harzgebergte wat danksy sy geïsoleerde noordelike ligging n uitsondering vorm die harz bereik met die brocken n hoogte van meter bo seevlak noord van die middelgebergtes is daar net enkele formasies met n hoogte van meer as meter soos die flming in die deelstaat brandenburg meter duitsland beskik oor n relatief groot aantal eilande wat in die noordsee meesal as eilandkettings net voor die kuslyn lê die twee groot eilandgroepe van die noordsee is die noord en oos friese eilande die noord friese eilande waaronder sylt fhr amrum en pellworm asook die klein halligen eilandjies maak deel uit van sleeswyk holstein die noordelikste deelstaat die eilande was oorspronklik deel van die vasteland maar is as gevolg van geologiese aktiwiteite van die vasteland afgesny nádat die gebiede daartussen gedaal het en oorvloed is die noord friese eilande lê langs die kuslyn van die deelstaat nedersakse en is geleidelik uit sandbanke gevorm die eilande in die oossee maak deel uit van die sogenaamde strandmeerkus hulle word deur groter oppervlaktes gekenmerk die grootstes van hierdie eilande is rgen en usedom die uiterste oostelike deel van usedom behoort tot pole die grootste eilande in die binneland is die blomme eiland mainau lindau en die kloostereiland reichenau in die bodenmeer en herrenchiemsee in die chiemmeer die mere in duitsland is grotendeels as gevolg van die laaste ystydperk gevorm toe voormalige gletservalleie met water opgevul is die meeste van die groter mere is dus in gebiede geleë wat vroeër deur binnelandse ysmassa s bedek was of in die voorland van die gletsers veral in mecklenburg en die alpevoorland die grootste meer waaraan duitsland n aandeel het is die bodenmeer duits bodensee naby die grens met switserland en oostenryk die grootste meer wat in sy geheel in duitsland lê is die mritz met n oppervlak van vierkante kilometer wat deel uitmaak van die mecklenburgse mereplato die grootste mere na die bodenmeer en mritz is die chiemmeer beiere vierkante kilometer die schwerinse meer mecklenburg voorpommere vierkante kilometer die starnbergse meer beiere vierkante kilometer die ammermeer beiere vierkante kilometer die plauer meer mecklenburg voorpommere vierkante kilometer die kummerowse meer mecklenburg voorpommere vierkante kilometer die steinhuder meer nedersakse vierkante kilometer en die groot plnse meer sleeswyk holstein vierkante kilometer die ses groot rivierstelsels van duitsland is ryn donau elbe oder weser en eems in hidrografiese opsig behoort die suide van duitsland tot die donau se dreineringsgebied europa se grootste rivier na die russiese wolga met n lengte van meer as kilometer waarvan kilometer op duitse staatsgebied wat in die swartsee uitmond groot dele van die oos holsteinse heuwel en mereland noord en noordoos van die mecklenburgse mereplato maak deel uit van die oossee se hidrografiese gebied alle ander streke word deur die ryn eems weser en elbe gedreineer wat in die noordsee uitmond met n lengte van km is die ryn die langste rivier in duitsland die europese waterskeiding loop oos van die rynvallei oor die hoofkam van die swartwoud en volg daarna die swabiese en frankiese gebergtes van die ryn se totale lengte van kilometer loop kilometer deur duitsland die rivier speel n belangrike rol in die kulturele geskiedenis van die land en sy mites en legendes maar vervul daarnaas ook n ekonomiese funksie as een van die besigste waterweë in europa die elbe ontspring in die reusegebergte digby die pools tsjeggiese grens en mond na sowat kilometer waarvan in duitsland naby die hawestad cuxhaven in die noordsee sy belangrikste takriviere is die saale en die havel die oder vorm saam met die neisse duitsland se grensrivier met pole terwyl die weser se stroomgebied heeltemal in duitsland lê die eemsrivier vloei deur die uiterste noordweste van duitsland die grootste deel van duitsland lê in die gematigde klimaatsone van sentraal europa wat deur westelike winde oorheers en deur wisselvallige weerstoestande gekenmerk word die westelike winde wat vanuit die atlantiese oseaan oor duitsland waai bring dwarsdeur die jaar reën die jaarlikse reënval beloop tussen minder as tot mm in die noord duitse vlakte tussen en meer as mm in die middelgebergtes en tot meer as mm in die alpe die klimaat word daarnaas ook deur die warm golfstroom beïnvloed die noordweste en noorde van duitsland word deur n seeklimaat met reënval dwarsdeur die jaar gekenmerk die winters is relatief sag en matig terwyl die somers eerder koel is alhoewel somertemperature ook in die noorde soms dae lank bo c kan styg die gemiddelde temperature is hamburg januarie c julie c essen januarie c julie c oos duitsland is in klimatiese opsig n oorgangsgebied weerstoestande het dikwels kenmerke van n vastelandsklimaat met strawwe koue winters en baie warm somers gebiede soos die deelstaat brandenburg en berlyn kry soms baie min reën in die somer die gemiddelde temperature is berlyn januarie c julie c die sentrale en suidelike gebiede van duitsland is n oorgangsgebied van n gematigde seeklimaat na n vastelandsklimaat die rynvallei is egter een van die warmste gebiede in die land die gemiddelde jaarlikse temperatuur in die suidweste van baden wrttemberg is c baie warm somers met temperature van meer as c tree gereeld op gemiddelde temperature mnchen januarie c julie c freiburg januarie c julie c tot en met was die gemiddelde jaarlikse temperatuur in duitsland c as gevolg van die aardverwarming het dit in die volgende dekades merkbaar gestyg en in reeds c bereik veral die somers het warmer geword die hoogste temperatuur wat sedert die jaar waarin met landswye weerkundige metings begin is aangeteken is was c op julie in kitzingen beiere volgens die artikel van die duitse grondwet grundgesetz is die bondsrepubliek duitsland n demokratiese federale en sosiale regstaat sy hoofstad en regeringsetel is berlyn duitsland is in administratiewe opsig verdeel in deelstate bundeslnder wat gedeeltelik selfregerend is vyf van die deelstate is verder verdeel in administratiewe distrikte regierungsbezirke die bondspresident bundesprsident fungeer as die staatshoof en verteenwoordiger van die republiek op internasionale vlak hy oefen egter geen politieke mag uit nie die president van die parlement bundestagsprsident die bondskanselier bundeskanzler en die president van die federale raad van die deelstate bundesratsprsident wat ook as visestaatshoof fungeer volg as ampsdraers in die rangorde die bondskanselier is die regeringshoof en bepaal die grondbeginsels van die regering se binne en buitelandse beleid in ooreenstemming met die federale staatsbestel beskik ook die deelstate oor hulle eie uitvoerende wetgewende en regsprekende gesag die bundesrat raad van die deelstate letterlik bondsraad het net soos die bundestag die nasionale parlement uitvoerende bevoegdhede besluite oor voorgestelde nasionale wetgewing word deur albei kamers gemeenskaplik geneem wetsontwerpe van die nasionale parlement wat die regte van die deelstate sou raak moet deur die bundesrat goedgekeur word die duitse grondwet mag met die uitsondering van die artikels oor fundamentele menseregte met n tweederdes meerderheid in albei kamers gewysig word die parlemente van die deelstate besluit oor die plaaslike wetgewing die onderwys polisie en ander belangrike instellings word deur die deelstate beheer die politieke partye het n groot invloed op die wetgewing en ofskoon die afgevaardigdes nie gedwing mag word om teen hulle gewetens op te tree nie word die meeste wetsontwerpe deur die parlementslede van die meerderheidsparty gemeenskaplik goedgekeur om die doelwitte van dié party te verwesenlik op nasionale vlak vorm die federale regering onder die leiding van die bondskanselier die uitvoerende gesag terwyl die deelstate regerings onder die leiding van n eerste minister het die stadstate berlyn hamburg en bremen het regerende burgemeesters as hulle regeringshoofde die administrasies van die deelstate word deur ministers beheer die konstitusionele hof bundesverfassungsgericht in karlsruhe het die hoogste gesag oor die grondwet die hoogste nasionale geregshowe is die federale geregshof bundesgerichtshof in karlsruhe en leipzig die federale administratiewe gereg bundesverwaltungsgericht wat regsake in verband met die administrasies hanteer in leipzig en die geregshof van finansies in mnchen die meeste regsake word deur die deelstate beheer terwyl die nasionale geregshowe as appélhowe dien die oudste nedersettings in die gebied van die huidige duitsland het tot jare gelede ontstaan die homo sapiens neanderthalensis wat nou verwant is aan die huidige mens is na die neanderthal naby die stad mettmann genoem die neanderthal mense is sowat jare gelede deur die huidige mens die homo sapiens sapiens verdring akkerbou veeteelt en permanente nedersettings het in die laat steentydperk ontwikkel belangrike argeologiese vondse uit hierdie periode soos die hemelskyf van nebra dui daarop dat die beskawings teen hierdie tyd kultureel al hoogs ontwikkel was en kennis van sterrekunde gehad het die eerste verwysings na die keltiese en germaanse stamme in duitsland is van griekse en romeinse oorsprong omtrent v c het keltiese stamme die suidelike duitsland oorheers terwyl die germane hulle in die noorde gevestig het oor die eeue heen het die germaanse stamme suidwaarts begin trek in die ste eeu n c het die germane al die donau bereik wat destyds die grenslyn tussen die germaanse en keltiese gebiede gevorm het keltiese leenwoorde en plekname is deur die germane oorgeneem vanaf v c het die romeine na germanië begin kom julius caesar v c het met sy soldate die gebied wes van die ryn verower vanaf hierdie punt in die geskiedenis is die gebied wat vandag duitsland heet vir jare in twee gedeel die weste was deel van die magtige romeinse ryk en die ander kant van die ryn is deur die barbare geregeer soos die romeine die destydse germaanse stamme genoem het germaanse krygers onder die bevel van die cheruskiese stamhoof arminius laat die romeinse troepe van die legaat publius uinctilius varus in n c n verpletterende neerlaag in die slag by die teutoburgerwoud wat eintlik naby kalkriese plaasgevind het ly die romeinse keiser augustus octavianus sien van sy planne af om die noordoostelike grenslyn van die romeinse ryk vanuit die ryn na die elbe te verskuif in die romeinse gebiede van germanië ontwikkel n bloeiende germaans romaanse kultuur stede soos keulen wat destyds as colonia claudia ara agrippinensium bekend staan ontwikkel tot ekonomiese sentrums met enkele tienduisend inwoners keulen self word die hoofkwartier van die romeinse glasbedryf in laer germanië augusta treverorum die huidige trier word in die keiserlike hoofkwartier van constantius chlorus een van die vier keisers van die romeinse tetrargie tot by die begin van die germaanse volksverhuising bly trier een van die belangrikste keiserlike stede in die romeinse ryk omtrent bereik die volksverhuising die gebied van die huidige duitsland keulen word in deur die franke verower en word later deel van die frankiese ryk van koning clovis i met sy doop volgens die rooms katolieke ritus en die aanvaarding van latyn as liturgiese taal van die kerk word clovis in een van die grondleggers van die christelike westerse beskawing die de eeuse duitse geskiedskrywing het n eensydige beeld van die vroeë duitse volkswording voorgehou waarvolgens groot dele van die romeinse ryk deur germaanse stamme verower is wat later die frankiese ryk sou stig in is daardie ryk in n frans en n duitssprekende deel frankryk en duitsland verdeel en voortaan het die duitse nasie as n volk van germaanse afkoms bestaan min aandag is aan die feit geskenk dat n groot persentasie duitssprekendes in werklikheid van romaanse keltiese en slawiese afkoms is terwyl volgens genetiese ontledings sowat persent van duitsers aan moederskant van germaanse herkoms is het persent van alle manlike duitsers keltiese voorvaders dikwels is die oorspronklik keltiese bevolking van suid en wes duitsland wat nou verwant aan die galliërs was en handels en kulturele bande met die etruskers in italië gehandhaaf het die romaanse bevolking in die vroeëre romeinse provinsies van duitsland en die slawiërs wat gebiede oos van die elberivier en in bo en sentraal franke bewoon het as deel van n gemeenskaplike indo europese beskawing beskou die britse rassis houston stewart chamberlain wat met sy werke ook aanklank by duitse nasionaalsosialiste gevind het het na die slawokeltogermane as die oerstof van die europese geskiedenis verwys die nasionaalsosialistiese propaganda het n nuwe rassistiese mite geskep waarin germanedom en duitsdom die germaanse en die duitse volkskarakter as een en dieselfde ding beskryf is slawiese volke is as minderwaardig geag en hul bydrae tot die duitse beskawing ontken sodoende het die nasionaalsosialistiese bewindhebbers volksmoord en die verowering van slawiese lande in oos europa probeer regverdig duitssprekendes in die ooste van europa moes uiteindelik in duur betaal vir dié onmenslike rasse ideologie en is self uit hul geboortelande verdryf geskiedkundiges en argeoloë het lankal die bewys gelewer dat die hipotese van n germaans duitse kontinuïteit n moderne konstruksie is wat min ooreenstemming met historiese feite toon die vroeg middeleeuse koninkryke wat ná die val van die wes romeinse keiserdom deur franke oos en wes gote alamanne beiers en thringers gestig is kan ng volgens hul eie beskouing en waarneming ng vanuit n historiese perspektief as duits bestempel word nie hierdie verskillende stamme het hulself ook nie as deel van n groter volk beskou nie eers in die de eeu het martin luther se bybelvertaling met sy verwysing na die twaalf stamme van die kinders van israel die aanleiding vir die herdefinisie van n stam as deel van n groter nasie gegee as politieke term is die duitse volk in analogie met die franse konsep van n peuple franais franse volk en die nation franaise franse nasie tydens die franse rewolusie gebruik die sambreelterm duitsers dateer nogtans uit n vroeë historiese periode die oudhoogduitse diot as etimologiese wortel van duits is in die betekenis van volk of gewone mense gebruik diet of diot paaie was byvoorbeeld die roetes wat deur n plaaslike bevolking op pad na kerke begraafplase of algemene vergaderings gebruik is die keltiese teut het dieselfde etimologiese oorsprong en betekenis die teutone wat deur die romeine in v c as n skrikwekkende bedreiging ervaar is is volgens die gallies keltiese term vir n groter groep mense genoem vanaf die middeleeue is n onderskeiding tussen die volkstaal of lingua theodisca en die taal van geleerdes latyn gemaak die oudste historiese dokument waarin theodiscus voorkom dateer van en verwys na engeland en die engelse taal in die frankiese ryk was die theodisca lingua die algemene verkeerstaal in wes en bo franke wat onder meer vir onderhandelinge gebruik is karel die grote se kleinseuns lodewyk en karel het hul politieke alliansie teen hul broer lothar in hul plegtige straatsburgse ede amptelik in albei tale gesluit romaans of latyn romana lingua en duits teudisca lingua sodat ook die gewone soldate in hul leërs die inhoud en doelwit van die ooreenkoms kon verstaan ook in die de eeu was daar blykbaar nog geen sambreelterm vir die verskillende stamme nie biskop frechulf van lisieux omstreeks het in n dokument wat omstreeks geskryf is na franke en gote as nationes theodiscae verwys stamme wat die nie latynse volkstaal gebesig het die romeinse sambreelterm germani soos gebruik deur caesar en tacitus is nie gebruik om na hierdie etniese groepe te verwys nie die eerste belangrike etniese onderskeiding was dié tussen bewoners aan die linker en die regteroewer van die ryn nadat die frankiese ryk in in n westelike en n oostelike ryk verdeel is bewoners van die oos frankiese ryk is transrhenenses genoem mense van anderkant die ryn in italië is n onderskeiding gemaak tussen inheemses en teutisci die langobarde wat n germaanse dialek of theodisca lingua gepraat het vanaf die de eeu is in italië na germaanssprekendes naas teutonici ook as saxones of saksers verwys blykbaar omdat die ottoniese konings en hul begeleiers uit sakse afkomstig was opvallend genoeg was daar ook in die vroeë middeleeue nog geen gevoel van etniese samehorigheid nie en is etniese terme uit die buiteland die romaanse wêreld oorgeneem die taalgrens tussen noord of platduitse dialekte en hoogduits in die suide kon moontlik tot n kulturele en selfs nasionale grens ontwikkel het dit was karel die grote wat die verskillende onafhanklike germaanse stamme in n gemeenskaplike ryk verenig het dikwels met geweld soos in die geval van die saksers en sodoende die politieke basis vir die de eeuse koninkryk geskep het waarin ses stamme alamanne beiers friese franke saksers en thringers saamgesluit het n nasionale identiteit het eers later gaandeweg ontwikkel die beginpunt van hierdie proses was die bedreiging deur hongaarse aanvalle wat net deur n gemeenskaplike poging van alle stamhertogdomme afgeweer kon word so was die italianers eeue lank die enigstes wat van duitsers gepraat het dit is n bewys vir die destyds oorheersende kulturele invloed van die romaanse wêreld dat die duitsers uiteindelik hierdie italiaanse term as leenwoord oorgeneem het om na hulself te verwys die werklike etnogenese van die duitse volk die volkswording het egter nie voor die de eeu plaasgevind nie in die eeue voor die ontwaking van n nasionale duitse bewussyn het die bewoners van die oorspronklike stamhertogdomme gaandeweg hul eie streeksgebonde identiteit ontwikkel so was ook die duitse keiserryk wat in formeel geproklameer is volgens sy grondwet n federasie van duitse koninkryke hertogdomme en ander politieke entiteite onder die bewind van n gemeenskaplike keiser vir die grootste deel van sy geskiedenis was duitsland geen eenheidstaat nie maar n losse verbond van territoriale state binne die heilige romeinse ryk van die duitse nasie die term duits was eers vanaf die ste eeu gebruiklik en het na die volkstaal verwys wat in die oostelike deel van die frankiese ryk gebesig is in teenstelling met latyn die taal van geleerdes ná die afsterwe van karel die grote in langs die taalgrens tussen vroeë middeleeuse frans en oudhoogduits uitmekaargebreek n gevoel van samehorigheid is in die oostelike gebiede langsamerhand geskep met taal as die verenigende band na die gebied waar duits as omgangstaal gebesig is is algemeen verwys as duitsland grense kon nie maklik vasgestel word nie terwyl die romaans germaanse taalgrens in die weste al vroeg begin stabiliseer het het die migrasie van duitssprekende setlaars na gebiede in die ooste eers in die de eeu tot stilstand gekom in baie streke het duits en slawiessprekendes vermeng of eeue lank naas mekaar geleef retrospektief word die ampsaanvaarding van konrad i as koning in as die oorgangspunt van die oos frankiese na n duitse ryk of regnum teutonicum beskou nogtans was konrad se amptelike titel analoog met sy herkoms aanvanklik frankiese koning en later romeinse koning die ryk is vanaf die de eeu romeinse ryk genoem sedert die de eeu heilige romeinse ryk en eers vanaf die de eeu was die verwysing na n duitse nasie gebruiklik die koning in hierdie ryk is deur die hoë adel verkies met enkele uitsonderings was die meeste monarge verwant met hul voorgangers n verdere kenmerk was die mobiliteit van ryk en koning in die middeleeue was daar nog geen enkele duitse hoofstad nie n algemene ryksbelasting was eweneens onbekend in plaas daarvan het sogenaamde ryksgoedere landerye geboue finansiële regte en die politieke gesag wat daaraan verbonde was n inkomste aan die koning verskaf die koning is deur sy onderdane beskou as n heerser wat gebonde was aan oorgelewerde volkswette en die toestemming van hoë adellikes sy bevoegdhede het wetgewing belasting regspraak militêre opperbevel en kerklike gesag ingesluit daarnaas het die koning in hoogste instansie oor regtelike en politieke geskille beslis met die sogenaamde goue bul het keiser karel iv in die belangrikste duitse grondwet van die middeleeue verkondig waarin die prosedures vir die verkiesing en bekroning van die keisers van die heilige romeinse ryk vasgestel is en wat sy geldigheid eers met die ontbinding van die ryk in verloor het koning otto i het homself in in rome tot keiser laat kroon aan die keiserlike gesag wat ook deur sy opvolgers uitgeoefen is was volgens die destydse ideaal die hele awendland onderworpe die politieke werklikheid het anders gelyk omrede konings vir hul kroning as keisers na rome moes reis het hulle steeds pogings onderneem om oor italië te heers hendrik iv was die eerste koning wat homself ná n dispuut oor die benoeming van biskoppe die sogenaamde investituurstryd aan die pous in rome se gesag moes onderwerp met merkwaardige simboliek in het hendrik kaalvoet in die sneeu by canossa voor pous gregorius vii boete gedoen as politieke rolspelers is pous en koning vervolgens op dieselfde voet geplaas ondanks alle formele gesag het tydens die heerskappy van die volgende heerserdinastie die staufers n proses van territoriale opsplitsing begin waartydens geestelike en wêreldlike vorste hul politieke status tot dié van half outonome landshere kon verhef terwyl ander lande in wes europa tot nasionale state met sentralistiese gesag begin ontwikkel het was in duitsland uiteenlopende politieke kragte werksaam so kon n duitse eenheidstaat eers eeue later in tot stand kom tegnologiese vooruitgang in die europese landbousektor het gepaard gegaan met gunstige klimatiese invloedfaktore die middeleeuse warmperiode of klimaatoptimum het danksy stygende temperature opbrengste verder vergroot en die gehalte van oeste verbeter n lang tydperk van bevolkingsgroei het die uitbreiding van bewoonde gebiede en die stigting van nuwe nedersettings noodsaaklik gemaak boerderybedrywighede rondom bestaande nedersettings is uitgebrei so is bosgebiede in landbougrond omgeskep en moerasse drooggelê die grootskaalse kolonisasie van streke in oos europa deur duitse setlaars waartydens nuwe nedersettings in slawiese gebiede oos van die elberivier gestig is val in hierdie fase heersers het stede toenemend as n belangrike bron van inkomste beskou en vanaf die vroeë de eeu aktief bygedra tot die stigting van nuwe nedersettings waaraan besondere voorregte toegeken is onder die heerskappy van maximiliaan i wat tussen en as keiser van die heilige romeinse ryk regeer begin die huis habsburg n oorheersende politieke rol in europa speel alhoewel maximiliaan dikwels die laaste ridder genoem word stel die hoogs opgeleide keiser belang in wetenskap en kuns en staan onder die invloed van die humanisme en renaissance nogtans bly die politieke strukture van die ryk ingewikkeld die augustynse monnik martin luther wat sedert net die wantoestande in die rooms katolieke kerk wil keer maak deur middel van nuwe media soos pamflette en gedrukte boeke sy oortuigings in die hele land bekend uiteindelik lui hy die reformasie in duitsland in hy vertaal die bybel in duits en skep sodoende n duitse standaardtaal op basis van die middelduitse dialekte die politieke en godsdienstige spannings in duitsland ontvlam in in die dertigjarige oorlog duitsland word die slagveld van die europese moondhede soos frankryk en swede wat aan die kant van die duitse protestantse heersers teen die keiserlike katoliek gesinde magte optree die oorlogshandelinge en daarmee gepaardgaande gruweldade en hongersnode lei tot n ongekende verlies aan menselewens meer as een derde van die duitse bevolking sterf in die oorlog wat eers in met die vredesluiting van mnster tot n einde kom die franse koning lodewyk xiv maak in namens sy skoonsuster elisabeth charlotte van die palts aanspraak op die gebied palts n welvarende streek langs die ryn met die stad heidelberg as een van sy sentrums in die negejarige oorlog wat as gevolg uitbreek word die gebied een van die welvarendste in duitsland verwoes ondanks die verwoestings wat deur die dertigjarige oorlog die negejarige oorlog en die spaanse opvolgingsoorlog in duitsland aangerig is herstel die ryk en belef n nuwe ekonomiese en kulturele bloeitydperk op politieke gebied kan daar egter geen sprake van vernuwing wees nie ook pruise wat tot een van die belangrikste deelstate van die heilige romeinse ryk ontwikkel bly onder sy verligte maar outeritêre koning frederik die grote tot n absolutistiese monargie die magsstryd tussen pruise en oostenryk begin die heilige romeinse ryk heeltemal verlam ná die franse rewolusie van begin frankryk onder die heerskappy van napoleon bonaparte sy magsgebied in europa uitbrei onder die franse invloed word die heilige romeinse ryk in ontbind terwyl pruise danksy politieke hervormings tot n moderne staat ontwikkel in die duitse bevrydingsoorloë ly napoleon n nederlaag maar die vereniging van die verskillende duitse state misluk omtrent neem die industrialisering van duitsland n aanvang die verarming van talle werkers as gevolg van die toenemende meganisering van verskillende bedrywe en herhaalde misoeste lei tot politieke onluste nadat die owerhede onder meer in pruise nie instem tot hervormings nie breek in maart opstande uit wat talle menselewens eis die duitse vorste verset hulle egter teen die burgerlike rewolusie en die konstitusionele grondwet wat deur liberale voorgestel word kom nie tot stand nie gedurende die vyftigerjare emigreer baie duitsers na oorsese lande veral na die verenigde state desondanks ontwikkel die duitstalige sentraal europa danksy sy gevorderde ekonomie en tegnologieë tot een van die belangrikste gebiede ter wêreld onder die indruk van die maatskaplike ellende skryf karl marx sy kritiek op die politieke ekonomie in pruise gebruik die kanselier otto von bismarck internasionale spannings om pruise se politieke hegemonie in duitsland te bevorder franse provokasies gee die aanleiding tot die frans duitse oorlog in ná die franse nederlaag gryp bismarck die kans om n duitse keiserryk onder die heerskappy van pruise se koning wilhelm i te stig die skadevergoeding wat frankryk moet betaal bevorder die ekonomiese oplewing in duitsland die binnelandse beleid word deur die stryd teen die invloed van die rooms katolieke kerk en die sosiaal demokratiese party gekenmerk in die magstryd met ander europese lande besluit duitsland om sy eie koloniale ryk te stig onder meer in afrika en die suidsee die eerste wêreldoorlog breek in as gevolg van die onrus in die balkan en die ingewikkelde alliansies tussen die groot mondhede uit die duitse planne om eers frankryk en daarna rusland neer te werp misluk duitse troepe word in n langdurige oorlog aan twee fronte verwikkel die duitse nederlaag maak in ook n einde aan die monargiese stelsel wat deur n republikeinse staatsvorm vervang word volgens die vredesverdrag van versailles waarin die duitsers alle skuld vir die groot oorlog moes aanvaar was die duitse ryk verplig om oorlogsreparasies aan die geallieerde moondhede te betaal n klousule wat deur baie as n vernedering ervaar is en n swaar las op die na oorlogse ekonomie geplaas het toe die duitse ryk sy skuld wanbetaal het het frankryk en belgië nie geskroom om dele van die land se vernaamste nywerheidsgebiede veral die ruhrgebied met sy steenkool mynboubedryf en swaar nywerhede te beset nie om betaling af te dwing uit ekonomiese nood naas reparasies moes ook salarisse en lone in die openbare sektor betaal word het die duitse regering hom na die drukpers gewend om op groot skaal nuwe geld te skep die gevolg was n hiperinflasie wat ongekende afmetings aangeneem het toe in november n nuwe geldeenheid die rentenmark ingevoer is om die ou papiermark te vervang was die wisselkoers biljoen die politieke situasie het eers ná jare se onluste en die invoering van die rentenmark begin stabiliseer die kulturele lewe het n bloeitydperk tydens die sogenaamde goue twintigerjare beleef n periode van relatiewe politieke en ekonomiese stabiliteit wat in begin het en tot n groot mate deur buitelandse veral amerikaanse lenings gefinansieer is ekonomiese en politieke toestande het met die groot depressie in weer dramaties begin versleg nadat amerikaanse beleggers kredietlyne opgeskort en groot bedrae kapitaal aan die land onttrek het radikale groeperings soos die moskou gesinde kommunistiese party van duitsland kpd en die fascistiese nasionaal sosialistiese duitse arbeidersparty nsdap het die demokratiese stelsel van die republiek ernstig begin ondermyn die deflasionêre ekonomiese beleid van die kanselier brning het die ekonomiese krisis vererger en die werkloosheidsyfer in januarie tot meer as ses miljoen laat styg op januarie word die leier van die nsdap adolf hitler tot rykskanselier van duitsland benoem die verregse politici van die duits nasionale volksparty dnvp slaag nie daarin om hitler en sy party in die gemeenskaplike koalisieregering in bedwang te hou nie soos hulle oorspronklik beplan het binne enkele maande verseker hitler sy ongedeelde mag veral danksy die gewelddadige optrede van sy sa groepering teen opposisiepartye joodse burgers en teenstanders word vervolg en vermoor hitler en sy party oorheers duitsland in n soort populêre diktatuur die groot massa van die bevolking steun die bewind terwyl andersdenkendes brutaal onderdruk word hitler forseer die bewapening en militarisering van duitsland duitstalige gebiede soos oostenryk anschluss en die sudete gebied in tsjeggië word by die duitse ryk ingelyf ná n geheime ooreenkoms met die sowjetiese diktator stalin in die laat somer van beplan hitler n aanvalsoorlog teen pole op augustus val duitse troepe pole aan ná sy oorwinning oor frankryk in geniet hitler die gewildheid van die massas nogtans is hy van voorneme om die duitse ryksgebied in die ooste uit te brei en stalin uit te skakel gevolglik beveel hy op junie om die sowjetunie aan te val tog sedert die jaar word die duitse ryksgebied in toenemende mate deur die oorlog geraak britse bomwerpers verwoes duitse stede soos keulen en lbeck n poging van duitse offisiere om hitler deur middel van n sluipmoord uit te skakel misluk op julie ná hierdie datum eis die oorlogshandelinge en bombardemente die lewens van meer duitse soldate en burgerlikes as in die eerste vyf jare van die tweede wêreldoorlog danksy die oormag van die geallieerde troepe ly duitsland uiteindelik n verpletterende neerlaag hitler pleeg op april selfmoord in berlyn russiese amerikaanse britse en franse troepe beset duitsland en ook die duitse hoofstad word in vier besettingsones opgedeel in die sowjetiese sone word die sosiaaldemokratiese party spd in gedwing om met die kommuniste kpd saam te smelt die gebied trek ook geen voordeel uit die amerikaanse marshall plan nie wat deur middel van krediete en ekonomiese hulp die heropbou van die oorlogsverwoeste europa moontlik maak stalin reageer op die monetêre hervorming in die drie westelike besettingsones en die invoering van die deutsche mark dm as nuwe geldeenheid in met n blokkade van die westelike sones van berlyn die geallieerde magte waaronder ook die suid afrikaanse lugmag vervoer tydens die sogenaamde berlynse lugbrug alle invoere vir wes berlyn met vliegtuie na die stad stalin ly n politieke nederlaag en staak die blokkade in die volgende jaar alle politieke pogings om duitsland te herenig misluk aangesien stalin nie daarin slaag om n neutrale duitse staat in die lewe te roep nie en in word twee duitse state gestig die bondsrepubliek duitsland brd as n westerse demokrasie en die duitse demokratiese republiek ddr as n sosialistiese staat die laaste duitse krygsgevangenes word eers in deur die sowjetunie vrygelaat n reusestroom vlugtelinge na wes duitsland bedreig die politieke en ekonomiese stabiliteit van die ddr in laat die ddr regering die berlynse muur oprig vanaf is die duits duitse grenslyn met mynvelde en n grensdraad versterk vanaf vorm die sosiaaldemokrate vir die eerste keer n koalisieregering met die christelike demokrate en vanaf met die liberale party fdp n beleid van vreedsame toenadering tussen wes duitsland en die oosbloklande en politieke hervormings in wes duitsland kenmerk hierdie tydperk in die ddr volg erich honecker in walter ulbricht as staats en partyleier op anders as verwag volg hy geen liberale beleid nie en die staat versnel die nasionalisering van die laaste vrye ondernemings in die bondsrepubliek duitsland word die voorsitter van die christelik demokratiese unie helmut kohl ná n mosie van wantroue in bondskanselier as opvolger van helmut schmidt spd sedert groei die invloed van die opposisie binne in die ddr na die opposisie deur die sowjetiese perestroika beleid aangemoedig word om meer demokratiese regte op te eis twee jaar later ruk die situasie in die land onder die indruk van massabetogings hand uit die staatsparty sed raak ontslae van erich honecker maar slaag nie daarin om sy magsposisie te bewaar nie op november word die berlynse muur geopen en in vind die eerste vrye verkiesing in die ddr plaas die ddr parlement die volkskammer besluit om by die bondsrepubliek duitsland aan te sluit die twee duitse state word op oktober herenig en berlyn word ná jaar weer die hoofstad van die hele duitsland duitsland is tans die grootste ekonomie in europa en die vierde grootste ter wêreld ná die verenigde state china en japan die land is volgens amptelike statistieke tans ook die grootste uitvoerder ter wêreld voor die volksrepubliek china en die verenigde state in is goedere ter waarde van biljoen uit en goedere ter waarde van miljard ingevoer die handelsoorskot het op miljard te staan gekom duitsland se belangrikste handelsvennote is frankryk die verenigde state die verenigde koninkryk nederland en sjina duitsland word sedert die einde van die de eeu steeds as een van die leidende nywerheidslande beskou die belangrikste nywerhede is motorvervaardiging elektrotegniese produkte masjienbou en chemie nogtans het die aandeel werknemers in die nywerheidsektor tussen en van tot persent gedaal terwyl die aandeel werknemers in die dienstesektor verdubbel het en nou persent of miljoen bedra die tersiêre sektor se bydrae tot die bgp beloop tans meer as persent ondanks die sukses op die uitvoermarkte het duitsland tydelik moeilike ekonomiese vraagstukke in die gesig gestaar so was die besparingspeil in die verlede redelik hoog in vergelyking met ander ontwikkelde lande terwyl die binnelandse verbruik relatief swak gebly het as gevolg het die land teen die begin van die ste eeu gebuk gegaan onder n hoë werkloosheidsyfer van omtrent tien persent die hoë koste van die sosiale welvaartstelsel n baie hoë staatskuld en deflasionêre tendense op die goedere en arbeidsmarkte lone en salarisse het ondanks die verhoogde produktiwiteit in die afgelope jare nouliks gestyg die ekonomiese situasie in oos duitsland was besonder kommerwekkend hier ontbreek ná die omverwerping van die sosialistiese stelsel die industriële en tersiêre infrastruktuur wat tot grootskaalse binnelandse migrasie na die westelike deelstate gelei het bron bron bron een van die mees noemenswaardige kenmerke van duitsland se nuwe ekonomiese opswaai in die vroeë ste eeu is die oplewing van die nywerheidsektor sy aandeel aan die bruto geografiese produk van die land het tussen en van tot persent toegeneem terwyl die nywerheidsektor in die meeste geïndustrialiseerde lande al dekades lank gekrimp het sodat hulle ekonomieë tot dienste ekonomieë begin verander het skep die sekondêre sektor wat sonder die boubedryf slegs persent van duitsland se werknemers in diens het tans n derde van alle nuwe werkgeleenthede die industriële sektor word in teenstelling met die dienstesektor deur relatief hoë lone en salarisse gekenmerk die persentasie uitvoere het in die periode tussen en van tot persent gestyg veral oos duitsland se nywerhede groei tans vinnig en lewer sowat elf persent van die totale nywerheidsproduksie op in en was daar weer n merkwaardige toename in die getal werkgeleenthede in die nywerheidsektor wat einde september miljoen werknemers in diens gehad het die sterkste groei is in masjienbou persent en by vervaardigers van metaalprodukte persent aangeteken ook in die volgende jare het die land sy status as nywerheidsreus met sukses verdedig die aantal ekonomies aktiewe persone het in met miljoen die hoogste vlak ooit in die geskiedenis van die federale republiek van duitsland bereik terwyl ook alle ander ekonomiese aanwysers uiters belowend was vir en word met persent weer n ekonomiese groeikoers bo die gemiddelde van alle eu lidstate verwag lone en salarisse het aansienlik gestyg terwyl werkloosheidsyfers in baie landsdele merkbaar gedaal en die privaat verbruik verder aangewakker het ontleders verwys na twee sentrale ekonomiese faktore by duitsland se ekonomiese suksesverhaal so het die land wat tradisioneel een van die grootste uitvoerders is sy aandeel op die wêreldmarkte ondanks die volksrepubliek van sjina se dinamiese groei sedert die middel van die s feitlik gehandhaaf dit het in byna elf persent van die globale uitvoere beloop n daling van slegs twee persent sedert die massiewe toename van chinese uitvoere omstreeks die buitelandse handel het in en nuwe rekordvlakke bereik in is goedere ter waarde van biljoen uitgevoer n styging van persent teenoor die vorige jaar terwyl invoere met persent toegeneem het tot miljard die handelsoorskot was miljard met n bydrae van persent tot die bruto waardeskepping het duitsland daarnaas n redelik sterk nywerheidsbasis wat ongeveer dubbel so groot is as dié van ander nywerheidslande soos die verenigde koninkryk die verenigde state of frankryk dit is nou verweef met die inheemse dienstesektor en fungeer sodoende regstreeks en indirek as n aandrywer van ekonomiese groei die bydrae van die landbou bosbou en vissery tot die bruto geografiese produk het in tot persent gedaal nogtans is duitsland ten opsigte van die voedselproduksie byna selfversorgend naastenby negentig persent van die benodigde agrariese produkte word plaaslik verbou duitsland is die derde grootste agrariese produsent in die europese unie ná frankryk en italië die inligtingstegnologiebedryf is een van die mees dinamiese en innovatiewe sektore in die duitse ekonomie met n jaarlikse omset van miljard dra die bedryf persent tot die bruto waardeskepping meer as masjienbou en het met werknemers meer personeel in diens as die motorbedryf bekende inheemse ondernemings sluit sap n globale rolspeler wat kommersiële sagteware betref asook software ag datev en imc in in n hoogs geïndustrialiseerde omgewing soos duitsland spits plaaslike it ondernemings hulle veral op dienste en ingebedde stelsels toe wat in reële gebruiksgoedere soos motors en elektroniese toestelle benodig word die integrasie van nywerhede energie en inligtingstegnologie tot intelligente netwerke word as n uitdaging vir die toekoms beskou wat groot potensiaal vir ekonomiese groei inhou duitsland is die grootste afsetmark vir sagteware in europa met n aandeel van persent volgens waarde voor die verenigde koninkryk persent en frankryk persent duitsland se ekonomie en nywerheidsektor word deur klein en middelslagondernemings oorheers waaronder baie hoogs gespesialiseerde en uitvoergerigte maatskappye sogenaamde hidden champions wat die vraag na gesofistikeerde sagteware oplossings dryf en n belangrike klantesegment vir sagteware vervaardigers verteenwoordig met n oppervlakte van vierkante kilometer en meer as miljoen inwoners behoort die bondsrepubliek duitsland tot die mees digsbevolkte lande ter wêreld sy bevolking is tans ook die grootste van alle lidstate van die europese unie dit is oneweredig oor die land versprei en naas die stadstate berlyn hamburg en bremen het die deelstaat noordryn wesfale die grootste bevolkingsdigtheid die oos duitse deelstate word met uitsondering van sakse deur n duidelik laer bevolkingsdigtheid gekenmerk die nywerheidstreke van die ruhrgebied halle leipzig en chemnitz zwickau was die eerste gebiede waar groot bevolkingskonsentrasies ontstaan het later het streke soos die ryn neckar en ryn main gebied die saarland en die metropolitaanse gebiede van hannover nedersakse neurenberg mnchen stuttgart en dresden n vinnige bevolkingsaanwas getoon die vyf grootste metropolitaanse gebiede is ryn roer met miljoen inwoners ryn main miljoen berlyn miljoen hamburg miljoen en stuttgart miljoen tans is berlyn die grootste stedelike nedersetting met meer as miljoen inwoners daarnaas het drie ander stede hamburg mnchen en keulen n bevolking van meer as een miljoen daar is altesaam meer as stede met meer as inwoners wat in duitse statistieke as sogenaamde grostdte groot stede geklassifiseer word die ontwikkeling van stede het reeds in die romeinse tydperk n aanvang geneem in hierdie periode het nedersettings soos keulen bonn trier augsburg en ander ontstaan middeleeuse stede is dikwels naby die setels van biskoppe gestig soos byvoorbeeld wrzburg hildesheim en maagdenburg of het rondom keiserlike paltse begin ontwikkel soos byvoorbeeld aachen aken goslar en uedlinburg vanaf die de eeu is nuwe stedelike nedersettings volgens doelgerig ontwerpte plattegronde veral in die suide van duitsland gevestig daarnaas is ook nedersettings wat gedurende die duitse uitbreiding na die oostelike sentraal europa gestig is stelselmatig aangelê in die baroktydperk het heersers hul setels tot pragtige hoofstede uitgebou waaronder dresden karlsruhe en mannheim die tweede wêreldoorlog en die verwoestings wat daarmee gepaard gegaan het het net soos die verstedelikingsproses van metropolitaanse gebiede in die tweede helfte van die ste eeu die voorkoms van talle stede omvorm van die miljoen inwoners soos op desember in miljoen huishoudings is miljoen vroulik en miljoen manlik die persentasie buitelanders het persent beloop die duitse bevolking van miljoen sluit sewe miljoen immigrante van duitse afkoms in wat veral uit die russiese federasie pole en ander oos europese lande na duitsland gekom het altesaam miljoen mense in die tydperk tussen en of immigrante van dwarsoor die wêreld wat ingeburger is in is meer as buitelanders ingeburger n styging van persent teenoor die vorige jaar van die inwoners was in miljoen of persent van die totale bevolking rooms katolieke miljoen protestante oorwegend lutherane miljoen moslems waarvan met duitse burgerskap boeddhiste en jode die grieks ortodokse metropolie van duitsland het sowat lede die buitelandse bevolking het in gestyg tot miljoen van wie miljoen uit europa die grootste groepe buitelanders in was turke miljoen burgers van ander lande van die europese unie altesaam miljoen waarvan miljoen pole miljoen italianers miljoen roemene miljoen grieke en miljoen kroate en immigrante uit die voormalige joego slawië en rusland die aantal britse burgers is in op beraam die sowat sorbe of wende in die deelstate brandenburg en sakse friese in noordfriesland en op die eiland helgoland friese in die saterland streek geniet net soos sowat sinti en roma kulturele en politieke beskerming as nasionale minderhede die natuurlike bevolkingsaanwas bly negatief met geboortes teenoor sterfgevalle in in het die aantal geboortes tot slegs gedaal die laagste ooit sedert die einde van die tweede wêreldoorlog en slegs die helfte van die geboortesyfer wat in aangeteken is toe daar in die bondsrepubliek duitsland en die duitse demokratiese republiek altesaam miljoen geboortes geregistreer is die geboortesyfer van net per inwoners is nou die laagste in europa en vergelyk baie ongunstig met lande soos frankryk en die verenigde koninkryk vroue met kinders ervaar nog steeds baie nadele in die beroepslewe en baie egpare vrees dat hulle moontlik nie meer kinders kan bekostig nie in is buitelanders ingeburger die aantal buitelanders wat n duitse paspoort ontvang het het vir die eerste keer in vyf jaar weer toegeneem in is slegs buitelanders ingeburger in vergelyking met slegs in en n rekordgetal van in in is twee derdes van die aansoekers mense ingeburger nadat hulle aan die voorvereiste van ten minste agt jaar verblyf voldoen en oor n geldige permanente verblyfpermit beskik het buitelandse eggenote en kinders wat reeds in duitsland woon word na n korter wagtyd ingeburger in n derde belangrike kategorie is buitelanders wat volgens n besluit van duitse owerhede ingeburger word in of as gevolg van skadeloosstelling duitse burgerskap ontvang in van die buitelanders wat in ingeburger is het sowat of persent uit turkye gekom uit serwië montenegro of die voormalige joego slawië uit pole en uit die russiese federasie die aantal immigrante uit israel wat duitse burgerskap ontvang het het in met persent die meeste toegeneem aangesien die laaste sensus in die duitse demokratiese republiek in en in die vroeëre bondsrepubliek duitsland wes duitsland in plaasgevind het het presiese statistieke gegewens eers weer met die gesamentlike europese sensus van die jaar beskikbaar geword volgens die sensus wat op mei gepubliseer is het duitsland n amptelike bevolking van op desember gehad in het volgens voorlopige amptelike statistieke immigrante na duitsland gekom n styging van persent of persone teenoor die vorige jaar inwoners het geëmigreer n styging van persent of persone van die immigrante was buitelanders en duitsers wat uit die buiteland na duitsland teruggekeer het die meeste immigrante was uit lidstate van die europese unie afkomstig opvallend was die sterk toename in immigrasie uit suid europa veral eu lande wat deur die finansiële en skuldkrisis geraak word so het die getal immigrante uit griekeland met dié uit spanje met of persent en dié uit portugal met gestyg van die emigrante wat in geregistreer is was buitelanders en duitsers die amptelike statistieke maak geen verskil tussen tydelike en permanente immigrante en emigrante bron statistisches jahrbuch tussen en het die meeste imigrante uit pole gekom in het sowat poolse burgers hulle in duitsland gevestig terwyl die getal inwoners met uitsluitlik poolse burgerskap gestyg het tot bron statistisches jahrbuch volgens amptelike statistieke het duitsers in na suid afrika geëmigreer terwyl vanuit die kaap na duitsland teruggekeer het tussen en het duitsers hulle in suid afrika gevestig terwyl na duitsland teruggekeer het volgens die statistisches bundesamt is in met byna persone meer buitelanders duitse burgerskap verwerf as in hierdie groei die eerste sedert word toegeskryf aan die merkbaar groter getal britse inwoners wat hulle permanent in die land gevestig het en ná die verenigde koninkryk se besluit om sy lidmaatskap in die europese unie te beëindig wettige verblyfstatus wil kry die aantal turke aan wie duitse burgerskap toegeken is het net soos in die vorige jare weer n noemenswaardige afname getoon die gemiddelde ouderdom van ingeburgerdes was jaar die gemiddelde verblyftydperk in duitsland was jaar die meeste ingeburgerde persone was afkomstig uit europese lande waaronder persent uit eu lidlande in het die gemiddelde maandelikse besteebare inkomste van duitse huishoudings zar beloop tegelykertyd is in n sesde van die bevolking deur armoede bedreig van die totale uitgawes van privaat huishoudings is in persent aan behuising en renovasie persent aan kos en tabak persent aan vervoer persent vir kultuur en vryetydaktiwiteite vyf persent aan klerasie en skoene en persent aan ander uitgawes bestee in het persent van alle duitse huishoudings oor huiseiendom of grondbesit beskik duits is die amps en mees gebruikte taal in duitsland en word ook as standaardtaal in die media gebruik in die noorde van duitsland veral in die gebied tussen hannover en kassel het die standaardskryftaal lankal die plaaslike nederduitse dialekte as omgangstaal vervang dialekte is egter veral in suid duitsland nog steeds die mees gebruiklike omgangstale martin luther se bybelvertaling het in die de eeu n belangrike rol by die uitbreiding van die huidige nieuhoogduitse standaardtaal gespeel in het johann christoph adelung die eerste groot woordeboek van die duitse taal uitgegee die gebroeders jacob en wilhelm grimm het in met die samestelling van die grootste duitse woordeboek ooit begin wat eers in voltooi is en tans bewerk word die huidige duitse spelling is tydens die de eeu vasgelê en steun veral op die ortografiese woordeboek van die duitse taal orthographisches wrterbuch der deutschen sprache van konrad duden wat in verskyn het die laaste spellinghervorming in die duitse taalgebied wat ook oostenryk alemanniese switserland en liechtenstein insluit is in deurgevoer duits was vroeër n verkeerstaal in middel europa oos europa en skandinawië en het ook n tyd lank n belangrike rol as internasionale wetenskapstaal gespeel dit is nog steeds die mees gesproke moedertaal in die europese unie en die tweede belangrikste vreemde taal in die europese onderwysstelsels na engels duits is ook wêreldwyd die derde belangrikste vreemde taal in die onderwys en die tweede belangrikste taal van die internet waar sowat agt persent van alle bladsye in duits verskyn teenoor sowat vyftig persent in engels naas diplomatieke betrekkinge met die buiteland val ook duitse kultuur en onderwysbeleid onder die departement van buitelandse sake die bevordering van duits op internasionale vlak staan sentraal in dié beleid tans is miljoen mense besig om duits aan te leer duitsonderwys in die buiteland word onder meer aangebied deur die goethe institute duitse skole asook byna ander skole wêreldwyd met intensiewe onderwys in duits hierdie skole beskik oor hul eie kommunikasienetwerk schulen partner der zukunft kort pasch genoem die belangrikste buitelandse tale in die duitse onderwysstelsel is engels frans russies spaans en latyn in noordryn wesfale word ook nederlands as tweede taal aangebied duitsland erken ook die tale van etniese minderhede soos deens fries en sorbies as amptelike tale alhoewel geen van hierdie minderheidstale meer as sprekers het nie ander plaaslike minderheidstale soos moeselromaans uitgestorwe in die de eeu polabies uitgestorwe in die de eeu en jiddisj word nie meer gepraat nie groot immigrantegroepe soos russe die aantal russiessprekendes onder wie ruslandduitsers word op sowat vier miljoen beraam wat van russies die tweede grootste taal na duits maak en turke gebruik dikwels hulle eie tale in groot stede soos berlyn beskik hierdie immigrante oor hul eie infrastruktuur wat ook dagblaaie insluit die plaaslike advertensiebedryf gebruik dikwels die turkse taal en sekere amptelike kennisgewings verskyn ook in turks duitsland het n baie groot bydrae tot die wêreld se kulturele erfenis gelewer en die land word dikwels ook die land van digters en denkers genoem reeds in die oud en middelhoogduitse tydperk ontstaan n literatuur van eersterangse gehalte en middeleeuse digters soos walther von der vogelweide en wolfram von eschenbach behoort tot die belangrikstes in europa die nibelungenlied wat deur n onbekende outeur geskryf is en die sprokies van die broers grimm is literêre werke van wêreldfaam die bybelvertaling van martin luther staan aan die beginpunt van die moderne nieuhoogduitse standaardtaal wat in die de eeu die verskillende neder en hoogduitse dialekte as skryftaal begin vervang het bekende duitse skrywers tot by die de en vroeë ste eeu sluit gotthold ephraim lessing johann wolfgang von goethe friedrich schiller heinrich von kleist e t a hoffmann friedrich hlderlin heinrich heine annette von droste hlshoff theodor fontane en rainer maria rilke in ste eeuse wenners van die nobelprys vir letterkunde is thomas mann hermann hesse heinrich bll en gnter grass bertolt brecht oorheers tydens die vyftigerjare die duitse toneelkuns die filosofie is deur duitse wysgere soos gottfried wilhelm leibniz immanuel kant johann gottfried von herder moses mendelssohn novalis bydraes tot die filosofie van die romantiese literêre beweging johann gottlieb fichte georg wilhelm friedrich hegel karl marx friedrich engels ludwig feuerbach arthur schopenhauer albert schweitzer friedrich nietzsche edmund husserl eduard von hartmann karl jaspers rosa luxemburg martin heidegger hannah arendt hans georg gadamer en jrgen habermas verryk terwyl ferdinand tnnies georg simmel max weber max horkheimer theodor w adorno en niklas luhmann groot bydraes op die gebied van die sosiologie gelewer het ten opsigte van die musiek het duitse en duitstalige komponiste en dirigente soos johann sebastian bach wolfgang amadeus mozart georg friedrich hndel georg philipp telemann heinrich schtz ludwig van beethoven felix mendelssohn bartholdy engelbert humperdinck otto nicolai gustav albert lortzing johannes brahms robert schumann richard wagner johann pachelbel jacues offenbach wilhelm furtwngler hanns eisler max reger johann strauss paul hindemith carl orff karlheinz stockhausen hans werner henze en helmut lachenmann wêreldwye bekendheid verwerf met sy groot verskeidenheid dag en weekblaaie wat as gedrukte media aanlyn uitgawes in die internet en as digitale uigawes vir e boeklesers tabletrekenaars en ander toestelle versprei word is duitsland die grootste mark vir dagblaaie in europa en die vyfde grootste wêreldwyd in is op elke verskyningsdag miljoen dag en byna miljoen week en sondagblaaie verkoop die belangrikste nasionale koerante is die poniedagblad bild die sddeutsche zeitung die frankfurter allgemeine zeitung die frankfurter rundschau die welt handelsblatt en die weekblad die zeit die belangrikste nuustydskrifte wat weekliks uitgegee word is der spiegel focus en stern sowat miljoen duitsers lees volgens navorsing deur die media analise instituut verbrauchs und medienanalyse vuma meerdere kere per week in n dagblad nogtans bly die verkoopte sirkulasie daal in is miljoen eksemplare verkoop saam met die drukoplae toon ook die totale inkomste van dagblaaie sowat miljard in n afwaartse neiging veral die inkomste uit advertensies het merkbaar afgeneem om dié ontwikkeling teen te werk word onder meer in digitale uitgawes belê en digitale aanlyn inhoud agter betaalmure geplaas om inkomste uit digitale verspreidingskanale te genereer duitsland pronk met n ryk en veelvuldige argitektuurgeskiedenis wat nou verweef is met dié van sy europese buurlande aan die beginpunt van die argitektoniese ontwikkeling het die boukuns van die romeinse antieke oudheid gestaan waarvan baie bouwerke soos die stadspoort porta nigra in trier bewaar gebly het omtrent is die voor romaanse boustyle verder ontwikkel tot die romaanse styl tweehonderd jaar later is die gotiese boustyl vanuit frankryk oorgeneem waarvan die katedraal van keulen en die liewe vroukerk in trier pragtige voorbeelde is omtrent begin die italiaanse renaissance sy invloed op die duitse argitektuur uitoefen alhoewel daar min bouwerke in n suiwer renaissance styl ontwerp is die raadsaal van augsburg beiere is een van die bekendste voorbeelde ook die barok boustyl is taamlik laat omtrent in duitsland ingevoer een van die leidende barok argitekte was balthasar neumann wat onder meer die wies kerk en die slot van ludwigsburg tans baden wrttemberg ontwerp het die klassisistiese styltydperk begin in duitsland omtrent en lewer onder meer bekende bouwerke in die huidige hoofstad berlyn soos die altes museum ou museum die charlottenburg kasteel en die brandenburgse poort op ook tydens die historisme n styltydperk wat tussen en toonaangewend was het bekende bouwerke soos die kasteel neuschwanstein in beiere en die berlynse domkerk ontstaan in die vroeë ste eeu het duitse argitekte n leidende rol by die ontwikkeling van die klassieke moderne boustyl gespeel walter gropius ludwig mies van der rohe en die bauhaus in dessau rolau sakse oefen nog steeds n belangrike invloed op die moderne internasionale argitektuur uit met die monumentale argitektuur van die nasionaal sosialisme waarvan die argitek albert speer die belangrikste verteenwoordiger was het die ontwikkeling van die boukuns tot stilstand gekom die grootheidswaan van adolf hitler en albert speer het onder meer die ombou van berlyn tot n wêreldhoofstad met die naam germania behels die jare van heropbou ná die tweede wêreldoorlog is deur pragmatisme oorheers en duitse argitekte het net geleidelik begin om weer uitdrukking te gee aan kenmerkende nuwe style die stadion wat vir die olimpiese somerspele in mnchen opgerig is was een van die indrukwekkendste projekte van die moderne duitse argitektuur in die laaste dekades het ook duitse argitekte begin om projekte dwarsoor die wêreld aan te pak konstruksies en ontwerpe het opnuut wêreldgehalte bereik alhoewel die argitektoniese ontwikkelings nie meer deur duitse argitekte oorheers word nie nogtans is daar duitse boorling argitekte soos helmut jahn tans chicago wat n leidende rol in die internasionale boukuns speel en ook projekte in suid afrikaanse stede soos johannesburg en durban ontwerp het sokker is die gewildste sportsoort in duitsland sowat sokkerspanne met meer as ses miljoen aktiewe lede is georganiseer in die duitse sokkerbond deutscher fuball bund dfb wat ook as gasheer van die fifa se sokker wêreldbekertoernooie in en opgetree het daarbenewens is die uefa europa beker van in wes duitsland beslis die duitse nasionale sokkerspan het tot dusver vier keer die fifa sokker wêreldbeker gewen fifa sokker wêreldbekertoernooi in in switserland fifa sokker wêreldbekertoernooi in in wes duitsland fifa sokker wêreldbekertoernooi in in italië en fifa sokker wêreldbekertoernooi in in brasilië asook drie keer die uefa europa beker in en die duitse topliga die bundesliga het in die seisoen die eerste sokkerliga ter wêreld geword wat nog ooit n gemiddelde bywoningsyfer van meer as mense per wedstryd kon behaal benede die bundesliga is die bundesliga gevolg deur die liga twee regionalligas en plaaslike oberligas die dfb is die grootste en suksesvolste sportorganisasie ter wêreld en die wêreldbekertoernooi in duitsland is deur die president van die fifa joseph blatter as die beste ooit beskryf die toernooi is geesdriftig deur die plaaslike bevolking gesteun en die vlag van duitsland is wyd vertoon ander gewilde sportsoorte is handbal en korfbal alhoewel hulle nie dieselfde aandag in die media geniet as sokker en byvoorbeeld formule een motorwedrenne yshokkie tennis en fietswedrenne nie rugby word sedert in duitsland gespeel en die duitse rugbybond is in gestig tydens die olimpiese somerspele in parys het die duitse nasionale rugbyspan die silwermedalje gewen duitsland kon tot dusver nog nie vir n rugbywêreldbeker kwalifiseer nie en hulle ding in die europese nasiesbeker met ander opkomende rugbyspanne mee krieket word sedert in duitsland gespeel nadat emigrante uit engeland en die verenigde state die eerste krieketklubs in berlyn gestig het die duitse krieketbond is in gestig duitse krieket toon tans n sterk groei en opswaai veral te danke aan asielsoekers uit krieketspelende lande soos afghanistan en pakistan wat hul sport en ywer saambring duitse stede het twee keer as gasheerland van die olimpiese somerspele opgetree berlyn in en mnchen in garmisch partenkirchen het die olimpiese winterspele aangebied duitsland beskik ook oor talle bekende wintersportsterre wat gereeld medaljes by die olimpiese winterspele asook europese en wêreldkampioenskappe wen duitsland is een van die leidende lande in motorwedrenne behels bekende vervaardigers soos bmw en mercedes benz die renjaer michael schumacher het verskeie rekords opgestel en die formule een wêreldkampioenskap sewe keer gewen meer as enige ander renjaer sebastian vettel behoort ook tot die beste vyf renjaers ooit en nico rosberg behoort ook tot die formule een wenners die duitse grand prix word f op die hockenheimring f op die nrburgring beslis die stem van suid afrika ook bekend as die stem was vanaf tot die nasionale volkslied van suid afrika vanaf tot is dit as een van twee volksliedere erken dit was ook die volkslied van suidwes afrika onder suid afrikaanse mandaat tot hulle onafhanklikheidswording in waarna namibië land van die dapper in as die volkslied aangeneem is die stem is in deur c j langenhoven geskryf en getoonset in deur ds m l de villiers destydse leraar van die ng gemeente simonstad dit is op mei die eerste keer in die openbaar gesing toe die vlag van die unie van suid afrika die eerste keer amptelik gehys is die suid afrikaanse regering het dit op mei as die amptelike nasionale volkslied verklaar ná die totstandkoming van die unie van suid afrika in het afrikaans groot opgang gemaak terselfdertyd het die politieke en kulturele nasleep van die eerste wêreldoorlog spanning tussen die twee blanke taalgroepe veroorsaak genl barry hertzog het in sy standpunt oos suid afrika se belange eerste gestel langenhoven as lid van die provinsiale raad en kampvegter vir die volwaardige erkenning van afrikaans het hom in dié krisistyd diep bewus geword van die bedreiging van die belange van die unie van die afrikaner en van afrikaans tydens sy voorbereiding vir n reeks verkiesingsvergaderings het langenhoven die gedig die stem van suid afrika op mei in sy woning arbeidsgenot op oudtshoorn voltooi hy het self na sy gedig as n gesangetjie verwys en n toonsetting daarvoor geskryf in kaapstad het hy die stem wat net uit drie koeplette met hul bygaande kore bestaan het aan adv h a fagan assistent redakteur van de burger getoon fagan het sy geesdrif daarvoor te kenne gegee en deur sy toedoen is dit in julie anoniem in de burger met redaksionele aanprysing gepubliseer die toonsetting het egter nie by musiekkenners byval gevind nie die gepubliseerde gedig het wel groot byval by die lesers gevind handelende op n wenk van n korrespondent dat die afrikanervolk n godsdienstige volk is het langenhoven dadelik n vierde koeplet aan die gedig toegevoeg die koor van die tweede koeplet is ook gewysig langenhoven was nou vol geesdrif om n gepaste wysie vir die stem te vind en op augustus het hy in de burger n uitnodiging aan komponiste gerig om toonsettings voor te lê in mei het ds m l de villiers n eerste poging aan langenhoven voorgelê maar dit is nie as bevredigend beskou nie langenhoven het nogtans aan de villiers en later ook aan victor potgieter stephen eyssen en gideon fagan verlof verleen om hul toonsettings te publiseer in terwyl hy in sy pastorie in simonstad werksaam was het ds m l de villiers nog steeds diep geïnspireer deur die woorde van die stem plotseling n nuwe wysie daarvoor gevind en dit onmiddellik vir die eerste keer op n ou familieklavier gespeel en daarna die musiek neergeskryf ds de villiers het in die daaropvolgende jare die land deurreis en veral skole besoek ten einde die stem as volkslied waarin die liefde getrouheid en offervaardigheid vir die vaderland verklank word landwyd bekend te stel die lied is spontaan as sodanig deur die afrikaanssprekendes aanvaar sedert uniewording was god save the king van owerheidsweë steeds as nie amptelike volkslied gebruik politieke gebeurtenisse soos die vlagkwessie wat reeds in ernstige aandag begin verg het en die bewindsoorname deur die nasionale party in het nou die wenslikheid van die aanvaarding van n volkslied waarin ook die afrikaanssprekende n deel sou hê sterk na vore gebring by geleentheid van die eerste amptelike hysing van die unievlag saam met die britse vlag in kaapstad op mei is die stem van langenhoven in die toonsetting van de villiers die eerste keer saam met die britse volkslied in n amptelike program opgeneem en gedruk onder leiding van die komponis is die stem by hierdie plegtigheid waarby langenhoven self ook teenwoordig was deur n massa kinderkoor voor die senaatsgebou gesing die stem het egter nog nie die status van amptelike volkslied beklee nie die bekendheid en gewildheid van die melodie van die stem is verder bevorder deur die gebruik van die sauk om dit laataand by die afsluiting van sy programme saam met the king te speel die gebruik om dit ook aan die einde van bioskoopvertonings na the king te speel het op baie plekke in die land posgevat van die kant van kultuurverenigings en die suid afrikaanse onderwysersunie is ook sterk aangedring op die aanvaarding van die stem as volkslied in het langenhoven die stem in sy finale vorm opgeneem in die pad van suid afrika wat toe pas voltooi is ná die dood van langenhoven op julie het die fak n prysvraag uitgeskryf om finaal die geskikste volkslied vir die afrikaanssprekendes te vind n keuringskomitee het in uit insendings die stem as die geskikste teks en m l de villiers se toonsetting later ook as die beste wysie aangewys teen is die stem algemeen deur die afrikaanssprekende deel van die bevolking as volkslied aanvaar die begeerte het nou by n groot deel van die engelssprekende bevolkingsgroep ontstaan om n gepaste vertaling van die stem te kry wat ook as volkslied vir hulle sou dien maar pogings van regeringsweë om dit te verwesenlik het vanweë politieke verdeeldheid misluk vir die opening van die parlementsitting op februarie het premier hertzog opdrag gegee dat die stem saam met god save the king gespeel moes word hoewel geeneen van die twee amptelike erkenning geniet het nie genl hertzog het hierdie stap gemotiveer deur te verklaar dat die stem n egte suid afrikaanse lied is in die volste sin van die woord wat aan die hart van die afrikaanssprekende ontspring het en die gees van suid afrika adem op n wyse wat totaal vreemd is aan god save the king en wat in hierdie opsig deur geen ander suid afrikaanse lied geëwenaar word nie alreeds verskeie jare n geesdriftige ontvangs geniet het in die harte van afrikaanssprekendes deur hulle aangeneem is as hulle volkslied en as die enigste suid afrikaanse lied wat geregtig is op erkenning as volkslied van die unie in hierdie gevoel en eis word die afrikaanssprekendes reeds ondersteun deur n baie aansienlike gedeelte van wat bekend staan as die britse gevoel in suid afrika ná hierdie ingebruikneming is die stem by elke amptelike geleentheid saam met the king gespeel hoewel die regering dit om politieke redes nie wou waag om die stem tot amptelike volkslied te verhef nie die simboliese ossewatrek van en die geesdrif wat daardeur gewek is het opnuut die aandag by die stem as ideale volkslied van suid afrika bepaal by die hoogtepunte van die feestelikhede op oudtshoorn op september is die begeerte by n geesdriftige vergadering rondom die ossewaens uitgespreek dat die stem van suid afrika op desember deur die hele volk plegtig as volkslied aanvaar moes word op die voorstel van adv e g jansen voorsitter van die sentrale volksmonumentekomitee is dan ook by monumentkoppie besluit om die stem as volkslied van die afrikaanssprekendes te aanvaar daarna is dié lied deur die aanwesiges gesing die erkenning van die stem as amptelike volkslied van geheel suid afrika het nou afgehang van die verkryging van n engelse vertaling wat vir die engelssprekende bevolkingsdeel aanvaarbaar sou wees tussen en het dr d f malan as leier van die opposisie herhaaldelik gepleit vir die amptelike aanvaarding van die stem as volkslied van suid afrika in april het die nasionale party aan bewind gekom en by die aanvang van die viering van die jarige vestiging in suid afrika in het die eerste minister dr malan n komitee onder voorsitterskap van applregter h a fagan benoem om vertalings van die stem te beoordeel en n aanbeveling daaroor by die regering te doen op april het die komitee n keuse uit die materiaal van vertalings gedoen en n definitiewe teks daaruit saamgestel die regering het hierdie vertaling van staatsweë aanvaar en aangekondig as die amptelike engelse teks van die stem die ironiese situasie het nou ontstaan dat die staat n vertaling erken en aanvaar het van n volkslied wat self nog nie amptelik erken is nie maar darem tog amptelik deur die staat gebruik word met n engelse teks nou beskikbaar het die vernaamste struikelblok op die pad van die finale amptelike erkenning van die stem as volkslied verdwyn op mei het die eerste minister mnr j g strijdom verklaar dat die stem by afrikaans en engelssprekendes nou so diep gewortel is dat hierdie lied deur die volk van suid afrika aanvaar is as hul volkslied die regering het gevolglik besluit dat suid afrika n volkslied moes hê en dat daardie volkslied die stem van suid afrika the call of south africa sou wees op junie het die letterkundige nalatenskap van c j langenhoven alle regte op die stem van suid afrika aan die regering oorgedra en op februarie tydens die premierskap van dr h f verwoerd is die wetsontwerp op die outeursregte van die stem van suid afrika eenparig deur die volksraad aangeneem op april het nkosi sikelel iafrika ook n volkslied van suid afrika geword en op oktober is die eerste twee reëls van die stem saam met engelse reëls en xhosa en suid sotho dele van nkosi sikelel iafrika saam verklaar as suid afrika se volkslied eerste vers uit die blou van onse hemel uit die diepte van ons see oor ons ewige gebergtes waar die kranse antwoord gee deur ons vêr verlate vlaktes met die kreun van ossewa ruis die stem van ons geliefde van ons land suid afrika ons sal antwoord op jou roepstem ons sal offer wat jy vra ons sal lewe ons sal sterwe ons vir jou suid afrika tweede vers in die murg van ons gebeente in ons hart en siel en gees in ons roem op ons verlede in ons hoop op wat sal wees in ons wil en werk en wandel van ons wieg tot aan ons graf deel geen ander land ons liefde trek geen ander trou ons af vaderland ons sal die adel van jou naam met ere dra waar en trou as afrikaners kinders van suid afrika derde vers in die songloed van ons somer in ons winternag se kou in die lente van ons liefde in die lanfer van ons rou by die klink van huweliksklokkies by die kluitklap op die kis streel jou stem ons nooit verniet nie weet jy waar jou kinders is op jou roep sê ons nooit nee nie sê ons altyd altyd ja om te lewe om te sterwe ja ons kom suid afrika vierde vers op u almag vas vertrouend het ons vadere gebou skenk ook ons die krag o here om te handhaaf en te hou dat die erwe van ons vad re vir ons kinders erwe bly knegte van die allerhoogste teen die hele wêreld vry soos ons vadere vertrou het leer ook ons vertrou o heer met ons land en met ons nasie sal dit wel wees god regeer die stem is in onder die titel the call of south africa in engels vertaal die woorde lui as volg ringing out from our blue heavens from our deep seas breaking round over everlasting mountains where the echoing crags resound from our plains where creaking wagons cut their trails into the earth calls the spirit of our country of the land that gave us birth at thy call we shall not falter firm and steadfast we shall stand at thy will to live or perish o south africa dear land in our body and our spirit in our inmost heart held fast in the promise of our future and the glory of our past in our will our work our striving from the cradle to the grave there s no land that shares our loving and no bond that can enslave thou hast borne us and we know thee may our deeds to all proclaim our enduring love and service to thy honour and thy name in the golden warmth of summer in the chill of winter s air in the surging life of springtime in the autumn of despair when the wedding bells are chiming or when those we love do depart thou dost know us for thy children and dost take us to thy heart loudly peals the answering chorus we are thine and we shall stand be it life or death to answer to thy call beloved land in thy power almighty trusting did our fathers build of old strengthen then o lord their children to defend to love to hold that the heritage they gave us for our children yet may be bondsmen only of the highest and before the whole world free as our fathers trusted humbly teach us lord to trust thee still guard our land and guide our people in thy way to do thy will durban engels dbn zoeloe ethekwini t kwin afgelei van itheku letterlik baai lagoon vroeër port natal is n hawestad in kwazulu natal suid afrika langs die indiese oseaan met ongeveer miljoen inwoners uit n diverse groep kulture dit is n gewilde vakansiebestemming weens sy goeie weer en die warm agulhasstroom suid afrika se besigste hawe durban hawe is by durban wat een van die wêreld se diepste natuurlike hawens is durban behels ook suid afrika se derde besigste lughawe die koning shaka internasionale lughawe ná die o r tambo internasionale lughawe in johannesburg en die kaapstad internasionale lughawe die ethekwini metropolitaanse munisipaliteit is een van suid afrika se agt metropolitaanse munisipaliteite en volgens die sensus van die derde grootste metropolitaanse munisipaliteit van suid afrika ná die stad johannesburg metropolitaanse munisipaliteit en die stad kaapstad metropolitaanse munisipaliteit durban is een van afrika se grootste stede aan die indiese oseaan en suid afrika se tweede belangrikste nywerheidsentrum ná johannesburg in het durban saam met umlazi en ander gebiede in die omgewing deel geword van die ethekwini metropolitaanse munisipaliteit met n geskatte bevolking van in sedert dien mxolisi kaunda van die african national congress anc as uitvoerende burgemeester van durban dit het die hoogste getal van dollarmiljoenêrs van enige suid afrikaanse stad die getal het tussen en met persent gestyg in mei is durban amptelik erken as een van die newwonders stede saam met vigan doha la paz havana beiroet en kuala lumpur volgens n studie deur mercer oor die lewenskwaliteit in stede regoor die wêreld het durban die ste plek verwerf die tweede beste in afrika net na mauritius se port louis durban se stadsgebied streek langs die oostelike suid afrikaanse kus tussen die drakensberge in die ooste en die indiese oseaan in die weste die stad is amper op dieselfde breedtegraad soos die hawestad porto alegre in die suid brasiliaanse deelstaat rio grande do sul geleë die stad durban beslaan n oppervlakte van km terwyl die metropolitaanse gebied van ethekwini n oppervlakte van km beslaan durban vorm die geografiese en politiese sentrum van die ethekwini metropolitaanse munisipaliteit die ethekwini metropolitaanse munisipaliteit word deur die distriksmunisipaliteite ilembe in die noorde umgungundlovu in die weste en ugu in die suide begrens dié metropolitaanse munisipaliteit word deur vier rivierlope gekenmerk net noord van durban se hawe mond die umgenirivier in die indiese oseaan uit die umbilorivier vloei in die durbanse hawe in die verre suide bereik die illovorivier tussen illovo beach en illovo die see en nog verder suid eindig die umkomazirivier by umkomaas die ethekwini metropolitaanse munisipaliteit is in gevorm en sedert behoort die noordwestelike deel van die voormalige vulamehlo plaaslike munisipaliteit tot die ethekwini metropolitaanse munisipaliteit terwyl die suidoostelike deel by umdoni plaaslike munisipaliteit ingelyf is die gebied rondom mapumulo behoort sedertdien tot die ethekwini metropolitaanse munisipaliteit durban is bekend vir sy gematigde sonnige winterklimaat die stad het n oorvloed plantegroei en n subtropiese klimaat met sonskyn vir ten minste dae per jaar gedurende die wintermaande van junie julie en augustus bly temperature tussen c en c en in die somer kan temperature c bereik met relatief hoë humiditeit durban se klimaat word deur die ewenaarstroom van die indiese oseaan voortgebring die agulhasstroom wat n bron van warm helderblou water is wat suidwes deur die mosambiekkanaal vloei seewatertemperature aan die kus vergelyk meer gunstig met dié van die mediterreense gebied in die somer gemiddeld c maar in die winter val die kwik selde onder c durban is sodoende c warmer as die mediterreense gebied in dieselfde seisoen die eerste spore van menslike aktiwiteit is rotstekeninge in die nabye drakensberge en sowat jaar oud hulle was vermoedelik jagter versamelaars en is deur bantoevolke wat ná die suide migreer het verdryf andersins is min oor die tydperk voor die aankoms van europese koloniste bekend die gebied is voor die aankoms van die europeërs deur nguni beheer wat later die zoeloes sou word durban se natuurlike hawe is deur die zoeloes thekwini strandmeer genoem op desember het n klein vloot van drie portugese skepe onder bevel van vasco da gama die natalse kus verken oornag het die skepe in die windskadu van n landpunt voor anker gelê moontlik was dit die bluff na aanleiding van die datum die volgende dag was kersdag of desember het da gama die gebied terra do natal genoem of die portugese hier voet aan wal gesit het om varswater in te skeep is onbekend dit is egter onwaarskynlik aangesien die historiese bronne vermeld dat hulle drie dae later by die monding van die limpoporivier aan land gestap het na die baai is later verwys as port natal die portugese het nie verder belang gestel in die baai wat deur wortelboommoerasse en digte bosse omring was nie ook was daar reeds n geskikte hawe in die gebied van die huidige mosambiekse hoofstad maputo in die volgende drie eeue het skepe van seerowers ivoor of slawehandelaars soms in port natal voor anker gelê daarnaas het die gebied as toevlugsoord vir europese skipbreukelinge gedien in die vroeë de eeu was die gebied ná die vestiging van n britse kolonie aan die kaap weer in fokus kaptein james king en luitenant francis george farewell albei eertydse offisiere van die britse vloot tydens die napoleontiese oorloë was sakemanne met belange wat tot delagoabaai gestrek het as een van die vennote van the farewell trading company wat opgerig is om in natal handel met ivoor te dryf het farewell in junie saam met james saunders king aan die maatskappy se eerste handelsekspedisie na natal deelgeneem en aan boord van die brik salisbury na natal vertrek n hewige seestorm het die bemanning genoodsaak om n beskermde ankerplek in die baai van port natal te vind die brik het uiteindelik by n eiland vasgemaak wat vervolgens sy naam sou dra die omliggende terrein is as die geskikte plek vir die vestiging van n permanente nedersetting geag in die volgende jaar het farewell met n klein groep van dertig setlaars uit kaapstad onder wie twintig afrikaners en tien britte en sy drie khoikhoi bediendes na port natal teruggekeer nog in dieselfde jaar is die toestemming van die zoeloekoning shaka verkry om n handelspos te vestig wat as tussenstasie vir skepe op pad na indië en as basis vir farewell se ivoorhandel met die zoeloes sou dien lewensomstandighede in die vroeë nedersetting wat aan die baai se noordoewer naby die huidige farewellplein ontstaan het was moeilik toe farewell se vrou in in port natal aangekom het is sy in n eenvoudige rietdakskuur sonder vensters gehuisves geneesmiddels en ander benodigdhede was skaars in is n ekspedisie na die portugese nedersetting en seehawe in delagoabaai gestuur onder leiding van john ross n vyftienjarige skot en in die begeleiding van ervare zoeloes het die ekspedisie sy taak binne die kort tyd van drie weke bewerkstellig wat gelykstaan aan n gemiddeld van meer as dertig myl per dag farewell is in deur zoeloekrygers vermoor maar die nedersetting wat hy gevestig het het geleidelik begin groei en is in ter ere van die destydse goewerneur van die kaapkolonie sir benjamin d urban genoem in dieselfde jaar was daar dertig blanke manlike bewoners wat handel gedryf het met ivoor seekoeitande buffelvelle vee en mielies tydens die groot trek het piet retief durban in bereik in het die voortrekkers die natalia republiek met die hoofstad in pietermaritzburg km noordwes van durban gestig piet retief en sy delegasie wou met die zoeloekoning dingaan oor grond onderhandel maar die koning het hulle laat vermoor dingaan het sy halfbroer shaka as koning opgevolg maar was in teenstelling met hom egter vyandelik tenoor blankes gesind die moord op piet retief het tot spanning tussen boere en zoeloes gelei en in die slag van bloedrivier op desember geëindig wat deur die boeremagte gewen is aansluitend het die boere die beheer oor durban en die omliggende gebied oorgeneem op mei het die britte die boere tydens die beleg van congella verslaan en die stad destyds met n bevolking van sowat oorgeneem in het natal n britse kolonie geword en talle britte het in durban gevestig suikerrietplantasies is aangelê en suikerriet het die belangrikste uitvoer geword op april word durban as n dorp erken en kry sy eerste dorpsraad destyds het durban blanke inwoners en op julie is die natalkolonie as n aparte kolonie met sy hoofstad in pietermaritzburg gestig die angel saksiese element in natal se bevolking is versterk deur die sogenaamde byrne setlaars enkele honderd immigrante uit engeland skotland en ierland wat in die tydperk tussen en op altesaam twintig skepe vanuit groot brittanje en ierland vertrek het en hulle in durban en elders in die kolonie gevestig het hul immigrasie is volgens n skema georganiseer wat deur joseph charles byrne n boorling van dublin vanuit sy kantoor in pall mall east londen bestuur is byrne se natal emigration and colonization office het voornemende britse emigrante gewerf wat bepaalde beroepe soos boer wamaker of smid moes uitoefen en aan hulle twintig akkers grond in natal teen n prys van sjieling per akker belowe byrne het n opmeter en ingenieur john swales moreland as sy agent in natal aangestel maar met die aankoms van die setlaars het dit geblyk dat beskikbare landbougrond met n vrugbare laag bogrond en toegang tot voldoende water en vuurhoutbronne anders as wat verwag is uiters skaars was verder was twintig akkers by verre nie voldoende vir lewensvatbare boerdery nie die setlaars het derhalwe elders grond teen bekostigbare pryse gekoop of hulle in een van die kolonie se jong nedersettings gevestig byrne se skema is in gestaak was die inspirasie vir stanley g hudson se sandsteen raadsaal wat in voltooi is treinstasie n statige rooi en wit baksteengebou waar mahatma gandhi indiese advokaat met n londense opleiding op junie een van min treinreise in die geskiedenis begin het wat groot omwentelinge sou bring minder dramaties maar ewe interessant is n klein vergissing in die besige londense argitektepraktyk wat die stasie ontwerp het en waar bouplanne blykbaar deurmekaar geraak het so is die dak van durban se stasie per ongeluk gebou volgens n plan wat eintlik vir toronto in kanada bestem was en kan tans sou globale afkoeling dit ooit vereis die las van vyf meter se sneeu dra die toronto stasie se dak wat aan die vereistes van durban se klimaat voldoen het het met die eerste hewige sneeuval ineengestort die halfeeu tussen en die stigting van die unie van suid afrika in was n beslissende periode in durban se geskiedenis waartydens die bevolking van sowat tot gegroei het insluitend nedersettings in die omgewing groot dele van durban is herbou en ontwikkel om in die behoeftes van n victoriaanse handel en hawestad te voorsien belangrike prestasies was die voorsiening van water en riolering n geleidelike proses wat vanaf tot die s voortgeduur het gas en elektrisiteit strate en paaie is opgemeet en van n permanente oppervlakte voorsien vanaf die s het grootskaalse suikerplantasies wat langs die natalse kus ontstaan het bygedra tot durban se ekonomiese welvaart net soos die ontdekking van goud in johannesburg in die uitbou van durban se hawegeriewe aangedryf het die toevloei van britse kapitaal en immigrante is weerspieël in durban se victoriaanse boukuns wat ook vandag steeds bydra tot die middestad se europees britse karakter nuwe residensiële buurte soos berea het op hoër geleë terrein ontstaan waar n aangename seebries waai laer geleë terreine is gedreineer en van die see geskei terwyl trems die stad vanaf van n vroeë openbare vervoernetwerk voorsien het die vestiging van n goudmynbedryf aan die witwatersrand het bygedra tot durban se ekonomiese vooruitgang as hawestad in is die uitbou van durbanbaai tot n veilige diepwaterhawe voltooi opvallend in vergelyking met ander stedelike nedersettings in suid afrika was die ruimtelike nabyheid van swart woonbuurte hulle het binne loopafstand van die middestad in die noord en suidweste ontstaan hulle is doelgerig beplan as huisvesting vir mans wat durban se dokke spoorweë en fabrieke van mannekrag voorsien het welvarende blanke huishoudings het op manlike bediendes gesteun vroue het aanvanklik net n klein persentasie van die stedelike swart bevolking verteenwoordig in is suid afrika se eerste spoorlyn deur die natal railway company in durban tussen die hawe en die binnestad in diens gestel hierdie spoorlyn is in deur die natal government railways ngr oorgeneem met die bou van die ngr se spoornetwerk vorder die ekonomie van natal veral die uitvoer van suiker met die ontdekking van diamante in griekwaland wes in en veral met die ontdekking van goud op die witwatersrand in is die spoornetwerk uitgebrei om die gebiede toegang te gee aan durban hawe met die voltooiing van die spoorlyn tot germiston in is durban met die witwatersrand en ook met die res van die spoornetwerk in suider afrika verbind nadat die spoorlyn noord natal in bereik het was dit maklik om steenkool vanaf dundee na durban te vervoer en durban hawe word n belangrike brandstofaanvullingplek vir stoomskepe tot die opening van die suezkanaal in was durban die laaste britse hawe in afrika van engeland onderweg na brits indië en het dus as laaste seehawe van die britse ryk bekend gestaan met die voltooiing van n spoorwegverbinding met johannesburg as die grootste en welvarendste buitepos van britse beskawing in suider afrika het stoomtreine vanaf naas mineraalvrag nog iets waardevols na durban geneem die eerste victoriaanse toeriste uit die goudstad wat in die natalse seeklimaat kom ontspan het rondom het veral twee groepe duitsers in natal gevestig die bergtheil koloniste en die hermannsburgse sendelinge veral verskeie kerkgeboue en verskeie duitse vanne in die hedendaagse gebied getuig daarvan kort ná die britse anneksasie van natal is in die vroeë s pogings aangewend om n plaaslike katoenbedryf te vestig en n eie onderneming opgerig om die doel te bereik die natal cotton company een van sy direkteurs jonas bergtheil het na duitsland gereis om immigrante te werf wat bereid sou wees om katoen in die kolonie te verbou natal was vir voornemende duitse immigrante n minder aantreklike bestemming maar uiteindelik het bergtheil die belangstelling gewek van n groep duitsers in bramsche n nedersetting in die osnabrcker land streek van die destydse koninkryk hannover tans in die deelstaat nedersakse geleë wat bereid was om hulle hier te vestig die bergtheil setlaars het in new germany n nedersetting net buite die destydse port natal met katoen begin boer maar pogings om die gewas kommersieel te verbou het misluk sommige van die duitse immigrante het in plaas daarvan met groente begin boer waarvoor die groeiende hawestad n geskikte mark was die natal cotton company is vervolgens ontbind en baie van die duitse koloniste het hulle verder landinwaarts in pietermaritzburg en in die omgewing van new hanover gevestig die aanwesigheid van die bergtheil setlaars in natal en die inset van hul pastoor sendeling posselt van die berlynse sendinggenootskap was die aanleiding vir die eerste groep van duitse hermannsburg sendelinge se besluit om hulle in natal te vestig nadat hulle toegang tot ethiopië geweier is in die laat de eeu arriveer duisende indiese landarbeiders in die besige stad se plantasies en hulle nakomelinge vorm vandag die belangrike indiese element van die plaaslike bevolking tydens sy verblyf in suid afrika tussen en werk die indiese politikus mahatma gandhi vir n lang tydperk as n advokaat in durban hier het hy die natalse indiër kongres nik gestig wat later met die anc sou saamsmelt in het gandhi na indië teruggekeer en by die indian national congress inc aangesluit steken in durban in engels afrikaans en zoeloe wat aandui dat die strand gereserveer is vir blanke suid afrikaners bikini s is oorspronklik eweneens amptelik verban maar volgens n besluit van die stadsraad vanaf op durban se strande toegelaat van oktober tot november vind die eerste byeenkoms van die nasionale konvensie onder die leierskap van lord henry de villiers in durban plaas die doel van hierdie konvensie is om n ooreenkoms van f n unie f n federasie van vier britse kolonies te maak die tweede byeenkoms vind in kaapstad plaas en op mei is die unie van suid afrika gestig in kry durban stadstatus die stadsgrense is al drie jaar vroeër nuut getrek toe n aantal voorstede by durban ingesluit is met die implementering van die apartheidwette in suid afrika in het ook durban se nie blankes gedwonge verskuiwings uit die middestad in die gesig gestaar en hulle is veral na voorstede soos umlazi verplaas ontspanningsgeriewe soos strande is eweneens deur diskriminerende wetgewing geraak vir swart bewoners was daar op tye nouliks plek om n handdoek op die strand neer te sit slegs m se strand was toeganklik vir hulle ongeag die feit dat persent van die stedelike bevolking in die laat s swart was die blanke bevolking wie se aandeel sowat persent beloop het het eksklusiewe toegang gehad tot meer as twee kilometer van die beste sandstrande met die einde van apartheid na die eerste vrye verkiesings in is nie blankes weer toegelaat om in die binnestad te vestig hulle vorm sedertdien die grootste bevolkingsgroep met zoeloe as belangrikste huistaal terwyl die blanke bevolking as gevolg van uitmigrasie na die snel groeiende voorstede en emigrasie na oorsese bestemmings merkbaar afgeneem het met die demokratiese ontwikkeling in suid afrika het grootskaalse sosio demografiese ontwikkelinge gepaard gegaan die ethekwini metropolitaanse munisipaliteit is in gestig en sipho ngwenya het die eerste swart burgemeester geword soos in die johannesburgse voorstad sandton het besighede hul kantore na die durbanse voorstad en nuwe sakedistrik umhlanga verskuif durban het ook al verskeie kere as spilpunt van internasionale organisasies opgetree waarvan suid afrika n lidland is en suid afrikaanse presidente hul eweknieë vir vergaderings genooi het vanaf tot september het durban as gasheerstad vir die beweging van onverbonde lande se de vergadering onder leierskap van nelson mandela gedien tussen en november is hier die britse statebond se de staatshoofdevergadering deur thabo mbeki aangebied op julie is die afrika unie in durban gestig met thabo mbeki as eerste president vanaf november tot desember het hier die de verenigde nasies se klimaatberaad plaasgevind tussen en maart was durban die gasheerstad vir die vyfde brics spitsberaad onder leierskap van jacob zuma durban is oor paasfees deur swaar oorstromings geraak met sterftes en sowat r se skade tot gevolg durban het n ryk kultuur met n gemengde inheemse suid afrikaanse en indiese invloed die stad staan bekend vir sy indiese kookkuns met al die speserye gemeng met tradisionele zoeloe kookkuns n bekende voorbeeld vir indiese kookkuns in durban is bunny chow n eg suid afrikaanse wegneemete aangesien durban hoofsaaklik n engelssprekende streek is is daar talle wit rockgroepe wat invloed vanuit die verenigde state en europa trek nes vele ander groepe in die res van die land urban creep was baanbrekers in die invoer van die sogenaamde durban gevoel in hul musiek in die afgelope jare het rockgroepe hul musiek professioneel begin produseer wat tot die voortbrag van vele ateljeevervaardigde gehaltealbums gelei het lêer durban enterprise building first art deco in durban with roman fasces aliwal st s e sahra id new jpg duimnael links die enterprise building in aliwalstraat tans samora machelstraat was die eerste art deco gebou in durban wat in volgens n ontwerp van ritchie mckinley ontstaan het die straatfasade is met romeinse fasces bondels saamgebinde roedes versier gedurende die tydperk tussen die twee wêreldoorloë het argitekte in durban hulle begin losmaak van die voorheen oorheersende tradisionele ontwerpe wat sterk deur britse boumeesters beïnvloed is klassieke stylelemente is steeds ingespan maar beter aangepas aan die suid afrikaanse konteks en die warmer klimaat nuwe boumateriale het hulle verskyning in die durbanse argitektuur gemaak waaronder kleidakteëls bakstene en kleivloerteëls dikwels is geboue van pleisterversierings en kolonnades volgens die klassieke styl voorsien n eie plaaslike styl die berea styl het in die uniejare na vore gekom in hierdie styl is invloede uit die spaanse argitektuur die internasionale styl en art deco elemente met mekaar versmelt durban se vooruitstrewende indiese gemeenskap het sy eie vormtaal gevind vir sakegeboue met gemengde gebruik belangrike stylelemente was kolonnades booggalerye en klassieke suile durban se benadering van die boustyle vir openbare geboue was tradisioneel behoudend die vroeë s was nogtans n periode van vernuwing op baie terreine in die unie van suid afrika se buitelandse beleid het die kwessie van dominiumstatus sentraal gestaan die eerste minister barry hertzog het tydens britse rykskonferensies daarop gedring dat suid afrika se onafhanklikheid binne die britse gemenebes wat met die statuut van westminster in verkry is verder gedefinieer moes word durbaniete het begin om hul lojaliteit aan die verenigde koninkryk as moederland en die suid afrikaanse regering waarin afrikaners as die groter van die twee blanke volksgroepe n oorheersende rol begin speel het teen mekaar op te weeg die oplossing was om n eie identiteit te vind wat die stad se maritieme agtergrond sou weerspieël in terme van argitektuur is die nuwe tydsgees van n eie nasionale en tegelykertyd durbanse identiteit vertolk deur die nuwe art deco styl talle veelverdiepinggeboue veral woonstelblokke is in dié styl ontwerp durban se moslem handelaars het die art deco geboue wat hulle in prins edwardstraat laat oprig het aangepas met stylelemente wat hul godsdienstige oortuigings weerspieël het die meeste ontwerpe vir durbanse art deco geboue is egter regstreeks aan amerikaanse voorbeelde uit dié tyd ontleen en toon min inheemse variasies die kusligging en die natuurlike hawe gee durban n voordeel bo ander metropolitaanse gebiede in suid afrika durban is die belangrikste nedersetting in die ethekwini metropolitaanse munisipaliteit die ekonomiese spilpunt van kwazulu natal handel en nywerhede het bygedra tot durban se ontwikkeling die stad het tot die tweede belangrikste ekonomiese spilpunt van suid afrika na gauteng gegroei durban se ekonomie behels veral nywerhede handel logistiek finansiële en regeringsinstellings asook toerisme naas die produserende bedryf is in die omgewing van durban veral landbou met vee soos skape en beeste belangrik die stad se lang strande warm klimaat en tradisionele zoeloe riksjas is veral by toeriste gewild in die jare ná die eerste demokratiese verkiesing in het groot getalle swartes hulle in die stadsgebied kom vestig n proses wat net soos in johannesburg met stedelike verval van die tradisionele sakesentrum gepaard gegaan het talle besighede het begin om hul kantore na die durbanse voorstad umhlanga te verskuif wat intussen net soos sandton in noord johannesburg as durban se nuwe sakekern dien umhlanga huisves die koning shaka internasionale lughawe wat in geopen is volgens die laaste sensus van het durban n werkloosheidsyfer van gehad n daling teenoor die van sowat van die bevolking is van drinkwater uit krane voorsien meer as in amper van die bevolking het toegang tot elektrisiteit gehad n styging van sedert die stad beskik oor n internasionale lughawe koning shaka internasionale lughawe terwyl daar ook spoorverbindings met gauteng is die stad is ook verbind met port elizabeth en die noordkus met die n nasionale pad terwyl die n nasionale pad hier begin en in johannesburg eindig die twee nasionale paaie kruis mekaar by die eb cloete wisselaar in westville die n tussen durban en kaapstad is sowat km lank pretoria is sowat km noordwes en johannesburg sowat km die koning shaka internasionale lughawe bedien durban en is in die voorstad la mercy geleë sowat km noord van die binnestad dié lughawe is op mei net voor die fifa sokker wêreldbekertoernooi in geopen en het die durban internasionale lughawe net suid van die binnestad vervang dit maak deel uit van die goue driehoek van suid afrika saam met die kaapstad internasionale lughawe en die o r tambo internasionale lughawe in johannesburg dit is die negende besigste lughawe in afrika en die derde besigste in suid afrika volgens data in die koning shaka internasionale lughawe het sy operasies met verbindings na singapoer moembaai kigali luanda lilongwe en nairobi begin die lughawe bied gereëlde vlugte na agt plaaslike bestemmings en gereelde geskeduleerde dienste na doebai istanboel doha mauritius lusaka windhoek gaborone en maputo vanaf oktober bied british airways regstreekse vlugte na die lughawe londen heathrow aan in die noorde van durban is die virginia lughawe langs die kus geleë die lugmagbasis durban van die suid afrikaanse lugmag is suid van die stad geleë dit het oorspronklik deel uitgemaak van durban se ou internasionale lughawe die durban hawe is die grootste en besigste hawe in afrika en is aan groot internasionale skeepsroetes geleë durban is een van min natuurlike hawens tussen die tradisionele mededingers van maputo en port elizabeth dit is suid afrika se grootste houerhawe en huisves die vierde grootste houerterminaal in die suidelike halfrond durban se seehawe bedien suid afrika tot by gauteng asook lesotho sedert die einde van die mosambiekse burgeroorlog het veral maputo se hawe n sterk mededinger vir durban s n geword die durban hawe huisves ook die vlootbasis durban van die suid afrikaanse vloot in het adjunkadmiraal refiloe mudimu die verskuiwing van die vlootbasis aangekondig reeds in is met die vermindering van gewapende magte begin in is hierdie militêre installasies egter heropen nadat suid afrika sy deelname by die bestryding van seerowery langs die mosambiekse kus aangekondig het dit is reeds in deur die destydse minister van verdediging en militêre veterane lindiwe sisulu aangekondig terwyl europese rederye steeds meer belangstelling toon om van kaapstad een van die bestemmings op die seeroetes van hul plesierbote te maak doen passasierskepe met europese en suid afrikaanse toeriste ook elke jaar in durban se hawe aan insluitende sommige van die wêreld se grootstes soos die rms ueen mary durban se goue myl met n reeks sandstrande strek oor n afstand van ses kilometer vanaf die umgenirivier in die noorde tot durban punt durban point en suidstrand south beach in die suide net oos van die middestad het veral in die s toringblokke met hotelle en toeristewoonstelle ontstaan vir blanke suid afrikaanse besoekers wie se belangstelling in die algemeen tot die strandlewe beperk was die oopstelling van durban se strande in aan alle etniese groepe het behoudende blanke suid afrikaners na ander bestemmings soos kaapstad laat uitwyk terwyl die goue myl strand en promenade oorlaai was met besoekers hoë misdaadvlakke het aan die promenade die bynaam mugger s mile besorg maar tydens die aanloop tot die fifa sokker wêreldbekertoernooi in is pogings aangewend om die promenade veiliger en voetgangervriendelik te maak n meer onlangse projek die durban point waterfront development is n gesamentlike onderneming van die ethekwini munisipaliteit en roc point pty ltd waarvan die meerderheid aandele in besit van die maleisiese onderneming uem sunrise berhad is dit behels die opgradering van durban se strandpromenade en die oprigting van moderne glas en staal wolkekrabbers naby durban point durban is n etnies gemengde stad met kulturele rykdom van gemengde godsdienste en tradisies zoeloes vorm die grootste etniese groep durban huisves n groot aantal anglo afrikane en die meeste indiërs in n enkele stad buite indië indiërs het n groot invloed op die durbanse kookkuns kultuur en godsdiens volgens die sensus van het durban n bevolking van van wie persent blankes persent swartes persent bruines en persent asiërs was die inwoners van durban word durbaniete genoem engels is die belangrikste huistaal in die stad wat deur persent van sy bewoners gebesig word die ander groot huistaal is zoeloe persent afrikaans word deur van die bevolking gebesig soos orals in suid afrika bevat durban townships van die apartheidsera umlazi is die vierde grootste in suid afrika na soweto tembisa en katlehong en die grootste in kwazulu natal die eerste moslems het durban met die koms van indiese kontrakarbeiders uit brits indië tussen en bereik die juma masjid moskee in begin en in voltooi is die eerste moskee in durban en die grootste moskee in die suidelike halfrond in is indiërs na natal gebring vandag is sowat van dié stad se bevolking moslems hoewel durban se joodse bevolking altyd betreklik klein was vergeleke met dié van johannesburg en kaapstad het hulle deurgaans n belangrike rol in die stadslewe gespeel een van die stigters van port natal was nathaniel isaacs wat hierheen gekom het as jong man in belangrike bydraes tot die hawe se vroeë ontwikkeling is gelewer deur jonas bergtheil en daniel de pass natal se eerste berit melih vir die seun van die durbaniet d m kisch is in uitgevoer deur eerw s rapaport wat vanaf port elizabeth af gekom het vir die seremonie n joodse begraafplaas is in aangelê drie jaar later is die gemeente gestig en in is n gebou wat eens n metodistekapel was in n sinagoge omskep met bernard lipinski oorlede in as die eerste president wat munisipale regering betref is uitsonderlike diens gelewer deur felix c hollander wat durban se burgemeester was van lid van die natalse provinsiale uitvoerende komitee en senator van en hoof van die plaaslike joodse gemeenskap charles phineas robinson oorlede was lid van die natalse wetgewer en later van die unieparlement sy seun albert was ook n parlementslid en was later hoëkommissaris in londen van die sentraal afrikaanse federasie nog vooraanstaande joodse durbaniete was philip wartski en solomon moshal durban is minder beïnvloed deur immigrasie uit oos europa as ander suid afrikaanse gemeenskappe maar terselfdertyd het die plaaslike jode n aktiewe gemeenskapslewe gehandhaaf daar was in drie ortodokse en een hervormde sinagoge asook die gebruiklike gemeenskaps en welsynsorganisasies die afname in die joodse bevolking het in tot die sluiting van die stad se joodse skool carmel college gelei in sy plek is die akiva college in umhlanga geopen wat onderrig bied aan leerders van gr tot gr durban se joodse klub die enigste instelling van sy soort in suid afrika het n belangrike rol gespeel in die gemeenskap se ontwikkeling die raad vir kwazulu natal se jodedom is n kordinerende liggaam wat ook optree as provinsiale kantoor van die suid afrikaanse joodse raad van afgevaardigdes sionistiese aktiwiteite staan onder leiding van die kwazulu natalse sionistiese raad in het durban se joodse afstammelinge sowat getel durban huisves die universiteit van kwazulu natal ukzn wat in uit die samesmelting van kwazulu natal se twee grootste onderwysinstellings die universiteit van natal en die universiteit van durban westville ontstaan het veral die universiteit van durban westville was n belangrike sentrum van die anti apartheidsbeweging daarbenewens huisves durban ook n kampus van die universiteit van suid afrika ander instellings sluit in die durban universiteit van tegnologie en die mangosuthu universiteit van tegnologie vanaf gebruik die natal university college nuc die natal technical college se gebou om lesings in te gee die universiteitskollege wou hul eie kampus in durban hê en tb davis het geskenk te ere van sy seun howard wat in by die slag van die somme tydens die eerste wêreldoorlog gesneuwel het die eerste gebou op die nuwe ha kampus kry die naam howard college in word nuc n onafhanklike universiteit met n kampus in pietermaritzburg en die howard college kampus in durban in stig die universiteit sy mediese skool in umbiloweg volgens die uitgebreide universiteitswet van mag net blanke studente die universiteit bywoon behalwe vir die mediese skool waar ook nie blanke studente mag inskryf die voorstad westville huisves die deutsche schule durban wat in gestig is en privaat befonds word naas duits word ook onderrig in afrikaans engels en zoeloe aangebied maar eers vanaf verskeie grade twee van durban se sokkerspanne ding in die premier sokkerliga mee amazulu fc en golden arrows die amazulu fc speel hul tuiswedstryde oorwegend in die moses mabhidastadion terwyl die tuiswedstryde van die golden arrows in die chatsworth stadion of die koning zwelithini stadion beslis word maar ook in die national first division beskik durban oor twee sokkerspanne real kings fc en royal eagles fc met hul tuistes die koning zwelithini stadion en die sugar ray xulu stadion onderskeidelik durban se natalse haaie ding jaarliks in die suid afrikaanse curriebeker mee en hul tuiswedstryde word in die kings park stadion aangebied die sharks verteenwoordig natal tydens die jaarlikse superrugbyklubkampioenskap met hul tuiste kings park stadion die dolfyne is kwazulu natal se krieketspan tydens die sunfoilreeks en die curriebeker in krieket met die kingsmead stadion as hul tuiste durban bied jaarliks verskeie uithouvermoë wedstryde soos die comrades maraton tussen pietermaritzburg en durban en die dusi kanowedvaart op die msunduzi rivier tussen pietermaritzburg en durban aan suid afrika se voorste ruitersportwedren die durban julie handicap by die greyville renbaan word jaarliks op die eerste saterdag van juliemaand gehuisves en is die grootste van sy soort in afrika durban was een van die gasheerstede vir die rugbywêreldbeker en vyf rugbywedstryde is in die kings park stadion gehou waarvan drie groepwedstryde een kwarteindstryd en een halfeindstryd vervolgens is in dié stadion tydens die afrikanasiesbeker vir drie groepwedstryde een kwarteindstryd en een halfeindstryd beslis tydens die krieketwêreldbeker is vyf krieketwedstryde in die kingsmead stadion aangebied waarvan twee groepwedstryde een super ses wedstryd en een halfeindstryd die moses mabhidastadion is ter geleentheid van die die fifa sokker wêreldbekertoernooi in opgerig en hier is ses groepwedstryde een agtste eindstryd een kwarteindstryd en een halfeindstryd aangebied dit is ook tydens die afrikanasiesbeker vir vier groepwedstryde een kwarteindstryd en een halfeindstryd ingespan in september is durban as gasheerstad vir die xxiiste statebondspele in aangewys maar moes in maart weens die gebreek aan finansiële middels die rol as gasheer van die hand wys aansluitend is birmingham engeland as nuwe gasheerstad aangewys erik homburger erikson junie mei was n duits amerikaanse ontwikkelingsielkundige bekend vir sy teorie oor die sosiale ontwikkeling van die mens en as skepper van die uitdrukking identiteitskrisis erikson het nooit sy pa geken nie want dié het sy ma gelos nog voor sy geboorte sy ma karla abrahamsen was joods toe erik drie jaar oud was het sy ma met dr theodor homberger getrou die gesin het verhuis na karlsruhe in die suide van duitsland hy wou ná hoërskool n kunstenaar word en het in dié dae n boheemse leefstyl gevolg lank voordat dit mode sou word hy het n onderwyser by n eksperimentele amerikaanse skool in wene geword toe hy jaar oud was in dié tydperk het hy hom in die montessori opvoedingstelsel bekwaam en by die weense psigoanalitiese vereniging aangesluit anna freud het hom in dié tyd gepsigoanaliseer hy het ook verlief geraak op n kanadese dansonderwyseres en is met haar getroud die egpaar verlaat wene toe die nazi s aan die bewind kom en hy doseer uiteindelik aan die harvard universiteit in boston later is hy n dosent aan die yale universiteit en daarna aan die universiteit van kalifornië berkeley dit is by hierdie universiteit dat sy beroemde navorsing oor die lakota en die yurok lyf begin kry in publiseer hy childhood and society die boek beskryf sy sienings oor die inheemse amerikaners sy ontledings van maksim gorki en adolf hitler en bevat n bespreking oor die amerikaanse persoonlikheid asook n raamwerk van sy eie ontwikkelende siening van sigmund freud se teorie in latere werke ontwikkel hy die temas verder een van sy boeke gandhi s truth wen die pulitzerprys asook die nasionale boeketoekenning in dieselfde jaar verlaat erik die berkeley kampus te midde van die hoogtepunt van senator joseph mccarthy se heksejag teen kommunisme hy werk daarna n dekade lank by n gesondheidskliniek in massachusetts en nog n dekade lank by harvard hy tree in af en doen daarna navorsingswerk waarin sy vrou hom bystaan hy is in op jarige ouderdom oorlede belangrikste werke verwante werke europa afgelei van grieks of eurp is n vasteland wat oor die westelike vyfde van die eurasiese landmassa strek alhoewel dit in geografiese opsig eerder as subkontinent geklassifiseer kan word wat saam met asië die vasteland van eurasië vorm word dit vanweë sy historiese en kulturele ontwikkeling meestal as selfstandige kontinent beskou eeue lank was europa in kulturele en ekonomiese opsig die middelpunt van die wêreld so het die term europa naas sy geografiese definisie ook betrekking op kulturele politieke ekonomiese regtelike en ideële aspekte die naam europa strek in sy griekse vorm ver terug hier is die term eurp meestal as n samestelling van die oud griekse eurs wyd en ps sig gesig opgevat dus was eurp die vrou met die wye sig volgens die griekse mitologie was europa die naam van n fenisiese koningsdogter wat deur die god zeus in die gestalte van n stier swemmend na die eiland kreta ontvoer en daar deur hom verlei is sommige etimoloë neem aan dat hierdie naam oorspronklik aan n semitiese taal ontleen en daarna vergrieks is dit is moontlik van die fenisiese erob donker of aand afgelei europa word deur die bosporus en die dardanelle van klein asië geskei en deur die middellandse see en die straat van gibraltar van afrika in die weste word dit deur die atlantiese oseaan en in die noorde deur die noordoostelike yssee begrens in die suide weste en noorde strek seearms van die atlantiese oseaan diep in die landmassa in en maak van europa die vasteland met die mees onreëlmatige kuslyn die hartland word deur talle skiereilande en eilande omring in die ooste is daar geen presiese geografiese of geologiese grens tussen europa en asië nie die grense van europa word dus as gevolg van maatskaplike konvensies bepaal terwyl n geografiese definisie van europa steeds willekeurig is so het die franse filosoof bernard henri lévy opgemerk dat europa eerder n gedagte sou wees as n plek die sweedse offisier en aardrykskundige maar duitse boorling philip johan von strahlenberg het die oeralgebergte en rivier as die oostelike grens van europa gedefinieer tussen die kaspiese see en die swart see loop die grenslyn noord van die kaukasus gebergte europa strek oor n oppervlakte van sowat miljoen vierkante kilometer en is dus die tweede kleinste vasteland ná australië die mees noordelike punt van die europese vasteland lê op die skiereiland nordkinn in noorweë die mees suidelike is die punta de tarifa in spanje die mees westelike die cabo da roca in portugal in noord suidelike rigting strek die vasteland oor n afstand van sowat kilometer in oos westelike rigting oor sowat kilometer vanaf die oeralgebergte in rusland tot by die atlantiese kus van portugal wes europa kan rofweg in drie groot landskapsvorme verdeel word die vlaktes van die noordweste en noorde die laer bergreekse en die relatief jong hoë bergreeks wat nog gedeeltelik vergletser is en vanuit die pireneë bergreeks langs die frans spaanse grens oor die alpe van sentraal europa tot by die karpate bergreeks strek hieraan sluit aan die pireneë apennyne en balkanskiereilande in die suide skandinawië jutland en die britse eilande in die noorde oos europa is n wydgestrekte en amper eenvormige vlakte wat van die noordelike yssee tot by die swart see strek die meeste groot europese riviere het dwarsdeur die jaar genoeg water om as belangrike waterweë en lewensare te dien baie van hulle word deur kanale met mekaar verbind die meeste europese mere is in die vroeër vergletserte gebiede van noord europa en aan die voet van die alpe geleë die langste riviere is wolga km donau km dnjepr km en onder meer die ryn km die grootste mere sluit die ladogameer km onegameer km en vnernmeer km in vanweë die nou verbinding tussen land en see en die bergreekse wat van wes na oos loop word europa in klimatiese opsig deur die heersende westelike winde en die matigende invloed van die warm golfstroom gekenmerk so trek die vasteland voordeel uit baie gunstige klimaattoestande met n gematigde seeklimaat wat dwarsdeur die jaar reënval verseker soms selfs jaarlikse neerslae van meer as millimeter die gemiddelde jaarlikse temperatuur in bordeaux suidwes frankryk beloop byvoorbeeld c terwyl halifax in die kanadese provinsie nova scotia met slegs c merkbaar koeler is ofskoon dit op dieselfde breedtegraad lê hierdie seeklimaat gaan eers ver in die ooste en suidooste in n kontinentale klimaat met groter seisoenale temperatuurskommelinge en somerreën met soms minder as millimeter per jaar oor net die gebied suid van die alpe bergreeks strek tot in die subtropiese sone met droë somers en winterreën die sogenaamde mediterreense klimaat die uiterste noorde van europa het n arktiese klimaat in en rondom europa in in is die bevolking van europa deur die verenigde nasies rondom miljoen geskat die bevolking van europa het in die afgelope eeu gegroei maar in ander wêrelddele veral afrika en asië het die bevolking vinniger gegroei onder die vastelande het europa n relatiewe hoë bevolkingsdigtheid tweede net na asië die grootste deel van europa is in n modus van sub vervangingsvrugbaarheid wat beteken dat elke nuwe gebore generasie minder bevolk word as die ouer volgens taal en historiese ontwikkeling word persent van die bewoners by die indo europese volksgroepe gereken waarvan n derde germane en kelte n derde slawiërs n kwart romane en kleiner groepe van grieke albane en balte vyf persent is fins oegriese volke ná die laaste kouetydperk het talle volksgroepe hulle in europa gevestig en oor die eeue met mekaar vermeng die christelike beskawing met rooms katolieke protestante en ortodokse vorm die basis vir die oorgrote meerderheid van europese kulture europa is n dig bevolkte en verstedelikte vasteland sy nywerheidsgebiede word deur n baie hoë bevolkingsdigtheid van tussen en meer as inwoners per km gekenmerk veral dele van die verenigde koninkryk noord frankryk en duitsland nederland noord belgië noord italië opper silesië in suidwes pole en dele van oekraïne daarenteen is die bergstreke noord en oos europa met soms minder as inwoners per km yl bevolk die digbevolkste land in europa en in die wêreld is die mikrostaat monaco die politieke kaart van europa is aansienlik afgelei van die herorganisasie van europa na die napoleontiese oorloë in die heersende vorm van regering in europa is parlementêre demokrasie in die meeste gevalle in die vorm van n republiek in was die heersende vorm van regering nog steeds die monargie europa se oorblywende elf monargieë behalwe die mikrostaat van vatikaanstad is grondwetlike monargieë europese integrasie is die proses van politieke wettige ekonomiese en in sommige gevalle sosiale en kulturele integrasie van europese lande aangesien dit voortgesit word deur die magte wat die raad van europa geborg het sedert die einde van die tweede wêreldoorlog die europese unie is sedert sy stigting in die fokus van ekonomiese integrasie op die kontinent meer onlangs is die eurasiese ekonomiese unie tot stand gebring as n eweknie wat uit voormalige sowjetstate bestaan in die de eeu het europa danksy die nywerheidsomwenteling wat sy aanvang in engeland geneem en later oor die hele vasteland uitgebrei het die leidende rol in die wêreldekonomie gespeel ná die tweede wêreldoorlog het europa se ekonomiese struktuur as gevolg van die vasteland se verdeling in markekonomieë in wes europa en sosialistiese plan ekonomieë in oos europa ingrypend verander hierdie verdeling is eers met die politieke omwenteling van geleidelik oorkom n verskeidenheid instellings en organisasies soos die europese vryehandelsone efta en die europese ekonomiese gemeenskap eeg die huidige europese unie bygedra tot europa se vinnige ekonomiese groei wat in baie dele van die kontinent tot in die s en s voortgeduur het kenmerkend vir europa se ekonomie is die sterk handelsbande met ander wêrelddele die europese landbousektor is grotendeels gemeganiseer en produseer groot oorskotte belangrike agrariese produkte van europa sluit graan aartappels suikerbeet en voerplante asook bees vark en skaapvleis italië en frankryk is ook op wêreldvlak die beduidendste wynprodusente europa het n wye verskeidenheid natuurlike hulpbronne alhoewel die ontginning tans stagneer of afneem so word weens die sterk vraag na ru olie en aardgas minder steenkool ontgin daar is belangrike voorkomste van bruinkool ystererts kalisoute en metale groter olievelde word in die noordsee in rusland en roemenië aangetref terwyl aardgas veral in n aantal wes europese lande ontgin word europa is die tweede grootste nywerheidsmag ter wêreld ná noord amerika sy nywerhede het aanvanklik veral in gebiede met beduidende natuurlike hulpbronne ontwikkel hierdie streke is tot vandag die mees digbevolkte dele van die vasteland ander belangrike industriële sentrums het in seehawens groot handelstede en ander nedersettings langs handelsroetes ontwikkel hier word onder meer verwerkende nywerhede tekstiel en metaalfabrieke masjienbou elektriese papier en voedselnywerhede asook drukkerye aangetref die vervaardiging van plastiek en elektroniese goedere toon sterk groei ru olie aardgas en kernkrag voorsien in die stygende vraag na energie hernubare energiebronne soos wind en sonkrag speel n steeds belangriker rol terwyl waterkrag veral in die alpelande in skandinawië in oekraïne en rusland aangewend word rasionalisering en die verskuiwing van werksgeleenthede na ekonomieë met laer kostestrukture het in dele van europa tot grootskaalse deïndustrialisasie en die groei van tersiêre bedrywe gelei wat produksie georiënteer navorsing besigheidsadvies advertensiebedryf en ander of verbruikers georiënteer opleiding vryetydsaktiwiteite en vermaak kan wees met die verdrag van maastricht het in aanvanklik twaalf lidstate van die europese unie saamgesluit om n monetêre unie te vorm vanaf januarie is euro banknote en muntstukke ingevoer die europese geldeenheid is tans die wettige betaalmiddel in eu lidlande en ses ander europese state engeland engels england is die grootste en bevolkingsrykste van die vier nasies wat saam die verenigde koninkryk vorm dit word in die noorde deur skotland en in die weste deur wallis begrens die noordsee is oos die ierse see noordwes en die keltiese see suidwes van engeland geleë die noordsee in die ooste en die engelse kanaal in die suide skei engeland van die europese vasteland engeland beslaan die sentrale en suidelike dele van die noord atlantiese eiland groot brittanje meer as kleiner eilande maak daarnaas deel uit van engeland waaronder die scilly eilande en die eiland wight menslike gemeenskappe het hulle al in die jongsteentydperk in die gebied gevestig wat tans as engeland bekend staan maar dit was die angele een van die germaanse stamme wat hulle in die de en de eeu op die eiland gevestig het wat hul naam aan die land verleen het in is die verskillende klein koninkryke in n gemeenskaplike engelse ryk verenig vanaf die groot ontdekkingstydperk in die de eeu het engeland beduidende kulturele regtelike ekonomiese en uiteindelik ook taalkundige invloed op ander wêrelddele uitgeoefen die engelse regstelsel is net soos die anglikaanse kerk en die engelse taal in ander lande oorgeneem terwyl die engelse parlementêre regeringstelsel as voorbeeld vir staatkundige bedelings in ander lande gedien het engeland was in die de eeu ook die bakermat van die nywerheidsomwenteling wat van hier na ander europese en uiteindelik ook oorsese lande uitgebrei het en van engeland die eerste nywerheidsland ter wêreld gemaak het leidende engelse nywerheidstede soos manchester birmingham en liverpool het grondstowwe wat uit alle hoeke van die wêreld na engeland ingevoer is tot goedere verwerk wat wêreldwyd bemark is terwyl londen as hoofstad en regeringsetel tot een van die wêreld se voorste metropole en die politieke ekonomiese en kulturele spilpunt van die britse ryk ontwikkel het vandag beslaan die metropolitaanse gebied van groter londen groot dele van suidoos engeland en speel steeds n eersterangse ekonomiese rol as die finansiële spilpunt van europa en as die sentrum van innovasie op n verskeidenheid terreine veral populêre kultuur engeland het n ryk sporterfenis en baie sportsoorte wat wêreldwyd beoefen word het in die de eeuse engeland ontstaan waaronder sokker krieket rugby rugbyliga tennis boks pluimbal muurbal hokkie snoeker biljart veerpyltjies tafeltennis rolbal netbal perdewedren windhondrenne en jakkalsjag die land het ook gehelp met die ontwikkeling van gholf seil en formule eenrenne sokker is die gewildste van hierdie sportsoorte in engeland die engelse nasionale sokkerspan wie se tuiste die wembley stadion is het in die eerste sokkerwedstryd ooit teen skotland gespeel die wedstryd het in hamilton crescent glasgow die tuiste van die west of scotland cricket club plaasgevind engeland het as tuiste van sokker die fifa sokker wêreldbekertoernooi in aangebied en tydens die eindstryd wes duitsland met geklop met n britse televisie gehoorpiek van miljoen is die eindstryd die mees gesiene televisie gebeurtenis ooit in die verenigde koninkryk engeland se hoogste sokkerliga is die premier league gevolg deur die football league championship daar word algemeen aanvaar dat krieket in die vroeë middeleeue as n wedstryd tussen die landbou en metaalbewerkingsgemeenskappe van die weald ontstaan het die engelse nasionale krieketspan is n samestelling van engelse en walliese krieketspelers en een van die toetskrieketlande en volle lidland van die internasionale krieketraad een van dié sport se oudste en gewildste wedywering is die as reeks tussen engeland en australië wat sedert gespeel word engeland het al vyf krieketwêreldbekertoernooie en aangebied meer as enige ander land engeland het die eindstryd tot dusver vyf keer bereik en die eindwedstryd teen nieu seeland volgens aantal grenshoue in die beslissende superboulbeurt gewen en sodoende hul eerste titel ingepalm ná sokker in en rugby in is krieket in die derde wêreldbekertrofee in een van engeland se gewildste sportsoorte wat die onderskeidelike nasionale span kon inpalm engeland het in die icc wêreld twintig aangebied en in dié formaat teen australië in die eindstryd gewen lord s in londen word dikwels the home of cricket die tuiste van krieket genoem rugby het in die de eeu by die public school van rugby warwickshire ontstaan die engelse nasionale rugbyspan ding in die sesnasies toernooi met frankryk ierland italië skotland en wallis mee en neem gereeld aan die rugbywêreldbeker deel engeland het die rugbywêreldbeker teen die gasheer australië gewen engeland was een van die gashere tydens die rugbywêreldbeker en die rugbywêreldbeker en het ook die rugbywêreldbeker gehuisves londen se twickenham is die grootste rugbystadion wêreldwyd en tuisstadion van die engelse nasionale rugbyspan engeland se beste rugbyspelers mag vir die britse en ierse leeus speel wat deur die suidelike halfrond toer gholf is gewild in engeland deels te danke aan sy kulturele en geografiese bande met skotland die tuiste van gholf engelse gholfspelers wat die grand slam gewen het sluit in cyril walker tony jacklin nick faldo en justin rose vir mans en laura davies alison nicholas en karen stupples vir vroue die wêreld se oudste gholftoernooi is die britse ope en word in sowel engeland as skotland gespeel die tweejaarlikse gholftoernooi die ryderbeker is na die engelse sakeman samuel ryder genoem wat die geleentheid geborg en die trofee geskenk het nick faldo is die suksesvolste ryderbeker speler ooit wat die meeste punte van enige speler van die europese of amerikaanse spanne behaal het tennis het in die laat de eeu in birmingham ontwikkel en die wimbledon kampioenskap is die oudste en gewildste tennistoernooi wêreldwyd wimbledon is n toernooi wat n belangrike plek in die britse kultuurkalender het fred perry was die laaste engelsman wat die wimbledon kampioenskap in gewen het hy was die eerste speler wat al vier grand slam enkelspeletjies gewen het en het die span van groot brittanje tot vier davisbeker oorwinnings gelei engelse vroue wat wimbledon gewen het sluit in ann haydon jones in en virginia wade in die britse grand prix van op die silverstone renbaan was die eerste van die nuutgeskepte formule een wêreldkampioenskap sedertdien behoort engelse renjaers tot die suksesvolste in die formule een geskiedenis insluitende stirling moss nigel mansell damon hill lewis hamilton en jenson button van die mees tegnies gevorderde renmotors word in engeland vervaardig en baie van die hedendaagse wedrenmaatskappye kies engeland as hul basis van bedrywighede weens die ingenieurswese se kennis en organisasie mclaren automotive williams grand prix engineering team lotus honda brawn gp benetton renault en red bull racing is of was almal in die suide van engeland gevestig londen het die olimpiese somerspele reeds drie keer aangebied en engeland ding in die statebondspele mee wat elke vier jaar aangebied word waarvan die interrykkampioenskappe in londen die britse rykspele in londen en die statebondspele van in manchester gehuisves was die engelse stad birmingham sal die statebondspele in aanbied ernstige akute respiratoriese sindroom afgekort as ears of ears is n dodelike asemhalingswegsiekte wat in vinnig van die suide van die volksrepubliek china na ander wêrelddele begin versprei het dit is in engels en verskeie ander tale bekend as sars tussen november en julie het n uitbreek van sars in suidelike china wêreldwyd gevalle tot gevolg gehad waaraan in verskeie lande dood is n sterftesyfer van waarvan die meeste gevalle in vasteland china en hongkong aan die einde van het chinese wetenskaplikes die virus opgespoor deur middel van sivetkatte as tussenganger van grotbewoner vlermuise in die yunnanprovinsie sedert is wêreldwyd geen gevalle van ears meer aangemeld nie die verwante virus sars cov is egter die oorsaak van die voortdurende wêreldwye koronaviruspandemie van estland esties eesti esti amptelik die republiek estland eesti vabariik is n land in noord europa wat in die weste begrens word deur die oossee in die noorde deur die finse golf in die ooste deur rusland en in die suide deur letland dit is die mees noordelike en die kleinste van die drie baltiese lande estland bestaan hoofsaaklik uit bosryke heuwellande met talle mere vleie en moerasgebiede inwoners praat oorwegend esties wat nou verwant is aan fins en in teenstelling met die ampstale van letland en litaue deel uitmaak van die fins oegriese taalgroep estland is eeue lank deur europese moondhede soos die duitse orde denemarke swede pole rusland en die sowjetunie oorheers en het ná n kortstondige periode as n onafhanklike staat tussen die twee wêreldoorloë saam met die ander twee baltiese lande letland en litaue in sy onafhanklikheid verklaar vanweë sy geografiese ligging en historiese bande met sentraal en noord europa het estland homself steeds as n voorpos van die westerse beskawing beskou sy huidige buitelandse beleid word dan ook deur sy nou bande met finland en skandinawiese lande asook sy lidmaatskap in die noord atlantiese verdragsorganisasie navo die europese unie die oeso en die ovse oorheers in die de eeu is die kerstening van estland vanuit denemarke deurgevoer en die land is later deur die duitse orde oorheers terwyl duitse koopmans van die hansebond handelskantore in lyfland die huidige letland en estland geopen het tallinn wat deur die duitsers reval genoem is het net soos narva tartu dorpat prnu pernau en viljandi fellin tot n bloeiende hansestad ontwikkel in die de en de eeu het pole swede en russe pogings onderneem om estland by hulle magsgebied in te lyf dit was rusland wat uiteindelik oorwinning behaal het alhoewel estland in sy onafhanklikheid van rusland bereik het is die land as gevolg van die sogenaamde hitler stalin ooreenkoms van weer by die sowjet invloedsfeer ingelyf en in n sowjetrepubliek omgeskep ná die duitse besetting tydens die tweede wêreldoorlog is estland met geweld gesowjetiseer en duisende estiese burgers het uit die land gevlug of is na siberië gedeporteer talle inwoners is deur die nuwe bewindhebbers vermoor en uiteindelik het estland sowat n kwart van sy oorspronklike bevolking kwytgeraak terwyl honderdduisende russiese immigrante hulle in die land gevestig het vandag is sowat persent van die totale bevolking etniese estlanders met die sogenaamde singende rewolusie in die tydperk tussen en het estland tydens die ontbinding van die sowjetunie sy kans waargeneem om sy onafhanklikheid te herwin die nuwe onafhanklike republiek van estland is op augustus geproklameer en estland het n lidland van die verenigde nasies geword die naam estland word verbind met aesti wat in n c deur die antieke romeinse historikus tacitus vir die eerste gebruik is sommige geskiedkundiges is van mening dat hy direk na balte d w s nie oosseefins talige este verwys het terwyl ander voorstel dat die naam na die hele oos baltiese streek verwys die skandinawiese sagas wat die naam eistland noem was van die vroegste bronne wat dit in sy huidige betekenis gebruik het die toponiem estland eistland word verbind aan die oud skandinawiese eist austr wat die ooste beteken estland is die noordelikste van die drie baltiese lande en lê op dieselfde breedtegraad as byvoorbeeld suidelike alaska sentraal siberië die noorde van skotland of die sweedse hoofstad stockholm dit is tegelykertyd een van die kleinste en mees yl bevolkte lande in europa sy oostelike buurland die russiese federasie is keer so groot die huidige staatsgebied strek oor km n verdere gebied van km wat voor die tweede wêreldoorlog nog deel uitgemaak het van die onafhanklike estiese republiek is in by die russiese sowjetrepubliek ingesluit en ook ná die herwinning van die onafhanklikheid nie aan estland teruggegee nie die gletsers wat gedurende die laaste kouetyd sowat jaar gelede die hele noorde van europa bedek het het die tipiese estiese landskapsvorm met lae heuwelreekse gevorm meer as persent van estland se oppervlakte is laer as meter bo seevlak geleë en net in die suidooste van die land is daar heuwelagtige streke met moeras en grasgebiede en eensame bosse hier is ook die hoogste bergpiek van estland en die baltiese gebied geleë die suur munamgi letterlik groot eierberg met n hoogte van meter die oosgrens met rusland word grotendeels gevorm deur die peipusmeer km en die meer van pskov en in die noorde deur die narva rivier slegs in die suide het estland geen natuurlike grens nie estland is die enigste land in die baltiese gebied wat oor n afwisselende eilandgroep langs sy kus beskik wes en ten noorde van die vasteland lê honderde eilande waarvan verreweg die meeste onbewoon is en sommige vroeër deur die sowjetunie as militêre terrein gebruik is dikwels het dit beteken dat die inheemse bevolking hul eilande moes ontruim die grootste eilande is saaremaa en die digbeboste hiiumaa beide met n herkenbaar eie karakter estland het n koel gematigde klimaat met koue winters en matig warm somers wat goed vergelyk met dié van ander gebiede in noord europa net soos in suid skandinawië word die kusklimaat deur maritieme en die klimaat van die binneland deur kontinentale invloede gekenmerk die gemiddelde jaarlikse temperatuur in tallinn is c en die gemiddelde reënval mm per jaar met n maksimum gedurende die laat somer wanneer kort en swaar donderbuie uitsak die sterker kontinentale invloed beteken dat lente later begin en herfstyd vroeër kom as in sentraal europa terwyl daar ook groter temperatuurskommelinge tussen dag en nag en tussen winter en somer is lente en herfs is jaargetye wat deur relatief droë weer en matige temperature gekenmerk word die lente begin gewoonlik in laat mei wanneer appelbome in bloei staan tydens die estiese somer styg die kwik tot maksimale temperature tussen en c met n gemiddelde van c in julie watertemperature bereik in mere en riviere dikwels meer as c die oossee water is ietwat koeler veral in moerasgebiede word mense deur muggies gepla vanweë sy noordelike ligging word die estiese nagte gedurende midsomer nouliks donker die bekende wit nagte van tallinn en ander gebiede lok talle toeriste teen die middel van junie is daar sowat dagligure dagbreek begin nog voor drie uur soggens en die son gaan nie voor tien uur saans onder nie gedurende die winter daal die kwik tot n gemiddelde van c in januarie met laer temperature van tot by c in die berggebied van otep wat sodoende goed geskik vir wintersport is in baie koue winters raak die oossee se oppervlak soms bevries tog bly die kusgebiede in die algemeen dikwels ysvry enkele argeologiese spore dui daarop dat die gebied van die huidige estland reeds omstreeks v c deur mense bewoon is en sodoende as een van die oudste menslike habitatte in noord europa beskou kan word oossee finse stamme het hulle as deel van die fins oegriese volkegroep wat oorspronklik uit die oeral gebied afkomstig is reeds vanaf v c in die gebied van die huidige republiek van estland asook in dele van die huidige letland gevestig die uitgestrekte estiese stamgebied het vanuit narva in suidelike rigting langs die oewer van die peipus meer tot by die huidige esties letlandse grens en verder weswaarts tot by die eilande langs die kus gestrek deur die eeue heen het barnsteen tot die belangrikste handelsgoed ontwikkel en in die eerste eeue van ons tydrekening sy hoogtepunt bereik handelspaaie het langs rivierlope en oor bergpasse in die alpe so ver as die middellandse see en egipte gegaan die eerste historiese bron oor die volk dateer uit die ste eeu n c toe die romeinse geskiedkundige na die bewoners van die gebied as aesti verwys het vanuit die ooste en suidooste het slawiese groepe geleidelik begin uitbrei sodat die baltiese volke genoodsaak was om hulle permanent in hul huidige gebied te vestig die estiese bevolking omstreeks word op beraam die este was in dorpsgemeenskappe georganiseer en so het ook estland se huidige groot stedelike nedersettings tallinn en tartu hul oorsprong in versterkte dorpe omstreeks was seerowery vir talle este n lonende bedryf tog het die maatreëls wat deur swede en dene ingestel is om dit te bestry ook tot eerste pogings gelei om estland te verower uiteindelik is die gebied van die heidense estiese stamme in die de eeu deur n koalisie van denemarke en die duitse orde verower die dene het in die nuwe hoofstad reval tans tallinn gestig en die westerse kultuur en christelike godsdiens in estland ingevoer die dene wat aanvanklik die noorde van estland oorheers het het hulle gebied in aan die duitse orde verkoop wat voorheen die suide beheer het estland het tot by die orde se ontbinding in onder die heerskappy van die duitse ridders en koopmanne van die hansebond gebly die landelike bevolking het onder die duitse bewind in n toestand verkeer wat feitlik op lyfeienskap neergekom het noord estland is daarna deur swede beset en ná die sweeds poolse oorlog en n kortstondige besetting deur pole het ook die suide volgens die verdrag van altmark in onder sweedse bewind gekom die situasie van die estiese boerebevolking het in hierdie periode ietwat verbeter in is lyfland n baltiese streek wat oor dele van letland en estland gestrek het deur die russiese tsaar pieter i verower hierdie besetting is in met die verdrag van nystad erken ondanks n aantal hervormings het die landelike duitse adel die plattelandse estiese bevolking tot die tyd van die russiese oktoberrewolusie in oorheers en ook die welvarende stedelike burgers was merendeels van duitse afkoms in die de eeu het estland se industrialisering n aanvang geneem spoorlyne is gebou en tallinn het tot n beduidende seehawe ontwikkel met die ekonomiese opswaai het ook estland se nasionale bewussyn teen die middel van die de eeu geleidelik begin ontwikkel maar n beleid van russifisering het tot politieke onluste en grootskaalse emigrasie veral na die verenigde state en kanada gelei estland se belangrike rol in die russiese rewolusie van is deur die owerhede met bloedige onderdrukking beantwoord met die omverwerping van die tsaristiese bewind in die rewolusie van is steeds meer inheemse bewoners in die russies besette gebiede van letland en estland in die nuutgestigte outonomie bewegings saamgesnoer hieruit het vinnig politieke partye met nasionale en sosiale doelwitte voortgespring ná n betoging van sowat este voor die setel van die provisionele regering in petrograd is estland as administratiewe eenheid onder die regering van die revalse goewernementskommissaris jaan poska geskep eerste algemene verkiesings is in mei en junie gehou die nuutverkose landsraad esties maapev het reeds in september n debat oor estland se onafhanklikwording gevoer al was n meerderheid van die afgevaardigdes nog ten gunste van n groter russiese federasie waarvan estland deel sou uitmaak so het estland net soos letland afgevaardigdes na die kongres van die volke van rusland gestuur wat in kiëf gehou is onder die indruk van die bolsjewistiese oktoberrewolusie het die estiese landsraad uiteindelik vir n onafhanklike republiek van estland en nouer bande met westerse lande gepleit die nuwe sowjet maghebbers het poska egter ontsetel en die landsraad ontbind moskou het n kommunistiese marionetteregering onder jaan anvelt probeer vestig tog het sy gesag nie buite die hoofstad gestrek nie ná die estiese onafhanklikheidsverklaring op februarie is die land deur duitse troepe beset met die duitse kapitulasie in november en sy oorwinning oor die rooi leër wat estland destyds aangeval het het estland n onafhanklike demokratiese republiek geword wat deur die sowjetunie in die vredesooreenkoms van tartu in erken is groot grondbesitters is deur n reeks landhervormings onteien sodat n groter aantal boeregesinne hul eie grond kon bewerk die regte van minderhede is in verskans en die onderwysstelsel met esties as voertaal uitgebou veral danksy duitse beleggings is die groei van die estiese nywerheidsektor bevorder die jare ná die onafhankliksheidsverklaring was nogtans deur politieke onstabiliteit gekenmerk n staatsgreep deur linkses het in desember misluk maar was een van die faktore wat nasionalistiese strominge aangewakker het en tot en met is estland deur twintig kortstondige koalisieregerings geregeer daarna het n nuwe grondwet verreikende bevoegdheid aan die staatspresident verleen in maart is n noodtoestand afgekondig en politieke partye ontbind die land het tussen en onder die presidentskap van konstantin pts n outoritêre bewind gekry wat deur estiese kiesers vooraf in n referendum goedgekeur is alhoewel n nuwe demokratiese grondwet in burgerlike vryhede herstel het het die baltiese lande as gevolg van die hitler stalin verdrag van augustus onder sterk sowjet invloed gekom die sowjets het reeds in die volgende maand militêre basisse in estland begin vestig estiese duitsers is in die duitse ryk hervestig in junie is estland deur sowjet troepe beset en ná n verkiesing in julie as n sowjet republiek by die sowjetunie ingelyf in die eerste jaar is meer as este vermoor of gedeporteer tydens die duitse aanval op die sowjetunie het estiese burgermagte aan die kant van die duitse troepe in junie teen die rooi leër geveg en die nazi bewind tot gesteun ander este het by die rooi leër aangesluit om teen die duitsers te veg ná die duitse besetting is estland in deur sowjet troepe herower en net soos in is duisende este gedood of gedeporteer kollektivering van die landbou en nasionalisering van die nywerhede het in die laat s begin en die estiese ekonomie is ondanks hewige weerstand by die sowjet stelsel ingelyf met die politieke liberalisasie in die sowjetunie het die estiese sowjetraad die inlywing by die sowjetunie in onwettig verklaar en gedurende die staatsgreeppoging teen die sowjetpresident michail gorbatsjof in het estland sy onafhanklikheid van die sowjetunie verklaar n nuwe grondwet het die lig gesien en is in ingestel lennart meri is as die eerste president verkies en met mart laar het n voorstander van verreikende vryemarkhervormings die amp van eerste minister beklee die laaste russiese troepe is in augustus onttrek op april het estland by die noord atlantiese verdragsorganisasie navo en op mei by die europese unie aangesluit die verwydering van n monument ter ere van die sowjet leër het in april tot gewelddadige konfrontasies tussen die estiese polisie en dronk russiese jeugdiges gelei waarin een van die russe dood en tientalle polisiemanne en onrusstokers beseer is die monument word deur die russiese minderheid as n simbool vir die sowjet oorwinning oor nazi duitsland beskou maar versinnebeeld vir die estiese bevolking eerder die brutale onderdrukking deur sowjet magte en is na n russiese militêre begraafplaas verskuif op desember het estland by die oeso aangesluit kersti kaljulaid voormalige staatsamptenaar en estland se verteenwoordiger aan die europese rekenkamer vanaf tot is in oktober as opvolger van toomas hendrik ilves wat sedert as staatshoof gefungeer het tot president verkies sy is die eerste vrou wat hierdie amp beklee asook die jongste president in die geskiedenis van estland op januarie is kaja kallas in die pos van eerste minister ingehuldig sy is die eerste vrou wat hierdie amp beklee die meeste inwoners van estland is etniese este wie se moedertaal esties is as gevolg van die sowjetunie se beleid van russifisering is daar n groot russiessprekende minderheid van etniese russe persent wat veral in die hoofstad tallinn en die nywerheidsentrums van noordoos estland soos narva gekonsentreer is van die altesaam miljoen migrante wat gedurende die sowjet besetting in estland kom werk het het meer as hulle permanent hier gevestig tussen en het die persentasie estiessprekendes sodoende van oorspronklik meer as tot slegs persent afgeneem estland was onder meer n gewilde woonplek vir afgetrede sowjet offisiere vanweë die russiessprekende infrastruktuur was daar min aansporing vir bewoners van russiese afkoms om esties aan te leer in was slegs persent van hulle esties magtig ander beduidende minderheidsgroepe sluit oekraïners twee persent wit russe een persent finne persent en ander persent in sowat tagtig persent van die de facto bevolking het estiese burgerskap die sogenaamde estland of kusgebied swede wat na hulself meestal as aibofolke eilandvolk esties rannarootslased verwys is een van die oudste minderhede in estland hulle bewoon veral die kusgebiede en die eilande van wes en noordoos estland soos ruhnu sweeds run vormsi orms riguldi rickull en die skiereiland noarootsi nuck hier kan n mens n aantal sweedse plekname soos hosby einbi sterby aantref en ook straatborde in hierdie geweste is dikwels tweetalig estland swede wat reeds twee eeue voor die estiese volk gekersten is het hulle in die de eeu in die bogenoemde gebiede gevestig en aan die gesag van plaaslike heersers onderwerp swede en este het dikwels onderling getrou en baie sweedse tradisies is deur die estiese inwoners oorgeneem nog in die tyd van die eerste estiese republiek tussen die twee wêreldoorloë was die bevolking van eilande soos vormsi ruhnu osmussaar sweeds odensholm en pakri rg merendeels sweedssprekend die sweedse bewoners het hier tot en met gebly toe die sowjetunie begin het om militêre basisse in estland op te rig die oorgrote meerderheid van die sweedssprekende estlanders het destyds na swede gevlug mense wat in estland aangebly het is deur die sowjet owerheid na rusland gedeporteer tans is daar nog n baie klein minderheid van estland swede in die land die estland sweedse dialekte is nou verwant aan die dialek van oos swede alhoewel daar nie sprake van n eenheidsdialek kan wees nie en steeds verskillende variante van sweedse dialekte in estland gepraat is so het die eilande ruhnu vormsi noarootsi riguldi pakri vihterpalu en hiiumaa almal hul eie kenmerkende dialek die aantal mense wat steeds estland sweeds as omgangstaal praat word op minder as eenhonderd in estland en tot by eenduisend in swede beraam klein groepe estland swede kom tans weer in estland bymekaar in n poging om hul kulturele erfenis en eie taal te laat herleef die kulturele vereniging van estland swede wat op februarie gestig is versamel kulturele en historiese dokumente en ander voorwerpe bevorder die kulturele en ekonomiese ontwikkeling van die estland sweedse gebiede asook sweedse taalonderrig in die hele estland estland is n parlementêre demokrasie met n president wat betreklik sterk magte het die huidige president is kersti kaljulaid wat in toomas hendrik ilves opgevolg het die president word deur die parlement vir n termyn van vyf jaar verkies die estiese parlement riigikogu het een kamer met setels dit word elke vier jaar verkies die huidige regering regeer sedert onder leiding van kaja kallas estland is opgedeel in vyftien provinsies maakond meervoud maakonnad wat verder onderverdeel is in landelike vald en stedelike munisipaliteite linn die provinsies van estland is harjumaa hiiumaa ida virumaa jrvamaa jgevamaa lnemaa lne virumaa prnumaa plvamaa raplamaa saaremaa tartumaa valgamaa viljandimaa vrumaa in estland se politieke groeperings is daar konsensus oor die hoofoogmerke van die land se buitelandse beleid soos verdere integrasie van estland in die politieke en ekonomiese strukture van die europese unie en die noord atlantiese verdragsorganisasie aangesien rusland as n toenemende bedreiging beskou word bly die handhawing van nouer betrekkinge met die verenigde state en die samewerking met ander lande in die oosseegebied hoofdoelwitte van die estiese regering se buitelandse beleid estland se politieke steun vir lande soos georgië moldowa en oekraïne en hul politieke en ekonomiese hervorming weerspieël sy eie ervaring betrekkinge met rusland bly gespanne daarteenoor onderhou estland vriendskaplike betrekkinge met lande soos duitsland sy baltiese buurlande en die nordiese lande veral finland en swede wat almal historiese ekonomiese en kulturele bande met estland het estland het saam met nege ander lande op mei by die europese unie eu aangesluit en hou ses setels in die europese parlement die invoering van die europese geldeenheid euro het hoë prioriteit in estland se finansiële en ekonomiese beleid geniet en uiteindelik het die land het op januarie by die eurosone aangesluit daarnaas bly energie een van die belangrikste ekonomiese kwessies die diversifisering van sy energiebronne en die aansluiting by wes europa se kragnetwerke sal estland minder kwesbaar vir kragtekorte maak estiese soldate het tot in die lente van as veiligheidswagte diens in irak en in afghanistan verrig terwyl die baltiese lande se lugruimte tans nog deur ander navo lande beskerm word is estland letland en litaue van plan om hierdie lugpatrollies vanaf die jaar gemeenskaplik te doen estland wat aan drie kante deur water omring is was n belangrike landingsplek vir sowel antieke seevaarders asook wikings en het gedurende die hansetydperk n beduidende deurgangsland vir die handel tussen oos en wes geword die groot handelsvolume het vinnig ook die belangstelling van inheemse mense gewek die bewoners van enkele estiese eilande veral saaremaa en hiiumaa was gevreesde seerowers belangriker as seerowery was die stewige handelsbande met omliggende lande en vanaf die de eeu toe die russiese tsaar pieter i die seehawe sint petersburg as rusland se venster na die weste gevestig het is hierdie bande met die oostelike buurland nog versterk die periode tussen die wêreldoorloë was deur ekonomiese vooruitgang en n hoë lewensstandaard gekenmerk die laasgenoemde het gunstig vergelyk met dié van finland selfs al het hierdie noordelike buurland reeds voor as russiese grootvorstedom oor sy eie geldeenheid en wetgewing beskik die landhervorming van die s het kleinboere en koperasies bevorder en tot toenemende landbouproduksie gelei agrariese uitvoere estiese boere het hulle veral op spek en botterproduksie toegespits na die verenigde koninkryk en ander wes en noord europese lande was een van estland se vernaamste bronne van buitelandse valuta in die dertigerjare het ook die graanproduksie duidelik toegeneem daarenteen het handelsbetrekkinge met die sowjetunie instabiel gebly en estiese produsente het derhalwe vanaf die middel van die twintigerjare steeds meer na onontginde binnelandse markte begin kyk die spoorwegnetwerk is uitgebrei en n aantal nywerhede het ontstaan wat voedsel en hout verwerk het asook papier sellulose tekstiele metale en sement vervaardig het pogings om estiese swaar nywerhede en ander uitvoergerigte industriële sektore te ontwikkel het nogtans misluk n estiese energiebedryf het met die ontginning van olieskalie tot stand gekom in het estland die kroon as wettige betaalmiddel ingevoer en sy nuwe geldeenheid met goudreserwes ondersteun die wêreldwye ekonomiese resessie vanaf het ook estland se ekonomie geraak wat in sy sterkste insinking getoon het veral die produksie van uitvoergerigte nywerhede het met sowat n derde gekrimp danksy die groeiende staatsbesteding en duitse beleggings het die ekonomie reeds in begin herstel die ontginning van olieskalie en die produksie van fosforiet en sellulose het skerp gegroei net soos die boudryf intussen was steeds meer estiese verskaffers in staat om in hul moderne fabrieke n verskeidenheid produkte te vervaardig wat in die s nog uit die buiteland ingevoer moes word duitsland het in die beduidendste handelsvennoot geword die estiese bevolking het sy eie lewensstandaard ook ná die tweede wêreldoorlog en die besetting deur sowjet rusland eerder met dié van skandinawiese lande as dié van ander sowjet republieke vergelyk die feit dat die estiese sosialistiese sowjetrepubliek die hoogste lewenspeil in die sowjetunie geniet het het sodoende min troos gebied in die najaar van het vier estiese wetenskaplikes hul program van ekonomiese selfstandigheid aan die publiek bekend gestel destyds is hierdie gedagte nog as utopies beskou met die politieke omwenteling in sowjet rusland het die prentjie egter begin verander en deskundiges het openlik vir die invoering van n eie geldeenheid gepleit eerste ontwerpe vir estiese banknote is in die plaaslike pers afgedruk lank voordat die land in staat was om sy agenda van ekonomiese hervorming deur te voer die russiese roebel het ná estland se onafhanklikwording ernstig verswak terwyl westerse valuta benodig is om produkte en dienste van gehalte te koop die nuwe geldeenheid die estiese kroon het met sy invoering in junie n trotse simbool van nasionale selfbeskikking geword op januarie is die euro geldeenheid ingestel wat die estiese kroon vervang het estland het sy ekonomie in die s volgens die skandinawiese model geherorganiseer ná die privatisering van vroeëre staatsondernemings het estland ten opsigte van sy kommunikasietegnologieë tot een van die modernste lande begin ontwikkel wat met sowat openbare internetstasies onder meer gratis internettoegang aan al sy burgers verskaf die vinnige hervormings het nogtans veral armes bejaardes en gesinne met kinders benadeel terwyl die huidige prysvlak vir kos en gebruiksgoedere met dié van noord en wes europese lande vergelyk kan word beloop maandelikse bruto salarisse en lone volgens amptelike statistieke gewoonlik minder as finansiële dienste vervoer en logistiek telekommunikasie toerisme handel eiendomme en die boubedryf is tans die belangrikste ekonomiese sektore in estland wat altesaam persent van die bruto binnelandse produk bbp oplewer die dienstesektor toon die hoogste groeikoers en verenig sowat persent van die ekonomiese groei op homself land en bosbou speel net soos vissery n minder belangrike rol estiese seehawens het in miljoen ton se goedere gehanteer n toename van persent teenoor die vorige jaar miljoen skeepspassasiers is vervoer veral die passasiervervoer tussen estland en finland en swede het in die afgelope jare duidelik toegeneem as gevolg van sterk mededinging van hawens in rusland en sy baltiese buurlande het estland begin om sy hawe infrastruktuur te diversifiseer en beleggings te verhoog die estiese toerismesektor toon vinnige groei en dra sowat vyftien persent tot die bbp by in het die aantal binne en buitelandse toeriste miljoen beloop estland volg n liberale ekonomiese beleid aangesien die staatssektor slegs sowat twaalf persent tot die bruto binnelandse produk bbp bydra bly die land se ekonomie tot n groot mate buigbaar en kan vinnig by veranderende omstandighede aanpas estland se ekonomiese suksesverhaal sedert sy onafhanklikheidsverklaring is onder meer aan sy stabiele geldeenheid die estiese kroon was aan die euro gekoppel die liberalisering van pryse die vermindering van staatssubsidies n vinnige privatisering van staatsondernemings en in die besonder aan n baie liberale belasting en beleggingsbeleid te danke die sterk ekonomiese groei in die eerste dekade van die ste eeu was veral deur n opswaai in die tersiêre sektor die boubedryf en eiendomsmark n sterk binnelandse vraag na goedere en dienste en stygende uitvoere gekenmerk estland se invoere het hierby teen n vinniger pas gegroei as sy uitvoere en die land se buitelandse skuldlas was in reeds hoër as sy bbp nadat die bbp in persent en persent nog teen dubbelsyfer groeikoerse gestyg het is die ekonomiese situasie vanaf deur n afwaartse aanpassing gekenmerk die groeikoers van die bbp het sodoende in tot persent verlaag terwyl die groeikoers in persent en persent negatief was in is weer n positiewe groei van persent aangeteken wat na verwagting in sal toeneem tot persent die afnemende maar nog steeds hoë tekort op die lopende rekening van die betalingsbalans en stygende inflasiesyfers van persent in en meer as elf persent in gooi net soos loon en salarisverhogings wat hoër is as die groei van produktiwiteit skadu werkloosheid het in die eerste kwartaal van n historiese rekordsyfer van persent bereik dit het vanaf april effens begin daal maar die gemiddelde syfer vir was steeds persent die stygende prysvlakke op internasionale energie en voedselmarkte en belastingverhogings wat vroeg in ingestel is is aanvanklik as moontlike struikelblokke op pad na die instelling van die euro beskou estland se liberale ekonomiese beleid en die aanpassing van estland se regstelsel aan die europese unie se riglyne wat tans byna voltooi is skep n optimale klimaat vir buitelandse beleggings relatief lae belastingtariewe vir ondernemings is n verdere trekpleister die huidige belastingtarief van persent moet eers betaal word wanneer n onderneming verdeelbare wins aanteken persent van alle huidige regstreekse buitelandse beleggings miljard kom uit swede estland se buitelandse handel het in miljard beloop waarvan miljard uit en miljard uitvoere was die tekort op die handelsrekening miljoen was die laagste in vyftien jaar die eu lidlande is die belangrikste handelsvennote estland voer hoofsaaklik masjiene toerusting en aanlegte hout en houtprodukte tekstiele ru olie wat uit olieskalies ontgin word en elektriese krag na ander europese lande uit finland is met persent die grootste mark vir estiese uitvoere terwyl ook die meeste invoere uit dié skandinawiese land kom vanweë sy politieke en demografiese ontwikkeling was estland steeds n land wat deur kulturele diversiteit gekenmerk is so is die land in politieke opsig aanvanklik deur denemarke tussen en deur die duitse orde daarna deur swede en in die de en de eeu deur rusland oorheers die estiese kultuur en argitektuur is oor n tydperk van sowat jaar sterk deur die plaaslike duits baltiese bevolking wat ook die heersende klas gevorm het beïnvloed die leefwyse in estland se groot stede veral tallinn onder sy ou naam reval is sterk deur die noord duitse hanse kultuur beïnvloed duitse koopmanne was vanaf die middeleeue tot die de eeu die toonaangewende element in tallinn vanaf het die russiese tsare n beleid van russifisering bevorder tog het baltiese studentegroepe en vanaf die s die universiteit van dorpat tartu n kulturele teengewig teen daardie ontwikkeling gevorm die tyd van die tweede wêreldoorlog en die na oorlogse periode wat met die verlies van estland se duits en sweedssprekende minderhede en die grootskaalse immigrasie van russe en ander etniese groepe gepaard gegaan het was n tydperk van sosiale en kulturele verandering deesdae bied die noordelike buurland finland vanweë sy taalverwantskap n sterk oriëntasie vir estland se kultuur die estiese literatuur weerspieël die veelvuldige kulturele invloede waaraan die estiese volk deur die loop van sy geskiedenis blootgestel is naas duits en esties het ook lets oos sweeds fins russies latyn grieks en frans as skryftale gedien met die kalevipoeg beskik estland nogtans oor sy eie nasionale heldedig estland se kookkuns het sy wortels eerder in tradisionele eetgewoontes en weerspieël met sy sterk nordiese duitse en russiese invloede ook die kultuur en geskiedenis van hierdie baltiese land vanweë die harde werk wat die alledaagse lewe van mense vroeër gekenmerk het het mense die voorkeur aan swaar kos gegee tipiese stapelkosse soos swartbrood gars rog kwark suurkool varkvleis vis suurkool aartappels melk en ander suiwelprodukte kom in baie estiese resepte voor daarnaas speel ook sampioene en bessies soos bosbessies uit estland se bosgebiede n belangrike rol as gevolg van die lang en koue estiese winters was mense vroeër genoodsaak om hul kos te preserveer die vogtige klimaat was nie geskik om kos te laat droog nie sodat groente vis en vleis gewoonlik gerook of ingemaak is vandag beskou die este hul nasionale kookkuns as deel van die nordiese kookkuns en daar is steeds meer internasionale invloede estland se nuwe disse is ligter maaltye met tradisionele aksente vleis pluimvee en wors word dikwels bedien maar ook ou nasionale kosse soos kalwervleisjellie esties slt van duits slze gevulde kalwervleisbraaistuk taidetud baikarind en rossolye ingemaakte haring met worteljies is steeds gewild tradisionele estiese dranke is bier lu wodka viin en vana tallinn n inheemse likeur wat met suurlemoenolie kaneel en vanielje verfyn word melkdrankies wat van kefir en karringmelk berei word is net so gewild soos kali n tradisionele estiese koeldrank wat van brood water pepermentstengels die takke van swart bessiesplante heuning of suiker gis hops en melk berei word die europese unie eu is n internasionale organisasie van europese lande met politiese ekonomiese en geregtelike samewerkingsooreenkomste die eu is in gestig deur die verdrag van die europese unie ook bekend as die verdrag van maastricht en is die de facto opvolger van die ses ledige europese ekonomiese gemeenskap wat in gestig is die eu is die grootste ekonomiese eenheid en een van die grootste politieke eenhede in die wêreld met miljoen inwoners en n nominale bbp bruto binnelandse produk van biljoen in die unie is ook n enkelmark met n gemeenskaplike handelsooreenkoms n gemeenskaplike landboukundige en vissery ooreenkoms en n streeksooreenkoms om armoedige streke by te staan die eu het ook die euro as gemeenskaplike geldeenheid voorgestel wat deur lede aanvaar is burgers van eu lidmaatlande is ook burgers van die europese unie dit beteken dat hulle in ander lidlande kan werk woon reis en belê alhoewel daar sommige beperkings is rakende nuwe lede paspoortbeheer by die grense van die meeste lidlande is deur die schengen ooreenkoms afgeskaf die hoofstede van die europese unie is brussel in belgië luxemburg stad in luxemburg en straatsburg in frankryk die europese unie het tans amptelike tale die idee het reeds tydens die tweede wêreldoorlog pos gevat dat europese integrasie die enigste manier was om af te reken met die vergaande nasionalisme wat die kontinent tot dan toe geteister het in het die regerings van nederland belgië en luxemburg in ballingskap in londen die benelux gestig frankryk wou aanvanklik ook aansluit maar die franse regering het die voorwaarde gestel dat die verenigde koninkryk ook lid sou word maar hulle het geweier ná die oorlog het die geallieerde lande duitsland se vervaardiging van kole en staal aanvanklik beperk omdat hulle n nuwe duitse bewapening as n gevaar gesien het dit het nogtans ook die ekonomiese herstel van die kontinent verhinder in frankryk het mense soos jean monnet en robert schuman europese integrasie as n oplossing van hierdie probleem gesien in duitsland het hulle van konrad adenauer steun gekry en in italië van alcide de gasperi robert schuman het in n toespraak in die sogenaamde schumanplan aangebied waarin die mag oor vervaardiging van kole en staal aan n supranasionale outoriteit bo die nasionale owerhede afgegee sou word n jaar later is die europese gemeenskap vir kole en staal egks opgerig deur ondertekening van die verdrag van parys deur belgië frankryk italië luxemburg nederland en wes duitsland die egks het so suksesvol geblyk dat in tot verdere integrasie besluit is die verdrag van rome ondergeteken deur dieselfde ses lande het die euratom en die europese ekonomiese gemeenskap opgerig in is die drie organisasies deur ondertekening van die fusieverdrag saamgevoeg waarna hulle verder gewerk het onder die naam europese gemeenskappe eg dit het gelei tot die oprigting van die europese kommissie die europese raad en die europese parlement die eeg was baie suksesvol en die ekonomie van die ses het gegroei ander lande is in genooi om ook deel te neem maar die verenigde koninkryk het opnuut geweier en het in as alternatief n eie organisasie opgerig die efta wat net op vryhandel gebaseer was en geen politieke integrasie nagestreef het nie die efta kon nogtans nie verhinder dat die britse ekonomie veral deur die dekolonisasie in die s groot probleme kry nie die franse president charles de gaulle het die ideeë van schuman en monnet oor supranasionalisme verwerp en het frankryk enige tyd uit die eeg teruggetrek die ander vyf het nogtans nie opgegee nie frankryk keer terug omdat die franse ekonomie dit nodig het maar die planne vir meer supranasionalisme word bevries die kompromis van luxemburg die verenigde koninkryk verander ook sy planne en wou toetree aanvanklik blokkeer de gaulle dit in het denemarke ierland en die verenigde koninkryk lid geword van die eg die noorse regering onderhandel ook met sukses maar die lidmaatskap word in n referendum deur die bevolking afgewys griekeland het lid geword in spanje en portugal het ná hulle demokraties geword het in gevolg in hierdie tydperk het n verwarrende verskeidenheid aan intergoewermentele europese organisasies bestaan altiero spinelli het met sy krokodilklub met gedeeltelike sukses geprobeer om verder integrasie n hupstoot te gee hy oortuig die franse president franois mitterrand om die franse non teen verder integrasie en meer supransionalisme op te gee in word die besluitneming versoepel en die verdrag van maastricht onderteken in het die oprigting van die europese unie beteken dit het die basis gelê vir verdere vorme van samewerking op die vlak van buitelandse en veiligheidsbeleid op die interne en geregsvlak en in die vorming van die ekonomiese en monetêre unie die einde van die koue oorlog bring groot veranderings in is die duitse demokratiese republiek opgehef en word hierdie gebied wat op papier altyd lid gewees het geïntegreer in die eu dit verloop nie sonder probleme nie die koppeling tussen die munte die erm word onhoudbaar en die vk verlaat die erm in word oostenryk finland en swede lede van die eu aldrie was neutraal in die koue oorlog die euro is in ingevoer maar sommige lande het hul eie geldeenhede behou tien nuwe lande het op mei lede geword van die eu estland hongarye letland litaue malta pole siprus slowenië slowakye en tsjeggië op januarie het bulgarye en roemenië nog bygekom om te verseker dat die unie na hierdie uitbreiding steeds goed bestuurbaar bly is die verdrag van lissabon in onderteken in het die europese unie die nobelprys vir vrede vir jare vrede in europa ontvang op julie het kroasië by die eu aangesluit sodat die eu nou in totaal uit lidlande bestaan op januarie het die franse oorsese gebied mayotte deel van die eu gebied geword tydlyn met die evolusie van die struktuur van die europese unie a op oktober het die deelstate of lnder van die voormalige duitse demokratiese republiek tot die voormalige bondsrepubliek duitsland toegetree en outomaties deel van die eu geword b groenland het in outonoom van denemarke geword en die europese gemeenskap in verlaat na aanleiding van n klein referendum c de facto is slegs die suidelike deel van siprus n lidland van die eu die turkse republiek van noord siprus is n omstrede gebied en word net deur turkye erken amptelike kandidaatlande van die europese unie is albanië noord masedonië montenegro serwië en turkye moontlike kandidaatlande is bosnië en herzegowina en kosovo voormalige kandidaatlande is noorweë switserland en ysland die eu is gegrondves op twee verdrae die verdrag betreffende die europese unie en die verdrag betreffende die werking van die europese unie daar is ook nog n apart verdrag vir euratom die instellinge van die europese unie is verspreiding van setels per land in die europese parlement ander instansies is daar is ook nog baie eu liggame dikwels ingestel deur tweedegraadse wetgewing wat opgerig is vir n spesiaal doel hierdie liggame word die agentskappe van die europese unie genoem daar is verskillende maniere waarop die kommissie die parlement en die raad tot europese wetgewing kom waarvan die belangrikste die gewone wetgewingsprosedure is die europese unie ken n aantal regsinstrumente waarvan die belangrikste die europese verordening en die europese riglyn is n verordening het direkte regskrag n riglyn moet eers in die nasionale wetgewing word deurgevoer die amptelike tale van die europese unie is die bevoegdhede van die europese unie ten opsigte van die lidlande is sedert die verdrag van lissabon uitdruklik vasgelê hulle word ingedeel in drie kategorieë die lidlande van die europese unie het mettertyd n aansienlike hoeveelheid soewereiniteit oorgedra aan die europese unie die europese unie het as sodanig meer mag as alle andere nie soewereine streeksorganisasies op verskillende terreine begin die eu te lyk soos n bondstaat of n statebond die unie bly egter gebaseer op verdrae tussen lidlande waaruit volg dat die unie slegs bestaan vanuit die wil van die lidlande n lidland kan op elk moment besluit om terug te trek uit die unie en wysigings aan die verdrae moet deur alle lidlande individueel geratifiseer word in hierdie opsig lyk die europese unie die mees op n statebond wat in teenstelling tot n bondstaat nie soewerein is nie en dus ook slegs bestaan uit die grasie van die lidlande n statebond in die tradisionele betekenis van die woord het egter veel meer mag veral op die vlak van buitelandse sake en defensie die meeste mense klassifiseer die europese unie daarom as n struktuur sui generis n unieke vorm van samewerking tussen lande sedert die verdrag van lissabon besit die unie regspersoonlikheid dit magtig die unie om origens geensins wetgewend of andersins op te tree nie buiten die bevoegdhede wat die lidlande van die eu in die verdrae aan hom toegedeel het binne die eu bestaan n spanningsveld tussen intergoewermentele en supranasionale tendense intergoewermentalisme is n metode van besluitneming in internasionale organisasies waarby die mag by die lidlande lê en beslissings met eenvormheid geneem moet word afgevaardigdes van die regerings of van gekose verteenwoordigings het uitsluitend adviserende of uitvoerende funksies die meeste internasionale organisasies het teenwoordig n intergoewermentele grondslag supranasionalisme is n ander metode van besluitneming hier lê die mag by onafhanklike afgevaardigdes van die regeringe of van gekose verteenwoordiginge lidlande het nog steeds mag maar moet hierdie mag deel met ander instansies bowendien word beslissings net by n meerderheid van stemme geneem dit kan dan ook gebeur dat n lidland gedwonge deur ander lidlande n beslissing teen sy wil moet uitvoer beide vorme van besluitneming het aanhangers binne die eu voorstanders van supranasionalisme redeneer dat dit die proses van integrasie kan versnel wanneer beslissings wat eenvormige goedkeuring van alle betrokke regerings vereis kan dit jare duur voordat n besluit geneem word voorstanders van intergoewermentalisme argumenteer dat supranasionalisme die soewereiniteit en die demokratiese gehalte van afsonderlike lande in gevaar bring en meen dat die legitimiteit van gemeenskaplike besluite alleen afgelei kan word van die legitimiteit van die nasionale regerings frankryk is tradisioneel n voorstander van n intergoewermentele eu gewees dit geld ook vir euroskeptiese lande soos die verenigde koninkryk en denemarke lande soos belgië duitsland en italië neig meer na die supranasionale benadering in die praktyk balanseer die eu tussen beide ekstreme hierdie balans is egter n moeisame kompromie wat dikwels lei tot ingewikkelde besluitnemingsprosesse ekonomie is die sosiale wetenskap wat die produksie en verbruik van meetbare middele bestudeer dit behels die analise van die produksie verspreiding en verbruik van goedere en dienste volkshuishouding is n verouderde term vir ekonomie ekonomie word positief genoem wanneer dit poog om die gevolge van verskillende keuses aan die hand van n stel aannames te verduidelik en normatief wanneer dit n sekere aksie voorskryf die onderwerp word breedweg verdeel in twee hoof vertakkings mikro ekonomie wat gemoeid is met indiwiduele instansies soos huishoudings en ondernemings en makro ekonomie wat die ekonomie as n geheel beskou insluitende inflasie werkloosheid industriële produksie en die rol van die regering aangeleenthede wat spesifiek aandag in ekonomie geniet is hulpbrontoedeling produksie verspreiding handel en mededinging ekonomie kan in beginsel en word toenemend aangewend word om probleme wat keuses onder toestande van skaarsheid behels of met die bepaling van waarde ekonomiese aktiwiteite vind al duisende jare lank plaas en handel was reeds in antieke beskawings en vir antieke volke belangrik die eerste skrifstelsel van die wêreld het waarskynlik in mesopotamië ontstaan om rekord te hou van al die handelstransaksies wat plaasgevind het wêreldryke van die bekende wêreld van daardie tyd soos die romeinse ryk se invloed het wyd gestrek en het vrye beweging van mense en goedere gestimuleer wat verdere uitbreiding van handel meegebring het mettertyd het die lande in europa se eie bruikbare hulpbronne min begin raak en het hulle elders na addisionele hulpbronne begin soek eers is daar handel gedryf met lande wat ander of addisionele hulpbronne nodig gehad het maar toe is daar besluit dat dit baie goedkoper sou wees om eerder sulke lande te koloniseer slegs twee lande in afrika ethiopië en liberië het kolonisasie vrygespring die res is almal deur n vreemde moondheid gekoloniseer en in die proses van hul hulpbronne gestroop daar word dikwels na europese lande se motivering om ander lande te koloniseer verwys as die drie g s godsdiens goud en gierigheid die hoofmotivering was om goud en ander minerale edelstene en ook produkte soos speserye tabak en tee te vind en vir die moederlande te verbou n bymotief was om die kolonies se bevolkings te kersten en op te voed soos blyk uit die talle sendingstasies en sendingskole wat daar gevestig is europese lande meen dat kolonisasie ook vir die geokkupeerde lande voordele ingehou het en wys op die infrastruktuur mynboubedrywighede en nywerhede wat gevestig is die landboubedrywighede wat begin is en die tegnologie kundigheid en opleiding wat die produkte was van hul okkupasie ekonomie word gewoonlik verdeel in twee hoof vertakkinge pogings om hierdie twee vertakkinge saam te versmelt of om die onderskeid tussen hulle te weerlê is belangrike motiverings in heelwat onlangse ekonomiese gedagtes veral in die laat s en vroeë s vandag bestaan eenstemmigheid oor die standpunt dat goeie makro ekonomie n sterk mikro ekonomiese grondslag moet hê dit wil sê die uitgangspunte moet n teoretiese en bewese ondersteuning in mikro ekonomie geniet ekonomie kan ook verder onderverdeel word wat nie altyd netjies inskakel by die makro mikro verdeling nie by hierdie ondervertakkinge word ingesluit internasionale ekonomie arbeidsekonomie welsynsekonomie hulpbronekonomie omgewingsekonomie bestuursekonomie finansiële ekonomie stedelike ekonomie en ekonomiese aardrykskunde daar bestaan ook metodologieë wat deur ekonome gebruik word waarvan die onderliggende teorieë baie belangrik is ander onderverdelings is ook moontlik finansies is tradisioneel as deel van ekonomie beskou aangesien die inhoud en die resultate daarvan natuurlik uit mikro ekonomie spruit die vakgebied is egter effektief as n onafhanklik dog verwante dissipline gevestig daar bestaan n toenemende tendens om idees en metodes van ekonomie in n wyer konteks toe te pas aangesien ekonomiese analise op besluitneming fokus kan dit toegepas word met wisselvallige resultate op ander velde waar mense alternatiewe moet oorweeg opvoeding huwelik gesondheid ens die velde wat ondersoek word in ekonomie oorvleuel dus dikwels met ander sosiale wetenskappe insluitend politieke wetenskap en sosiologie sien politiese ekonomie vir die studie van ekonomie in die politieke konteks die oorheersende politiese ekonomie word losweg kapitalisme genoem in mikro ekonomiese teorie poog vraag en aanbod om die prys en hoeveelheid goedere wat in kompeterende markte verkoop word te beskryf verduidelik en te voorspel dit is een van die mees fundamentele ekonomiese modelle wat oraloor gebruik word as n basiese bousteen tot n wye reeks meer gedetailleerde ekonomiese modelle en teorieë die teorie beweer oor die algemeen dat waar goedere in n mark verhandel word teen n prys waar verbruikers meer goedere aanvra as wat die ondernemings bereid is om te verskaf die tekort sal neig om die prys van die goedere op te stoot die verbruikers wat bereid is om meer te betaal sal die markprys hoër bie teenoorgesteld sal die pryse geneig wees om te val as die hoeveelheid goedere wat aangebied word die vraag daarna oorskry hierdie prys hoeveelheid aanpassingsmeganisme veroorsaak dat die mark n ewewigspunt nader n punt waar daar nie meer enige druk vir verandering bestaan nie hierdie teoretiese punt van stabiliteit word gedefinieer as die punt waar produsente bereid is om presies dieselfde hoeveelheid goedere te verskaf as wat die verbruikers wil koop die teorie van vraag en aanbod is belangrik in die werking van n markgerigte ekonomie in soverre dit die meganisme verduidelik aan die hand waarvan besluite oor hulpbron toewysings gemaak word ten einde die eb en vloed van vraag en aanbod te meet is n meetbare waarde nodig die oudste en mees algemeen gebruikte is prys of dan die heersende ruilkoers tussen kopers en verkopers in n mark prysteorie volg die beweging van meetbare hoeveelhede oor tyd na asook die verwantskap tussen prys en ander meetbare hoeveelhede in adam smith se wealth of nations is daar verwys na die kompromis tussen prys en gerief ekonomiese teorie is tot n groot mate gebaseer op die prys en die vraag en aanbod teorie in ekonomiese teorie vind die mees effektiewe kommunikasie plaas wanneer veranderinge in die ekonomie plaasvind deur middel van prys waar n ooraanbod lei tot laer pryse en n te hoë vraag lei tot hoër pryse in baie praktiese ekonomiese modelle word n mate van prysvastheid by die model ingesluit om voorsiening te maak vir die waarneembare feit dat in baie markte pryse nie vloeibaar is nie ekonomiese beleid wentel dikwels rondom argumente oor wat die ekonomiese wrywing of prysvastheid veroorsaak wat op sy beurt die ewewig tussen vraag en aanbod verhoed n ander omstrede ekonomiese aangeleentheid is of waarde korrek deur prys gemeet word aldan nie in hoofstroom markgerigte ekonomie waar daar beduidende tekorte bestaan wat nie in prys vervat is nie word daar gesê dat daar n eksternalisasie van koste bestaan markgerigte ekonomie voorspel dat skaars goedere wat te laag geprys is oorverbruik word sien sosiale koste hierdie begrip lei tot die openbare goedere teorie omdat skaarsheid en besluitneming sentrale begrippe is in ekonomiese teorie is die vraag oor watter die basiese kompromieë is van kardinale belang in elke ekonomiese teorie vind daar n basiese uitruiling van twee of meer skaars goedere plaas adam smith het dit gedefinieer as die ruil van tyd of gerief vir geld n persoon kan byvoorbeeld naby n dorp bly en meer betaal vir sy huis of verder weg bly en minder betaal maar die met ongerief betaal vir die verskil die uitgangspunt dat die primêre kompromie in ekonomie tussen tyd en geld is het verskeie opponente elkeen hiervan baseer hulle standpunt oor skaarsheid op verskillende fundamentele kompromieë n klein aantal ekonome verkies om ekonomie te definieer as die studie van hoe en waarom mense handel dryf hierdie definisie impliseer egter relatiewe skaarsheid in marginalistiese ekonomiese teorie word die prysvlakke bepaal deur die marginale koste en marginale gebruikswaarde die prys van alle goedere sal die koste wees van die maak van die laaste een wat mense nog sal koop die prys van alle werkers in n onderneming sal die koste wees van die laaste een wat die onderneming benodig marginalisme ondersoek besluite gebaseer op die grense wat die koste van produksie van die volgende eenheid is teenoor hoeveel wins dit sal lewer wanneer marginale opbrengs op n aksie nul bereik sal die aksie stopgesit word marginale gebruikswaarde is die hoeveelheid genieting of nut n indiwidu put uit n aankoop van n item teenoor die aankoop van een minder daarvan marginale beloning is dikwels onderhewig aan verminderende opbrengste die verkryging van n verlaagde beloning uit meer produksie of verbruik die tiende lekkertjie smaak nie so lekker soos die eerste nie en bring dus n verminderde marginale gebruikswaarde mee marginalisme het toenemend belangrikheid in ekonomiese teorie verkry in die laat de eeu en is n tegniek wat gebruik word om te analiseer hoe ekonomiese stelsels sal reageer marginale koste van produksie verdeel die kostes in vaste kostes wat betaal moet word onafhanklik van hoeveel goedere geproduseer word en veranderlike kostes die marginale koste is die veranderlike koste van die laaste eenheid plus die persentasie van die vaste koste marginalisme veronderstel dat wanneer die wins uit van die volgende eenheid nul bereik dat die eenheid nie geproduseer sal word nie daar kan beweer word dat onderliggend tot ekonomiese teorie daar n teorie oor waarde moet wees waarde kan gedefinieer word as die onderliggende aktiwiteite wat ekonomie meet en beskryf adam smith het arbeid as die onderliggende bron van waarde gedefinieer en die arbeidsteorie van waarde vorm die grondslag van karl marx david ricardo en vele ander klassieke ekonome se werk die arbeidsteorie van waarde voer aan dat goedere of dienste se waarde gemeet kan word aan die arbeid wat dit neem om dit te vervaardig hierdie waarde bepaal dan die kommoditeitsprys die arbeidsteorie van prys en die naverwante koste van produksie teorie van waarde oorheers die werk van die meerderheid klassieke ekonome maar dit is by verre nie die enigste aanvaarde basis vir waardebepaling nie die neo klassieke ekonome en die oostenrykse leerskool ekonome verkies die marginale teorie van waarde markteorie beweer weer dat daar nie n waarde anders as prys is nie dat die mark al die beskikbare inligting in prys vervat en solank as wat die markte oop bly sal die prys en waarde dieselfde wees hierdie teorie berus op die begrip van die rasionele ekonomiese speler n ander stel teorieë berus op die begrip dat daar n basiese eksterne skaarsheid bestaan en dat waarde die verwantskap tot daardie basiese skaarsheid verteenwoordig teorieë gebaseer op ekonomie wat beperk word deur die beskikbaarheid van energie of n goudstandaard val in hierdie kategorie al hierdie teorieë maak deel uit van hedendaagse ekonomiese studies ekonomie maak staat op nougesette redenasiestyle meer as enige ander sosiale wetenskap ekonomiese metodologie het verskeie wisselwerkende onderverdelings formele modellering is gegrond op die algemene beginsels van konsekwentheid en volledigheid die begrip ekonomie is rondom gevorm en gewild gemaak deur neo klassieke ekonome soos alfred marshall en het politiese ekonomie vervang die begrip politiese ekonomie is deurgaans gebruik in die de eeue deur denkers soos adam smith david ricardo en karl marx ekonomie word afgelei vanuit die griekse woord oikos wat huis of nedersetting beteken en nomos vir wette of norme ekonomiese denkrigtings kan rofweg in drie fases verdeel word voormodern grieks romeins arabies vroeë modern en modern sedert adam smith in die laat de eeu sistematiese ekonomiese teorie is hoofsaaklik in die moderne tyd ontwikkel daar was al verskeie wedywerende ekonomiese denkrigtings jeens kapitalisme van die laat de eeu tot op hede gewees belangrike denkrigtings is klassieke ekonomie marxistiese ekonomie keynesiese ekonomie neo klassieke ekonomie en nuwe klassieke ekonomie daar bestaan ook ander denkrigtings hierdie denkrigtings is oor verskeie jare ontwikkel en verskil fundamenteel met mekaar neo klassieke ekonomie gaan van die veronderstelling uit dat hulpbronne skaars is en dat dit nodig is om te kies tussen wedywerende alternatiewe dit wil sê ekonomie het te doen met kompromieë met skaarsheid behels die kies van n alternatief die opsegging van n ander alternatief ook genoem die geleentheidskoste die geleentheidskoste skep n inbegrepe prysverwantskap tussen wedywerende alternatiewe verder word skaarsheid eksplisiet gekwantifiseer deur prysverwantskappe in beide die markgerigte en beplande ekonomieë die verstaan van keuses wat deur indiwidue en groepe gemaak word is van kernbelang ekonome glo dat aansporings en begeertes n belangrike rol speel in besluitneming begrippe van die nuttigheidsleer filosofiese denkrigting word gebruik as analitiese begrippe in ekonomie al verstaan ekonome dat die gemeenskap nie nuttigheidsleer doelwitte sal aanneem nie een voorbeeld hiervan is die idee van die gebruikswaardefunksie wat aanvaar word as die wyse waarop indiwiduele ekonomiese spelers besluit wat hulle gelukkig maak en watter besluite hulle maak in die nastrewe van daardie geluk n rolprent of film is n verhaal wat uitgebeeld word deur n reeks vinnig opeenvolgende stilstaande beelde die spoed waarteen die beelde geprojekteer word laat dit lyk of dit n vloeiende aaneenlopende beweging vorm gedeeltelik vanweë die nawerking van elke beeld op die netvlies van die kyker se oog rolprente is kulturele kunsvoorwerpe wat deur spesifieke kulture geskep word en daardie kulture weerspieël en ook beïnvloed dit word as n belangrike kunsvorm beskou en ook n bron van vermaak en metode van opvoeding die visuele elemente bied n universele manier van kommunikasie sommige rolprente is wêreldwyd gewild danksy die gebruik van byskrifte wat die dialoog vertaal of deur die dialoog geheel en al oor te klank daar word ook na rolprente as flieks verwys afkomstig van die engelse flick of the flickers wat na die flikkerende ligte tydens destydse rolprentvertonings verwys of films wat verwys na die feit dat dit voorheen altyd deur middel van fotografiese film vervaardig is tans is die hele proses meestal digitaal die mens se belangstelling in bewegende afbeeldings het langs die weg van n reeks uitvindings werklikheid geword toe die broers lumire in die eerste openbare geprojekteerde rolprent vertoon het sedertdien het die rolprent op tegniese gebied stap vir stap tot hoogs gespesialiseerde kuns ontwikkel met hoogs gevorderde tegniese apparaat as basis die mens se begeerte om beweging op een of ander manier vas te lê is al eeue oud duisende jare voor christus het die primitiewe mens dit al gedoen deur byvoorbeeld diere af te beeld met hul pote in verskillende posisies sodat die geheelbeeld loopbeweging voorstel dit was egter eers in die e eeu met sy algemene wetenskaplike en tegnologiese ontwaking waaronder die uitvinding van die fotografie dat beweging vasgelê en hervertoon kon word die vaslê van beweging is gebaseer op n traagheidsbeginsel waarby stilstaande beelde of ligprikkels vinnig voor die oog verbybeweeg deurdat die oog n beeld behou nadat dit verdwyn het retensie of nabeeld ontstaan dan n illusie van beweging die rolprent het ontwikkel uit aantal afsonderlike dog verwante ontdekkings en uitvindings wat mekaar opgevolg het in het die belgiese natuurkundige joseph antoine plateau die verskynsel van n nabeeld retensie ontdek hierby het lig die uitwerking op die oog se netvlies dat die ligindruk vir n tydjie lank behoue bly nadat die lig verdwyn het wanneer die beelde van die verskillende stadia van n beweging mekaar dus baie vinnig opvolg minimaal ongeveer beelde per sekonde vloei dit vir die oog saam tot bewegende beeld tydens die verwisseling van die beelde word die verligting onderbreek aangesien die nabeeld op die netvlies die periodes opvul in het plateau n apparaat gebou waarmee hy die nabeeldverskynsel kon illustreer die apparaat bestaan uit n ronde skyf met n reeks tekeninge op die rand wat die verskillende bewegingsfases van byvoorbeeld n lopende figuur weergee nader aan die middelpunt van die skyf was n reeks gleuwe die skyf is geroteer voor n spieël en die kyker het deur die gleuwe die beeld in die spieël waargeneem as loopbeweging van die figuurtjie william george horner het in n verbetering op plateau se apparaat aangebring deur n trom in plaas van n skyf te gebruik sy uitvinding wat as n wondertrommel bekend gestaan het was jare lank n gewilde speelding in die e eeu die oostenryker franz von uchatius het n betekenisvolle bydrae gelewer toe hy daarin geslaag het om tekenbeelde op skerm te projekteer tot dusver het alle bewegende beelde egter bestaan uit tekeninge van een of ander aard bewegende beelde met behulp van foto s is vir die eerste keer verkry deur die amerikaanse uitvinder coleman sellers wat n reeks foto s geneem het van sy seun wat n spyker in kis inslaan elke beweging is afsonderlik gefotografeer en dit was vir n tyd lank die enigste suksesvolle manier waarop die vroeëre kameras en ongevoelige filmemulsies hierdie bewegende beeld kon vasvang gaandeweg het die filmemulsies egter sodanig verbeter dat pierre jules césar janssen in die baan van venus voor die son verby met sy fotografiese rewolwer kon fotografeer die frans man etienne jules marey het janssen se rewolwer verbeter en in n fusil photografphiue fotografiese geweer gebou waarmee n groot aantal foto s baie kort na mekaar geneem kon word in het eadweard muybridge in kalifornië kameras in n ry opgestel en perd wat galop deur middel van ingewikkelde stelsel van toutjies oor die renbaan gefotografeer hy het daarin geslaag om n stel foto s te neem wat die galopbewegings van n perd pragtig kon illustreer muybridge het n spesiale projektor vir sy foto s ontwerp en dit was belangrike voorloper van hedendaagse rolprentapparaat in het n amerikaanse predikant hannibal goodwin rolfilm uitgevind sy landgenoot george eastman het die kodak onderneming gestig en rolfilms begin vervaardig in dieselfde jaar het thomas alva edison met bewegende beelde begin eksperimenteer en sy medewerker w k l dickson het kyktoestel ontwerp wat hy die kinetoskoop genoem het dit was nie n projektor in die ware sin van die woord nie maar het goed gewerk en in is die eerste paar vervaardig en aan n onderneming in new york verkoop die eerste films wat met die kinetoskoop vertoon is is in edison se eie ateljee vervaardig in engeland het robert w paul en sy vennoot birt acres edison se kinetoskoop gepatenteer en die edison ontwerp aangepas om hul eie kamera en projektor te bou wat bewegende beelde op n skerm kon projekteer die lumiere broers het hulle egter voor gespring en was die eerste wat n soortgelyke toestel aan die publiek gedemonstreer het reeds in het die broers auguste en louis lumire wat vervaardigers van fotografiese apparaat was n projektor vir edison se films gebou en in het hulle die cinematographe gepatenteer op saterdag desember in die kelder van n kafee in parys het die lumire broers hulle projektor aan die publiek gedemonstreer n week later is die kafee in n rolprentteater omgeskep wat vandag nog staan van die eerste beelde wat in suid afrika op film vasgelê is is dié van pres paul kruger wat in in sy koets voor sy huis in pretoria op pad raadsaal toe is die britte het ook dele van die anglo boereoorlog verfilm dit maak suid afrika die eerste land met n oorlog waarna mense in ander lande gekyk het die eerste afrikaanse rolprent was de voortrekkers in dit was n stilprent maar afrikaanse en nederlandse flitskaarte is op die skerm vertoon die eerste suid afrikaanse rolprent met klank was sarie marais in dit was n musiekspel waarin afrikaanse liedjies gehoor kon word die eerste vollengterolprent met afrikaanse dialoog moedertjie is in dieselfde jaar uitgereik baie rolprente het n ouderdomsperk dit bestaan uit n getal wat die minimum ouderdom aandui asook n stel letters om die inhoud te klassifiseer soos n rolprent met n tns perk kan byvoorbeeld slegs deur mense van jaar en ouer gesien word die rede hiervoor is taalgebruik naak en sekstonele finland fins suomi suomi sweeds finland fnland amptelik republiek finland fins suomen tasavalta sweeds republiken finland is n land in noord europa wat in die ooste aan die russiese federasie in die noordweste aan swede en in die noorde aan noorweë grens ten suide word dit van estland geskei deur die finse golf wes vind mens die botniese golf en suidwes die oossee wat finland van sy buurland swede skei net in die noordweste het die twee lande n gemeenskaplike landgrens finland word net soos ysland soms beskryf as n skandinawiese land alhoewel skandinawië streng gesproke beperk is tot swede noorweë en denemarke ook in taalkundige opsig verskil finland van sy skandinawiese buurlande omrede fins net soos die nou verwante estnies en ook hongaars tot die nie indo europese fins oegriese taalfamilie behoort die hoofstad en grootste stad is helsinki helsingfors in sweeds die finse republiek suomen tasavalta het in totstand gekom nadat die land sedert die twaalfde eeu deur swede en later rusland oorheers is die huidige sweedssprekende minderheid van sowat ses persent van die bevolking is n erfenis uit die tydperk van die sweedse heerskappy waaronder finland tussen en gestaan het sweedssprekendes vorm in sommige dorpe langs die suid en ooskus en op die outonome land eilande selfs die meerderheid n groter aantal dorpe en stede is tweetalig soos byvoorbeeld helsinki en turku en gebruik sweedse naas finse plek en straatname met sy ligging tussen die ste en ste noordelike breedtegraad behoort finland saam met sy skandinawiese buurlande noorweë en swede en rusland tot die mees noordelike state op die europese vasteland sowat n derde van finland se totale oppervlakte van sowat vierkante kilometer lê binne die arktiese sirkel nogtans het die mees noordelike provinsie lapland danksy die noord atlantiese seestroom n sagter klimaat as ander gebiede op dieselfde breedtegraad soos kanada en siberië vanweë hierdie warm seestroom bly europa se arktiese kuslyn tydens die winter ook ysvry die finse somers is warm maar kort met gemiddelde temperature van c in die hoofstad helsinki en c in lapland vanweë die noordelike ligging is die somerdae baie lank en in die arktiese gebiede word dit in junie wanneer die middernagson skyn glad nie meer nag nie daarenteen is die finse winters lank en koud met n gemiddelde temperatuur van c in helsinki gedurende januarie terwyl die dae baie kort is in koue winters raak die oppervlak van die oossee oor n afstand van enkele kilometer vanaf die kuslyn dikwels bevrore sodat ysbrekers benodig word om die seehawens oop te hou sneeuvalle is egter gewoonlik nie swaar nie sodat die verkeer selfs in lapland nie ontwrig word nie finland word die land van n duisend mere genoem veral in die suidooste is die land bespikkel met ontelbare mere en meertjies baie van finland se groot stede soos tampere jyvskyl and kuopio is langs van die groot mere geleë die grootste konsentrasie van eilande kan na die suidweste van die land aan die archipelago see wat tussen die finland en die eiland land geleë is gevind word die land is n demokratiese republiek met n direk verkose president wat maksimaal vir twee ampstermyne van ses jaar mag dien finland het in historiese en politieke opsig nou bande met sy buurstaat swede ná die tweede onafhanklikheid van estland het finland ook nou betrekkinge met dié baltiese land met n oppervlakte van vierkante kilometer is finland effens kleiner as duitsland maar behoort met sy bevoking van miljoen tot die ylste bevolkte gebiede in europa met sy ligging tussen die ste en ste breedtegrade is dit ook een van die mees noordelike lande ter wêreld sowat n derde van finland se totale oppervlakte lê binne die arktiese sirkel en meer as persent van alle mense op aarde wat noord van die ste breedtegraad leef is finne in noord suidelike rigting strek finland oor n afstand van kilometer vanuit nuorgam tot hanko aan die suidkus terwyl die land sy grootste wydte in wes oostelike rigting met kilometer tussen ilomantsi en nrpes bereik vir geografiese doeleindes word na alle gebiede noord van die oulujrvi as noord finland verwys sodat ook oulu wat eintlik in sentraal finland geleë is as n noord finse stad beskou word terwyl die landskap rondom jyvskyl ondanks sy suidelike ligging as sentraal finland bekend staan finland se langste grenslyn met n buurstaat is die oostelike grens met die russiese federasie in die noorde grens finland oor n afstand van meer as kilometer aan noorweë terwyl die grens met swede kilometer in die noordweste deur die riviere knkmeno muonionjoki sweeds muonio lv en tornionjoki torne lv gevorm word in die weste grens finland aan die botniese golf en in die suide aan die finse golf wat albei deel uitmaak van die oossee byna alle finse riviere mond in hierdie see uit met uitsondering van die land se uiterste noordooste anderkant die maanselk wat in die arktiese oseaan dreineer vanweë die lae verdamping en die bestendige toevoer van soet water is die soutgehalte van finland se seewaters aansienlik laer as dié van ander seegebiede met n saliniteit van minder as persent word in die noordelike botniese golf ook soetwatervisse aangetref die opvallendste kenmerk van finland se landskap is die rykdom aan mere wat aan hierdie skandinawiese land die bynaam land van duisend mere besorg het volgens amptelike statistieke word slegs waterliggame met n oppervlakte van ten minste vierkante meter as meer beskou nogtans beraam die finse departement van omgewingsake die totale aantal mere in die land op waarvan sowat n oppervlakte van ten minste een hektaar het die saimaameer is finland se grootste meer en naby die grens met rusland geleë die totale kuslengte van finse mere beloop ten minste kilometer die aantal binnelandse eilande word op beraam die vroegste bewyse van bewoning van die huidige finland dateer uit ongeveer jaar gelede die romeinse geskiedskrywer tacitus maak melding van die fenni n volk in die noorde van finland waarmee hy waarskynlik die sami lappe bedoel die onlangse finse geskiedenis is nou verbonde aan veral swede en rusland finland het tot vir ses eeue deel uitgemaak van die sweedse koninkryk nadat in die jaar die vrede van hamina geteken is het dit tot deel uitgemaak van rusland in het die russiese rewolusie uitgebreek en het finland eensydig sy onafhanklikheid op desember verklaar daarna het n bloedige burgeroorlog tussen die rooi en wit ondersteuners gevolg laasgenoemde het onder leiding van generaal mannerheim geseëvier ná afloop van die burgeroorlog is finland op oktober tot koninkryk verklaar onder vin i ná slegs twee maande het die monarg afstand van die troon gedoen en finland het n republiek geword op oktober is daar n vredesverdrag met die sowjetunie gesluit in tartu estland die vrede van tartu daarin het finland vroeëre aansprake op gebiede met n bevolking van finse oorsprong aunus noord ingermanland en oos karelië laat vaar in die winter van het die winteroorlog talvisota met die sowjetunie uitgebreek die russe wou ter wille van die beskerming van sint petersburg finse grondgebied gebruik en voorkom dat die duitsers hulle invloed in finland uitbrei ondanks die ongelyke magsverhouding het finland daarin geslaag om die russiese aanval te weerstaan en sy onafhanklikheid te bewaar die finse grensgebied is wél deur die russe ingeneem finland het n bondgenootskap met nazi duitsland aangegaan en aan die operasie barbarossa soos nazi duitsland se aanval op die sowjetunie genoem is en lang verlore gebiede van die sowjetunie herower in die vervolgoorlog jatkosota op september het finland n vredesooreenkoms met die sowjetunie gesluit waarvolgens grondgebied afgestaan moes word o a karelië en vyborg en die sowjetunie die beheer oor n hawe aan die finse golf gekry het verder moes vergoeding betaal word in die vorm van industriële goedere hoewel die vervolgoorlog met ingrypende vredesvoorwaardes afgesluit is kon finland sy onafhanklikheid bewaar die naoorlogse jare is gekenmerk deur herstelbetaling en heropbou gepaardgaande met relatief groot ekonomiese afhanklikheid van die sowjetunie van tot was urho kekkonen sonder onderbreking president van finland ná die ineenstorting van die sowjetunie in het finland n ekonomiese krisis ondervind waarvan die land sedertdien meer as herstel het in het finland lid van de europese unie geword en in is die markka ingeruil vir die euro romeinse geskiedskrywers het na die bewoners van die noordoos europese oerwoude as fenni verwys die gebied was steeds yl bevolk historici beraam die fenni bevolking op sowat en hierdie syfer het net geleidelik gestyg tot in die de eeu en omstreeks een miljoen teen die begin van die russiese heerskappy in die vroeë de eeu in die tweede helfte van die ste eeu het finland daarenteen n vinnige bevolkingsgroei ervaar sodat die inwonerstal in die vier miljoenkerf oorskry en danksy die relatief hoë geboortesyfer het die finse bevolking in reeds vyf miljoen beloop in de vroeë ste eeu het die jaarlikse bevolkingsgroei na persent afgeneem die totale bevolking het in beloop in vergelyking met ander europese lande word finland se bevolking deur n relatief mono etniese struktuur gekenmerk naas inheemse etniese groepe persent finssprekende en persent sweedssprekende finne naas sowat same of samit was die aandeel buitelanders in nog beperk tot minder as drie persent van die altesaam buitelanders in laat was onder meer russiese estlandse en sweedse burgers na die ekonomiese ontwikkeling van finland in die ste eeu word dikwels as n ekonomiese wonder verwys alhoewel die industrialisering reeds in die de eeu begin het katoenspinnerye papiermeule en ysterverwerking was in hierdie periode die belangrikste nywerhede wat veral in tampere die finse manchester gekonsentreer was het finland tot in die ste eeu een van die armste lande in europa met n oorwegend agrariese bevolking gebly nog omstreeks het drie derdes van die finne in landelike gebiede gewoon terwyl die nywerheidsektor slegs sowat n kwart van alle werkgeleenthede verteenwoordig het en die maandelikse inkomste van werkers laer as die gemiddeld in europa was dit was juis die reparasies wat finland ná die tweede wêreldoorlog aan die sowjetunie moes betaal wat die aanleiding vir die eerste finse ekonomiese wonder gegee het die land was destyds genoodsaak om sy nywerhede op n grootskaalse manier uit te brei en te herstruktureer om aan moskou se eise te kan voldoen binne n relatief kort tydperk het die land sy nywerheidsektor gediversifiseer en sy afhanklikheid van die enigste beduidende uitvoerproduk hout aansienlik verminder die finse bruto geografiese produk bgp het in die periode tussen en met gemiddeld vyf persent gegroei in die s het die tempo van groei selfs versnel tot jaarliks ses persent binne twee dekades het finland danksy sy groot uitvoere na die destydse sowjetunie en die europese ekonomiese gemeenskap van n landbouekonomie tot een van die mees gevorderde nywerheidslande in europa ontwikkel een van finland se belangrikste maatskappye nokia is eksemplaries van die omvattende herstrukturering wat in die finse ekonomie geïmplementeer is nokia is genoem na n klein dorpie naby tampere waar die maatskappy oorspronklik sy hoofkwartier gehad het aanvanklik was nokia niks meer as n gewone klein sakeonderneming wat byna honderd jaar lank in die tradisionele hout en papierbedryf gewortel was nie eers danksy die samesmelting met n rubberfabriek in het nokia sy produkportfolio begin uitbrei in die volgende jare het nokia n aantal bekende ondernemings uit die elektroniese bedryf waaronder vervaardigers van kabels en televisietoestelle soos salora en luxor en die it afdeling van die sweedse maatskappy ericsson oorgeneem en steeds meer kennis op hierdie gebied versamel papier en rubberskoene is steeds deur nokia vervaardig tog het die maatskappy ook begin om televisietoestelle selfone en skyfies te ontwikkel en uiteindelik tot een van die beduidendste internasionale ondernemings in die elektroniese en inligtingstegnologiebedryf gegroei tussen en was dit selfs die wêreldmarkleier in die selfoonbedryf ander beduidende finse maatskappye is die petrochemiese reus neste oy wat in gestig is en vandag as een van die leidende ontwikkelaars en vervaardigers van skoon brandstowwe bekend staan en n netwerk van moderne vulstasies in die baltiese lande pole en rusland opgebou het kone oy die derde grootste vervaardiger van hysbakke ter wêreld waarmee onder meer wolkekrabbers in manhattan singapoer en hongkong toegerus is valmet een van die beduidendste papiervervaardigers ter wêreld wat in met rauma tot die nuwe maatskappy metso saamgesmelt het en vaisala wat meetinstrumente vir weerkundige doeleindes asook die meting van radioaktiwiteit en osoonkonsentrasies vervaardig sedert die eerste ysbrekers in die de eeu in die hawestad turku ontwikkel is het ook skeepsbou tot een van die sleutelbedrywe van die finse ekonomie gegroei meer as die helfte van alle ysbrekers wat wêreldwyd van stapel loop word in finland ontwerp daarnaas word ook luukse plesierbote spesiale skepe vir siviele en militêre doeleindes jagte en diesel enjins in finland vervaardig die landbousektor was nog tot in die s die belangrikste bron van inkomste vir die ekonomies aktiewe bevolking as gevolg van landhervormings was die gemiddelde oppervlakte van plase relatief klein tog het die verkoop van bosgebiede en werkgeleenthede in die bosbou n bykomende inkomste aan finse boere verskaf die landbousektor speel nog steeds n beduidende rol in die finse ekonomie en samelewing saam met verwante nywerhede bied hierdie bedryf sowat werksgeleenthede en het in persent tot finland se bruto geografiese produk bygedra die finse landbousektor floreer in n klimatiese konteks wat met n kort groeiperiode onreëlmatige reënval en suur moerasgrond allesbehalwe gunstige omstandighede vir intensiewe boerdery skep die landbouoppervlakte is dan ook beperk tot miljoen hektaar of persent van finland se totale oppervlakte die finse graangebiede in die suidelike en westelike kusstreke is die mees noordelike ter wêreld hier word veral gars hawer en koring verbou en daarnaas ook varke geteel die graanopbrengs per hektaar is laer as in sentraal europa die kwik daal dikwels enkele dae ná die oestyd vir die eerste keer benede vriespunt boere in sentraal en oos finland spits hulle veral op beesteelt toe suiwelprodukte verteenwoordig meer as persent van die totale landbouproduksie lapland asook dele van nordsterbotten en kainuu is tradisionele rendierteeltgebiede finland se rendiertelers beskik altesaam oor meer as diere in teenstelling met swede en noorweë is rendierteelt in finland geen voorreg vir die inheemse sami minderheid nie sodat hierdie beroep ook vir die meerderheidsbevolking toeganklik is met die finse toetreding tot die europese unie eu het die finse landbousektor ingrypende veranderings ondergaan die nasionale mark vir landbouprodukte was voorheen danksy n proteksionistiese beleid beskerm teen invoere ná het die pryse vir produsente skielik met meer as n derde gedaal die gemeenskaplike landboubeleid van die eu maak nogtans voorsiening vir die bewaring van die landbousektor in alle europese geweste en finansiële steun vir gebiede wat as gevolg van strukturele en natuurlike omstandighede benadeel is finse boere trek sodoende voordeel uit die eu se praktyk van subsidiëring terwyl die plaaslike landbousektor n merkwaardige konsentrasieproses ondergaan die aantal boerderye wat in die s nog sowat beloop het het verminder tot byna in en in die gemiddelde oppervlakte hektaar in die s het toegeneem tot hektaar in en hektaar in houtverwerkingsaanlegte bied sowel werksgeleenthede asook n bron van inkomste vir boseienaars persent van die finse bosgebiede is in privaat besit en een uit elke vyf finse gesinne beskik oor bosgrond jaarliks word sowat miljoen kubieke meter hout gekap tog maak die finse houtbedryf op volhoubare wyse gebruik van inheemse houtbronne nogtans bly die kap van bome in noord finse oerwoude omstrede in die s het finland n enorme ekonomiese insinking beleef nadat die land sy uitvoermarkte in oos europa verloor het en tegelykertyd ook die binnelandse vraag ineengestort het hoë rentekoerse en n geweldige publieke skuldlas het die krisis verskerp die werkloosheidsyfer het van drie tot meer as twintig persent gestyg en was saam met dié van spanje die hoogste in europa die finse ekonomie het eers ná drie krisisjare in geleidelik begin herstel en teen die middel van die negentigerjare het selfs n groot opswaai ingetree wat dikwels as die tweede ekonomiese wonder in finland beskryf word veral die devaluasie van die finse markka het n gunstige invloed op die uitvoersektor uitgeoefen tussen en het die uitvoere met jaarliks persent gestyg en sodoende ook die nywerheidsproduksie gestimuleer die staatsektor is met effektiewe besuinigingsmaatreëls gestabiliseer terwyl die finse staat met die privatisering van staatsbeheerde ondernemings n inkomste van twintig miljard markka verdien het die beduidendste openbare ondernemings wat vanaf geleidelik geprivatiseer is was die finse telekom tele die finse spoorwegmaatskappy vr rautaruukki die tweede grootste staalvervaardiger in skandinawië die chemiese reus kemira en die energieverskaffer imatran voima die konsolidasieproses in die staatssektor was reeds in afgesluit en die inflasiekoers was vanaf enkele jare lank net omstreeks een persent finland het aan alle voorwaardes vir die invoering van die europese geldeenheid euro voldoen sowel verbruikers asook ondernemings het voordeel uit die omskakeling na die euro getrek voedselpryse is aansienlik verlaag sodat die besteebare inkomste van finne aan die toeneem was en die aanleiding tot verdere ekonomiese groei gegee het die winste van ondernemings het in hierdie periode sterk gestyg in was finland opnuut besig om op n ekonomiese krisis af te stuur nadat sy ekonomie in die derde kwartaal die slegste gevaar het in die eurosone en met persent gekrimp het werkloosheid het toegeneem van persent vroeg in tot persent vroeg in die land se ekonomiese moeilikhede het voortgespruit uit n sterk dalende vraag na finse goedere in rusland n verlaagde internasionale mededingendheid weens hoë arbeidskoste en die agteruitgang van nokia finland se vroeëre nywerheidsreus naas nokia kon ook die finse papierbedryf nie meer die uitdaging bemeester wat n nuwe generasie slimfone en e boeklesers gebied het nie die vervanging van gedrukte media deur internet dienste digitale koerantuitgawes en e boeke daarnaas het die finse staatsuitgawes wat persentasiegewys onder die hoogstes in europa gereken word sorgwekkende vlakke bereik staatshoofde van finland sedert oktober ander bekende politieke persoonlikhede finse politieke partye die suidweste van finland is eers vanaf die middel van die de eeu gekersten henrik biskop van uppsala in swede het in tydens n sendingreis die martelaardood gesterf en is in die voorganger van die huidige kerk te nousiainen begrawe afgesien van n sendingsbisdom is die eerste bisdom van finland eers in in turku bo gestig die wêreldlike en sakrale houtgeboue uit die romaanse periode het nie bewaar gebly nie die steengeboue uit hierdie tydperk waaronder middeleeuse steenkerke is merendeels van veldstene gebou en vanweë hul eenvoudige binneruimtes sonder versierings moeilik om te dateer die voorganger van turku se huidige domkerk is in die eerste helfte van die de eeu as houtkerk opgerig die sakrale boukuns van land waaronder die veldsteensaal van hammarland laat de eeu en die steensakristie in finstrm uit die tweede helfte van die de eeu wat deel uitmaak van n houtkerk word eweneens by die romaanse stylperiode gereken die filippyne filippyns pilipinas pl pins of filipinas fl pins engels philippines flpinz amptelik die republiek die filippyne filippyns republika ng pilipinas engels republic of the philippines is n eilandnasie wat uit sowat eilande bestaan en in die tropiese westelike stille oseaan geleë is ongeveer km suidoos van die vasteland van asië die land is hoofsaaklik rooms katoliek en een van die mees verwesterse lande in asië spanje en die verenigde state wat beide vroeër die land gekoloniseer het het die grootste invloed op die filippynse kultuur gehad naamlik n mengsel van oosterse en westerse invloede die grootste eiland van die filippyne is luzon in die noorde gevolg deur mindanao in die suide met die visayas daartussen die hoofstad is manila en die grootste stad is uezon stad die filippyne is in tydens ferdinand magellaan se wêreldomseiling vir spanje in besit geneem maar hy is deur inheemse inwoners gedood die spaanse ontdekkingsreisiger ruy lpez de villalobos het die eilandgroep in na filips ii van spanje genoem in het die kolonisasie begin en cebu stad is as eerste europese nedersetting gestig in is manila as hoofstad van spaans oos indië gestig tussen en is die filippyne as deel van die vise koninkryk nieu spanje bestuur en vanaf die meksikaanse onafhanklikheidsoorlog direk deur madrid beheer bonifacio en katipunan het in die filippynse rewolusie begin en in het die spaans amerikaanse oorlog vanaf kuba die filippyne bereik en op junie is die onafhanklikheid van spanje verklaar as gevolg van die verdrag van parys in het spanje die filippyne vir miljoen aan die verenigde state afgestaan tydens die tweede wêreldoorlog is die filippyne deur japan beset en het tientalle menseregskendings beleef in is die filippyne deur die geallieerdes herower en op oktober het dié land een van die verenigde nasies se stigtingslede geword op julie het die verenigde state die filippyne se onafhanklikheid erken die filippyne is een van die grootste argipels ter wêreld en beslaan sowat eilande dit is wes van die filippynse see suid van taiwan oos van die suid chinese see noord van indonesië en noordoos van maleisië geleë die eiland borneo is net suidwes die molukke en sulawesi suid en die eilandnasie palau is in die suidooste geleë die argipel van die filippyne bestaan uit die drie eilandgroepe luzon in die noorde die visayas in die sentrum en mindanao in die suide die filippyne is n eilandgroep in die weste van die stille oseaan dit vorm n boog van sowat km en loop tussen die indonesiese eilande borneo en sulawesi en die eiland taiwan voor die vasteland van suidoos asië verby altesame eilande behoort tot hierdie groep met n totale oppervlakte van km slegs van die eilande het name en slegs sowat word bewoon hoewel net daarvan permanent bewoon word byna van die totale oppervlakte word beslaan deur eilande naamlik luzon mindoro masbate samar leyte panay negros cebu bohol en mindanao sowat van die gesamentlike oppervlakte bestaan uit heuwels en bergreekse wat met n tropiese reënwoud bedek is die grootste laagliggende vlakte is op die eiland luzon wat sowat n derde van die totale oppervlakte van die eilandgroep uitmaak die groot suidelike eiland mindanao met n grootte van sowat n derde van die totale oppervlakte het twee laagliggende vlaktes weerskante van n sentrale gebergte n noordoostelike passaatwind waai reg deur die jaar oor die eilandgroep wat aan die oostekant goeie reënval versprei deur die jaar meebring die westelike deel van die eilande het n moesonklimaat met betreklik baie reën tussen junie en oktober wanneer die suidoosmoeson waai en n droër periode van oktober tot mei wanneer die koue noordwesmoeson waai hewige tifone kom soms oos van die filippyne voor in die periode wanneer die suidoosmoeson afneem en voordat die noordwestelike en noordoostelike winde begin waai die filippyne is n unitêre presidensiële grondwetlike republiek met n president as staatshoof dié land het op oktober n stigterslid van die verenigde nasies asook op augustus van die asean geword die huidige president is rodrigo duterte wat die amp op junie aangetree het die filippyne het volgens die laaste sensus van n bevolking van gehad waarvan sowat die helfte op luzon woon dié land het in die miljoen mylpaal verbygesteek en daarmee die de land geword wat dit kon bereik die grootste stad is uezon stad gevolg deur die hoofstad manila davao stad caloocan en cebu stad volgens die sensus van is van die filippyne tagalog cebuano ilokano bisaya visayans hiligaynon bikol waray en behoort aan ander etniese groepe die belangrikste tale is tagalog miljoen gevolg deur cebuano miljoen ilokano miljoen hiligaynon miljoen en bikol miljoen die amptelike tale is engels en filippyns n standaardvariant van tagalog die meeste filippynse is aanhangers van die rooms katolieke kerk gevolg deur islam kleiner groepe sluit in boeddhisme hindoeïsme judaïsme en baha i die bevolking van sowat miljoen is oneweredig versprei oor die eilande die helfte van die bevolking woon byvoorbeeld op luzon terwyl die ander groot eiland mindanao betreklik yl bevolk is noukeurige tellings van die stedelike bevolking word bemoeilik omdat die meeste landarbeiders tussen die oeste tydelik in die stede werk soek die grootste stad is manila wat ook die regeringsetel is uezon stad is egter die amptelike hoofstad wat so na aan manila lê dat dit as n voorstad daarvan beskou kan word ander groot stede is davao op mindanao zamboanga op die skiereiland met dieselfde naam cebu op die eiland cebu iloilo op panay en bacolod op negros van die filippino s die versamelnaam van die inwoners van die filippyne is sowat austronesiërs die negrito s die oorspronklike bewoners van die eilande maak slegs nog sowat van die totale bevolking uit in die hooglande woon wei nog stamme met eie tale en godsdienste maar hulle vermeng al hoe meer met die filippino s van die kusgebiede engels is die omgangstaal en onderwystaal spaans word slegs nog deur sowat van die bevolking hoofsaaklik n paar ou families gepraat die nasionale taal is filippyns wat op tagalog die stamtaal met die grootste verspreidingsgebied gebaseer is sowat van die bevolking praat filippyns die rooms katolieke geloof is in deur spaanse priesters ingevoer en is deur sowat van die bevolking aangeneem op die suidelike eilande woon sowat moslems tussen die moslems en die christene heers spanning sedert die spanjaarde met kerstening begin het hierdie spanning lei van tyd tot tyd tot gewelddadige botsings net soos by die meeste ontwikkelende lande is die onderwys en die voorsiening van mediese geriewe op die filippyne gebrekkig daar bestaan n groot tekort aan boeke skole en onderwysers sowat van die bevolking is analfabete die tekort aan hospitale beddens en opgeleide mediese personeel is net so ernstig om die tekort op die platteland op te hef en die emigrasie van dokters en verpleegsters na amerika en kanada teen te werk word mediese personeel op die platteland finansieel tegemoetgekom die ekonomie van die filippyne is swak en word gekenmerk deur n baie oneweredige inkomsteverdeling tussen n klein elitegroep en die res van die bevolking van wie sowat twee derdes in die landbou werksaam is en armoede ly die belangrikste uitvoerprodukte is kurk en hout terwyl die vernaamste akkerbougewas rys is die rysopbrengs is egter van die laagste ter wêreld die mynbou speel sedert die tweede wêreldoorlog n belangrike rol in die ekonomie goud silwer sink en ystererts word onder meer ontgin die swak ekonomiese vooruitsigte op die filippyne is grootliks te wyte aan die groot sosiale verskille tussen n klein elitegroep en die res van die bevolking wat arm is sowat van die suikerplantasies is byvoorbeeld in die hande van miljoenêrs sowat van die beroepsbevolking beheers van die kapitaal en produksiemiddele twee derdes van die bevolking het n inkomste van minder as dollar per jaar terwyl sowat van die beroepsbevolking werkloos is en die helfte net tydelike werk het rys is die vernaamste akkerbougewas maar die opbrengs per hektaar is van die laagste ter wêreld naas rys word baie mielies die stapelvoedsel van n kwart van die bevolking kassawe en grondboontjies verbou die belangrikste handelsgewasse is suikerriet kokos en oliepalms manilla hennep tabak koffie kakao en rubber hout en kurk is sedert die belangrikste uitvoerprodukte die meeste woude is op luzon en mindanao die mynbou het na die tweede wêreldoorlog danksy amerikaanse kapitaal sterk na vore getree op luzon word goud koper silwer sink steenkool en ystererts ontgin op mindanao word ook ystererts aangetref die steenkool is egter nie voldoende nie en saam met n gebrek aan ander energiebronne belemmer dit die ontwikkeling van n swaar nywerheid nywerhede is tot dusver grootliks tot die verwerking van landbouprodukte en ingevoerde halfprodukte beperk die groot aantal eilande bemoeilik onderlinge verbinding en baie van die eilande is feitlik nog nie ontsluit nie die padnetwerk is die digste op die ekonomiesbelangrike en digbevolkte eilande maar is selfs daar gebrekkig die verbindings tussen die eilande bestaan uit veerdienste en bre meer as die helfte van die bre is net van tydelike aard lugverkeer is van groot belang en daar is vliegvelde op sowat eilande die skeepsvaart bedien sowat hawens die kernwapen met die kodenaam fat man is op augustus oor nagasaki japan deur die verenigde state van amerika laat ontplof dit was die tweede en laaste kernwapen wat ooit in oorlog aangewend is en die ontploffing was die derde mensgemaakte kernontploffing in die geskiedenis dit is gebou deur wetenskaplikes en ingenieurs by die los alamos laboratorium met plutonium van die hanfordterrein die naam fat man verwys gewoonlik na die ontwerp van die bom want dit het n wye ronde vorm dit was ook bekend as die merk iii fat man was n ineenploftipe kernwapen met n soliede plutoniumkern dit was meter lank het n omtrek van meter gehad het kilogram geweeg en is op n hoogte van voet bo die stad laat ontplof dit is laat val uit die boeing b superfortress bomwerper bockscar onder bevel van frederick c bock vir die fat man missie is bockscar geloods deur majoor charles w sweeney die bom het n lading van ongeveer kiloton of x joule tj terajoule gehad dit was bietjie meer as die bom little boy wat dae tevore op hirosjima laat val is ongeveer mense het in die ontploffing omgekom daar was effens minder skade as in hirosjima omdat nagasaki ietwat heuwelagtiger is twee verdere fat man bomme is tydens operation crossroads kerntoetse by die bikini atol in ontplof ongeveer fat man eenhede is tussen en geproduseer toe dit vervang is deur die merk kernbom die fat man is in gestaak die plofbare deel van die bom het bestaan uit n sferiese struktuur wat van buite na binne uit die volgende komponente bestaan n paar lae konvensionele plofstof met sorgvuldig ontwerpte vorm en samestelling daaronder n aluminium drukstuk met die volgende laag n dik dop uraan wat weens die massa bedoel was om die kernreaksie lank genoeg terug te hou om die doeltreffendheid van die plutonuim inplofing te verhoog in die middel van die bom was die plutoniumput met n berillium polonium ontsteker wat deur die inploffing n groot hoeveelheid neutrone opgelewer het om die kernkettingreaksie te begin die ontwerp het daarop gefokus om die kernlading met n gevormde lading hol lading saam te pers sodat n doeltreffende kernkettingreaksie in die bomkern n plutoniumput met n berillium polonium ontsteker kan ontstaan daarby was die buitekant van die bom so bolvormig en simmetries as moontlik waarop vyf en seshoekige blokke plofbare materiaal aangebring is op die vooraf ingestelde hoogte bo seespieël word elkeen van die blokke deur n eie elektriese ontsteker tegelyk tot n ontploffing gebring die ontbranding versprei dan aanvanklik vanuit elke blok sferies waarna dit die laag onder dit en die stadiger gevormde plofstof bereik waar die drukpuls konkaaf hol word vanweë die vorm en samestelling van hierdie dieper laag plofstof hierna in die laag daaronder is die ontsteking dus voldoende bolsimmetries waarna die aluminiumwand die drukpuls na die uraansfeer laat beweeg wat daardeur na binne versnel die plutoniumbol die pit word saamgepers en die polonium berilliumneutronbron ontbrand as gevolg van die hoë kompressie dit veroorsaak n kernontploffing waarin aanvanklik die swaar uraanlaag wat steeds na binne beweeg die pit lank genoeg bymekaar hou om n groot neutronvermenigvuldiging te bewerkstellig die ontsluiting van die kettingreaksie deur middel van die binnewaartsgerigte impuls van die uraanwand die bom het ook die volgende elemente bevat aërodinamiese vin instrumentplatform radar drukskakelaars vir hoogtemeting en tydnemers ophangpunte vir hegting aan die vliegtuig batterye en elektriese ontsteking radarantenna kontakontsteking die oorspronklike ontwerp van die plutoniumbom is ook gebaseer op die vroeëre en eenvoudiger kanonloopontwerp soos die hiroshima bom die plutonium van die hanford kernreaktor was egter nie suiwer genoeg nie en het plutonium bevat die kerne wat keer vinniger opsplit as die van plutonium die opsplitting sou te stadig wees om die kritieke massa te bereik in n kanonloop die laaste sentimeter moet in minder as mikrosekondes afgelê word om n verminderde ontploffing te voorkom seth neddermeyer los alamos het vorendag gekom met die idee van die samestelling van die plutonium sfeer om die kritieke massa op n optimale manier te realiseer n veiligheidsaspek van hierdie bomkonsep word ook genoem wat n rol gespeel het in die besluit om oor te skakel na hierdie meer ingewikkelde bomtipe as een of meer ontstekers per ongeluk met hierdie soort bom afgaan sou die ontploffing baie minder intens wees dit is in teenstelling met die ontwerp van die kanonloop ontwerp klaus fuchs het vir die sowjetunie gespioeneer en hulle inligting gegee oor fat man die eerste sowjet atoombom rds wat in die weste bekend staan onder die kodenaam joe was gebaseer op die fat man ontwerp die oorspronklike fat man ontwerp is steeds n geheim wat bekend is is hoofsaaklik gebaseer op gegewens wat deur spioene in los alamos aan die sowjetunie gestuur is en in deur die russiese regering vrygestel is filosofie of wysbegeerte is n vakgebied wat die kennis van en insig in n verskeidenheid fundamentele sake najaag soos byvoorbeeld realiteit kennis betekenis waarde bestaan en waarheid in omgangstaal word die term filosofie baie keer gebruik om te dui op n ingesteldheid uitgangspunt of lewensbeskouing hierdie artikel handel eerder oor filosofie as n akademiese vakgebied histories het filosofie enige kennisversameling omvat vanaf die tyd van die antieke griekse filosoof aristoteles tot die de eeu het natuurfilosofie sterrekunde geneeskunde en fisika behels isaac newton se wiskundige beginsels van natuurfilosofie uit word byvoorbeeld later as n fisikaboek geklassifiseer in die de eeu het die groei van moderne navorsingsuniversiteite gelei tot die professionalisering en spesialisering van akademiese filosofie en ander dissiplines in die moderne era het sommige ondersoeke wat tradisioneel deel van die filosofie was afsonderlike akademiese dissiplines geword waaronder sielkunde sosiologie taalkunde en ekonomie ander ondersoeke wat nou verband hou met kuns wetenskap politiek of ander beroepe was steeds deel van die filosofie byvoorbeeld is skoonheid objektief of subjektief is daar baie wetenskaplike metodes of net een is politieke utopie n hoopvolle droom of hopelose fantasie belangrike subvelde van akademiese filosofie sluit in metafisika gemoeid met die fundamentele aard van werklikheid en wese epistemologie oor die aard en grond van kennis en die grense en geldigheid daarvan etiek estetika politieke filosofie logika en wetenskapfilosofie iemand wat filosofie beoefen word n filosoof genoem filosofie kan ook verwys na die kollektiewe werk van die groot filosowe tradisioneel verwys die term filosofie na enige kennisversameling body of knowledge in hierdie sin is filosofie nou verwant aan godsdiens wiskunde natuurwetenskap onderwys en politiek newton se wiskundige beginsels van natuurfilosofie uit word in die s geklassifiseer as n boek van fisika hy gebruik die term natuurfilosofie omdat dit dissiplines omvat het wat later verband hou met wetenskappe soos sterrekunde geneeskunde en fisika in die eerste deel van die eerste boek van sy academica het cicero die verdeling van filosofie in logika fisika en etiek bekendgestel hy kopieer epikurus se verdeling van sy leer in kanon fisika en etiek in afdeling dertien van die eerste boek van sy vitae philosophorum het die derde eeuse diogenes laërtius die eerste filosofiese historikus die tradisionele verdeling van filosofiese ondersoek in drie dele aangebied hierdie verdeling is nie uitgedien nie maar het verander die natuurfilosofie is verdeel in die verskillende natuurwetenskappe veral sterrekunde fisika chemie biologie en kosmologie vanuit die morele filosofie het die sosiale wetenskappe ontstaan maar sluit steeds waardeteorie in insluitend estetika etiek politieke filosofie ens vanuit die metafisiese filosofie het formele wetenskappe soos logika wiskunde en wetenskapsfilosofie ontstaan maar dit sluit steeds epistemologie kosmologie en andere in baie filosofiese debatte wat in antieke tye begin het word vandag nog bespreek colin mcginn en andere beweer dat geen filosofiese vooruitgang gedurende daardie periode plaasgevind het nie david chalmers en ander sien daarenteen vooruitgang in filosofie soortgelyk aan dié in die wetenskap terwyl talbot brewer aangevoer het dat vooruitgang die verkeerde standaard is om filosofiese aktiwiteite mee te beoordeel sien hoofartikel geskiedenis van die filosofie die geskiedenis van die filosofie verwys na die totaliteit van teorieë en dokrines wat deur die eeue heen deur denkers geformuleer word volgens the oxford dictionary of philosophy begin die wetenskap van die filosofie met die indo iraniërs vanaf voor christus in die weste verskyn vanaf die e eeu v c die eerste tekens van wat filosofie genoem word met die oud griekse pre sokratiese denkers gevolg deur sokrates wat beskou word as die ware vader van hierdie dissipline en wie in sy voetspore volg plato aristoteles en die sokratiese skole die filosofie as dissipline bly groei tydens die hellenistiese tydperk in die besonder die stoïsisme die epikurisme die sinisme en die skeptiese skool wat ook in die romeinse tyd voortgesit word vanaf die latere oudheid en die middeleeue staan die neoplatonisme en die christelike filosofie as n brug tussen filosofie en religie en dié is in noue verhouding met die teologie en die grieks arabiese filosofie wat in die middeleeuse filosofie ontwikkel wat blyk uit die belangrikheid van die skolastiek in hierdie periode probleme wat spesifiek betrekking het op die geskiedenis van die filosofie omvat onder meer hoe kan veranderinge in die filosofie histories verantwoord word hoe is die ontwikkeling van die denke uiteindelik histories te verklaar in welke mate kan filosofiese tekste uit voorafgaande historiese tydperke vandag nog begryp word filosofiese vrae is oorweeg deur mense van baie tye volkere en kulture die term filosofie in n europese of amerikaanse akademiese konteks verwys oor die algemeen na die tradisies van die westerse beskawing en word gevolglik westerse filosofie genoem in die weste word die term oosterse filosofie meestal gebruik as omvattende term om te verwys na die filosofiese tradisies van asië en die ooste filosofiese tradisies uit spesifieke tye en geloofsrigtings word gereeld apart gesien byvoorbeeld antieke filosofie christelike filosofie hindoe filosofie ensovoorts suid afrikaanse filosofie uit westerse tradisies word meestal gesien as deel van westerse filosofie die bestaan van iets soos afrikafilosofie of ander filosofiese tradisies as onderskeibare tradisie word soms bespreek maar is gewoonlik afwesig of sleg verteenwoordig in meeste akademiese besprekings oor filosofie sien hoofartikel westerse filosofie westerse filosofie verwys na die filosofiese denke en werk van die westerse wêreld histories verwys die term na die filosofiese denke van die westerse kultuur beginnend met die griekse filosofie van die pre sokratici soos thales van milete ca ca vc en pythagoras ca ca vc en wat uiteindelik n groot deel van die wêreld dek die woord filosofie self is afkomstig van die antieke griekse filosofie letterlik die liefde van wysheid philen om lief te hê en sopha wysheid daar is verskeie hoofstrome in die moderne westerse filosofie van die mees bekende hoofstrome is analitiese filosofie word gekarakteriseer deur bewyse en argumente aandag aan detail en n presiese benadering tot die analise van die taal van filosofiese vrae om onduidelikheid uit die weg te ruim hierdie benadering domineer engels amerikaanse filosofie dit het begin met gottlob frege bertrand russell g e moore en ludwig wittgenstein met die draai van die ste eeu kontinentale filosofie is n versamelnaam vir verskeie uiteenlopende denkrigtings hoofsaaklik uit kontinentale europa dit is gevolglik moeilik om die tradisie as sodanig te beskryf dit kan gekontrasteer word met die tradisie van analitiese filosofie in sommige opsigte waar analitiese filosowe byvoorbeeld spesifieke probleme analiseer fokus kontinentale filosowe soms meer op die werk van sleuteldenkers en die verwantskap tussen verskillendes se werk die metodes van analitiese filosofie word soms beskou as nader verwant aan dié van die wiskunde veral wat formele argumentasie betref terwyl kontinentale filosofie weer dikwels metodes uit die letterkunde gebruik eksistensialisme word gekenmerk as n filosofiese beweging waar die individu homself bemoei met filosofiese vrae soos wat is die sin van die lewe wie is ek wat maak ek in hierdie wêreld en hoe kan ek sin vind in realiteit soren kierkegaard word meestal beskou as die vader van eksistensialisme maar dit is egter noodsaaklik om te besef dat daar twee vertakkinge van eksistensialisme is christelike eksistensialisme en ateistiese eksistensialisme kierkegaard is die groot sentrale denker van die christelike eksistensialisme en jean paul sartre word weer as die sleutelfiguur van die ateistiese eksistensialisme beskou hoewel friedrich nietzsche ook beskryf word as n eksistensialis kom hy eintlik meer in die beweging van nihilisme voor hoewel hy tog n impak op eksistensialisme gemaak het dekonstruksie is n beweging waarvan jacues derrida hoofsaaklik die sleutelfiguur was derrida se sentrale idee was dat die hele wêreld in werklikheid n teks is dekonstruksie gaan baie sterk gepaard met die beweging van poststrukturalisme theodor w adorno vooraanstaande lid van die frankfurt skool skryf die boek negatiewe dialektiek wat deel vorm van die kritieke teorie hoewel adorno gesidder het wanneer hy die woord teorie hoor het hy tog erken dat n mens nie sonder teorie te werk kan gaan in enige vakwetenskap nie daarom word sy negatiewe dialektiek tog as teorie beskou die negatiewe dialektiek funksioneer basies as n teorie wat twee kontrasterende konsepte teenoor mekaar opweeg en dit in negatiewe dialektiek teenoor mekaar laat staan met behulp van hierdie negatiewe dialektiese verhouding kan n sentrale idee of begrip gedekonstrueer word om sodoende by die kern van iets uit te kom of om die leemtes van n begrip of konsep aan te toon die vroegste bekende filosofiese wysheidsliteratuur is in die streke van die vrugbare halfmaan gebied iran en arabië en word vandag meestal deur die islamitiese kultuur oorheers vroeë wysheidsliteratuur vanaf die vrugbare halfmaan was n genre wat probeer het om mense te onderrig oor etiese optrede praktiese lewe en deugde deur verhale en spreekwoorde in antieke egipte het hierdie tekste bekend gestaan as sebayt leringe en is dit sentraal tot ons verstaan van die antieke egiptiese filosofie die babiloniese sterrekunde bevat ook baie filosofiese bespiegelinge oor kosmologie wat die antieke grieke beïnvloed het joodse filosofie en christelike filosofie is religio filosofiese tradisies wat ontwikkel het in die midde ooste en in europa wat albei sekere vroeë judaïstiese tekste hoofsaaklik die tanakh en monoteïstiese oortuigings deel joodse denkers soos die geonim van die talmudic academies in babilonië en maimonides het hul besig gehou met die griekse en islamitiese filosofie later het die joodse filosofie onder westerse intellektuele invloede gekom en sluit die werke van moses mendelssohn in wat die haskalah die joodse verligting die joodse eksistensialisme en die hervormde judaïsme ingelei het die pre islamitiese iraanse filosofie begin met die werk van zoroaster een van die eerste bevorderaars van monoteïsme en van die dualisme tussen goed en kwaad hierdie dualistiese kosmogonie het latere iranse ontwikkelings soos manichaeïsme mazdakisme en zurvanisme beïnvloed na die moslem verowerings het die vroeë islamitiese filosofie die griekse filosofiese tradisies in nuwe innoverende rigtings ontwikkel hierdie islamitiese goue eeu het europese intellektuele ontwikkelings beïnvloed die twee hoofstrome van vroeë islamitiese denke is kalam wat fokus op islamitiese teologie en falsafa wat gebaseer is op aristotelianisme en neoplatonisme die werk van aristoteles was baie invloedryk onder die falsafa soos al kindi de eeu avicenna junie en averroes de eeu ander soos al ghazali was baie krities oor die metodes van die aristoteliaanse falsafa islamitiese denkers het ook n wetenskaplike metode eksperimentele medisyne n teorie van optika en n regsfilosofie ontwikkel ibn khaldun was n invloedryke denker in die geskiedenisfilosofie in iran het verskeie skole van islamitiese filosofie na die goue eeu voortgegaan en het strome soos illuminasionistiese filosofie soefi filosofie en transendentale teosofie ingesluit in die de en ste eeu het die nahda beweging ontwaking of renaissance die hedendaagse islamitiese filosofie beïnvloed indiese filosofie sanskrit darana wêreldbeskouings lering verwys na die uiteenlopende filosofiese tradisies wat sedert die antieke tyd op die indiese subkontinent ontstaan het jainisme en boeddhisme het ontstaan aan die einde van die vediese periode terwyl hindoeïsme na vore gekom het na die einde van die vediese periode as n samesmelting van uiteenlopende tradisies hindoes klassifiseer hierdie tradisies meestal as ortodoks of heterodoks stika of nstika afhangend van of hulle die gesag van die vedas en die teorieë van brahman en atman siel self daarin aanvaar die ortodokse skole sluit die hindoe tradisies van denke in terwyl die heterodokse skole die boeddhistiese en die djain tradisies insluit ander skole sluit in die ajana ajivika en crvka wat oor die geskiedenis uitgesterf het belangrike indiese filosofiese konsepte wat deur die indiese filosofieë gedeel word is dharma karma artha kama dukkha lyding anitya anicca verganklikheid dhyana jhana meditasie verloëning met of sonder monastisisme of asketisme verskillende samsara s met siklusse van wedergeboorte moksha nirvana kaivalya bevryding van wedergeboorte en deugde soos ahimsa djain filosofie aanvaar die konsep van n permanente siel jiva as een van die vyf astikayas of ewige oneindige kategorieë wat die substansie van die bestaan vorm die ander vier is dharma adharma akasha ruimte en pudgala materie die djain gedagte skei materie heeltemal van die siel dit het twee belangrike subtradisies digambara lug geklee naak en svetambara wit geklee saam met n aantal kleiner tradisies soos terapanthis asketisme is n groot monastiese deugd in die djainisme uit djain tekste soos die tattvartha sutra word verklaar dat regte geloof regte kennis en regte gedrag die weg na bevryding is die djain gedagte beweer dat alle bestaan siklies ewig en ongeskape is die tattvartha sutra is die vroegste mees omvattende en gesaghebbende samestelling van die djain filosofie boeddhistiese filosofie begin met die denke van gautama boeddha tussen sesde en vierde eeu vc en word in die vroeë boeddhistiese tekste bewaar dit het sy oorsprong in indië en het later na oos asië tibet sentraal asië en suidoos asië versprei en verskillende tradisies in hierdie streke ontwikkel mahayana vorme is die oorheersende boeddhistiese filosofiese tradisies in oos asiatiese streke soos china korea en japan die theravada vorme is oorheersend in suidoos asiatiese lande soos sri lanka birma en thailand omdat onkunde oor die ware aard van dinge as een van die wortels van lyding dukkha beskou word is boeddhistiese filosofie gemoeid met epistemologie metafisika etiek en sielkunde boeddhistiese filosofiese tekste moet ook verstaan word binne die konteks van meditatiewe praktyke wat veronderstel is om sekere kognitiewe verskuiwings teweeg te bring belangrike innoverende konsepte sluit die vier edel waarhede in as ontleding van lyding anicca tydelikheid en anatta nie self na die dood van die boeddha het verskeie groepe begin om sy belangrikste leringe sistematies te orden wat uiteindelik tot die ontwikkeling van omvattende filosofiese stelsels genoem abhidharma aanleiding gegee na die abhidharma skole het mahayana filosowe soos nagarjuna en vasubandhu die teorieë van sunyata leegheid van alle verskynsels en vijapti matra slegs voorkoms ontwikkel n vorm van fenomenologie of transendentale idealisme die dignga skool van prama letterlike vetraling kennis het n gesofistikeerde vorm van boeddhistiese logika epistemologie bevorder daar was talle skole sub skole en tradisies van boeddhistiese filosofie in indië volgens oxford professor van boeddhistiese filosofie jan westerhoff die groot indiese skole van v c ce was na die verdwyning van boeddhisme uit indië het sommige van hierdie filosofiese tradisies voortgegaan om te ontwikkel in die tibetaanse boeddhistiese oos asiatiese boeddhistiese en theravada boeddhistiese tradisies die vedas gebaseerde ortodokse skole vorm deel van die hindoe tradisies en word tradisioneel in ses darsanas geklassifiseer nyaya vaisheshika samkhya yoga mms en vedanta die vedas as kennisbron is verskillend geïnterpreteer deur hierdie ses skole van hindoe filosofie met verskillende vlakke van oorvleueling volgens chadha is dit n versameling filosofiese sienings wat n tekstuele verband het dit weerspieël ook n verdraagsaamheid vir n verskeidenheid filosofiese interpretasies binne hindoeïsme terwyl hulle dieselfde grondslag deel van die vroegste oorlewende hindoe mistieke en filosofiese tekste is die upanishads uit die latere vediese periode vc hindoe filosowe van die ses skole het stelsels epistemologie pramana ontwikkel en onderwerpe soos metafisika etiek sielkunde guna hermeneutiek en soteriologie ondersoek binne die raamwerk van die vediese kennis terwyl hulle n uiteenlopende versameling interpretasies aangebied het oos asiatiese filosofiese denke het in antieke china begin en chinese filosofie begin gedurende die westerse zhou dinastie en die daaropvolgende periodes na die val daarvan toe die honderd skole van denke gefloreer het de eeu tot vc hierdie periode is gekenmerk deur beduidende intellektuele en kulturele ontwikkelings en die opkoms van die belangrikste filosofiese skole van china konfusianisme legalisme en daoïsme asook talle ander minder invloedryke skole hierdie filosofiese tradisies het metafisiese politieke en etiese teorieë ontwikkel soos tao jin en jang ren en li wat saam met die chinese boeddhisme die koreaanse filosofie die vietnamese filosofie en die japannese filosofie wat ook die inheemse shinto tradisie insluit direk beïnvloed het boeddhisme het gedurende die han dinastie vc nc in china aangekom deur middel van n geleidelike transmissie deur die syroete en deur inheemse invloede verskillende chinese vorme soos chan zen ontwikkel wat versprei het oor die oos asiatiese kulturele sfeer gedurende latere chinese dinastieë soos die ming dinastie sowel as in die koreaanse joseon dinastie het n herlewende neo konfusianisme onder leiding van denkers soos wang yangming die dominante denkskool geword en is deur die keiserlike staat bevorder in die moderne era het chinese denkers idees uit die westerse filosofie opgeneem chinese marxistiese filosofie het ontwikkel onder die invloed van mao zedong terwyl n chinese pragmatisme onder hu shih en die opkoms van neo konfusianisme deur xiong shili beïnvloed is moderne japannese denke het intussen ontwikkel onder sterk westerse invloede soos die bestudering van die westerse wetenskappe rangaku en die modernistiese meirokusha intellektuele samelewing wat voortvloei uit die europese verligtingsgedagtes in die ste eeu het die staat shinto en ook japanese nasionalisme ontstaan die kyoto skool n invloedryke en unieke japannese filosofiese skool het ontwikkel uit westerse fenomenologie en middeleeuse japannese boeddhistiese filosofie soos dié van dogen afrika filosofie is filosofie wat geproduseer word deur afrikane filosofie wat afrika wêreldbeskouings idees en temas aanbied of filosofie wat spesifieke afrika filosofiese metodes gebruik die moderne afrika denke is besig met etnofilosofie veral met die definisie van die betekenis van afrika filosofie en die unieke eienskappe daarvan en wat dit beteken om n afrikaan te wees gedurende die de eeu het die ethiopiese filosofie n robuuste literêre tradisie ontwikkel soos deur zera yacob geïllustreer n ander vroeë afrikaanse filosoof was anton wilhelm amo ca wat n gerespekteerde filosoof in duitsland geword het spesifieke filosofiese idees in afrika sluit in ujamaa die bantoe idee van magte négritude pan afrikanisme en ubuntu hedendaagse afrika denke het ook die ontwikkeling van die professionele filosofie en die africana filosofie gesien die filosofiese literatuur van die afrika diaspora wat strome soos swart eksistensialisme deur afro amerikaners insluit sommige moderne afrika denkers is beïnvloed deur marxisme afro amerikaanse literatuur kritiese teorie kritiese rasteorie postkolonialisme en feminisme inheemse amerikaanse filosofiese denke bestaan uit n wye verskeidenheid oortuigings en tradisies tussen verskillende amerikaanse kulture onder sommige inheemse amerikaanse gemeenskappe is daar n geloof in n metafisiese beginsel wat die groot gees genoem word siouan waká táka algonuian gitche manitou n ander wyd gedeelde konsep was die van orenda geestelike krag volgens whiteley word vir die inheemse amerikaanse gemeenskappe die gees krities ingelig deur transendentale ervaring drome visioene ensovoorts sowel as deur rede die praktyke om toegang tot hierdie transendentale ervarings te kry word shamanisme genoem n ander kenmerk van die inheemse amerikaanse wêreldbeskouings was die uitbreiding van etiek tot nie menslike diere en plante in meso amerika was die asteke filosofie n intellektuele tradisie wat ontwikkel is deur individue genaamd tlamatini die wat iets weet en die idees daarvan word in verskillende asteke kodes gehou die asteke wêreldbeskouing stel die konsep van n uiteindelike universele energie of krag genaamd metetl dualistiese kosmiese energie voor wat n manier gesoek het om in balans te leef met n voortdurend veranderende gladde wêreld die teorie van teotl kan gesien word as n vorm van panteïsme die inka beskawing het ook n elite klas filosoofgeleerdes genoem die amawtakuna wat belangrik was in die inka onderwysstelsel as onderwysers van godsdiens tradisie geskiedenis en etiek sleutelkonsepte van die andes denke is yanantin en masintin wat n teorie bevat van komplementêre teenoorgesteldes wat polariteite soos manlik vroulik donker lig as interafhanklike dele van n harmonieuse geheel beskou alhoewel mans oor die algemeen die filosofiese diskoers oorheers het het vrouefilosowe dwarsdeur die geskiedenis betrokke geraak antieke voorbeelde is hipparchia van maroneia aktief ongeveer vc en arete van cyrene aktief tot de eeu vc sommige vrouefilosowe is aanvaar gedurende die middeleeuse en moderne eras maar geeneen het deel geword van die westerse kanon tot in die ste en ste eeu toe baie mense daarop dui dat g e m anscombe hannah arendt simone de beauvoir en susanne langer die kanon binnegegaan het in die vroeë s het sommige kolleges en universiteite in die verenigde koninkryk en die vsa vroue begin toelaat en meer vroulike akademici opgelewer nietemin dui die amerikaanse onderwysdepartemente uit die negentigerjare aan dat min vroue in die filosofie beland het en dat filosofie een van die minste gelyke geslagsverdeling in die geesteswetenskappe aandui terwyl vroue êrens tussen en van die filosofiese fakulteit uitmaak volgens enkele studies filosofiese vraagstukke kan in verskillende velde gegroepeer word hierdie groeperings laat filosowe toe om op n stel soortgelyke onderwerpe te konsentreer en met ander denkers wat in dieselfde vrae belangstel te kommunikeer die groeperinge vergemaklik ook filosofie vir studente om te benader studente kan die basiese beginsels wat by een aspek van die veld betrokke is leer sonder om oorweldig te word met die hele stel filosofiese teorieë verskeie bronne bied verskillende skemas van kategorisering aan die kategorieë wat in hierdie artikel aangeneem word streef na breedte en eenvoud hierdie vyf hoofvertakkings kan in ondervertakkings geskei word en elke ondervertakking bevat baie spesifieke studierigtings hierdie indelings is nie volledig nie en ook nie onderling uitsluitend nie n filosoof kan spesialiseer in kantiaanse epistemologie of platoniese estetika of moderne politieke filosofie verder oorvleuel hierdie filosofiese ondersoeke soms met mekaar en met ander navrae soos wetenskap godsdiens of wiskunde sien hoofartikel epistemologie epistemologie is die vertakking van die filosofie wat kennis bestudeer epistemoloë ondersoek vermoedelike bronne van kennis waaronder perseptuele ervaring rede geheue en getuienis hulle ondersoek ook vrae oor die aard van waarheid geloof regverdiging en rasionaliteit een van die opvallendste epistemologiese debatte in die vroeë moderne periode was tussen empirisme en rasionalisme empirisme plaas klem op waarnemingsbewyse via sensoriese ervaring as die bron van kennis empirisme word geassosieer met n posteriori kennis wat verkry word deur ervaring soos wetenskaplike kennis rasionalisme plaas klem op rede as n bron van kennis rasionalisme word geassosieer met a priori kennis wat onafhanklik is van ervaring soos logika en wiskunde filosofiese skeptisisme wat sommige of alle aansprake op kennis betwyfel was dwarsdeur die geskiedenis van die filosofie n onderwerp van belang filosofiese skeptisisme dateer duisende jare terug uit antieke filosowe soos pyrrho van elis en verskyn prominent in die werke van die moderne filosowe rené descartes en david hume skeptisisme is n sentrale onderwerp in hedendaagse epistemologiese debatte een sentrale debat in die hedendaagse epistemologie is oor die voorwaardes wat nodig is vir n opvatting om as kennis gereken te word wat waarheid en regverdiging kan insluit hierdie debat was grotendeels die resultaat van pogings om die gettier probleem op te los n ander algemene onderwerp van kontemporêre debatte is die terugvalprobleem wat voorkom wanneer jy probeer om enige opvatting stelling of voorstel te bewys of te regverdig die probleem is dat die bron van die regverdiging ookal mag wees die bron moet f sonder regverdiging wees in welke geval dit as n arbitrêre grondslag vir geloof moet beskou word of dit moet n verdere regverdiging hê in welke geval die regverdiging f moet wees die resultaat van sirkulêre redenering soos in samehang of die resultaat van n oneindige terugval soos in oneindigheid sien hoofartikel metafisika metafisika is die bestudering van die algemeenste kenmerke van die werklikheid soos bestaan tyd voorwerpe en hul eienskappe omvang en hul dele gebeure prosesse en oorsaak en die verhouding tussen gees en liggaam metafisika sluit kosmologie in die bestudering van die wêreld in sy geheel en ontologie die studie van wese n groot besprekingspunt is tussen realisme wat die standpunt handhaaf dat daar entiteite is wat onafhanklik van hul geestelike persepsie bestaan en idealisme wat meen dat die werklikheid geestelik gekonstrueer of andersins immaterieel is metafisika fokus op die onderwerp van identiteit essensie is die stel eienskappe wat n objek maak wat dit fundamenteel is en waarsonder dit sy identiteit verloor terwyl n geluk n eienskap is wat die voorwerp het waarsonder die voorwerp steeds sy identiteit kan behou die konkrete is voorwerpe wat beweer word dat hulle in ruimte en tyd bestaan in teenstelling met abstrakte voorwerpe soos getalle en universele beginsels wat eienskappe is wat gehou word deur veelvuldige besonderhede soos rooiheid of geslag die tipe bestaan indien enige van universele beginsels en abstrakte voorwerpe is n debatspunt sien hoofartikel logika logika is die studie van redenasie en argumente deduktiewe redenasie is wanneer gevolgtrekkings onvermydelik geïmpliseer word gegewe sekere uitgangspunte afleidingsreëls word gebruik om gevolgtrekkings soos modus ponens af te lei waar gegee word dat a en as a dan b dan moet b afgelei word omdat gesonde redenering n noodsaaklike element van alle wetenskappe sosiale wetenskappe en geesteswetenskappe is het logika n formele wetenskap geword subvelde sluit in wiskundige logika filosofiese logika modale logika berekeningslogika en nie klassieke logika n belangrike vraag in die filosofie van wiskunde is of wiskundige entiteite objektief is en ontdek word wat wiskundige realisme genoem word of uitgedink word wat wiskundige antirealisme genoem word fisika uit antieke grieks phusik epistm natuurkennis van phsis natuur is die wetenskap van die natuur in die breedste sin fisici bestudeer die gedrag en eienskappe van materie in n groot verskeidenheid verbande wat wissel van die subatomiese deeltjies wat die boustene van alle gewone materie is deeltjiefisika tot die gedrag van die materiële heelal as n geheel kosmologie sommige van die eienskappe wat in fisika bestudeer word is geldig vir alle materiële stelsels soos die behoud van energie na sulke eienskappe word dikwels verwys as die wette van fisika fisika word somtyds n fundamentele wetenskap genoem aangesien elkeen van die ander natuurwetenskappe biologie chemie geologie ens te doen het met sekere soorte materiële stelsels wat die wette van fisika gehoorsaam chemie is byvoorbeeld die wetenskap van molekules en die chemikalieë wat hulle vorm die eienskappe van n chemikalie word bepaal deur die eienskappe van die onderliggende molekules wat akkuraat beskryf kan word deur velde van fisika soos kwantummeganika termodinamika en elektromagnetisme fisika is ook nou verwant aan wiskunde fisiese teorieë word amper altyd uitgedruk deur gebruik te maak van wiskundige vergelykings en die wiskunde wat betrokke is is in die algemeen ingewikkelder as in die ander wetenskappe die verskil tussen fisika en wiskunde is dat fisika hom hoofsaaklik bemoei met beskrywings van die materiële wêreld terwyl wiskunde hoofsaaklik gemoeid is met die abstrakte patrone wat nie noodwendig daarop van toepassing is nie die onderskeid is nie altyd voor die hand liggend nie daar is n breë navorsingsveld tussen fisika en wetenskap wat bekend staan as wiskundige fisika wat hom toewy op die ontwikkeling van wiskundige strukture van fisiese teorieë fisikanavorsing verskil van dié van ander wetenskappe ten opsigte van die skeiding van teorie en eksperiment sedert die ste eeu het die meeste individuele fisici gespesialiseer in f teoretiese fisika f eksperimentele fisika en min van hulle was al suksesvol in albei terreine in teenstelling daarmee was amper al die suksesvolle teoretici in biologie en chemie ook eksperimenteerders gewees rofweg gesproke is die doel van teoretici om teorieë te ontwikkel wat die bestaande eksperimentele resultate verduidelik en om toekomstige resultate te voorspel terwyl eksperimenteerders eksperimente bedink en uitvoer om die teoriese voorspellings te toets alhoewel teorie en eksperiment apart ontwikkel word is hulle sterk afhanklik van mekaar vooruitgang in fisika geskied dikwels wanneer eksperimenteerders ontdekkings maak wat nie deur die bestaande teorieë verduidelik kan word nie en dus die formulering van nuwe teorieë noodsaak in die afwesigheid van eksperimente slaan teoretiese navorsing dikwels die verkeerde koers in dit is van die kritiek wat dikwels gelewer word op die m teorie n gewilde teorie in hoë energiefisika waarvoor nog geen praktiese eksperimentele toets bedink is nie terwyl fisika hom bemoei met n uiters groot verskeidenheid stelsels is daar sekere teorieë wat van toepassing is op fisika in sy geheel en nie beperk is tot n enkele veld nie elkeen van die teorieë word basies as korrek aanvaar met n sekere terein waarvoor dit geldig is die teorie van klassieke meganika beskryf byvoorbeeld die beweging van voorwerpe akkuraat op voorwaarde dat hulle baie groter as atome is en teen n snelheid baie laer as die ligsnelheid beweeg hierdie teorieë bly steeds velde waarop aktiewe navorsing gedoen word n merkwaardige aspek van klassieke meganika bekend as chaos is byvoorbeeld in die ste eeu ontdek drie eeue ná isaac newton dit geformuleer het min fisici verwag egter dat enige van die teorieë fundamenteel misleidend bewys gaan word en daarom word hulle as basis gebruik vir navorsing in meer gespesialiseerde onderwerpe en word dit algemeen van enige huidige fisikastudent ongeag sy spesialisgebied verwag om goed vertroud te wees met al die teorieë hedendaagse navorsing in fisika word verdeel in verskeie velde wat verskillende aspekte van materie bestudeer gekondenseerdematerie fisika wat algemeen beskou word as die grootste enkele fisikaveld is bemoei met die studie van hoe die massaeienskappe van materie soos gewone vastestowwe en vloeistowwe teweeggebring word vanuit die eienskappe en interaksies van die atome waaruit dit opgebou is die veld van atoom molekulêre en optiese fisika het te doen met die gedrag van individuele atome en molekules en in die besondere wyses waarop hulle lig absorbeer en uitstraal deeltjiefisika is bemoeid met die eienskappe van subatomiese deeltjies wat baie kleiner as atome is en sluit die elementêre deeltjies in waaruit alle materie opgebou is laastens is daar die veld van astrofisika wat die wette van fisika toepas om sterrekundige verskynsels te verklaat wat wissel van die son en ander voorwerpe in die sonnestelsel tot die heelal in sy geheel baie navorsingsgebiede bestaan waar fisika verweef is met ander dissiplines die verreikende veld van biofisika hou verband met die rol wat die fisikabeginsels speel in biologiese stelsels in kwantumchemie word bestudeer hoe die kwantummeganikateorie aanleiding gee tot die chemiese gedrag van atome en molekules sommige van die vakgebiede word hieronder gelys akoestiek sterrekunde biofisika berekeningsfisika elektronika ingenieurswese geofisika materiaalkunde mediese fisika fisiese chemie voertuigdinamika koue fusie dinamiese swaartekragteorie liggewende eter orgoonenergie sedert antieke tye het mense die gedrag van materie probeer verstaan hoekom voorwerpe wat nie ondersteun word nie grond toe val hoekom verskillende materiale verskillende eienskappe het ensovoorts die aard van die heelal was ook n raaisel soos die vorm van die aarde en die gedrag van hemelliggame soos die son en die maan verskeie teorieë is voorgestel waarvan die meeste verkeerd was hierdie teorieë was grootliks filosofies gegrond en is nooit bevestig deur sistematies eksperimentele toetsing soos wat vandag gewild is nie daar was uitsonderings die griekse denker archimedes het byvoorbeeld baie kwantitatiewe beskrywings van meganika en hidrostatika korrek afgelei in die vroeë de eeu was galileo n baanbreker in die gebruik van eksperimente om fisikateorieë te bevestig hy het verskeie dinamikateorieë suksesvol geformuleer en getoets in besonder die wet van traagheid in het newton die principia mathematica gepubliseer waarin hy twee omvattende en suksesvolle teorieë uiteensit newton se bewegingswette waaruit die klassieke meganika voortspruit en newton se swaartekragwet wat die fundamentele wisselwerking beskryf albei teorieë is in eksperimente bewys die principia het ook verskeie teorieë oor vloeidinamika ingesluit klassieke meganika is uitvoerig uitgebrei deur lagrange hamilton en ander wat nuwe formulerings beginsels en resultate bedink het die swaartekragwet het die veld van astrofisika wat die sterrekundige verskynsels deur middel van fisiese teorieë beskryf begin van die de eeu af is termodinamika deur boyle young en vele ander ontwikkel in het bernoulli statistiese argumente tesame met klassieke meganika gebruik om termodinamiese resultate af te lei en het sodoende die vakgebied van statistiese meganika begin in het thompson die omsetting van meganiese werking na warmte gedemonstreer en in het joule die wet oor die behoud van energie in die vorm van warmte asook meganiese energie geformuleer die gedrag van elektrisiteit en magnetisme is deur faraday ohm ampre en ander bestudeer in het maxwell die twee verskynsels verenig in n enkele teorie van elektromagnetisme soos beskryf deur maxwell se vergelykings n voorspelling van die teorie was dat lig n elektromagnetiese golf is in het rntgen x strale ontdek wat later geblyk het n hoëfrekwensie elektromagnetiese straling te wees radio aktiwiteit is in deur henri becuerel ontdek en verder deur marie curie pierre curie en ander bestudeer dit het die vakgebied van kernfisika ingelui in het thomson die elektron die elementêre deeltjie wat elektriese stroom in stroombane dra ontdek in het hy die eerste model van die atoom voorgestel in het albert einstein die teorie van spesiale relatiwiteit geformuleer wat ruimte en tyd tot n enkele entiteit ruimtetyd saamgesnoer het relatiwiteit skryf n ander omskakeling tussen verwysingsraamwerke voor as die klassieke meganika dit het die ontwikkelling van relatiwistiese meganika as vervanging vir klassieke meganika genoodsaak in die bestek van relatief lae snelhede stem die twee teorieë ooreen in het einstein spesiale relatiwiteit uitgebrei om swaartekrag met die algemene relatiwiteitsteorie te verduidelik wat newton se swaartekragwet vervang in die bestek van lae massas en energieë stem die teorieë ooreen in het rutherford uit verstrooiingseksperimente afgelei dat daar in atome n kompakte kern met positief gelaaide boustene genaamd protone bestaan neutrone die neutrale boustene van die kern is in deur chadwick ontdek aan die begin van het planck einstein bohr en ander kwantumteorieë ontwikkel om verskeie afwykings in eksperimentele resultate te verduidelik deur die bekendstelling van diskrete energievlakke in het heisenberg en schrdinger in dirac kwantummeganika geformuleer wat die voorafgaande kwantumteorieë verduidelik het in kwantummeganika is die resultaat van fisiese metings inherent waarskynlikheidsgebonde die teorie beskryf die berekening van hierdie waarskynlikhede dit beskryf ook die gedrag van materie vir klein afstandskale kwantummeganika het ook die teoretiese gereedskap verskaf vir gekondenseerdematerie fisika wat die gedrag van vaste en vloeistowwe bestudeer insluitende verskynsels soos kristalstrukture halfgeleiding en supergeleiding die baanbrekers op die gebied van gekondenseerdematerie fisika sluit bloch in wat die kwantummeganiese beskrywing van die gedrag van elektrone in kristalstrukture in geformuleer het in die tweede wêreldoorlog is navorsing deur albei strydende partye gedoen oor kernfisika met die doel om n atoombom te maak die duitse poging deur heisenberg gelei het nie geslaag nie maar die geallieerdes se manhattan projek het die doelwit bereik in het fermi in amerika die eerste mensgemaakte kernkettingreaksie veroorsaak en in is die wêreld se eerste atoombom ontplof naby alamogordo nieu meksiko die kwantumveldteorie is geformuleer om kwantummeganika uit te brei sodat dit kan aanpas by spesiale relatiwiteit dit het sy moderne vorm bereik in die laat s met werk wat deur feynman schwinger tomonaga en dyson gedoen is hulle het die kwantumelektrodinamika teorie geformuleer wat elektromagnetiese interaksie beskryf die kwantumveldteorie het die raamwerk daargestel vir moderne deeltjiefisika waarin die basiese natuurkragte en elementêre deeltjies bestudeer word in het yang en mills n klas yktoerieë ontwikkel wat die raamwerk vir die standaardmodel daargestel het die standaardmodel wat in voltooi is beskryf amper al die elementêre deeltjies wat nog waargeneem is suksesvol op maart is die bestaan van die higgsboson tentatief deur die europese organisasie vir kernnavorsing cern bevestig nadat dit waarskynlik die vorige jaar ontdek is die verenigde nasies het die jaar tot die wêreld se fisikajaar verklaar met ingang van gaan navorsing in fisika op n wye front voort in gekondenseerdematerie fisika is die grootste teoretiese vraagstuk die verduideliking van hoëtemperatuur supergeleiding groot pogings hoofsaaklik eksperimenteel word aangewend om werkbare spintronika en kwantumrekenaars te maak in deeltjiefisika is die eerste bewysstukke gevind dat daar verskynsels is wat nie net deur die standaardmodel verduidelik kan word nie die belangrikste hiervan is aanduidings dat neutrino s n massa van groter as nul het dit lyk of hierdie eksperimentele resultate n ou vraagstuk oor die son oplos die fisika van neutrino s met massa is tans n gebied waarop aktiewe teoretiese en eksperimentele navorsing gedoen word teoretiese pogings wat al n halwe eeu duur om kwantummeganika en algemene relatiwiteit te verenig in n enkele teorie van kwantumswaartekrag het nog geen vrugte afgewerp nie die belangrikste kandidate vir n teorie van alles is tans die m teorie baie sterrekundige verskynsels moet nog verklaar word insluitende die bestaan van ultrahoë energie kosmiese straling en die afwykende rotasietempo van sterrestelsels teorieë wat voorgestel is om hierdie probleme op te los sluit in dubbele spesiale relatiwiteit aangepaste newton dinamika en die bestaan van donker materie verder is baie van die kosmologiese voorspellings van die laaste paar dekades weerlê deur bewyse dat die uitdying van die heelal besig is om te versnel in hul haas om hoë energie kwantum en sterrekundige fisikaprobleme op te los is alledaagse fisika agterweë gelaat ingewikkelde probleme wat lyk of hulle deur die slim toepassing van dinamika en meganika opgelos kan word bly steeds grootliks onopgelos firefly is n engelse wetenskapsfiksie televisiereeks wat eerste op die fox kanaal in die vsa en kanada op september gewys is dit is geskep deur joss whedon wat ook die reekse buffy the vampire slayer en angel gemaak het die reeks is vernoem na die firefly tipe skip in die reeks wat vernoem is na die insek waarvan die buik ook lig uitstraal die vuurvlieg die reeks vind plaas in die jaar nae weg van die aarde se sterrestelsel na dié se hulpbronne opgebruik is kaptein malcolm mal reynolds is n veteraan van n burgeroorlog teen die alliansie n organisasie wat die mensdom wou verenig onder een regering n sentrale kern van planete is onder die beheer van die alliansie terwyl setlaars en vlugtelinge ver van die kernplanete relatiewe vryheid geniet maar minder fasiliteite van tegnologiese beskawing het mal gebruik sy firefly tipe skip genaamd serenity om vrag te vervoer en om ander werk te doen soms wettig om n lewe te maak vir homself en sy bemanning die germaanse tale is n groep verwante tale wat n tak van die indo europese ie taalfamilie vorm die gemene voorouer van al die tale waaruit die tak bestaan is proto germaans wat in ongeveer die laat middel ste millennium v c in ystertydperk noord europa gepraat is proto germaans saam met al die nasate daarvan word gekenmerk deur n aantal unieke taalkundige eienskappe waaronder die bekendste die tweede germaanse klankverskuiwing wat deur grimm se wet beskryf word vroeë germaanse variëteite word vir die eerste keer in die geskiedenis opgeteken toe die germaanse volke hulle vanaf die de eeu in noordelike europa naby die grens van die romeinse ryk gevestig het die grootste germaanse tale is engels en duits met onderskeidelik ongeveer en miljoen eerstetaalsprekers die groep bestaan uit ander belangrike tale soos nederlands met miljoen en afrikaans wat by nederlands hoort met miljoen sprekers en die skandinawiese tale insluitend deens noors en sweeds met n gesamentlike totaal van omtrent miljoen sprekers die sil ethnologue lys verskillende germaanse tale en dialekte die vroegste getuienis van germaans is afkomstig van name wat in die ste eeu deur tacitus opgeneem is en in n enkele geval in die de eeu v c op die negauhelm rofweg van ongeveer die de eeu het sprekers van die vroeë germaanse variëteite die elder futhark n vroeë vorm van die runiese alfabet ontwikkel vroeë runiese inskripsies is ook meestal beperk tot persoonlike name en is moeilike om te ontsyfer die gotiese taal is geskryf met die gotiese alfabet wat deur biskop ulfilas vir sy vertaling van die bybel in die de eeu ontwikkel is later het christen priesters en monnike wat benewens hulle eie germaanse tale latyn kon praat en skryf begin om die germaanse tale met effens aangepaste latynse letters te skryf die runiese alfabets het egter deur die hele wiking tydperk in algemene gebruik in skandinawië gebly benewens die standaard latynse alfabet het verskillende germaanse tale n verskeidenheid van aksenttekens en ekstra letters gebruik insluitend umlauts die eszett ij en en afkomstige uit die runiese letters historiese gedrukte duits is gereeld in gotiese skrif lettertipes gedruk b v fraktur of schwabacher daar word gemeen dat alle germaanse tale afstam van n hipotetiese proto germaanse taal verenig daardeur dat hulle almal die eerste germaanse klankverskuiwing beskryf deur grimm en verner se wette dit het waarskynlik tydens die voor romeinse ystertydperk van noordelike europa van omtrent v c plaasgevind maar ander algemene innovasies wat germaans van proto indo europees skei dui op n gemene geskiedenis van voor proto germaanse sprekers deur die hele nordiese bronstydperk van die vroegste attestasie van die germaanse variëteite is dit in drie groepe verdeel wes oos en noord germaans die presiese verwantskap tussen die groepe is moeilik bepaalbaar uit die gebrekkige getuienis van runiese inskripsies en hulle het onderling verstaanbaar gebly deur die hele migrasie tydperk wat meebring dat dit moeilik is om die individuele variëteite te klassifiseer die de eeuse langobardies kan byvoorbeeld oorspronklik n noord of oos germaanse variëteit gewees het wat in wes germaans as opgeneem is toe die lombarde hulle by die elbe gevestig het die westelike groep sou in die laat jastorf kultuur gevorm het die oostelike groep mag afgelei wees van die ste eeuse variëteit van gotland waarna dit suidelike swede as die oorspronklike ligging van die noordelike groep verlaat het die vroegste koherente germaanse teks wat behoue gebly is die de eeuse gotiese vertaling van die nuwe testament deur ulfilas vroeë getuienis van wes germaans is in oud hoogduits en oud engels van omtrent die de eeu en oud nederlands van omtrent die de eeu noord germaans is slegs geattesteer in verspreide runiese inskripsies as proto noors totdat dit in oud noors ontwikkel het in omtrent langer runiese inskripsies bly behoue uit die ste en eeue eggjumsteen rksteen langer tekste in die latynse alfabet uit die de eeu slendingabk en skaldiese digkuns beskou as so vroeg as uit die de eeu teen omtrent die de eeu het die variëteite genoeg gedivergeer om onderlinge verstaanbaarheid moeilik te maak die taalkontak van die wiking setlaars van die danelaw met die anglo sakse het spore in die engelse taal gelaat en daar word vermoed dat dit bygedra het tot die ineenstorting van oud engelse grammatika wat gelei het tot die middel engels van die de eeu die oos germaanse tale is teen die einde van die migrasietydperk gemarginaliseer die boergondiërs gote en vandale is taalkundig geassimileer in hulle onderskeie bure teen omtrent die de eeu met slegs krim goties wat tot die de eeu bly voortbestaan het gedurende die vroeë middeleeue is die wes germaanse tale geskei deur die insulêre ontwikkelings van middel engels aan die een kant en deur die hoogduitse klankverskuiwing op die europese kontinent aan die ander kant wat gelei het tot die ontstaan van opperduits en nedersaksies met verskillende intermediêre middelduitse variëteite teen die vroeë moderne tyd het aansienlike verskille ontwikkel wat wissel van hoogste alemannies in die suide tot noordelike nedersaksies in die noorde en alhoewel beide ekstreme as duits beskou word is hulle beswaarlik onderling verstaanbaar die mees suidelike variëteite het die tweede klank verskuiwing voltooi terwyl die noordelike varieëteite ongeaffekteer deur die klankverskuiwing gebly het die noord germaanse tale het daar teenoor meer verenig gebly met n hoë mate van onderlinge verstaanbaarheid self in die moderne tyd tussen die groter tale soos deens noors en sweeds die germaanse tale is n subgroep van die indo europese tale die germaanse tale word van ander indo europese tale onderskei deur sekere verskynsels wat almal deel uitmaak van n ingrypende veranderingsproses waardeur uiteindelik die vroeë germaans ontstaan het die belangrikste kenmerke is daar word wel vermoed dat die wat afwykende posisie van germaans binne die indo europese tale verband hou met die feit dat die sprekers van die tak van ie in kontak gekom het met n bevolking wat n nie indo europese taal gepraat het dit is die germaanse substraathipotese daar is in germaans n redelike groot aantal woorde wat nie geredelik van indo europese wortels afgelei kan word nie skattings wissel van van die woordeskat sommige taalkundiges sien daarin die oorblyfsels van n vroeëre pre indo europese taal van noordwes europa n vergelykbare proses van wisselwerking tussen die vroegste vorme van grieks en n pre griekse bevolking is egter histories beter gedokumenteer ook grieks het die helfte van sy naamvalle verloor germaanse tale het meer as die meeste ander tale die ablaut behou by vorms van die verlede tyd van die werkwoord die sogenaamde sterk werkwoorde nederlands zwem zwom daarnaas het daar vorme van die verlede tyd van werkwoorde ontstaan met n dentaalsuffiks met d of t let wel dat die verdeling tussen germaanse subfamilies selde presies gedefinieer is meeste vorm kontinue hellings met aangrensende variëteite wat ondeling verstaanbaar is en die wat verder van mekaar geskei is nie die taalgrense tussen noord en wes germaans word vandag deur die duits deense grens aangedui en het vroeër ietwat verder suid aan die eider gelê tussen die twee groot taalgroepe is daar vloeibare oorgange deur dialekte algemene opmerking die tabel vertoon die opeenvolging van die beduidende historiese stadiums van elke taal vertikaal en hulle benaderde groeperings in subfamilies horisontaal horisontale opeenvolgings in elke groep dui nie op die graad van ooreenkoms nie nota daar is konflikterende menings oor die klassifikasie van lombardies in teenstelling met die geïsoleerde posisie in die bostaande tabel is dit ook al geklassifiseer as naby verwant aan of opperduits of oud saksies kyk lombardies vir meer inligting nota laat middeleeue verwys na die na swart dood tydperk die gebeurtenis is veral belangrik vir die taal situasie in noorweë nota die sprekers van norn is geassimileer om skots te praat en gutnish is so te sê n dialek van sweeds onder word slegs die belangrikste kontemporêre variëteite weergegee om die grootte van die boom te beperk individuele artikels verskaf meer detail baie nedersaksies variëteite word byvoorbeeld bespreek in nedersaksies benewens noordelike nederskasies en plautdietsch wat hier gelys word gauteng is die provinsie van suid afrika met die hoogste bevolkingskonsentrasie met n sterk handel en nywerheidsontwikkeling die vernaamste stede is pretoria en johannesburg gauteng is voorheen die pwv genoem pretoria witwatersrand vereeniging die naam gauteng is n sotho woord wat plek van goud beteken en is n ontlening aan afrikaans goud die provinsie het in mei tot stand gekom toe die ou provinsie transvaal in vier verskillende provinsies verdeel is die provinsiale hoofstad johannesburg is die grootste stad in suid afrika pretoria sowat km noord van johannesburg is suid afrika se administratiewe hoofstad nog belangrike plekke is alberton benoni boksburg brakpan centurion deel van tshwane metropool pretoria germiston heidelberg kemptonpark krugersdorp midrand randburg roodepoort springs soweto deel van johannesburg vanderbijlpark en vereeniging gauteng lê sowat m bokant seespieël en grotendeels op die hoëveldse plato dit word deur vier ander provinsies omring noordwes aan die westekant limpopo in die noorde mpumalanga aan die oostekant en die vrystaat in die suide die witwatersrand met sy baie rante en heuwels wat nagenoeg km ver deur die middel van die provinsie loop is die goudstreek met johannesburg as kern geologies vorm die witwatersrand die waterskeiding vir die vaalrivier en die limpopo maar gauteng het geen groot riviere buiten die vaal nie soos in baie dele van suid afrika is droogtes nie ongewoon nie en die provinsie is in n groot mate van die vaaldam afhanklik vir betroubare watervoorsiening gauteng het allereers sy huidige rykdom aan goud te danke maar die provinsie is vandag ook die land se ekonomiese kragsentrale nagenoeg twee derdes van suid afrika se ekonomiese bedrywighede vind hier plaas terwyl vier uit elke tien van die land se fabrieksprodukte hul oorsprong in gauteng het yster staal en glaspanele word in groot maat geproduseer met talle fabrieke wat baie verskillende produkte vervaardig minstens drie motorvervaardigers se fabrieke is in gauteng geleë bmw en nissan is in rosslyn noordwes van pretoria en ford mazda se reuse aanleg is langs mamelodi oos van pretoria verder word luukse woonwaens met drie handelsname in ga rankuwa gebou op die koop toe lewer die rand uraan die provinsie het gevolglik n sterk nywerheids en stedelike karakter maar daar is ook boerderyplase wat onder meer vleis melk mielies sonneblomme en groente lewer ghana engels n amptelik die republiek ghana republic of ghana is n land in wes afrika dit het n oppervlakte van en n bevolking van miljoen in gehad die hoofstad en grootste stad is accra geleë langs die suidkus aan die golf van guinee n ander belangrike stad is kumasi bekend as geboorteplek van kofi annan die verenigde nasies se sewende sekretaris generaal en hoofstad van die asjanti streek in die suidelike sentrum van die land die derde grootste stad is tamale en is in die noorde van die land geleë ghana word begrens deur ivoorkus in die weste burkina faso in die noorde togo in die ooste asook die golf van guinee en die atlantiese oseaan in die suide die voltarivier en sy drie groot sytakke swart volta wit volta en rooi volta dreineer die land die voltarivier word deur die akosombodam tot die voltameer opgedam die wêreld se grootste mensgemaakte meer volgens oppervlakte en ghana se belangrikste energiebron die voltarivier mond in die bog van benin uit wat tot die golf van guinee behoort ghana se enigste natuurlike binnemeer is die bosumtwimeer naby kumasi die eerste permanente staat op die gebied van die hedendaagse ghana is in die de eeu gestig verskeie koninkryke en ryke het oor die eeue heen verskyn waarvan die asjantiryk die belangrikste was vanaf die de eeu het die portugese ryk gevolg deur verskeie ander europese magte handelsposte langs ghana se kus gestig naby ghana se mees suidelike punt is gro friedrichsburg die eerste duitse kolonie in afrika en sedert n unesco wêrelderfenisgebied geleë dit is in deur generaal von groeben uit brandenburg gestig en in aan nederland verkoop vanaf die vroeë de eeu het die britte die gebied gekoloniseer by brits wes afrika deel van die britse ryk ingelyf en teen is ghana se huidige grense bepaal voor sy onafhanklikheid van die verenigde koninkryk op maart het ghana as die goudkus bekend gestaan genoem ná goud ghana se belangrikste handelsware ghana beteken oorlogskoning in die soninke taal en is afgelei van die koninkryk ghana ghana is n unitêre grondwetlike demokrasie met n president as beide staats en regeringshoof ghana se groeiende groeiende ekonomiese welvaart en sy demokratiese politieke stelsel het van hom n streeksmag in wes afrika gemaak dit is n lid van die beweging van onverbonde lande afrika unie ekonomiese gemeenskap van wes afrika state ecowas en die britse statebond ghana se belangrikste etniese groep is die akan wat sowat van die bevolking vorm van die ander belangrike bevolkingsgroepe sluit in ewe joroeba hausa en mossi ghana se enigste amptelike taal is engels wat ook as lingua franca tussen die verskeie bevolkingsgroepe dien ghana se belangrikste inheemse taal is akan gevolg deur bambara ewe fula en hausa sokker is die gewildste sportsoort in ghana en die land se nasionale sokkerspan staan bekend as die black stars genoem na die swart ster op die vlag van ghana ghana het die afrikanasiesbekertoernooie van saam met nigerië en gehuisves en die vier toernooie van en gewen die ghanese nasionale sokkerspan het tot dusver drie keer vir die fifa sokker wêreldbeker gekwalifiseer in en en tydens die toernooi tot die kwarteindstryd gevorder asante kotoko fc uit kumasi is ghana se gewildste sokkerspan en word as afrika se suksesvolste sokkerspan van die ste beskou groot brittanje engels great britain wallies prydain fawr skots gaelies breatainn mhr skots great breetain kornies breten veur dikwels verkort tot slegs brittanje is die grootste eiland van die britse eilande die grootste eiland in europa en die agtste grootste eiland ter wêreld dit is geleë aan die weskus van die vasteland van europa en is die hoofgebied van die verenigde koninkryk die term groot brittanje word ook gebruik as n politieke term wat die kombinasie van engeland skotland en wallis beskryf die drie nasies wat saam die hele eiland beslaan alhoewel elkeen addisionele kleiner eilande insluit die term brittanje word soms gebruik wanneer groot brittanje bedoel word en beide word gebruik om na die verenigde koninkryk te verwys wat ook noord ierland insluit groot brittanje word mees algemeen gebruik as n verkorting vir die ellelange verenigde koninkryk van groot brittanje en noord ierland alhoewel dit onakkuraat is word dié afkorting gereeld deur amptelike liggame as sinoniem vir die vk in sommige kontekste gebruik daar word byvoorbeeld na die vk span wat in die olimpiese spele deelneem verwys as team gb en die vk gebruik die internasionale nommerplaatkode gb die gestapo van duits geheime staatspolizei geheime staatspolisie was die geheime staatspolisie in nazi duitsland die gestapo of geheime staatspolizei is op april gestig die gestapo is gevorm vanuit n bestaande organisasie van die pruisiese veiligheidspolisie aanvanklik was die gestapo slegs n tak van die pruisiese polisie bekend as departement a van die pruisiese staatspolisie n wet van november het bepaal dat die gestapo in die deelstaat pruise as n selfstandige tak van die binnelandse administrasie innere verwaltung sou bestaan die eerste bevelvoerder was rudolf diels wat lede gewerf het van professionele polisie departemente hy het die gestapo bestuur as n federale polisieagentskap soortgelyk aan moderne voorbeelde soos die amerikaanse federal bureau of investigation fbi die gestapo se rol as n politieke polisiemag het eers begin nadat hermann gring in as bevelvoerder aangestel is dit was gring wat die term gestapo vir die eerste keer gebruik het in die begin het dit as gestapa bekend gestaan hy het die ns bewind versoek om die mag van die gestapo uit te brei om die hele duitsland in te sluit hierin was gring suksesvol behalwe in beiere waar heinrich himmler hoof van die ss as die beierse polisie president gedien het en die plaaslike ss eenhede as n politieke polisiemag gebruik het in april het gring en himmler saamgestem om hul verskille by te lê grootliks weens hul gedeelde afkeur van die sturmabteilung en gring het die volle bevel van die gestapo oorgedra aan die ss op daardie stadium is die gestapo saamgevoeg in die sicherheitspolizei en as n suster organisasie van die sicherheitsdienst of sd beskou heinrich himmler is op april as bevelvoeder van die gestapo benoem terwyl sy naaste kollega reinhard heydrich die daaglikse leiding oorgeneem het met as ondergeskikte heinrich mller die rol van die gestapo was om ondersoek in te stel en alle staatsgevaarlike tendense te beveg die gestapo het die gesag ontvang om ondersoek in te stel na verraad spioenasie sabotasie en kriminele aanvalle op die nasionaal sosialistiese duitse werkersparty en op duitsland die nuwe wet van die geheime staatspolizei van februarie het die lede van die gestapo en hul dade vry gestel van latere geregtelike ondersoek op junie het reichsfhrer ss en chef der deutschen polizei im reichsministerium des innern heinrich himmler n dekreet uitgevaardig waarvolgens die duitse polisie eenhede in twee afdelings verdeel sou word naamlik die ordnungspolizei orpo en die sicherheitspolizei sipo himmler het van die gestapo n korps gemaak wat alle vermeende of werklike staatsvyande van die ns bewind in duitsland en die besette europese gebiede opgespoor het en as gevolg van n geregtelike vryskeldbrief die mag ontvang het om sonder uitgebreide juridiese prosedures mense te vervolg onteenseglik is ook persone sonder enige blaam of skuld aan hoogverraad met hierdie terreurtaktiek in die vele konsentrasiekampe aangehou gedurende die tweede wêreldoorlog het die gestapo uitgebrei tot ongeveer lede die orpo was die algemene uniformdraende polisie die sipo het uit die gestapo die reichskriminalpolizei kripo en die grenspolisie bestaan die gestapo en tot n mate die kriminalpolizei was die uitvoerende magte van die nazi polisiestaat in is die kripo die sicherheitsdienst en die gestapo saamgevoeg en onder die bevel van die reichssicherheitshauptamt rsha geplaas gestapo agente het n ovaal metaalpenning aan n ketting by hulle gedra wat as identiteits kenteken gebruik is op die een kant het die bekende duitse adelaar verskyn en aan die ander kant die teks geheime staatspolizei met n nommer daaronder in teenstelling met die populêre mening was die gestapo nie n alomteenwoordige agentskap wat in elke deel van die duitse samelewing teenwoordig was nie die sogenaamde v mans wat as onderdekking gestapo agente opgetree het het slegs die sosiaal demokrate en kommunistiese opposisiegroepe geïnfiltreer navorsing wat deur die geskiedkundige robert gellately gedoen is het bevind dat die gestapo grootliks bestaan het uit burokrate en klerklike werkers wat staatgemaak het op aanklagtes deur gewone duitsers vir hulle inligting die gestapo is so te sê oorval met sodanige klagtes en die meeste van die organisasie se tyd is gespandeer om geloofwaardige inligting van die minder geloofwaardiges te skei die gestapo was nie in die meeste gevalle ten volle op hoogte van gebeure in die duitse gemeenskap nie en die plaaslike gestapostellen was onderbeman oorwerk en toegegooi met baie inligting die verhouding van gestapobeamtes tot die publiek was ook redelik laag byvoorbeeld was daar in die gebied van neder frankeland wat ongeveer een miljoen inwoners in die s gehad het net een gestapo kantoor met amptenare waarvan die helfte administratief was na die verhore voor die internasionale militêre geregshof in neurenberg het die gestapo ophou bestaan omdat die gestapo en die sicherheitsdienst baie nou saamgewerk het en hul aktiwiteite baie soortgelyk was is hierdie organisasies tydens dié verhore saam aangekla sowel die gestapo die ss en die sd is na die oorlogstribunaal as kriminele organisasies bestempel n moontlike vervalste werk oor die gestapo sluit in geneeskunde is die vakgebied toegespits op die bestudering van die sel weefsel en orgaansisteme fisies en chemies asook die patologiese manifestasies biochemie histologie hematologie mikrobiologie sekondêr holistiese benaderings sielkunde en psigiatrie daar word gestreef na die herstelling van die mens na n gesonde toestand d m v diagnose prognose en voorkoming westerse geneeskunde is gebaseer op bewyse en analise daar is n logiese verband tussen oorsaak en gevolg dus word die diagnose gemaak deur kliniese voorkoms en toetse ter bevestiging bestaande terapie sluit farmakologie chirurgie bestraling onkologie en psigoterapie in alternatiewe geneeskunde word al hoe meer populêr in die verlede het die mens geglo dat ernstige siektes deur die werking van bonatuurlike magte veroorsaak is dit is trouens vandag nog so by sekere volke waar die toordokter ontbied word as iemand in die familie ernstig siek is omdat hulle glo dat hy as magiër die bemiddelaar tussen die mens en die bonatuurlike magte is daar word geglo dat die toordokter daartoe in staat is om bose geeste uit n sieke se liggaam te dryf of om die pasiënt se siel weer in sy liggaam terug te plaas verskeie metodes word gebruik om bose geeste uit n pasiënt te verdryf die algemeenste metode is deur n opening in die skedel te boor trepanering waardeur die siekte dan kan ontsnap in europa en suid amerika is skedels met trepaneringsopeninge gevind wat uit die prehistoriese tyd dateer die wette van die babiloniese koning hammoerabi gee n beeld van die geneeskunde wat omstreeks v c in mesopotamië beoefen is uit tekste wat op n pilaar gegraveer is blyk onder andere dat n organisasie van geneeshere destyds al bestaan het die wette het bepaal dat n swaar straf opgelê moes word as die mediese behandeling nie suksesvol was nie daar is geglo dat die verloop van n siekte voorspel kon word uit natuurlike tekens soos lig en donker die vlug van voëls of uit die voorkoms van offerdiere se ingewande uit n aantal papirusrolle wat bewaar gebly het veral die ebers en die smith papirus blyk dat die geneeskunde in ou egipte n hoë peil bereik het hoewel dit steeds nou aan die mities magiese denke verbonde was benewens n aantal mediese voorskrifte bevat die ebers papirus ook sekere besweringsformules in die smith papirus is daar weer n verhandeling oor wondversorging die feit dat daar in daardie jare al geglo is in die lewensasem blyk uit die beskrywing daarvan op sarkofae doodskiste die asem is toe al as die belangrikste beginsel van lewe beskou daar is getuienis dat die geneeskunde in indië en china reeds n paar duisend jaar voor christus beoefen is die hindoes het in daardie jare al onder meer blaasoperasies uitgevoer die chinese was bekend met die gebruik van baie kruie en ander stowwe vir mediese doeleindes baie van die kruie is later deur die westerse geneeskunde oorgeneem onder andere die middel reserpien wat die bloeddruk kan verlaag en die bloedvatvernouer efedrien wat ook teen asma gebruik word teen die jaar v c het die chinese reeds akupunktuur ontdek n toegepaste metode om pyn te verlig deur goue of silwernaalde in die weefsels of organe te steek hierdie metode word vandag nog gebruik hippokrates v c was n die vader van die geneeskunde bekend staan daar is vandag min oor sy lewe bekend hy het waarskynlik op die griekse eiland kos waar hy gebore is geleef in die ou geskrifte wat aan hippokrates toegeskryf word word daar vir die eerste keer beweer dat daar net natuurlike oorsake van siektes is hierdie opvatting van hippokrates is voorafgegaan deur n geleidelike verandering in die opvattinge van siektes die geneeskunde was oorspronklik in die hande van die tempelpriesters van asklepios ook bekend as aesculapius die god van genesing die leerstellings van filosowe soos pythagoras geb v c en empedokles v c het die grondslag gelê vir n meer natuurwetenskaplike benadering in die geneeskunde in die versamelde griekse geneeskundige geskrifte wat hippokrates se ware werke insluit die corpus hippocraticum word klem gelê op waarneming en die rasionele verwerking daarvan hippokrates het die menslike liggaam en die fisiologiese prosesse gesien as n afspieëling van die skepping in sy geheel die liggaam bevat daarvolgens vier soorte vog te wete bloed slym geel gal en swart gal n goeie vermenging van hierdie liggaamsvogte die sogenaamde humores is noodsaaklik vir goeie gesondheid en n ewewigtige persoonlikheid hierdie teorie oor siektes word die humorale patologie genoem volgens hierdie geskrifte het hippokrates sy behandeling gegrond op die selfgenesende werking van die natuur hy het probeer om genesing met die gebruik van maatreëls wat n teenoorgestelde uitwerking gehad het as die wat die siekte veroorsaak het te bevorder die eed van hippokrates ook bekend as die hippokratiese eed n handleiding oor die gedragsreëls vir geneeskundiges is deur die eeue heen as die etiese grondslag van die mediese praktyk beskou in hierdie eed word klem gelê op die geheimhoudingsplig van n dokter en die noodsaaklikheid van die beskerming van menselewens genadedood en aborsie word by name in die eed genoem en terselfdertyd veroordeel in die daaropvolgende eeue het die geneeskunde in steeds groter wordende mate in n natuurwetenskaplike rigting ontwikkel in die eerste paar eeue na die geboorte van christus het baie griekse geneeskundiges na rome gegaan een van hulle claudius galenus n c het van pergamum in klein asië gekom en hom in n c in rome gevestig galenus was n aanhanger van die humorale patologie en het met sy anatomiese en fisiologiese eksperimente op diere die oopsny van lyke was tot aan die einde van die middeleeue verbode onder andere ontdek dat die bloedvate bloed bevat en nie lug soos voorheen gemeen is nie tog het hy geen begrip van bloedsirkulasie gehad nie en geglo dat die bloed heen en weer in die slagare golf die hart was die oorsprong van die slagare en die lewer die oorsprong van die are het galenus geglo hy het ook baie geskryf oor sy eksperimente en s n soort ensiklopediese oorsig saamgestel waaruit mediese verskynsels tot en met die e eeu verklaar is kennis van die geneeskunde het van rome na die oos romeinse ryk versprei en van daar na arabië in wes europa is die geneeskunde eeue lank deur monnike beoefen en was dit steeds volledig gegrond op wat van die grieks romeinse geneeskunde bewaar gebly het ná die val van die romeinse ryk is weinig vooruitgang op geneeskundige gebied gemaak navorsers is nie meer aangemoedig om te eksperimenteer nie en dit was selfs gevaarlik om met nuwe opvattings vorendag te kom siekte is al hoe meer gesien as n straf vir sonde in die vroeë middeleeue het die monnike hulle veral toegelê op die kopiëring en vertaling van klassieke griekse mediese geskrifte in die arabiese ryk het die geneeskunde wel verder ontwikkel die geskrifte van die persiese geneeskundige avicenna n c is eeue lank as die mediese standaardwerk beskou die arabiese geneeskunde het n belangrike bydrae gelewer tot die hedendaagse kennis van geneesmiddels en die chemie gedurende dieselfde tydperk die e en die e eeu is die mediese skool van salerno in suid italië gestig studente uit verskillende lande het hier kom studeer ná die jaar het soortgelyke skole ook in montpellier parys bologna en padua ontstaan onder die invloed van die renaissance is die praktyk van eksperimentering geleidelik weer aangemoedig hoewel galenus se anatomiese teorieë steeds aanhang geniet het in is die alchemis theophrastus bombastus paracelsus von hohenheim wat as paracelsus bekend gestaan het as professor in basel aangestel paracelsus het revolusionêre idees gehad en voordat hy sy eerste lesings gelewer het het hy die werke van avicenna en galenus in die openbaar verbrand volgens paracelsus bestaan die liggaam uit elemente naamlik sout swael en kwik as een van hierdie bestanddele die ander oorheers sal dit n siekte veroorsaak as die ewewig herstel word sal die siekte genees word paracelsus se belangrikste bydrae tot die geneeskunde is die bekendstelling van chemiese geneesmiddels iatrochemie waarvan hy n spesiale studie veral van kwikpreparate gemaak het die vlaamse geneeskundige andreas vesalius n professor in padua het ook die idees van galenus verwerp op grond van sy eie waarnemings by die ondersoek van menslike iyke in het hy sy werk oor die anatomie de humani corporis fabrica in dele gepubliseer in het die engelsman william harvey met berekenings en eksperimente wat hy gedoen het bewys dat galenus se teorie oor die golfbeweging van die bloed nie korrek kon wees nie hy het tot die gevolgtrekking gekom dat die bloed in n kringloop moet vloei wat gelei het tot die ontdekking van die bloedsomloopstelsel in die e en die e eeu is n hele aantal ander belangrike ontdekkings gedoen veral op die gebied van die bou van die liggaam anatomie en die funksies van die organe fisiologie antonie van leeuwenhoek van nederland het in met behulp van lense en n mikroskoop wat hyself ontwerp het daarin geslaag om bakterieë te beskryf n hoogleraar aan die universiteit van leiden hermanus boerhaave het nie self belangrike ontdekkings gedoen nie maar het die kennis wat tot in daardie stadium oor die geneeskunde ingewin is gesistematiseer hy word ook as die grondlegger van die kliniese ondersoek beskou van historiese betekenis was die gebruik om mense teen pokke in te ent in het die engelsman edward jenner ontdek dat inenting met beespokke entstof beskerming teen pokke gebied het in het rudolph virchow die studie van sellulêre patologie bekend gestel deurdat hy aangetoon het dat siekteprosesse in die selle plaasvind hierdie ontdekking het gelei tot die mikroskopiese studie van hierdie boustenen in die liggaam en hulle gedrag tydens siekte die era van die humorale patologie is hiermee finaal beëindig louis pasteur n franse chemikus het ontdek dat sekere bakterieë n rol in siektes speel hierdeur is die grondslag gelê vir antisepsis kiemwerende behandeling deur die toediening van kiemdodende stowwe danksy hierdie ontdekking en die ontwikkeling van narkose is daar in die tweede helfte van die e eeu geweldige vooruitgang gemaak op die gebied van die chirurgie deur pasteur se ontdekkings kon melk later gepasteuriseer word joseph lister was nog n pionier van antisepsis en is baie deur die werk van pasteur beïnvloed lister het hom beywer vir die bestryding van infeksie deur die gebruik van karbolsuur reinier de graaf het belangrike anatomiese en fisiologiese ondersoeke op die gebied van die geslagsorgane gedoen hy het o m die ryp follikels in die eierstokke beskryf later die follikels van graaf genoem hy het ook opgemerk dat die follikels in die volgende stadium ná ovulasie gebars het hy het egter nie die eiersel self waargeneem nie in het sir patrick manson vir die eerste keer bewys dat insekte ook siektes kan versprei manson het aangetoon dat die parasiet filaria bancrofti wat die siekte elefantiase veroorsaak n deel van sy lewensiklus in sekere muskiete deurbring en dat die parasiet s aan die mens oorgedra kan word die duitse bakterioloog robert koch het in die basil bakterie wat tering veroorsaak geïdentifiseer en in die daaropvolgende jare ook die cholerabakterie geïdentifiseer koch se werk het bakteriologie as n aparte wetenskap gevestig en dit is nou nog die grondslag waarop siektes in die hedendaagse geneeskunde bestudeer word in het wilhelm conrad rntgen die rntgen of x straaldiagnose begin gebruik ook van groot belang vir die geneeskunde was die bekendstelling van die psigoanalise deur sigmund freud aan die begin van die e eeu in die e eeu het die geneeskunde so vinnig ontwikkel dat dit inderdaad n totale gedaantewisseling ondergaan het aan die begin van hierdie eeu was alle aandag op ernstige siektes soos tuberkulose tering en witseerkeel difterie gevestig tans is al hierdie siektes goed onder beheer met uitsondering van kanker die aandag is met ander woorde verskuif van die behoud van n pasiënt se lewe na die behoud van sy gesondheid dit is deur n groot aantal ontwikkelings moontlik gemaak veral deur die ontwikkeling van chemiese geneesmiddeis en antibiotika een van die eerste gebeurtenisse wat tot hierdie ontwikkeling aanleiding gegee het was die ontdekking deur die duitser paul ehrlich dat salvarsan wat uit arseen berei word die sifilisbakterie vernietig hierdie ontwikkeling is eers in die dertigerjare voortgesit toe die farmakologiese werking van sulfapreparate ontdek is in het sir alexander fleming die kiemdodende werking van penisillien ontdek wat gedurende die tweede wêreldoorlog vir grootskaalse mediese gebruik beskikbaar gestel is sedertdien is baie nuwe antibiotika ontdek en die meeste van hierdie stowwe kan nou sinteties kunsmatig berei word die ontwikkeling van immunologie die studie van die liggaam se natuurlike verdedigingsmeganisme is ook van groot belang vir die ontwikkeling van geneeskunde dit het aanleiding gegee tot inentingsveldtogte teen onder meer ingewandskoors tetanus en difterie en tering inenting teen virussiektes is eers in die dertigerjare van hierdie eeu suksesvol toegepas toe navorsers vir die eerste keer genoeg inligting oor hierdie mikrorganisme ingewin het dit is duidelik dat edward jenner met sy inenting teen die virussiekte pokke in die e eeu sy tyd ver vooruit was teen die einde van die dertigerjare is n entstof teen geelkoors ontwikkel en in ook teen griep influensa in is die polio entstof ontwikkel en in die sestigerjare n entstof teen masels en rubella duitse masels die ontwikkeling van die immunologie het gedurende die laaste jare met rasse skrede vooruitgegaan en het tot n groot aantal nuwe diagnostiese moontlikhede gelei die kennis wat op hierdie gebied ingewin is word ook op die gebied van orgaanoorplantings en in kankernavorsing gebruik endokrinologie die studie van die endokriene kliere en die hormone is eers in die e eeu ontwikkel van groot belang was die ontdekking van die hormoon insulien wat in die alvleisklier pankreas vervaardig word en die gebruik daarvan om suikersiekte te behandel die ontdekking van die bynierskorshormone was van groot belang weens die geslaagdheid daarvan in die behandeling van sekere siektes en hul doeltreffendheid om die weerstand te verhoog en ontsteking te vertraag die studie oor die werking van die geslagshormone het tot die ontwikkeling van die voorbehoedpil gelei die meeste van die bekende vitamiene is ook in die eerste helfte van die e eeu ontdek ten spyte van al die navorsing oor die oorsaak en behandeling van kanker bly dit steeds n siekte wat in n gevorderde stadium gewoonlik ongeneeslik is en op die dood uitloop die belangrikste ontwikkeling in die behandeling van kanker is die ontdekking dat dit deur bestraling bedwing kan word kort ná die ontdekking van x strale is daar met hierdie vorm van terapie begin later is die behandelingsmoontlikhede van kanker nog verder uitgebrei vanweë die ontdekking van radioaktiewe isotope die chirurgie het vinnig ontwikkel na die invoering van antisepsis die ontwikkeling van narkose die moontlikhede van diagnose deur x strale en metodes om skok teë te werk laasgenoemde is moontlik gemaak ná die ontdekking van die bloedgroepe deur karl landsteiner in van toe af kon bloedoortappings met groot veiligheid gedoen word en kon ernstige bloedverlies die belangrikste oorsaak van skok voorkom word groot longoperasies was sedert die dertigerjare moontlik hartoperasies word reeds sedert die einde van die e eeu gedoen maar het eers werklik ná die tweede wêreldoorlog ontwikkel orgaanoorplantings is van af gedoen nieroorplantings en het n voorlopige hoogtepunt bereik toe die suid afrikaanse hartchirurg professor chris barnard in die eerste hartoorplanting gedoen het so het die geneeskunde in minder as honderd jaar tot n tegniese wetenskap ontwikkel wat in verskeie spesialiteitsrigtings en superspesialiteitsrigtings ingedeel kan word mediese navorsing is veral gebaseer op wetenskappe soos die biologie die chemie en fisika en op die tegnologie ingenieurswese die verhouding tussen die dokter en die pasiënt bly egter steeds van groot belang die geneeskunde word deur die algemene veranderings en verskuiwings in die samelewing geraak soos byvoorbeeld die veranderings in waarde en normepatrone die omgekeerde is ook waar want veranderings in die geneeskunde beïnvloed ook die samelewing die verlenging van die gemiddelde lewensduur van die mens is hiervan n voorbeeld die tegniese ontwikkeling van die geneeskunde en die nuwe behandelingsmetodes veral in groter hospitale kan tot die verontmensliking van mediese behandeling lei die pasiënt kan as bloot n objek van die mediese tegnologie gesien word eerder as n mens vir wie die siekte n onaangename ondervinding is ten nouste verwant aan hierdie probleem is die vraag of die menslike lewe met behulp van masjiene verleng mag word en of dit dan toelaatbaar is om sulke behandeling in sekere omstandighede te staak die standaard en funksionering van gesondheidsorg word al hoe meer deur pasiënte en potensiële pasiënte ondersoek in die verlede is gebeure wat die beeld van die geneeskunde skade kon berokken soos die foutiewe toediening van narkose of geneesmiddels beskou as n saak wat net die geneesheer betrek het nou word sulke foute egter in die openbaar gekritiseer in suid afrika byvoorbeeld kan geneeshere voor die mediese en tandheelkundige raad gedaag word as hulle oneties optree die verskaffing van mediese sorg word in primêre sekondêre en tersiêre sorg gekategoriseer primêre sorg mediese dienste word gelewer deur dokters mediese assistente verpleegkundiges of ander gesondheidswerkers wat eerste kontak het met n pasiënt wat mediese behandeling of sorg benodig sekondêre sorg mediese dienste word deur mediese spesialis in hul kantore of klinieke of by plaaslike gemeenskapshospitale gelewer vir n pasiënt wat deur n primêre sorgverskaffer verwys word wat die pasiënt eers gediagnoseer of behandel het verwysings word gedoen vir die pasiënte wat kundigheid of prosedures benodig wat deur spesialiste uitgevoer word mediese dienste vir tersiêre sorg word voorsien deur spesialishospitale of streeksentrums wat toegerus is met diagnostiese en behandelingsfasiliteite wat gewoonlik nie by plaaslike hospitale beskikbaar is nie in lande met lae inkomste is moderne gesondheidsorg dikwels vir die gemiddelde persoon te duur internasionale navorsers vir gesondheidsorgbeleid het gepleit dat gebruikers fooie in hierdie gebiede verwyder word om toegang te verseker hoewel daar selfs na verwydering aansienlike koste en hindernisse bly skeiding van voorskryf en verskaffing is n praktyk in die geneeskunde en apteek waarin die dokter wat n mediese voorskrif verskaf onafhanklik is van die apteker wat die voorskrifmedisyne verskaf in die westerse wêreld bestaan daar eeue van tradisie wat aptekers van dokters te skei in asiatiese lande is dit tradisioneel dat dokters ook medisyne verskaf etiek is die wetenskap van die sedelike norme en waardes wat die mens se gedrag teenoor sy medemens bepaal sulke waardes en norme bly nie vir ewig staan nie maar kan verskuif en binne n algemene veranderingsproses n ander inhoud kry terwyl daar in die verlede groot ooreenstemming was oor waardes en norme is daar tans soms groot verskille binne die mediese professie kan daar vandag nie meer gepraat word van die mediese etiek as n gemeenskaplike oriëntasiepunt vir alle geneeshere nie die belangrikste oorsaak hiervan is die ontwikkeling wat die mediese wetenskap deurgemaak het en wat tot n herwaardering van die uitgangspunt vir geneeskundige optrede gelei het die kwaliteit van die mens se lewe die moontlikheid om n menswaardige lewe te kan lei word nou beklemtoon terwyl die belangrikste oorweging in die verlede naamlik eerbied vir die menslike lewe n absolute waarde was die geskiedenis van die westerse geneeskunde kan in drie tydperke ingedeel word die eerste tydperk het van die oertyd tot ongeveer geduur en word gekenmerk deur geneeskundige en tegniese onkunde die geneesheer was magteloos wat betref ingryping in siektetoestande die behandeling wat die pasiënte gekry het was grotendeels ondoeltreffend die tweede tydperk het omstreeks begin en tot in die sestigerjare van hierdie eeu geduur hierdie tydperk gekenmerk deur geweldige vooruitgang kan gesien word as n oorgangsfase wat tot n tydperk van medies tegniese mag gelei het die derde tydperk het in die sestigerjare begin en word gekenmerk deur die geweldige groot moontlikhede van die geneeskundige tegniek die geneesheer kan nou ingryp op gebiede wat baie etiese en morele implikasies het soos onder andere seksualiteit lewe en dood aan die een kant het die tegniese ontwikkelinge op die gebied van die geneeskunde daartoe bygedra dat norme verander het seksualiteit voorbehoedpille terwyl sulke nuwe norme aan die ander kant die mag van die geneeskunde kan beperk probleme betreffende die mediese etiek word deesdae al hoe meer bespreek een van die belangrikste vraagstukke is dié van genadedood eutanasie hier word die vraag gevra of die menslike lewe so lank as moontlik verleng moet word selfs as dit net met behulp van radikale geneeskundige metodes gedoen kan word dan wel of daar n oomblik is wanneer die behandeling gestaak moet word genadedood kan passief wees wanneer sekere behandelings nie toegepas word nie of dit kan meer aktief wees wanneer behandeling gestaak word die masjien word afgeskakel of die een of ander dodelike preparaat toegedien word n soortgelyke etiese dilemma is dié wat betrekking het op aborsie en opwekking resussitasie resussitasie kan omskryf word as die opwekking van die menslike liggaam direk nadat die dood ingetree het somtyds is ernstige skade reeds aan die brein gedoen sodat lewe ná resussitasie nie veel meer as vegetatief kan wees nie die bepaling van die doodsoomblik van pasiënte wat organe vir oorplantings moet skenk kan eweneens etiese probleme oplewer die hippokratiese eed as uitgangspunt van geneeskundige optrede is as gevolg hiervan ook n besprekingspunt volgens die oorspronklike eed is die dokter genoodsaak om die menslike lewe te behou en te probeer verleng wanneer en waar dit ook al moontlik is die neiging bestaan egter deesdae om meer klem te lê op die behoud van lewe slegs as dit sinvol kan wees die globale posisioneringstelsel gps is n konstellasie van satelliete wat seine uitstuur wat deur n gps ontvanger op aarde ontvang kan word hierdie inligting word deur die gps ontvanger verwerk om die posisie daarvan te bereken gps ontvangers wat deur burgerlike persone aangekoop kan word kan onder ideale toestande n posisie met n akkuraatheid van meter aandui seine vanaf minstens gps satelliete is nodig om n posisie lengte en breedtegraad en hoogte bo seevlak akkuraat te bepaal die gps satelliete is deur die amerikaanse weermag gelanseer en word deur hulle instand gehou die europese unie het vroeg in n projek aangekondig om hulle eie satellietposisioneringstelsel te lanseer die meeste gps ontvangers het n standaard basiskaart n eenvoudige diagram van die wêreld wat lande groot stede en geografiese kenmerke aandui karteringsagteware is digitale kaarte van n hoër gehalte wat ontwerp is om op n gps toestel gelaai te word linux is n vrye bedryfstelselkern vir n verskeidenheid van rekenaars die naam linux word ook baie gebruik om te verwys na volledige bedryfstelsels wat van die linux kern gebruik maak linux is aanvanklik deur linus torvalds geskryf omdat hy graag n unix bedryfstelsel vir sy intelgebaseerde persoonlike rekenaar wou hê sedertdien het duisende mense oor die internet ingespring om dit te verbeter dit is gebaseer op unix maar die bronkode is vryelik beskikbaar n linux verspreiding engels distribution is n unix gebaseerde bedryfstelsel vir persoonlike rekenaars of bedieners en is die algemene manier waarop n linux stelsel beskikbaar gestel word dit verpak linux saam met n klomp programme van die gnu en ander projekte sulke volledige bedryfstelsels word soms gnu linux stelsels genoem alhoewel dit algemeen slegs linux genoem word linux is aanvanklik geskryf vir intel rekenaars en veral gewild geword onder entoesiaste dit het daarna geleidelik gewild geword as bedienerbedryfstelsel en geleidelik al hoe meer korporatiewe reuse se aandag getrek soos ibm hewlett packard en novell nou word linux ook geleidelik meer op hoofstroom persoonlike rekenaars gebruik linux word egter ook op n groot verskeidenheid ander toestelle gebruik van klein draagbare toestelle en netwerktoerusting tot superrekenaars in het richard stallman die gnu projek gestig met die doel om n volledige unix agtige bedryfstelsel wat geheel en al uit vrye sagteware bestaan te skep teen die begin van die s het gnu meeste van die vereiste komponente van die stelsel geskryf of versamel biblioteke vertalers teksredigeerders n unix agtige dop shell behalwe vir een belangrike komponent die kern die gnu projek het n kern begin ontwikkel die hurd in gebaseer op die mach mikrokern maar die ontwikkeling van die mach gebaseerde ontwerp blyk moeilik te wees en dit vorder stadig intussen word n ander kern in as n stokperdjie deur die finse student linus torvalds begin terwyl hy by die universiteit van helsinki studeer torvalds gebruik aanvanklik minix op sy eie rekenaar n vereenvoudigde unix agtige stelsel wat deur andrew tanenbaum geskryf is vir die leer van bedryfstelselontwerp tanenbaum laat egter nie toe dat ander mense sy bedryfstelsel uitbrei nie wat daartoe lei dat torvalds n plaasvervanger vir minix skep oorspronklik noem torvalds sy kern freax vir free en freak met die gereeld gebruikte x in die name van unix agtige stelsels die naam linux is deur ari lemmke n administrateur van n ftp bediener wat aan die finse universiteitsnetwerk behoort het uitgedink hy bedink die naam linux volgens die gids van waar torvalds se projek vir die eerste keer afgelaai kon word aanvanklik was n rekenaar wat minix geloop het nodig om linux te installeer en op te stel aanvanklike weergawes van linux het ook n ander bedryfstelsel nodig gehad om van n hardeskyf af te kan laai maar daar was gou aparte selflaaiers boot loaders soos lilo beskikbaar die linux stelsel het minix gou verbygesteek wat funksionaliteit betref torvalds en ander vroeë linux programmeerders het hulle werk aangepas vir die gnu komponente en gebruikerprogramme om n volledige volfunksie en vrye bedryfstelsel daar te stel vandag lei torvalds steeds die ontwikkeling van die kern terwyl ander subkomponente soos die gnu komponente steeds afsonderlik ontwikkel word die programmering van die linux kern is nie deel van die gnu projek nie ander groepe en maatskappye kombineer en versprei die komponente met addisionele toepassingprogrammatuur in die vorm van linux verspreidings die linux kern is oorspronklik slegs vir die intel mikroverwerkers ontwerp maar ondersteun nou n wye verskeidenheid rekenaarargitekture linux is nou een van die bedryfstelsels wat die meeste na ander ontwerpe oorgedra word en loop op n reeks argitekture van die arm gebaseerde ipa en selfone tot die ibm system z hoofraam gespesialiseerde verspreidings bestaan vir argitekture buite die hoofstroom die linux kern en meeste gnu programmatuur is gelisensieer onder die gnu algemene publieke lisensie die gpl vereis dat alle bronkode en afgeleide werke wat versprei word ook onder die gpl gelisensieer word daar word soms daarna as n share and share alike of kopielinkslisensie verwys in het linus torvalds aangevoer dat om linux onder die gpl te plaas beslis die beste ding is wat ek ooit gedoen het ander programmatuur kan ander lisensies gebruik baie biblioteke gebruik die gnu lesser general public license lgpl n meer permissiewe variant van die gpl en die x windowstelsel gebruik die mit lisensie in die vsa is die naam linux as n handelsmerk in linus torvalds se naam geregistreer in nadat n ander persoon die handelsmerk geregistreer het en tantieme van linux versprediders geëis het het torvalds en sommige geaffekteerde organisasies hof toe gegaan om die handelsmerk eerder aan torvalds toegeken te kry die lisensiëring van die handelsmerk word nou deur die linux mark institute hanteer torvalds het bevestig dat hy die naam slegs geregistreer het om te verhoed dat iemand ander dit kan gebruik maar is in volgens amerikaanse handelsregwette gedwing om aktiewe maatstawwe te onderneem om die handelsmerk af te dwing as gevolg hiervan het die lmi n aantal briewe aan verspreidingshandelaars gestuur om hulle te versoek om n fooi te betaal vir die gebruik van die naam en het n aantal maatskappye ingewillig in het torvalds verduidelik hoe hy die woord linux uitspreek n klanklêer waar torvalds sê hello this is linus torvalds and i pronounce linux as linux is beskikbaar in engels word linux en minix gewoonlik met n kort i ifa klank uitgespreek wat verskil van torvalds se finland sweedse uitspraak van die woorde in afrikaans die i in linux word uitgespreek soos die ie in bier en die u soos die u in virus linus torvalds spreek linux dus as lienuks uit met die klem op lie ander uitsprake anders as torvalds s n is onder andere laainaks liniks en linieks omdat alle linux verspreidings steun op biblioteke en gereedskap uit die gnu projek wat die linux kern voorafgegaan het vra richard stallman en die stigting vir vrye sagteware dat die gesamentlike stelsel eerder gnu linux of n linux gebaseerde gnu stelsel genoem moet word linus torvalds het gesê dat hy die noem van linux in die algemeen as gnu linux eenvoudig belaglik vind sommige verspreidings gebruik wel die naam vernaamlik debian gnu linux terwyl meeste mense sommer net na die stelsel as linux verwys die onderskeid tussen die linux kern en die hele stelsel wat daarop gegrond is is n bron van verwaring vir nuwe gebruikers en dit bly omstrede in maart het die sco groep ibm gedagvaar in die dagvaarding beweer sco dat ibm gedeeltes van kode waarop sco kopiereg het tot die linux kern bygedra het in n skending van ibm se lisensie om unix te gebruik verder het sco briewe gestuur aan n aantal maatskappye waarin hulle waarsku dat hulle gebruik van linux sonder n lisensie van sco tot vervolging kan lei en in die pers beweer dat hulle individuele linux gebruikers sou dagvaar die omstredenheid sluit in dagvaardings deur sco teen novell daimlerchrysler in verwerp en autozone en deur red hat en andere teen sco tot op hede is geen bewys van sco se bewerings van gekopieerde kode in linux verskaf nie en het sco se bewerings baie gewissel volgens more than a gigabuck estimating gnu linux s size n studie van red hat linux is bevind dat dié besondere verspreiding miljoen lyne bronkode bevat het deur die constructive cost model toe te pas bevind die studie dat die verspreiding omtrent agtduisend man jare ontwikkelingstyd geneem het volgens die studie sou die programmatuur as dit op gewone kommersiële wyse geskep is miljard dollar jaar amerikaanse dollar sou kos om in die vsa te ontwikkel meeste van die kode is in die c programmeertaal geskryf maar baie ander tale is gebruik waar onder c lisp saamsteltaal perl fortran python en verskeie skriptale effens meer as die helfte van al kode is onder gpl gelisensieer die linux kern het miljoen lyne kode bevat of omtrent van die totaal in n studie wat daarna gedoen is counting potatoes the size of debian is dieselfde analise op debian gnu linux weergawe gedoen die verspreiding het meer as vyf en vyftig miljoen lyne kode bevat en die studie beraam dat dit miljard dollar sou kos om dit op die konvensionele wyse te ontwikkel linux is voorheen hoofsaaklik as n bedienerbedryfstelsel gebruik maar die lae koste aanpasbaarheid en unix agtergrond daarvan het dit vir n wye verskeidenheid toepassings geskik gemaak linux is die hoeksteen van die lamp bedienerkombinasie linux apache mysl perl php python wat n hoë mate van gewildheid onder web ontwikkelaars bereik het wat dit een van die algemeenste platforms op die web gemaak het n vername voorbeeld in dié opsig is die gebruik van dié kombinasie in die mediawiki stelsel die programmatuur wat hoofsaaklik vir wikipedia geskryf is ag gevolg van die stelsel se lae koste en hoogs plooibare opstellingsmoontlikhede word linux baie keer in ingeboude stelsels soos digitale televisieontvangers selfone en handtoestelle gebruik in selfone het linux n belangrike mededinger geword vir die symbian os bedryfstelsel wat in baie selfone gebruik word in handtoestelle is dit n alternatief tot die dominante windows ce en palm os bedryfstelsels die gewilde tivo digitale video opnemer gebruik n doelgemaakte weergawe van linux verskeie outonome brandmuur en routeerderprodukte waaronder verskeie van linksys gebruik linux aan die binnekant waar die gevorderde brandmuur en roetebepalende vermoëns daarvan gebruik word die sony playstation spelrekenaar wat in vrygestel is sal uit die staanspoor linux loop sony het te vore n ps linux kit vir hulle playstation spelrekenaar vrygestel ontwikkelaars van rekenaarspeletjies soos atari en id software het speletjies vrygestel wat op linux stelsels werk linux is al hoe gewilder as n bedryfstelsel vir superrekenaars in die november top lys van superrekenaars het die twee vinnigste superrekenaars ter wêreld linux geloop van die stelsels het een of ander weergawe van linux gebruik insluitend sewe van die top tien linux word oor die algemeen as deel van n linux verspreiding in engels baie keer n distro genoem gebruik die verspreidings word deur individue los spanne en verskeie professionele organisasies saamgestel dit bevat gewoonlik addisionele stelsel en toepassingsagteware n installeringstelsel om die aanvanklike stelselopstelling te vereenvoudig en geïntegreerde bestuur van die programinstallasie en opgradering verspreidings word vir verskeie doeleindes geskep insluitend rekenaarargitektuurondersteuning lokalisering vir n spesifieke gebied of taal intydse toepassings en ingeboude stelsels en baie sluit doelbewus slegs vrye programmatuur in tans word meer as driehonderd verspreidings aktief ontwikkel waarvan omtrent n dosyn verspreidings die gewildste is vir algemene gebruik hulle sluit in n tipiese algemene gebruik verspreiding sluit die linux kern van die gnu biblioteke en gereedskap opdragreëldoppe die grafiese x windowstelsel en meegaande werkskermomgewing soos kde of gnome te same met duisende toepassings van kantoorsuites tot programvertalers teksredigeerders en wetenskaplike gereedskap die hoë mate waartoe toegang tot linux se binnegoed verleen word het tradisioneel daartoe gelei dat linux gebruikers oor die algemeen meer tegnologies georiënteerd is as gebruikers van microsoft windows en mac os en verlustig hulle self baie keer in die etikette hacker of geek linux en ander vrye projekte is in die verlede baie keer gekritiseer dat dit nie ver genoeg gaan om gebruikersvriendelikheid te verseker nie daar is in die afgelope jare begin om die stereotipe te verdryf linux kan nou met n gebruikerskoppelvlak gebruik word wat baie soortgelyk is aan dié wat op baie ander bedryfstelsels loop gebruikers mag dalk nodig hê om van toepassingsagteware te verwissel en daar is in sommige gevalle soos rekenaarspeletjies minder keuses daar is egter in meeste gevalle n plaasvervanger van ten minste hoë genoeg kwaliteit en hoë kwaliteit algemene toepassings soos woordverkerwerks grafikaprogramme webblaaiers en e posprogramme is vir linux beskikbaar n groeiende aantal verskaffers van eiendomsagteware nievrye sagteware ondersteun linux deur die beskikbaarstelling van weergawes wat op die stelsel loop linux se unix oorsprong beteken dat terwyl daar grafiese gereedskap vir baie stelselverstellings en dienste is konfigurasielêers wat uit gewone teks bestaan steeds algemeen gebruik word om die bedryfstelsel op te stel en kan dit aan gebruikers blootgestel word in die opdragdop is daar steeds heelwat bruikbaarheidsorge uit die vroeë unix dae soos die onvermoë om baie verwerkings ongedaan te maak soos die uitvee van lêers en teenstrydige koppelvlakke van baie ouer programme die berlyn gebaseerde organisasie relevantive het in tot die gevolgtrekking gekom dat die bruikbaarheid van linux vir persoonlike gebruikstake byna gelyk aan die van windows xp is sedetdien het talle onafhanklike studies en artikels verskyn wat aandui dat n moderne linux omgewing wat gnome of kde gebruik in n sakeomgewing op dieselfde vlak as microsoft windows is in die verlede was die moeilikheidsgraad van installasie n hindernis tot wye aanvaarding van linux gebaseerde persoonlike rekenaars baie verspreidings is nou ten minste net so maklik om te installeer as n vergelykbare weergawe van windows dit is nie nodig om lisensienommers te berg en dit tydens installasie in te voer nie en dit is gewoonlik nie nodig om drywers te installeer nadat linux geïnstalleer is nie aangesien meeste apparatuur uit die staanspoor ondersteun word soos met bedieners is daar nou persoonlike rekenaars waarop linux reeds geïnstalleer is van rekenaarhandelaars soos hewlett packard en dell die algemeenste metode vir die installasie van linux op n persoonlike rekenaar is om van die rekenaar vanaf n cd te begin wat die installasieprogram bevat so n cd kan van n afgelaaide iso lêer gebrand word teen lae koste aangekoop word of gekoop word as deel van n verpakte stel wat handleidings of ander programme kan insluit ander moontlikhede is die gebruik van slanke kliënte soos die gewilde tuxlabs in suid afrika of om die stelsel direk vanaf n cd te laat uitvoer sonder installasie op ingeboude toestelle word linux tipies in die toestel se firmware gehou en is dit moontlik nie verbruikertoeganklik nie die gnu compiler collection is by verre die algemeenste vertalerfamilie wat op linux gebruik word dit verskaf voorkante vir ondermeer c c en java maatskappye soos intel pathscale en die portland group verskaf ook vertalers wat nie vry sagteware is nie daar bestaan n aantal geïntegreerde ontwikkelingomgewings vir linux insluitend kdevelop netbeans en eclipse met uitbreibare redigeerders soos emacs en vim wat ook steeds gereeld gebruik word linux is so gepas tot skriptale soos ander unix variante en benewens dopprogrammering kom meeste linux verspreidings ook met interpreteerders vir perl python en andere tegniese ondersteuning word deur kommersiële verskaffers en deur ander linux gebruikers verskaf gewoonlik in die vorm van webforums nuusgroepe en e poslyste linux gebruikersgroepe word tradisioneel gevorm deur entoesiaste om plaaslike ondersteuning vir linux te verskaf die sakemodel van kommersiële verskaffers is gewoonlik afhanklik van betaling vir ondersteuning veral vir sakegebruikers sommige maatskappye bied n spesiale sakeweergawe van hulle verspreiding aan waarin addisionele eiendomsagteware en gereedskap aangebied word om groter getalle installasies mee te administreer en om administratiewe take makliker uit te voer gnu uitspraak nu is n bedryfstelsel en versameling van rekenaarsagteware gnu bestaan heeltemal uit vrye sagteware waarvan die meeste onder die gnu projek se eie algemene publieke lisensie engels general public license gpl gelisensieer is die gnu projek sluit n bedryfstelselkern gnu hurd in wat die oorspronklike fokus van die free software foundation engels vrye sagteware stigting fsf was aangesien hurd se kern nog nie produksiegereed is nie word nie gnu kerne byvoorbeeld die linux kern met gnu sagteware gebruik die kombinasie van gnu sagteware met die linux kern is so algemeen dat dit algemeen na verwys word as slegs linux en minder algemeen as gnu linux richard stallman stigter van die gnu projek beskou gnu as n tegniese middel tot n sosiale doeleinde lawrence lessig skryf in sy voorwoord tot die tweede uitgawe van stallman se boek free software free society dat stallman daarin oor die sosiale aspekte van sagteware en hoe vrye sagteware gemeenskap en sosiale geregtigheid kan skep skryf george dantzig was n amerikaanse wiskundige en operasionele navorser gebore november in portland oregon vsa en oorlede op mei in palo alto kalifornië hy word as die vader van lineêre programmering beskou dantzig het sy doktorsgraad in wiskunde van die universiteit van kalifornië berkeley in ontvang in dieselfde jaar is hy aangewys as wiskunde raadgewer vir die vsa lugmaghoofkwartier die deurbraak wat dantzig beroemd gemaak het was sy ontdekking van die simpleksmetode vir lineêre programmering lp sy betrokkenheid by die amerikaanse oorlogspoging in en na die tweede wêreldoorlog het hom in aanraking gebring met n aantal optimeringsprobleme wat dieselfde lineêre eienskappe gehad het sy deurbraak in die ontwikkeling van die simpleksmetode het hom gelei tot die sistematisering van die veld dantzig was dan ook die eerste persoon om die algemene lineêre programmeringsprobleem te formuleer en sy wiskundige eienskappe te ondersoek die ontwikkeling van die simpleksmetode is opgevolg met n reeks algoritmiese verbeterings wat sinvolle probleme binne die uiters beperkte berekeningsvermoë van korporatiewe en akademiese gebruikers van die tyd gebring het dit was nou vir gebruikers moontlik om n verskeidenheid van probleme in lp vorm te giet en meganisties op te los dantzig kan met reg die vader van lineêre programmering genoem word die ontstaan van lineêre programmering as studieveld het byna onmiddellik gelei tot die veralgemening wiskundige programmering wat n omvattender definisie is waarin lineêre programmering net een veld is wiskundige programmering is vandag nog een van die twee of drie belangrikste velde in operasionele navorsing hy het die gebruik van lineêre programmering ywerig aangemoedig deur onder meer n handboek oor die onderwerp te skryf linear programming and extensions dié werk het in as n navorsingstudie van die rand corporation verskyn en is uitgegee deur princeton university press in die tweede hoofstuk noem dantzig die ekonome en wiskundiges wat tot die veld bygedra het en hulle werk n klassifisering van velde binne die omvattende veld van wiskundige programmering word hier aangetref waarskynlik die eerste dit is waarskynlik die enigste hoofstuk wat vandag nog gelees sal word maar deur geskiedskrywers dantzig het vir dekades lank voortgegaan om nuwe toepassings vir lineêre programmering te soek en die ontwikkeling van spesiale algoritmes bv om groot probleme te hanteer te ondersteun hy het ook jonger navorsers aangemoedig om op hierdie probleme te werk onder die eerbetonings wat dantzig te beurt geval het tel die von neumann prys vir operasionele navorsing in die woord god verwys gewoonlik na n uiterste persoonlike en of bonatuurlike wese die opperwese konsep kan as inherent of abstrak voorgehou word wanneer die woord met n kleinletter gespel word is dit n selfstandige naamwoord wat gewoonlik na die god van n arbitrêre godsdiens verwys terwyl wanneer dit binne n gegewe godsdiens gebruik word om na daardie godsdiens se eie opperwese s te verwys dit gewoonlik met n hoofletter geskryf word in die bybel sal daar byvoorbeeld na die christelike god as god verwys word maar wanneer in n sekulêre bespreking na enige god verwys word word dit met n kleinletter geskryf die woord kom uit die germaanse talegroep en is in die westerse kultuur ekwivalent aan die latyns gebaseerde deus moderne monoteïstiese konsepte kom van die abrahamse tradisie argumente vir sowel as teen die bestaan van god is sedert die klassieke tye al bespreek teologie is die studie van die eienskappe van god daar is verskillende geloofstrukture om god op n sistematiese manier te verduidelik geld is n simboliese voorstelling van waarde iets besit slegs waarde as n mens dit vir n doel kan aanwend wat hom bevoordeel byvoorbeeld volgens maslow se behoeftehiërargie is die behoefte vir voedsel en beskerming primêr dit wil sê in sulke omstandighede van oorlewing het goud geen waarde nie want dit kan geen voedsel of beskerming aan die mense voorsien nie voedsel klere en skuiling sal dit wees waarna die mens soek die vraag is hoe het geld die simbool vir waarde geword vroeërjare was sekere waardevolle items geruil vir ander waardevolle items n geskikte voorbeeld is die van n visserman wat vis vir koring verruil by n koringboer indien die koringboer nie vis wou hê nie maar velle was die proses moeiliker eers moet die visserman velle vir sy vis ruil en dan kon hy met die koringboer verder onderhandel in die onderhandeling moes hy dan bepaal hoeveel velle die koringboer vir n gerf koring wil hê die aantal velle was die prys vir n gerf koring die probleem soos die visserman ondervind het met die koringboer was algemeen dit het die behoefte laat ontstaan na n item wat vir alles geruil kan word sommige van die waarde items was meer in aanvraag as ander en was as n ruilmiddel gebruik dit het egter nie die probleem opgelos nie die volgende fase van ontwikkeling was om van waardelose items te gebruik as ruilmiddel dit was baie belangrik dat hierdie items skaars moes wees en n relatiewe lang lewensduur sou hê ruilmiddels wat gebruik was was skulpe klippe boombas walvistande hondetande en vere sulke ruilmiddels is veral op die eilande van die stille oseaan gebruik daar word berig dat fei klippe tot omstreeks as ruilmiddel op die eiland yap in die stille oseaan gebruik is ander ruilmiddels soos vee is ook gebruik op party plekke in afrika word beeste vandag nog gebruik as ruilmiddel die latynse woord vir geld pecunia kom van die woord pecus wat vee beteken in engels word die woord pecuniary gebruik as van geldsake gepraat word dit kom van dieselfde woord af dit wys dat mense lank gelede in europa vee as ruilmiddel gebruik het geld het die simbool vir waarde geword om hierdie simboliese waarde van geld in konteks te plaas wanneer n visserman een vis gevang het en hy kon dit verruil vir een skulp verteenwoordig die skulp die moeite wat die visserman gedoen het om die seehulpbron te ontgin deur een vis te vang sodat n mens dit kan eet wanneer hy daardie skulp neem en n gerf koring wou koop moes die boer besluit of die skulp wat hy gaan ontvang verteenwoordigend was van die moeite wat hy gedoen het om die gerf te ontgin uit die landbouhulpbron indien hy nie so gevoel het nie kon hy meer gevra het sy behoefte aan skulpe om vleis te koop sou ook sy besluit beïnvloed het daarom lê die waarde van geld tussen die moeite om te ontgin en die behoefte van die mens mense het van baie vroeg af metale soos goud brons koper en yster vir geld gebruik die ou egiptenare het jaar gelede al ringe van goud of elektrom gemaak en as geld gebruik duisend jaar later het die grieke ysterstawe byle spiese en sekels as vorme geld gebruik die sumeriërs was van die eerste beskawings omtrent v c wat van n geldstelsel gebruik gemaak het vir elke klont goud wat hulle uitgereik het het hulle n gerf koring weg gebêre die goud het geen waarde besit nie maar dit wat die goud verteenwoordig het nl n gerf koring het die waarde besit om te waarborg dat die klonte goud wat die regering uitgereik het almal ewe groot was het hulle n staatstempel daarop geplaas ons kan dit n koringstandaard noem goud was die waardevolste omdat dit so skaars was en nie verkleur of roes nie daarna het silwer en koper gevolg as meer as een metaal gebruik is om te betaal moes hulle dit afweeg in die bybelse tye het mense al muntmetale afgeweeg later jare het goud die waarde gekry en was dit nie meer nodig dat n gerf koring weggesit moes word nie dit het later jare gelei tot die goudstandaard sedert tot v c was munte die algemeenste voorstelling van geld in die streek van lidië hierdie eerste munte is gemaak van elektrom n natuurlike element wat n mengsel van goud en silwer is en n gelerige kleur vertoon munte het dit makliker en vinniger gemaak om handel te dryf munte is al meer in ou griekeland gebruik en daarna in die romeinse ryk en in die middeleeue in europa handel het so toegeneem dat daar later nie meer genoeg goud was om te munt nie silwer is toe al meer gebruik die eerste munte is geslaan op die griekse eiland aegina n klipgooi weg van die hoofstad athene dit was silwer muntstukke met die atheense uil op die een kant en die godin athene waarna die stad vernoem is op die ander kant in die middeleeue het mense en besighede nie groot hoeveelhede geld in die vorm van munte by hulle gehou nie hulle het dit veilig in bank bewaar sodra iemand n betaling wou maak het hy n nota aan sy bank gestuur om te vra dat n sekere bedrag uit sy rekening oorgedra word na die rekening van die mens aan wie hy geld skuld die notas aan die bank was eintlik geld wat later banknote genoem is die meeste van die munte self het in die bank se kluise gebly meer as drie eeue gelede in het n skotse bankier john law voorgestel dat mense papiergeld gebruik pleks van goud en silwer so het n nuwe hoofstuk in die geskiedenis van geld in die weste begin in china was papiergeld in gebruik vanaf die negende tot die vyftiende eeu banknote het in die agtiende eeu n al groter rol begin speel eers is dit net gebruik in die plek van die muntmetaal wat dit gedek het maar later het dit self die waarde daarvan geneem net soos die vroegste mense wat waardelose voorwerpe soos skulpe as geld gebruik gebruik ons vandag papier om die waarde voor te stel die volgende stap was dat die staat munte begin uitgee het die munte is geslaan uit die metaal waarop die staat besluit het as dit goud was sê ons die land is op die goudstandaard geplaas en as dit silwer was op die silwerstandaard verskeie lande het die silwerstandaard vir n lang tydperk en konsekwent deur die geskiedenis gebruik onder andere china en antieke griekeland hierdie feit was n belangrike faktor in die wisselwerking tussen spanje en sy kolonies in asië en in suid amerika in europa het verskeie lande wat n bimetaalstandaard met vaste wisselkoers tussen silwer en goud gehad het oorgegaan na n de facto silwerstandaard onderwyl engeland oorgegaan het na die goudstandaard hierdie is n instansie van gresham se wet in elke geval het die oorwaardeerde metaal oorgeneem die groot goudontdekkings in die e eeu in amerika australië en suid afrika het n groot rol gespeel in hierdie proses hoewel mens aan goud as die voor die handliggende metaalstandaard dink is dit goed om te onthou dat silwer pennies in engeland oor n tydperk van jaar in gebruik was die belangrikste munt was die standaardmunt wat geslaan is uit standaardmetaal die standaardmunt was egter baie werd wat dit moeilik gemaak het om kleiner betalings te maak om die probleem op te los is munte geslaan uit minder waardevolle metale in die twintigste eeu was daar in die lande wat op die goudstandaard was ook silwer en kopermunte in omloop hulle is pasmunte genoem in baie lande het die staat eers toegelaat dat goud by die handelsbanke gehou word en dat die banke hul eie banknote kon uitgee later het die staat egter begin eis dat die land se edelmetale in n sentrale bank die reserwebank in suid afrika gehou word in dié geval mag net die staat banknote uitgee vandag kan die staat selfs geld terugtrek en ander uitgee dit het onlangs in die europese unie gebeur toe n enkele geldeenheid die euro in die meeste lande die plaaslike geldeenhede vervang het geld word hoofsaaklik vir drie dinge gebruik volgens die moderne ekonomiese teorie in duitsland so onlangs as die s of die kaapkolonie in die vroeg negentiende eeu het verskillende eenhede sirkuleer en was daar geen enkele eenheid wat al drie bogenoemde rolle vervul het nie in noord duitsland byvoorbeeld was handel hoofsaaklik in thalers maar daar is boekgehou in mark banco in sommige lande word een geldeenheid as waardehouer gebruik in latyns amerika is byvoorbeeld die meeste bank deposito s in vs dollars onderwyl n plaaslike geldeenheid as ruileenheid fungeer die enigste konkrete instrument wat die ruilfunksie en die waardefunksie van dié mense se geld in die hede kan koppel is dan termynkontrakte en of opsies vir die wisselkoers tussen die twee eenhede wat tipies op die markte in chicago verhandel gebied namibië is n land in suider afrika aangrensend tot die atlantiese oseaan en tussen angola en suid afrika geleë geografiese kordinate kaartverwysing afrika totaal vk km land vk km water vk km oppervlak vergelykend effens groter as alaska totaal km aangrensend tot angola km botswana km suid afrika km zambië km kuslyn km mariene aanspraak aangrensende sone seemyl eksklusiewe ekonomiese sone seemyl territoriale see seemyl klimaat woestynagtig warm en droog lae sporadiese reënval terrein hoofsaaklik hoë plato namibwoestyn langs die kus kalahari woestyn in die ooste hoogte bo seevlak uiterstes laagste punt atlantiese oseaan m hoogste punt konigstein m natuurlike mere natuurlike hulpbronne diamante koper uraan goud lood tin litium kadmium sink sout vanadium natuurlike gasse hidroëlektrisiteit vis nota vermoedelik neerslae van ru olie steenkool en ystererts bewerkbaar skatting skatting permanente gewasse skatting permanente weidings skatting bosbou skatting ander skatting area onder besproeiing vk km skatting vk km skatting natuurlike rampe lang periodes van droogte huidige omgewingsake baie beperkte natuurlike varswaterhulpbronne internasionale omgewingsooreenkomste antarctic marine living resources biodiversity climate change desertification endangered species hazardous wastes law of the sea ozone layer protection wetlands nota geteken maar nog nie geïmplementeer nie geen van bogenoemde ooreenkomste hindoeïsme sanskrit santana dharma beteken die ewige religie is die dominante religie in indië nepal en van ongeveer n halfmiljoen mense van indiese oorsprong in suid afrika hindoeïsme het oor jaar in indië ontstaan en is soos n rivier waarin baie strome gevloei het die strome is die gelowe en praktyke van talle rasse etniese groepe en kulture op die indiese subkontinent hindoeïsme het baie gode en tog is daar vir party hindoes n onpersoonlike absoluut agter hulle almal genaamd brahma die skepper van die heelal hy sou een van die gode van die trimoerti drie eenheid wees die vedas is die heilige geskrifte van die hindoes in die politeïsme van hierdie geloof staan drie gode bo die ander uit dit is brahma wat met die skepping verbind word wisjnoe wat met die onderhouding van lewe gemoeid is en sjiwa wat vir vernietiging verantwoordelik is hierdie gode het in die vorm van geestelike meesters avatars na die aarde neergedaal rama en krisjna word na aanleiding van dié opvatting as inkarnasies van wisjnoe beskou die hindoe godsbegrip is kompleks en teenstrydig in een opsig word brahma as n panteïstiese god beskou wat in alle dinge en mense teenwoordig is en in n ander opsig as n transendente persoonlike god die hindoeïste het n sterk leerstelling oor reïnkarnasie hulle glo dat die menslike siel dikwels in ander liggame op aarde gebore word die liggaam word oud en sterf maar die siel word weer in n nuwe liggaam gebore om sodoende sy ontwikkeling na hoër vlakke van goddelikheid voort te sit n beter karma word deur goeie werke en geregtigheid dharma opgebou uiteindelik sal die siklus van nuwe geboortes verbreek word wanneer die siel met die universele god saamsmelt vroeër of later sal dit met elke mens gebeur niemand gaan verlore nie vir die onkundiges en dwalendes sal dit net langer neem om dié toestand te bereik n persoon met n slegte karma wat deur negatiewe en selfsugtige dade gekenmerk word sal in sy volgende lewensiklus gestraf word deur n minderwaardiger en moeiliker lewe te lei iemand met n goeie karma sal voorspoed aansien en seëninge ervaar joga word beskryf as n manier om die siel van materiële dinge los te maak en ook van die siklus van geboortes en sterftes te bevry sodat dit met die panteïstiese god verenig kan word oefeninge word gebruik om die gees en liggaam te dissiplineer asook meditasie vir die bereiking van n alternatiewe kosmiese bewussynstoestand die term hindoeïsme verwys nie na n enkele religie nie maar na die vele en uiteenlopende tradisies van die subkontinent van indië hindoe wat indiër beteken is die naam wat die perse gegee het aan die inwoners van die indus vallei later sou hierdie term uitgebrei word om na die totale bevolking van indië te verwys die term hindoe het dus aanvanklik verwys na n geografies bepaalde groep mense waarmee n uiteenlopende verskeidenheid van taal en geloofstradisies saamgevat is eers baie later sou inheemse indiërs die term begin gebruik ten einde hulle etnies en kultureel te onderskei van die invallende kulture van die moeghals en later die europeërs toe die britte in die laat negentiende eeu die vediese geskrifte die vroegste heilige geskrifte van die hindoeïsme waaraan die meeste geloofstradisies steeds status heg ontdek het het hulle die woord hindoeïsme begin identifiseer met die religieuse identiteit van die ariese bevolkingsgroep van indië aries verwys na die indo ariese volke wat hulle in ongeveer vae in die indus vallei gevestig het hierdie spesifiek religieuse gebruik van die woord het gou deurgespoel na indiese denkers van die tyd en s het hindoeïsme die term geword waarmee daar na die komplekse geloofstelsels van indië verwys is in teenstelling met dié van islam en die christendom die oorsprong van die konsep hindoeïsme het implikasies vir baie aspekte van die studie daarvan die kategorie religie soos wat dit n oorsprong het in die wetenskaplike denke van die weste is hier afgedwing op n entiteit wat nie altyd gemaklik daarin pas nie die saamgestelde woord godsdiens veronderstel semanties dat daar n god of gode is aan wie diens gelewer word aangesien hierdie aspekte baie ander gelooftradisies denkraamwerke uitsluit word die term religie eerder gebruik wat oorspronklik in beide die ou en die nuwe testament op verhouding dui min van wat ons tradisioneel onder religie verstaan kan van toepassing gemaak word op die verskeidenheid van denke en geloofstelsels wat breedweg as hindoeïsme bekend staan as daar dus hier na die hindoeïsme verwys word word daar nie na n enkele geloofstelsel nie maar eerder na n familie van tradisies verwys soos wat hierdie tradisies geografies gevind word in die indiese subkontinent anders as die meeste ander bekende wêreldreligieë het die hindoeïsme geen spesifieke stigter profete dogma of geloofsbelydenis leerstellings of enkele praktyk wat sentraal daarin staan nie dit het ook geen sentrale stelsel van teologie of etiek nie les bes vind ons in die hindoeïsme geen noodwendige godgesentreerdheid nie die intrinsieke eenheid van die hindoeïsme lê dus opgesluit in iets heeltemal anders as dié van ander religieë dit berus naamlik in die komplekse sosio religieuse stelsel waarin die rites mites en reëls van die samelewing veel belangriker is as dogma anders gestel wat van jou n vroom hindoe maak is nie wat jy glo nie maar hoe jy leef daarom noem die moderne filosoof radhakrisjnan die hindoeïsme n lewenswyse eerder as n geloofstelsel vir die vroom hindoe is religie nooit n aparte deel van sy of haar lewe nie maar vorm n integrale deel van die familie samelewing en politieke stelsel alhoewel daar nie iets soos n enkele geloof in die hindoeïsme is nie vorm die onderliggende wyse waarop hindoes die aard van die werklikheid verstaan nietemin die grondslag van die meeste van hul tradisies hierdie werklikheidsbegrip kan met n paar begrippe verduidelik word feitlik alle hindoes glo dat een realiteit brahmaan of in oepanisjad atman die heilige krag wat die essensie vorm van alles wat bestaan die totale sigbare en onsigbare wêreld onderlê van hierdie realiteit sê die oepanisjads die laaste van die vediese geskrifte waarin n sterk filosofiese inslag sy verskyning maak losweg vertaal die volgende u is vrou u is man u is die seisoene en die seë u woon in alles uit u word alles gebore brahmaan is dus die ewige onveranderlike ongeslagtelike beginsel van die werklikheid sowel immanent as transendent aan alles is brahmaan die rede vir die bestaan van alles wat is filosofies word brahmaan meestal verstaan as die onpersoonlike absolute die wêreldsiel wat alles deurdring binne hierdie verstaan is die verhouding tussen brahman en wêreld een van noodwendige monisme die geloof dat die totale werklikheid een geslote stelsel is vir baie hindoes is die verhouding egter meer persoonlik en aanbid hulle brahmaan in die vorm van n oppergod wat f die dansende sjiwa f die dromende wisjnoe kan wees die groot hindoe heldegedigte die ramajana en die mahabharata kan teruggevoer word na die liefde en verering van baie hindoes vir een van hierdie twee gode hindoes glo verder dat alles nie alleen n oorsprong het in brahmaan nie maar uiteindelik ook weer daarheen sal terugkeer alles wat is is onverganklik deel van brahmaan daarom is alle lewe as draers van atman gebonde aan die wette van samsara en karma hiermee saam hang ook die sosiale stelsel van kaste in indië alhoewel wetgewing veral die ekonomiese implikasies van kaste afgewater het speel hierdie stelsel steeds n deurslaggewende rol binne baie hindoe gemeenskappe elke hindoe se begeerte is om die sigbare wêreld wat hulle maja noem en wat sterk verbind word met swaarkry en lyding te verlaat deur moksja te bereik soos met die meeste dinge in hindoeïsme is daar egter nie net een pad waarlangs moksja bereik kan word nie afhangende van wie jy is en wat jou persoonlikheid is het jy n keuse van verskillende paaie eerstens kan n hindoe moksja bereik deur middel van karma dit wil sê die regte handeling hiermee saam hang die konsep van dharma waarin wette van korrekte optrede en wette van purifikasie n baie sterk rol speel n tweede pad is dié van jnana of kennis wat die pad van die mediterende jogi en die asketiese sannjasi is hierdie pad word veral sterk met die god sjiwa verbind derdens is daar die baie gewilde pad van bhakti wat die liefdevolle verering van die gode behels alhoewel daar n feitlik onnoembare hoeveelheid tradisies van bhakti binne die hindoeïsme bestaan is die meeste hindoes volgelinge van f wisjnoe f sjiwa wisjnoe die onderhouer word deur sy volgelinge geassosieer met die liefde van god vir sy skepsels die verhaal van wisjnoe is een van n god wat die hele werklikheid droom soms droom hy dat die wêreld hom nodig het en dan inkarneer hy hom in n menslike gedaante sodat hy sy volgelinge in hul pyn lyding en verdrukking kan bystaan sy bekendste inkarnasies is in die persone van rama en krisjna twee van die mees bekende en geliefde figure in die hindoe mitologie wisjnoe se volgelinge staan as wisjnoeïste bekend sjiwa die vernietiger daarenteen het n veel komplekser persoonlikheid kenmerkend van hierdie god is dat alle teenoorgesteldes in hom versoen word saam met sy vrou wat in verskillende gedaantes kan verskyn is sjiwa verantwoordelik vir die kosmiese dans waarin lewe en dood donker en lig orde en chaos in balans gehou word sy volgelinge die sjiwaïste glo dat daar geen skepping sonder vernietiging kan wees nie een van die sterkste religieuse tradisies die sogenaamde moeder kultus het rondom sjiwa se vrou ontstaan het haar volgelinge staan as sjaktas bekend omdat hulle glo dat sy die sjakti die kreatiewe energie van sjiwa is sy neem verskillende gedaantes aan parwati is haar beeldskone vroulike en liefdevolle vorm maar sy kan ook as die gedugte doerga verskyn en selfs as die verskriklike kali bewoner van begraafplase met n halssnoer van skedels om die nek as moeder van die totale werklikheid is sy beide vroedvrou en lykbesorger van die mensdom dit was eers toe hulle met die onverbiddelike monoteïsme van islam en die christendom gekonfronteer is dat die tradisies van indië n eie identiteit naamlik hindoeïsme vir hulle toegeëien het tradisioneel het die hindoeïsme alle tradisies geassimileer dt is wat hindoeïsme vandag nog so uniek maak naamlik die geweldige teenstellings in verskillende denkstelsels as gevolg van die nie diskriminerende assimilasie van feitlik alle kulture en geloofstelsels watter spesifieke tradisie ook al aangehang word onderliggend het hulle n unieke ervaring van die werklikheid n ervaring wat maak dat hulle hulle as hindoes identifiseer volgelinge van n religie wat anders en veel ouer is as enige van die ander lewende geloofstelsels van die wêreld helsinki fins hlsiki sweeds helsingfors hls frs is die hoofstad van finland en die finse gewes uusimaa met n bevolking van soos op desember helsinki is die grootste stad van finland en sy politieke ekonomiese kulturele opvoedkundige en geestelike sentrum meer as n kwart van die finse bevolking woon in die metropolitaanse gebied van helsinki met miljoen inwoners helsinki is n tweetalige stad en persent van sy inwoners praat sweeds naas n finssprekende meerderheid van sowat persent huisves die stad ook die grootste aantal buitelanders in finland die stad is in deur die sweedse koning gustav i vasa by die monding van die vantaarivier in die finse golf gestig en eers in na sy huidige ligging verskuif ná n groot brandramp in is n grootskaalse herbouingsprogram geloods en in het helsinki met sy destyds inwoners turku sweeds bo as hoofstad vervang in is ook die finse universiteit na helsinki verskuif helsinki se argitektuur is veral deur die klassisisme beïnvloed die stadsentrum met die senaatsplein senaatintori die universiteit van helsinki se hoofgebou en biblioteek die presidentspaleis en die katedraal is in die de eeu deur die duitse argitek carl ludwig engel ontwerp daarnaas word ook die argitek j a ehrenstrm met die heropbou van helsinki verbind die huidige stadskarakter bekoor met n mengsel van ou en nuwe boustyle en ondanks sy rol as hoofstad van finland is daar nog talle rustige stadsbuurte en parke die nabyheid van die oossee gee aan die stad daarnaas ook n maritieme karakter helsinki lê in die suid finse gewes uusimaa aan die finse golf en teenoor die estiese hoofstad tallinn die stad vorm n metropolitaanse gebied met die stede espoo vantaa kauniainen en n aantal dorpe in die omgewing net soos ander dele van suid finland word die stadsgebied van helsinki deur n heuwellandskap gekenmerk wat veral uit granietrotse bestaan die hoogste natuurlike heuwel in die stadswyk kivikko het n hoogte van meter bo seevlak terwyl n kunsmatige heuwel in die stadswyk malminkartano n hoogte van meter bereik helsinki strek oor n totale oppervlakte van vierkante kilometer waarvan vierkante kilometer uit land op die vasteland en die res uit eilande langs die kus bestaan die belangrikste eilande is die woongebied lauttasaari seurasaari met sy opelugmuseum korkeasaari met die dieretuin van helsinki en die vestingeiland suomenlinna sveaborg sowat n vyfde van die stadsgebied is bosgebiede naastenby tien persent word deur parke en tuine beslaan en vyf persent dien as landbougebied die skiereiland vironniemi in die suid weste huisves die stadsentrum van helsinki wat duidelik van die nuwe ste eeuse voorstede in die ooste en noorde verskil helsinki vorm saam met die voorstede espoo vantaa en kauniainen die sogenaamde hoofstadgewes fins pkaupunkiseutu sweeds huvudstadsregionen met sowat een miljoen inwoners die metropolitaanse gebied van helsinki sluit die voorstede kirkkonummi vihti nurmijrvi tuusula kerava sipoo jrvenp en hyvink in met n totale bevolking van miljoen of naastenby n kwart van finland se bevolking helsinki se klimaat het kontinentale en maritieme kenmerke die gemiddelde jaarlikse temperatuur is c die gemiddelde jaarlikse reënval millimeter oktober is die natste maand met gemiddeld mm reënval maart die droogste met mm die koudste maand is februarie met n gemiddelde temperatuur van c julie is die warmste met c nogtans kan die maksimale temperature in die somer soms tot by c bereik terwyl die temperature in januarie dikwels benede c daal die koudste temperatuur wat ooit in helsinki aangeteken is was c op januarie die eerste sneeu val gewoonlik teen die middel van november en vanaf laat desember tot by laat maart bly die stad met sneeu bedek die finse golf bevries gewoonlik tydens die winter en daar word ysbrekers benodig om n vaargeul vir skepe oop te hou helsinki lê op dieselfde breedtegraad soos die suide van alaska en die suidpunt van groenland wat van die stad die op een na die mees noordelik geleë hoofstad ter wêreld maak die mees noordelike is reykjavk in ysland danksy hierdie ligging word dit tydens die somer sonstilstand nie heeltemal donker nie en inwoners geniet die wit nagte die gewes uusimaa sweeds nyland het in die de eeu onder sweedse heerskappy gekom as gevolg van die sweedse immigrasie in die de en de eeu is die dorpe in die gebied aanvanklik deur n sweedstalige bevolking bewoon die stad helsingfors is op junie op bevel van die sweedse koning gustav i wasa gestig om as seehawe met die hansestad reval die huidige tallinn anderkant die finse golf mee te ding die stad was oorspronklik aan die monding van die vantaanjokirivier geleë en die sweedse naam helsingfors is afgelei van die stroomversnellings sweeds fors aan die benedeloop van die vantaanjoki die gebied van die destydse ou helsingfors word nog steeds vanhakaupunki die ou stadskern genoem alhoewel van die de eeuse helsinki niks oorgebly het nie die inwoners van helsingfors was voormalige burgers van die stede porvoo ekens rauma en ulvila wat hulle op bevel van die koning in die nuwe stad gevestig het toe swede tydens die lyflandse oorlog in reval verower het het helsinki se belangrikheid afgeneem aangesien die hawe se ligging aan die einde van n lae baai vol klippe nie geskik vir groot seilskepe was nie is die besluit geneem om helsinki nader by die op see te verskuif aanvanklik is santahamina en die gebied van die huidige srninen as geskikte plekke beskou uiteindelik is helsinki in onder die leiding van die goewerneur generaal per brahe na sy huidige ligging op die skiereiland vironniemi sweeds estnsskatan verskuif die ou stad teen die monding van die vantaanjoki is opgegee die groei van die russiese ryk en die stigting van die stad sint petersburg in het n groot invloed op helsinki uitgeoefen die stad is swaar getref deur die groot nordiese oorlog tussen swede en rusland n pesepidemie het in n verwoestende effek op n groot deel van die bevolking gehad en in het die sweedse leër die stad tydens hulle terugtog afgebrand in die tydperk tussen en en nog eens tydens die russies sweedse oorlog van tot is helsinki deur russiese troepe beset nadat swede die vesting hamina in die vrede van turku aan rusland afgestaan het is die nuwe seevesting sveaborg suomenlinna voor die kus van helsinki opgerig op maart is helsinki tydens die russies sweedse oorlog deur russiese troepe verower en n tweede keer deur n brand volledig verwoes met sy neerlaag is swede in gedwing om finland aan rusland af te staan aanvanklik het turku destyds die grootste en belangrikste stad van die land as die hoofstad van die nuutgestigte grootvorstedom finland gedien weens die groter afstand van sint petersburg het tsaar alexander i turku egter as minder geskik geag en in is die besluit geneem om die regeringsetel na helsinki te verskuif helsinki was toe n onbenullige stad met sowat inwoners en die duitse argitek carl ludwig engel het die opdrag gekry om helsinki as n representatiewe hoofstad te herbou in hierdie tydperk het die stadsentrum rondom die senaatsplein met sy klassisistiese argitektuur ontstaan die omliggende geboue was grotendeels houthuise met een verdieping en net n klein aantal van hulle is tot vandag bewaar helsinki was sedert ook die setel van die finse senaat ná die groot brand van turku in is ook die akademie van turku destyds finland se enigste tersiêre onderwysinstelling na helsinki verskuif en as die universiteit van helsinki herstig danksy die industrialisering het helsinki tydens die tweede helfte van die de eeu sterk gegroei spoorwegverbindings na hmeenlinna en sint petersburg is in en gebou kort ná die eeuwisseling het die inwonertal gegroei tot meer as talle nuwe huise in die jugendstil art nouveau boustyl is in stadswyke soos katajanokka kruununhaka en eira opgerig met die onafhanklikheidwording van finland op desember het helsinki die hoofstad van die nuwe staat geword ná die uitbreek van die finse burgeroorlog het die rooi gardes helsinki op januarie ingeneem en die burgerlike regering het na vaasa gevlug in april het duitse troepe ter ondersteuning van die burgerlikes ingegryp en helsinki ná twee dae se gevegte op april verower anders as byvoorbeeld tampere in wes finland is die stad deur die burgeroorlog min beskadig met die oorwinning van die burgerlike witte magte is sowat aanhangers van die rooi gardes op die eiland suomenlinna geïnterneer van hulle het van honger en siektes beswyk tydens die tweede wêreldoorlog het die sowjet lugmag n aantal bomaanvalle op helsinki uitgevoer maar danksy die doeltreffende lugafweer is dit hierdeur minder geraak as ander europese stede helsinki sou eintlik die gasheerstad van die olimpiese somerspele van gewees het en n aantal funksionalistiese geboue soos die olimpiese stadion en die kulturele sentrum lasipalatsi is vir die spele opgerig wat uiteindelik weens die oorlog gekanselleer is in plaas daarvan het die olimpiese somerspele van in helsinki plaasgevind in het die eerste konferensie vir veiligheid en samewerking in europa kvse in helsinki plaasgevind wat tot n politieke toenadering tussen die westerse en die oosbloklande gelei het in was helsinki een van nege europese stede wat deur die europese unie as europese kulturele hoofstede aangewys is vandag is helsinki naas stockholm kopenhagen oslo en gotenburg een van vyf beduidende skandinawiese metropole op desember het helsinki se bevolking beloop die bevolkingsdigtheid was inwoners per vierkante kilometer die aandeel van vroue was met persent hoër as die finse gemiddelde persent die hoofstad distrik n agglomerasie van helsinki espoo vantaa en kauniainen het en die metropolitaanse gebied van helsinki miljoen inwoners helsinki se inwoners word deur n hoër mobiliteit as die res van die finse bevolking gekenmerk baie mense uit ander finse gebiede vestig hulle in die hoofstad om hier te gaan werk of studeer tegelykertyd verhuis veral gesinne na die voorstede om helsinki se hoë huurpryse te ontvlug in het mense uit ander finse dorpe en stede en die buiteland hulle in helsinki gevestig terwyl na ander stede en dorpe verhuis het helsinki was tot by die einde van die de eeu n oorwegend sweedstalige stad in die jaar het van die bewoners persent sweeds persent fins persent russies persent duits en persent ander tale gepraat danksy die binnelandse migrasie het die aandeel van sweedssprekende bewoners sterk verminder en beloop tans persent of mense helsinki is amptelik tweetalig met fins as die meerderheids en sweeds as die minderheidstaal straatborde is deurgaans tweetalig net soos alle ander amptelike kennisgewings in die stad n variant van die finse taal wat net in helsinki gepraat word is die sogenaamde helsinki plattaal hy steun op die finse omgangstaal het egter ook talle woorde uit sweeds russies en tans ook engels ontleen in die plaaslike plattaal word helsinki steeds stadi genoem afgelei van sweeds stad in die omgangstaal van die res van finland word helsinki ook hesa genoem die oorgrote meerderheid van helsinki se bevolking is lede van die evangelies lutherse kerk die katedraal van helsinki is die setel van die bisdom van helsinki terwyl die uspenskij katedraal die setel van die fins ortodokse biskop van suid finland is helsinki is daarnaas ook die setel van n russies ortodokse en n rooms katolieke biskop die joodse gemeente is in die de eeu gestig en het tans sowat lede hulle sinagoge is in in die stadswyk kamppi opgerig islamitiese tatare het hulle sedert die de eeu in helsinki gevestig en in die laaste jare het ook islamitiese immigrante uit die midde ooste en somalië n nuwe tuiste in helsinki gevind in is helsinki byna heeltemal deur n brand verwoes dit het die duitse argitek carl ludwig engel die wonderlike geleentheid gegee om die hele stad opnuut uit te lê en te herbou onder die geboue wat hy ontwerp het is die katedraal die universiteit en die stadhuis latere argitekte het die herbouing van helsinki voortgesit hulle het veral die ligkleurige plaaslike klip gebruik wat meegebring het dat helsinki soms die wit stad van die noorde genoem word onder die geboue wat opgerig is kort nadat finland uiteindelik in onafhanklik geword het is die parlementsgebou en die spoorwegstasie die gewes helsinki lewer sowat een derde van finland se bruto geografiese produk op en met die effektebeurse en talle banke dien helsinki ook as die finansiële sentrum van finland teen die middel van die ste eeu was helsinki nog n belangrike nywerheidsentrum maar vandag steun sy ekonomie oorwegend op die dienstesektor en informasietegnologie die meeste groot finse ondernemings en filiale van multinasionale korporasies het hulle hoofkwartiere in helsinki veral danksy die internasionale verbindings die logistiese netwerk en die beskikbaarheid van opgeleide mannekrag die grootste plaaslike ondernemings is elisa telekommunikasiedienste otava en sanomawsoy media kesko en hok elanto handel en stockmann afdelingswinkels nadat die aantal werkplekke in die nywerheidsektor reeds in die tydperk tussen en met vyftig persent gedaal het huisves helsinki tans nog ondernemings soos aker finnyards in hietalahti skeepsbou arabia keramiek en abb in pitjnmki die per capita inkomste in helsinki beloop keer die gemiddelde van finland en helsinki word by die welvarendste stede in europa gereken die internasionale lughawe van helsinki is vyftien kilometer noord van die stadsentrum in die buurstad vantaa geleë dit is die grootste lughawe in finland en hanteer jaarliks sowat vyftien miljoen passasiers met sy inwyding in het vantaa die ou lughawe in die stadswyk malmi sowat tien kilometer noordoos van die stadsentrum as helsinki se hoofsaaklike lughawe vervang malmi is tans nog as algemene lughawe in gebruik tog beplan die stadsregering om dit tot by die jaar te sluit en die terrein vir woningbouprojekte te ontwikkel die lugredery copterline bied n bykomende helikopterverbinding met die estiese hoofstad tallinn vanuit helsinki se hawe aan helsinki hawe is finland se grootste seehawe vir vrag en passasiervervoer waarby die laasgenoemde veral op die suidhawe etelsatama in die stadsentrum gekonsentreer is terwyl die weshawe lnsisatama in die gelyknamige stadswyk goedere en srninen houers hanteer in die loop van sal die nuwe seehawe vuosaari in die ooste van helsinki voltooi wees en die twee ander vraghawens vervang die weshawe en srninen sal vervolgens tot nuwe woonbuurte omgeskep word in het bykans skepe helsinki hawe aangedoen n gemiddelde van veertig per dag gedurende die somerseisoen lê sowat tweehonderd passasierskepe n besoek aan die hawe af en neem dagtoeriste na helsinki veerbootmaatskappye soos viking line tallink silja finnlines en stella naves russia oy ltd bied gereeld verbindings na rostock kiel stockholm sint petersburg en tallinn aan seereise op die sogenaamde swedeskepe ruotsinlaiva met hul restourante nagklubs en doeanevrye winkels is al lank gewild ná die ontbinding van die sowjetunie het ook die estiese hoofstad tallinn n gewilde bestemming vir dagtoeriste uit helsinki geword helsinki se hoofstasie is die belangrikste in die land en fungeer ook as tuisstasie van die staatsbeheerde spoorwegmaatskappy vr treinroetes verbind helsinki met alle beduidende stede in finland asook sint petersburg en moskou in die russiese federasie die hoofstasie dien daarnaas as terminus vir alle stadstreinlyne in helsinki wat die stadsentrum met die noordelike en westelike voorstede en buurstede verbind die stasiegebou is in volgens planne van die argitek eliel saarinen voltooi en het intussen een van die bekendste bakens in die stad geword die vervoermaatskappy hkl beheer helsinki se openbare vervoerstelsel met moltrein trem bus en veerbootlyne hkl het in altesaam miljoen passasiers vervoer waarvan miljoen in busse miljoen in trems miljoen in moltreine en miljoen op die veerbootroete na suomenlinna die metro van helsinki wat in ingewy is is die enigste moltreinstelsel in finland dit bestaan uit een lyn met twee sytakke en verbind die stadsentrum met die oostelike stadsdele die moltreinstelsel behels stasies met n totale spoorlyn van kilometer waarvan kilometer ondergronds kilometer op bre en kilometer bogronds op werkdae vervoer die moltreinstelsel daagliks sowat passasiers die tremnetwerk is in in bedryf gestel en eweneens die enigste van sy soort in die land tans is daar elf tremlyne wat almal in die binnestad ry die uitgebreide busnetwerk behels ook verbindings na die soomgebiede die kampin keskus busterminaal wat in ingewy is hanteer buslyne na espoo en verder af geleë bestemmings daar word daagliks sowat passasiers op die busterminale aangeteken helsinki word as een van die belangrikste sentrums van die klassisisme beskou en word daarnaas deur n groot aantal geboue in die art nouveau styl van die vroeë ste eeu gekenmerk sy moderne argitektuur sluit n aantal voorbeelde van die funksionalisme in nadat helsinki in tot hoofstad van finland verklaar is het die duitse argitek carl ludwig engel die opdrag gekry om n nuwe middestad met sint petersburg as voorbeeld te ontwerp helsinki beskik nou oor n unieke klassisistiese middestad met kenmerkende geboue rondom die senaatsplein soos die katedraal van helsinki in die empire boustyl opgerig die ou senaatsgebou en die hoofgebou van die universiteit van helsinki ander noemenswaardige voorbeelde van helsinki se empire argitektuur is die universiteitsbiblioteek en die presidentspaleis danksy engel se klassisistiese sentrum het helsinki later die bynaam die wit stad van die noorde gekry die finse art nouveau styl is sterk beïnvloed deur die destydse nasionaal romantiese kunsstyl met die nasionale heldedig kalevala as die belangrikste bron van inspirasie die woonhuise in die stadswyke katajanokka kruununhaka en eira is pragtige voorbeelde van die finse art nouveau argitektuur ook die hoofstasie die nasionale museum en die kerk van kallio is in die nasionaal romantiese styl ontwerp die belangrikste verteenwoordiger van die finse art nouveau boustyl was eliel saarinen die beroemde finse argitek alvar aalto was een van die invloedrykste verteenwoordigers van die funksionalisme hy het n aantal geboue in helsinki soos die finlandia saal n konsert en kongresgebou met buitemure uit wit carrara marmer wat in voltooi is en die hoofkwartier van die papiervervaardiger stora enso ontwerp albei kontroversiële voorbeelde van funksionalistiese argitektuur langs die hoofstraat mannerheimintie vind n mens ander belangrike geboue in hierdie styl soos die kulturele sentrum lasipalatsi die poskantoor en die olimpiese stadion aleksanterinkatu vernoem na die russiese tsaar alexander i en esplanadi is die belangrikste winkelstrate in helsinki die eersgenoemde verbind die senaatsplein met die hoofstraat mannerheimintie hier lê talle boetieke en afdelingswinkels soos stockmann die grootste in die nordiese lande die esplanadi loop parallel met die aleksanterinkatu en word deur n park in n noordelike en suidelike straat verdeel pohjoisesplanadi en etelesplanadi helsinki se markplein kauppatori lê teen die oostelike eindpunt van die esplanadi digby die suidhawe n veerboot verbind die markplein met die vesting van suomenlinna wat in op n aantal eilande opgerig en in deur unesco tot wêrelderfenisgebied verklaar is die eilande word nog steeds deur sowat mense bewoon n deel van die terrein is n verbode militêre gebied en nie toeganklik vir besoekers nie die ortodokse uspenski katedraal is op n rots in die weste van die skiereiland katajanokka opgerig die gebou in die russies bisantynse styl is in as die grootste ortodokse kerkgebou in wes europa voltooi die kerk is van rooi bakstene gebou en beskik oor dertien koepels met goue spitse die bekende evangelies lutherse temppeliaukiokerk in die stadswyk tl is in in n granietrots gebou dit is n tipiese voorbeeld van die argitektoniese ekspressionisme van die sestigerjare die kerk met n hoogte van dertien meter spog met natuurlike rotsmure van vyf tot agt meter en n koperdak hier vind ook gereeld konserte plaas wat jaarliks duisende besoekers lok helsinki beskik oor drie groot teaters die nasionale teater van finland suomen kansallisteatteri is oorspronklik in porvoo gestig en was die eerste teater wat toneelstukke in fins aangebied het sedert word die teater deur n art nouveau gebou op die stasieplein gehuisves die stadsteater van helsinki helsingin kaupunginteatteri in die stadswyk kallio het deur die samesmelting van die arbeidersteater en die volksteater tot stand gekom die sweedse teater svenska teatern is die oudste in die stad en sy toneelstukke word in sweeds opgevoer die nasionale opera kansallisooppera in die stadswyk tl is die belangrikste operahuis in finland naas operas word hier ook konserte en balletopvoerings aangebied die stadsorkester van helsinki tree tans in die finlandia saal op in laat augustus of vroeg in september fungeer helsinki as gasheerstad van die helsingfors biennale met konserte tentoonstellings opera en balletopvoerings van internasionale gehalte die internasionale vioolkampioenskap ter ere van die finse komponis jean sibelius vind elke vyf jaar in helsinki plaas tydens die somer word in die middestad talle rock en pop opelugkonserte aangebied waaronder n aantal gratis konserte in die kaivopuisto en kaisaniemenpuisto parke die jaarlikse tuska open air metal festival wat in julie in die laasgenoemde park aangebied word lok sowat besoekers helgoland noord fries det lun engels heligoland is n eiland in die noordsee km van die kus van duitsland dit is in ongeveer v c gevorm en was reeds vroeg in die neolitikumtydperk bewoon in die vroeë middeleeue het die friese daar gewoon en die huidige bevolking praat steeds n noord fries dialek later het denemarke dit in besit geneem en in die tyd van die hanse was dit n tuiste vir seerowers ná die groot storm van is dit verdeel in twee eilande die oberland km wat uit klippe bestaan en die duin km wat uit sand bestaan hierdie strategiesbelangrike eiland het van aan brittanje behoort heligoland die slag van helgoland tussen oostenryk en denemarke op mei tydens die schleswigoorlog was die laaste seegeveg wat met linies van houtskepe gevoer is na was die eiland n basis vir die duitse vloot die slag van helgolandbaai op augustus was die eerste seegeveg van die eerste wêreldoorlog en tydens dié oorlog is die bevolking ontruim tydens die tweede wêreldoorlog is die bevolking weer geteiken meer as n duisend bomwerpers het helgoland op april aangeval die bevolking is na die oorgawe weer gedeporteer en die britse lugmag het die eiland gebruik vir skietoefeninge presies twee jaar later het die britse vloot ton plofstof op die eiland laat ontplof om die eiland se bunkers op te blaas in is die eiland weer aan die duitsers teruggegee dit is nou deel van sleeswyk holstein met ongeveer inwoners en is n gunstelingplek vir toeriste en veral voëlliefhebbers habeas corpus is n latynse regsterm wat letterlik beteken het jy die liggaam dit is n baie ou beginsel van die engelse gemenereg ouer as die magna carta en regstelsels wat daarop gebou is dit is geformaliseer deur die britse parlement in deur die habeas corpus act dié reg plaas n verpligting op die staat om a te kenne te gee wanneer n persoon aangehou word en b die aangehoudene voor n hof te laat verskyn en aan te toon waarom dié persoon aangehou moet word onlangse verwikkelinge in die teenterrorisme wetgewing en administratiewe praktyke van lande soos die vsa het volgens vele regskenners die reg habeas corpus sterk ingeperk die indo europese tale sluit sowat sil skatting tale en dialekte wat deur omtrent drie miljard mense gepraat word en die meeste groot taalfamilies van europa en westelike asië in die superfamilie in eietydse tale in die superfamilie sluit bengaals engels duits frans hindi persies portugees russies en spaans elk met meer as miljoen eerstetaal sprekers en afrikaans en nederlands in sowel as dooie tale soos latyn en kunsmatige tale soos esperanto interessant genoeg is n paar europese tale soos fins hongaars en baskies nie deel van die superfamilie nie dieselfde geld vir die meeste suider indiese tale wat van drawidiese oorsprong is soos telugu tamil kannada en malayalam dié taalfamilie is so genoem omdat dit vanaf indië tot oor die hele europa streek sien ook proto indo europees diachroniese taalkunde glottochronologie die moontlikheid van n gemene oorsprong vir die uiteenlopende tale is vir die eerste keer voorgestel deur die nederlander marcus zuerius van boxhorn hy was n de eeuse taalkundige met n groot kennis van latyn hy het tewens russies persies en turks bestudeer hy het geweet van xenofon se reise na indië waardeur hy ooreenkomste met sanskrit kom opmerk het dit het daartoe gelei dat hy gelykenisse tussen verskillende indo europese tale ontdek het waarby hy die bestaan van n primitiewe gemeenskaplike taal wat hy toe skities noem veronderstel het hy het by hierdie hipotese nederlands grieks latyn persies en duits ingesluit waarna hy later ook die slawiese keltiese en die baltiese tale ingesluit het n semitiese taal soos hebreeus het hy daarvan uitgesluit die bekendste en later ontdekker is egter die agttiende eeuse engelsman sir william jones wat ooreenkomste in van die vier oudste tale wat toe bekend was opgemerk het naamlik latyn grieks sanskrit en persies stelselmatige vergelyking van dié en ouer tale onderneem deur franz bopp het die teorie ondersteun in die de eeu het vakkundiges die groep indo germaans of soms aries genoem toe dit egter later duidelik word dat daar n verband is tussen meeste van europa se tale is die naam uitgebrei na indo europees n voorbeeld hiervan is die sterk ooreenkomste wat ontdek is tussen sanskrit en ouer gesproke dialekte van litaus en lets die gemeenskaplike voorouerlike heropgeboude taal word proto indo europees pie genoem daar is n meningsverskil wat betref die oorspronklike geografiese ligging die sogenaamde urheimat of oorspronklike tuisland waar die taal sy oorsprong vind daar is vandag twee hoofkandidate die steppe noordelik van die swartsee en die kaspiese gebied sien kurgan en anatolië sien colin renfrew voorstanders van die kurgan hipotese neig om die datum vir die proto taal op c v c te skat terwyl die voorstaaders van die anatoliese oorsprong gewoonlik n datum van enkele millennia vroeër voorstel sien indo hittiet die verskeie subgroepe van die indo europese familie sluit in in historiese volgorde wat betref die oudste opgespoorde teks bo en behalwe die klassieke tien takke hierbo gelys is daar verskeie uitgestorwe tale waaroor daar baie min bekend is daar is sonder twyfel ander indo europese tale wat verwdwyn het sonder om enige spore oor te laat die indo europese subtakke word baiemaal geklassifiseer as n satem of n kentumgroep onderskeidelik vernoem na die woord vir centum in latyn oorspronklik as kentum uitgespreek en satm in avesties dit is gebaseer op die maniere waarop die drie oorspronklike velêre beginklinkers in onderskeie taalgroepe hanteer word satem tale het die onderskeid tussen die labiovelêre en suiwer velêre klanke verloor en terselfdertyd het die palatale velêre klanke assibilasie d i n ontwikkeling na n s klank ondergaan die kentumtale het aan die ander kant die onderskeid tussen die palatale velêre en suiwer velêre klanke verloor oor die algemeen is die oostelike tale satemtale indo irannees balto slawies en die westelike tale kentum tale germaans italies kelties die satem kentum isoglos loop reg tussen die andersins na verwante griekse kentum en armeense satem tale met grieks wat geringe satem eienskappe vertoon daar kan moontlik ander tale wees wat nie as satem nog as kentum geklassifisseer kan word nie anatolies tochaars en moontlik albanees in elk geval word die kentum satem tweedeling as parafileties beskou i e daar was nooit n proto kentum of n proto satem nie maar die klankverandering het deur gebiedskontak tussen die reeds onderskeibare post pie tale versprei sê maar gedurende die de millennium v c satem tale kentum tale n glottochronologiese ondersoek van van russel d gray en uentin d atkinson het n stamboom van die taalfamilie gegee met skattings vir die aftakkingstye van die groepe die glottochronologiese metode het in die jare in diskrediet gekom maar is rond baie verbeter deur verbeterings in die statistiek wat veral in die dns ondersoek toegepas is die tye in jare voor nu sien afbeelding wat gevind is vir de oudste aftakkings na die anatoliese groep ondersteun die sgn anatoliese hipotese en nie die kurgan teorie nie die aanhangers van die kurgan teorie veg dit aan deur te wys op die metodiek wat afhang van watter woorde jy kies om in die analise mee te neem in die anatoliese teorie word aangeneem dat die familie eers in anatolië ontstaan is maar dat n groep de gebied later verlaat het en verantwoordelik was gewees voor n latere kurgan ekspansie die meeste gesproke europese tale behoort tot die indo europese superfamilie daar is egter taalfamilies in europa wat nie daaraan behoort nie die oeraalse taalfamilie wat hongaars estnies fins heelwat tale in noord wes siberië en die tale van die sami dikwels lappe genoem insluit is n voorbeeld die kaukasiese tale is nog n voorbeeld die baskiese taal is ongewoon in die sin dat dit oënskynlik nie aan enige bekende lewendige taal verwant is nie taalkundiges vermoed dat baskies die enigste taal is wat die indo europese invalle oorlewe het die etruskiese taal was ook n geïsoleerde nie indo europese taal wat op die italiaanse skiereiland gepraat is maar nou uitgestorwe is die leidse taalkundige robert beekes het bevind dat etruskies se oorsprong in klein asië lê maltees en turks is twee voorbeelde van tale wat in europa gepraat word wat beslis nie europese oorspronge het turks is n turkse taal en maltees is grootliks van arabies afgelei sommige taalkundiges stel voor dat die indo europese tale deel is van n hipotetiese nostratiese taal superfamilie en poog om verwantskkappe tussen indo europees en ander taalfamilies soos byvoorbeeld die kaukasiese tale altaïese tale oeraalse tale drawidiese tale en afro asiatiese tale die teorie is omstrede net soos die soortgelyke eurasiatiese teorie van joseph greenberg ooreenkomste tussen byvoorbeeld indo europese en oeral altaïese tale berus meestal op wedersydse ontlenings vanweë die lang periode van gemeenskaplike grondgebiede in westelike asië ten tyde van die ontstaan van indo europees suid ndebele meestal net ndebele in suid afrika ook isindebele in ndebele is n taal in die nguni taalfamilie dit is n amptelike taal van suid afrika waar dit deur ongeveer mense as moedertaal gepraat word sensus hoofsaaklik in mpumalanga gauteng noordwes en die limpopoprovinsie suid ndebele is baie nou verband aan swazi in suid afrika is daar dialektiese verskille tussen die taal in die noorde en die suide van die ou transvaal bv in noord transvaalse ndebele word die taal nrebele genoem en daar is verdere dialektiese verskille tussen suid en noord ndebele die laasgenoemde staan ook bekend as matabele is nader verwant aan zoeloe en word in suid afrika zimbabwe en botswana gepraat in die onlangse geskiedenis word suid ndebele erg gemarginaliseer tot en met die stigting van die ndebele bantoestan kwandebele was mense ontmoedig om die taal in die openbaar te gebruik meeste sprekers verkies om zoeloe te praat grootliks te danke daaraan dat laasgenoemde taal in skole aangebied word deesdae vaar die taal beter en geniet beter beskerming omrede sy status as amptelike taal in suid afrika algemene woorde en frases xhosa isixhosa isiksa in xhosa is die taal van die xhosas en is een van die elf amptelike landstale van suid afrika dit word deur sowat miljoen mense as moedertaal gepraat sensus dit maak dit die taal met die tweede meeste moerdertaalsprekers in suid afrika ná zoeloe omtrent miljoen mense gebruik xhosa as tweede taal en dit is die tweede mees verspreide taal in suid afrika die taal is ook nou verwant aan zoeloe en is deel van die nguni taalfamilie xhosa en zoeloe is onderling verstaanbaar en kan byna as dialekte van dieselfde taal gesien word xhosa is een van die amptelike tale van zimbabwe die taal was oorspronklik slegs n spreektaal gewees soos baie ander inheemse tale van afrika eers sedert persone van europese afkoms soos die engelsman henry hare dugmore die taal bestudeer en n grammatika ontwikkel het vir n geskrewe taal kon mense ook in xhosa skryf alle oorvertellings was dus mondelings of in n ander taal wat neergeskryf kon word daarom is dit ook moeilik om geskrewe geskiedenis te vind algemene woorde en frases net soos by ander bantoetale speel in xhosa se grammatika die voorvoegsels wat die selfstandige naamwoord se klas aangee of daarna verwys n baie belangrike rol in xhosa is daar nog klasse wat onderskei kan word in proto bantoe was dit gewees en in xhosagrammatika word gewoonlik die nummering van proto bantoe behou xhosa het die klasse en klasse en kom nie meer voor nie daar is drie naamvalle wat onderskei kan word die nominatief die vokatief en die lokatief daar bestaan n vierde vorm die predikatiefvorm wat nie regtig n naamval genoem kan word nie alle selfstandige naamwoorde het in die nominatief n voorvoegsel wat gewoonlik uit twee dele opgebou is hoewel soms die tweede deel weggelaat word byvoorbeeld die voorklinker word weggelaat indien die woord as a vokatief gebruik word of indien die sin n negatiewe betekenis het dit kan beteken dat die tweede deel weer terugkeer in die lokatiefnaamval verander die voorklinker sommige lokatiewe kry ook n agtervoegsel ini wat palatalisasie kan veroorsaak die lokatief dui meestal n plek aan maar daar is ander betekenisse die predikatiefvorm kry ng n voorvoegsel dit is ng vir klasse en l vir klasse dit word gebruik waar afrikaans die koppelwerkwoord wees gebruik dit word egter ook in passiewe sinne gebruik waar afrikaans die agens met deur aangee die voorvoegsel gee aan tot watter klasse die selfstandige naamwoord behoort vir umntu is dit klasse vir ihashe klasse ander woorde in die sin wat na dié woord verwys kry n ooreenkomende voorvoegsel om na hierdie klasse aan te dui byvoorbeeld vir n werkwoord soos hamba wat loop beteken hierdie twee klasses bevat veral mense persone of organisasie klasse is gewoonlik die meervoud van klasse daar is twee subklasses die een het n volledige voorvoegsel die ander n gereduseerde die volledige voorvoegsels is um klasse en aba klasse vir persoonsname word die gereduseerde voorvoegsels u en oo gebruik die voorvoegsel vir die werkwoord is u en aba dit is veral bome riviere en ander goeters wat in die natuur gevind word klasse is gewoonlik die meervoud van klasse die voorvoegsels is um en imi die voorvoegsel is i li die volledige voorvoegsel word net vir stamme met een lettergreep gebruik langer woord kry i maar die li element keer terug in die vokatief en die negatief sommige woorde in hierdie klas gee goeters weer dat in pare voorkom soos n oog die meervoude is gewoonlik in klas die werkwoord kry li hierdie klas kan meervoude van klas wees maar dit kan ook woorde met n kollektiewe betekenis wees soos volke of stowwe die voorvoegsel is ama die werkwoord kry a die voorvoegsel is isi en izi die werkwoord kry si en zi hierdie klasse bevat alle tale ook gewoontes en kulturele gebruike ook leenwoorde wat met s begin kan in hierdie klas kom dit is n groot klasse wat die meeste leenwoorde bevat xhosa kan maklik n vreemde woord in die hele voorvoegselstelsel inlyf sit n i daarvoor en dit is n nuwe xhosawoord die voorvoegsel kan i of in wees voor die meervoude is dit voluit izin of izi maar dit word dikwels gereduseer tot iin of ii die werkwoord ky i en zi die voorvoegsel is u lu en die werkwoord kry lu indien daar n meervoud is is dit in klas die voorvoegsel is ubu en die werkwoord kry bu daar is gewoonlik geen meervoud en die vertaling in afrikaans is dikwels n woord met n agtervoegsel soos heid of skap die voorvoegsel is uku en die werkwoord kry ku hierdie klas bevat die infinitiewe van die werkwoord wat ook as selfstandige naamwoord gebruik kan word eintlik is die idee dat n selfstandige naamwoord in n enkel en n meervoud dat wil sê net in twee klasses sal kan moet voorkom n vooroordeel vanuit die indo europese tale in der waarheid kan n xhosawoord in verskeie klasse voorkom byvoorbeeld die woorde umntu abantu isintu uluntu ubuntu is eintlik vyf vorme van dieselfde woord ntu wat in klasse en kan voorkom dit geld ook vir umxhosa amaxhosa isixhosa en ubuxhosa die gebiedende wys is eenvoudig die stam van die werkwoord in die meervoud word ni tegevoeg die infinitief van die werkwoord is n selfstandige naamwoord van klas en begin met die voorvoegsel uku of indien die stam met n klinker begin ukw of uk daar is party agtervoegsels wat die betekenis van die werkwoord subtiel kan verander byvoorbeeld werkwoorde het eie vorme vir die passief op wa die agtervoegsel la betrek die werkwoord op n voorwerp soos be of na in afrikaans daar is dikwels ook n kausatiefvorm op isa soms is daar n resiproke vorm op na die negatief kry gewoonlik n dubbel ontkenning die onderwerpe en voorwerpe het hulle eie voorvoegsels wat afhang van persoon en klasse sien tabel die teenwoordige tyd continuous tense het ya tussen die onderwerp se voorvoegsel en die stam met n lydende voorwerp word dit die negatief het n dubbele ontkenning zoeloe isizulu in zoeloe is die taal van die zoeloes en is een van die elf amptelike landstale van suid afrika dit word deur sowat miljoen mense as moedertaal gepraat sensus dit maak dit die taal met die meeste moedertaalsprekers in suid afrika omtrent miljoen mense gebruik zoeloe as tweede taal en dit is die tweede mees verspreide taal in suid afrika die grootste hoeveelheid van die zoeloesprekers woon in kwazulu natal die taal is ook nou verwant aan xhosa en is deel van die nguni taalfamilie xhosa en zoeloe is onderling verstaanbaar en kan byna as dialekte van dieselfde taal gesien word die taal was oorspronklik slegs n spreektaal gewees soos baie ander inheemse tale van afrika eers sedert persone van europese afkoms soos prof dirk ziervogel die taal bestudeer en n grammatika ontwikkel het vir n geskrewe taal kon mense ook in zoeloe skryf alle oorvertellings was dus mondelings of in n ander taal wat neergeskryf kon word daarom is dit ook moeilik om geskrewe geskiedenis te vind algemene woorde en frases irak arabies al ir koerdies era amptelik die republiek irak arabies jumhryyat al ir koerdies komari era is n land in die midde ooste en suidwes asië irak grens aan turkye in die noorde iran in die ooste koeweit in die suidooste saoedi arabië in die suidweste en beide sirië en jordanië in die weste irak het ook n baie nou kuslyn aan die persiese golf wat strek tussen iran in die ooste en koeweit in die suide irak vroeër bekend as mesopotamië het n bloeddorstige geskiedenis met gewelddadige oorloë teen persië nou iran en die ottomaanse ryk nou turkye irak onder die bewind van die voormalige president saddam hoesein was ook betrokke in drie van die grootste oorloë in die laaste helfte van die ste eeu die iran irakse oorlog die golfoorlog en die irakse oorlog onderskeidelik ook as die eerste die tweede en die derde golfoorlog bekend irak lê in die gebied wat voorheen deel was van mesopotamië land van twee riviere uit grieks weens sy ligging tussen die eufraat en tigrisriviere ook bekend as die wieg van die beskawing omstreeks v c het die sumeriese kultuur hier ontstaan en is die eerste skrif die spykerskrif ontwerp in v c het die akkadiese militêre leier sargon die gebied verower irak het koeweit op augustus eensydig ingeval en dit het gelei tot operasie desert storm op januarie toe die verenigde state en ander lande irak aangeval het met die seën van verenigde nasies resolusie ongeveer miljoen ton ammunisie is gebruik teen irak gelyk aan hirosjima atoombomme n skietstaking is op februarie deur die verenigde state aangekondig opstandigheid is deur die regering van hoesein onderdruk saddam hoesein se ba ath party het die land van tot met n ystervuis regeer hoesein het in as president van irak aan bewind gekom toe generaal ahmed bakr deur middel van n staatsgreep afgesit is onder hoesein se outokratiese bewind het irak drie oorloë gevoer die iran irakse oorlog die golfoorlog en die irakse oorlog onder die bewind van die ba ath party is die soenni gemeenskappe deur hoesein se regering bevorder omdat hy deel van dié gemeenskap was die sjiiete en koerde het baie swaar gekry onder die regering wat duisende van hulle uitgemoor het veral omdat hulle n beweerde bedreiging vir die ba ath regering was die regering se gewelddadige beleide het selfs veroorsaak dat die sjiiete en koerde die pro sjiïtiese iran in die oorlog ondersteun het irak bestaan uit provinsies die grootste dele van irak is woestyn alhoewel die gebied tussen die twee riviere uit uiters vrugbare grond bestaan die noord en noordoostelike dele van die land bestaan hoofsaaklik uit bergreekse terwyl die suidelike dele moerasagtige grond is die moerasse is egter deur hoesein se regering gedreineer uit weerwraak teen die gebied se inwoners vir hul ondersteuning aan die amerikaners na die eerste golfoorlog irak het die vyfde grootste bekende ruoliereserwes ter wêreld ongeveer miljoen irakiërs woon in die buiteland hulle bestaan hoofsaaklik uit koerde en sjiiete wat weens politieke onderdrukking uit irak gevlug het binne irak bestaan ongeveer van die bevolking uit arabiere die res bestaan hoofsaaklik uit koerde asiate assiriërs en turke ongeveer van die bevolking is moslems sjiiete en soenniete gnostisisme jesiede en sowat is christene ierland iers éire e engels ireland arlnd ulster skots airlann rln is die derde grootste eiland van europa en die mees westelike van die britse eilande met n lengte van kilometer n breedte van kilometer en n totale oppervlak van vierkante kilometer die eiland wat dikwels ook die groen eiland genoem word lê tussen die atlantiese oseaan in die weste en die ierse see in die ooste die onverwagte uitkoms van ierland se rewolusionêre periode tussen en was die vestiging van twee ierse state op die eiland die onafhanklike republiek ierland met miljoen oorwegend rooms katolieke inwoners beslaan vyf sesdes van ierland se oppervlak terwyl noord ierland met n histories merendeels protestantse bevolking van miljoen van ierse skotse en engelse afkoms een van die verenigde koninkryk se vier lande is in noord ierland is ongeveer van die bevolking lidmate van protestantse kerke en rooms katoliek die laagliggende vlaktes van sentraal ierland met hulle groot aantal mere waaronder die bekende lough neagh in noord ierland word deur bergreekse langs die kusgebiede omsluit carrauntuohill iers corrán tuathail in die macgillicuddy s recks van suidwes ierland is die hoogste bergpiek op meter bo seevlak die shannon is met n lengte van kilometer die langste rivier van ierland die gematigde klimaat en gelykmatige reënval bevorder die plantegroei en danksy die sappige groen weivelde staan ierland ook as die groen eiland bekend ierland beskik oor n aantal nasionale parke dwarsoor die eiland ierland het oor die algemeen n kleiner aantal spesies as byvoorbeeld sy oostelike buureiland groot brittanje of die europese vasteland aangesien die eiland ná die einde van die ystydperk deur die stygende waterpeil van die atlantiese oseaan baie vinnig geïsoleer is daar is net inheemse soogdierspesies waaronder dasse vosse en krimpvarkies bepaalde spesies soos die edelhert word egter slegs in die nasionale parke aangetref ierland is ook een van min gebiede waar geen inheemse slangspesies voorkom nie die meeste sportsoorte in ierland word onder n beheerliggaam vir die hele eiland organiseer dit wil sê spelers uit albei dele van dié eiland mag vir n gemeenskaplike ierse span optree bekende voorbeelde sluit in die ierse nasionale hokkiespan die ierse nasionale krieketspan en die ierse nasionale rugbyspan in teenstelling met krieket rugby en veldhokkie stur die republiek ierland en noord ierland vir netbal en sokker toernooie aparte spanne israel ook israël hebreeus yisr el arabies isrl amptelik die staat israel hebreeus mednat yisr el medi nat jisa el arabies dawlat isrl dawlat isra il is n demokratiese republiek in die midde ooste en antieke tuisland van die jode dit oorvleuel gedeeltelik met palestina tuisland van die palestyne israel word begrens deur sirië en libanon in die noorde jordanië in die ooste egipte in die suidweste en die middellandse see in die weste die amptelike hoofstad is jerusalem die setel van die presidentswoning regeringskantore hooggeregshof en die parlement knesset die sentrum van ekonomiese en tegnologiese aktiwiteit is tel aviv hier is ook die meeste ambassades gesetel as gevolg van zionisme wat n joodse tuisland in die destydse britse mandaat vir palestina geëis het is die moderne staat israel op mei uitgeroep en feitlik onmiddellik deur arabiese lande aangeval die geskiedenis van dié land tot op hede was en bly omstrede en die vroeë jare van die ste eeu word gekenmerk deur aanvalle op israeli burgers deur palestynse vegters en n gepaardgaande determinasie van die regering van israel om n totale skeiding in die alledaagse lewe tussen die palestyne wat grotendeels nie israeli burgers is nie en die burgers van israel te bewerkstellig nie joodse burgers van israel waaronder sowat een miljoen arabiessprekende mense geniet burgerskap en stemreg sedert mei regeer die netanyahu iv kabinet met benjamin netanyahu van die likoed party as eerste minister israel strek oor n lengte van kilometer in noord suidelike rigting terwyl dit tussen en kilometer wyd is die land word in die noorde deur libanon in die ooste deur sirië en jordanië en egipte in die suidweste begrens die land het n kuslyn langs die middellandse see in die weste en aan die golf van eilat wat ook as golf van akaba bekend staan in die suide in die ooste vloei die jordaanrivier alhoewel die land baie klein is is daar verskillende klimaatsones die beboste noorde het n gematigde klimaat terwyl die suide baie warm en woestynagtig is sowat die helfte van israel se oppervlak word deur woestyne soos die negev beslaan die kusgebiede langs die middellandse see en die jordaanvallei is subtropiese gebiede die dooie see aan die israel jordaanse grens is die laagste plek onder seespieël ter wêreld gedurende die sesdaagse oorlog het israel in die wesoewer engels west bank van die hasjemitiese koninkryk van jordanië die golanhoogtes van sirië en die sinai skiereiland van egipte verower israel het sy troepe en setlaars op die sinai skiereiland in en dié in die gasastrook tot by september onttrek die toekomstige status van die wesoewer die gasastrook en die golanhoogtes is tans nie duidelik nie die totale oppervlak van israel sonder die gebiede wat in verower is beslaan vierkante kilometer waarvan een persent water die totale oppervlak van alle gebiede wat tans deur israel beheer word is vierkante kilometer oos jerusalem en die golanhoogtes ingesluit insluitend die wesoewer wat gedeeltelik selfregerende status gekry het beslaan israel se oppervlak vierkante kilometer daar is vier metropolitaanse gebiede in israel met n bevolking van sowat miljoen is israel tans op die ste plek van die ranglys van state volgens bevolking sowat persent van die bevolking is verstedelik die joodse godsdiens en westerse modernisme oefen die grootste invloede op die huidige israelse samelewing uit alhoewel ook ander godsdienste en kulture van die midde ooste n rol speel israelse burgerskap kan deur geboorte of inburgering verkry word ook dubbel burgerskap word erken onder meer in die geval van amerikaanse jode wat hulle in israel gevestig het en ingeburger is die reg op godsdiensvryheid word in die israelse grondwet gewaarborg en die groot aantal heilige plekke in die land word deur die betrokke godsdienstige gemeenskappe beheer die vrye toegang en beskerming teen ontwyding word deur n aantal wette beskerm amptelike statistiek verdeel die bevolking in burgers van joodse en nie joodse afkoms in die jaar was persent van alle israelse burgers van joodse afkoms uitgesluit die bevolking van die besette gebiede die joodse bevolking word verdeel in daar is ook klein minderhede droese persent armeniërs baha i alawiete ahmadi en tsjerkesse meer as die helfte van die arabiese bedoeïene het tans n vaste woonplek terwyl die ander die tradisie van n nomadiese leefwyse bewaar het hulle bly egter in bepaalde gebiede van die land sowat een miljoen immigrante het uit die gebiede van die voormalige sowjetunie gekom waarvan meer as n driekwart miljoen in die tydperk tussen en meer as israeli s het hulle in nedersettings in die wesoewer gebied gevestig in het sowat setlaars hulle aan die gasastrook onttrek hebreeus en arabies was reeds in die tydperk van die britse mandaat oor palestina naas engels die amptelike tale ivrit die moderne hebreeus is die huistaal van die meeste israelse burgers terwyl sowat een miljoen arabies as moedertaal praat arabiese skole gebruik arabies as onderwystaal en die taal is naas engels ook n belangrike vak in hebreeuse skole amptelike dokumente soos wette is in hebreeus en arabies beskikbaar mense in israel het een van die hoogste lewensverwagtings ter wêreld met jaar vir vroue en jaar vir mans in augustus was persent van israel se bevolking joods dit maak van israel die enigste land ter wêreld met n joodse meerderheid van die joodse bevolking beskou ses persent hulself as charedim of ultra ortodokse jode nege persent as vrome jode persent as joodse tradisionaliste en persent as sekulêre jode sowat persent is christene persent moslems persent droese en persent ander die rooms katolieke kerk is die grootste christelike kerk in israel met sowat lede n klein minderheid jode na ramings sowat lidmate in gemeentes is messiaanse jode wat die joodse kultuur en die meeste leerstellings van die joodse godsdiens aanvaar maar nogtans jesus van nasaret as messias beskou hulle word deur ander jode meestal as christene beskou van die sowat persent israelse arabiere is soennitiese moslems n klein minderheid van moslems behoort tot die ahmadiyyah hervormingsbeweging wat die tolerante en vreedsame aspekte van die islamitiese geloof beklemtoon daar is ook n klein minderheid van enkele honderd bahá veral in haifa en omgewing waar ook sommige van hulle belangrikste heiligdomme te vinde is daar bestaan n klein samaritaanse gemeente van sowat lidmate wat in israel en op die besette wesoewer woon sendingwerk is in israel verbode toe die onafhanklikheidsoorlog in uitgebreek het is die joodse bevolking in die britse mandaatgebied palestina op sowat beraam nogtans het hierdie minderheid beslissende ekonomiese invloed uitgeoefen veral omdat ondernemings in joodse besit die britse leër en ander geallieerde magte wat tydens die tweede wêreldoorlog in die midde ooste gestasioneer was van baie benodigde basiese goedere voorsien het in n tyd toe miljoene joodse burgers in europa slagoffers van die nasionaalsosialistiese verdelgingsbeleid geword het het die britse mandaatgebied ekonomiese voorspoed ervaar wat later die materiële basis vir israel se ontwikkeling sou vorm die tydperk tussen en was n periode waartydens immigrasie van joodse burgers uit alle wêrelddele tot vinnige bevolkingsgroei gelei het terwyl kapitaal in groot hoeveelhede uit die buiteland ingevoer is het die totale bruto nasionale produk bnp en die bnp per capita buitengewoon sterk groei getoon die bnp het in hierdie tydperk jaarliks met n gemiddeld van persent toegeneem hierdie groei het in die volgende periode tussen en verstadig tot sowat twee persent die bnp per capita het selfs gestagneer en terwyl die periode tussen en nog deur n enkelsyfer inflasiekoers gekenmerk is het dié koers dramaties versnel tot n maksimum van persent in in enkele jare en is israel se bronne van korttermynfinansiering byna volledig uitgeput om die tekort op die betalingsbalans te dek die regering het in julie ekonomiese noodmaatreëls toegepas om die hiperinflasie wat die ekonomiese oorlewing van die land bedreig het te bowe te kom laat in het die inflasiekoers skerp gedaal tot persent nog merkwaardiger was die sukses wat by die vermindering van die begrotingstekort behaal is teen die begin van die fiskale jaar was dit byna nul die noodmaatreëls het n einde gemaak aan n periode van veertien jaar waartydens die ekonomie deur stygende inflasie waardeverlies van israel se geldeenheid en groot begrotingstekorte ontwrig is hulle het ook die ekonomiese stabiliteit verseker wat benodig is om alle strukturele tekortkominge wat die groei van die ekonomie sedert bemoeilik het uit die weg te ruim israel het sedert sy stigting in van n agrariese ekonomie met sosialistiese elemente met kibboetsim of kollektiewe gemeenskappe en die invloedryke vakbondvereniging histradoet as belangrikste rolspeler in sosiaal politiese opsig tot n uitvoergerigte ope markekonomie met n sterk hoëtegnologiebedryf ontwikkel met die europese unie die verenigde state en die volksrepubliek china as belangrikste handelsvennote is israel volledig in die wêreldekonomie geïntegreer en het in by die oeso aangesluit israel beskik oor min natuurlike hulpbronne en beperkte watervoorrade maar het ongeag sy relatief klein oppervlakte n gediversifiseerde ekonomie in die groot metropolitaanse gebiede van tel aviv haifa en jerusalem het n moderne dienste en hoëtegnologiebedryf ontstaan waar talle globale ondernemings filiale gestig het israel is die derde belangrikste land van oorsprong na die vsa en die volksrepubliek china van tegnologiemaatskappye waarvan die aandele aan die new yorkse nasda aandelebeurs genoteer word die twee grootste aanlegte van die amerikaanse mikroskyfie vervaardiger intel buite die vsa is in jerusalem en kirjat gat gesetel israel is n geïsoleerde nywerheidsland temidde van onderontwikkelde arabiese lande en afhanklik van invoere van ru olie steenkool voedsel ongeslypte diamante en wapentuig sy hoofsaaklike uitvoere is geslypte diamante hoëtegnologie produkte wapentuig sagteware artsenymiddels chemiese produkte sagtevrugte groente en blomme die belangrikste nywerhede is metale elektroniese en biochemiese toerusting halfgeleiers verwerkte voedsel chemiese en verwante produkte en vervoertoerusting die land se dienstesektor is hoogs ontwikkel en sy diamantenywerheid is een van die belangrikste verskaffers van geslypte en gepoleerde diamante ter wêreld israel is een van die internasionale sentrums van sagtewareontwikkeling en n gewilde toeristebestemming nywerheidstreke in die sentrum van die land kontrasteer met periferiese gebiede in die noorde en suide van die land wat op n hoogs ontwikkelde landbousektor en kleiner nywerhede steun kenmerkend vir die landboubedryf in hierdie landsdele is dat daar nog steeds kollektiewe ondernemings soos kibboetsim en mosjawim bestaan die landbousektor se bydrae tot die bruto binnelandse produk bbp het egter tot sowat twee persent gedaal in israel vorm hoogs opgeleide en globaal georiënteerde spesialiste saam met meer behoudende godsdienstige bevolkingsgroepe en etniese minderhede wat dikwels slegs n marginale rol in die ekonomiese lewe speel n heterogene bevolking wat uitdagings aan die sosioekonomiese beleid van die land bied terwyl die per capita bbp tans sowat persent van die gemiddeld vir alle oeso lidlande beloop is die persentasie arm huishoudings dubbel so groot israel se bruto geografiese produk het in miljard vsa dollar beloop wat gelykstaan aan n per capita inkomste van sowat vsa dollar ná die einde van die koue oorlog het israel se ekonomie voordeel getrek uit die immigrasie van talle wetenskaplikes en ander akademies opgeleide werkers uit die voormalige sowjetunie en die uitbreiding na nuwe markte die ekonomiese groeikoers het sedert weens die dalende aantal nuwe immigrante en die regering se streng monetêre beleid effens verstadig die inflasiekoers het in skerp begin daal israel se lopende rekening van die betalingsbalans is vroeër deur n permanente tekort gekenmerk wat goed gemaak is deur die invloei van kapitaal uit die buiteland en staatslenings sowat die helfte van israel se buitelandse skuldlas is van amerikaanse oorsprong die verenigde state verskaf finansiële en ekonomiese hulp aan israel en waarborg saam met lande soos byvoorbeeld duitsland israelse lenings of verskaf self lenings teen n lae rentekoers dié twee lande is waarborge vir die soewereiniteit van die staat israel en hulle bystand werk ook die negatiewe gevolge van die arabiese boikotte en sanksies teen weens die lae vlak van ekonomiese integrasie met die omliggende arabiese buurlande bestaan handelsbande hoofsaaklik met oorsese lande in en uitvoere beloop respektiewelik en persent van die bbp in die afgelope jare was daar n merkwaardige oorskot op die lopende rekening van die betalingsbalans israel se ekonomie het in en met respektiewelik en persent sterker gegroei as dié van ander nywerheidslande die groeikoers het in verswak tot persent maar sal in volgens ramings van die internasionale monetêre fonds weer versnel tot persent die werkloosheidsyfer het in julie ses persent beloop die laagste persentasie in twintig jaar die europese unie is tans die belangrikste handelsvennoot vir israel die belangrikste bilaterale handelsvennote is die verenigde state en die volksrepubliek china daarnaas word die meeste goedere uit duitsland belgië switserland en italië ingevoer die belangrikste bestemmings vir uitvoere is belgië indië die verenigde koninkryk nederland en duitsland in en het rekordgetalle besoekers in israel aangekom in het die getal toeriste met persent toegeneem tot meer as miljoen israel se uiteenlopende kultuur spruit uit die verskeidenheid van sy bevolking jode uit diaspora gemeenskappe dwarsoor die wêreld het hul kulturele en godsdienstige tradisies met hulle saamgebring wat n smeltkroes van joodse gebruike en gelowe geskep het arabiese invloede is in baie kulturele sfere aanwesig soos argitektuur musiek en kookkuns israel is die enigste land ter wêreld waar die lewe om die joodse kalender wentel werk en skoolvakansies word bepaal deur die joodse vakansiedae en die amptelike rusdag is saterdag die joodse sabbat johannesburg xhosa egoli zoeloe igoli letterlik plek van goud is die vernaamste sake en bevolkingsentrum van suid afrika met n oppervlakte van vierkante kilometer en n bevolking van in die metropolitaanse gebied volgens die sensus van die huidige stad johannesburg metropolitaanse munisipaliteit is n polisentriese metropool wat sowat vyfhonderd voorstede en dorpsgebiede insluit naas die vroeëre stadsgebied ook voorheen onafhanklike munisipaliteite soos midrand sandton en randburg soweto is tans die grootste voorstad en ook die mees uitgestrekte historiese swart woonbuurt johannesburg is nie een van suid afrika se drie hoofstede nie net pretoria kaapstad en bloemfontein het besondere status as respektiewelik die regeringshoofstad parlementsetel en geregtelike hoofstad maar dit vervul nogtans n belangrike administratiewe en geregtelike funksie as die hoofstad van die gautengprovinsie en setel van die konstitusionele hof van suid afrika johannesburg is ook die sentrum van n verstedelikte gebied met meer as miljoen inwoners wat van pretoria in die noorde tot by vereeniging in die suide strek die stad is die derde grootste in afrika na kaïro en lagos en die enigste in afrika wat as n wêreldstad of global city beskou word n ekonomiese masjienkamer wat die hele suider afrika met die wêreldekonomie verbind onder meer danksy die plaaslike hoofkantore van mynboureuse en die johannesburgse effektebeurs jeb of jse wat op wêreldvlak mededingend is met sabmiller en anglo american het daarnaas twee multinasionale ondernemings hul oorsprong in die goudstad johannesburg is net een van ongetelde delwerstede wat êrens op aarde op n spesifieke oomblik in die geskiedenis byna oornag ontstaan het maar terwyl die meeste van hulle ná n relatief kort tydperk as verlate spookdorpe geëindig het sodra hul goudvoorrade uitgeput was is johannesburg as suid afrika se laat victoriaanse kits en wonderstad op n oorspronklik byna verlate en windverwaaide plato van die transvaalse hoëveld tydens die grootste goudstormloop ooit gestig om te bly en n meteoriese ekonomiese opgang te beleef nadat europa se leidende bankhuise die diepvlakmynontwikkeling van die randse goudmyne begin finansier het ander dinge was en is tydelik so het johannesburg wat sy boukuns betref nooit na die verlede teruggekyk nie as een van die snelgroeiendste metropole ter wêreld het johannesburg dus ook nie geskroom om weg te doen met sy historiese erfenis nie historiese geboue moes plek maak vir nuwe wolkekrabbers terwyl die implementering van die beleid van aparte ontwikkeling vir etniese groepe die sloping van hele woonbuurte soos sophiatown beteken het vandag is johannesburg n smeltkroes van tale en kulture wat steeds nuwe aankomelinge van dwarsoor afrika lok die stad wat nege persent van die vasteland van afrika se bruto geografiese produk oplewer verseker vir sy inwoners n lewenstandaard bo die gemiddelde van afrika sy stadsuitleg met funksionele buurte soos n sentrale en noordelike sakedistrik en honderde residensiële voorstede wat n groot verskeidenheid sosio ekonomiese omgewings en ontwikkelingsvlakke verteenwoordig sy moderne boukuns en n netwerk van snelweë toon baie ooreenkomste met dié van amerikaanse metropole net soos in new york stad een van johannesburg se tweelingstede het n wye kloof tussen arm en ryk en ander sosiale vraagstukke ook neerslag gevind in hoë misdaadsyfers johannesburg is saam met ander derdewêreldmetropole soos rio de janeiro as een van die gevaarlikste stede ter wêreld gereken volgens n studie deur mercer oor die lewenskwaliteit in stede regoor die wêreld het johannesburg die ste plek verwerf die derde beste in suid afrika net na durban en kaapstad die oorsprong van johannesburg se naam is tot vandag toe omstrede n aantal mense met die naam johannes was tydens die vroeë geskiedenis van die stad betrokke van hulle was die hoofklerk verbonde by die kantoor van die landmeter generaal hendrik dercksen christiaan johannes joubert n lid van die volksraad en die republiek se mynbouhoof n ander was stephanus johannes paulus kruger bekend as paul kruger president van die zuid afrikaansche republiek zar tussen en johannes meyer eerste regeringsamptenaar in die omgewing is n ander moontlike naamgewer presiese optekeninge vir die naamkeuse het verlore gegaan johannes rissik en johannes joubert was lede van n afvaardiging wat na engeland gestuur is om om mynregte vir die gebied te verkry ná joubert is n park in die stad en ná rissik is een van die hoofstrate genoem waar die histories belangrike maar nou vervalle rissikstraat poskantoor geleë is die stadsaal is ook in rissikstraat geleë johannesburg lê in die oostelike deel van die hoëveldplato die sentrale plato van suid afrika wat deur uitgestrekte glasvlaktes gekenmerk word en teen die suidelike uitlopers van die witwatersrand n lae rotsige bergreeks wat deur die provinsie gauteng loop en die waterskeiding tussen die atlantiese en die indiese oseaan vorm johannesburg strek van orange farm in die suide tot by midrand in die noorde en grens aan twee ander metropolitaanse gebiede pretoria tshwane in die noorde en ekurhuleni in die ooste met n oppervlakte van km het johannesburg se metrogebied uitgebrei nes dié van ander groot westerse metropole soos sydney londen new york stad en los angeles johannesburg is op n gemiddelde hoogte van meter bo seevlak geleë met die laagste punt op en die hoogste punt op meter dit is naas meksikostad en phoenix in arizona verenigde state een van min metropole wat ng aan die see ng teen n rivier of ander water lê kunsmatige bebossing meer as tien miljoen bome is in die grasveldlandskap van johannesburg geplant maak van suid afrika se ekonomiese spilpunt een van die groenste metropole op aarde johannesburg het n subtropiese hooglandklimaat met n gemiddelde maksimumtemperatuur van c in januarie en c in junie die stad beleef n gemiddeld van agt sonskynure per dag dwarsdeur die jaar wintertemperature kan tot vriespunt daal alhoewel daar gewoonlik byna geen sneeuval is nie die stad lê in n somerreënstreek waar die meeste neerslae in die somermaande val dikwels op laat namiddae tydens hewige elektriese storms die gemiddelde jaarlikse reënval is millimeter met n groot jaarlikse variasie so ervaar die gebied ook droogteperiodes met langdurige gebrek aan neerslae sneeuvlokkies het wél in die winters van en geval verder terug in die verlede het swaar sneeuneerslae wat met n sterk en koue suidewind gepaard gegaan het op en september op die transvaalse hoëveld voorgekom op september van dié jaar het dit die hele dag in johannesburg gesneeu die goudstad is daarnaas net soos ander plekke op die hoëveld verskeie kere deur tornado s getref soos ook in oktober oktober en januarie die transvaalse hoëveld is egter ook sonder tornado s n gunstelingplek vir stormjagters met gereelde donderstorms in die somermaande en indrukwekkende weerligstrale wat die nagtelike hemel oor johannesburg verskeur donderstorms gaan gepaard met kort maar hewige reënbuie sterk winde en rollende donker wolke lugbesoedeling bly n knelpunt veral gedurende die wintermaande wanneer die weswaartse vloei van lugmassas vanuit die indiese oseaan deur termiese inversies belemmer word naas motoruitlaatgasse dra die gebruik van steenkool vir kookdoeleindes en verhitting tot die hoë lugbesoedelingsvlakke by wat veral in swart woonbuurte meetbaar is die meeste wetenskaplike studies oor die goudstad het johannesburg beperk hulle tot die ruimtelike verwesenliking van ongelyke ekonomiese verhoudinge en stadsbeplanning binne die raamwerk van die beleid van afsonderlike ontwikkeling so is die skrywers van die meeste monografieë oor johannesburg ná apartheid behep met die groei val en heropbou van n etnies gesegregeerde stad hulle dokumenteer en periodiseer die geskiedenis en ontwikkeling van munisipale administrasie verstedelikingspatrone en stedelike groei vanaf die koloniale tydperk tot hede verduidelik die oorspronge en konsolidasie van etnies verdeelde woonbuurte of groepsgebiede en beskryf hoe die owerheid rasgebaseerde bevoorregting onder voorwendsel van openbare gesondheid asook wetgewing aangaande stadsbeplanning en behuising vir een groep beding en ander daarvan uitgesluit het sommige ondersoeke neem die stad se ontstaansperiode die laaste kwart van die de eeu en die tydperk van ongebreidelde laissez faire kapitalisme as vertrekpunt en skets n oënskynlik eenvormige beeld van n stad waar mynbou die akkumulasie van ongekende hoeveelhede kapitaal vir n klein groepie entrepreneurs moontlik maak terwyl n kosmopolitiese werkersklas met sy klassestyd in opstand teen dié bourgeoisie kom n gunstelingonderwerp in sekere strominge van moderne suid afrikaanse geskiedskrywing wat vasgevang is in denkbeelde van ekonomiese ongelykhede en uitbuiting studies oor johannesburg se voorstede laat die kollig op nuwe swart middelklas elites val wie se aspirasies en waardes van persoonlike prestasie status gesinslewe ruimte veiligheid en sport bes moontlik binne die infrastruktuur van n omheinde voorstad vervul en uitgeleef kan word al handhaaf hulle nog bande met die tradisionele lewe in swart woonbuurte n ander meer omvattende visie oor johannesburg is dié van n enjinkamer nie net van die nasionale ekonomie nie maar van mense met uiteenlopende etniese kulturele godsdienstige opvoedkundige en geografiese agtergronde wat versigtig met mekaar in aanraking kom van nuwe leefstyle en tegnologieë as n europese stad in afrika of amerika in afrika soos dit al genoem is kan johannesburg nie gereduseer word tot een van die hooftonele van rasseskeiding nie die geskiedkundige gebeurtenisse en prosesse moet ook teen die agtergrond van n globale vloei van mense idees en goedere ondersoek word sommige navorsers wys daarop dat johannesburg van begin af sy eie metropolitaanse leefstyl geskep het n splinternuwe verbruikerswêreld en nuwe boutegnieke het skielik op n voorheen verlate plato gestalte gekry johannesburgers het al vroeg begin eksperimenteer met die nuutste tegnologiese ontwikkelinge van die noordelike halfrond voorafvervaardigde boustukke en ander elemente is vir winkelfasades gebruik winkelarkades is van prismatiese glasdakke voorsien straatbeligting is deur middel van gaslampe voorsien daarna is elektriese beligting ingevoer net soos telefoondrade geïnstalleer is om finansiële instellings met mekaar te verbind perdetrems wat hul bestemmings in die voorstede op borde aangedui het en vanaf treine wat die binneland in die internasionale netwerk van hawens en seeroetes ingeskakel het in die goudstad se georganiseerde uitleg het handelsplekke en kommersiële strate sentraal gestaan terwyl die stadsbeeld oorheers is deur banke en ander finansiële instellings kantoorgeboue klubs en die hoofkwartiere van mynbouondernemings johannesburgers het noue bande gehandhaaf met metropole in die noorde die nuutste modes uit londen parys en new york was te koop in plaaslike winkels net soos die nuutste amerikaanse motors juweliersware fin de sicle versierings tekstiele en muurpapiere uit londen se west end die nuutste produklyne van manchester katoen en ander goedere wat op die wêreldmark beskikbaar was mense het al vir die afgelope honderd eeue in die gebied gewoon waar johannesburg sou ontstaan opgrawings wat op die melvillekoppies onderneem is het n ystersmeltkroes opgelewer houtskool wat daarin gevind is is omtrent jaar oud die skalierots wat ook op die koppie voorkom bevat baie yster argeoloë het ook n nedersetting uit die middel steentydperk miskien jaar gelede gevind daar is ook klipwerktuie wat omtrent jaar oud kan wees die argeoloog en ystertydperkspesialis revil mason destyds direkteur van die argeologiese navorsingspan en navorsingsprofessor verbonde aan die universiteit van die witwatersrand se departement argeologie het soortgelyke strukture by klipriviersberg en waterval corriemoor northcliff gevind die plaas braamfontein sou n belangrike deel van johannesburg word die plaas is in aan gerrit bezuidenhout toegeken wat dit onmiddellik aan sy broer f j bezuidenhout oorgedra het dit was omtrent morg hektaar groot en is in in drie verdeel die suidelike deel is aan die oorspronklike eienaar gerrit bezuidenhout oorgedra in was j j lindeue die eienaar van die suidelike deel wat aan randjeslaagte gegrens het die oostelike deel is aan f j van dyk verkoop ná n paar tussengangers het dirk geldenhuys in die eienaar geword die westelike gedeelte is aan c w bezuidenhout oorgedra in is hierdie deel aan frans en louw geldenhuys verkoop vir frederick jacobus bezuidenhout het in die eienaar van doornfontein geword dit was steeds syne in turffontein is in aan abraham smit toegeken die plaas is ook onderverdeel en in was paul andries ras die eienaar van die grootste gedeelte daarvan langlaagte het n lang geskiedenis van onderverdeling verskillende eienaars en geskille oor eienaarskap sedert die s het prospekteerders na goud en ander minerale in die transvaal gesoek die eerste goudrif is in in die groensteengordel oos van potgietersrus gevind die eerste goudmyn is dan ook daar gevestig in is die eerste stoomaangedrewe stampmeul daar in werking gestel teen daardie tyd het die aandag egter na sabie en pelgrimsrus verskuif alec kruiwa patterson het in spoelgoud in die pelgrimsloop gevind dit het op die transvaal se eerste groot stormloop van delwers uitgeloop elf jaar later het meeste van die delwers na barberton vertrek waar goud ook ontdek is op die witwatersrand was prospekteerders nogal doenig op die wesrand die eerste myn was naby die huidige magaliesberg daar was nog een op kromdraai wes van zwartkop die enigste suksesvolle myn was fred en harry struben se confidence reef wat nog in die kloofendal natuurreservaat te siene is johannesburg het sy ontstaan te danke aan die ontdekking van goud die metselaar george harrison word beskou as die persoon wat die dagsoom van die hoofrif in februarie op die plaas langlaagte ontdek het toe hy besig was om stene as boumateriaal vir weduwee oosthuizen se nuwe skuur op te grawe harrison n boorling van engeland wat reeds ervaring as delwer op australiese goudvelde opgedoen het het onmiddellik besef dat die ontdekking van n gouddraende rif weens die lae goudinhoud minder opspraakwekkend was as dié van alluviale goud en slegs tussen een en twee onse goud uit elke ton gemaalde erts ontgin sou kon word daar was dus geen goudkorrels wat maklik opgetel kon word nie die witwatersrandse goudrif waar goud van laegraadse erts ontgin kan word strek in n wye boog sowat km oos van johannesburg vir sowat km in weswaartse rigting van waar dit n suidwestelike draai na die vrystaat maak suid afrika se goud lê aan die strande van n prehistoriese see die witwatersrandse geologiese kom waar die edelmetaal later deur vulkaniese veranderings diep ondergronds begrawe is die gouddraende riwwe wat sowat miljoen jaar gelede gevorm is varieer in dikte van n tiende van n duim tot voet met n gemiddeld van slegs een voet behalwe vir enkele dagsome is hulle geleidelik met duisende voet se harde gesteentes bedek dit verg geologiese speurwerk om dié riwwe op te spoor en groot hoeveelhede kapitaal asook ingenieursvernuf om die goud te ontgin op mei het hy en george walker n prospekteerkontrak met die eienaar van die plaas g c oosthuizen aangegaan kort daarna is die hoofrif ook op turffontein en doornfontein gevind die proklamasie wat langlaagte turffontein doornfontein randjeslaagte en ander aanliggende plase as openbare delwerye verklaar het is op september uitgereik die eerste tent is reeds op julie deur j paxton de roi opgeslaan n magdom mense het op die gebied toegesak dit was nie net delwers van heinde en ver nie handelaars spekulante avonturiers vakmanne arbeiders en hoere het in hul spore gevolg een van die eerste aankomelinge was kolonel ignatius ferreira hy het sy osse uitgespan op die noordelike grens van turffontein ander het by hom aangesluit met verdrag is die plek ferreira se kamp genoem later is dit opgemeet en ferreirasdorp genoem n groep hollandssprekende afrikaners het al die pad van paarl in die kaap gekom hulle het kamp opgeslaan op die plaas langlaagte die gebied is opgemeet en paarlshoop genoem toe n versoek in oktober aan die regering gerig word om dit as n dorp te verklaar het die staatsekretaris geantwoord dat hulle niks uit te waai het nie met standplase wat op privaat grond uitgemeet is op november is n delwerskomitee verkies om die mynkommissaris behulpsaam te wees randjeslaagte was n driehoekvormige stukkie uitvalgrond grond wat tussen plase oorgebly het nadat hulle opgemeet is wat aan die staat behoort het dit kan vandag nog uitgeken word as die gebied tussen die strate commissioner claim mooi en diagonal clarendon place die landmeter generaal het opdrag gegee dat die landmeter j e de villiers hierdie plaas as n dorpsgebied uitmeet aanvanklik sou daar standplase wees en hulle moes voet by voet meet die eerste veiling het op desember plaasgevind toe die veiling van standplase aangekondig word het dit geblyk dat die standplase nie te koop was nie mense sou slegs geregtig wees om die standplaas te huur vir n tydperk van tot jaar en n gebou op te rig dit is ook bekendgemaak dat koelies slegs in die arabierreservaat waarin daar standplase was kon huur die gebruik van hierdie terme behoef verduideliking asiërs dryf al eeue lank handel langs die ooskus van afrika sommige van die groot handelaars was goedjaratisprekende moslems sommige van hierdie handelaars het familielede na die kusdorpe van afrika gestuur om hul handel te bevorder plaaslike inwoners het na al hierdie handelaars as arabiere verwys met verloop van tyd het hierdie handelaars ook na die binneland uitgebrei die mans is uitgeken aan die tulbande wat hulle gedra het die term koelie is aanvanklik gebruik om na n ongeskoolde arbeider te verwys hindoe mans van indië is in gewerf om as arbeiders op natal se suikerplase te werk sommiges het agtergebly nadat hul kontrakte verstryk het in johannesburg was hulle hoofsaaklik marskramers en kelners teen het inwoners begin aandring op n dorpsraad of darem n gesondheidkomitee in november daardie jaar het die president n gezondheids comité geproklameer die gebied is omskryf as die plek johannesburg met inbegrip van die erwe bekend as marshalldorp nou marshalltown en dit wat ferreira se kamp nou ferreirasdorp genoem word die komitee se gesag het vir drie myl vanaf die markplein gestrek die mynkommissaris en die distriksgeneesheer was ex officio lede van die komitee aanvanklik is die gebied in vyf wyke opgedeel vir elke wyk kon een verteenwoordiger deur die manlike meerderjarige inwoners gekies word in is dit in ses wyke opgedeel en elke wyk het twee verteenwoordigers verkies julius jeppe en sy vennoot ene ford het jeppestown en fordsburg laat opmeet fordsburg is in mei opgeveil die aanbiedinge was maar laag want die grond was moerasagtig en dit was naby een van die myne arbeiders het daar gaan woon fabrieke kroeë en kafir eatinghouses het soos paddastoele verrys in oktober het die regering die suidoostelike deel van braamfontein gekoop die plan was om uit die stroom wat daarlangs gevloei het water aan die inwoners van johannesburg te verskaf maar daar was ook groot neerslae kleigrond wat geskik was vir die maak van bakstene die regering het toe besluit om eerder steenmakerslisensies teen sjieling per maand uit te reik lisensiehouers het sommer gereken dat hulle ook geregtig was om hul eie krot daar op te rig die gebied het baie werklose hollandssprekende afrikaners gelok die ontstaan van die brickfields of burgersdorp die krotbuurt het die bynaam veldskoendorp gekry die gesondheidskomitee het die eerste bevolkingsopname in gemaak dit het getoon dat mense in die dorp gewoon het name van dorpsgebiede wat opduik is booysens fordsburg langlaagte koelielokasie braamfontein auckland park marshallsdorp ferreirasdorp johannesburg veldtschoendorp prospect en jeppesdorp n soortgelyke opname wat in gedoen is het aangetoon dat meer as mense in johannesburg gewoon het die dorp het so gegroei dat die gesondheidskomitee teen sy eie direkteur van sensus kon aanstel daar is besluit om op julie sensus te neem van die bevolking van die goudstad daar is bevind dat die bevolking was daar was europeane oftewel wit mense maleiers asiate en naturelle amper van laasgenoemde het in kampongs op die myne gewoon slegs van hulle was in die transvaal gebore daar was moslems en hindoes europeane was in afrika gebore gedurende het die regering begin met die opmeet van n lokasie vir maleiers op hul grond noordwes van veldskoendorp nie minder as persele is uitgemeet intussen het die zar burgers in veldskoendorp hul lot by die regering bekla die regering besluit toe om meer as van die persele aan verarmde afrikaners toe te ken die woongebied sou vrededorp heet standplase is ook op die steengroewe uitgemeet en aan burgers toegeken hierdie dorpsgebied is burgersdorp genoem die regering het net verlang dat die burgers per maand vir standplaaslisensies betaal van die lokasie vir maleiers het niks gekom nie die gebied is later vir die brixtonbegraafplaas gebruik aan die noordekant van die stad het die skatryk mense van die stad begin om hul huise in die nuwe voorstad parktown te bou die eerste een was sir lionel philips wat sy herehuis hohenheim in laat bou het ongelukkig was die huis in die pad toe die nuwe akademiese hospitaal in in parktown gebou is en dit moes platgeslaan word sunny side park was ontwerp deur frank emley en dit was die woning van hennen jennings the view is voltooi in en het aan sir thomas cullinan behoort dit was eers in wat n stadsraad vir johannesburg goedgekeur is ingevolge wet van die gebied is in wyke opgedeel die raad sou uit verkose lede bestaan en helfte van hulle moes burgers wees twee jaar later het die oorlog uitgebreek en vreemdelinge insluitend swart mense het gevlug ondanks onderhandelinge tussen enkele mynbesitters en die zar regering in pretoria vir n vreedsame skikking en die voortsetting van mynbedrywighede in johannesburg het die begin van die gewapende konflik tussen die boererepubliek en die britse ryk in oktober tot die sluiting van myne en die ontruiming van die goudstad gelei drie verskillende migrasiestrome het uit die goudstad beweeg wat sy latere ontwikkeling en bevolkingsamestelling ingrypend sou raak uitlanders het hulle in die kaapkolonie en in natal hervestig veral in kaapstad en durban en nie almal het ná die einde van die oorlog na johannesburg teruggekeer nie afrikanermans het by die boerekommandos aangesluit terwyl swart mynwerkers wat deur die oorlog werkloos gelaat is na hul landelike woonplekke elders in die land getrek het behalwe vir die tydelike verlies aan inkomste waaraan sowel die mynbedryf asook mynwerkers gely het het die oorlog min uitwerking op johannesburg gehad afgesien van die castle brouery se voorrade aan ligte aalbier wat blykbaar deur dorstige zar burgers geplunder is het die toepassing van aandklokreëlings deur die opeenvolgende republikeinse en britse militêre administrasies verseker dat verlate woonhuise en winkels nie geplunder is nie selfs gedurende die kortstondige chaos wat ontstaan het toe britse magte johannesburg op mei ingeneem het militêre gevegte tussen boerekommandos en britse troepe het sowat kilometer suid van die stad plaasgevind en geëindig met die terugtog van meeste republikeinse magte na pretoria die inname van die strategies belangrike spoorweg kruising in elandsfontein oos van johannesburg het die britse militêre oorwinning verseker boeremagte het tydens hul terugtog nog n poging aangewend om mynskagte met dinamiet op te blaas maar dié plan is deur plaaslike burgers onder leiding van zar amptenare in die wiele gery die laaste republikeinse magte wat johannesburg ontruim het voordat die stad op mei aan britse troepe oorhandig is was die duitse vrywilligerkorps die tweede vryheidsoorlog het in oktober uitgebreek sewe maande later was lord roberts in johannesburg onder sy aanvoering is n imperial government municipality vir johannesburg ingestel lord milner is in mei as administrateur van die transvaal aangestel hy het die johannesburg munisipale proklamasie nr van uitgevaardig ingevolge waarvan twaalf genomineerde lede van die stadsraad johannesburg moes bestuur in desember is die raad deur verkose lede vervang proklamasie van het die grense van johannesburg tot vierkante myl uitgebrei johannesburg was aanvanklik eerder n groot delwerskamp wat uit tente en ossewaens bestaan het vervolgens het dit tot n groot myndorp en uiteindelik tot n werkersklasstad gegroei die groeiende mynbedryf het n magtige stroom immigrante op die stad laat toesak waaronder mynwerkers uit cornwall en australië mynbouingenieurs en ander spesialiste uit skotland en die verenigde state maar ook franse italianers grieke en jode uit pole en rusland wat weens armoede werkloosheid en diskriminasie na suid afrika geëmigreer het n minderheid afrikaanssprekendes het n heenkome in johannesburg se bou en vervoerbedryf gevind swart mynwerkers uit mosambiek transvaal en die kaap is as ongeskooldes deur die mynboubedryf in diens geneem terwyl swart mense uit natal as huisbediendes en klerewassers aangestel is drie jaar ná sy stigting het die bevolking op gestaan en in op meer as kort voor lank het johannesburg kimberley verbygesteek om die ekonomiese spilpunt van suid afrika en n trekpleister vir britse beleggings te word dit het binne vyf dekades tot n stad met meer as een miljoen inwoners gegroei en noue bande met internasionale finansiële sentrums soos die city of london gehandhaaf moderne vervoergeriewe was n voorvereiste om die goudstad by die britse en die wêreldekonomie in te skakel die eerste spoorwegverbindings het johannesburg in die s bereik goud en ander uitvoergoedere kon binne sowat drie weke na enige bestemming wêreldwyd vervoer word maar die stad se vooruitgang op dié gebied is deur die destydse parlement van die zuid afrikaansche republiek zar die volksraad en president kruger ernstig in die wiele gery kruger het enige vorm van meganiese vervoermiddels as n bedreiging vir die afrikaners se monopolie op vervoer beskou en vervoer kon in die destydse zar net ossewaens beteken om desondanks die volksraad se toestemming vir die bou van die eerste spoorlyn te verkry wat vanaf goedere en passasiers tussen johannesburg en boksburg vervoer het is daarna amptelik as randtrem verwys in is die hoofroete na die kaap voltooi wat johannesburg via kimberley met kaapstad verbind het weereens het zar amptenare onder wie se beheer spoorvervoer op transvaalse gebied geval het die vervoer van goedere uit die engelse gebiede van suid afrika probeer belemmer deur hoë tariewe daarop te hef as n teenmaatreël is goedere naby die vaalrivier van treine op ossewaens oorgelaai en s na die goudstad vervoer kruger se vergeldende reaksie hierop was om die driwwe wat gebruik is om oor die vaalrivier te kom te laat sluit in weerwil van n bestaande ooreenkoms wat ná die eerste vryheidsoorlog van waardeur die zar sy onafhanklikheid herwin het tussen die verenigde koninkryk en die zar gesluit is gemoedere het hoog geloop en daar was sprake van dreigende oorlog maar uiteindelik is die driwwe heropen in het johannesburg se myne persent van alle goud opgelewer wat wêreldwyd ontgin is die ongekende groei van die goudstad was aan die sakevernuf van mynboumagnate soos cecil john rhodes en die sogenaamde randhere te danke maar ewe goed aan die beskikbaarheid van goedkoop mannekrag in het rhodes saam met ander magnate die kamer van mynwese tot stand gebring wat dekades lank indiensneming loontariewe en werksomstandighede in plaaslike myne bepaal het in is regulasies opgestel waarvolgens nie blankes beperk sou bly tot ongeskoolde werk een van die hoekstene van die latere beleid van rasseskeiding alhoewel die stad se eie myne lank reeds gesluit is omrede die gouderts uitgeput is en nuwe afsettings elders gevind is staan johannesburg steeds in zoeloe bekend as igoli plek van goud sauerstraat markeer die ingang tot johannesburg se eerste rooiligdistrik wat as frenchfontein bekend gestaan het die de eeuse middestad van johannesburg was n digbevolkte kwartier waar die destyds oorwegend manlike bevolking dikwels in losieshuise gehuisves is terwyl gesinne merendeels in sinkhuise gewoon het kroeë en eetplekke was volop daar was reeds n groter aantal indrukwekkende victoriaanse tweeverdieping woonhuise met kunsvolle gietysterversierings en soms twyfelagtige reputasie dit was sulke statige geboue wat georganiseerde misdaadbendes as hul hoofkwartiere gekies het kriminele van dwarsoor die wêreld het na die goudstad gekom om hier bordele te bedryf naas kroeë die hoofvermaakplekke vir ongetroude manlike inwoners dikwels was drank en kommersiële seks onder een dak beskikbaar aangesien baie van johannesburg se byna driehonderd drinkplekke oor agterkamers beskik het om in die behoefte van vroulike geselskap te voorsien hier het kroegmeisies die omset van baie kroeë opgestoot een van die mees berugte bordele green house was in sauerstraat geleë volgens sensussyfers van was daar meer as manlike blanke inwoners teenoor slegs vroue daar is beraam dat tot n tiende van alle vroulike inwoners bo die ouderdom van vyftien in die seksbedryf werksaam was teen die middel van die s is dié bedryf deur enkele honderd buitelandse kriminele oorheers sowel ervare prostitute asook niksvermoedende jong europese vroue is deur georganiseerde bendes gewerf om in bordele te werk terwyl baie van hulle as seksslawinne aangehou is n groot persentasie was van duitse nasionaliteit maar die meeste vroue is in frankryk gewerf om in een van die geregistreerde bordele te werk vandaar die naam frenchfontein vir n buurt in die westelike middestad tussen anderson en breestraat die tydperk van openbare vervoer in die goudstad het in februarie begin toe die johannesburg city and suburban tramway company n netwerk van perdetrems in bedryf gestel het wat deur alle belangrike hoofstrate geloop het trems het elke twintig minute in doornfontein jeppetown en fordsburg vertrek om passasiers na die middestad te neem vir elke trem is twee swart werkers in diens geneem om die tremspoor skoon te hou die enigste alternatief tot trems was vierwielkoetse johannesburg se eerste motor is op januarie deur j p hess eienaar van die dagblad the transvaal critic by die wanderers veld vertoon die voertuig n benz voiturette het ook die groot optog van johannesburgse burgers ter ere van koningin victoria wie se diamantjubileum op junie gevier is aangevoer dit is later deur a h coffee jacobs n koffiehandelaar gekoop wat dit gebruik het om sy besigheid te adverteer gedurende die s is johannesburgers ook deur n trein en skeepsramp getref terwyl die nuus oor die mislukte jameson inval vroeg in bekend gemaak is is berigte ontvang van n ernstige treinongeluk in glencoe natal waarin sowat veertig passasiers meestal vrouens en kinders wat weens die jameson inval uit johannesburg gevlug het dood is in junie van dieselfde jaar het passasiers onder wie baie johannesburgers verdrink toe hul skip die drummond castle op pad na engeland voor die franse kus vergaan het lêer the pines johannesburg s jpg duimnael the pines in parktown is n voortreflike voorbeeld van edwardiaanse boukuns in die goudstad die huis is in opdrag van die onderneming fraser chalmers deur jc watson ontwerp en in voltooi as woning vir hul bestuurder we park dit is op desember tot nasionale monument verklaar terwyl johannesburg aan n verskeidenheid kulturele ekonomiese en argitektoniese invloede uit ander dele van die britse ryk en elders blootgestel is het die stad gaandeweg sy eie metropolitaanse karakter en leefstyl begin ontwikkel een van die hooftrekke van johannesburg se stadskarakter was die groot invloed wat handel mynbou en nywerhede op die argitektuur van die middestad uitgeoefen het die hoofkwartiere van banke en mynboumaatskappye kantoorgeboue en klubs het die stadsbeeld gevorm afdelingswinkels het ingevoerde verbruikersgoedere uit europa en noord amerika verkoop en daar was min nuwe oorsese tegnologiese ontwikkelings en uitvindings wat nie op een of ander manier in die goudstad getoets is nie winkels wat met voorafvervaardigde bouelemente opgerig is gaslampe en later elektriese straatligte telefoondrade wat die kantoorgeboue van finansiële ondernemings met mekaar verbind het perdetrems wat passasiers na voorstede vervoer het en vanaf ook spoorlyne na die kus die eerste elektriese trems is in in bedryf gestel die ingewikkelde sosiale strukture en stadsbeplanning is vir die grootste deel van die ste eeu deur twee beslissende faktore oorheers klas en velkleur omstreeks het johannesburg reeds die tipiese kenmerke van n rasgebaseerde stedelike nedersetting in suid afrika getoon swart werkers was verplig om passe te dra is van sypaadjies en openbare ruimtes verban is net in veewaens deur die rand trems vervoer het geen toegang tot openbare vervoergeriewe gehad nie en was grotendeels beperk tot substandaardbehuising soos enkelgeslag mynkoshuise en die bediendekamers van wit woonhuise hul toegang tot alkoholiese dranke is beperk hulle moes lang ure fisies hard werk vir lae lone en is hoegenaamd geen politieke regte toegestaan nie kenmerkend genoeg is swart suid afrikaners in johannesburg tot en met onder dieselfde administrasie n munisipale komitee geplaas as dieretuine sosiaal ekonomiese ongelykheid was desondanks geen kwessie van velkleur nie ook wit werkersklas en laer middelklas gesinne onder wie baie afrikaanssprekende armblankes is uit hul tradisionele woonbuurte in die middestad verdryf en in westelike voorstede hervestig sanitasie en openbare gesondheid is as hoofredes aangevoer wanneer krotbuurte gesloop is in die vroeë ste eeu het johannesburg reeds uit funksionele sones bestaan waarby n hoofroete wat in wes oostelike rigting geloop het die engels en afrikaanssprekende laer middelklas van mekaar geskei het mynbousones het as cordon sanitaire tussen die digbevolkte suidelike voorstede en die uitgestrekte welvarende wit voorstede in die noorde gefungeer swart bruin en asiatiese bewoners is in etniese woonbuurte gehuisves die nugtere benaming south western township verkort tot die akroniem soweto verduidelik dat dié uitgestrekte swart woonbuurt volgens die beleid van rasseskeiding en die beperking van burgerregte tot die bewoners van swart tuislande niks meer kon wees as n unplace for unpersons nie n woekerende stedelike oerwoud waarvan die stedelike funksies tot dié van n bron van mannekrag vir die blanke johannesburg beperk is soos die britse skrywer geskiedkundige en televisie aanbieder keith kyle dit in n artikel in die london review of books beskryf het weens die versnelde ekonomiese groei in die eerste helfte van die s was daar ongeag n rekordgetal immigrante in het meer as gekwalifiseerde wit mense hulle in suid afrika gevestig n groot tekort aan mannekrag wat slegs deur swart werknemers gevul kon word so is toelatingsvereistes by swart sekondêre skole verlaag om toegang tot beroepsopleiding vir jongmense te vergemaklik die getalledruk op oorvol swart hoërskole was al groot toe besluit is om vir die helfte van alle skoolvakke insluitende wiskunde geskiedenis en geografie voortaan afrikaans as onderrigmedium te gebruik dié besluit wat as n verdere bemoeiliking van swart skole se onderrigtaak beskou is die meeste swart onderwysers was afrikaans nie magtig nie het in junie tot grootskaalse jeugonluste in soweto gelei waarin honderde dood is onder meer omdat die polisie gebruik gemaak het van skerp ammunisie n ander belangrike aspek van sterk ekonomiese groei in die laat s en s was die stadsregering se veranderende benadering tot openbare ruimtes alhoewel ruimtes wat toeganklik was vir die algemene publiek uiters skaars was is groot dele daarvan afgestaan aan eiendomsontwikelaars wat met nuwe bouprojekte in die groot vraag na kantoorruimte voorsien het in die vroeë ste eeu het nog slegs persent van die middestad se oppervlakte in die kategorie van openbare ruimtes geval ná die einde van die rasseskeiding in het die middestad ten opsigte van sy sosiale en ekonomiese samestelling asook sy voorkoms ingrypende veranderings ondergaan dit was nie langer n periferiese europese besigheidsdistrik in afrika nie nadat groot getalle swart suid afrikaners hulle hier gevestig het hierdie proses het ongekontroleerd plaasgevind en gepaard gegaan met sosiale verval en armoede omgewingsagteruitgang toenemende misdaad en geweld die sakewêreld naas winkels en kantore ook die johannesburgse effektebeurs het homself in die noordelike voorstad sandton hervestig die stadsregering en privaat ondernemings stel nogtans belang in die hernuwing van die middestad newtown n uitgestrekte stadsdeel in die middestad wat deur spoorweglyne in die noorde die m snelweg in die suide en in die ooste en weste deur respektiewelik west en uinnstraat begrens word staan sentraal in hierdie pogings die nuwe nelson mandelabrug wat newtown met braamfontein verbind en sowat motors per uur kan dra dien as n maklike toegangspoort na die herontwikkelde stadsdeel newtown is tans n gebied met gemengde gebruik wat danksy sy kulturele lewe n besondere karakter het hier is die befaamde markteater market theatre geleë wat sedert as n skouburg vir nie rassige toneelkuns bekendheid verwerf het die teater wat in n verlate edwardiaanse markgebou ontstaan het het tot n eersterangse instelling gegroei waar sommige van suid afrika se voorste akteurs en toneelskrywers n platform verkry het vandag huisves die kompleks drie teaters en twee kunsgalerye op saterdae word n weeklikse vlooimark by die teater gehou vlakby die kompleks lok oriental plaza met talle winkels besoekers johannesburg is steeds besig om uit te brei en nuwe aankomelinge te lok alhoewel ook hierdie proses met onsekerhede en konflikte gepaard gaan op mei is buitelandse immigrante uit buurlande soos zimbabwe en mosambiek in die swart woonbuurt alexandra deur n woedende skare aangerand geweldpleging het in die volgende dae ook na die middestad en ander swart woonbuurte versprei en altesaam meer as vyftig menselewens geëis buitelanders word daarvan beskuldig dat hulle suid afrikaners van skaars werkgeleenthede behuising en voordele ontneem en word daarnaas geblameer vir baie voorvalle van misdaad vroeg in september het wydverspreide onluste in johannesburg en ander dele van gauteng sewe menselewens geëis onder wie buitelanders n tweede kenmerk van johannesburg se sosiale ontwikkeling sedert is die ontstaan van omheinde woonbuurte en kantoorkomplekse so is n groot aantal werksgeleenthede in diensgebaseerde kantoorgeboue in die noordelike voorstede geskep opvallend is die toenemende polarisering van inwoners volgens inkomste en beroep terwyl velkleur as derde faktor n steeds minder belangrike rol speel namate n nuwe swart middelklas tot stand kom na hierdie ekonomiese en demografiese prosesse wat aan die stad n sterk polisentriese karakter gee verwys navorsers as sitadelisering citadelization ná die einde van rasseskeiding is anti apartheidaktiviste en ou comrades toe die verantwoordelikheid vir die administrasie van n snelgroeiende metropool met baie onopgeloste moeilikhede in hul hande gelê is aan die onaangename werklikhede van n verdeelde stad blootgestel versnellende verstedeliking ongekontroleerde immigrasie van arm swart mense en grootskaalse emigrasie van gekwalifiseerde wit mense asook stadige ekonomiese groei het die herstrukturering van johannesburg verder bemoeilik nadat dekades van rasseskeiding met n kunsmatige etniese hiërargie die sosiale ongelykhede binne die tradisionele rasgroepe oordek en versluier het wys sosioloë op die noodsaaklikheid om die ou retoriek van rassestryd te laat vaar en die veranderende strukturele oorsake vir sosiale ongelykhede binne die stadsbevolking te analiseer johannesburg het voor dieselfde uitdagings te staan gekom soos ander metropole in die vroeë ste eeu al moet n groot persentasie van die stadsbevolking as arm gekategoriseer word is daar nogtans n sterk middel en hoërmiddelklas met al die kwalifikasies wat nodig is om in n geglobaliseerde ekonomie mee te ding en met die nodige inkomste om hulself by internasionale stedelike verbruiks en leefstylpatrone aan te pas hul aspirasies en verwagtinge word weerspieël in die stadsregering se nogal gewaagde aanspraak op die status van n wêreldklasstad op die vasteland van afrika maar kontrasteer en bots met die belange van benadeelde stadsbewoners plaaslike besigheidselites sal moontlik nie bereid wees om onbeperk by te dra tot die bestryding van armoede nie die ingrypende verandering wat die goudstad se ekonomiese basis ondergaan strek verder as die agteruitgang van tradisionele bedrywe soos mynbou en nywerhede sedert die middel van die s en die daaropvolgende doelgerigte ekonomiese herstrukturering waartydens die beleid van invoervervanging laat vaar is ten gunste van uitvoerbevordering tans word die klemtoon gelê op die ontwikkeling van johannesburg as n spilpunt van hoëtegnologie vir markte suid van die sahara die oorgang tot n groeigerigte ekonomie en die toepassing van neoliberale hervormings is in suid afrika sonder druk van buite en regstreekse intervensie van die internasionale monetêre fonds en die wêreldbank bewerkstellig n ander nie doelgerigte en onbeplande aspek van ekonomiese oorgang is die groei van ekonomiese informaliteit so word die bestuur en integrasie van die informele sektor waarin n groot persentasie van die arm bevolking n heenkome moet vind as n nuwe uitdaging vir beleidmakers beskou terwyl die privaat en openbare sektor nog besig is om hul verhouding nuut te onderhandel beweeg sake reeds in die rigting van privatisering waarby dié proses nie beperk bly tot infrastruktuur en diensverskaffing nie maar raak dit ook ander terreine soos regulasies vir grondontwikkeling boukodes en maatskaplike dienste kwessies soos die impak van privatisering op johannesburg se arm inwoners waaronder veranderende werksomstandighede die bekostigbaarheid van behuising en algemene sosiale geregtigheid word nuwe uitdagings vir n demokratiesverkose administrasie sedert augustus dien herman mashaba as burgemeester van johannesburg nadat hy die da tot n oorwinning in die munisipale verkiesing op augustus gelei het die da vorm n koalisieregering met die inkatha vryheidsparty mashaba het op oktober ná geskille oor die da se nuwe leierskap met helen zille as die da se nuwe voorsitter van die federale raad sy bedanking aangekondig sy bedanking sal op november in werking tree een van johannesburg se binnestedelike buurte maboneng die naam beteken plek van lig in sotho het danksy die inisiatief van n privaat onderneming n merkwaardige hergeboorte beleef nog in die vroeë ste eeu toe die buurt merendeels uit leegstaande stoorhuise bestaan het en net soos ander dele van johannesburg se historiese middestad deur misdaad geteister is fotograwe van die nuusblad the star kon foto s van motorkapings maklik vanuit hul kantoorvensters neem is maboneng deur die meeste stadsbewoners vermy in het die suid afrikaanse entrepreneur jonathan liebmann wat een jaar tevore die eiendomsontwikkelingsonderneming propertuity gestig en homself in die buurt gevestig het die eerste gebou in maboneng gekoop intussen is n veertigtal eiendomme in die buurt herontwikkel kuns staan sentraal in liebmann se wenresep vir die herontwikkeling van maboneng so het hy n reusemuurskildery n portret van nelson mandela wat oor tien verdiepings strek in opdrag gegee om die buurt ook visueel aantrekliker te maak grense is geleidelik verskuif en nuwe uitdagings aangepak soos die work art building en maboneng se vlagskip verblyfplek en hotelprojek hallmark house n groot verskeidenheid besighede het hulle in die buurt gevestig waaronder restaurante en vermaakplekke winkels en kunsgalerye en the bioscope suid afrika se enigste onafhanklike rolprentteater daarnaas het ook nuwe kantoorruimtes en geriewe vir ligte nywerhede ontstaan kritici voer aan dat liebmann met sy ontwikkelingsprojekte gentrifikasie bevorder en huisvesting in maboneng onbekostigbaar vir plaaslike inwoners maak maar die entrepreneur wys daarop dat sy projekte van maboneng n gemengde inkomstebuurt gemaak het wat sowel residensieel van aard is asook nuwe besighede lok maboneng het intussen sy eie webtuiste en nuusbrief geskep dekades ná die einde van stelselmatige rasseskeiding steek johannesburg se stadstrukture en woonpatrone nog vas in die verlede die gebrek aan openbare vervoergeriewe bemoeilik die alledaagse lewe van stadsbewoners wat nie hul eie voertuig kan bekostig nie so word as deel van die konsep van n transformasie van ruimtes nuwe sneltrein en busroetes beplan terwyl stadsbeplanners langs dié nuwe korridors van vryheid ook die stad se behuisingsvraagstuk probeer verlig deur residensiële verdigting toe te pas dit wil sê die bou van woonstelgeboue in plaas van enkelgesinshuise te bevorder daarnaas word hele nuwe stadsbuurte beplan wat volgens ekologiese konsepte ontwikkel word en waar sake en woongebiede dig bymekaar geleë sal wees sedert het munisipale johannesburg uitgebrei om as unicity elf gebiede in te sluit wat voorheen onafhanklike plaaslike owerhede gehad het naamlik die kerk van sciëntologie het diep wortels in suid afrika reeds in is die eerste kerk in johannesburg gevestig in het die plaaslike sciëntologiese gemeenskap die eerste geword wat die titel ideal org mag dra die kerk van sciëntologie se sendingwerk en ander aktiwiteite op die afrikavasteland word vanuit johannesburg bestuur die kyalami kasteel suid afrikaanse sciëntoloë se spirituele sentrum is op januarie plegtig ingewy sowat van johannesburg se bevolking is moslems vandag bly sowat kaapse maleiers rondom johannesburg fordsburg vorm n sentrum van indiese en pakistani kultuur die nizamiye masjid in midrand is in voltooi en word as een van die grootste moskees in die suidelike halfrond beskou in wolmaransstraat is van in n bisantynse styl opgerig die argitek was theophile schaerer dit staan nou bekend as die revelation church of god nege jaar ná die stigting van die goudstad het die stad reeds joodse inwoners gehad sowat jaar later is die stad se joodse gemeenskap van sowat siele amper drie keer groter as die naasgrootste dié van kaapstad trouens twee uit elke drie suid afrikaanse jode woon in die goudstad joodse immigrante het uit brittanje duitsland en oos europa gekom veral uit die baltiese lande estland letland en litaue en rusland baie het hierheen gekom op soek na rykdom uit die goudveld die witwatersrandse goudveldse joodse vereniging en die witwatersrandse ou hebreeuse gemeente is albei in gestig n jaar ná die stad eersgenoemde het twee standplase vir die bou van die eerste sinagoge in transvaal gekoop wat later sou bekendstaan as die presidentstraat sinagoge mendelssohn was die gemeente se eerste president sowel as die voorsitter by verskeie geleenthede hy het op sondag julie n vergadering belê om die moontlikheid van die stigting van n hebreeuse gemeente te bespreek die vergaderplek was barnet wainstein se koreg op die hoek van mark en harrisonstraat oorkant markplein die mense wat dit bygewoon het was almal mans vier jaar later het pres paul kruger lidmaat van die gereformeerde kerk die park sinagoge van die witwatersrandse ou hebreeuse gemeente ingewy nog n sinagoge die groot sinagoge is in geopen dis geskoei op die aya sophia in istanboel die mooistraat sinagoge gestig deur immigrante uit litaue is in die jongste jare tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar in die laat de en vroeë ste eeu is baie van johannesburg se joodse instellings gestig liefdadigheidsorganisasies soos die hevra kadisha begrafnisgenootskap n joodse sopkombuis joodse ambulanskorps bikkur holim genootskap en joodse damesliefdadigheidsvereniging is gestig om om te sien na nuwe immigrante en die onvermoënde lede van die gemeenskap n joodse hospitaal is in opgerig om ortodokse jode te versorg wat aangedring het op kosjerkos en wat gemakliker gevoel het met joodse dokters en verpleegsters die joodse hospitaal het eindelik deel van die johannesburgse algemene hospitaal geword en sit vandag nog kosjermaaltye voor sosiale klubs is ook in dié tydperk gestig soos die joodse toneelvereniging en die joodse gilde johannesburg se eerste joodse skool het in geopen en het gedien as voorloper van die joodse dagskool beweging met die jare het joodse onderwys ontwikkel en word nou nog net uiters selde uitgevoer deur die tradisionele cheders eenvertrekklasse joodse opvoeding in johannesburg is tradisioneel toegespits op die hebreeuse taal en die bestudering van die torah alle joodse onderwys staan onder toesig van die suid afrikaanse joodse raad van afgevaardigdes na raming ontvang sowat van joodse kinders van skoolgaande ouderdom in johannesburg joodse onderwys na raming het die stad kleuterskole wat dagsorg en vroeë onderwys bied die goudstad het talle haredi seunskole en yeshivot asook n beis yaakov vir meisies in die voorstede is agt king david skole in linksfield is n preprimêre leerders in junior primêre senior primêre en sekondêre skool in sandton n primêre skool en in victory park n preprimêre primêre en sekondêre skool yeshiva college of south africa is in die middel s gestig en bestaan uit n kleuter laer en n hoërskool die kollege se kampus is in die noordoostelike tradisioneel joodse voorstad glenhazel johannesburg is die tuiste van talle joodse instellings soos die joodse raad van afgevaardigdes n joodse biblioteek en die joodse museum wat interessante artefakte van die suid afrikaanse joodse gemeenskap bevat tydens die apartheidsera het n opwelling in boubedrywighede gelei tot die oprigting van n magdom goedkoop geboude woonstelle en arm swart mense wat uit die voorstede na die stad gekom het op soek na werk hierdie mense is uitgebuit deur huisbase en het uit frustrasie onwettig in die meer gegoede dele van die stad gaan woon wat gelei het tot n uittog van wit inwoners wat daar gaan woon het in die s en s dié uittog het die meeste van johannesburg se middestedelike joodse bevolking ingesluit wat gelei het tot die sluiting van baie van die stad se geskiedkundige sinagoges of die verhuising na waar hul gemeentelede hulle verder van die middestad en onmiddellike omgewing gaan vestig het die groot sinagoge in die middestad het km van sy oorspronklike plek verhuis en in gesluit dit dien nou as n kerk maar daar is nog oorblyfsels van die joodse tyd soos die davidster op die gebou se koepel en n boodskap op n gebou oorkant die straat wat lui hebrew high school tempel israel hervormd in hillbrow en die leeue shul ortodoks in doornfontein word nog weekliks vir gebede geopen hoewel hul lidmaattal skerp afgeneem het en hulle noustrop trek tempel israel kan nie meer sy eie voltydse rabbi bekostig nie en dis vir die meeste gemeentelede n ongerieflike ligging aangesien die tempel op sy ou perseel in paul nelstraat gebly het terwyl die meeste lidmate saam met die wit uittog van die s en s verhuis het doornfontein se sinagoge in siemertweg staan ook bekend as die leeue shul en is die oudste sinagoge in johannesburg wat nog in werking is dis in voltooi en het sy naam gekry van die twee leeustandbeelde by die voorste ingang geeneen van die lidmate woon meer in die onmiddellike omgewing nie sodat selfs die ortodokse lidmate na die sinagoge ry vir sabbatsdienste in die voorstede is die bet din en etz chayim sinagoge wat n holocaust gedenkteken huisves nog n holocaust verwante perseel is die beeldhouwerk by die ingang na die wespark begraafplaas dis geskep deur die kunstenaar herman wald en stel drie hande voor wat elkeen n sjofar vashou wat al drie na binne gedraai is die amp van uitvoerende burgemeester van johannesburg word tans beklee deur herman mashaba wat naas sy politieke loopbaan bekendheid verwerf het as entrepreneur en stigter van black like me n onderneming wat haarprodukte vervaardig en tans as die grootste in die bedryf beskou word hierdie maatskappy is die resultaat van mashaba se persoonlike stryd teen armoede en die beperkings wat die vorige bedeling aan swart suid afrikaners opgelê het mashaba n lid van die demokratiese alliansie vir wie die hoogste waarde in die vryheid van die individu gesetel is is tydens die huidige stadsraad se eerste vergadering op augustus as burgemeester verkies hy is die eerste ampsbekleër sedert wat nie uit die geledere van suid afrika se regerende african national congress kom nie johannesburg is die ekonomiese en finansiële sentrum van suid afrika waar die hoofkwartiere van sowat driekwart van die land se groot maatskappye gesetel is die goudstad genereer van die bruto nasionale produk en dra sowat tot gauteng se ekonomie by die johannesburgse effektebeurs is met n kapitalisering van sowat miljard vs die grootste in afrika van die johannesburgse beroepsbevolking is sowat persent in die mynbou persent in die nywerheid persent in dienste en administrasie persent in die handel persent in die finansiële sektor en persent in die vervoerbedryf werksaam ná die ontdekking van goud in die witwatersrandgebied in het johannesburg in n relatief kort tydperk tot die industriële finansiële en kommersiële spilpunt van suider afrika ontwikkel binne n dekade het die delwerskamp tot n moderne stad volgens westerse standaarde met kantoorgeboue langs die strate van sy middestad gegroei in was daar spoorverbindings na kaapstad durban en loureno marues en johannesburg het gaandeweg tot die ekonomiese middelpunt van suid afrika ontwikkel in die s het dit kaapstad verbygesteek as die grootste stedelike nedersetting in suid afrika in is na johannesburg ter geleentheid van die britse rykstentoonstelling as die grootste en digbevolkste europese stad in afrika verwys vanweë die destydse beleid van rasseskeiding en die stryd daarteen het die internasionale waarneming vanaf die s steeds meer op die etniese en politieke verdeling gefokus terselfdertyd het meer swart bewoners begin om vanuit die voorstede na die middestad te migreer maar vanaf die laat s het n veranderende wêreldekonomie net soos ekonomiese sanksies en groeiende politieke druk van opposisiegroepe wat onder meer stakings georganiseer het hul tol geëis die gepaardgaande agteruitgang het daartoe gelei dat johannesburg se ekonomie nie meer in staat was om vir alle bewoners n heenkome te bied nie die eerste dekades ná die vrye verkiesing van was deur ingrypende strukturele veranderings gekenmerk terwyl in nog n derde van alle plaaslike werknemers in diens van die mynboubedryf was het hierdie sektor vanaf die s n steeds kleiner rol in die plaaslike ekonomie begin speel alhoewel die bedryf in absolute terme nog belangrik genoeg is om sowat persent tot die metropool se bruto geografiese produk bgp by te dra word johannesburg se ekonomiese lewe intussen deur ander sektore soos handel persent en finansiële en sakedienste byna persent oorheers vervoer kommunikasie en die openbare sektor lewer tien persent van die bgp op die informele sektor het die mees dinamiese groei getoon nadat alle sakegebiede vir swart mense toeganklik geword het die groot stroom nuwe bewoners uit swart woongebiede na die middestad het egter met fisiese verval verskuiwing van sakebedrywighede na die noordelike voorstede en rasgebaseerde stereotipering gepaard gegaan die stadsregering het dus stappe onderneem om die sakekern te herontwikkel en johannesburg se posisie as n vooruitstrewende afrika metropool en deel van die globale hoofstroomekonomie te verseker die johannesburgse effektebeurs jeb jse was in die de grootste ter wêreld volgens markkapitalisasie vs miljard in maart volgens n aangepaste wisselkoers die meerderheid aandele word in zar verhandel en is tans die grootste en belangrikste effektebeurs op die vasteland van afrika sy daaglikse omset is hoër as die gesamentlike omset van alle ander effektebeurse in afrika oor n tydperk van meerdere maande die jeb het sy ontstaan aan die eerste suid afrikaanse goudstormloop in te danke nog in die volgende jaar het n londense sakeman benjamin minors woollan die johannesburg exchange chambers company gestig om in die behoeftes van mynbouondernemings en finansiële instellings te voorsien hieruit het die jeb voortgespruit wat op november amptelik gevestig is die eerste onderneming wat genoteer is was woollan se johannesburg chambers and company die effektebeurs is aanvanklik in n gebou op die hoek van commissioner en simmondsstraat gevestig wat reeds ná drie jaar te klein geraak het en uitgebrei moes word later is effekte selfs op straat verhandel nadat n deel van commissionerstraat met kettings afgesper is in het die jeb in n nuwe gebou in hollardstraat ingetrek wat n hele straatblok beslaan het ná die tweede wêreldoorlog het n nuwe gebou op dieselfde erf ontstaan wat sy deure in februarie geopen het die laaste jeb hoofkwartier in johannesburg se middestad is in in diagonaalstraat geopen voordat die jeb in september na sy huidige gebou in die voorstad sandton verskuif is ná die afkondiging van die eerste wetgewing oor finansiële markte in het die jeb in tot die wêreldfederasie van effektebeurse world federation of exchanges toegetree en in die vroeë s oorgeskakel na n elektroniese handelstelsel in is n ooreenkoms met die londense effektebeurs leb aangegaan wat wedersydse handel vergemaklik het en gelyktydig oorgeskakel na die leb se handelstelsel ná die invoering van n nuwe regsvorm in het die jeb sy eie aandele op junie begin noteer in die vroeë ste eeu het die jeb sy bedrywighede uitgebrei met die skepping van n alternatiewe handelsplatform vir klein en middelgroot ondernemings altx en yield x vir rente en buitelandse valuta instrumente en die oorname van twee bykomende handelsplatforms die south african futures exchange safex en die bond exchange of south africa besa in respektiewelik en tans is daar vyf finansiële handelsplatforms vir effekte en derivate straatblokke in sentraal johannesburg die historiese sakekern wat tot in die ste eeu as suid afrika se ekonomiese en finansiële hart gedien het voordat die besighede tydens die wit vlug vanaf die s en s na die noordelike voorstede verskuif is is in n reëlmatige reghoekige roosterpatroon aangelê wat ook meer as honderd jaar nadat die grond in vir die eerste keer opgemeet is onveranderd gebly het wolkekrabbers gooi skaduwees oor die goudstad se nou strate en skep n tonnelagtige atmosfeer as kaapstad in suider afrika as die ideaal van n stad met stylvolle binnenshuise ontwerpe geag mag word en maputo as die prototipe van n koloniale stadsontwerp val johannesburg in n derde kategorie dié van n woelige moderne metropool waar boukuns en stadsbeplanning meestal ondergeskik bly aan ekonomiese behoeftes en nugtere saaklikheid die huidige stadsbeeld weerspieël dan ook n geskiedenis met dekades van snelle groei waartydens dikwels weggedoen is met die argitektoniese erfenis van weleer met n mengelmoes van boustyle as n mens die stad volgens argitektoniese style probeer klassifiseer was en is daar vier johannesburgs die oorspronklike laat de eeuse mynkamp met sy tente en kleihutte die victoriaanse stad met sy statige gewelhuise en voortreflike versierings wat vanaf die s soos elders in die britse ryk ontstaan het die edwardiaanse sakestad wat daarop gevolg het en die moderne metropool met sy modernistiese glas staal en betonstrukture die eerste johannesburg het heeltemal verdwyn die volgende twee het enkele spore gelaat en die vierde bestaan steeds met groeiende ekonomiese welvaart teen die begin van die ste eeu was die stad oop vir n verskeidenheid argitektoniese style en strominge die stad se nuwe status as buitepos van die britse ryk is weerspieël in grootskaalse beaux arts strukture soos die hooggeregsgehof en die johannesburgse kunsmuseum maar argitekte het verder begin uitkyk as net na die moederland die groeiende invloed van moderne amerikaanse boustyle en tegnologieë word sigbaar in die kantoorgeboue van mynbou ondernemings soos corner house n massiewe ontwerp waarvoor gewapende beton gebruik is eweneens ontleen aan die vormtaal van amerikaanse modernisme is johannesburg se groei tot n vertikale stad met steeds meer wolkekrabbers wat vanaf die s opgerig is soos die eskom gebou van n art deco toring wat johannesburg se ekonomiese dinamiek ook op argitektoniese gebied gelykgestel het aan dié van amerikaanse metropole soos new york of chicago maar net soos baie ander historiese bakens in plek moes maak vir nuwe projekte boomaanplantings speel n belangrike rol by omgewingsbewaring in verstedelikende suid afrika naas hul versierende effek dra bome ook daartoe by om die kweekhuiseffek in bedwang te bring en verminder geraasvlakke wanneer warm lug vanaf geasfalteerde paaie opstyg dien bome as n natuurlike verkoelingsmiddel in dig beboude stedelike omgewings daarnaas absorbeer hulle koolstofdioksied wat deur motors vrygestel word en sit dit om na suurstof so kan n oppervlak van een akker wat bebos is n gemiddeld van ton koolstof per jaar stoor en daagliks genoeg suurstof vir mense verskaf n volgroeide boom met blare verskaf binne slegs een seisoen dieselfde hoeveelheid suurstof wat tien mense in n hele jaar inasem in stedelike omgewings sonder bosbedekking gaar geplaveide oppervlakke soos strate en parkeerterreine genoeg sonwarmte op om die lugtemperatuur tot c te laat styg sulke hitte eilande dra daartoe by dat die kwik in beboude stedelike gebiede vyf tot agt grade hoër styg as in die omgewing met meer as tien miljoene bome lyk die goudstad op satelliet opnames soos n uitgestrekte reënwoud so maak johannesburg met trots daarop aanspraak dat dit lankal tot die wêreld se grootste stedelike bosgebied gegroei het daar is meer as vier miljoen bome in privaat tuine dwarsoor die voorstede en n bykomende miljoen in parke op begraafplase in natuurreservate bewaringsgebiede langs paaie en op sypaadjies hul waarde is reeds in op sowat zar miljard beraam sommige van johannesburg se bome is al in die vroeë s geplant toe die destydse munisipale afdeling vir parke begin het om sypaadjies met bome te versier boomaanplantings was aanvanklik beperk tot wit woonbuurte en eers in die s is daarmee begin om ook die lewensgehalte van soweto se inwoners deur bomaanplantings op sypaadjies te verbeter tans geniet die bebossing van voorheen benadeelde woonbuurte voorkeur so het city parks in bome geplant teenoor net in die vorige jaar die greening soweto projek wat in met die aanplanting van bome geloods is word as johannesburg se grootste groen rewolusie beskou daar word beoog om die goudstad se grootste swart voorstad deur die aanplanting van bome in n stedelike bos te omskep vir die ontginning van goud en uraan aan die witwatersrand is soms twyfelagtige metodes soos byvoorbeeld suurmyndreinering gebruik ondergrondse water wat met sure en swaar metale besoedel en soms radioaktief is is uit die myne gepomp en in groot bekkens gestoor daagliks word miljoene liter giftige onbehandelde en ongefiltreerde water vrygestel groot hoeveelhede suurwater was in augustus nog sowat meter benede die oppervlak maar het op hierdie tydstip reeds met tussen en meter per dag boontoe gestyg dit hou n bedreiging vir die sentrale sakekern van johannesburg en die witwatersrand se watervoorraad in johannesburg word deur verskeie lughawens bedien maar slegs een van hulle is binne die stad se munisipale grense die grootste een o r tambo internasionale lughawe is digby kemptonpark in die ekurhuleni metropolitaanse munisipaliteit lanseria lughawe is noord van johannesburg en geleë in die wesrand distriksmunisipaliteit die randse lughawe is in germiston ook in ekulhulweni grand central lughawe is in midrand in johannesburg johannesburg is baie goed met die res van suid afrika verbind die n n n n en n nasionale paaie is verbind met die stad se paaie die meeste met die ringpad die ringpad is n snelweg reg rondom johannesburg en bestaan uit die westelike verbypad die oostelike verbypad en die suidelike verbypad johannesburg se parkstasie die grootste in afrika dien as die goudstad se hoofstasie die stasie is in die middestad net noord van die sakekern tussen braamfontein en newtown geleë op n straatblok wat deur rissik wolmarans wanderers en noordstraat begrens word die stasie waar sowel plaaslike pendelaars asook langafstandtreine aandoen word deur prasa bedryf en is langs die witwatersrand se hoofspoorroete geleë wat in oos westelike rigting vanaf krugersdorp tot germiston loop n afsonderlike ondergrondse stasie dien daarnaas as die suidelike terminus van die gautreindiens die oorspronklike stasiegebou destyds nog park halt genoem het vanaf in opdrag van die zar regering ontstaan en is deur die nederlandse argitek jacob klinkhammer ontwerp die stasie se staaldak is tussen en in rotterdam vervaardig in is dit verskuif na die nelson mandela brug in newtown in het n nuwe stasiegebou volgens n ontwerp van die argitek gordon leith ontstaan maar eers tussen en het die stasie sy huidige gestalte gekry toe dit volledig omgebou is tans is treine die goedkoopste openbare vervoermiddel in johannesburg se stadsgebied en omliggende gebiede in gauteng alhoewel die stedelike spoornetwerk hoofsaaklik beperk is tot stadsdele suid van die middestad stasies oos van parkstasie is doornfontein ellispark en jeppe stasies in die weste sluit braamfontein mayfair grosvenor en langlaagte in terwyl faraday westgate booysens crown en village main suid van parkstasie geleë is metrorail gauteng verskaf vervoer aan pendelaars vanaf en na vereeniging in die suide nigel in die ooste randfontein en oberholzer in die weste en olifantsfontein in die noorde daarnaas word roetes na pretoria bedien shosholoza meyl se langafstandtreindienste verbind die goudstad met kaapstad durban port elizabeth oos londen en bloemfontein alhoewel suid afrikaanse stede toenemend vir motors gebou word beskik net n minderheid suid afrikaanse huishoudings oor hul eie voertuig sodat n groot persentasie werknemers op openbare vervoer aangewese is minibusse die belangrikste informele openbare vervoermiddel in johannesburg wat elke hoek van die goudstad dek bied busdienste op klein skaal sonder vaste tydroosters of bushaltes aan en is die goedkoopste manier vir honderdduisende swart pendelaars uit die voorstede om hul werkplekke te bereik passasiers wys die gewenste bestemming met n reeks handtekens die slegte toestand van baie minibusse en gevaarlike bestuurpraktyke hou egter n gevaar vir passasiers en ander padgebruikers in die openbare busdiens metrobus is in gestig en word deur die stad johannesburg besit met n vloot van busse wat dienste op geskeduleerde roetes en skoolroetes verskaf is metrobus die tweede grootste munisipale busdiens in die land ses busse voorsien in die besondere behoeftes van rolstoelpassasiers metrobus vevoer daagliks sowat passasiers een van sy besondere doelwitte is die verskaffing van busdienste vir besoekers van groot gebeurtenisse soos sportwedstryde johannesburg se openbare biblioteke is n spilpunt van opleiding aangesien hulle vir die publiek nie net toegang tot boeke tydskrifte en oudio visuele materiaal bied nie maar ook lesings uitstallings onderhoude programme vir jeugdiges en bejaardes en geletterdheidsklasse aanbied n tagtigtal stasionêre biblioteke in johannesburg se sewe streke met enkele nuwes in aanbou word aangevul deur mobiele satelliet biblioteke wat dienste aan die bevolking van afgeleë gebiede verskaf hoewel die getal johannesburgers wat biblioteekgeriewe gebruik aan die toeneem is gebruik kinders en jongmense dit meestal om te studeer navorsing te doen of vir internettoegang wat in deur van altesaam biblioteke in die goudstad verskaf is die biblioteek johannesburg wat in markstraat in die middestad geleë is dien as die goudstad se hoofbiblioteek met n kwartmiljoen lede en meer as miljoen boeke tydskrifte oudio visuele en ander materiaal in sy versameling sy sentrale afdeling huisves africana in die harold strange versameling insluitende navorsingsmateriaal oor die geskiedenis van johannesburg en mynbou in suid afrika die michaelis kunsversameling die versameling vir uitvoerende kunste die dagblad en beeldversameling en die kinderboekeversameling die huidige biblioteek wat vanaf volgens n ontwerp van die kaapstadse argitek john perry in die italianate boustyl ontstaan het het sy deure in as opvolger van twee ouer geboue geopen die ou kerkgebou wat die biblioteek tussen en gehuisves het met die doel om vir jong mans n alternatief tot kroegbesoeke te bied en die kerkstraatbiblioteek wat in opgerig is sy versameling was destyds net vir lede toeganklik wat op die biblioteek ingeteken en lidgeld betaal het ondanks die ferm opposisie van sommige lede het n biblioteeksvergadering in besluit om die biblioteek aan die stadsrad oor te dra vervolgens is dit as een van suid afrika se eerste groot uitleenbiblioteke bedryf in het dit nog eens geskiedenis geskryf as die eerste openbare biblioteek in suid afrika wat sy deure vir alle belangstellendes ongeag hul velkleur geopen het die johannesburgse kunsmuseum johannesburg art gallery dikwels kort jag genoem wat in die sentrale stadsdeel joubertpark op die hoek van klein en koning george straat geleë is is die grootste van sy soort in suider afrika met kunswerke van wêreldfaam en versamelings wat omvangryker is as dié van die suid afrikaanse nasionale kunsgalery in kaapstad so omvangryk dat slegs sowat n tiende daarvan tegelykertyd in die galery se vyftien vertoonsale en beeldhoutuine vertoon kan word die museumgebou is deur die befaamde britse argitek en boumeester van nieu delhi in indië edwin lutyens ontwerp kunswerke wat in die jag vertoon word sluit skilderye van de eeuse nederlandse meesterskilders de en de eeuse britse en vastelandse europese kuns met werke van rodin dante gabriel rossetti pablo picasso claude monet camille pissarro edgar degas en henry moore de eeuse suid afrikaanse kunswerke n groot versameling van plaaslike en internasionale ste eeuse kuns en n prentkabinet met werke vanaf die de eeu tot hede in die suid afrikaanse versameling behels werke van onder meer gerard sekoto alexis preller maud sumner sydney kumalo en ezrom legae die oorspronklike kunsversameling is deur sir hugh lane saamgestel en in in londen vertoon voordat dit na suid afrika geneem is florence lady phillips n kunsversamelaar en die eggenote van die mynboumagnaat lionel phillips het die eerste plaaslike versameling vir die kunsgalery met fondse saamgestel wat deur haar eggenoot geskenk is terwyl lady phillips haar kantwerk versameling aan die galery geskenk het het sy haar eggenoot oorreed om sewe olieskilderye en een rodin beeldhouwerk beskikbaar te stel die kunsversameling is vanaf vertoon nog voordat die museumgebou opgerig is en tydelik in geboue van die universiteit van die witwatersrand gehuisves die latere museumgebou is van n ingang by die suidfasade voorsien maar anders as deur die argitek beplan is geen voorsiening gemaak vir natuurlike beligting van die vertoonsale deur sonlig nie die kunsgalery het sy deure in kort ná die uitbreek van die groot oorlog sonder enige plegtigheid vir die publiek geopen dit is later in die veertigerjare uitgebrei met oos westelike vleuels langs die suidelike galerye soos deur lutyens beplan die huidige noordfasade met sy galrye het tydens die uitbreiding in ontstaan die huidige versamelings is so omvangryk dat slegs sowat tien persent daarvan op n gegewe tydstip vertoon kan word terwyl die res gestoor word danksy skenkings van groot ondernemings en die stad johannesburg asook n aansienlike eie fondse word die versamelings voortdurend deur die aankoop van nuwe werke uitgebrei meer onlangs het die galery begin om meer werke van eietydse suid afrikaanse kunstenaars te vertoon insluitende tradisionele afrikakuns maar ook kunswerke wat van stene hout motorbande draad sement klei keramiek brons en ander metale gemaak is die bensusan museum vir fotografie behandel die geskiedenis van fotografie maar ook dié van suid afrika soos dit met foto s gedokumenteer is sy versameling wat op die boonste verdieping van museum afrika in newtown se breëstraat vertoon word sluit historiese fototoerusting waaronder n verskeidenheid kameras en drukplate foto s en boeke in wat tot terugdateer terwyl sy fotogalery hoofsaaklik uit moderne fotokuns bestaan die bensusan museum is een van slegs drie fotografiese museums wêreldwyd en genoem na sy stigter dr arthur bensusan n voormalige burgemeester van johannesburg en geesdriftige amateurfotograaf in het bensusan sy privaat versameling van historiese kameras foto s en boeke oor fotografie wat hy oor n tydperk van drie dekades saamgestel het aan die museum geskenk hoogtepunte van bensusan se versameling is n kamera wat vroeër aan winston churchill behoort het een van die eerste dokumentêre oorlogsfoto s wat in gedurende die krimoorlog geneem is de eeuse kameras wat vir spioenasiedoeleindes gebruik en as horlosies boeke en verkykers gekamoefleer is en die eerste fotonegatief wat ooit gemaak is die fotograaf was william henry fox talbot wat algemeen as die uitvinder van fotografie beskou word die negatief wat enkele sentimeter groot is beeld n venster in die lacock abdy in engeland uit die negatief is in oktober vir r deur die stad johannesburg van bensusan gekoop die negatief is een van slegs vier wat bewaar gebly het die ander drie maak deel uit van versamelings in onderskeidelik die verenigde koninkryk twee en rusland een die james hall vervoermuseum huisves die grootste en omvattendste versameling van landvoertuie in suid afrika die museum is in februarie deur wyle jimmie hall in samewerking met die stad johannesburg gestig en behandel die geskiedenis van landvervoer vanaf die de eeu tot hede in die museum se vertoonsale kan besoekers na honderde geskiedkundige voertuie kyk waaronder de eeuse koetse kakebeenwaens wat gedurende die groot trek tussen en gebruik is n riksja wat in deur japanse immigrante ingevoer is die befaamde ford model t van die eerste township taxi n valiant wat teen n bekende gesig op suid afrikaanse paaie was naas motorfietse ou brandweerwaens dubbeldekbusse en klassieke motors soos die alfa romeo spider daar is ook seldsame skatte soos n houtslee wat afrika stamme in die de eeu gebruik het om goedere soos mielies te vervoer die ditsong nasionale museum van militêre geskiedenis is langs die johannesburgse dieretuin in saxonwold geleë dit word deur die nasionale departement van kuns en kultuur bestuur genl jan smuts toentertyd die eerste minister het die suid afrikaanse nasionale oorlogsmuseum geopen op augustus in die opelug is daar n versameling kanonne van een soortgelyk aan de oude grietje tot by n g die vliegtuie strek van dubbelvlerk de havilland tiger moth tipe tuie tot n north american f sabre blackburn buccaneer en mirage die eerste spuitaangedrewe vegvliegtuig die messerschmitt me is ook daar te sien mens kan selfs by n tweemanduikboot inloer die versameling handwapens begin by die oudste voorlaaiers verder is daar ook duisende uniforms en medaljes die biblioteek bevat duisende boeke oor oorlogvoering daar is selfs meer foto s in hul argief die museum huisves die kantore van die sa legioen asook die redaksie van die military history journal wat deur die museum uitgegee word verskeie militêre belanggroepe vergader by die museum waar daar soms praatjies gehou word in is daar n uitstalling van springbokrugbyspelers wat ook soldate was vrededorp was jare lank n mengelmoes van rasse en klasse meer gegoede afrikaners van die noordelike voorstede het die arm wit mense van vrededorp fietas genoem die etimologiewoordeboek verklaar die woord in geselstaal as n agterlike slordige persoon met verloop van tyd is vrededorp sommer fietas genoem maar fietas het ook die winkels van vooraanstaande handelaars soos die surtee familie gehuisves hierdie winkels was veral in veertiendestraat gehuisves dames van aasvoëlkop tot yeoville het hul crimplene en dies meer daar gaan koop in die sewentigerjare van die twintigste eeu het die regering besluit om n einde te maak aan hierdie saamwonery die plan was om die indiërs na lenasia te stuur en wie weet waar die ander die buurt sou platgeslaan word om subekonomiese huise vir wit mense te bou maar dié plan het ook nie gewerk nie die fietas museum herdenk die gloriedae van veertiendestraat se winkels die museum het n goeie versameling foto s deur die bekroonde david goldblatt die geologie museum met sy meer as rots en mineralemonsters is ook deel van die museum afrika in het johannesburg mediageskiedenis geskryf as die eerste stad in suid afrika en die hele vasteland van afrika waar n rolprent vertoon is nadat okkerneute en wyn aan n privaat engelssprekende gehoor voorgesit is het hulle in die grand national hotel n hanegeveg n toneel met buffalo bill tydens n wilde weste skietgeveg en n rokdans wat deur die spaanse danseres carmencita uitgevoer is op die silwerdoek gekyk saam met die stroom europese immigrante het in die laat s ook die nuutste rolprenttegnologie uit die verenigde state en europa ingang by stedelike suid afrikaanse gehore gevind dit was veral rondtrekkende buitelandse rolprentvertoners waardeur belangstellendes in groot stede soos johannesburg en kaapstad in aanraking gekom het met nuwe rolprentproduksies uit oorsese lande die sosiaal politieke werklikhede van die suid afrikaanse samelewing het diep ingegryp op die verdere ontwikkeling van filmkuns in die land terwyl dit enersyds net die moderne voortsetting van bestaande vermaakgenres soos rondtrekkende teatergeselskappe sirkusse marionetteaters waspop en towenaarvertonings en tableaux vivant lewende prente was het die toenemende politieke spanninge tussen boere en britte wat in uiteindelik op die tweede vryheidsoorlog sou uitloop die nuwe medium se potensiaal vir politieke en ideologiese mobilisering getoon die britse oorlogsverslaggewers wat na suid afrika gestroom het onder wie winston churchill het die militêre gebeure met geskrewe verslae foto s en rolprentopnames gedokumenteer die boere se guerilla taktiek in die laaste fase van die oorlog het realistiese opnames vir gehore in die verenigde koninkryk bemoeilik en so het rolprentvervaardigers begin om gevegstonele op n onrealistiese en oordrewe manier uit te beeld n tweede ontwikkelingslyn was sogenaamde koloniale filmspanne wat rolprente vir inheemse swart gehore vervaardig het ter wille van opvoeding of vir propaganda doeleindes so het eerwaarde ray phillips as lid van die amerikaanse board of missions in n filmspan in johannesburg gevestig wat n reeks van rolprente in sterk gesensureerde vorm aan gehore van swart mynwerkers vertoon het die kamer van mynwese en die munisipale departement van naturellesake het sulke vertonings verwelkom aangesien hulle soos destyds geglo is potensiële misdaadtendense sou voorkom swart werkers uit politieke aktiwiteite in hul vrye tyd sou weghou en hulle sou opvoed rolprente was veral aan sensuur onderworpe om geweldtonele daaruit te verwyder daar is immers geglo dat swart gehore enige geweldpleging op die silwerdoek moontlik sou naboots so is daar ook veronderstel dat hulle nie in staat sou wees om tussen die gebeure op die silwerdoek en die realiteit te onderskei nie wit gehore het egter self byvoorbeeld uit hul sitplekke gespring wanneer n trein in die gewilde rolprent blue diamond express genader het terwyl in die s enkele permanente rolprentteaters vir verstedelikte swart gehore in johannesburg geopen is was lae loonvlakke en wit mense se besorgdheid oor moontlike kriminaliserende effekte van rolprentvertonings remskoene wat die toegang tot rolprente vir swart stadsbewoners bemoeilik het interessant genoeg het die britse koloniale owerheid ongeag die aandag wat aan rolprente as politieke medium gedurende die anglo boereoorlog geskenk is die rolprentbedryf net soos ander kulturele instellings nie as deel van die kolonialiseringsproses beskou nie en hulle beperk tot politieke en ekonomiese oorheersing so het ook die suid afrikaanse regerings in die laaste dekades voor die regeringsoorname deur die nasionale party in ruimte gelaat vir n onafhanklike swart stroming in die filmbedryf dit was solomon t plaatje wat in die s as swart rolprentmaker n nuwe rigting ingeslaan het wat as voorloper van moderne suid afrikaanse filmkuns beskou kan word sy tradisie van filmkuns die nuwe afrikabeweging het die modernisering van die swart kulturele lewe ten doel gehad en swart suid afrikaners bewus gemaak van hul gelykwaardige rol in die samelewing veral teen die agtergrond van die afrikaners se politieke bemagtigingsproses grondwetheuwel in die stadsdeel braamfontein naby die westelike wyke van hillbrow het n wisselvallige en dramatiese geskiedenis wat terugstrek tot toe die zuid afrikaansche republiek hier die ou fort laat oprig het behalwe vir n kort periode gedurende die tweede vryheidsoorlog het die fort egter geen militêre funksie vervul nie maar as gevangenis gedien dit is verskeie kere uitgebrei so in die laat de en vroeë ste eeu toe die sogenaamde afdeling vir inboorlinge en isolasieselle waarin swart oortreders opgesluit is bekend as seksies vier en vyf n vrouegevangenis en n gebou waar oortreders voor hul hofverskyning aangehou is s dikwels is politieke gevangenes in die fort aangehou soos militêre boereleiers gedurende die tweede vryheidsoorlog of indiërs insluitende mahatma gandhi wat in en passiewe weerstand teen diskriminerende wetgewing gebied het of wit mynwerkers wat aan die groot stakings van en en die randse opstand van deelgeneem het toe die nasionale party ná sy oorwinning in die algemene verkiesing van die beleid van rasseskeiding stelselmatig met nuwe wetgewing begin toepas het is golwe oortreders van apartheidswette hier aangehou suid afrikaners wat betrokke was by die weerstandveldtog van die beskuldigdes onder wie nelson mandela wat in desember aangekla is van hoogverraad en sameswering om die regering met geweld omver te werp en persone wat ná onluste en geweldpleging aangehou is soos die sharpeville slagting in die soweto opstand van en die noodtoestande wat teen die middel van die s afgekondig is die fort was n soort oorgangstronk waar honderdduisende aangehou is voordat hulle gevonnis en na ander gevangenisse oorgeplaas is die de eeuse ou fort is in tot nasionale monument verklaar alhoewel dit tot en met nog as gevangenis gedien het daarna het die kompleks in verval geraak teen die middel van die s is die kompleks gekies as setel van die nuwe demokratiese suid afrika se konstitusionele hof naas dié hof se nuwe gebou is ook die vrouegevangenismuseum die nommer vier museum en die ou fortmuseum hier geleë johannesburg is die hoofstad van suid afrika se mediabedryf die stad het sewe dagblaaie the star the sowetan beeld the citizen business day the new age en daily sun twee meer as kaapstad en vier meer as durban daily sun is die land se grootste dagblad en beeld die naasgrootste afrikaanse dagblad van die dagblaaie wat vroeër in johannesburg uitgegee maar gestaak is is die transvaler die vaderland rand daily mail en daily mail ook wat die uitgee van nasionale weekblaaie betref is johannesburg suid afrika se onbetwiste leier die land se grootste sondagblad die sunday times asook die grootste afrikaanse sondagblad rapport word hier uitgegee nog drie sondagkoerante city press sunday world en the sunday independent word in die goudstad gepubliseer asook die invloedryke mail guardian en financial mail net ten opsigte van tydskrifte oortref kaapstad vir johannesburg omdat media wat die land se tydskrifbedryf oorheers se hoofkantoor in die moederstad is hoewel die meeste van sy groot tydskrifte ook n kantoor in johannesburg het al die groot tv uitsaaimaatskappye soos e tv m net en multichoice is hier gesetel sowel as die sauk wie se uitsaaisentrum op n heuwel in auckland park een van die stad se bekendste bakens is in die omgewing rondom die sauk hoofkwartier het met die jare talle produksiemaatskappye ontstaan johannesburg is ook die hoofstad van die land se radiowese meer as stasies saai van hier uit of kan in die stad en omgewing gehoor word talle daarvan behoort aan die sauk maar groot onafhanklike rolspelers soos primedia met sy radio en highveld stereo is ook hier gesetel johannesburg is daarnaas ook die spilpunt van suid afrika se telekommunikasie inligtings en internetbedryf die vier grootste selfoonnetwerk ondernemings het hul hoofkwartiere in die goudstad terwyl ook driekwart van die land se vernaamste internetdiensverskaffers hier gesetel is die stad het min besienswaardighede en staan nie as n gewilde reisbestemming bekend nie danksy die internasionale lughawe is dit egter die aankoms en vertrekpunt vir n groot aantal toeriste en sakepersone uit die buiteland besoekers uit ander afrikalande bestee jaarliks sowat miljard vsa dollar in johannesburg se winkelsentrums die mees besoekte besienswaardighede sluit in die broers louw en frans geldenhuys was die eienaars van n gedeelte van die plaas braamfontein op desember skryf louw aan die superintendent van onderwys dat n nuwe skool te braamfontein distrik heidelberg geopen is die stryd om afrikaans naas nederlands en engels as openbare taal te vestig is veral in skole beslis en nêrens was dié stryd feller as in johannesburg en ander nedersettings aan die witwatersrand nie waar verskeie laerskole gestig is hulle het nogtans gesukkel om te bestaan terwyl sekondêre skole engels as enigste voertaal gebruik het daar was n hele paar skole in johannesburg voor die uitbreek van die anglo boereoorlog wat in die behoeftes van afrikanerleerlinge voorsien het in die twee dekades ná die tweede vryheidsoorlog het die stroom verarmde afrikaners wat vanuit die platteland na die witwatersrand toe getrek het gegroei sonder dat die getal afrikaanssprekendes n noemenswaardige styging getoon het soos blyk uit die feit dat die gemeentes van afrikaanse kerke in johannesburg byna geen groei getoon het nie dat n hele geslag afrikaners aan die rand in dié tyd verlore gegaan en verengels het was onder meer aan die gebrek aan afrikaanse onderwysinstellings te wyte die prentjie het eers vanaf die s en veral in die tyd van die groot depressie begin verander toe die eerste afrikaanse hoërskole aan die rand geopen het die hoërskool voortrekker in boksburg in januarie en helpmekaar hoërskool in johannesburg en hoërskool monument op krugersdorp in kort ná die tweede wêreldoorlog was daar aan die witwatersrand net ses afrikaansmedium vergeleke met engelsmedium hoërskole benewens tegniese en handelskole waar albei landstale as onderrigmedium gebruik is die groei van afrikaansmedium hoërskole het geleidelik aan die bevolkingsaanwas van afrikaanssprekendes begin weerspieël so het die getal afrikaners aan die rand tussen en met persent gegroei teenoor persent in suid afrika as geheel teen die begin van die s was sowat n vyfde van die land se afrikanerbevolking ongeveer aan die rand saamgetrek in vergelyking met engelssprekende suid afrikaners is die intellektuele potensiaal van dié groot bevolkingskonsentrasie egter om maatskaplike en ekonomiese redes onderbenut in suid afrika as geheel was die persentasie engelssprekendes wat gematrikuleer het of n akademiese graad verwerf het twee maal so groot as die persentasie afrikaanssprekendes aan die rand was die afrikaners se agterstand in dié opsig selfs nog groter aangesien baie afrikaanse leerlinge die skool verlaat het voordat hulle matriek kon verwerf terwyl baie matrikulante dit nie kon bekostig om akademiese opleiding aan n universiteit te volg nie vir afrikanerleiers het dit in die s duidelik geword dat hoëronderwysinstellings binne makliker bereik van randse afrikaanssprekendes opgerig moes word om nauurse studie vir studente wat reeds n beroep uitgeoefen het en voltydse studie vir studente wat nog in hul ouerhuis kon inwoon moontlik te maak die lang veldtog vir n afrikaanse onderwyskollege of universiteit is teen die middel van die s uiteindelik met sukses bekroon op augustus het die destydse minister van onderwys sen jan de klerk bekendgemaak dat die kabinet sy toestemming verleen tot die voorgestelde stigting van n onafhanklike afrikaansmedium universiteit vir die witwatersrand met sy setel in johannesburg wat as randse afrikaanse universiteit rau sou bekendstaan in het die kabinet besluit op n terrein in auckland park vir die oprigting van universiteitsgeboue aanvanklik is die nuwe universiteit egter nog in n voormalige brouerygebou in braamfontein gehuisves die eerste studente het op februarie vir registrasie aangemeld en op februarie van dié jaar het die amptelike opening van die randse afrikaanse universiteit rau en die inhuldiging van sy eerste kanselier en latere derde staatspresident van die republiek van suid afrika dr n diederichs plaasgevind die nuwe kampus en geboue in auckland park is amptelik op mei in gebruik geneem johannesburg se moderne hoëronderwysstelsel spog met vier instansies die universiteit van die witwatersrand die universiteit van johannesburg monash universiteit n satellietkampus van die bekende tersiêre instelling in melbourne australië en midrand universiteit johannesburg is die tuiste van die krieketspan highveld lions die rugbyspan goue leeus die superrugbyspan lions en ten minste vyf vooraanstaande sokkerspanne naamlik moroka swallows wits university fc jomo cosmos kaizer chiefs en orlando pirates fc die twee laasgenoemde beslis sedert twee keer per jaar die soweto derby ellispark stadion is n bekende sportstadion waar die rugbywêreldbeker eindstryd en sommige wedstryde van die sokkerkonfederasiebeker en die sokkerwêreldbeker gespeel is die johannesburgstadion word gebruik vir internasionale atletiek die wanderersstadion het onder ander die krieketwêreldbeker eindstryd aangebied die bestuursliggaam van sokker in suid afrika die suid afrikaanse sokkerassosiasie is in die johannesburgse voorstad nasrec naby die enb stadion gesetel soccer city ook bekend as eerste nasionale bank stadion first national bank stadium of kort fnb stadium is oorspronklik in opgerig maar dekades later herbou en aansienlik uitgebrei ter geleentheid van die sokkerwêreldbekertoernooi van wat in suid afrika gehou is dit is ook tydens die afrikanasiesbeker en die afrikanasiesbeker ingespan die inspirasie vir die nuwe argitektoniese styl was die kalbas die harde gedroogde en uitgeholde dop van die kalbasplant legenaria vulgaris se ryp vrug waarin swart suid afrikaners vroeër vloeistowwe soos water melk en bier bewaar het vir die kenmerkende fasade is staal en betonpanele in agt kleure en twee verskillende teksture gebruik wat met optiese vesels versterk is tien grys bande wat die buitefasade en die binneruimte versier versinnebeeld die nege ander suid afrikaanse gasheerstede van die sokker wêreldkampioenskap asook berlyn een van die gasheerstede van die vorige toernooi vir die stadion se beligting is altesaam ligte langs die dakrand aangebring die stadion beskik oor twee reuse led skerms met n oppervlak van m elk bo oor die twee doelpale en op die middelvlak van staanplekke tans bied soccer city sitplek vir toeskouers asook privaatruimtes en suites daar is ondergrondse en openbare parkeerplekke in die nabye omgewing buite sy rol as sportstadion het soccer city geskiedenis geskryf toe nelson mandela hier in sy eerste groot openbare toespraak ná sy vrylating gehou het twee jaar nadat johannesburg as n delwerskamp gestig is is die eerste begraafplaas in braamfontein en kort daarna ook joubertpark as ontspanningsterrein geopen reeds in was daar tien parke en een begraafplaas in die stadsgebied wat almal deur die destydse stadsingenieur bestuur is meer as n eeu later het johannesburg tot n stedelike bosgebied met tien miljoen bome en meer as parke en openbare tuine gegroei een hiervan die walter sisulu botaniese tuin in die noordweste van johannesburg word as n eersterangse tuin vir suid afrikaanse flora beskou en het veral op naweke tot n gewilde trekpleister vir johannesburgers en besoekers ontwikkel sien johannesburgse botaniese tuin as deel van die grootskaalse opgraderingsprogram vir johannesburg se middestad is parke en groentes ruimtes in streek f herontwikkel die gewilde joubertpark is n trekpleister en ontspanningsgebied vir duisende bewoners van woonstelgeboue in sy onmiddellike omgewing openbare toiletgeriewe is skoongemaak en herstel en van drie nuwe chemiese toilette voorsien terwyl die park se gras tans onder besproeiing is die sentrale fontein is opgeknap en n uitgestrekte roostuin nuut aangelê donald mackay park in berea is een van die oudste parke in johannesburg en genoem na n vroeëre burgemeester dit behels verskillende vlakke en aantreklike steenmure die park is van nuwe speelterreine opelugskaakborde en sokkervelde voorsien nuwe beligting is langs die parke se oos westelike pad geïnstalleer wat nou as wandellaan dien die drie parke in endstraat doornfontein is vir maklike onderhoud geoptimaliseer en van harde oppervlakke soos klipstene voorsien daar is speelterreine terwyl die park in die middel nie meer oor n straattoegang beskik nie en net vir kinders toeganklik is jl de villierspark in berea was vroeër n gewilde uithangplek vir dronkaarde maar is intussen opgeknap met klein heuweltjies tussen geplaveide lane n klein sokker en n korfbalveld n omheinde speelterrein en steenkoeëls wat as versiering dien vanweë hul blou kleur word na die park ook as bloupark verwys die park se blombeddings is ook deur grasperke vervang mitchellpark in berea het n tyd lank as uithangplek vir kriminele gedien maar is intussen opgeknap en staan nou as geelpark bekend vanweë die plaaslike speelgrond wat met n heldergeel muur omhein is korfbal en sokkervelde het nuwe trekpleisters vir parkbesoekers geword net soos nuwe opelugskaakborde mitchellpark se wandelpaaie bied maklike toegang vir rolstoelgebruikers bome verleen skadu vir kinders op die speelgrond en aan besoekers wat gebruik maak van die park se braaigeriewe edith cavell park in hillbrow wat in n driehoekvorm aangelê is is omhein en slegs toeganklik vir kinders wemmerpan en pionierpark is herontwikkel en weer van n musiekfontein voorsien johannesburg se begraafplase is nie net waardige en rustige plekke waar oorledenes herdenk kan word nie maar dien ook as groen ruimtes in digbeboude gebiede en as belangrike habitatte vir kleindierspesies tans val altesaam begraafplase en twee krematoria onder die beheer van johannesburg city parks net soos in baie ander snelgroeiende suid afrikaanse munisipaliteite het die plek vir nuwe grafte skaars geraak in is van johannesburg se begraafplase as passief gekategoriseer dit wil sê daar is geen plek meer vir nuwe grafte nie selfs indien tweede en derde begrafnisse in een graf ná n tydperk van twaalf jaar toegelaat word en was die stad genoodsaak om nuwe begraafplase te ontwikkel ander opsies is verassing gedenkmure en tuine en die herbegrafnis van sterflike oorskot in kleiner doodkiste ná n bepaalde tydperk toe die waterval begraafplaas in midrand in geopen het was dit die eerste nuwe begraafplaas in die goudstad in byna n kwarteeu die begraafplaas bied met n oppervlak van hektaar plek vir nuwe grafte en sal vir n tydperk van sowat vyftig jaar in gebruik wees n tweede nuwe begraafplaas diepsloot memorial park met plek vir grafte naby die gelyknamige swart woonbuurt is in april ingewy sy uitleg en konsep volg nie meer die eurosentriese modelle van die verlede nie maar voorsien in die behoeftes van suid afrikaners as mense van uiteenlopende kulturele en godsdienstige agtergronde as n habitat vir inheemse flora en fauna vervul dit ook die rol van n natuurbewaringsgebied enkele van johannesburg se begraafplase vervul n derde rol n mens wat n besoek aan hulle bring onderneem n reis na die goudstad se verlede die eerste begraafplaas is reeds in in die driehoek tussen diagonaal bree en harrisonstraat uitgelê toe die goudstormloop aan die witwatersrand nog in volle swang was terwyl die victoriaanse stad vinnig uitgebrei het is ook dié plek vir die lewendes benodig grond is in braamfontein aangekoop om daar n nuwe begraafplaas te vestig die eerste begrafnisse hier het in plaasgevind maar enkele jare later is lyke op dié begraafplaas geëkshumeer en op braamfontein herbegrawe die privaat begraafplase wat op verskillende plase rondom die vroeë stad geleë was en waarvan die meeste nog bestaan soos albertsplaas noordwes van die goudstad bezuidenhoutvallei in die ooste en klipriviersberg in die suide was in dié tyd moontlik rustiger rusplekke naas plase het ook myne hospitale en kerkgemeentes hul eie begraafplase ingerig nie konformiste en ongebonde inwoners het dikwels moeite ondervind om hul oorledenes op kerkgebonde dodeakkers ter ruste te lê na hulle behoeftes het die munisipale owerheid omgesien nog voor die eerste wêreldoorlog is n nuwe begraafplaas net een kilometer wes van braamfontein s n geopen brixton albei dodeakkers weerspieël die goudstad se woelige vroeë geskiedenis met die laaste rusplekke van randlords mynwerkers ingenieurs soldate geoloë en burgemeesters rouendes het in dié tyd vir afsonderlike afdelings volgens hul godsdienstige rituele gevra en so het onder meer n joodse afdeling naas n islamitiese ontstaan ander afdelings het gevolg vir chinese inwoners swart mense weermaglede brandweer en polisielede en bykomende godsdienste danksy n inisiatief van mahatma gandhi is in n houtvuur krematorium vir hindoe begrafnisse op brixton gevestig die uitleg van destydse begraafplase het europese voorbeelde gevolg met lang reekse grafte aan weerskante van reguit lane sommige grafte van bekende persoonlikhede het in vergetelheid geraak die laaste rusplek van enoch mankayi sontonga die komponis van die gebedlied nkosi sikelel iafrika waarvan n deel in by die suid afrikaanse volkslied ingesluit is is eers ná jare se soektog herontdek ter ere van sontonga is n granietkubusmonument opgerig die kliprivierberg begraafplaas is die laaste rusplek van afrikaners wat gedurende die anglo boereoorlog in konsentrasiekampe aan honger en siektes beswyk het toe die nasionale party ná hul oorwinning in die algemene verkiesing van begin het om die bestaande rasseskeiding met steeds meer wetgewing te volmaak kon oor oorledenes nie meer aan dié beleid ontsnap nie nuwe begraafplase of afdelings daarvan is nou byna uitsluitlik volgens raslyne ingerig vir asiërs en bruin suid afrikaners in newclare brixton en lenasia terwyl swart stadsbewoners beperk was tot begraafplase in alexandra en soweto in die suidweste is akkers grond aangekoop vir n nuwe dodeakker met afdelings vir asiërs euro afrikane en swart suid arikaners newclare hier is bekende swart anti apartheid oudstryders soos walter en albertina sisulu ter ruste gelê en die walter sisulu gedenktuin ingerig in is n nuwe begraafplaas vir swart mense suid van die middestad gevestig avalon met n oppervlak van hektaar die tweede grootste en ook steeds die besigste in die stadsgebied ook hier is bekendes begrawe soos joe slovo die vroeëre sekretaris generaal van suid afrika se kommunistiese party en kommandeur van umkhonto we sizwe en die vrouestryders teen apartheid helen joseph en lillian ngoyi braamfontein is die oudste van johannesburg se drie historiese begraafplase wat nou verweef is met die geskiedenis van die stad dit is deur landdros carl von brandis ingerig toe die goudstad se eerste begraafplaas weens stygende sterftesyfers geen nuwe begrafnisse meer kon hanteer nie sy tradisionele uitleg met skaduryke bome langs rustige lane is n waardige rusplek vir bekende johannesburgse families soos die cullinans en die jeppes ook von brandis lê hier begrawe net soos eleanor clare helier clare wallace die dogter en eerste kind van die britse skrywer edgar wallace en sy vrou ivy maude caldecott wat in in die ouderdom van agt maande aan meningitis oorlede is daarnaas word hier die grafte van die slagoffers van die dinamietontploffing van in braamfontein net soos dié van baie slagoffers van die spaanse griepepidemie van wat die unie van suid afrika soos n vloedgolf getref en landwyd duisende menselewens geëis het en van gesneuweldes van die randse staking van aangetref in die joodse afdeling het max langermann n duitse immigrant en stigter van die voorstad kensington ikey sonnenberg en tenminste n deel van die sterflike oorskot van wolf joel die bekende magnaat wat na bewering deur baron ludwig kurtze von veltheim vermoor is ander liggaamsdele lê in willesden londen begrawe hul laaste rusplekke gevind wolf joel was n neef van die randheer barney barnato wat dié se fortuin en ryk geërf het maar sy nuwe rykdom slegs nege maande lank kon geniet op maart is die miljoenêr in die johannesburgse kantoor van die barnato broers deur von veltheim n valse duitse baron dobbelaar en swendelaar genader om mee te werk aan n geheime plan die ontvoering van zar president paul kruger von veltheim was van voorneme om n hoë losgeld vir die staatshoof te eis joel het egter geweier om enigiets te doen te hê met s n onsinnige plan en is in n skietgeveg wat gevolg het dood die moord het groot opspraak in johannesburg verwek tot die uiterste verontwaardiging van die goudstadse publiek is von veltheim ná sy uitsonderlike verhoor vrygespreek op aanklag van moord aangesien die enigste ooggetuie onder n tafel in geduik het toe die skote geklap het op goudstadse strate was daar sprake daarvan om von veltheim te hang maar die zar se polisie die zarp s het hom geleide gedoen oor die grens van portugees oos afrika twintig jaar later is von veltheim se lyk uit die londense teems gehaal johannesburg se wespark begraafplaas is noord van die melvillekoppies in die voorstad montgomery park geleë dit behels die grootste gedeelte met joodse grafte van alle johannesburgse begraafplase met n holocaust monument wat in opgerig is die suid afrikaanse nasionale joodse oorlogsmonument asook gedeeltes vir sjinese en islamitiese begrafnisse en verskeie oorlogsmonumente en grafte naas mausoleums is ook gedenkmure en tuine aangelê jakarandabome aan weerskante van wespark se wandellane dra by tot die aantreklike atmosfeer van die begraafplaas veral tydens blomtyd die terrein van die begraafplaas het oorspronklik deel uitgemaak van een van johannesburg se historiese plase waterval wat in deur die gebroeders geldenhuys gekoop is later het louw geldenhuys veterane van die anglo boereoorlog in diens geneem om die emmarentiadam op die plaas te laat bou in is hektaar grond aan die stad johannesburg oorgedra om as openbare ontspanningsterrein te dien dié grond is later saam met ander terrein ontwikkel as johannesburg se botaniese tuin die marks park sportklub en die wespark begraafplaas wat in geopen is gedurende die tweede wêreldoorlog is n groot militêre vleuel in johannesburg se algemene hospitaal ingerig terwyl ook baragwanath en cottesloe militêre afdelings gekry het n groot aantal beseerdes uit die midde ooste is in die baragwanath hospitaal behandel begrafnisse van gemenebes soldate het op wespark plaasgevind daar is ook oorlogsgrafte van soldate met n ander burgerskap en sewe nie militêre grafte wat deur die gemenebes se oorlogsgraftekommissie commonwealth war graves commission versorg word met die kremasie gedenkteken op wespark word manlike en vroulike weermagslede herdenk wat gedurende die oorlog op die braamfontein begraafplaas veras is bekende persoonlikhede wat hul laaste rusplek in wespark gevind het sluit die skrywer herman charles bosman die anti apartheidstryders alfred nzo en joe modise en die bekende vigs kinderaktivis nkosi johnson in wat in in die ouderdom van twaalf oorlede is ook van die skoolkinders wat in slagoffers van die westdenedam busramp geword het lê in die begraafplaas se heldeakker begrawe die brixton begraafplaas is onder meer n laaste getuienis van die groot aantal joodse immigrante vir wie johannesburg dikwels n veilige toevlugsoord was hulle het met min besittings hier aangekom uit n joodse leefwêreld in rusland pole en litaue waar hulle in ellende verkeer het en deur pogroms bedreig is met harde werk het sommige van hulle n beter lewe vir hulself en hul nageslagte verseker ander het minder goed gevaar een van hulle was annie slovo die moeder van die anti apartheidstryder joe slovo die slovos was deel van n klein stroom arm joodse immigrante uit litaue en het hulle oorspronklik in doornfontein gevestig toe joe tien jaar oud was hulle het n tyd lank goed gevaar nadat annie n groentewinkel naby n besige tremhalte in yeoville geopen het haar ontydige dood in die kraambed in het die gesin in ellende gedompel die winkel het bankrot gespeel en wolfus joe se pa moes n bestaan as vrugtesmous op johannesburg se strate maak terwyl die baba in n weeshuis geplaas is was joe en sy suster genoodsaak om hul skoolloopbaan voortydig te staak en werk te soek n reeks uiteenlopende persoonlikhede het in die vroeë jare van johannesburg aan die rand gewoon en gewerk die prokureur mohandas gandhi het lank voordat hy bekendheid verwerf het as kampvegter vir natalse indiërs en as menseregte en vryheidsvegter onder die naam mahatma tussen en in die goudstad gewoon met rudyard kipling en edgar wallace het twee britse literêre persoonlikhede van wêreldfaam in johannesburg gebly terwyl kipling die goudstad gehaat en dit met skokkende woorde beskryf het het wallace in dié tyd nog geen enkele spanningsverhaal geskryf nie maar eerder nugtere verslae en dagbladartikels aanvanklik as oorlogskorrespondent en later as die eerste redakteur van die rand daily mail nie net winston churchill het tydelik hier gebly nadat hy kort tevore uit n boere krygsgevangenekamp ontsnap het nie maar ook sy vader lord randolph churchill en joseph chamberlain die britse koloniale sekretaris wat saam met cecil rhodes as die vernaamste aanstoker van die tweede vryheids of anglo boereoorlog beskou word twee wenners van die nobelprys vir vrede was in soweto woonagtig nelson mandela suid afrika se eerste swart president het eers in soweto en later in houghton gewoon terwyl die afgetrede anglikaanse aartsbiskop desmond tutu se huis in soweto geleë is dit is intussen tot nasionale monument verklaar eddy grant se anti apartheid lied gimme hope jo anna van handel oor die johannesburgers se weerstand in soweto teen die apartheidstelsel die luukse sun city in noordwes en aartsbiskop desmond tutu die lied is deur die destydse suid afrikaanse regering verban toe dit vrygestel is maar desondanks wyd in suid afrika gespeel neill blomkamp se district handel oor n uitheemse skip wat in oor die stadshorison van johannesburg verskyn die siek en ondervoede insekagtige vreemdelinge neerhalend shrimps genoem word deur die suid afrikaanse regering in hul eie township verplaas die district jare later tydens die regering se verplasing van die vreemdelinge in n ander kamp probeer een van die beperkte vreemdelinge christopher johnson saam met sy seun te ontsnap en terug te keer na sy tuiste maar raak aan die burokraat wikus van der merwe wat vir die suid afrikaanse regeringsdiens multi national united mnu werk die titel en agtergrond van district is deur die ontruiming en afbreek van distrik ses kaapstad tydens die apartheidsera geïnspireer jan sebastian rabie november november was n afrikaanse skrywer van kortverhale romans en ander literêre werke rabie was een van die sogenaamde sestigers n groep invloedryke afrikaanse skrywers van die s hy het een en twintig werke gelewer sy ouers is die onderwysers johannes wilhelm rabie desember april en susanna maria le roux augustus augustus wat op junie met mekaar getroud is hy is die tweede oudste kind sy broers en susters is martha johanna april louwrens petrus junie elizabeth margaretha januarie johannes wilhelm maart carel wynand januarie adriaan louw oktober en susanna maria september jan het tydens sy lewe nie n goeie verhouding met sy streng militaristiese vader gehad nie ná die eerste paar maande van sy lewe te rondevlei verhuis die gesin in na stellenbosch waar sy vader verder studeer in die onderwys in verhuis hulle na die paarl waar sy vader hoof en inwonende koshuishoof word van die engelsmedium klein drakensteinskool in dal josafat in aanvaar sy vader n pos as hoof van die driemanskool op die plaas riethuiskraal naby riversdal waar jan begin skoolgaan en waar sy vader aan die einde van aftree hier woon die gesin aan die oewer van die kafferkuilsrivier vanaf gaan hy na die hoërskool riversdal waar hy in die koshuis inwoon en in matrikuleer van af studeer hy aan die universiteit van stellenbosch en woon in wilgenhofkoshuis hy verwerf in die b a graad met aardrykskunde en geskiedenis as hoofvakke en engels op eerstejaar en hollands op tweedejaarsvlak in is hy redaksielid van die stellenbosse student op universiteit is w a de klerk ernst van heerden holmer johannsen barend toerien f a venter audrey blignault en gerhard j beukes van sy medestudente in verwerf hy die sekondêre onderwysdiploma vanaf gee hy onderwys omdat daar in die oorlogstyd meer onderwysers as poste is word hy verplig om die volgende paar jaar tydelike poste meestal op laerskole te beklee waar hy dit ook al kan vind hy gee in hierdie omstandighede in klas by swellendam en dan vanaf september tot mei by n plaasskool naby ruigtevlei tussen wildernis en sedgefield waar hy weer naby sy geboorteplek is in die laaste kwartaal van neem hy waar by langfontein wat wes van gouritsriviermond en naby riethuiskraal geleë is in gee hy n tyd lank skool by die hoërskool op jamestown en die daaropvolgende jaar is hy aan n onderwyskollege te clarkesbury naby umtata in die transkei verbonde waar hy afrikaans en aardrykskunde onderrig reeds vanaf studeer hy deeltyds verder aan die universiteit van suid afrika en behaal engels ii en hollands in hierdie verdere kwalifikasies stel hom in staat om nagraadse studie in die letterkunde te volg en in keer hy terug na die universiteit van stellenbosch waar hy aan die einde van daardie jaar die m a graad in afrikaans en nederlands behaal in hierdie jaar is ina rousseau h w truter en berta smit van sy medestudente en dien hy weer op die redaksie van die stellenbosse student hy woon in eers in simonstad waar hy veral vele bydraes aan die tydskrifte die naweek en die huisgenoot lewer sommige oggende reis hy met die trein na kaapstad om self sy bydraes af te lewer en ontmoet so die jong elsa joubert by die huisgenoot wat hom hier ook aan d j opperman voorstel vanaf augustus woon hy in johannesburg waar hy voltyds skryf vir bartho smit met wie hy n ruk lank n kamer in brixton deel en peter blum leer hy goed ken in die tyd wat hy in johannesburg is in onderneem hy n lang reis deur natal met die oog daarop om stof vir n reisboek in te samel wat later as groen reise gepubliseer word in die tweede semester neem hy as onderwyser op riethuiskraal waar wanneer sy pa op siekteverlof is en aan die einde van die jaar keer hy terug na johannesburg in februarie keer hy terug na stellenbosch met die vaste voorneme om oorsee te gaan ten einde meer van die letterkunde te leer op april vertrek hy met net in sy sak aan boord van die indrapoera na europa waar hy vir n week in londen vertoef en dan verder reis na parys met hierdie stad as basis reis hy in die komende jare deur verskillende lande soos nederland belgië italië switserland spanje oostenryk en duitsland hy leer om frans duits spaans en italiaans te praat en lees uitvoerig in die europese letterkunde wat hom n goeie basis van die klassieke en insig in die tendense in die moderne letterkunde gee met allerlei los werkies moltreine vee poseer as model smous opplak van biljette verpakker van koerante voer hy n karige bestaan maar kry geleentheid om heelwat te skryf sy gereelde bydraes aan suid afrikaanse tydskrifte bring darem ook periodiek iets in die sak wanneer n roman helgard van die hel deur nasionale pers afgewys word vir publikasie skryf hy hierna voorlopig net in engels maar dit bly slegs n emosionele voorneme wat hy gou verbreek al skryf hy ook om finansiële redes al hoe meer in engels sommige van sy korter prosas waarvan talle later in verwerkte vorm in een en twintig opgeneem is verskyn in hierdie tyd in tydskrif vir letterkunde onder redaksie van c m van den heever ook de gids in nederland publiseer n aantal van hierdie verhale dergelike bydraes wat hy aan standpunte onder redaksie van d j opperman stuur word egter sonder opgaaf van redes herhaaldelik afgekeur jan verloor sy maagdelikheid eers in parys toe hy reeds jaar oud is en wel met die franse meisie wat hy in sy dagboeke as ginette identifiseer in november ontmoet hy die skotse skilderes marjorie wallace en vanaf die begin van het hulle n hegte verhouding kort daarna begin hulle saamwoon en doen dit vir ses jaar lank in paryse dakkamers hy verwerf n franse studiebeurs wat hom in staat stel om in aan die sorbonne in die letterkunde te studeer en hy het die doktorale tesis van georges bernanos écrivain malgré lui georges bernanos skrywer ten spyte van homself byna klaar toe die beurs en daarmee saam sy studies ophou in parys word jan en marjorie gereeld besoek deur afrikaanse skrywers soos uys krige wat rabie aansienlik help met afrikaanse verwerking uit die oorspronklike engels en skaafwerk aan wat later sou word bartho smit en etienne leroux uys krige daag in desember by hulle op met die voorneme om n naweek oor te bly maar sy kuiertjie is eindelik vir langer as drie volle maande elsa joubert besoek hom reeds so vroeg as julie tydens haar reis deur europa wat sy later in die verste reis te boek stel terwyl sy in april weer daar aandoen hierdie keer vergesel van klaas steytler die digter jannie coetzee is ook n gereelde gas wanneer hy op een van sy vele wêreldreise is rabie het ook noue kontak met die nederlandse vyftigers soos simon vinkenoog rudy kousbroek lucebert hugo claus gerrit kouwenaar en bert schierbeek en die skilder karel appel hy begin in frankryk ook om in die see te duik ondervindings wat sy reeds intieme kennis van die see verder verbreed en weerklank vind in sy latere jeugboeke soos twee strandlopers en seeboek van die sonderkossers jan en marjorie trou op januarie voor die britse konsul in parys jan trou in bartho smit se ou bruin pak klere en marjorie dra kita redelinghuys se skoene met jannie coetzee wat die getuie is met die huweliksvoltrekking jan vertrek n paar dae daarna terug na suid afrika om n werk en woonplek te kry en geld bymekaar te maak waarna marjorie haar in november by hom aansluit hulle vestig hulle in groenpunt in kaapstad waar hulle vir ongeveer elf jaar n dubbelverdiepinghuis deel met die kunstenaars erik laubscher en sy vrou claude bouscharian kort daarna verskyn een en twintig waarin daar van n radikale verandering in die afrikaanse prosa sprake is en word hierdie boek dan ook dikwels genoem as die werklike wegbereider vir die sestiger beweging in die afrikaanse prosa aan die begin van desember vlieg marjorie inderhaas na skotland om haar terminaal siek vader by te staan wat nog voor die einde van daardie jaar oorlede is nadat sy n ruk haar moeder bystaan gaan marjorie na parys waar sy steeds haar ateljee gehuur het en probeer so om jan te oorreed om terug te keer na europa hy voel egter sterk oor sy roeping om die rassebeleid in suid afrika deur sy skryfwerk teen te staan en is selfs bereid om te skei as dit dan moet maar weier om in hierdie stadium terug te keer na europa marjorie keer dan noodgedwonge aan die begin van november terug na suid afrika en aanvaar daardeur ook dat dit voortaan hulle permanente tuiste sal wees jan trek die aandag as betrokke skrywer met sy sterk oortuigings oor die onreg teenoor bruin en swart in die naam van apartheid en die rabies se huis in groenpunt word algaande n stimulerende bymekaarkomplek van jonger skrywers en skilders ook die noordelike skrywers kom hier bymekaar as hulle gewoonlik in die desember januarie skoolvakansies kaapstad besoek hierdie gereelde besoekers sluit mense in soos uys krige jack cope w a de klerk peter blum barend toerien breyten breytenbach adam small richard rive ingrid jonker bartho smit andré p brink athol fugard en chris barnard aanvanklik werk jan vanaf maart tot augustus permanent en tot einde tydelik as omroeper by die suid afrikaanse uitsaaikorporasie en word verskeie van sy hoorspele soos voetbal of fortuin en nuus van die land ook uitgesaai laasgenoemde hoorspel word deur tone brulin in nederlands vertaal en deur die belgische nationale omroep uitgesaai en beleef later ook n franse verwerking in hierdie tyd lewer jan ook vryskutwerk aan koerante en tydskrifte onder meer n gereelde posseëlrubriek onder die skuilnaam jan roets in die burger en wetenskaplike artikels in ligte trant vir die jeugtydskrif die jongspan vanaf einde wy hy hom voltyds aan sy skryfwerk na die stigting van contrast in deur jack cope dien jan ook vir byna drie dekades op die redaksie van hierdie tydskrif veral om afrikaanse bydraes te werf self lewer hy ook verskeie skeppende bydraes en artikels vir hierdie tydskrif hy is ook lid van die redaksie van sestiger n liefdeswerk is die kaartjies met seeterme wat hy by die buro van die woordeboek van die afrikaanse taal op stellenbosch inlewer daar is polemiek in die koerante wanneer sy roman ons die afgod verskyn met briefwisselings waaraan vele mense meedoen dit is die eerste afrikaanse roman wat so sterk standpunt inneem teen die apartheidsbeleid en word daarom vanuit behoudende kringe gekritiseer terwyl die kritici dit as letterkundige werk ook nie hoog aanslaan nie nadat jan uit die sauk bedank kritiseer hy in sy self gepubliseerde die evolusie van nasionalisme die direkteur generaal p j meyer se opvatting dat god die afrikaners in suid afrika vertrou het met voogdyskap oor die verskillende nasionaliteite hierna verbied meyer die sauk om ooit weer van jan se dienste vir stukwerk gebruik te maak jan skryf ook talle briewe aan koerante waarin hy standpunt inneem teen die onregte van die rassebeleid onder meer met die besluit van die regering om die inwoners van distrik ses na die kaapse vlakte te verskuif hy neem ook sterk standpunt in teen die instelling van sensuur weens sy uitgesproke teenkanting van die apartheidsbeleid is daar ook groot polemiek en teenkanting vanuit behoudende kringe wanneer hy in oktober deur die suid afrikaanse akademie vir wetenskap en kuns tot fakulteitslid verkies word as gewaande vyand van die volk word sy foongesprekke in hierdie tyd afgeluister en hulle huis word gedurig dopgehou deur die veiligheidspolisie in junie gaan hy en sy vrou met n carnegie reisbeurs oorsee om skrywers en skilders in die verenigde state van amerika en kanada te ontmoet hulle vlieg eers na switserland en gaan daarvandaan deur duitsland na nederland waar hulle ou kennisse soos simon vinkenoog gerrit kouwenaar en abraham h de vries op daardie stadium n student in nederland besoek hiervandaan gaan hulle deur belgië na parys waar hulle by breyten en yolande breytenbach tuisgaan en ook vir andré p brink en rudy kousbroek ontmoet hiervandaan besoek hulle ook brittanje waar hulle in londen vir athol fugard te siene kry vir n maand bly hulle dan in edinburg in skotland by marjorie se moeder waarna hulle na amerika en kanada vertrek hier besoek hulle universiteite soos yale harvard columbia uebec northwestern en chicago en jan hou gereelde lesings oor die rassekwessie in suider afrika hulle besoek stede soos washington los angeles salt lake city las vegas new orleans en san francisco en beleef besienswaardighede soos die grand canyon en die ruimtestasie by kaap canaveral saam met barend toerien verken hulle ook new york en bly oor by barend se plaas by kerkhonson in januarie verlaat hulle amerika en keer terug na skotland vir drie weke hierna reis hulle deur londen en parys en dan per trein deur europa na griekeland vanaf maart tot oktober woon die egpaar op die dorpie elonda op die griekse eiland kreta terwyl hulle hiervandaan verdere reise na van die ander griekse eilande onderneem asook lande soos israel ciprus libanon en turkye besigtig in hierdie tyd bemagtig hy moderne grieks hierdie verblyf is die inspirasie vir sy verblyfboek n haan vir elonda en sy roman klipwieg tydens hulle verblyf hier kuier onder andere jannie coetzee elsa joubert klaas steytler en ook karel schoeman by hulle n besoek wat waarskynlik die prikkel was vir schoeman se roman op n eiland met hulle terugkeer na suid afrika vestig die egpaar hulle in maart op onrus waar hulle andermaal voltyds skryf en skilder hier is hulle in noue kontak met uys krige en m c botha wat ook hier woon en chris barnard wat sy vakansiehuis hier het die huis word weereens n gereelde kuierplek vir besoekers en andré p brink etienne leroux breyten breytenbach abraham de vries elsa joubert richard rive w a de klerk en fanie olivier is van die talle mense wat gereeld kom inloer in hierdie tyd is hy besonder aktief as vertaler van n hele aantal letterkundige werke uit veral frans maar ook grieks en duits jan gee in n aantal belangrike openbare lesings leiding oor sosio politieke aangeleenthede minder europa meer afrika is n pleidooi aan veral die blankes om minder te fokus op die europese verlede en gewoontes en meer inheems aan afrika te word terwyl afrikaans en die nasionale party gelewer voor twee universiteite asook die kaapse persklub uitwys hoe die beperkende optredes van die regerende party afrikaans benadeel en bruin taalgenote vervreem hy neem ook proaktief deel aan die stryd teen sensuur en by sy openbare optredes by plekke soos die universiteit van stellenbosch en wes kaapland bepleit hy die opheffing van die onsinnige jag op boeke ook as lid van die suid afrikaanse akademie vir wetenskap en kuns maak hy voorbrand vir menseregte en stel voor dat bruin skrywers soos adam small en s v petersen as lede van die akademie toegelaat word wanneer die akademie sloer met n besluit oor hierdie aangeleentheid bedank jan uit die akademie en saam met hom ook f a venter etienne leroux leon rousseau elsa joubert chris barnard en abraham h de vries jan is n sleutelfiguur met die stigting van die afrikaanse skrywersgilde in en dien dan ook in en as voorsitter van hierdie liggaam in sy termyn as voorsitter onderskei hy hom as kampvegter vir die regte van die skrywer hy behartig vir baie lank n gereelde rubriek oor die afrikaanse letterkunde in die cape times saam met marjorie onderneem hulle n laaste oorsese reis in april wanneer hulle skotland besoek en in frankryk ook by breyten breytenbach aandoen waarna hulle na griekeland vertrek waar hulle etlike maande op die eiland lesbos vertoef hierdie eiland se verbintenis met die antieke griekse digteres sappho n homoseksueel verskaf aan die eiland sy naam en ook die reputasie van lesbiese vryheid hiervandaan besoek hulle turkye en die eiland rhodos en keer dan via frankryk en skotland in januarie na suid afrika terug tydens hulle verblyf in onrus gaan hulle ook etlike kere na suidwes afrika die nasionale afrikaanse letterkundige museum en navorsingsentrum in bloemfontein hou in met sy sewentigste verjaardag n gedenklesing waar hy praat oor n skrywer se evolusie in doen hy die aftakelende lewy liggaam demensie op n kombinasie van parkinson siekte en alzheimer en in oktober kry hy n ligte beroerte aanval waarna hy in die aftree oord onrus manor se afdeling vir verswakte bejaardes opgeneem word vir die laaste jare van sy lewe is hy baie swak jan rabie is op november in die aftree oord onrus manor oorlede en word langs uys krige op onrus begrawe marjorie wallace leef nog enkele jare na sy dood maar sy is op sondag junie oorlede haar testament bepaal dat n beurs wat uit haar boedel gefinansier sal word en deur die universiteit van die wes kaap geadministreer word jaarliks toegeken sal word en bekend sal staan as die jan rabie marjorie wallace beurs jan rabie begin sy kreatiewe loopbaan as digter sy eerste letterkundige pogings veral gedigte maar ook enkele prosastukke verskyn in die stellenbosse student waarvan hy in n redaksielid is en met n gedig in die april mei uitgawe wen hy n prysgeld van sewe sjielings en ses pennies reeds in stel hy n bundel gedigte saam onder die titel bewuste stryd maar lê dit nie voor vir publikasie nie om ekstra geld te verdien stuur hy ook gedigte en verhale vir publikasie na die huisgenoot die brandwag naweek die kerkbode en die landbouweekblad eindelik word amper honderd van sy gedigte in tydskrifte gepubliseer in sy dae as rondtrekkende onderwyser in die veertigerjare skryf hy baie dit sluit in vier gepubliseerde romans van n tradisionele aard n groot aantal hoofsaaklik konvensionele tydskrifverhale in tydskrifte soos die huisgenoot naweek en die huisvrou en gedigte waarvan sommige in in die versamelbundel stiebeuel onder redaksie van d j opperman en f j le roux opgeneem word veral bekend is sy gedig blinde tog wat d j opperman in die eerste uitgawes van groot verseboek opneem terwyl simfonie ook onthoubaar is johann de lange en antjie krog neem die gedig die vriend op in die versamelbundel die dye trek die dye aan w e g louw tipeer sy gedigte as behorende tot n nuwe saaklikheid en konkreetheid in die poësie hoewel enkele versreëls steeds die romantikus in hom verraai hoewel hy later die digkuns versaak en hom net op prosa toespits is die gedigte n goeie oefenmedium om sy skryfkuns te slyp en verraai die ritmiese en beeldryke prosa van veral sy kortkuns die positiewe invloed van hierdie skryfwerk in hierdie vroeë stadium van sy ontwikkeling as skrywer skryf rabie die ongepubliseerde roman helgard van die hel n komiese soort don uichote verplaas na suid afrika en n onvoltooide historiese roman oor johannesburg wat hy die stad wou noem in sy tyd by die suid afrikaanse uitsaaikorporasie in die vyftigerjare skryf hy ook radiodramas wat uitgesaai word insluitende voetbal of fortuin van n bolandse boer wat n sukkelbestaan voer maar dan n groot erfporsie kan kry as hy afsien van sy liefde vir rugby en nuus van die land waarin die legende van die skip die vlieënde hollander aangepas word vir plaaslike omstandighede die legendariese skip keer in hierdie hoorspel elke sewe jaar n boot voor om nuus van die land te vra die bruin gansbaai vissers antwoord dan met die nuus van hulle verlies aan stemreg gedurende die vyftigerjare en die algemene politieke situasie in die land laasgenoemde hoorspel word deur tone brulin in nederlands vertaal en deur die belgische nationale omroep uitgesaai en beleef later ook n franse verwerking dit is met sy kortverhale wat hy in een en twintig bundel voorafgegaan deur n besonder insiggewende inleiding van uys krige dat hy n nuwe rigting in die afrikaanse prosa aandui interessant genoeg skryf hy aanvanklik hierdie kortverhale in engels veral sodat sy paryse vriende en sy latere vrou marjorie wallace wat toe nog nie afrikaans magtig was nie dit kon verstaan die titel dui die aantal kortprosas in die bundel aan maar suggereer ook die mondigwording van die afrikaanse prosa waarin dit in pas kom met die wêreldletterkunde hierdie surrealistiese kortprosas met digterlike aanwending van die woord is beduidend anders as die tradisionele realistiese kortverhaal in afrikaans temas soos die samelewing se skuld aan die ondergang van die individu die man met die swaar been die verskrikking van die uitwissing van die jode in die tweede wêreldoorlog die nuwe piramides en die impak van eerste liefde die dag van die roos word in min en eenvoudige woorde met maksimum effek uitgebeeld die rasseverhoudinge word aangedurf in n stuk soos droogte waar die wit man homself van die swart man isoleer maar dan ook van die hele wêreld daarbuite hy bou homself toe in n huis sonder deure en vensters sodat die swart man nie kan inkom nie maar verseël daarmee ook sy eie lot ook plek vir een toon aan hoe velkleur nie die eendersheid van die mens kan verander nie teenoor hierdie toespelings op die suid afrikaanse aktualiteit werk hy in twee verhale met temas uit die kontemporêre europese geskiedenis lied oor niemandsland se tema is die geloof in waardes wat hoër gaan as die politiek die liefde van n jong soldaat vir n meisie wat in dieselfde dorpie as hy woon word deur ideologiese grense gestuit hulle word geskei wanneer die dorp tydens n oorlog in twee vyandige kampe verdeel word hierdie kortverhaal word as kort radiodrama verwerk en in oor radiosondergrense uitgesaai die nuwe piramides is die noukeurige beskrywing van die dood van onskuldige slagoffers in die gaskamers van die tweede wêreldoorlog waar die slagoffers in hulle doodsangs mekaar vertrap om vry te probeer asemhaal en eindelik lewensloos bo op mekaar in n piramide tot ruste kom die hele bundel staan in die teken van die angs en nagmerrie van die moderne mens se lewe veral in die grootstad wat sy individuele menswees in die massas verdruk rabie gebruik surrealisme om die absurditeit van die mens en sy lewe uit te beeld telkens op simboliese en allegoriese wyse die man met die swaar been is tiperend van sy aanslag in hierdie bundel in parys in frankryk val n man teen die relings van die luksemburgtuin en kan nie weer orent kom nie dit is duidelik dat hy siek is maar hy vra nie om hulp nie maar om medelye en is veral bekommerd oor sy naam of identiteit en dus by implikasie om naamloos te sterf n groot skare drom om hom saam maar slegs drie mense tree met die man in interaksie die een ontbied n ambulans die ander probeer n gesprek voer met die sieke die sieke gryp na n omstander n skraal man se been en die skraal man tree vorentoe sodat die sieke aan sy been kan vashou wanneer die skraal man verder gaan word sy been al swaarder en is dit hy wat met moeite beweeg want hy het die skuld van die ganse onverskillige mensdom op hom geneem natasja fourie dogter van die dramaturg pieter fourie maak n kortrolprent van hierdie verhaal wat in as the man with the heavy leg by die internasionale rolprentfees in cannes vertoon word in kontras hiermee vertel skelle modder van menslike wreedheid sonder enige genade in die skroeiende hitte van die suid amerikaanse trope in n franse strafkolonie baie beeld mnr wallis se nagtelike gedaanteverwisseling voor n spieël uit met die spieël wat eie beeld weerkaats maar terselfdertyd simbool word van die gemeenskap wat hom dophou en later genadeloos verander in onsigbare wesens wat hom aanval een van die besondere hoogtepunte in die bundel is drie kaalkoppe eet tesame waarin die eters nooit genoeg kry nie en nadat die kos alles klaar is die mense rondom hulle en mekaar later verorber in n treffende uitbeelding van hoe gierigheid allesverterend is en nooit genoeg kry nie die drie eenheid van kaalkoppe impliseer ook n godheid die mens as god wat alles rondom hom in sy wellus vernietig en die beeld van die goddelike word verder versterk deur die hoofsaaklik vleis en wyn van die ete teenoor die drie kaalkoppe staan die streng emosielose skraal kelner wat in sy swart aandpak voortdurend geregte aandra en so die groteske en absurde van die toneel versterk as interpretasiemoontlikhede kan die kelner simbool wees van n afsydige godheid wat die mens toelaat om sy eie ondergang te bewerkstellig of die rol van die bose by n diaboliese ritueel vervul dat hierdie proses tot in die oneindige voortgaan sien n mens in die voorbereiding wat die kelner aan die einde vir die volgende dag se maal tref in la promenade en chien trek n vrou haar elke dag volgens haar bui aan in n kleed wat by een van haar baie honde pas sy gaan haal dan vir haar die hond wat pas vir die dag in die groot saal van die honde dit is die reaksie van die foksterriër op haar keuse wat die grootste gedeelte van die verhaal behels wanneer dit die dag sy beurt is vergoed dit vir al die ander dae se teleurstellings die onverskilligheid en hardvogtigheid van die vrou staan hier in dramatiese teenstelling tot die passie en vreugde van die hond ek het jou gemaak eindig met ingenieur jacobs se robot bruid wat hom onverbiddelik nader vir die laaste dodelike omhelsing sodat die verhaal boodskap word van hoe die mens slagoffer word van sy eie drome en vindingrykheid hierdie kortverhaal word as kort radiodrama verwerk en in oor radiosondergrense uitgesaai voor die muur is die verhaal van kinders op n speelgrond waarvan die end of horison n muur is twee groepe kinders is op die speelgrond dié wat hartstogtelik en passievol is oor hulle speletjie en dié van die ontstelde staar wat elkeen op sy eie dans vir die muur die muur is dan simbool van die werklikheid ook van die dood en van die lewe wat afgespeel word teen moontlikheid die spel hierdie verhaal word n verkenning van die eksistensiële angs en die manier waarop elkeen die lewe bedryf die padda en die maan is gebaseer op n ou indiese fabel terwyl gondel deuntjie die moderne milieu van venesië met die verhaal van demeter en persephone verbind waardeur die gondelvaart met talle fyn suggesties die aanskyn van n dodereis oor die styx kry een en twintig word ook in russies vertaal hierdie bundel word in heruitgegee onder die titel met insluiting van n aantal van die oorspronklike engelse weergawes andré p brink skryf n insiggewende inleiding tot hierdie bundel hy volg hierdie kortverhale op met dakkamer en agterplaas wat ook in parys ontstaan het die twaalf verhale hierin is egter aansienlik langer die verteltrant losser en die styl meer realisties en minder intens die bundel vind tog aansluiting by deur die temas wat aangeraak word en ook deur die gebruik van blote skildering van n situasie waardeur die betekenis iewers agter die woorde en beeld lê hierdie bundel sluit in die verhaal doodgeld wat verwant is aan drie kaalkoppe eet tesame in sy behandeling van gierigheid en implikasie dat die mens mensvreter word deur geld hierdie verhaal is reeds in geskryf en het die skoenmaker boer basie bouwer as hoofkarakter sy seun sampie werk in die patatlandjie langs die rivier wanneer basie berig ontvang dat sy ander seun in die fabriek in kaapstad verongeluk het basie kry skadevergoeding as gevolg hiervan en verspil hierdie geld op uitspattighede en genot soos partytjies brasserye en besoeke aan die stad wanneer al die geld op is stel basie voor dat sy oorlewende seun sampie met die laaste geld n treinkaartjie koop kaapstad toe om ook daar te gaan werk die bundel bevat ook n paar politieke of rassetemaverhale wit op swart jaffie leer en verhale van individuele stryd op die berg n gespanne beskrywing van n man se ontbering op n bergtop in die sneeu en onder die hemel wat twee mense se hulpeloosheid uitbeeld na n motorongeluk terwyl die aasvoëls reeds begin nader kom die bed vertel van twee broers die luidrugtige groot kerneels en die sieklike en stiller hans wat albei op dieselfde meisie hester verlief is hester is te bang om te kies maar haar pa ou tewie verkies beslis vir kerneels kerneels koop n groot dubbelbed op n vendusie en beloof vir hester dat hy nie daarop sal slaap voor hulle troue nie maar hester is nie beïndruk nie kerneels wil die gebeurtenis vier en hy en sy vriende begin sommer dadelik vanwaar hulle met moeite die bed na kerneels se huis vervoer die spul stop by ou tewie se huis om verder te kuier vanwaar hulle die bed verder per skuit na kerneels se huis moet neem die hele tyd treiter kerneels vir hans maar wanneer die bed afgelaai moet word sê hans dat hy dit alleen sal doen hy balanseer die swaar bed op sy kop en skouers en spring dan daarmee in die rivier kerneels is nie begaan oor sy broer se lot nie en kry eindelik die bed opgehys uit die rivier met hans se slymbedekte lyk wat steeds aan die onderkant daarvan vasklou kerneels het die bed in sy slaapkamer laat sit maar hester het nooit sy vrou geword nie sodat hans ten spyte van sy dood tog hier die oorwinning behaal het in die roos aan die pels oorheers verhale oor die rassebestel in die land wat hoofsaaklik tussen en geskryf is die hoogtepunt is die groot vrot n surrealistiese allegorie en sosiaal polities betrokke verhaal die mense van die dorp word teen die buitemense gestel die aarde is besig om te vrot en die buitemense met die kleure van die grond het reeds weggevlug die mense prakseer tegnologiese oplossings om aan die gang te bly in die verrottende wêreld maar eindelik begin die hellevaart wanneer die huise wegsak in die verrottende aarde kommunikasie verbreek word en eindelik ook die ligte gedoof word in khoib en die see is khoib ooggetuie van n seilskip wat sink in die vroeë dae van seilvaart voor van riebeeck en hy red n wit vrou wat op die skip was sy verwag later sy kind maar wil slegs teruggaan na haar eie land oorkant die see ten einde raad stem khoib in hom haar soontoe te neem in n roeibootjie al weet hy nie hoe ver dit is nie met n klein skuit en onvoldoende proviand vaar hulle aan die einde die diep see in op n reis wat net een einde kan hê khoib is op pad na n droomland hy is tevrede as hy slegs erkenning kry vir wat hy doen maar ironies genoeg is dit juis die erkenning wat aanleiding gee tot sy selfvernietiging n uitgeworpe alkoholis se sielestryd is die tema van god se bobbejaan terwyl die staatsdiens departementele sekretaris in n koekie seep aktief deelneem aan die opstel en goedkeuring van onderdrukkende beleidsdokumente maar daarna n obsessie het om sy skuld aan hierdie beleidsake met seep weg te was die verhale in al hierdie bundels asook n aantal voorheen ongepubliseerde kortverhale word in versamelverhale saamgebundel n huldigingsbundel by geleentheid van sy sestigste verjaarsdag die sewe voorheen ongepubliseerde verhale sluit in papierparade wat in styl en toon regstreeks by een en twintig aansluit winter onrusrivier en my strandloper droom het die omgewing by onrus as agtergrond ossewa by die see verhaal die wedervaringe van n onbuigsame afrikaner waar die situasies die kleurprobleem beklemtoon terwyl my broer louw n geestige verhaal is rabie self beskou dies irae letterlik dag van toorn na aanleiding van die katolieke oordeelsdaggesang as goed die beutemans se naweekhuis word ingewy maar hierdie huis is in die vrugbare onderdorp waar die bruin mense wat vir dekades daar gewoon het ingevolge apartheidswetgewing onteien is en verskuif is na die onvrugbare bergheuwel die huishulp en tuinier van die beutemans is die vorige bruin eienaars van die huis die fees word n dag van skuld en toorn en oordeel met die aangrypende simboliese slot wat n komende oordeelsdag aankondig van sy kortverhale en sketse word in verskeie versamelbundels opgeneem waaronder twaalf afrikaanse kortverhale dekade resente afrikaanse kortverhale hoogtepunte in die afrikaanse verhaalkuns vertellers en kernbeeld van die afrikaanse kortverhaal die afrikaanse kortverhaalboek moderne afrikaanse verhaalkuns sewe sondes nee meer wys my waar is timboektoe kompas mosaïek vuurslag allegaartjie steekbaard uit die kontreie vandaan kort keur en borde borde boordevol sy vroeë kortverhaal swart kersfees word opgeneem in twaalf afrikaanse kortverhale en sy jeugherinneringe word onder die titel rivier van my jeug in klein koninkryk opgeneem rooi is n bundel met sketse en essays van prominente skrywers hoofsaaklik sestigers en daar verskyn drie bydraes van hom hierin naamlik portret van n hond wat in deur die sauk uitgesaai is weekdier die grote voorheen ongepubliseer en die koningsdans wat in in die huisgenoot verskyn het en later ook opgeneem is in groen reise as deel van die hoofstuk die ngoma umkosi windroos is n versameling van die werk van sestigers en hierin verskyn die klipblom waarin hy die ontdekking van skoonheid in die spel van bruin kinders voorstel hy publiseer ook kortverhale in verskeie tydskrifte insluitende sestiger sy eerste publikasies is tradisionele romans wat met die romantiese aard daarvan opsetlike mooiskrywery en didaktiek nie merkwaardig is nie nog skyn die sterre is n roman oor die voortrekkers waarin hierdie geskiedenis vanaf die vrystelling van die slawe en die grensoorloë in die oos kaap die lotgevalle in natal tot die vestiging in transvaal die agtergrond vorm vir n romantiese liefdesdriehoek die besinning oor die lot van die afrikanervolk wil van die roman egter meer maak as slegs n liefdesverhaal terwyl die hoofkarakter johannes se hoopvolle wag vir n nuwe daeraad waarin die titel van die roman sy beslag kry die werk goed laat eindig karakterbeelding is egter gebrekkig en die roman bevat vele dekoratiewe natuurbeskrywings en doellose persoonsverhoudings wat weinig tot die geheel bydra die konvensioneel nasionalistiese aanslag verraai niks van die rabie wat later voorbrand sal maak vir vreedsame rasse saambestaan nie geen somer is n plaasroman met landelike jeugherinneringe as basis die verhaal word in drie afdelings verdeel naamlik herfs winter en lente waar die seisoene ook simbolies is van die lotgevalle van die karakters die hardvogtige vader stefaans rensburg se groot doel in die lewe is om die familieplaas by die marais s te herwin maar sy seun flip is verlief op een van die marais dogters die seuns word eindelik verlos van die vader se tirannie die tema van die familieplaas wat herwin moet word die hardvogtige patriargale figuur wat n hele gesin tiranniseer en die vloedskade en afbrand van die koringlande sluit ten nouste aan by bekende patrone en motiewe in die afrikaanse plaasroman van daardie tyd dit is nogtans in styl en taalgebruik n groot vooruitgang op rabie se debuut vertrou op mre is n roman waarin die ek verteller skryf oor sy liefde vir n vrou met n verlede en ander liefdes eskapades in die stad die gebeure speel af in kaapstad met helené rens se verlede wat verhoed dat sy n openlike verhouding met die ek verteller jan le roux kan hê hoewel vlot geskryf is hierdie roman niks meer as n ligte liefdesverhaal nie die pad na mekaar is ook n liefdesroman die roman word in twee dele verdeel met die idealistiese joernalis en hoofkarakter herman wat saam met sy broer louw tydens n desembervakansie n staptog onderneem wat groot invloed uitoefen op albei se latere ontwikkeling herman se toenadering tot leda word bemoeilik deur sy eerlikheid en onbeholpenheid nie een van hierdie romans gee enige blyke van die impak wat rabie later op die afrikaanse letterkunde sou hê nie voor sy vertrek uit suid afrika skryf hy ook die begin wat hy n anderster soort rustelose boek noem wat nooit gepubliseer is nie sy belangrikste romankuns word in nege werke tussen en gepubliseer ons die afgod is n baie sterk betrokke politieke roman en vertel van n vermoënde bruinman jan herold wat na jare as seevaarder na sy jeugkontrei terugkeer met die droom om daar n stukkie grond te koop hy word egter grondbesit en saambestaan geweier deur die wit afrikaanse gemeenskap in die boland na vele vernederings en nadat hy weggejaag word vermoor jan die wit speelmaat van sy kinderjare willem marais by wie hy die grond wil koop verstrengel met hierdie gebeure is die hoofkarakter die gegriefde jong afrikaner frans le roux wat dit sy lewenstaak maak om mense soos die bruin jan herold te help maar verslaan word deur die bekrompe gemeenskap tussendeur hierdie gebeure ontwikkel daar n verhouding tussen frans en willem se suster hermien hierdie roman het die probleem van apartheid tussen bruin en wit oopgekloof soos geen ander werk voor dit in afrikaans nie en pertinent die vrae rondom die houdbaarheid van hierdie politieke beleid gevra hoewel dit n sterk boodskap het boet die roman juis hierdeur letterkundige waarde in aangesien die letterkundige vereistes ondergeskik gestel word aan die doel van die skrywe ook die karakterisering ly hieronder sodat dit eindelik slegs willem marais is wat ontwikkel tot n volronde mens die eweneens polities geïnspireerde roman die agitator vind om nagenoeg dieselfde letterkundige redes in nie n uitgewer nie mens alleen is in die tyd van die meeste van die verhale in een en twintig geskryf en word reeds teen die einde van voltooi dit word egter afgekeur deur plaaslike en oorsese uitgewers en word eindelik eers in gepubliseer die roman is met sy eksistensialistiese struktuur van angs en vreemdheid wat van buite opgedring word die vonnis en beheer deur feitlik onsigbare magte beklemmende owerheidsbeheer en identiteitsverwisselinge n boeiende ondersoek na n outsider figuur in die samelewing dit is die verhaal van lukas alwyn wat as soldaat binne n totalitêre sisteem weier om n teregstelling uit te voer en daarna self ter dood veroordeel word op die oggend van sy geskeduleerde fusillering vind hy sy seldeur op onverklaarbare wyse oop hy ontsnap en dwaal in die stad rond waar hy vind dat die stad intussen beset is hy kom met baie mense in aanraking maar maak met geeneen werklik kontak nie doelloos dwaal hy rond sonder rigting en selfs identiteit en sonder verantwoordelikheid hy vind hom in n verskrikkingswêreld waar die geweld hoogty vier en die opponerende magte nie maklik identifiseerbaar nie eindelik word lukas as t ware in n identiteit ingedwing wanneer hy aansluit by n ondergrondse versetbeweging en die rol van n gestorwene moet speel waar hy selfs met dié se vrou hanna saamleef hierdie verhouding groei stelselmatig en na haar dood neem hy die verantwoordelikheid op van haar kind en van homself as mens daar is geen direkte verwysings na n bepaalde stad of oorlog nie en die ideologiese verskille tussen die twee strydende magte word nie regstreeks tot enige kontemporêre politieke situasie herlei nie die hoofaksent val dus op die angs en stryd van lukas alwyn teen verskillende bomenslike magte wat hom in n wêreld van gevoelloosheid en afgryse omring klipwieg is n bespiegelende reisroman waarin sewe mense uit vyf nuwe lande van die wêreld onder aanvoering van die suid afrikaner ben n pelgrimstog na die mitiese geboortegrot van zeus onderneem om sodoende geheelperspektief te verkry en geestelike verligting te vind hierdie grot is dan die wieg van die westerse beskawing wat aan die roman sy titel gee die roman gee verhelderende kommentaar op kreta en sy antieke kultuur terwyl die afrikaner se politieke dilemma afstandsperspektief verkry en geskets word nie net teen die eie historiese gebeurtenisse nie maar ook teen antieke geskiedenis die reis word aangebied in sewe hoofstukke wat benewens die sewe deelnemers ook die heilige getal van die skepping is en dan n ou begin en n nuwe begin suggereer die deelnemers verteenwoordig elkeen n spesifieke neurose of emosionele ingesteldheid soos die sinikus masochis die klassikus die romantikus die digteres die hippie die nimfomaan en die altruïs hulle eindelose filosofiese debatte oor byvoorbeeld rasseverhoudinge materialisme en die geloofskrisis en beheptheid met eie persoonlike probleme lei egter daartoe dat die karakters staties bly of slegs n geringe mate van selfstandigheid bereik hoewel die debatte elkeen dwing tot groter selfinsig en medemenslike begrip hulle uiteenlopendheid lei egter tot n uiters plofbare situasie wanneer die tog na n dwelmsessie in hallusinasie eindig rabie se mees ambisieuse werk is die vyf dele van die bolandia reeks deur grepe uit die suid afrikaanse geskiedenis te neem probeer hy sodoende om die werklike oorsprong van die afrikaner se kultuur en die rassesituasie aan die bod te bring hy ondersoek die konflik tussen rasse reeds vanaf die blanke volksplanting en bied die verhaal meermale vanuit die inheemse volkere se standpunt aan eerder as die normale blanke beskouing eiland voor afrika waar die titel verwys na robbeneiland is die eerste deel en is n historiese novelle gebaseer op gebeure uit van riebeeck se dagregister vyf mense van verskillende kleure kultuurklasse en statusse bevind hulle in die s noodgedwonge saamgehok op robbeneiland wat as kompanjie skaapkraal en vuurseinende waarskuwingspos vir seevaart dien die karakters is die gestrafte hollandse soldaat jan wouters sy bengaalse vrou catarina wat voorheen n slavin was die javaanse politieke banneling jasper duif die slavin eva uit madagaskar en n jong hollander thomas muller wat daarna streef om kaapse vryburger te word op die eiland is dit hulle taak om die verenigde oos indiese compagnie se skape op te pas en vuurseine vir die aankomende skepe af te skiet hulle gedwonge saambestaan en onsamehorigheid is voorspel vir die latere rassesituasie in die land thomas word die enigste een van hierdie vyftal wat later toegelaat word om vir goed na die vasteland te vertrek hy besef dat die mense op die eiland ten spyte van hulle saamleef vreemdelinge vir mekaar gebly het en soos eilande vir mekaar was die groot anders maak kan beskou word as n hoogtepunt in rabie se romankuns dit beeld die desintegrasie van die khoi nasie uit teen ongeveer as gevolg van hulle aanraking met wit trekboergesinne waardeur hulle kultuur ondermyn word die naam van die roman dui op die khoi khoi se gewoonte om by die nuwemaan te dans om hulleself anders te maak dit wil sê te vernuwe soos die maan die grootste vernuwing is egter die ontmoeting en vervlegting van verskillende rasse aan die kaap wat aanleiding gee tot n nuwe afrikaanse ras en die verbrokkeling van die khoi khoi thomas muller nasaat van sy naamgenoot in eiland voor afrika trek saam met sowat dertig mense die binneland in op soek na beter weivelde muller moes sy erfdeel mooiplaas aan sy jonger broer afstaan nadat n kind uit sy verhouding met die khoi vrou keas gebore is en hy gedwing word om met n wit vrou te trou in die binneland kom sy geselskap kaptein oasib en die khoi khoi teen wie se geledere uitgedun is deur koors en pokke en hulle tradisionele waardes beïnvloed is deur die negatiewe uitwerking van tabak en brandewyn kaptein oasib klou krampagtig aan die oorgelewerde leefwyses van sy stam vas sy seun damoeb is verlief op keas die khoi vrou wat by wit mense grootgeword het en vrugteloos probeer om na die stam en sy gewoontes terug te keer sy besef dat die stam en sy leefwyse reeds gedoem is damoeb verwerp egter die khoi tradisies en beweeg nader aan die blanke leefwyse deur die khoi se verdere verknegting verloor hulle dan hulle stamstelsel en taal en begin kaaps hollands voorloper van afrikaans praat in hierdie roman word die kulturele konflik in teenstelling met die fisiese stryd tussen die khoi en die blankes die eerste keer die onderwerp van n roman en word die gebeure benader vanuit die khoi se perspektief eerder as vanuit die trekkerboere se perspektief waar j sterwe verwys na rut se bekende woorde uit die bybel en impliseer dat daar n keuse gemaak moet word soos rut gedoen het oor wie voortaan die ware volk sal wees al die protagoniste is in omstreeks reeds teenwoordig die khoi nasie wat reeds basters of kleurlinge was die britte met lojaliteite wat niks met afrika te doen het nie die beleërde wit boere wat van alle kante bedreig word en die swart mense wat reeds van die noorde tot aan die oosgrens gevorder het die hoofkarakter is die baster douw prins afstammeling van thomas muller wat n karakter in die groot anders maak was ouma katryn is nou die dogtertjie wat in hierdie roman uit die verhouding tussen thomas muller en keas gebore is katryn het twee kinders die ligte thomas en die donker lea thomas trou met n ligte baster meisie en hulle leef as blankes aan die oosgrens met sy blas seun ook thomas wat met n wit meisie trou die donker lea is getroud met n khoi en hulle het vyf donker kinders onder wie douw prins wat met rut arendse trou waar rut se naam simboliese waarde aan die titel van die roman gee douw is deel van die al groter wordende gekleurde groep sonder identiteit en selftrots wat hoofsaaklik met veragting bejeën word hierdie miskenning van sy menswaardigheid dwing douw tot die verset en bitterheid in sy lewe gemik beide teen die blankes en sy eie mense wat hulle die onderdanigheid laat welgeval hy verkry sy eie onafhanklikheid en vryheid maar word juis daarom n eensame figuur wat nêrens in die gemeenskap inpas nie hy moet kies waar hy hoort by die swart stamme van die oosgrens of by die blankes die blankes bejeën hom met agterdog en die swartes is vir beide hom en die blankes n bedreiging douw word ook deur sy neef thomas muller verstoot en eindelik gedood hy vind dat haat n tiran en slawemeester is waaruit jy slegs deur liefde verlos kan word en daardeur dan innerlike vryheid verkry hierdie boek word in engels deur rabie self as a man apart vertaal en later word die boek ook in russies vertaal twaalf jaar na eerste publikasie word die roman vir gebruik op skole onder beheer van die departement van kleurlingsake voorgeskryf maar word halfpad deur die jaar sonder opgaaf van redes skielik onttrek en teen hoë koste vervang waarskynlik weens die gebruik van raspejoratiewe wat in die tydperk onder bespreking algemeen gangbare gebruik was ark speel in af waar die skrywer alewyn muller deur die veiligheidspolisie in hegtenis geneem word alewyn is weer n afstammeling van die mullers van die vorige bolandia romans tydens sy inkwisisie in die tronk word hy deur sy vriende verlaat en wanneer hy losgelaat word ly hy aan geheueverlies simbolies van die afrikaner se ontkenning van sy ware afkoms hy moet die hele suid afrikaanse situasie en homself weer herontdek n taak wat op n soektog na eie herkoms en identiteit en uiteindelik n nuwe siening van die verlede uitloop die boodskap is hier dat die afrikaner aan amnesie ly aangaande sy herkoms en ware geskiedenis met geskrifte en aksie maak alewyn dan beswaar teen die uitstoot van die bruin mense uit die samelewing die skrywer thomas vorster word sensitief uitgebeeld as simbool van bruin adel die taal afrikaans die eiendom van beide groepe word die ark waarbinne hande gevat kan word hierdie roman is egter weer hoofsaaklik rondom die propaganda geskryf en word alles deur n politieke bril gesien wat afbreuk doen aan die karakterontwikkeling rabie sluit die bolandia reeks af met en oseaan die verhaal van die instituut vir melaatses wat in in die hemel en aarde vallei gestig is terwyl die verhaal self in afspeel hier word die melaatses afgesonder van noemenswaardige kontak met die buitewêreld om sonder hoop op genesing die res van hulle lewens te slyt eerwaarde peter leitner is die geestelike leier wat net soos josef van nasaret ook n skrynwerker is die siniese boekhouer lukas wahl wil van die godsdiens niks weet nie en gaan uit sy pad om die nuwe jong pasiënt catharina afstammeling van ouma katryn en rut weduwee van douw prins in waar j sterwe se geloof af te breek die inwoners se vrese verlangens en ambisies word n metafoor vir die jong land suid afrika se mense met uitbeelding van hoe die slopende siekte alle rasse aanraak en verskille so afbreek die oseaan is eindelik die katalisator in die stryd tussen geloof en ongeloof vandaar die titel johanna se storie is n vermaaklike weergawe van die lewe van n amptelik bruin maar op grond van voorkoms wit jong meisie genaamd johanna delarey haar wit pa probeer haar op sy plaas elandmis hou waar sy en haar bruin ma in afsondering leef johanna wil egter uitvind wie sy is en ontsnap en gaan kaap toe vermom as n man omdat mans kan doen wat hulle wil onderweg kom sy vele mense teë wat almal iets te doen het met die grotere suid afrikaanse politieke en ekonomiese situasie en verteenwoordigend is van die deursnit van die destydse samelewing deur hierdie opeenvolgende situasies verkry die roman egter n episodiese aanskyn wat afbreuk doen aan die eenheid daarvan die boek belig die absurditeite onmenslikhede vernederings en ook lagwekkende eienskappe van die apartheidsbestel dit alles geskied deur die onskuldige oë van n basies naïewe jongmens wat nog nie afgestomp is deur gewoonte tradisie en bygeloof nie hierdie perspektief gee soms aan die episodes n vars uitkyk maar dit hinder dat dieselfde naïewe hoofkarakter soms groot kennis van die wêreld het en ander kere ontbreek elementêre kennis oor alledaagse sake johanna se pelgrimstog neem haar van elandmis na kaapstad na onrusrivier en weer terug huis toe in die negentigerjare voltooi jan die manuskrip van n roman wat hy luk geluk noem maar die uitgewers human rousseau aan wie hy dit voorlê keur publikasie af hulle versoek hom om die roman in n jeugverhaal te verander maar jan weier daarna sou hy nie weer skryf nie in sy tyd by die sauk skryf jan rabie drie wetenskapfiksieboeke wat as vervolgverhale oor die radio uitgesaai word n besondere verdienste van hierdie verhale is die eenvoud daarvan waar hydaarin slaag om die wetenskaplike agtergrond geloofbaar te maak en die spanning vol te hou voor publikasie van hierdie werke was daar weinige wetenskapfiksieboeke in afrikaans sodat hierdie werke ook op hulle gebied baanbrekend was in swart ster oor die karoo bewerkstellig wesens van die dooie swart ster nos latyn vir ons n rotasie stilstand van die aarde omdat die mensdom met sy kernkrag arsenaal n gevaar vir homself en die heelal geword het hierdie stilstand lei daartoe dat suid afrika aan die donkerkant van die aarde in sneeu en ys gehul is terwyl die mense aan die sonkant in die ewige hitte vergaan by die navorsingstasie saakni in die karoo probeer wetenskaplikes n oplossing vind vir die koue deur kunsmatige voedsel te kweek terwyl die professor in sterrekunde saam met ander wetenskaplikes en die buite aardse wese dr stellaris op n ruimtereis vertrek om die probleem te probeer oplos die ruimtevaarders keer terug met die kennis van hoe om die mensdom te red en met n wil om die verskrikking van die kernkragbomme uit te wis die groen planeet beskryf n proefplan om totale uitwissing van die aarde te voorkom deur die stigting van n kolonie op mars hierdie plan word deur die lede van die grootraad van die aarde terra se eerste wêreldregering goedgekeur en die stigting van die kolonie heet operasie feniks die eerste proefkonyne op mars het n worstelstryd om te oorleef op hierdie dorre planeet en twee lede van die geselskap beswyk die ander besluit egter om op mars aan te bly selfs nadat hulle die geleentheid kry om terug te keer aarde toe so word die boodskap gegee dat die mens in staat is om hom by buitengewone omstandighede aan te pas en te oorleef rabie baseer sy verhaal op die destyds beperkte wetenskaplike kennis oor mars en oor die ruimtevaart met sy eie projeksies waar die wetenskap nog geen antwoorde het nie die hemelblom vertel van die galaktiese raad wat hemelblomme op die reddeloos besoedelde en uitgebuite aarde afgooi wat dan die aarde bedek en alle ander lewe verdring so word dit n vroeë waarskuwing oor die gevare wat besoedeling vir die aarde en sy inwoners inhou die hemelblomme sal verskrompel sodra hulle die hele aarde bedek het waarna dit die aarde skoon maar sonder mense sal agterlaat die wetenskaplikes wat diens doen in kaap die ruimte waarnemingspos aan die karoo kant van die bolandse kusberge is verwonderd oor die verskyning van die hemelblom hulle is die bevelvoerder francois korsten die ingenieurstudent bill murray en die plantkundige piet jordaan dan word hulle in n vlieënde piering ontvoer maar slaag daarin om na die aarde terug te keer met n oplossing vir die noodtoestand hy skryf ook reis en verblyfboeke groen reise vertel van n verkenningstog deur natal op n stap en rytoer in hier besoek en beskryf hy plekke soos st lucia die drakensberge en mont aux sources howick en die kusgebiede die skrywer openbaar hom hier as iemand wat intensief waarneem en op sy eie manier interpreteer interessant vir lesers meer as sestig jaar nadat rabie die boek geskryf het is sy beskrywing van sy besoek aan nkandhla waar hy die betekenis van die naam nkandhla probeer ontrafel mnr carl birkby skrywe in sy uitstekende zulu journey dat dit plek van vrede is maar kenners van zoeloe ontken dit hierdie woorde verkry simboliese waarde wanneer storms baie jare later rondom hierdie naam uitbreek hersiene gedeeltes uit die reisverhaal word later opgeneem in die bundel rooi en tuinprovinsie natal laasgenoemde onder redaksie van c j m nienaber n haan vir elonda vertel van jan en marjorie se verblyf van dertig maande in die dorpie elonda op die griekse eiland kreta waar die westerse beskawing sy vroegste ontstaan gehad het in die boek word die mense en gewoontes van die dorp beskryf teen die agtergrond van die historiese en geografiese geheel van die streek veral knap is die manier waarop n ewewig gehandhaaf word tussen besonderhede oor persoonlike belewenis en inligting oor die eiland en sy mense en geskiedenis die boek word dus ervaar as die waarnemings van iemand wat nie as toeris of buitestaander inligting deurgee nie en dus van buite af binnetoe kyk nie maar as iemand wat deel is van die omgewing en dus van binne af as deel van die omgewing beskryf wat daar gebeur die titel verwys na sokrates se doodsoffer as dank vir die dood se genesing van die lewe ná hy die gifbeker gedrink het sê hy kriton ons skuld n haan aan asklepios en so word die boek dan as geheel n haan of dankoffer vir elonda later vertaal jan ioannes kondulakis se patoegas n soort griekse ampie en ilias venezis se verlange na die hartland waardeur hy ook werke uit die griekse letterkunde aan die afrikaanse leser bekendstel buidel sluit outobiografies aan by beide n haan vir elonda en n boek vir onrus met sketse wat oor hierdie tydperke in jan se lewe en die mense wat hy toe ontmoet het handel dit bevat ook n aantal van die rubrieke wat in tydskrifte en koerante verskyn het waarin hy onder meer die stryd om afrikaans behandel buidel is in op die kortlys vir die toekenning van die ou mutual prys droomberge sederberge bevat die skrywer se wedervaringe op n staptoer saam met daantjie saayman en sy vrou deur hierdie berge ingekleur deur kleurryke stories en geskiedenis van die kontrei benewens die skrywer en sy medestappers is die hoofkarakters die berge self en veral oom frederik joubert die berggids en eienaar van die vier pakdonkies wat hulle met sy vertellings vermaak hy woon in n grot in die berge en was ooggetuie van hoe arende met n luiperd baklei en vertel onderhoudend van dinge van die berg en sy mense soos sederhout kap vioolspeel in duiwelsgat en familie besoek in wupperthal en witwater in paryse dagboek tree andré p brink op as redakteur van rabie se dagboek om sodoende sy paryse verblyf en die impak wat dit op hom as mens en skrywer gehad het uit te beeld sekere invoegings word gemaak deur mense soos sy vrou marjorie wallace en uys krige om aspekte wat nie helder genoeg belig word in die dagboek nie ook te verhelder en te bewaar die boek word benewens n uiters persoonlik kyk in die skrywer se eie psige ook n belangrike beeld op die na oorlogse tydperk in europa en suid afrika jan rabie se ander prosa is divers van aard die evolusie van nasionalisme bevat uittreksels uit die idees van internasionale denkers wat hy bewerk om van toepassing te wees op die rassesituasie in suid afrika die inhoud van hierdie bundel is so kontensieus vir sy tyd dat geen uitgewer daarin belangstel nie en jan dit self publiseer en bemark hy beskryf onder andere die nasionalistiese strewe na blanke baasskap as n onbegryplike dwaasheid wat tot selfdood kan lei reeds hier meer as dertig jaar voor demokrasie in suid afrika spel hy klinkklaar die opsies vir blankes in suid afrika uit en redeneer oortuigend dat die opsies van geografiese skeiding die apartheidsbeleid én blanke oorheersing binne dieselfde staat nie haalbaar is nie die mees haalbare opsie beskou hy as vrywillige samewerking van alle volke binne een staat hetsy as vermengde eenheid of as federale eenhede polemika bestaan hoofsaaklik uit briewe en sketse aan koerante en tydskrifte in die tydperk oor aktuele aangeleenthede soos sensuur rasseverhoudinge literatuur die afrikaanse taal en die skrywer se rol in die samelewing soos die naam van die bundel suggereer neem jan hier dikwels standpunt in teen die heersende politieke en maatskaplike denkwyses interessant is die kort beskrywende bydrae oor wie is die sestigers waarin hierdie groep se strewe en tegnieke bespreek word vir sestigers in woord en beeld jan rabie skryf hy n kort outobiografie waarin hy onderhoudend oor sy lewe en reise en die ontstaan van sy boeke gesels in hutspot tree j c kannemeyer op as redakteur om verspreide reissketse verhale essays en praatjies wat nie voorheen gebundel is nie op hierdie wyse te bewaar die boek word in vier afdelings verdeel die eerste afdeling bevat n aantal reissketse wat dateer uit sy reise in en deur frankryk switserland en italië die tweede afdeling is die kort novelle liefde in korsika wat hy skryf na aanleiding van n besoek aan korsika in met die boustof n ware verhaal oor n vendetta tussen twee families addisionele oorspronklike engelse weergawes van kortverhale uit een en twintig wat nie deur andré p brink in opgeneem is nie vorm die derde afdeling die kortverhaal fossiele liefde wat wel vir opname in een en twintig oorweeg is maar eindelik afgekeur is word ook hier opgeneem die vierde afdeling bevat stukke wat rabie geskryf het na sy terugkeer na suid afrika in en bevat onder andere stukke oor bartho smit johan degenaar en peter blum hy lewer ook bydraes tot boeke en vir die bloemlesing tuinprovinsie natal onder redaksie van c j m nienaber skryf hy oor die oribi ravyn besonder knap is sy twee jeugboeke twee strandlopers vertel van twee seuns boet en sy transvaalse nefie marius se staptoer langs die kaapse kus van waenhuiskrans tot by gansbaai en van daar per vistreiler tot velddrif die skrywer se groot kennis oor die seelewe is duidelik uit hierdie verhaal waarin talle wetenswaardighede oor die see en sy geheime soomloos in die verhaal ingewerk word die verhaal bevat ook beskrywings van die talle seewrakke langs hierdie gevaarlike seeroete en die verskillende soorte visse wat daar lewe hierdie inligting is egter ondergeskik aan die verhaal en die spanning wat geskep word die seeboek van die sonderkossers is die verhaal van vier mense n volwassene en drie skoolkinders wat n oorlewingstog van omtrent twee weke langs die kaapse suidkus onderneem om te leer hoe om slegs uit die natuur te leef ook hierdie karakters word insiggewend geteken dit is die verhaal van leentjie en haar pa daniël die ongelukkige skraal bennie wat die slagoffer van n gebroke huwelik is en die vet jan kraai die aanvanklike onderlinge spanning tussen die karakters verdwyn wanneer die stappers verstaan dat hulle op mekaar aangewys is en mekaar se hulp nodig het om te oorleef benewens die natuur leer die karakters ook van hulleself en van verhoudings en van die samehang tussen mense plante en diere in hierdie boeke kom rabie se besonder wye kennis van die natuur en sy morele insigte duidelik na vore terwyl hy ook daarin slaag om die avonture wat beleef word spannend aan te bied telkens is daar ook die uitdaging om nie net met die natuur nie maar ook met mekaar harmonieuse verhoudings te hê die scheepersprys vir jeuglektuur word in toegeken aan seeboek van die sonderkossers as vertaler lewer hy n baie groot bydrae om juwele uit die wêreldletterkunde vir die afrikaanse leser oud en jonk toeganklik te maak sy vertalings sluit in hans christian andersen se die varkwagter paul berna se pret met die ysterperd die perd sonder kop soektog na n legende die straatmusikant en die ysterperd max molliger se die beertjieberg paul jacues bonbon se die waaiers en die weeskinders van simitra suzanne de borhegyi se museums henri bosco se die ligte voetstap albert camus se die buitestaander en die klip wat groei etienne cattin se roseline se sneltrein en witrot en sy stoker arthur c clarke se sending na jupiter hugo claus se bruid in die mre guy couhaye se viktor die seekoei met vlerke alphonse daudet se briewe uit my meul franklin w dixon se duikboot kaperjolle ioannes kondulakis se patoegas l n lavolle se verlorevlei en windesang se kinders david mcphail se waar kan n olifant wegkruip robert o brien se mevrou frisby en die rotte van nimh tony ross se jan en die boontjierank georges siménon se die huis met die groen luike djibi thiam se suster luiperd ilias venezis se verlange na die hartland en paul vercors se die stilte van die see hy is ook redakteur van die gedenkbundel wat na ingrid jonker se dood saamgestel word en waarin verskeie skrywers en ander vriende hulde aan haar bring gepubliseer as in memoriam ingrid jonker op maart vereer die franse regering hom met die titel van ridder van die legion d honneur vir sy rol in die verspreiding van die franse kultuur veral deur sy vertaling van meer as dertig boeke uit frans in afrikaans op september ken die universiteit van die oranje vrystaat n eredoktoraat aan hom toe en katinka heyns maak in hierdie jaar ook n dokumentêre program oor hom en marjorie wallace wat onder die titel jan en jorie oor televisie gebeeldsaai word die afrikaanse skrywersgilde vereer hom in april met erelidmaatskap van hierdie liggaam die eerste skrywer wat so vereer word in ontvang hy by die klein karoo nasionale kunstefees die afrikaans onbeperk toekenning daniël hugo stel in n hoorbeeld oor sy lewe en werk op wat onder die titel jan rabie oor radiosondergrense uitgesaai word in skryf malan steyn die drama oor sy lewe saam met marjorie onder die titel jan en jorie en word dit by aardklop en elders voor vol sale opgevoer met die kortprent oor die kortverhaal drie kaalkoppe eet tesame deur inge prins wat terselfdertyd vertoon word nasboek en rapport stel in n nuwe prys in vir vernuwende debuutwerk op die gebied van die prosa wat hulle na hom vernoem die wes kaapse regering ken in die orde van die disa offisier aan hom toe vir die buitengewone bydrae wat hy gelewer het om die provinsie n beter tuiste vir al sy inwoners te maak die staatspresident vereer hom in postuum met die orde van ikhamanga silwer vir sy bydrae tot die literatuur hy ontvang in postuum n suid afrikaanse letterkundetoekenning geborg deur die departement van kuns en kultuur vir sy lewensbydrae tot die suid afrikaanse letterkunde sy nagelate dokumente word bewaar in die dokumentasiesentrum van die j s gericke biblioteek van die universiteit van stellenbosch werke wat uit sy pen verskyn sluit in esaach jesus van nasaret v c tot n c ook algemeen bekend as jesus is die sentrale figuur in die christendom en is ook n belangrike figuur in verskeie ander gelowe daar word ook na hom verwys as jesus christus waar christus afkomstig is vanaf die griekse christs wat gesalfde een beteken en verwant is aan die hebreeus afgeleide messias die naam jesus is afkomstig van die vernederlandse vorm van die griekse iesos wat self n hellenisering van die hebreeus aramese jesjoea of jesjoe is wat beteken jhwh red christelike sienings oor jesus fokus op die geloof dat jesus die messias is wie se koms in die ou testament van die bybel voorspel word en dat hy opgestaan het uit die dood die meeste christene glo dat jesus die verpersoonliking van god is en dat hy gekom het om verlossing en versoening met god te bied nie trinitaristiese christene erken verskeie ander interpretasies rakende jesus se goddelikheid jesus het self geen geskrewe werke nagelaat nie en die hoofbronne van inligting rakende jesus se lewe en sy leerstellings is die vier kanonieke evangelies van die nuwe testament matteus markus lukas en johannes en n aantal apokriewe skrifte meeste geleerdes van geskiedenis van bybelstudie stem saam dat jesus n galilese jood was dat hy as n leraar en n geneser beskou was dat hy deur johannes die doper gedoop was en gekruisig was in jerusalem onder die bevel van die romeinse goewerneur pontius pilatus na beskuldigings van opruiing teen die romeinse ryk baie min moderne geleerdes glo dat jesus se bestaan bevraagteken kan word of n mite is terwyl ander geleerdes op teenkanting teen hierdie bewerings fokus in islam word jesus oor die algemeen getranslitereer as isa as een van god se mees geliefde en belangrikste profete beskou asook n bringer van heilige skrifte n wonderwerker en die messias moslems deel egter nie die christelike geloof in die kruisiging of die goddelikheid van jesus nie maar glo dat jesus se kruisiging n goddelike illusie was en dat hy liggaamlik in die hemel opgeneem is uit die koran en omdat hulle sê ons het die messias jesus die seun van maria die boodskapper van allah omgebring en hulle het hom nie gedood nie en ook nie tot die dood toe gekruisig nie maar dit het vir hulle gelyk asof dit so is en hulle wat hieroor verskil twyfel voorwaar daaraan hulle het geen kennis daaromtrent nie maar volg slegs n vermoede en hulle het hom beslis nie doodgemaak nie die meeste moslems glo ook dat hy na die aarde sal terugkeer saam met die mahdi wanneer die aarde met sonde en onreg gevul word met die koms van islam se antichris agtige dajjal die fynste beskrywing van jesus se geboorte kom uit die evangelie volgens matteus wat waarskynlik tussen en n c geskryf is en die evangelie volgens lukas wat waarskynlik tussen en n c geskryf is geleerdes bly debatteer oor die besonderhede van jesus se geboorte en min beweer dat hulle die presiese jaar of datum van sy geboorte of dood ken dit is moeilik om jesus se geboorte te dateer aangesien baie bronne uit die tydperk nou verlore is en meer as jaar verloop het sedert die evangelies geskryf is die evangelies volgens matteus en lukas maak geen melding van jesus se geboortedatum of jaar nie in die westerse christendom word sy geboorte tradisioneel op desember as kersfees gevier die vieringsdatum kan tot in nagetrek word toe dit deur romeinse christene gevier is voor dit was jesus se geboorte egter oor die algemeen op januarie gevier as deel van die fees van teofanie godsverskyning ook bekend as die driekoningefees wat nie slegs jesus se geboorte herdenk het nie maar ook sy doop deur johannes in die jordaanrivier en moontlik ander gebeurtenisse in sy lewe baie oosterse christene vier kersfees op die de januarie omdat hulle steeds die juliaanse kalender gebruik waarvolgens desember ooreenstem met januarie op die gregoriaanse kalender wat nou algemeen gebruik word sommige geleerdes wys daarop dat lukas se beskrywing van skaapwagters en hulle aktiwiteite op n datum in die lente of somer aandui ander geleerdes beweer dat die datum desember gekies is omdat die christene die kult van die onoorwonne son sol invictus wat vroeër hierdie datum as n feesdag gebruik het wou teësit of absorbeer en dat romeinse keisers in die de eeu hierdie datum as n christelike feesdag bevorder het in pogings om n nuwe ryksgodsdiens te skep die pous benedictus xvi het hierdie bewerings aangeveg en gesê dat desember verkry is deur slegs nege maande by maart te tel die dag wat as jesus se bevrugting gevier word die mariaboodskapfees in die de jaar gedurende die diokletianus kalenderera gebaseer op diokletianus se styging na die romeinse troon het dionusios eksiguus probeer om die aantal jare sedert jesus se geboorte vas te stel en n syfer van jaar ná die stigting van rome gekry dionusios het toe jesus se geboorte as desember v c aangeteken voor christus en die volgende jaar as n c na christus aangewys en so die stelsel van jaarbeskrywing geskep dié stelsel is in die jaar geskep en is amper twee eeue later aanvaar en die het gevestigde kalender van die westerse wêreld geword die evangelies van lukas en matteus plaas jesus se geboorte tydens die heerskappy van herodes lukas beskryf sy geboorte as tydens die romeinse goewerneurskap van sirenius onder keiser augustus en het ook die eerste sensus van die romeinse provinsies van sirië en judea ingesluit die eerste eeuse joodse geskiedkundige flavius josefus plaas die goewerneurskap en die sensus in die jaar n c lukas verwys ook hierna in handelinge lank na die dood van herodes in v c debatte rondom die saak vra of die bronne versoen kan word deur n vroeër goewerneurskap aan sirenius in sirië toe te ken en of n vroeë sensus moontlik plaasgevind het en indien nie welke bron dan foutief is die datum van jesus se dood is ook nie duidelik nie die evangelie van johannes beskryf die kruisiging as direk voor die pesach die joodse paasfees op vrydag nisan waar die sinoptiese evangelies matteus markus en lukas behalwe markus jesus se laaste avondmaal as die pasgamaal van vrydag nisan beskryf sommige geleerdes beweer egter dat die sinoptiese weergawe in harmonie is met die weergawe in johannes die jode het verder n lunêr solêre kalender gevolg wat die fases van die maan as datums gebruik het en berekenings met n presiese datum in n sonkalender vermoeilik van die vier evangelies gee slegs matteus en lukas n beskrywing van jesus se genealogie die weergawes in die twee evangelies verskil egter aansienlik en verskeie teorieë is voorgestel om die verskille te verduidelik beide weergawes beskryf jesus as n nakomeling van koning dawid en van abraham hierdie lyste is identies tussen abraham en dawid maar verskil tussen dawid en josef matteus begin met salomo en noem al die konings van judea tot die laaste koning jojagin ná jojagin het die lyn konings geëindig toe die babiloniërs judea ingeneem het volgens matteus is jesus dus die wettige erfgenaam van die troon van israel lukas se stamboom is langer as matteus s n en gaan terug tot by adam en verskaf ook meer name tussen dawid en jesus josef maria se man verskyn in beskrywings van jesus se kinderjare daar word egter geen melding van hom gemaak tydens die prediking van jesus nie johannes se weergawe van jesus se oorgawe van maria aan die sorg van die dissipel vir wie hy baie lief was tydens sy kruising dui daarop dat josef teen die tyd reeds gesterf het die nuwe testamentboeke matteus markus en galasiërs beskryf jesus se familie insluitend broers en susters lukas maak ook melding van elisabet die moeder van johannes die doper en noem haar n bloedverwant van maria lukas wat johannes n vêrlangse familielid van jesus sou maak volgens matteus en lukas was jesus in betlehem judea gebore aan maria n maagd deur n wonderwerk van die heilige gees die evangelie van lukas gee n verslag van die engel gabriël wat maria besoek om haar mee te deel dat sy gekies is om die seun van god te baar lukas volgens lukas het keiser augustus maria en josef indirek geforseer om hulle tuiste in nasaret te verlaat en na die huis van josef se voorvaders die huis van dawid te gaan vir die sensus van sirenius na jesus se geboorte was die paartjie geforseer om n krip in plaas van n kinderbed te gebruik te wyte aan n tekort aan akkommodasie lukas volgens lukas het n engel jesus se geboorte aan skaapwagters aangekondig wat hulle skape verlaat het om die nuutgebore kind te aanskou en daarna die gebeurtenis aan die area verkondig het matteus verwys na die wyse manne of sterrekykers wat geskenke aan jesus gebring het hulle het n ster gesien het en geglo dat dit die geboorte van die koning van die jode aangekondig het matteus jesus se tuiste in sy kinderjare word geïdentifiseer as die dorpie nasaret in galilea behalwe vir sy familie se reistog na egipte tydens se eerste jare in n poging om die bevole kindermoorde van herodes te ontsnap en n kort reis na tirus en sidon tans libanon plaas die evangelies al die ander gebeure in jesus se lewe in antieke israel volgens matteus het die familie in egipte gebly tot herodes se dood waarna hulle na nasaret teruggekeer het om te vermy dat hulle onder die gesag van herodes se seun en opvolger in judea herodes argelaos sou woon matteus slegs lukas vertel dat jesus as kind verlore geraak het maar dat sy ouers hom gevind het in n tempel waar hy besig was om mense te leer lukas die gebeurtenis is die enigste gebeurtenis tussen jesus se babajare en doop wat in enige van die kanonieke evangelies genoem word volgens lukas was jesus omtrent dertig jaar oud toe hy gedoop was en met sy werk begin het lukas in markus word daar na jesus verwys as n timmerman matteus verwys na jesus as die seun van n timmerman wat mag beteken dat jesus tydens sy eerste jaar timmer saam met sy vader beoefen het markus matteus al drie die sinoptiese evangelies beskryf die doop van jesus deur johannes die doper n gebeurtenis wat bybelse vakkundiges as die beginpunt van jesus se openbare prediking beskryf volgens hierdie verhalings het jesus na die jordaanrivier gekom waar johannes aan n skare gepreek het en mense uit die skare gedoop het volgens matteus is johannes aanvanklik huiwerig om jesus te doop en sê hy dat jesus eerder hom moet doop jesus het egter aangedring nogtans moet jy dit nou doen want op hierdie manier moet ons aan die wil van god voldoen na jesus gedoop en uit die water uit opgekom het skryf markus dat jesus die hemel sien oopskeur en die gees soos n duif na hom toe sien neerdaal en dat n stem uit die hemel aan hom gesê het jy is my geliefde seun oor jou verheug ek my markus die evangelie volgens johannes sluit nie die doop van jesus in nie maar getuig dat jesus die persoon is waaroor johannes die doper gepreek het die seun van god na sy doop het god jesus na die woestyn gelei waar hy vir veertig dae en veertig nagte gevas het matteus tydens hierdie tyd het die duiwel aan hom verskyn en hom drie keer in die versoeking gebring elke keer het jesus die versoeking weerstaan met n aanhaling uit die boek van deuteronomium die duiwel het verdwyn en engele het gekom en voedsel aan jesus gebring volgens die evangelies het jesus as die messias gekom om sy lewe te gee as losprys vir baie mense en die evangelie van die koninkryk van god te verkondig markus lukas deur die loop van jesus se loopbaan as prediker en leraar word verskeie wonderwerke aan hom toegeskryf soos genesings duiweluitdrywings om op water te loop om water in wyn te verander en n aantal mense soos lasarus uit die dood uit op te wek die evangelie van johannes beskryf drie verskillende pasgas in die loop van jesus se prediking dit dui aan dat jesus vir n periode van drie jaar gepreek het alhoewel sommige interpretasies van die sinoptiese evangelies slegs een jaar voorstel die fokus van jesus se prekings was hoofsaaklik sy getrouste volgelinge die twaalf dissipels alhoewel baie van sy ander volgelinge as dissipels beskou was die twaalf dissipels en ander wat getrou aan jesus was was almal jode soos gewys deur jesus se verklaring dat sy missie slegs op diegene uit die huis van israel fokus matteus en deur die feit dat die dissipels slegs na sy dood met paulus saamgestem het dat die evangelie ook aan onbesnede heidene geleer moet word jesus het n apokaliptiese gevolg gelei hy het gepreek dat die einde van die wêreld onverwags sou aanbreek en dat hy sou terugkeer om die wêreld te oordeel veral deur hulle behandeling van die kwetsbares vir hierdie redes het hy sy volgelinge vermaan om altyd gelowig en op hulle hoede te wees jesus het ook geleer dat berou nodig is om die hel te ontsnap en het belowe om die ewige lewe te gee aan diegene wat in hom glo johannes op die hoogtepunt van jesus se loopbaan as prediker het hy groot skares gelok wat duisende mense getel het hoofsaaklik in die areas van galilea en perea moderne israel en jordaan respektiewelik sommige van jesus se bekendste leerstellings kom uit die bergrede wat die saligsprekinge en die onse vader ingesluit het jesus het dikwels gelykenisse gebruik soos die gelykenis van die verlore seun en die gelykenis van die saaier sy leerstellings het onvoorwaardelike selfopofferende liefde vir god en ander mense aangemoedig tydens sy preke het hy oor diens en nederigheid gepreek sowel as vriende en die behoefte om die gees van die wet sowel as die letter te volg jesus het ook dikwels met die gemeenskap se uitgeworpenes vergader soos die tollenaars insluitende die apostel matteus toe die fariseërs beswaar teen jesus se vergadering met sondaars eerder as die goedgelowiges aanteken het hy geantwoord dat dit die sieklikes is wat n geneeskundige kort nie die gesondes nie volgens lukas en johannes het jesus ook pogings aangewend om sy leer tot die samaritane uit te brei wat n ander vorm van die israelitiese geloof aangehang het die poging word weerspieël in sy preek aan die samaritane van sigar wat hulle bekering tot gevolg gehad het volgens die sinoptiese evangelies het jesus drie van sy apostels petrus johannes en jakobus na die bo punt van n berg geneem om te bid daar het jesus van gedaante verander sy gesig het geskyn soos die son en sy klere was n briljante wit elia en moses het langs hom verskyn n helder wolk het oor hulle gekom en n stem uit die hemel het gesê dit is my geliefde seun or wie ek my verheug die evangelies gee ook weer dat jesus nader aan die einde van sy prediking sy dissipels begin waarsku het oor sy dood en opstanding matteus volgens die sinoptiese evangelies het jesus tydens pasga saam met sy volgelinge na jerusalem gekom waar n groot skare hom tegemoet gekom het en geskree het prys hom loof hom wat in die naam van die here kom na sy binnekoms het jesus n versteuring by herodus se tempel veroorsaak deur die tafels van die geldwisselaars om te keer en te verklaar dat hulle die tempel in n rowersnes verander het markus later daardie week het jesus die pasgamaal saam met sy dissipels gedeel n gebeurtenis wat later as die laaste avondmaal bekend sou staan tydens hierdie maaltyd het hy voorspel dat hy deur een van sy dissipels verraai sou word en dan tereggestel sou word hy het brood en wyn geëet en gedrink en gesê dit is my liggaam wat vir julle gegee word en hierdie beker is die nuwe verbond beseël deur my bloed wat vir julle vergiet word lukas na die maaltyd het jesus en sy dissipels in die tuin van getsémané gaan bid terwyl hulle in die tuin was was jesus gearresteer deur tempelwagte onder bevel van die sanhedrin die joodse raad en die hoë priester kajafas die arrestasie het in die geheim tydens die nag gebeur sodat n oproer vermy kon word siende dat jesus oor die algemeen n gewilde persoon was markus judas iskariot een van jesus se apostels het jesus verraai deur hom met kus aan die wagte te identifiseer simon petrus n ander apostel het sy swaard gebruik om een van jesus se gevangenemers aan te val en het sy oor afgesny volgens lukas het jesus simon beveel om op te hou en het hy die oor aangeraak en hom genees jesus het aan simon petrus gesê almal wat na die swaard gryp sal deur die swaard omkom matteus na sy arrestasie het jesus se apostels hulself verskuil tydens jesus se verhoor het die hoë priesters en bejaardes aan hom gevra dan is jy die seun van god en na hy geantwoord het dit is soos julle sê ek is het hulle hom aan godslastering skuldig bevind die hoë priesters het hom daarna aan die romeinse goewerneur pontius pilatus oorgegee gebaseer op n beskuldiging van sedisie omdat hy beweer het dat hy die koning van die jode is toe jesus voor pilatus kom het pilatus hom gevra is jy die koning van die jode waarop jesus geantwoord het dit is soos u sê volgens die evangelies het pilatus persoonlik nie gevoel dat jesus skuldig was aan n misdaad teen die romeine nie en omdat daar met die pasga n tradisie was waartydens die romeinse goewerneur een gevangene kan vrystel het pilatus die skare n keuse gegee tussen jesus van nasaret en n rebel genaamd barabbas die skare het gekies dat barabbas vrygelaat word en dat jesus gekruisig word pilatus het sy hande gewas om sy onskuld in die ongeregtigheid van die keuse aan te toon volgens al vier die evangelies het jesus kort voor laatmiddag by kalvarie gesterf ook bekend as golgota of die kruisberg die ryk judees josef van arimatea n lid van die sanhedrin volgens markus en lukas het toestemming van pilatus verkry om jesus se liggaam in besit te neem en hy het dit na jesus se dood in n grafkelder geplaas volgens johannes is josef deur nikodemus bygestaan en het dié hom gehelp om jesus te begrawe nikodemus verskyn ook in ander dele van johannes se evangelie johannes die drie sinoptiese evangelies beskryf n verduistering van die hemel vanaf twaalf tot drie in die middag en matteus maak ook melding van n aardbewing matteus volgens die evangelies het jesus uit die dood uit opgestaan op die derde dag na sy kruisiging die evangelie volgens matteus vertel van n engel wat naby jesus se grafkelder verskyn het en sy opstanding aan maria magdalena en die ander maria aangekondig het toe die vrouens opgedaag het om jesus se liggaam te salf volgens lukas was daar twee engele lukas en volgens markus was dit n jongman in lang wit klere markus die langer einde van markus vertel dat jesus op die oggend van sy opstanding eers aan maria magdalena verskyn het markus johannes vertel hoe toe maria in die graf ingekyk het twee engele aan haar gevra het hoekom sy huil en soos sy omgedraai het het sy jesus eers herken toe hy haar naam genoem het johannes die handelinge van die apostels vertel dat jesus oor die volgende veertig dae aan verskeie mense in verskeie plekke verskyn het ure na sy opstanding het hy aan twee reisigers op pad na emmaus verskyn lukas hy het aan sy vergaderde dissipels op die aand na sy opstanding verskyn johannes alhoewel sy leerstellings spesifiek tot jode gerig was het jesus sy apostels na die heidene gestuur met die groot opdrag en het hy na die hemel opgevaar terwyl n wolk hom uit hul sig gehou het volgens die handelinge het paulus van tarsus n visioen van jesus gehad tydens sy tog na damaskus jesus het belowe dat hy weer sou kom om die res van die messias voorspelling uit te voer jesus se kruisiging word deur christene as goeie vrydag en sy opstanding as paasfees herdenk die evangelies bied jesus se geboorte lewe dood en opstand as vervulling van voorspellings wat in die hebreeuse bybel gevind kan word sien byvoorbeeld die maagdelike geboorte die vlug na egipte immanuel jesaja en die lydende dienaar jesaja jesus van nasaret se boodskap oor die ryk van god het sentraal in sy verkondiging gestaan vergelyk markus en aangesluit by profetiese en apokaliptiese hebreeuse geskrifte soos dié van jesaja en daniël danksy die navorsingswerk van johannes wei albert schweitzer charles harold dodd werner georg kmmel ernst ksemann en ander word hierdie komende ryk onder meer as n radikale wending in die menslike bestaan geïnterpreteer wat nie deur die mens self nie maar deur god veroorsaak word jesus se tydgenote was moontlik vertroud met die religieuse betekenis van die term aangesien dit in die evangelies nie uitvoerig toegelig word nie maar eerder deur middel van konkrete handelinge gelykenisse en leergesprekke verduidelik word tekste in die nuwe testament waarmee nie joodse gehore aangespreek word verwys nouliks na die ryk van god en bevestig sodoende die hipotese in jesus se verkondiging staan uitsprake waarmee hy die begin van die ryk van god as n gebeurtenis van die onmiddellike toekoms vorentoe afkondig en uitsprake waarmee hy verduidelik of veronderstel dat die ryk van god reeds aangebreek het naas mekaar hierdie kontras het in die wetenskaplike navorsing vroeër aanleiding tot afwykende interpretasies ten opsigte van jesus se eskatologie of voorspellings oor die eindtyd gegee sommige geleerdes soos albert schweitzer beweer dat dit toekomsgerig was terwyl ander soos c h dodd veronderstel dat dit op jesus se tyd gemik was omtrent het eksegete begin om nie meer n literêr kritiese onderskeiding tussen outentieke en nie outentieke uitsprake van jesus te maak nie maar om eerder albei aspekte as outentiek te beskou ook in matteus se weergawe van die onse vader gebed kan albei aspekte aangewys word voorbeelde van apokaliptiese uitsprake wat na n nabye einde van die tyd verwys is die visioen oor satan se val lukas of die geskil oor die oorsprong van jesus se geneeskrag matthés jesus se handelinge word hier as die begin van die ryk van god uitgebeeld waarmee die ryk van die bose al van sy mag ontneem word tekste soos die uitspraak oor bestormers mattés skep die indruk dat hierdie ryk met n gewelddadige konflik te make het wat met die optrede van johannes die doper n aanvang geneem het en tot by jesus se tyd voortduur in markus gee die oorlewering van johannes die aanleiding vir jesus se uitspraak die tyd is vervul wat ook die begin van sy eie verkondiging markeer in die saligverklaringe van lukas en matthés verkondig jesus die ryk van god as n heilsbesit wat reeds aan die armes bedroefdes magteloses en vervolgdes van sy tyd behoort hy belowe dat hierdie ryk hul nood sal verlig sosiaal historiese ondersoeke soos dié van gerd theien soziologie der jesusbewegung norbert perrin john g gager john dominic crossan en ander verklaar hierdie soort tekste uit die destydse lewensomstandighede jode was blootgestel aan uitbuiting belastingheffings ten opsigte van rome en die joodse tempel daaglikse militêre geweld wat deur romeinse troepe gepleeg is skuldslawerny honger epidemies en sosiale ontworteling die evangelies hou die optrede van jesus van nasaret as n vervulling van profetiese beloftes voor en sluit sodoende by die teologie van die armes aan wat reeds in die hebreeuse tanag of verlossingsplan gestalte gekry het die navorser martin karrer beweer dat hierdie teologie nie op die invloede van byvoorbeeld rondtrekkende kiniese filosowe teruggevoer kan word nie maar uit jesus se spesifieke charismatiese en uitdagende rol as n buitestander voortgespruit het hiermee het hy n onderdanige beweging van mense in die lewe geroep wat van die godsdienstige en maatskaplike norme en waardes van hul tyd afgewyk het skoliere het die geskiedkundige metode gebruik om n waarskynlike rekonstruksie van jesus se lewe te ontwikkel sommige geleerdes trek n definitiewe lyn tussen jesus soos herbou deur geskiedkundige metodes en jesus soos hy vanuit n teologiese oogpunt verstaan word terwyl ander geleerdes volhou dat n teologiese jesus wel n geskiedkundige figuur verteenwoordig die hoofbronne van inligting van jesus se lewe en leerstellings is die vier kanonieke evangelies van die nuwe testament matteus markus lukas en johannes bybelse akademici en klassieke geskiedkundige aanvaar oor die algemeen die bestaan van jesus en bewerings téén sy bestaan as effektief weergelê geskiedkundiges beskryf jesus oor die algemeen as n rondreisende preker en die leier van n godsdienstige beweging binne in judaïsme volgens geskiedkundige heropbouing was jesus deur johannes die doper gedoop het hy deur middel van gelykenisse en spreuke geleer godsdienstige tradisies wetsverering en sosiale rangordes betwis en was hy deur die romeine gekruisig geskiedkundiges is egter verdeeld oor of jesus n loopbaan van genesing en duiweluitdrywing bedryf het of hy die naderende einde van die wêreld verkondig het en of sy kruisiging onvermydelik was daar word wyd aanvaar dat die evangelie van markus eers na die joodse opstand teen die romeine tussen die laat sestigs en vroeë sewentigs geskryf is aangesien dit opmerkings oor die vernieling van die joodse tempel in jerusalem maak markus matteus lukas en dat die ander evangelies tussen geskryf is daar is n klein minderheid wat teenstrydige datums beide vroeër en later weergee vir die evangelie volgens markus terwyl die datum vir die evangelie van matteus tussen en geplaas word n klein groep rooms katolieke geleerdes aanvaar n vroeër datum vir die evangelies as deel van die augustynse hipotese die evangelie van lukas se oorsprong word ook baie later geplaas tussen n c alhoewel daar ook hier n minderheid is wat ten gunste van n vroeër datum is daar word ook wyd aanvaar dat die skrywers van die evangelies van lukas en matteus die evangelie van markus as n bron vir hulle werke gebruik het die outeur van die evangelie van johannes se identiteit word reeds sedert die tweede eeu betwis en teorieë strek van johannes die apostel tot kerintus n tweede eeuse jood tot selfs maria magdalena die geskiedkundige uitsig oor jesus vertrou op kritieke interpretasies en analises van die bybel veral die evangelies baie geleerdes het probeer om jesus se lewe te herbou in terme van eietydse politiese kulturele en godsdienstige gebeure in israel met die inagneming van verskille tussen galilea en judea en die verskillende sekte soos die fariseërs die sadduseërs die esseners en die selote ook in terme van die konflikte tussen jode in die konteks van romeinse besetting die evangelies verwys na jesus as n nasarener n term wat algemeen dog verkeerdelik as n verwysing na sy geboorteplek begryp word sommige interpreteer die woord om na jesus se gelowige affiliasies te verwys terwyl ander geleerdes jesus as n fariseër beskou in jesus se tyd was die twee denkrigtings tussen die fariseërs die huis van hillel en die huis van sjammai jesus se stellings oor skynheiligheid mag teen die strenger huis van sjammai gemik gewees het alhoewel hy ook met hulle saamgestem het oor hulle leerstellings rakende egskeiding jesus het ook kommentaar gelewer op die huis van hillel se leerstellings babiloniese talmoed sjabbat a rakende die grootste gebod sjema jisrael markus en die goue reël in matteus ander geleerdes teoretiseer dat jesus n essener was n joodse sekte wat nie in die nuwe testament genoem word nie nog ander geleerdes teoretiseer dat jesus n nuwe apokaliptiese sekte gelei het wat moontlik verwant was aan johannes die doper steeds ander geleerdes beweer dat jesus n gefaalde apokaliptiese profeet was wat n vroeë christen geword het na die groot opdrag sy leerstellings na die heidene versprei het hierdie is n aparte opdrag van die een wat jesus vroeër aan die twaalf apostels gegee het wat beperk was tot slegs joodse volgelinge en heidene en samaritane spesifiek uitgesluit het daar is n opvallende kontras tussen jesus se houding teenoor vroue en hulle destydse wetlike en maatskaplike status in die joodse gemeenskap joodse vroue is deur hulle mans as n waardevolle besitting beskou eerbiedig en oor die algemeen goed behandel maar hulle is nogtans nouliks as regssubjekte erken nie en het feitlik dieselfde status geniet as vee slawe of meubels joodse vroue was nie gemagtig om self eiendom te besit te erf as getuies in howe op te tree of hulself in n regsaak te verdedig nie daarenteen was manne daartoe geregtig om sonder enige rede van hul eggenotes te skei in sommige geweste is vroue op straat nie eers aangespreek nie vroue het nouliks aan die religieuse en spirituele debatvoering binne die joodse gemeenskap deelgeneem nie en was ng geregtig om self as spirituele leiers op te tree ng om deur n spirituele leraar regstreeks onderwys te ontvang jesus van nasaret het van sy tydgenote in hierdie opsig duidelik verskil hy het vroue regstreeks aangespreek en selfs prostitute het met hom gesels en hom aangeraak hierdie gedrag was vir gerespekteerde joodse manne ondenkbaar jesus het godsdienstige onderwys aan n samaritaanse vrou gegee wat in haar dorp openlik oor hierdie gebeurtenis gepraat en meer mense saamgeneem het wat na sy woorde wou luister hy het n arm weduwee geloof wat hom en sy volgelinge finansieel ondersteun het hy het n vrou beskerm wat weens egbreuk ter dood veroordeel is en het volgens oorlewering n ander wat as onrein beskou is van n langjarige siekte genees hy het volgens oorlewering n jong meisie die dogter van ene jaïrus glo van die dooies opgewek toe sy volgelinge kinders wat saam met hul moeders na sy onderwys wou luister probeer wegjaag het het jesus daarop aangedring dat hulle moes bly en hulle geseën ondanks alle joodse tradisies moet by die beoordeling van jesus se optrede rekening gehou word met die sterk invloede wat die hellenistiese en romeinse beskawings in jesus se tydperk reeds uitgeoefen het vroue met n griekse of romeinse agtergrond het duidelik meer vryhede geniet en aktief aan die sosiale kulturele en religieuse lewe deelgeneem in die romeinse maatskappy was vroue daarnaas nie van hulle mans regtelik afhanklik nie maar van hulle vaders die omgewing van die genesaret meer met jesus se woonplek kapernam matteus was die basis van n romeinse garnisoen en vermoedelik het die rol en status van vroue in hierdie gebied al van dié in ander gebiede soos die hartland rondom jerusalem verskil die evangelie volgens lukas steun hierdie teorie in lukas die evangelies bevestig jesus se progressiewe rol as n leraar wat die spirituele ewewig tussen die manlike en vroulike element herstel het geeneen van die evangelies bevestig uitdruklik die stelling van ortodokse christene en sommige wetenskaplikes dat hy die ongetroude staat verkies het nie volgens meeste geskiedkundiges het jesus vir die grootste gedeelte van sy lewe waarskynlik in galilea gewoon en het hy waarskynlik aramees en hebreeus gepraat die naam jesus is afkomstig van die vernederlandse latynse vorm iesus wat deur grieks afkomstig is van die hebreeuse naam jesjoea hy sal red jesjoea is n sametrekking van die hebreeuse naam jehosjoea jeho jawe is sjoea hulp redding die naam kom ook in afrikaans voor as josua gevolgelik glo geleerdes dat jesus waarskynlik onder een van hierdie name aan sy gelykes in sy eie leeftyd bekend gestaan het ander name en titels vir jesus meeste bybelse geleerdes is van mening dat die werke waarin jesus beskryf word aanvanklik deur mondelings tradisie oorgedra is en nie skriftelik aangeteken was tot n aantal dekades na sy kruisiging nie die eerste oorgeblewe tekste wat na jesus verwys is paulus vroeër saulus se briewe wat uit die middel van die eerste eeu dateer paulus skryf dat hy jesus slegs in visioene gesien het maar dat hulle goddelike openbarings was en dus gesaghebbend is galasiërs die vroegste oorgeblewe tekste wat jesus in enige detail beskryf is die vier evangelies siende dat hierdie boeke deel van die bybelse kanon uitmaak het hulle veel meer analise en aanvaarding van christelike bronne ontvang as ander moontlike bronne met inligting oor jesus baie ander vroeë christelike tekste beskryf detail van jesus se lewe en sy leerstellings maar hulle was nie by die bybelse kanon ingesluit nie omdat daar geglo was dat hulle pseudepigrafies was menende dat die beweerde outeurskap as vals gevind was of nie verifieer kon word nie dat dit nie geïnspireer was nie of dat te lank na jesus se dood geskryf is ander tekste is weer onderdruk omdat dit verskil het van christelike regsinnigheid dit het verskeie eeue geneem voor die lys van amptelike bybeltekste gefinaliseer was en vir n groot deel van die vroeë tydperk was die openbaring aan johannes nie ingesluit nie terwyl werke soos die skaapwagter van hermas wel ingesluit was boeke wat nie ingesluit was nie staan bekend as die apokriewe boeke van die nuwe testament hierdie boeke sluit ook die evangelie van tomas in n versameling spreuke wat aan jesus toegeskryf word en slegs in die ste eeu herontdek is en moontlik deur die siriese gemeentes versamel was hierdie materiaal is in die dekades ná jesus se dood deur lede van die eerste generasie christene oorlewer lukas ander belangrike apokriewe werke wat n groot invloed in die vorming van tradisionele christelike geloof gehad het sluit die openbaring van petrus die protoevangelium van jakobus die kindheidsevangelie van tomas en die handelinge van petrus in n aantal christelike tradisies soos die sluier van veronica en maria se hemelvaart kom nie in die kanonieke evangelies voor nie maar in hierdie en ander apokriewe werke die joodse geskiedskrywer flavius josephus berig in sy antiuitates judaicae ant van die teregstelling van jakobus die opregte en vermeld terloops dat hierdie man die broeder van jesus was wat ook christus genoem word ant baie navorsers beskou hierdie aanmerking as die eerste nie christelike verwysing na jesus terwyl ander deskundiges betwyfel dat n joodse geskiedkundige jesus as christus sou beskryf het ook josephus se tweede verwysing na jesus in die testimonium flavianum ant f word deur sommige as n latere christelike byvoeging beskou die romeinse tekste is deur die eeue heen met die hand gekopieer en heel moontlik verander nogtans vermoed sommige navorsers dat daar n outentieke kern bestaan wat hulle probeer herbou die romeinse geskiedskrywer tacitus berig omtrent in sy annales boek xv van sogenaamde chrestianers wat deur keiser nero verantwoordelik gemaak is vir die brandramp in rome in die jaar hy skryf verder dit is egter nie duidelik of die verwysing na christus in hierdie op onafhanklike romeinse bronne berig of moontlik reeds op christelike oorlewerings baseer nie n steentafel wat in in caesarea ontdek is noem dat pontius pilatus slegs die amp van prefek beklee het en sommige geleerdes trek dus takitus se berig in twyfel suetonius skryf omtrent in sy biografie oor keiser claudius hoofstuk dat die heerser van die jode wat deur ene chrestos opgestook was voortlopend onrus veroorsaak het en uit rome verdryf is dit is nie bekend of die naam chrestos na jesus verwys nie ander berigte is deur plinius die jonge die andersins onbekende siriese stoïsyn mara bar sarapion en joodse rabbyne oorlewer hierdie skrywers verwys egter net terloops of op n polemiese manier na christelike oorlewerings wat aan hulle bekend was daar word gespekuleer dat tekste met selfs vroeër geskiedkundige of mitologiese inligting oor jesus voor die evangelies bestaan het alhoewel daar behalwe vir pauliniese briewe geen sulke tekste gevind is nie baie geleerdes glo dat gebaseer op die ongewone ooreenkomste en verskille tussen die sinoptiese evangelies mondelingse tradisies en spreuke soos in die evangelie van thomas en die teoretiese dokument waarskynlik n sterk rol op die aanvanklike deurgawe van verhale oor jesus gehad het en moontlik selfs sommige van die sinoptiese evangelies geïnspireer het spesifiek glo baie geleerdes dat die teoretiese dokument en die evangelie van markus as die twee bronne vir die evangelies van matteus en lukas gebruik is ander teorieë soos die ouer augustynse hipotese word steeds deur ander bybelse geleerdes aangehang n ander teoretiese dokument is die spreuke evangelie wat sommige glo n bron vir die evangelie volgens johannes was daar is ook vroeë nie kanonieke evangelies wat ouer as die kanonieke evangelies mag wees alhoewel min oorblywende fragmente gevind is tussen hierdie is die evangelie van die redder die oksiringos evangelies die egerton evangelie die fajjum of fayyum fragment die dialoog van die redder die evangelie van die ebioniete die evangelie van die hebreërs en die evangelie van die nasareners as gevolg van n moontlik dekadelange gaping tussen die gebeurtenisse self en die skryf van die evangelies waarin hulle beskryf word bevraagteken verskeie partye die akkuraatheid van vroeë tekste wat die detail van jesus se lewe beskryf dit word tradisioneel beskou dat die outeurs van die evangelies ooggetuies was van die gebeurtenisse wat hulle aangeteken het na die oorspronklike mondelingse verhale in grieks neergeskryf was was hulle oorgeskryf en later in ander tale vertaal dit is egter nie uniek aan die bybel nie ander antieke dokumente moes ook goed bestudeer word omdat daar gapings tussen die aangetekende gebeurtenis en die datum van aantekening was dit kontrasteer sterk met antieke tekste soos die vroeë biografieë van aleksander die grote wat meer as vierhonderd jaar na sy dood in v c deur arrianos en plutargos geskryf is maar tog as betroubaar beskou word daar moet egter in aanmerking geneem word dat die gegewe voorbeeld van aleksander se biografieë geen bonatuurlike aansprake maak nie en dat die outeurs slegs as geskiedkundige aantekenaars opgetree het geskiedkundige en eermalige biskop paul barnett wys daarop dat vakkundiges van antieke geskiedenis altyd die subjektiwiteits faktor in hulle beskikbare bronne erken het en dat hulle so min bronne beskikbaar het in vergelyking met hulle moderne teenvoeters dat hulle met graagte na enige beskikbare brokkies inligting sal uitreik hy het genoem dat moderne geskiedenis en antieke geskiedenis twee verskillende vakrigtings is met verskillende metodes vir analise en interpretasie die verligting en die wetenskaplike revolusie het twyfelsug rakende die geskiedkundige akkuraatheid van die tekste meegebring alhoewel sommige kritiserende geleerdes insluitende argeoloë die tekste steeds gebruik as n verwysingspunt in hulle studie van die geskiedenis van die nabye ooste beskou ander geleerdes die tekste as bloot kulturele en letterkundige dokumente en sien hulle die tekste oor die algemeen as deel van n genre in die letterkunde wat bekend staan as hagiagrofie of heiligelewensbeskrywing n verhaal van n heilige persoon wat beskou word as die verteenwoordiging van n morele en goddelike ideaal hagiografie het as sy hoofdoel die verheerliking van godsdiens self en die voorbeeld wat deur die perfekte heilige persoon as die sentrale fokus gestel word die sienings van geleerdes wat jesus se historisiteit geheel en al verwerp word opgesom in die hoofstuk oor jesus in will durant se caesar and christ dit is gebaseer op n vermeende gebrek aan ooggetuienis n gebrek aan direkte argeologiese bewyse en die feit dat sekere antieke werke nalaat om na jesus te verwys en die beweerde ooreenkomste tussen vroeë christendom en eietydse mitologie diegene wat n naturalistiese siening van geskiedenis het glo oor die algemeen nie aan goddelike ingryping of wonderwerke nie soos die beskrywing van jesus se opstand uit die dood in die evangelies een van die metodes wat gebruik word om die feitelike akkuraatheid van die verhale in die evangelies te toets staan bekend as die maatstaf van verleentheid waarvolgens verhale met verleënde aspekte soos die ontkenning van jesus deur petrus of die vlugting van sy volgelinge na sy gevangenisneming waarskynlik nie ingesluit sou word indien dit fiktief was nie sommige geleerdes stel voor dat die evangeliese verhaling van jesus min of geen geskiedkundige basis het nie hulle sien ooreenkomste tussen stories oor jesus en ouer mites soos paganistiese goddelike mense soos mitras attis en osiris dionusios hulle bewering is dat die paganistiese mites deur sommige outeurs van vroeë verslae van jesus oorgeneem is in n poging om die paganistiese gelowe met christendom te versoen sinkretisme sommige gewilde skrywers soos earl doherty neem hierdie geloof n stap verder en stel voor dat die evangelies eintlik verwerkings is van nie abrahamiese mites en nie op n historiese figuur gebaseer is nie sommige christelike skrywers soos justin martyr en c s lewis stel voor dat die mites geskep was deur antieke paganiste wat die profetiese eienskappe van die messias soos geleer in die pentateug en die profete op hulle spesifieke god toegepas het steeds ander navorsers betwis die siening dat die verhale oor jesus vanaf ouer mites aangepas is in het judaïese geleerde sameul sandmel teen hierdie praktyk gewaarsku en die term parallelomanie gebruik om dit te beskryf ons mag vir ons doeleindes parallelomanie definieer as daardie oordrewenheid tussen geleerdes wat eerste die veronderstelde ooreenkomste in teksgedeeltes oordryf en dan voortgaan om bron en afgeleide te beskryf asof hulle n letterkundige verband insinueer wat in n onvermydelike en voorafbestemde rigting vloei in die boek reinventing jesus beweer die outeurs dat slegs na het die misteries begin om baie op christendom te lyk juis omdat hulle bestaan deur hierdie nuwe geloof bedreig was hulle moes kompeteer om te oorleef ander geleerdes soos michael grant sien ook nie die opvallende ooreenkomste tussen die paganistiese mites en christendom nie grant verklaar in jesus an historian s review of the gospels judaïsme was n milieu waar die doktrines van die sterftes en hergeboortes van mitiese gode so heeltemal buitelands voorgekom het dat die voorskynkoming van so n versinsel vanuit die midde van paganisme baie moeilik is om te erken in mormonisme isal die baha i geloof die aetherius geselskap raëlisme n nie monoteïstiese geloof agmadija en die united submitters international word jesus as n profeet gesien sommige gnostiese groepe soos manigeïsme het jesus ook as n profeet beskou alhoewel daar verskillende christelike sienings van jesus is is dit wel moontlik om n algemene meerderheid christelike siening te beskryf deur die ooreenkomste tussen die katolieke ortodokse anglikaanse en sekere protestantse leerstellings te vergelyk soos dit in die verskeie kategismusse en belydenistekste voorkom hierdie siening onder beskryf as die hoofsiening dek nie alle groepe wat hulself as christene beskou nie en dié se sienings word daarna beskryf christene betuig oorwegend dat jesus die messias is wie se koms in die ou testament voorspel word wat deur sy lewe dood en opstanding die mens se verbondenheid met god herstel het in die bloed van die nuwe verbond sy dood aan die kruis word verstaan as n verlossende opoffering die bron van die mens se redding en die vergoeding van sonde wat die geskiedenis van die mens ingetree het met die sonde van adam hulle betuig dat jesus die enigste seun van god is die here en die ewige woord wat mens geword het sodat die wat in hom glo die ewige lewe mag hê verder glo hulle dat hy gebore is aan die maagd maria deur die mag van die heilige gees in n gebeurtenis wat beskryf word as die wonderbaarlike maagdelike geboorte of die menswording tydens sy lewe het jesus die goeie nuus verkondig dat die koms van die koninkryk van god naby was en dat hy die christelike kerk gestig het wat ook die saad van die koninkryk is en waarheen hy dié met vermoeide gees heen roep jesus se handelinge tydens die laaste avondmaal waar hy die nagmaal ingestel het word beskou as sentraal in die verbond met god en die aandenking van jesus se opoffering christene bely ook dat jesus deur sy kruisiging gesterf het ter helle neergedaal het waar hel f as die plek van ewige straf f die plek van die dood verstaan word en as vlees uit die dood uit opgestaan het in n beslissende wonderwerk wat op die opstanding van die mens aan die einde van die tyd dui wanneer christus sal terugkeer om die laaste oordeling te lewer oor die wat lewe en die wat reeds gesterf het én dat dit sal eindig in die verkiesing tot die hemel of die verdoeming tot die hel in die tweede eeu het die romeinse amptenaar en skrywer plinius die jongere ca geskryf dat christene n gesang responsief aan christus sing soos aan n god carmenue christo uasi deo dicere secum invicem tussen en het christene hulle sien van die aard van jesus teologies geartikuleer en geskaaf deur n reeks van sewe ekumeniese rade hierdie rade beskryf jesus as een van drie goddelike persone van die heilige drie eenheid die seun god die vader en die heilige gees vorm saam die enkele kern van die een god verder word jesus ook gedefinieer as een persoon met n volwaardige menslike dog volle goddelike aard n leerstelling bekend as die hipostatiese unie hierdie leerstelling word egter nie deur oosterse ortodoksie aanvaar nie volgens die nuwe testament het jesus aanbidding aanvaar matteus matteus en was hy daarvan beskuldig dat hy god se gesag tot homself toegeëien het deur mense te vertel dat hulle sondes vergewe was lukas en bewerings omtrent homself gemaak het insluitende dat in sy boek jesus of nazareth verwys pous benedictus xvi na die rabbi jacob neusner n gelowige jood wat deur sy analises van die evangelies tot die gevolgtrekking gekom het dat jesus beweer het dat hy god was deur te verklaar dat hy n hoër gesag was as die joodse wet wat deur god aan die jode deur moses gegee is in verdediging van jesus se goddelikheid beweer sommige verdedigers dat daar drie moontlikhede is rakende jesus se beweerde bewerings dat hy die een god van israel is f hy is werklik god f hy is n leuenaar f hy is waansinnig hulle verwerp die laaste twee op die basis van jesus se betroubaarheid en wysheid soos deur hulle gesien huidige godsdienstige groepe wat nie die leerstelling van die drie eenheid aanvaar nie sluit die kerk van jesus christus van die heiliges van die laaste dae mormone jehovasgetuies en die christadelfiërs in ander groepe uit die geskiedenis wat ook nie die leerstelling van die drie eenheid aanvaar het nie sluit die unitariërs in en uit die antiekheid volgelinge van arianisme die teologie van die heiliges van die laaste dae hou vol dat die hemelse vader jesus christus en die heilige gees drie verskillende en onderskeidelike wesens is alhoewel hulle al drie ewigdurend en in n gelyke mate goddelik is en saam die goddelike hoof vorm alhoewel hulle as een god beskryf word mormone glo ook dat n geloofsversaking na die dood van christus en sy apostels plaasgevind het hulle glo dat christus en die hemelse vader in aan joseph smith jr verskyn het as deel van n reeks hemelse besoeke om die volheid van die evangelie van jesus christus te hertel hulle glo dat jesus en nie die vader nie dieselfde jehova van die ou testament is jehovah se getuies glo dat jesus god of jehova se seun is maar dat hy nie god self is nie maar eerder die aartsengel migael is en dat hy n perfekte mens geword het om na die aarde neer te daal hulle sien die term seun van god as n aanduiding van jesus se belangrikheid aan die skepper en sy status as god se enigste unieke seun johannes die eerste verhewe bo al die skepping kolossense en dat uit hom en deur hom en tot hom is alle dinge romeine hulle glo ook dat jesus aan n enkele folterpaal gesterf het en nie aan die kruis nie die unity kerk beskou jesus die meesterleraar as wegwyser en haal jesus se gereelde wense dat mense soos hom moet leef aan eerder as om hom te aanbid soos in johannes en johannes jesus word nie as god aanbid nie maar word beskou as iemand wie n volledige band met god die vader bereik het christadelfiërs glo dat jesus letterlik god se seun is volgens die bybelse titel seun van god hulle glo dat jesus in god se plan sedert die begin van die skepping was maar dat hy slegs tydens sy geboorte verwesenlik is na aanleiding van bybelgedeeltes soos hebreërs en glo hulle dat jesus volwaardig mens was en dat hierdie volwaardige menswees noodsaaklik was om die mensdom van die sonde te red volgens die christadelfiërs sou verlossing nie moontlik gewees het indien jesus werklik god was nie hulle glo dat jesus nou in die hemel is waar hy aan die regterhand van god sit en wag om na die aarde terug te keer en god se koninkryk vir ewigheid te stig ander glo dat god wat hom in die ou testament as jehova openbaar het na die aarde neergedaal het en die menslike vorm van jesus aangeneem het sommige glo dat jesus jehova is dat hy die heilige gees is en dat hy die een persoon is wat god is voorbeelde van sulke kerke is die eenheid pentakostalisme en die nuwe kerk verskeie vroeë christelike groepe en teoloë het verskillende sienings van jesus gehad die ebioniete n vroeë joods christelike gemeenskap het geglo dat jesus die laaste profeet soos in die hebreeuse bybel en messias was hulle het geglo dat jesus die natuurlike seun van maria en josef was en hulle het dus die geloof in die maagdelike geboorte verwerp die ebioniete was adopsioniste en het jesus nie as goddelik beskou nie maar beweer dat hy by sy doop die seun van god geword het hulle het die briewe van paulus verwerp en dit duidelik gestel dat jesus streng gehoorsaam aan die mosaïese wet was en sy volgelinge opgeroep het om dieselfde te doen hulle het jesus se kruisiging egter as die uiterste offer beskou en dus geglo dat diereoffers nou oorbodig was daarom was sommige ebioniete dan ook vegetariërs en het hulle ook jesus en johannes die doper as vegetariërs beskou volgens die gnostisisme het jesus oor geheime kennis gnosis van die geestelike wêreld beskik wat as noodsaaklik geag word vir die verlossing van n mens terwyl sommige gnostici aanhangers van doketisme was het ander geglo dat jesus n mens was wat gedurende sy doop deur die gees van die christus besiel is baie gnostici het geglo dat christus n aeon of gepersonifiseerde tydperk sou wees wat gestuur was deur n hoër godheid as die demiurg die skepper van die stoflike wêreld die gnostici het die griekse skrifte van die nuwe testament by voorkeur as allegories beskou en sommige het ook jesus self as n allegorie geïnterpreteer hulle het daarnaas n aantal ander tekste gebruik wat nie by die bybelse kanon ingesluit is nie die marcioniete was de eeuse nie joodse aanhangers van die christelike teoloog marcion van sinope wat as die seun van die plaaslike biskop gebore is hulle het geglo dat jesus die hebreeuse skrifte verwerp het of dat ten minste dele daarvan onversoenbaar met sy leerstellings was marcion het na aanleiding van paulus se onderskeiding tussen die wet ou testament en die evangelie nuwe testament n duidelike teenstelling tussen die wraaksugtige god van die ou testament en die liefdevolle god van jesus gesien en besluit dat die joodse god en jesus twee afsonderlike godhede was net soos sommige gnostici het die marcioniete die joodse god as die bose skepper van die wêreld beskou en jesus as die verlosser van die stoflike wêreld hulle het ook beweer dat jesus nie menslik was nie maar eerder n volledig geestelike wese hulle het geglo dat sy stoflike liggaam en ook sy kruisiging en dood goddelike illusies was marcion was ook die eerste bekende vroeë christen wat n bybelse kanon geskep het met tien paulus briewe en sy eie weergawe van die evangelie volgens lukas moontlik sonder die eerste twee hoofstukke van die moderne weergawe en sonder joodse verwysings asook sy verhandeling oor die antitese tussen die ou en die nuwe testament weens die teenstrydighede tussen die kanonieke evangelies en sy eie christelike geloofstelsel het marcion die tekste bewerk en verwysings na jesus se geboorte verwyder marcionisme is deur die proto ortodokse stroming as kettery verdoem maar sy teenkerk het tot in die de eeu bestaan die kerk het baie van sy leerstellings verander en nader beweeg aan die gnostiese stromings die montaniste van die de eeu en sabellius de eeu het geleer dat die drieënigheid nie drie persone sou verteenwoordig nie maar een enkele persoon wat in drie vorms of modusse verskyn in islam is jesus bekend as isa en word hy beskou as een van god se geliefste en belangrikste profete die koran verwys verskeie kere na hom as masih of messias hy is een van vyf boodskappers rusul en een van die vyf vasberade profete die hadit vertel dat jesus na die wêreld sal terugkeer ná die imam mahdi om die dajjal n antichris agtige figuur vertaal as bedrieër te vernietig sommige islamitiese geleerdes beskou egter hierdie tradisies as onbetroubaar en vals soos in die christelike vertellings van jesus se geboorte vertel die de eeuse koran dat jesus sonder n biologiese vader aan die maagd maria gebore is deur die wil van god allah daar word na hom verwys as isa ibn maryam jesus seun van maria in moslemtradisies het jesus n perfekte lewe sonder geweld gelei en het hy goedaardigheid aan mense en diere betoon wat ooreenkom met ander islamitiese profete hy het geen materiële besittings gehad nie en nie sonde gehad nie islamitiese geloof getuig dat jesus wonderwerke kon verrig maar slegs deur die wil van god moslems glo egter nie dat jesus n goddelike aard as god of die seun van god gehad het nie die koran waarsku teen n geloof in jesus se goddelikheid moslems glo dat jesus n evangelie van god ontvang het die injill wat ooreenstem met die christelike nuwe testament maar dat dele daarvan deur die jare heen misgeïnterpreteer is en dus nie meer god se boodskap akkuraat verkondig nie moslems glo ook nie in jesus se rol as offer nie en die koran volgens algemene begrip verklaar dat jesus nie aan die kruis gesterf het nie islam aanvaar ook geen menslike opofferings vir sonde nie koran die koran is teen die jode wat verklaar het dat hulle jesus doodgemaak het na die kruisiging maar sê dat hulle hom nié gekruisig het nie en ook nie doodgemaak het nie maar slegs n beeltenis wat aan hulle gewys is koran sommige moslemskrywers soos ahmed deedat het die teks in die koran uitgebrei na aanleiding van teks in die bybel die moslemse tradisies voltooi egter die verklaring van die koran sommige tradisies hou vol dat jesus met n dubbelganger verruil is en volgens ander was dit simon van sirene of een van die apostels die ontkenning van die kruisiging word gesien as jesus die verteenwoordiger van geloof se triomf oor sy teregstellers die verteenwoordigers van die bose sommige moslemgeleerdes en ismaili kommentators het egter die betrokke versies anders geïnterpreteer die koran praat hier nie oor n man nie hoe regverdig en verontregd hy ook al mag wees maar oor die woord van god wat na die aarde gestuur is en na god teruggekeer het die ontkenning van jesus se moord is dus n ontkenning van die krag van die mens om die goddelike woord te verslaan en vernietig en dit is vir ewig seëvierend die agmadija beweging is n beweging wat in n klein dorpie in indië in die de eeu ontstaan het en nou meer as miljoen volgelinge wêreldwyd het hulle glo dat jesus die kruisiging oorleef het en na die ooste na kasjmir gevlug het waar hy aan natuurlike oorsake onder die naam yuz asaf issa op n ou ouderdom gesterf het hulle glo dat sy graf in srinagar indië geleë is hierdie siening word tans ook deur sommige westerse outeurs aangeneem die agmadija beweging glo dat die voorspelling van jesus se wederkoms as n spirituele wederkoms bedoel was en reeds vervul is in die persoon mirza ghulam ahmad die stigter van die beweging wat hulle as die iman mahdi of messias beskou judaïsme glo dat die idee van jesus as god as deel van n drie eenheid of as n middelaar na god kettery is judaïsme glo ook dat jesus nie die messias is nie en beweer dat hy nie die messiaanse voorspellings in die tanakh vervul het nie en ook nie die persoonlike kwalifikasies van die messias verpersoonlik nie reformeerde judaïsme n moderne progressiewe beweging verklaar dat enige persoon wat verklaar dat jesus hulle redder is is vir ons in die joodse gemeenskap nie meer n jood nie en n afvallige volgens die joodse tradisie was daar na v c geen profete meer nie maleagi was die laaste profeet en hy het eeue voor christus gelewe judaïsme hou vol dat jesus nie die vereistes soos deur die tora uiteengeset vervul het om te bewys dat hy n profeet is nie selfs al het jesus so n teken wat deur judaïsme erken word openbaar verklaar judaïsme dat geen profeet of dromer die wette van die tora kan weerspreek nie wat jesus wel volgens die judaïsme gedoen het boeddhistiese sienings van jesus verskil siende dat jesus nie in enige boeddhistiese teks voorkom nie sommige boeddhiste soos tenzin gyatso die de dalai lama beskou jesus as n bodhisattva of verligde persoon wat sy lewe aan die welsyn van die mens gewy het beide jesus en boeddha het radikale veranderings in die gebruiklike religieuse beoefenings van hulle dae gehad daar is nou en dan n ooreenkoms in die taal soos die gebruik van n algemene metafoor van n lyn blinde mans om te verwys na die religieuse gesaghebbers van wie hulle verskil het sommige glo dat daar n noue verwantskap is tussen boeddhisme of oostelike geestelike denkwyses oor die algemeen en die leerstellings van gnostiese tekste soos die evangelie volgens tomas hindoe sienings oor jesus verskil baie in die surat shabd yoga tradisie beskou jesus as n satguru egte guru swami vivekananda het jesus geprys en na hom verwys as n bron van sterkte en die personifikasie van perfeksie paramahanse yoganada het geleer dat jesus die reïnkarnasie van elisa was en n leerling van johannes die doper wat weer die reïnkarnasie van elia was mahatma gandhi het jesus as een van sy hoofleraars en inspirasies vir nie geweldadige teësetting beskou hy het gesê ek hou van julle christus ek hou nie van julle christene nie julle christene is so anders as julle christus die baha i geloof beskou jesus saam met mohammed boeddha krisjna zoroaster en ander boodskappers van die gelowe van die wêreld as verskynsels van god of profete wat beide menslik en goddelik is in hulle goddelike posisie is die bahá siening dat hulle n noodsaaklike eenheid met mekaar en met god vorm en dat hulle onderskeidelike individue is in hulle menslike verskynsels volgens die bahá geloof verpersoonlik jesus god se eienskappe en weerspieël en betuig hy dit op n perfekte wyse die bahá verwerp egter die geloof dat jesus of enige ander menslike wese die essensie van god volledig of perfek besit het siende dat bahá skrifte die oortreflikheid van die essensie van god benadruk jesus word gesien as die seun van god alhoewel hy nie as die letterlike biologiese seun gesien word nie volgens die bahá is die titel seun van god geheel en al n geestelike titel wat die noue verhouding tussen god en jesus aandui bahá s aanvaar jesus as die messias wie se koms in die joodse skrifte voorspel word hulle glo egter dat hulle boodskapper baha u llah die simboliese wederkoms van christus is soos hy in die laaste dae verwag word volgens die sienings van die bahá word geloof voortdurend openbaar deur god se boodskappers of profete en dat die boodskappers van god die geestelike wederkoms van die boodskappers van vroeër is mandaeërs beskou jesus as n bedriegende profeet miha kdaba van die valse joodse god van die ou testament adonai en n opponent van die goeie profeet johannes die doper wat as n groot leraar in mandaeïsme beskou word die nuwe era beweging bevat n verskeidenheid sienings oor jesus sommige aanhangers van die beweging beweer dat hulle sy gees kan ervaar die nuwe era beweging leer oor die algemeen dat christusskap iets is wat almal kan verkry teosofiste van waar baie van die nuwe era se leerstellings kom n teosofis genaamd alice bailey het die term nuwe era uitgedink verwys van jesus as die meester jesus en glo dat hy vroeër reeds mens geword het en tans een van die kosmiese meesters van die antieke wysheid is die opperwesens wat verantwoordelik vir die bestuur van die aarde is baie skrywers benadruk die morele leerstellings van jesus garry wills meen dat jesus se gedragsnorme onderskei kan word van dié wat deur die christendom geleer word die jesus seminaar beeld jesus uit as n rondreisende priester wat vrede en liefde verkondig het asook vrouregte en respek vir kinders en dat hy gepreek het teen die skynheiligheid van godsdienstige leiers en die rykes thomas jefferson een van die stigtende vaders van die verenigde state van amerika was n deïs en het die jefferson bybel geskep getiteld the life and morals of jesus of nazareth wat slegs jesus se etiese leerstelling ingesluit het aangesien hy nie in jesus se goddelikheid of die ander bonatuurlike aspekte van die bybel geglo het nie die filosoof en ateïs bertrand russel glo dat jesus se leerstellings en waardes deur ander filosowe oortref is russel skryf ek kan nie self voel dat f in die kwessie van wysheid f die kwessie van deugsaamheid christus so hoog soos ander mense aan die geskiedenis bekend gestaan het nie ek dink ek sou boeddha en sokrates bo hom stel in hierdie respekte friedrich nietzsche het sokrates en jesus as grondbeginsels van die westerse kultuur beskou en beide gekritiseer hy beskou jesus se besorgdheid vir die swakkes as n ommekeer van edele moraliteit en het christendom beskuldig van die verspreiding van gelyke regte vir almal iets wat hy self teëgestaan het n karakteristieke kenmerk van vroeë christelike tekste was die verhalende manier waarop jesus as christus te verkondig en sy betekenis slegs ten opsigte van hul eie tyd geïnterpreteer was eerder as om presiese biografiese gegewens te verstrek die gebrek aan biografiese besonderhede het regstreeks van die begin van die navorsing oor die nuwe testament af n verskeidenheid spekulatiewe teorieë opgewek wat dikwels op enkele aanhalings en aanduidings in die christelike tekste steun en probeer om die gebrek aan presiese inligting met kennis vanuit ander bronne te kompenseer daar is tans n groot aantal spekulatiewe teorieë ten opsigte van jesus en ander figure uit die nuwe testament voorbeelde vir hierdie soort teorieë is in die ernstige histories kritiese navorsing oor die nuwe testament word hierdie teorieë grootliks verwerp aangesien die aanduidings daaroor in die bronne nie verifieerbaar of presies genoeg is nie en geen wetenskaplike metodes by hulle formulering ingespan word nie sommige teorieë trek wel die aandag van die media en die publiek soos gesien kan word uit die sukses van die fiktiewe roman the da vinci code deur dan brown ondersoek aangaande die moontlikheid van jesus van nasaret se homoseksuele gedrag was eeue lank n taboe maar interpretasies van n erotiese homoseksuele verhouding bestaan sedert die de eeu die navorser professor morton smith het in in die klooster mar saba in jerusalem n dokument ontdek n handgeskrewe kopie van n brief wat deur sommige geleerdes aan clemens van alexandrië toegeskryf word die brief was gerig aan ene theodorus en bevat aanhalings uit die geheime evangelie volgens markus die geheime evangelie waarvan die egtheid steeds betwis word was langer as die teks wat uiteindelik by die bybelse kanon gevoeg is waar sommige geleerdes die teks as die rites van die doop interpreteer beskou ander geleerdes waarvan morton smith die eerste was dit as n bekendmaking van jesus se homoseksualiteit ses dae voor die paasfees het jesus na betánië toe gekom waar lasarus wat hy uit die dood opgewek het gewoon het daar het hulle vir jesus n ete gegee marta het bedien en lasarus was een van dié wat saam met hom aan tafel was toe het maria n halfliter egte baie duur nardusolie gebring en dit op jesus se voete uitgegiet en sy voete met haar hare afgedroog die hele huis is deurtrek met die reuk van die reukolie johannes welvarende vroue het in jesus se tyd soms n klein fiool uit alabaster met kosbare nardusolie om hulle nek gedra die alabaster fiool is stukkend geslaan sodra hulle mans oorlede was en die vroue het die oorledene daarmee gesalf sommige geleerdes sien ooreenkomste in die verhaal in die evangelie van johannes en die hooglied van salomo n hebreeuse weergawe van die sumeriese erotiese gedig oor koning dummuzi en inanna net soos jersus word dummuzi gemartel sterf en staan weer op die navorser margaret starbird het in haar boek the woman with the alabaster jar na die parallele tussen dummuzi en jesus verwys die ritueel van die heilige huwelik was destyds n praktyk van die hieros gamos kult waarby die aarde se vrugbaarheid bewaar word deur die vereniging van die hemelse god met die godin van die aarde die heilige huwelik is n ritueel wat reeds gedurende die bronstydperk in verskillende europese en oosterse beskawings waaronder ook die griekse minoïese en egiptiese voorgekom het jesus het die laaste nagmaal in markus self as n bruilof beskryf met haar salwing het maria magdalena volgens sommige navorsers die heilige huwelik met jesus voltrek en hom tot messias gesalf in die destydse konteks was jesus net een van n hele reeks messias kandidate en dat hy na homself as god verwys het was volgens die joodse wet godslastering die evangelies berig van insidente waar jesus byna deur joodse gelowiges gestenig is wetenskaplikes wat hierdie teorieë summier verwerp voer aan dat jesus in die joodse tradisie verwortel was alhoewel judea en galilea destyds romeinse provinsies was en ook al langer onder helleense invloed gestaan het volgens die christelike leerstellings is dit onwaarskynlik dat dooies al vr jesus se eie opstanding opgewek is die skrywer jacues bergier verwys na die geheime kulte en rituele wat destyds in die heilige land beoefen is nuwelinge is deur middel van n inlywing tot hierdie geheime groepe toegelaat en dikwels het mense op n simboliese manier van hulle ou lewens afskeid geneem deur hul eie dood in n ritueel te beleef hierdie ritueel was uiters realisties die oorledene is met die sidon die tradisionele lykdoek omwikkel en soms ook in n rituele grafkamer ter ruste gelê soortgelyke rituele kom nog steeds voor in geheime groepe soos byvoorbeeld die vrymesselaars die simboliese dood het ure of selfs enkele dae geduur die toelating tot die gemeenskap is daarna as n opstanding van die dooies gevier volgens die meeste christelike interpretasies van die bybel was die tema van jesus se leerstellings berou van die sonde onvoorwaardelike liefde johannes die vergifnis van sonde goddelike genade en die koms van die koninkryk van god jesus het sy dissipels geleer en hulle het na sy dood sy leerstellings versprei binne n paar dekades was sy volgelinge deel van n geloof wat van judaïsme onderskei kan word christendom het deur die romeinse ryk versprei onder n weergawe bekend as niceaanse christendom en het die staatsgodsdiens onder konstantyn die grote geword deur die eeue het dit na europa en die res van die wêreld versprei jesus is al op baie verskillende manier uitgebeeld in tekeninge skilderye en beeldhouwerke op die verhoog en in rolprente wat strek van die ernstige tot die humoristiese die figuur van jesus vertoon prominent in kuns en letterkunde n aantal gewilde romans soos the da vinci code stel verskeie idees rakende jesus en sy lewe voor en n aantal rolprente soos the passion of the christ beeld sy lewe dood en opstanding uit baie van die spreuke wat aan jesus toegeken word het deel van die westerse kultuur geword daar is baie items wat beweerde relieke van jesus is soos die bekende kleed van turyn en die sweetdoek van oviedo ander nalatenskappe sluit n siening van god in as meer liefdevol genadevol vergewingsgesind en die groei van n geloof in n vreugdevolle hiernamaals en die opstanding van die dood sy leerstellings bevorder die waarde van diegene wat oor die algemeen as ondergeskik beskou word vroue die armsaliges etniese buitestaanders kinders prostitute sieklikes gevangenes ens vir meer as n duisend jaar is tallose hospitale weeshuise en skole uitdruklik in jesus se naam gestig jesus en sy boodskap is en was deur baie mense geïnterpreteer verduidelik en verstaan jesus is met name deur onder meer paul van tarsus die kerkvaders waaronder augustinus van hippo maarten luther en meer onlangs c s lewis en pous johannes paulus ii verduidelik thomas jefferson het jesus se leerstellings beskryf as die mees heerlike en liefdadige morele kode wat ooit aan die mensdom geskenk is vir sommige jode was die nalatenskap van jesus n geskiedenis van anti semitisme alhoewel baie christengroepe na die joodse volksmoord moeite gedoen het om versoening met die jode te bewerkstellig en om wedersydse respek en dialoog te bevorder vir ander is die christendom gekoppel aan europese kolonialisme n omgekeerde siening voer aan dat deur bartolomé de las casas se verdediging van die inheemse inwoners van spanje se nuwe wêreldryk een van die erfenisse van jesus die begrip van universele menseregte is john maxwell coetzee gebore februarie is n suid afrikaansgebore skrywer hy word as die mees bekroonde lewende skrywer in die engelssprekende wêreld beskou hy is die eerste skrywer aan wie die bookerprys twee keer toegeken is en in ontvang hy die nobelprys vir letterkunde sy werk sluit in die romans life times of michael k disgrace waiting for the barbarians the master of petersburg slow man en diary of a bad year en die gefiksionaliseerde outobiografieë boyhood scenes from provincial life youth scenes from provincial life en summertime onder sy essays tel doubling the point essays and interviews giving offence essays on censorship en stranger shores literary essays john maxwell coetzee is op februarie in kaapstad gebore hy het aan die universiteit van kaapstad gestudeer en het in wiskunde en engels gekwalifiseer in die vroeë s het hy in engeland gewoon waar hy onder andere as rekenaarprogrameerder gewerk het hy het daaroor in youth geskryf hy het daarna in die vsa gestudeer en het as dosent in engels en literatuur daar gewerk in het hy terug na suid afrika gekom in word hy professor by die universiteit van kaapstad hy was die eerste skrywer wat twee keer die booker prys gewen het vir life times of michael k in en disgrace in in is die nobelprys vir letterkunde aan hom toegeken die vierde persoon van afrika en tweede van suid afrika wat die prys verwerf die ander was nadine gordimer coetzee is op junie in amsterdam benoem tot ridder in de orde van de nederlandse leeuw die oudste en hoogste nederlandse siviele orde tydens die seremonie is hy geprys vir sy rol as verbindingsoffisier tussen die suid afrikaanse en nederlandse kulture hy woon sedert in adelaide australië waar hy burgerskap ontvang het n biografie oor hm deur j c kannemeyer j m coetzee n geskryfde lewe het in verskyn johan anthoniszoon jan van riebeeck culemborg april batavia januarie was die stigter van die eerste kolonie in suid afrika in opdrag van die verenigde oos indiese kompanjie voc sy stigting by die kaap die goeie hoop groei tot die kaapkolonie die unie van suid afrika en uiteindelik die republiek van suid afrika lêer bartholomeus vermuyden png duimnael links px dié portret wat op banknote afgebeeld was is waarskynlik dié van bartholomeus vermuyden en nié van jan van riebeeck nie van riebeeck word groot in schiedam as die seun van n dokter en trou daar met maria de la uellerie op maart sy sterf in malakka op november van riebeeck vul al vanaf n aantal poste by die voc eerste vertoef hy in batavia as doktersassistent waarna hy japan besoek sy belangrikste pos was as hoof van die handelspos in tonkin viëtnam maar hy word teruggeroep nadat dit aan die lig kom dat hy homself aan privaathandel skuldig gemaak het in doen van riebeeck aan boord van de coninck van polen in tafelbaai aan die skip was deel van die retoervloot onder vlootvoog wollebrand geleynsz de jong wat van maart tot april aldaar vertoef het om die bemanning van die nieuwe haerlem af te haal in word hy uitgestuur om n verversingstasie in te rig by die kaap die goeie hoop aan die suidpunt van afrika op desember het van riebeeck met sy vlagskip die drommedaris en nog twee ander skepe die reiger en die goede hoop uit die hawe van texel vertrek op saterdag april land van riebeeck in tafelbaai plant die vlag van die voc en kies die plek waar die fort de goede hoop opgerig moet word die eerste nederlandse nedersetting aan die kaap van riebeeck en sy koloniste onder wie agt vroue is lê tuine aan om vrugte en groente te verbou om die voc skepe wat by die kolonie aandoen mee te kan voorsien vars vleis word verkry deur middel van ruilhandel met die plaaslike khoikhoi stamme wat deur die nederlanders hottentotten genoem word van riebeeck was die regte persoon vir die groot moeilike taak om halfwegstasie aan die kaap de goede hoop te vestig hy was n rustelose energieke mens met groot werkvermoë sy opdragte het hy so stiptelik moonltik uigevoer en alle take met optimisme aangepak in maart kon hy reeds aan die retoer vloot vars produkte verskaf ten spyte van talle terugslae van riebeeck kon een groot vraagstuk egter nie oplos nie die verversingspos kon nie genoeg graan produseer om selfs in eie behoefte te voorsien nie en die voc moes dit in die beginjare steeds onderhou dit was juis die graantekort wat die kommandeur een van sy groot dienste aan suid afrika laat bewys het op sy aandrang is vryburgers in ingestel hulle was mense wat nie in diens van die voc was nie maar privaat geboer het daardeur het die karakter van die kaap van n verversingspos in n kolonie verander en is die grondslag gelê vir die ontwikkeling van n nasie op desember ontdek van riebeeck die komeet c y die eerste komeet wat in suid afrika ontdek is van riebeeck bly die leier van die kolonie vir jaar tot mei toe hy na sy nuwe amp in batavia vertrek hy is deur zacharias wagenaer opgevolg as kommandeur van kaap die goeie hoop sy geboortehuis in culemborg huisves tans n eiendomsagentskap jan van riebeeck is van kulturele en geskiedkundige betekenis vir suid afrika hy word deur die afrikaners beskou as die grondlegger van die afrikanervolk dit het onder meer uiting gekry in die feit dat sy gesig op posseëls en die suid afrikaanse banknote en munte verskyn het van die s tot toe die suid afrikaanse reserwebank die suid afrikaanse geld na n apolitiese ontwerp van fauna en flora van die verskillende streke verander het die beeld wat op die suid afrikaanse banknote gebruik was is waarskynlik nie dié van van riebeeck nie maar van bartholomeus vermuyden die wapen van die stad kaapstad is gebaseer op die van riebeeck familiewapen baie suid afrikaanse dorpe stede en strate is na hom vernoem riebeek kasteel is een van die oudste dorpe in suid afrika en is km vanaf kaapstad geleë in die riebeek vallei saam met riebeek wes n susterdorp hoërskool jan van riebeeck is n afrikaanse hoërskool in kaapstad teen die einde van was daar reeds n florerende tuin en vee is by die khoi geruil toe die eerste retoervloot uit batavia in maart die kaap aandoen kon van riebeeck hulle dus van genoeg vars voorrade voorsien die ideaal om die kaap selfversorgend te maak kon egter in die heersende omstandighede nie verwesenlik word nie die eerste koringlande is deur die wind verniel rys kon nie met sukses gekweek word nie groot hoeveelhede rys moes ingevoer word die uitvoervan robbevelle was nie geslaag nie en geen minerale rykdomme is in die kaap gevind nie boonop was die amptenare onder hom onwillig om ekstra werk te verrig waaruit hulle self geen voordeel sou put nie reeds in sy eerste brief aan batavia die kaap het onder die gesag van die raad van indië geval het van riebeeck voorgestel dat voc amptenare aan die kaap toegelaat word om n stuk grond vir eie gewin te bewerk hy het voorgestel dat vryburgers uit nederland of die ooste ook vir die doel gebruik kon word namate die getal inwoners aan die kaap toegeneem het in was daar reeds en die uitgawes vir hul onderhoud gestyg het het die voc om ekonomiese redes meer aandag aan van riebeeck se voorstelle geskenk in n brief van oktober het hulle hom opdrag gegee om tot mans vry te stel en te laat boer in die hoop dat dit sou help om die kaap selfversorgend te maak in februarie het van riebeeck vrybriewe uitgereik die vryburgers is in groepe ingedeel een groep onder leiding van steven jansz van wageningen en die ander onder leiding van harman remajenna hulle het elk n stuk grond aan die liesbeeckrivier indertyd bekend as die amstel ontvang die vryburgers moes hul produkte teen n vasgestelde prys aan die voc verkoop waarmee in die behoeftes van sowel die vlote as die inwoners van die kaap voorsien moes word oorblywende produkte kon hulle onder mekaar verhandel of na batavia uitvoer hulle kon hul inkomste aanvul deur jag visvangs biermakery en deur varke en pluimvee aan te hou die implemente wat hulle op krediet van die voc ontvang het sou die eerste jaar gratis deur die voc in stand gehou word tydens kommissaris rijckloff van goens se besoek in maart april is die e vrybrief uitgereik en in was daar reeds vryburgers van goens het daarop gewys dat die amptenare nie dieselfde voorregte as die vryburgers moes geniet nie omdat laasgenoemde as gevolg van die mededinging dan nie n bestaan sou kon maak nie konflik tussen die amptenare en vryburgers het egter spoedig n groot rol in die geskiedenisvan die kaap gespeel die uitreiking van die vrybriewe was n belangrike gebeurtenis in die geskiedenis van suid afrika omdat die aard van die verversingspos daardeur verander is dit was die begin van n permanente blanke bevolking wat weens aanwas ook onvermydelik tot gebiedsuitbreiding gelei het die instelling van vryburgers het n wysiging in die samestelling van die kaap se bestuursliggaam die politieke raad geverg die raad wat bestaan het uit die skeepskapteins met van riebeeck as voorsitter het vir die eerste keer aan boord van die drommedaris byeengekom nadat die kapteins die kaap verlaat het het die politieke raad bestaan uit die kommandeur die sekunde die fiskaal die bevelvoerder van die garnisoen eers n korporaal toe n sersant en later n kaptein en n sekretaris laasgenoemde het egter nie stemreg gehad nie as verteenwoordiger van die vryburgers is steven jansz van wageningen as die eerste burgerraad aangestel dit was in ooreenstemming met die voc se beleid dat n beskuldigde altyd deur n lid van sy eie klas op die regsbank verteenwoordig moes word later is hendrik boom die hooftuinier wat intussen ook n vryburger geword het as tweede burgerraad aangestel elke jaar het een van die burgerrade afgetree en hy is dan vervang deur een wat deur die kommandeur aangestel is die vryburgers se boerdery het die astrantheid van die hottentotte veral die kaapmans of goringhaikwas laat toeneem van riebeeck het uit die staanspoor met die khoi ruilhandel gedryf maar reeds in het konflik ontstaan toe herry die tolk en leier van die strandlopers feitlik al die nedersetting se vee gesteel het die verhoudings het gespanne gebly en van riebeeck het uiteindelik in oorleg met van goens op n beleid van gebiedskeiding besluit in mei het die burgers n petisie aan van riebeeck oorhandig waarin hulle optrede teen die khoi geëis het die khoi het nie net hul vee gebuit nie maar ook hul boerderygereedskap gesteel nadat een van die vryburgers deur die kaapmans vermoor is het n hele reeks skermutselings met die khoi ontstaan wat eers in april beëindig is van riebeeck is in deur die voc na batavia verplaas en het die kaap op mei op die skip mars verlaat met sy aankoms in julie was daar vir hom geen werk in batavia nie en hy het eers in september sitting in die raad van justisie verkry kort daarna is hy as n goewerneur van malakka aangestel waar sy vrou en dogter joanna hom aan die einde van ontval het hy het versoek om na nederland gerepatrieer te word maar het in november die pos van sekretaris van die raad van indië aanvaar hy het die pos tot met sy dood op januarie beklee hy is op maart met maria scipio getroud en een seun joan is uit die huwelik gebore hier volg die gelofte van jan van riebeeck japan japannees nippon ippo of nihon iho amptelik nippon koku of nihon koku letterlik staat japan is n eilandnasie in oos asië dit is geleë tussen die stille oseaan en die see van japan oos van die koreaanse skiereiland china en rusland en strek van die see van ochotsk in die noordooste tot by die oos chinese see in die suidweste die karakters waaruit japan se naam bestaan beteken son oorsprong wat aanleiding gee tot die naam land van die opkomende son en wat verwys na japan se oostelike posisie relatief tot die asiatiese vasteland japan bestaan uit meer as eilande die grootstes daarvan van suid na noord is kioesjoe sjikokoe honsjoe die grootste eiland en hokkaido wat saam van die land se grondoppervlak beslaan die meeste van die eilande is bergagtig baie vulkanies japan se hoogste bergpiek berg foedji is byvoorbeeld n vulkaan japan het met ongeveer miljoen inwoners die wêreld se tiende grootste bevolking die groter tokiogebied wat die hoofstad tokio en verskeie omliggende prefekture insluit is die grootste metropolitaanse gebied ter wêreld met meer as miljoen inwoners argeologiese navorsing dui daarop dat die eilande van japan reeds in die jong paleolitikumtydperk deur mense bewoon is die eerste geskrewe verwysing na japan begin met vlugtige verwysings in chinese geskiedkundige tekste van ongeveer die ste eeu n c invloede van buite gevolg deur lang tydperke van isolasie is kenmerkend van japan se geskiedenis sedert die aanvaarding van sy grondwet in handhaaf japan n unitêre grondwetlike monargie met n keiser en n verkose parlement die kokkai japan is n reuse ekonomiese moondheid en was nog met die eerste kwartaal van die wêreld se tweede grootste ekonomie volgens nominale bruto binnelandse produk totdat dit deur china ingehaal is die yayoi tydperk wat in omtrent die de eeu v c begin het het nuwe gebruike ingevoer soos nat rysverbouing yster en bronsvervaardiging en n nuwe pottebakkerstyl ingevoer deur handelaars uit china of korea met die ontwikkeling van die yayoi kultuur het n hoofsaaklik landbougemeenskap in japan ontwikkel die japannese verskyn vir die eerste keer in geskrewe geskiedenis in china se boek van han volgens die chinese kronieke van die drie koninkryke was die naam van die magtigste koninkryk op die japanse argipel gedurende die de eeu yamataikoku asuka ky en fujiwara ky het gedien as hoofstede van die yamatostaat japan is vir die eerste keer aan boeddhisme bekendgestel uit baekje op die koreaanse skiereiland maar die ontwikkeling van japannese boeddhisme en boeddhistiese beelde is hoofsaaklik deur china beïnvloed ondanks vroeë weerstand is boeddhisme deur die heersende klas aangemoedig en dit het uiteindelik in die asuka tydperk inslag gevind die nara tydperk van die ste eeu het die opkoms van die eerste sterk sentrale japannese staat aangedui wat gesentreer was om die keiserlike hof in die stad heij ky of die hedendaagse nara benewens die volgehoue aanneming van chinese administratiewe gebruike word die nara tydperk gekenmerk deur die verskyning van ontluikende geskrewe letterkunde met die voltooiing van die massiewe kronieke kojiki en nihonshoki nara was egter nie die eerste hoofstad in japan nie in het keiser kammu die hoofstad vlugtig vir tien jaar van nara na nagaokaky geskuif voor dit na heian ky die hedendaagse kioto geskuif is in waar dit vir meer as n millennium gebly het dit het die begin van die heian tydperk aangedui waartydens n bepaalde inheemse japannese kultuur verskyn het wat welbekend is vir sy kuns poësie en letterkunde murasaki shikibu se verhaal van genji en die lirieke van moderne japan se nasionale volkslied kimi ga yo is in die tydperk geskryf japan se feudale era is gekenmerk deur die opkoms van n heersende klas van soldate die samoerai in na die omverwerping van die mededingende taira familiegroep is minamoto no joritomo aangestel as sjogoen en het hy n magsbasis in kamakura gevestig ná joritomo se dood het dit uitgewerk dat die hj familiegroep as regente van die sjogoens regeer het zen boeddhisme is in die kamakura periode uit china ingevoer waarna dit gewild geword het onder die samoerai klas die kamakura sjogoenaat het in en daarin geslaag om die mongoolse invalle af te weer bygestaan deur n storm wat die japannese as n kamikaze of goddelike wind geïnterpreteer het die kamakura sjogoenaat is uiteindelik deur keiser go daigo afgeset wat weer spoedig daarna in deur ashikaga takauji verslaan is die ashikaga sjogoenaat wat daarop gevolg het kon nie daarin slaag om die feudale oorlogshere daimyo onder bedwang te bring nie en n burgeroorlog die nin oorlog het in uitgebreek wat n eeu lange sengoku tydperk ingelui het gedurende die de eeu het handelaars en jesuïetsendelinge uit portugal japan vir die eerste keer bereik en aktiewe kommersiële en kulturele bande tussen japan en die weste nanban handel gevestig oda nobunaga het talle ander daimyo verower deur europese vuurwapens en ander tegnologie te gebruik en het byna daarin geslaag om die nasie te verenig voor hy in vermoor is toyotomi hideyoshi het nobunaga opgevolg en die nasie in verenig hideyoshi het korea twee keer binne geval maar na verskeie nederlae deur koreaanse en ming chinese magte en hideyoshi se dood is japannese troepe in onttrek na hideyoshi se dood het tokugawa ieyasu sy posisie as regent vir hideyoshi se seun toyotomi hideyori gebruik om politieke beheer en militêre ondersteuning te bewerkstellig toe oorlog openlik uitgebreek het het hy verskeie mededingende clans in die slag van sekigahara in verslaan ieyasu is in as sjogoen aangestel en het die tokugawa sjogoenaat by edo moderne tokio gevestig die tokugawa sjogoenaat het n verskeidenheid maatstawwe soos buke sjohatto in plek gestel om die outonome daimio te beheer in het die sjogoenaat die isolasionistiese sakoku geslote land beleid aangeneem wat gestrek het oor die twee en n half eeue van tenger politiese eenheid wat bekendstaan as die edo tydperk die studie van westerse wetenskap wat as rangaku bekend staan het in die tydperk voortgeduur deur kontak met die nederlandse enklawe by dejima in nagasaki die edo tydperk het ook aanleiding gegee tot kokugaku of letterlik nasionale studies die studie van japan deur die japannese self op maart het kommodoor matthew perry en die swartskepe van die amerikaanse vloot die opening van japan tot die buitewêreld afgedwing met die konvensie van kanagawa soortgelyke verdrae wat daarop gevolg het met die westerse lande in die laat tokugawa sjogoenaat het japan in n ekonomiese en politiese krisis gedompel die oormag van die prerogatief en die bedanking van die sjogoenaat het gelei tot die bosjin oorlog en die vestiging van n gesentraliseerde staat onder die naam van keiser meiji meiji herstelling met die aanneming van westerse politiese geregtelike en militêre instellings het die kabinet die geheime raad ingestel die meiji grondwet ingevoer en die ryksdag van japan gevestig die meiji herstelling het die japannese keiserryk in n geïndustrialiseerde wêreldmoondheid omskep wat n reeks militêre konflikte van stapel gestuur het om die nasie se invloedsfeer uit te brei na oorwinnings in die eerste chinees japannese oorlog en die russies japannese oorlog het japan beheer van taiwan korea en die suidelike helfte van sachalin bewerkstellig die vroeë ste eeu het n kort tydperk van taish demokrasie genoem na die regeringstyd van keiser taish gesien wat oorskadu is deur die opkoms van japannese ekspansionisme en militarisasie die eerste wêreldoorlog het japan wat by die seëvierende geallieerdes aangesluit het toegelaat om sy invloed en territoriale besittings uit te brei japan het sy ekspansionistiese beleid voortgesit deur mantsjoerye in in te val as gevolg van internasionale veroordeling van die besetting het japan twee jaar later uit die volkebond bedank in het japan die anti kominternpakt met duitsland se nasionaal sosialistiese regering gesluit en in by die spilmoondhede aangesluit in het japan ander dele van china ingeval wat gelei het tot die tweede chinees japannese oorlog waarna die verenigde state n olieboikot teen japan ingestel het op desember het japan die amerikaanse vlootbasis in pearl harbor aangeval en oorlog teen die vsa die verenigde koninkryk en nederland verklaar die optrede het japan in die tweede wêreldoorlog betrek na die atoombomaanvalle op hirosjima en nagasaki in tesame met die sowjetunie se aansluiting by die oorlog teen die land het japan ingestem tot n onvoorwaardelike oorgawe op augustus die oorlog het japan miljoene lewens gekos en groot dele van die land se nywerhede en infrastruktuur in puin gelaat die internasionale militêre tribunaal van die verre ooste is byeen geroep deur die geallieerdes van die tweede wêreldoorlog op mei om japannese leiers vir oorlogsmisdade soos die bloedbad van nanjing te vervolg in het japan n nuwe pasifistiese grondwet aanvaar wat klem gelê het op liberaal demokratiese beginsels die geallieerde besetting is in met die verdrag van san francisco beëindig en japan is in lidmaatskap van die verenigde nasies toegeken japan het later skouspelagtige ekonomiese groei behaal om die tweede grootste ekonomie ter wêreld te word met n jaarlikse groeikoers wat vir vier dekades gemiddeld was dit het eers in die middel s tot n einde gekom toe japan n groot resessie beleef het positiewe groei in die vroeë ste eeu dui op n geleidelike herstel in die groei keiser heisei is op november as keiser van japan gekroon nadat sy pa hirohito op januarie oorlede is akihito was die ste tenn van japan en sy regeringstyd het bekend gestaan as heisei vrede oral akihito het op augustus sy abdikasie vir april aangekondig vervolgens is naruhito akihito se oudste seun op mei ingehuldig naruhito se bewind staan bekend as reiwa mooi harmonie naruhito is japan se eerste keiser wat na die tweede wêreldoorlog gebore is die kroningseremonie volgens sjintoïsme sokui no rei het op oktober plaasgevind japan is n grondwetlike monargie waar die mag van die keiser baie beperk is as n seremoniële figurant word hy deur die grondwet gedefinieer as die simbool van die staat en van die eenheid van die volk mag word hoofsaaklik gehou deur die eerste minister van japan en ander verkose lede van die kokkai ryksdag van japan terwyl soewereiniteit gesetel is in die mense van japan die keiser tree in effek by diplomatieke geleenthede op as die staatshoof naruhito is die huidige keiser van japan japan se wetgewende orgaan is die kokkai of nasionale ryksdag n tweekamerparlement die ryksdag bestaan uit die shgiin of huis van verteenwoordigers en die parlement se laerhuis met setels wat verkies word deur algemene verkiesings elke vier jaar of wanneer dit ontbind word en die sangiin of hoërhuis met setels wie se algemeen verkose lede n ses jaar termyn dien daar is algemene stemreg vir volwassenes oor jaar met n geheime stem vir alle verkose ampte die liberaal konserwatiewe liberaal demokratiese party ldp was tussen en aan bewind behalwe vir n kortstondige koalisieregering wat in deur opposisiepartye gevorm is in die algemene verkiesing wat op augustus gehou is het die sentrum linkse demokratiese party van japan n historiese oorwinning behaal die eerste minister van japan is die regeringshoof die posisie word aangestel deur die keiser van japan ná aanwysing deur die ryksdag van uit sy geledere en moet die vertroue van die huis van verteenwoordigers behou om sy amp te hou die eerste minister is die hoof van die kabinet die letterlike vertaling van sy japannese titel is eerste minister van die kabinet en stel die ministers waarvan die meerderheid ryksdaglede moet wees aan en dank hulle af yoshihide suga van die liberaal demokratiese party dien tans as eerste minister van japan die japannese reg wat histories deur chinese reg beïnvloed is het in die edo periode onafhanklik ontwikkel deur tekste soos kujikata osadamegaki sedert die laat de eeu is die regstelsel egter grootliks op die siviele reg van europa gegrond veral dié van frankryk en duitsland in het die japannese regering byvoorbeeld n burgerlike wetboek saamgestel gegrond op die duitse model met na tweede wêreldoorlogse aanpassing bly die wetboek steeds in hedendaagse japan in plek wettereg vind sy oorsprong in japan se wetgewer die nasionale ryksdag van japan met outomatiese goedkeuring deur die keiser die huidige grondwet vereis dat die keiser wetgewing wat deur die ryksdag aanvaar word uitvaardig sonder dat hy spesifiek die mag het om die aanvaarding van wetgewing teë te staan japan se howe word in vier basiese vlakke verdeel die hooggeregshof en drie vlakke van laerhowe die hoofdeel van japannese wettereg is n versameling wat bekend staan as die ropp of ses kodes japan se nasionale belang word in sy buitelandse beleid weerspieël die belangrikste hiervan is japan se vermoë om vrede en sekuriteit te handhaaf tweedens om die vryehandelstelsel te ondersteun derdens om vryheid demokrasie en menseregte te beskerm en vierdens om mens tot mens interaksie en ontwikkeling van menslike hulpbronne te ondersteun in gebiede soos akademie kultuur en opvoeding die land se huidige beleid plaas ook klem op n groter betrokkenheid by wêreldaangeleenthede japan handhaaf tradisioneel noue ekonomiese en militêre bande met die land se sleutelbondgenoot die verenigde state en die vsa japan sekuriteitsalliansie dien as die hoeksteen van die land se buitelandse beleid japan wat sedert n lid van die verenigde nasies is het as nie permanente lid van die veiligheidsraad reeds vir altesaam jaar as verkose lid gedien mees onlangs in japan is ook n lid van die g nasies wat hulle vir permanente lidmaatskap van die veiligheidsraad beywer as n lid van die g esasog die vsan plus drie en n lid van die oos asië vergadering neem japan aktief aan internasionale aangeleenthede deel dit is ook die tweede grootste skenker van amptelike ontwikkelingshulpverlening en het in vsa miljard geskenk japan het nie vegtende troepe aan die irakse oorlog toegewys maar het sedertdien sy troepe onttrek uit irak afrika is histories die minsbelangrike wêreldstreek vir japan japan het min historiese ondervinding met afrika en beperkte ekonomiese belang wat hoofsaaklik gefokus is op roumateriaalbronne japan se grootste handelsvennoot in afrika is suid afrika as gevolg van sanksies teen suid afrika deur die vsa en ander lande het japan in die s as suid afrika se grootste handelsvennoot ontwikkel dit het japan internasionaal in n onbenydenswaardige posisie geplaas wat gelei het tot die afgradering van diplomatiese en ekonomiese betrekkinge met suid afrika met die einde van apartheid en die normalisering van internasionale betrekking het japan se spesiale rol in suid afrika na geëindig vandag is japan se buitelandse beleid teenoor afrika daarop gevestig om demokrasie en gesonde regering te vestig ter wille van wêreldstabiliteit en vooruitgang hulpverlening aan die kontinent is nie gemik op korttermyn opbrengste nie maar word eerder gesien as deel van internasionale pogings om orde te handhaaf japan is betrokke by verskeie gebiedsgeskille met sy buurlande met rusland oor die suid koerile eilande met suid korea oor die liancourtrotse met die volksrepubliek china en taiwan oor die senkaku eilande en die ees oor okinotorishima japan is ook in n voortslepende geskil met noord korea betrokke oor die land se ontvoering van japannese burgers en kern en missielprogramme japan se militêre magte word beperk deur artikel van die japannese grondwet wat japan se reg om oorlog te verklaar of militêre mag te gebruik om internasionale geskille te besleg opsê daar word egter n debat gevoer oor die moontlike wysiging van die grondwet wat deur die amerikaanse besettingsowerheid opgestel is na die tweede wêreldoorlog om die grondwet deur n referendum aan te pas japan se weermag word deur die ministerie van verdediging bestuur en bestaan hoofsaaklik uit die japan land selfverdedigingsmag die japan maritieme selfverdedigingsmag en die japan lug selfverdedigingsmag die magte is onlangs in vredebewaringsoperasies en in die ontplooiing van japannese troepe in irak gebruik wat die eerste oorsese gebruik van die land se militêre magte was sedert die tweede wêreldoorlog japan bestaan administratiefgewys uit sewe en veertig prefekture wat elkeen deur n verkose goewerneur wetgewer en administratiewe burokrasie bestuur word prefekture wissel in grootte van die hokkaido prefektuur wat die hele eiland hokkaido beslaan tot die stad tokio wat op sigself n prefektuur is die tokio prefektuur word verder verdeel in drie en twintig spesiale wyke wat elkeen dieselfde magte as n stad het verder bestaan daar agt algemeen aanvaarde gebiede van japan japan ondergaan tans n administratiewe herorganisering wat die samesmelting van baie stede en dorpe behels hierdie proses sal lei tot die vermindering van sub prefektuur administratiewe gebiede en daar word verwag dat dit tot besnoeiings in administratiewe koste sal lei japan het dosyne groot stede wat n belangrike rol in die land se kultuur erfenis en ekonomie speel dié wat hieronder gelys word verteenwoordig die twaalf met die grootste bevolking en is almal prefekturale hoofstede en deur die staat ingestelde stede a munisipaliteite ook die hoofstad van japan b slegs n staatsingestelde stad japan is n land wat uit meer as drieduisend eilande langs die stille oseaanse kus van asië bestaan die hoofeilande van noord na suid is hokkaido honsjoe die hoofeiland sjikokoe en kioesjoe die ryukyu eilande insluitend die okinawa eilande is n reeks eilande suid van kioesjoe tesame vorm die eilande die japanse argipel saam met foedji vorm die japannese alpe die belangrikste gebergtes van die japanse argipel ongeveer tot van die land is bebos bergagtig en ongeskik vir landbou industriële of residensiële gebruik dit is as gevolg van die styl hellings klimaat en die gevaar wat aardbewings sagtegrond en swaar reën inhou dit het daartoe gelei dat die bewoonbare gebiede naby die kus geweldige hoë bevolkingsdigthede het japan is die dertigste mees digbevolkte land ter wêreld die land se ligging op die pasifiese ring van vuur by die samekoms van drie tektoniese plate veroorsaak dat japan gereelde lae intensiteit aardskuddings en van tyd tot tyd vulkaniese uitbarstings beleef vernietigende aardbewings wat baie keer tot tsoenamis lei kom elke eeu verskeie kere voor die mees onlangse aardbewings was die thoku aardbewing van en die groot hanshin aardbewing van talle warmwaterbronne word aangetref en baie hiervan is tot ontspanningsoorde ontwikkel die klimaat van japan is hoofsaaklik gematig maar dit verskil skerp tussen die noordelike en suidelike punte van die land japan se geografiese eienskappe verdeel dit in ses hoofklimaatsones die warmste temperatuur wat nog ooit in japan aangeteken is grade celsius was op julie in kumagaya en die koudste temperatuur nog in japan was c op januarie in asahikawa hokkaid die hoofreënseisoen begin vroeg in mei in okinawa en die stilstaande reënfront wat daarvoor verantwoordelik is beweeg stadig noord totdat dit in noordelike japan verswak raak voor dit hokkaid in laat julie bereik in die grootste deel van honsjoe begin die reënseisoen voor die middel van junie en hou dit aan vir omtrent ses weke in die laat somer en vroeë lente bring tifone baie keer swaar reën japan beskik oor nege woud ekogebiede wat die klimaat en geografie van die eilande weerspieël hulle wissel van subtropiese nat breëblaarwoude in die ryky en bonin eilande tot gematigde breëblaar en gemengde woude in die gematigde klimaatdele van die eilande tot matige naaldeboomwoude in die koue wintergedeeltes van die noordelike eilande japan se omgewingsbeleid en geskiedenis weerspieël n tenger balans tussen ontwikkeling en modernisasie aan die een kant en omgewingsbewaring aan die ander kant japan is waarskynlik een van die wêreld se leiers in die ontwikkeling van omgewingsgunstige tegnologie honda en toyota is aangewys as die motorvervaardigers met die beste brandstofverbruik en die laagste vlakke van nadelige uitlaatgasse dit is as gevolg van gevorderde tegnologie in hibriede stelsels biobrandstof die gebruik van liggewigmateriale en beter ingenieurswese japan neem ook sake soos klimaatverandering en aardverwarming ernstig op as n ondertekenaar van die kioto protokol en gasheer van die kongres waar dit opgestel is is japan onderhewig aan verdragsverpligtinge om sy koolstofdioksiedemissies te verminder en om ander stappe te doen wat verband hou met die teëwerk van klimaatverandering die cool biz veldtog wat onder die voormalige eerste minister junichiro koizumi ingevoer is was daarop gemik om energieverbruik te verminder deur vermindering in die gebruik van lugversorging in regeringskantore japan het egter ook n lang geskiedenis met die opoffering van natuurlike hulpbronne en die vernietiging van die natuur ter wille van vooruitgang reeds in die de eeu het japan so te sê al sy natuurlike goud en silwer voorrade opgebruik beduidende ontbossing het oor al die eilande plaasgevind wat tot erosie en rivierbesoedeling gelei het moerasse en ander natuurgebiede is herwin vir landbou doeleindes en talle spesies is tot uitsterwing gedryf insluitend die inheemse wolfspesie wat as n bedreiging gesien is die massiewe landswye heropbouingsprogramme na die tweede wêreldoorlog en die ontwikkeling in die dekades daarna het tot verdere verstedeliking en konstruksie gelei die boubedryf in japan is een van die grootste nywerhede in die land en hoewel japan baie natuurlike parke en ander natuurlike gebiede in stand hou self in die middel van die land se stede is daar min belangrike beperkings op waar en hoe bouwerk onderneem mag word verder is oorbevissing reeds lank n probleem binne japan in die moderne era het japannese vissersvlote n ernstige bedreiging tot die handhawing van volhoubare vis en skulpdiere oral ter wêreld geword japan is ook een van die laaste lande ter wêreld wat steeds kommersiële walvisvangs beoefen japan word die ste beste ter wêreld gelys in die omgewingsvolhoubaarheidindeks japan is met n aandeel van persent van wêrelduitvoere en persent van wêreldinvoere in een van die vier grootste handelsnasies al het die land se belangrikheid vir die wêreldhandel sy hoogtepunt reeds oorskry die buitengewoon snelle groei ná die tweede wêreldoorlog het voortgeduur tot toe die japanse ekonomie ten opsigte van sy buitelandse handel n periode van stagnasie en krimpende aandele betree het sy aandele op die wêreldmark het afgeneem teen die agtergrond van china en ander nuut geïndustrialiseerde lande se groeiende buitehandel maar ook as gevolg van swakker mededingendheid teenoor ander uitvoerlande so het japan sy vroeëre posisie as die wêreld se grootste invoerder van onverwerkte natuurlike hulpbronne grondstowwe en landbouprodukte intussen ingeboet noue regering nywerheid samewerking n sterk werksetiek gevorderde tegnologie en n relatief klein verdedigingsbegroting het onder andere japan gehelp om die tweede grootste ekonomie ter wêreld te word na die vsa teen ongeveer us miljard in terme van nominale bruto binnelandse produk en derde na die vsa en die volksrepubliek china in terme van koopkragpariteit bankwese versekering eiendom kleinhandel vervoer en telekommunikasie is almal belangrike sektore japan het n reuse industriële vermoë en is die tuiste van sommige van die wêreld se grootste leidende en mees tegnologies gevorderde vervaardigers van motorvoertuie elektroniese toerusting werktuigmasjinerie staal en nie ystermetale skepe chemikalieë tekstiele en verwerkte voedsel konstruksie is reeds lank een van japan se grootste industrieë aangehelp deur multi miljard dollar regeringskontrakte in die siviele sektor onderskeidende eienskappe van die japannese ekonomie het tradisioneel samewerking tussen vervaardigers verskaffers verspreiders en banke in hegte groepe genaamd keiretsu en die waarborg van lewenslange indiensneming in groot maatskappye ingesluit meer onlangs het japannese maatskappye begin om van die norme te laat vaar in n poging om winsgewendheid te verbeter japan huisves ook sommige van die wêreld se grootste finansiële dienstemaatskappye banke en sakegroepe soos sony sumitomo honda mitsubishi nissan en toyota dit beskik ook oor die wêreld se grootste bank volgens bates die japan post bank co ltd vs miljard en ander soos mitsubishi ufj finansiële groep vs miljard mizuho finansiële groep us miljard en sumitomo mitsui finansiële groep vs miljard die tokio effektebeurs is met n markkapitalisasie van meer as vs miljard biljoen tans die derde grootste ter wêreld die algehele reële ekonomiese groei van die s tot die s staan bekend as n wonderwerk gemiddeld in die s in die s en in die s groei het dramaties afgeneem in die s hoofsaaklik as gevolg van die nagevolge van oorinvestering in die laat s en binnelandse beleid wat daarop gemik was om die spekulatiewe oordadigheid van die eiendoms en effektemarkte in toom te hou regeringspogings om ekonomiese groei te laat herleef was nie juis suksesvol nie en is verder belemmer deur die verlangsaming van die globale ekonomie van tot die ekonomie het na tekens van herstel vertoon met bbp vir daardie jaar wat op gestaan het omdat slegs van japan se grondgebied vir landbouverbouing geskik is word n stelsel van terraslandbou gebruik om klein gebiede optimaal te benut dit het gelei tot een van die wêreld se hoogste gewasopbrengste per oppervlakeenheid japan se klein landbousektor is ook swaar gesubsidieer en beskerm japan moet ongeveer van sy graanbehoeftes en ander voergewasse behalwe rys uit invoere bevredig en die land is van invoere afhanklik vir meeste van sy vleisverskaffing in vissery is japan tweede ter wêreld na china in tonnemaat en vir wat gevang word japan handhaaf een van die wêreld se grootste vissersvlote en dra byna van die globale vangs by japan steun op ander lande vir byna al sy olie en kos japan se vervoerstelsel is hoogs ontwikkel teen het die land oor km geteerde paaie lughawens en km spoorlyne beskik lugverkeer word hoofsaaklik deur all nippon airways ana en japan airlines jal bedryf spoorweë word onder andere deur japan railways group bedryf daar is uitgebreide internasionale vlugte uit talle stede van en na japan die shinkansen sneltrein is n simbool van japan se tegnologiese vooruitstrewenheid die aanvanklike tkaid shinkansen wat teen km h geloop het is in in gebruik gestel vandag verbind die netwerk met n totale lengte van km meeste groot stede op die honsjoe en kioesjoe eilande teen werksnelhede van km h toetslopies is al teen km h op gewone spore uitgevoer en in is n landspoedrekord van km h met n magnetiese sweeftrein opgestel japan se hoofuitvoervennote is die vsa die volksrepubliek china suid korea hongkong en thailand vir japan se hoofuitvoere is vervoertoerusting motorvoertuie elektronika elektriese masjinerie en chemikalië met weinig natuurlike hulpbronne om ekonomiese ontwikkeling te onderhou steun japan op ander lande vir meeste van sy grondstowwe die land voer dus n verskeidenheid goedere in die land se hoof invoervennote is die volksrepubliek china die vsa australië suid korea en saoedi arabië vir japan se hoof invoere is masjinerie en toerusting brandstof voedsel veral beesvleis chemikalieë tekstiele en ander grondstowwe vir sy industrieë japan se algehele grootste handelsvennote is china en die vsa japan is een van die voorste lande in wetenskaplike navorsing veral in tegnologie masjinerie en mediese navorsing byna navorsers deel n navorsings en ontwikkelingsbegroting van vs miljard die derde grootste ter wêreld van japan se vernaamste tegnologiese bydraes word aangetref in elektronika motorvoertuie masjinerie industriële robotika optika chemikalië halfgeleiers en metale japan lei die wêreld se vervaardiging en gebruik van robotika en beskik oor meer as die helfte van van die wêreld se industriële robotte wat vir vervaardiging gebruik word van die robotte wat in die land ontwikkel is sluit in rio asimo en aibo japan is ook die wêreld se grootste vervaardiger van motorvoertuie en die tuiste van ses van die wêreld se vyftien grootste motorvervaardigers en sewe van die wêreld se twintig grootste halfgeleier verkopers japan het planne in ruimteverkenning insluitend die bou van n maanbasis teen die japan aerospace exploration agency jaxa voer ruimte en plantêre navorsing lugvaartnavorsing en ontwikkeling van vuurpyle en satelliete uit japan is n deelnemer aan die internasionale ruimtestasie en die japannese eksperimentmodule kibo is in tot die stasie toegevoeg as deel van die ruimtependeltuig vlugte japan se bevolking word op ongeveer miljoen geskat die japannese samelewing is taalkundig en kultureel grootliks homogeen met slegs klein bevolkings buitelandse werkers zainichi koreane zainichi chinese filippyne brasiliane en ander die mees dominante etniese groep is die yamato die hoofminderheidsgroepe sluit die inheemse ainoe en rykyane sowel as sosiale minderheidsgroepe soos die burakumin in japan het een van die hoogste lewensverwagtingkoerse ter wêreld teen jaar soos in die japannese bevolking verouder egter spoedig die gevolg van n naoorlogse geboortegolf gevolg deur n daling in geboortes in die latere gedeelte van die ste eeu teen was ongeveer van die bevolking ouer as jaar die verandering in demografiese struktuur het n aantal maatskaplike probleme veroorsaak veral n potensiële krimping van die arbeidsmag en stygings in die koste van maatskaplike veiligheidsvoordele soos die openbare pensioenplan baie van die japannese jeug verkies ook al hoe meer om nie te trou of gesinne te hê nie japan se bevolking sal na verwagting teen tot miljoen daal en tot miljoen teen demograwe en regeringsbeplanners is tans in hewige debat gewikkel oor hoe om die probleem op te los immigrasie en geboorteaansporings word soms voorgestel as n oplossing om jonger werkers te verskaf om die land se verouderende bevolking te ondersteun immigrasie is egter nie n gewilde oplossing nie die hoogste skattings vir die aantal boeddhiste en sjintoïste in japan is wat n groot aantal volgelinge in n sinkretisme van beide gelowe verteenwoordig sommige skattings meen egter dat slegs persent van die bevolking hulleself identifiseer as deel van n godsdiens taoïsme en konfusianisme uit china het japannese geloof en mitologie beduidend beïnvloed godsdiens in japan neig om sinkreties van aard te wees en dit lei tot n verskeidenheid van gebruike soos ouers en kinders wat sjinto rituele beoefen studente wat voor eksamens bid en paartjies wat huwelike in christelike kerke hou en begrafnisse by boeddhiste tempels hou n klein minderheid japannese beskou hulself as christene verder het daar sedert die middel van die de eeu talle sektes shinshky in japan ontstaan soos tenrikyo en aum shinrikyo aleph ongeveer van die bevolking praat japannees as hulle eerste taal dit is n agglutinatiewe taal wat onderskei word deur n stelsel van beleefdheidsvorme wat die hiërargiese aard van die japannese samelewing weerspieël met werkwoordvorme en besondere woordeskat wat die relatiewe status van die spreker en luisteraar weerspieël japannees het groot dele van sy woordeskat uit chinees geleen of afgelei sedert die tweede wêreldoorlog is baie woorde ook uit engels ontleen die japannese skryfstelsel gebruik kanji chinese karakters en twee versamelings kana lettergreepskrifte gegrond op vereenvoudigde chinese karakters sowel as die latynse alfabet en arabiese syfers die ryukyu tale wat ook deel vorm van die japannese taalfamilie waartoe japannees behoort word in okinawa gepraat maar min kinders leer vandag hierdie tale die ainoe taal staan op die randjie van uitsterwing met slegs n paar ou eerste taalsprekers wat in hokkaido oorbly meeste openbare en privaatskole vereis dat leerlinge kursusse in beide japannees en engels neem primêre sekondêre skole en universiteite is in japan ingevoer in as n gevolg van die meiji herstelling sedert bestaan verpligte onderwys in japan uit basisskool en middelskool wat nege jaar duur van die ouderdom van tot byna al die kinders sit hulle onderwys voort by n drie jaar hoërskool ongeveer van die skoolverlaters woon universiteit junior kollege vakskool of ander vorme van tersiêre onderwys by japan se onderwys is uiters mededingend veral vir toelating tot hoëronderwysinrigtings die twee mees hoogsaangeskrewe universiteite in japan is die universiteit van tokio en kioto universiteit die program vir internasionale studentebeoordeling wat deur oeso gekordineer word plaas japannese kennis en vermoëns van jariges as die sesde beste ter wêreld in japan word gesondheidsdienste deur die nasionale regering en plaaslike owerhede verskaf deur n universele gesondheidssorg en versekeringstelsel wat relatiewe gelyke toegang bied met tariewe wat deur n regeringskomitee bepaal word inwoners sonder versekering deur hulle werkgewers kan aan die nasionale gesondheidsversekeringprogram deelneem wat deur plaaslike owerhede geadministreer word sedert word alle bejaardes deur regeringsgeborgde versekering gedek pasiënte mag van die geneeskundige of gesondheidsfasiliteit van hulle keuse gebruik maak japannese kultuur het oor baie jare ontwikkel van die land se oorspronklike jmon kultuur tot sy huidige kultuur wat invloede uit asië europa en noord amerika kombineer histories is japan gekenmerk deur skielike invoering van vreemde idees gevolg deur lang tydperke van minimale kontak met die buitewêreld in die proses het die japannese die vermoë ontwikkel om elemente van buitelandse kulture te absorbeer na te volg en uiteindelik elemente van die vreemde kultuur te assimileer en deel te maak van die eiesoortige inheemse japannese kultuur tradisionele japannese kuns sluit in kunsvlyt ikebana origami ukiyo e poppe lakwerk pottebakkery opvoerings bunraku dans kabuki noh rakugo tradisies spele teeseremonie bud argitektuur tuinbou swaarde en kookkuns die versmelting van tradisionele houtblokdrukwerk en westerse kuns het gelei tot die skep van manga n tipies japannese strokiesverhaalformaat wat nou ook buite japan gewildheid verwerf het animasie vir televisie en film wat deur manga beïnvloed is word anime genoem japannese videospeletjietoestelle het sedert die s opgang gemaak japannese musiek is eklekties met instrumente skale en style wat van buurlande geleen is baie instrumente soos die koto is in die de en de eeue ingevoer die gepaardgaande verhalende noh drama dateer uit die de eeu en die gewilde volksmusiek met die ghitaaragtige shamisen uit die de eeu westerse musiek wat in die laat de eeu ingevoer is vorm nou n integrale deel van die kultuur naoorlogse japan is hewig deur amerikaanse en europese moderne musiek beïnvloed wat gelei het tot die ontwikkeling van n popmusiek vorm wat as j pop bekend staan karaoke is die kulturele aktiwiteit wat die meeste beoefen word die vroegste japannese letterkundige werke sluit in twee historiese boeke die kojiki en die nihon shoki en die ste eeuse digbundel man ysh wat almal in chinese karakters geskryf is in die vroeë jare van die heian tydperk het die kana transkripsiestelsel hiragana en katakana ontwikkel die verhaal van die bamboessnyer word as die oudste japannese verhaal beskou n mededeling van heian hoflewe word deur makura no sshi kussingboek weergegee en is deur sei shnagon geskryf terwyl die verhaal van genji deur murasaki shikibu baie keer as die wêreld se eerste roman beskryf word tydens die edo tydperk het letterkunde deel geword van die chnin die gewone mense se lewe en is dit nie meer beperk tot die samoerai aristokrasie nie yomihon het byvoorbeeld gewild geword en dui op die diepgaande verandering in leser en outeurskap in die meiji tydperk het tradisionele letterkundige vorms begin taan soos wat japannese letterkunde westerse invloede opgeneem het natsume sseki en mori ogai was die eerste moderne romanskrywers van japan gevolg deur akutagawa rynosuke tanizaki jun ichir kawabata yasunari mishima yukio en meer onlangs murakami haruki japan het twee nobelprysbekroonde outeurs yasunari kawabata en kenzabur e japannese beeldende kuns dek n wye verskeidenheid style en media insluitend pottebakkery beeldhou in hout en brons inkverf op sy en papier en talle ander tipies kunswerke skilder is die gewildste vorm van kunsinigge uitdrukking in japan die japannese het tot met die aanbreek van die moderne era met n borsel geskryf eerder as n pen wat waarskynlik bygedra het tot die waardering van skilder en skildertegniek met die opkoms van populêre kultuur in die edo tydperk het die ukiyo e houtdruk style ontwikkel beeldhou word meestal met godsdiens geassosieer en is aan die taan met die verminderde klem op tradisionele boeddhisme japannese keramiekware word as van die gevorderdste ter wêreld beskou in argitektuur word japannese voorkeur vir natuurlike materiale en n interaksie tussen buite en binneruimtes duidelik uitgedruk japannese moderne kuns neem talle vorms aan en druk net soveel idees soos moderne kuns in die algemeen uit dit wissel van advertensie anime videospeletjies en die meer tradisionele argitektuur beeldhou skilder en skets een van japan se mees bekende eietydse japannese kunstenaars is takashi murakami wat werke skep waarvan die styl deur anime geïnspireer is en wat as superflat beskryf word die geskiedenis van japannese film strek meer as n honderd jaar terug en het begin met die stilprente bake jizo jizo die spook en shinin no sosei heropstanding van n lyk beide uit in japan is stilprente tot laat in die s gemaak in die aanloop tot die tweede wêreldoorlog het vermeerderde sensorskap tot veroordeling van linksleunende filmregisseurs soos daisuke ito gelei een van japan se bekendste regisseurs akira kurosawa het sy eerste film sugata sanshiro in gemaak na die oorlog het die westerse besetting van japan daartoe gelei dat japan vir n dekade lank blootgestel is aan amerikaanse animasie wat tydens die oorlog verban is die bloeitydperk van japannese film is in die s bereik met films soos kurosawa se rashomon en sewe samoerai en yasujiro ozu se tokio storie wat as onder die beste films ooit gereken word meer onlangs het shohei imamura die palme d or ook soms na verwys as die goue palm vir n tweede keer gewen vir sy en die iranese regisseur abbas kiarostami se the eel hayao miyazaki se porco rosso en prinses mononoke het nuwe rekords by die loket gestel wat slegs deur die amerikaanse titanic geklop is nuwe anime regisseurs het ook in die s op die toneel verskyn met hideaki anno se neon genesis evangelion wat algemeen as een van die mees invloedryke anime van alle tye beskou word in die ste eeu het battle royale kultusstatus japan en in die verenigde koninkryk verwerf en hayao miyazaki se spirited away japannese loketrekords gebreek en n oscar vir beste geanimeerde film gewen tradisioneel word soemo as japan se nasionale sport beskou en dit is een van die gewildste toeskouersportsoorte in japan vegkunste soos judo karate en kend word ook wydverspreid beoefen en deur toeskouers geniet na die meiji herstelling is talle westerse sportsoorte na japan ingevoer en het dit deur die onderwysstelsel versprei gelyktydig het die japanse vegkunste in westerse lande gewild geword en word nou wêreldwyd beoefen sokker en bofbal word tradisioneel as die gewildste sportsoorte in japan beskou die japanse bofballiga is in gestig en is een van die gewildste bofballigas wêreldwyd sedert die vestiging van die japan professionele voetballiga in het sokker ook n beduidende gevolgskap verkry japan was n gasheer vir die intercontinental cup van tot en het saam met suid korea die fifa sokker wêreldbekertoernooi in aangebied die eerste fifa sokker wêreldbeker in asië die japanse nasionale sokkerspan is een van die suksesvolste spanne in asië en het die asiatiese beker reeds vier keer gewen hulle kon tot dusver ses keer vir die sokker wêreldbeker kwalifiseer en het twee keer tot die agste eindrondte deurgedring in en daarbenewens het hulle vyf keer aan die fifa sokker konfederasiebeker deelgeneem en tydens die fifa sokker konfederasiebeker in as naaswenner geëindig die japanse nasionale rugbyspan is tradisioneel die sterkste rugbyspan in asië maar het oor die jare gemengde resultate teen nie asiatiese spanne gehad rugby word deur die japan rugbyvoetbalunie wat in gestig is geadministreer die span neem jaarliks deel aan die pasifiese nasiesbeker teen australië a fidji die junior all blacks samoa en tonga die span het ook aan elke rugbywêreldbeker deelgeneem en hulle het tot dusver agt wedstryde in die toernooi gewen teen zimbabwe in en teen suid afrika samoa en die verenigde state by die rugbywêreldbeker in tydens die poelfase van hul tuistoernooi in die eerste in asië kon japan as eerste asiatiese span al sy mededingers klop en sodoende vir die eerste keer tot die kwarteindrondte vorder die gasheer is egter deur suid afrika geklop tydens die jaarlikse superrugby klubkampioenskap speel die japannese sunwolves teen vier australiese rugbyspanne vyf spanne uit nieu seeland drie spanne uit suid afrika en een span uit argentinië jaguares gholf is ook gewild in japan en so ook motorresies die super gt sportmotorreeks en formule nippon ander ontspanningsaktiwiteite sluit ook die bordspeletjies go en shogi in albei spele het omtrent miljoen amateurspelers en n paar honderd professionele spelers die olimpiese spele het verskeie kere in japan plaasgevind somerspele in in tokio winterspele in sapporo en nagano daarbenewens was beide die olimpiese somerspele en olimpiese winterspele van onderskeidelik in tokio en sapporo beplan maar hulle is weens die tweede wêreldoorlog gekanselleer met die aanbied van die olimpiese somerspele in sal tokio vir n tweede keer as gasheerstad van die olimpiese somerspele optree dié spele is as gevolg van die wêreldwye covid pandemie met een jaar uitgestel en sal in gehou word maar steeds bekend as die olimpiese somerspele van sedert vorm die japannese grand prix deel van die formule een kalender en word oorwegend op die suzuka internasionale renbaan beslis kaapse afrikaans ook bekend as kaaps het ontstaan weens die gebruik van nederlands deur die slawe en inheemsegemeenskap wat saam met die nederlanders aan die kaapse skiereiland gevestig is geografies word die afrikaanse dialekte in drie hoofgroepe verdeel kaapse afrikaans oosgrens afrikaans en oranjerivier afrikaans die term kaapse afrikaans verwys soms verkeerdelik na die hele wes kaapse dialek van afrikaans dit word algemeen vir n spesifieke sosiolek gebruik wat in die kaapse skiereiland van suid afrika gebesig word kaapse afrikaans is eens deur alle bevolkingsgroepe gepraat maar later was dit toenemend beperk op die kaapse maleiers van kaapstad en omliggende gebiede kaapse afrikaans word steeds deur die groot meerderheid inheemse afrikaanssprekendes in suid afrika verstaan die dialek is meer deur maleis beïnvloed as standaardafrikaans en word veral aan die kus en in kaapstad gebesig die dialek as dit in n netjiese vorm gepraat word is vir nederlandstaliges goed verstaanbaar n belangrike rede is die lange blootstelling van kaapse afrikaans aan nederlands nederlands en kaapse afrikaans het tussen en n daaglikse diglossieverhouding gehad aangesien nederlands destyds die standaardtaal van die afrikaanssprekendes in die wes kaap was die diglossie verhouding tussen kaapse afrikaans en nederlands was heelwat langer as met ander dialekte van afrikaans omdat hierdie dialekte eers baie later na vore gekom het vroeg in die negentiende of selfs vroeë twintigste eeu die bruin mense is die belangrikste groep wat kaapse afrikaans besig in sommige buurte is die dialek sterk deur engels beïnvloed kaapse afrikaans het sommige kenmerke behou wat meer soortgelyk aan nederlands is as aan afrikaans trouens gebaseer op die feature freuentie metode kan mens die stelling maak dat kaapse afrikaans ook n nederlandse dialek is kaapse afrikaans het n paar ander kenmerke wat nie tipies in afrikaans voorkom nie kaapse afrikaans word ook meer deur taalwisseling tussen suid afrikaanse engels en afrikaans gekenmerk veral in die middestad en laer sosio ekonomiese gebiede van kaapstad n voorbeeld van tipiese kaapse afrikaans die keltiese tale is die tale wat afstam van proto kelties dit is n tak van die indo europese tale wat deur die kelte gepraat is een van die eerste europese groepe wat oor die hele kontinent versprei het die groep het uit die de eeu v c vanuit die sentrale deel van europa getrek kelties bestaan vandag uit vier lewendige gemeenskapstale iers gaelies skots gaelies wallies en bretons wat op die randgebiede van state met ander meerderheidstale gepraat word twee ander tale manx gaelies en kornies het onlangs kornies in die de eeu en manx gaelies in die de eeu hulle status as gesproke gemeenskapstale verloor maar is die onderwerp van herlewingspogings benewens die randgebiede in hulle oorspronklike taalgebiede in europa word keltiese tale ook in oostelike kanada patagonië en deur verspreide groepe in die verenigde state en australië gepraat keltiese tale wat intussen uitgesterf het het ook die romaanse en germaanse tale wat dit verplaas het beïnvloed soos byvoorbeeld die opname van n beperkte galliese woordeskat in frans en keltiese invloed op engels oral ter wêreld word plekname met keltiese oorsprong ook aangetref die sprekers van hierdie tale neem baie af en dit word veral deur engels en frans verdring daar kan maklik aangetoon word dat kelties n lid van die indo europese taalfamilie is kelties vertoon sekere argaïese eienskappe soos die gebrek aan n volledig ontwikkelde infinitief die gebrek aan n werkwoord vir om te hê differensiasie van geslag in die en getalle en onderwerp voorwerp werkwoord woordvolgorde in keltiberies en leponties die keltiese tale se mees ooglopende onderskeiding van ander indo europese tale is die verlies aan die indo europese p soos geïllustreer deur gaeliese woord vir voël éan en walliese edn teenoor latyn penna en grieks ptern daar word soms gemeen dat kelties n spesiale verhouding met germaans en met italies het dit is egter waarskynlik eerder as gevolg van taalkontak as taal genetiese oorwegings die keltiese tale word gewoonlik verdeel in die eiland keltiese tale en die vasteland keltiese tale die klassifikasie lewer n nuttige historiese en werksdefinisie vasteland keltiese tale verwys na die vroegste ontwikkeling van die keltiese tale terwyl die eiland keltiese tale na die direkte voorgangers van die moderne keltiese tale verwys in taalkundige opsig blyk die klassifikasie van die keltiese tale egter meer ingewikkeld te wees vasteland kelties is gedeeltelik geherkonstrueer uit plekname geskrifte en aspekte wat in italies en germaans geleen is daar was n onbekende aantal vasteland keltiese dialekte waaronder gallies keltiberies leponties en galaties verder is kelties in die romeinse provinsie noricum gepraat en word n aparte dialek narbonenses in die suide van frankryk gepostuleer die vasteland keltiese tale het almal uitgesterf en dit blyk dat kelties teen n c op die europese vasteland geheel en al uitgesterf het in die britse eilande het kelties egter oorleef as pikties in skotland noord van die forth clyde lyn en in ierland in die romeinse provinsie in groot brittanje is die britse tale deur latyns beïnvloed maar het dit oorleef en noordelike en suidelike variante ontwikkel wat tot wallies kornies en bretons ontwikkel het in skotland is pikties is deur die gaelies van setlaars uit ierland vervang wat n kontinue gaeliese taalgebied tussen ierland die eiland van man en skotland gevestig wat die voorloper van die hedendaagse iers gaelies manx gaelies en skots gaelies was taalkundig word kelties in p kelties en kelties verdeel opgrond van die tale se hantering van die proto keltiese kw wat p geword het in die p keltiese tale en k in die keltiese tale in die klassifikasie is die britoniese keltiese tale wallies kornies en bretons p kelties en die gaeliese tale kelties die proto keltiese werkwoordwortel kwrin om te koop het by voorbeeld pryn geword in wallies maar cren in oud iers wanneer moderne keltiese tale beskou word is kelties ekwivalent aan goidelies gaelies en p kelties aan britonies aangesien geen van die vasteland keltiese tale oorleef het nie voor die romeinse besetting van gallië wat rofweg ooreenkom met vandag se frankryk deur julius caesar in v c is gallie grootliks deur n kelties volk wat die romeine die galliërs latyn galli genoem het tenspyte van die oorhersend galliese bevolking minder as woorde met n keltiese etimologie in frans behou gebly die woorde is meestal plekke ber lande plantname berle chêne if en woorde wat oor landelike lewe en die aarde handel vernaamlik mouton tonne crme charrue charriot barde baume bouc boue brosse caillou cervoise druide magouille orteil souche ander galliese woorde is wel deur latyn in frans ingevoer veral woorde vir galliese voorwerpe en gebruike wat vir die romeine nuut was en waarvoor daar nie n ekwivalent in latyn was nie b v braies ambassade matras latyn het vinnig as gevolg van handel amptelike en opvoeding die lingua franca oor die hele die hele galliese gebied geword dit is egter tot die de eeu nie deur die meerderheid van die galliërs aanvaar nie benewens die keltiese bydra tot die franse woordeskat het dit n aantal fonologiese en taalkundige invloede op frans gehad fonologiese veranderinge wat aan kelties toegeskryf word sluit in ander taalkundige veranderings sluit in keltiese volke het in ongeveer v c in die britse eilande aangekom en was die dominante kultuur toe die angel saksiese kultuur en taal in die de en de eeue oor oostelike en sentraal brittanje versprei het in die uithoeke van die eiland het keltiese tale egter behou gebly keltiese stamme het egter ook met die germaanse aankomelinge vermeng wat daartoe gelei het dat elemente van hulle taal opgeneem is in wat uiteindelik engels sou word keltiese woorde is uit drie bronne in engels ingevoer woorde wat in die germaanse tale opgeneem is in die europese vasteland leenwoorde wat oorgeneem is na die vestiging op die britse eilande en woorde uit ierland eersgenoemde was gewoonlik geassosieer met konflik en oorlog aangesien die kelte baiekeer as huursoldate gesien is die tweede groep hou veral verband met plekke en laasgenoemde word baiekeer geassosieer met die kerstening van brittanje met die normandiese verowering het n taalkundige hiërargie ontstaan waarin kelties aan die onderkant geplaas is die lae status wat die keltiese tale vir baie eeue gehad het het waarskynlik gelei tot die geringe opname van keltiese woorde in engels woorde wat wel in engels opgeneem is luit in bucket car crockery noggin gob slogan en flannel truant en gaol kaapstad engels cape town keptan xhosa ikapa is saam met pretoria die uitvoerende hoofstad en bloemfontein die geregtelike hoofstad een van die drie hoofstede as wetgewende hoofstad van die republiek van suid afrika en setel van die parlement dit is ook die administratiewe en parlementêre hoofstad van die wes kaap en die tweede grootste stad in suid afrika na johannesburg die kaapstad internasionale lughawe is die tweede grootste in die land na johannesburg se o r tambo internasionale lughawe kaapstad lê aan die suidpunt van afrika en word ook die moederstad van suid afrika genoem die stad is oorspronklik as n verversingspos vir nederlandse skepe op pad na oos afrika indië en die verre ooste aangelê dit was ook een van die eerste permanente europese nedersettings in afrika suid van die sahara hier is waar die leier van die goringkhoina in met die hollanders van die verenigde oos indiese kompanjie in destydse nederlands vereenigde oostindische compagnie voc kontak gemaak het van n klein hawe het kaapstad vinnig tot die grootste stad in suid afrika ontwikkel wat eers met die goudstormloop aan die witwatersrand in deur die nuutgestigte johannesburg verbygesteek is nogtans huisves kaapstad volgens die sensus van met n bevolking van miljoen die grootste afrikaanssprekende gemeenskap van enige stad in suid afrika dit is ook die enigste groot stad in die land waarin bruin suid afrikaners n relatiewe meerderheid van die bevolking vorm kaapstad is danksy sy natuurskoon en sy ligging aan die voet van die wêreldbekende tafelberg vandag een van die mees gesogte internasionale toeristebestemmings en n gunstelingstad van die internasionale rolprent en reklamebedryf volgens n studie deur mercer oor die lewenskwaliteit in stede regoor die wêreld het kaapstad die ste plek verwerf die tweede beste in suid afrika net na durban wanneer dit by persoonlike veiligheid kom beland suid afrikaanse metropole egter op die laaste plekke terwyl die chemiese bedryf vanaf die s agteruitgegaan het en die plaaslike tekstiel en skoennywerhede hulself gedurende die s teen goedkoop invoere vasgeloop het het die vestiging van ondernemings uit die hoëtegnologiebedryf van kaapstad en sy omgewing n spilpunt van navorsing gemaak reeds in het die kaapstadse stadsraad en die kleinsake ontwikkelingskorporasie met tegnokaap technocape n liggaam in die lewe geroep wat beleggings in die hoëtegnologiesektor bevorder het kaapstad is in die suidweste van die republiek van suid afrika en die provinsie wes kaap aan die tafelbaai van die atlantiese oseaan geleë die stad staan internasionaal bekend vir sy ligging aan die voet van tafelberg n groot platoagtige bergmassief met n hoogte van meter bo seevlak wat saam met kleiner bergspitse en heuwels soos vlaeberg leeukop en duiwelspiek die stadshorison oorheers en n onmiskenbare baken geword het tafelbaai is deur die inheemse bewoners hoeri letterlik baai van die see genoem en het sy huidige naam aan n portugese admiraal te danke wat in hier langs geseil het die kaapse skiereiland wat oor n lengte van sowat kilometer van kaapstad in die noorde tot by die kaap die goeie hoop en kaappunt strek is in een van die wêreld se plantkoninkryke en n magdom soorte kom slegs hier voor kaapstad se stadskom engels city bowl of sentrale sakekern met sy wolkekrabbers en die woonbuurte wat rondom lê word deur tafelbaai aan die een kant en tafelberg aan die ander begrens die uitgestrekte voorstede aan albei kante van die bergmassief wat in suidelike rigting in n aantal bergkettings oorgaan wat via die twaalf apostels tot by kaappunt strek verskil ten opsigte van hul karakter duidelik van mekaar die hele stadsgebied kan slegs vanaf tafelberg raakgesien word net een miljoen van kaapstad se bewoners woon in die stadskom of ander woonbuurte naby die atlantiese oseaan of die berge terwyl twee miljoen stadsbewoners in die uitgestrekte kaapse vlakte saamgetrek is vanweë die dikwels onrustige see rondom die kaapse skiereiland is die kaap die goeie hoop wat sowat kilometer suid van die stadsentrum geleë is deur seevaarders al vroeg die kaap van storms genoem die ysige benguela stroom vloei vanuit die suide langs die kus en skep n mediterreense winterreënklimaat waarin vrugte en wingerde goed aard bemarkers beskryf kaapstad dikwels as die enigste stad ter wêreld wat aan twee oseane geleë is alhoewel die atlantiese en die indiese oseaan streng gesproke eers by kaap agulhas sowat kilometer oos van kaapstad ontmoet hierdie kaap is ook die mees suidelike punt van afrika die administratiewe gebied van kaapstad strek tans oor meer as km terwyl die beboude gebied van die kaapse metropolitaanse gebied sowat km beslaan die huidige beboude gebiede brei veral in die kaapse vlakte langs die noordelike kusvlakte en na die landelike gebiede in die noordooste uit veral in die noordelike voorstede het sedert die laat ste eeu n noemenswaardige verskuiwing van sakebedrywighede uit sentrale dele na die stadsrand plaasgevind die bevolkingsdigtheid varieer grootliks van tussen twee en vier wooneenhede per hektaar tot tussen en eenhede in digbeboude buurte van die middestad waar veelverdieping woonstelgeboue ontstaan het informele nedersettings is die mees digbevolkte dele van kaapstad waar die bevolkingsdigtheid so hoog as tot bewoners per hektaar kan wees kaapstad het n mediterreense klimaat met warm en droë somers en matige winters die meeste reën val in die winter wat van junie tot augustus duur winter is ook die seisoen wanneer enkele kouefronte van die atlantiese oseaan af noordwaarts na die kaap beweeg wat neerslae en sterk noordwestelike winde meebring in die laat lente en vroeë somermaande waai die kaapse dokter n kragtige passaatagtige suidooster wat lugbesoedeling teëwerk vandaar sy naam meestal in die middag van valsbaai oor die kaapse vlakte ook dié wind wat sy ontstaan aan n suid atlantiese hoëdrukstelsel wes van kaapstad te danke het is relatief koel en bring vogtige lug met hom saam februarie en vroeë maart is die maande wanneer die warm bergwind enkele weke lank van die karoo binneland oor die kaap waai op wintersdae word n gemiddelde maksimum van c en n gemiddelde minimum van c aangeteken somertemperature wissel tussen n gemiddelde minimum van c en n gemiddelde maksimum van c die gemiddelde jaarlikse reënval is millimeter met n jaarlikse gemiddeld van sonskynure vergelyk kaapstad gunstig met ander metropole soos los angeles ure en madrid ure watertemperatuur wissel van c aan die atlantiese kus tot c in valsbaai die gemiddelde jaarlikse watertemperatuur is c aan die atlantiese kus en c in valsbaai suid afrika het n beduidende rol by die ontwikkeling van die vroeë mens gespeel en die land is reeds meer as jaar gelede deur klein groepe hominidae of mensagtiges bewoon in die suid kaap is in smitswinkelbaai naby rooikrans en by die bonteberg gebeentes en steenwerktuie ontdek wat deur mensagtige bewoners die homo erectus agtergelaat is en deur antropoloë by die sogenaamde stellenboschbeskawing v c gereken word daarnaas is in die langebaan strandmeer noord van kaapstad n menslike spoor uit die periode omstreeks v c ontdek hierdie eerste bewoners aan die kaap was jagters en versamelaars wat eenvoudige steenwerktuie en vuur gebruik het in die tydperk omtrent v c het die plaaslike jagtersgemeenskappe reeds die pyl en boog gebruik die groot trek na die binneland wat omtrent v c begin het het die kaapse jagters in aanraking met hoogs ontwikkelde boerderygemeenskappe gebring die san n volk van jagters en versamelaars het sowat jaar gelede tot n selfstandige groep ontwikkel hulle word as afstammelinge van swart suider afrikaanse volke beskou maar verskil met hulle helder bruin geel velkleur kleiner gestalte van sowat meter en hul kenmerkende peperkorrelhare duidelik van die bantoevolksgroepe die hollanders het na hulle as bosjemans verwys letterlik mense wat agter gevlegte takkies woon hul leefwyse was baie eenvoudig maar hulle het nogtans indrukwekkende rotsreliëfs tekeninge en skilderye agtergelaat omstreeks v c het ng n etniese groep ontstaan vermoedelik danksy n vermenging van san en hamitiese herdersvolke in oos afrika die khoikhoi letterlik mense mense n volk van skaap en beestelers wat deur die hollanders hottentotte genoem is die term khoisan verwys na albei groepe san en khoikhoi die khoikhoi het groot dele van die westelike suid afrika waaronder ook die huidige wes kaap bewoon die kaap was vanweë sy waterrykdom uiters geskik vir n veetelers beskawing alhoewel die twee groepe as jagters en veetelers in ekonomiese opsig mededingers was het hulle nogtans vreedsaam naas mekaar bestaan desondanks is die sosiale status deur die ekonomiese leefwyse bepaal waarby veetelers n hoër status geniet het die khoikhoi is gedurende die de eeu deur pokke epidemieë en oorloë verswak en teruggedring die europese skeepvaart het in die de eeu baie vordering gemaak sodat portugese seevaarders in staat was om langs die weskus van afrika steeds verder suidwaarts te seil hulle het nie soseer in afrika nie maar eerder in n seeweg na indië belang gestel die oorsprongsland van kosbare speserye die eerste europeër wat op februarie in mosselbaai voet aan wal gesit en met plaaslike khoikhoi stamme handel gedryf het was bartolomeu dias tydens sy terugreis na europa het dias danksy die rustige weersomstandighede ook vir die eerste keer die kaap raakgesien en besluit om ook hier voet aan wal te sit en n kruis portugees padro naby kaappunt op te rig hy het die kaap wat vier maande vroeër vanweë hewige storms en swak sig deur sy mans nie raakgesien is kaap van storms genoem hierdie was ook nog gebruiklik nadat die portugese koning die kaap amptelik tot cabo da boa esperana kaap die goeie hoop hernoem het die portugese seevaarders het steeds weer kruise opgerig wat as n landmerk vir ander skepe en n religieus christelike simbool gedien het en daarnaas ook die portugese aanspraak op die land bevestig het vanaf het portugese skepe gereeld na die indiese kolonies geseil en mosselbaai aangedoen om vars water voedsel en ander voorrade te laai die tafelbaai is in deur die portugees antonio da saldanha ontdek wat ook die eerste europeër in die geskiedenis was om die tafelberg te bestyg ten spyte van die kaap se strategiese ligging het die portugese geensins daarin belang gestel om hier n permanente nedersetting te stig nie daar was ander hawens soos dié van mosambiek wat in teenstelling met die kaap in alle portugese behoeftes kon voorsien en tot in die laat de eeu het portugal ook n monopolie op die seeroete na indië gehad die handel met die khoikhoi wat die portugese van vars vleis voorsien het het nie op n gereelde basis plaasgevind nie soms was daar geskille wat met geweld bygelê is die onderkoning van portugees oos indië francisco d almeida het saam met van sy manskappe in tydens n geveg met khoikhoi krygers gesneuwel hierdie voorval was rede genoeg om nie eers met die kolonisasie van suid afrika te begin nie die kaap se slegte reputasie het ook die britse owerhede voorlopig daarvan weerhou om hul aanspraak op die kaap te bevestig nadat die engelse kapteins andrew shillinge en humphrey fitzherbert wat in opdrag van die engels oos indiese kompanjie na soerat en bantam geseil het in die naam van die almagtige prins jakobus met die genade van die godkoning van engeland vreedsaam en rustig tafelbaai en die hele vasteland daaragter op julie in besit geneem en die engelse vlag op leeukop gehys het ná sterk mededinging met nederland het die prentjie egter geleidelik begin verander reeds in het n hollandse skip vir die eerste keer nie meer langs die kuslyn van oos afrika nie maar regstreeks vanuit die kaap na indonesië geseil toe die nederlandse skip nieuwe haarlem op sy terugreis van indië op maart met n bemanning van sestig lede aan die kaap gestrand het het die plaaslike khoikhoi vir die eerste keer oor n langer tydperk met hollanders in aanraking gekom die bemanning onder bevel van onderkoopman leendert janszen het byna n jaar aan die kaap deurgebring voordat die oorlewendes deur n vloot van vyf nederlandse skepe in maart huis toe geneem is hul berigte oor die gunstige klimaattoestande en hul goeie ervarings met die khoikhoi en die ruilhandel wat met die inheemse bevolking gedryf is was beslissend by die verenigde oos indiese kompanjie voc se besluit om n verversingspos vir skepe op pad na die verre ooste aan die kaap te stig in ekonomiese opsig was die gebiede in asië meer belowend vir die kompanjie en gevolglik het hulle net in n klein verversingspos belang gestel wat teen lae koste gestig en onderhou sou kon word die seereise tussen europa en asië wat destyds tussen ses en agt maande geneem het was as gevolg van siektes soos skeurbuik en hoë sterftesyfers onder die manskappe sou meer winsgewend kon wees mits daar voldoende vars groente en vleis beskikbaar sou wees die koopman jan anthoniszoon van riebeeck was aan boord van een van die vyf skepe wat die oorlewendes van die nieeuw haarlem gered het hy is destyds verdink van korrupsie en het hom vir die bou van n verversingstasie beskikbaar gestel sy belangstelling om die pos te beklee was gewortel op die hoop om sodoende gerehabiliteer en later na die verre ooste verplaas te word op april het jan van riebeeck saam met sy vrou en vierjarige seun en n manskap van negentig mense waaronder sewe ander vroue in tafelbaai voet aan wal gesit ter beskerming teen aanvalle van die inboorlinge het die nederlanders onmiddellik begin om die kasteel die goeie hoop op te rig van riebeeck se opdrag was om n fort vir sowat tagtig mense te bou klein akkers aan te lê groente en vrugte te verbou en veehandel met die inheemse bevolking te dryf die kompanjie het in goeie betrekkinge met hulle belang gestel die vierhoekige fort is deur n wal en palisades beskerm en vanaf augustus was alle koloniste hier gevestig as gevolg van die strawwe winter met reën en haelstorms het twintig mense aan siektes beswyk die kompanjie was nie tevrede met die ontwikkeling van die nedersetting nie en het van riebeeck aangemaan om koste laag te hou en selfversorgend te wees die boerdery aktiwiteite was nogtans duur en is verder geknel deur die tekort aan mannekrag en landbouspesialiste die soldate en amptenare was veral opgelei vir handel en militêre opdragte en nie vertroud met landboumetodes nie die ruilhandel met plaaslike khoikhoi stamme was beperk tot vee in maart is die verversingspos vir die eerste keer op die proef gestel n vloot onder die bevel van admiraal gerard demmer het tydens hul seereis na nederland in tafelbaai aangedoen die manskappe is van groente vleis en melk voorsien en die kolonie se prestasies is deur admiraal demmer ná sy terugkeer in nederland geloof die landbou aktiwiteite is geleidelik uitgebou en reeds in is die eerste wyndruiwe geoes die koloniste se moraal was desondanks laag en sommige het selfs by die khoikhoi aangesluit die laasgenoemdes was ewemin bereid om werk vir die kolonie te verrig die oorspronklike bevolking die khoi en san het egter geweier om met die europeërs handel te dryf en ook geblyk om ongeskik te wees vir die europese konsepte van werk en besit om in hulle behoefte aan mannekrag te voorsien was die nederlanders gedwing om slawe uit hulle kolonies in madagaskar indië maleisië en indonesië in te voer met die eerste invoer van slawe in die jaar het die kaapse bevolking verdubbel naas die slawe was daar ook enkele politieke bannelinge uit oos indië wat deur die nederlands bataafse hooggeregshof na die kaap gedeporteer is nadat hulle om die onafhanklikheid van die koloniale bewind gestry het onder hulle was enkele islamitiese leermeesters of aulia vriende van allah saam met die slawebevolking het hulle die islamitiese godsdiens aan die kaap gevestig naas die invoer van slawe is ook die praktyk om van koloniste selfstandige boere te maak as n oplossing vir die probleem beskou die kompanjie het in sy toestemming verleen om aan nege setlaars die status van vryburgers toe te ken net setlaars van nederlandse en duitse afkoms het hiervoor in aanmerking gekom en saaigoed en landbougereedskap op krediet ontvang die eerste kolonis in diens van die kompanjie aan wie hierdie vrybrief gegee is was n duitse setlaar uit keulen wat net soos baie ander mans uit noordwes duitsland ná die dertigjarige oorlog in nederland gewerk het die eksperiment het geslaag en die landbouproduksie het toegeneem die kompanjie het tot n beperkte mate ook setlaars uit onder meer nederland aangemoedig om hulle aan die kaap te kom vestig maar die voc was niks meer as n aandelemaatskappy wat belang in winsgewende sake gestel het nie daar kon dus geen sprake van doelmatige kolonisasie in suid afrika wees nie ook was nederland in daardie tyd allesbehalwe n emigrasieland en baie min mense was bereid om hul relatief veilige lewe in europa vir n bestaan vol onsekerhede aan die suidpunt van afrika te verruil tog het ná die opheffing van die edik van nantes in sowat van altesaam hugenote wat frankryk verlaat het besluit om hulle aan die kaap te vestig die kasteel wat in die tydperk tussen en ontstaan het is die oudste bewaarde gebou in suid afrika teen die jaar was daar reeds tussen vyftig en sestig huise in kaapstad en teen die begin van die de eeu het hierdie getal al vervyfdubbel die uitbreiding van die kolonie het egter tot geskille met die khoikhoi gelei in het die gebruik van weiland deur setlaars konfrontasie met die inheemse bevolking uitgelok in het die groeiende vraag na vleis wat die khoikhoi nie bereid was om te bevredig nie tot konflikte gelei uiteindelik het die khoikhoi n verpletterende neerlaag gely sommige was nou bereid om met setlaars te trou of op n ander manier by die blanke gemeenskap aan te sluit terwyl ander na die binneland getrek het vroue was skaars in die kolonie en die europese mans het vinnig begin om met khoikhoi vroue en slavinne te vry ook khoikhoi het met slawe getrou die huidige kleurlinge het hulle oorsprong in hierdie eerste vermenging van die asiatiese afrika en europese kulture en word later n deel van die afrikaanse taal en kultuurgemeenskap die hoeksteen vir die groote kerk in die heerengracht is in gelê en die kerk is in ingewy toe simon van der stel in as nuwe kommandant van die kaap aangestel is vanaf het hy die amp van goewerneur beklee was die kasteel die goeie hoop volledig uitgebou terwyl kaapstad reeds oor vier strate en n blanke bevolking van beskik het waarvan vryburgers en kinders die stad is deur n politieke raad met wetgewende uitvoerende en regsprekende bevoegdhede bestuur wat regstreeks aan die goewerneur generaal van nederlands oos indië in batavia tans java verantwoordelik was vanaf is politieke bannelinge uit indonesië na suid afrika gedeporteer wat later die etniese groep van kaapse maleiers sou vorm baie mans in die kaaps maleise gemeenskap het ambagsmanne geword die de en de eeuse blanke immigrante aan die kaap het naas afgetrede amptenare en ander medewerkers van die kompanjie ook talle duitsers ingesluit wat in hierdie periode n groep so groot soos die hollanders verteenwoordig het alhoewel die immigrasie van onder meer duitse setlaars in die de eeu bevorder is van die duitsers wat na raming in die diens van die voik was het sowat hulle aan die kaap gevestig het die kompanjie nie in n aktiewe immigrasiebeleid belanggestel nie sodat die relatief klein kaapse bevolking in teenstelling met byvoorbeeld die noord amerikaanse kolonies met drie miljoen bewoners in die s net stadig en veral danksy die natuurlike bevolkingsaanwas gegroei het die bevolking het van in tot in die jaar en in toegeneem die medewerkers van die kompanjie in is nie hierby ingesluit nie in het kaapstad reeds inwoners gehad waarvan meer as blankes was die duitse en franse immigrante het vinnig nederlands aangeleer al was hulle kennis van dié taal soms nie perfek nie of selfs gebrekkig en het hulle gou aangepas by die kaapse lewensstyl die kaapse bevolking het sodoende baie homogeen gebly omstreeks was die meerderheid kapenaars reeds hier gebore en het die kaap as hul tuisland beskou terwyl hulle nouliks betrekkinge met hul europese lande van oorsprong onderhou het historiese dokumente bewys dat die kapenaars reeds in na hulself as afrikaaners verwys en sodoende reeds n soort nasionale bewussyn ontwikkel het in die loop van die de eeu het naas die blanke burgery in kaapstad ook n steeds groter plattelandse bevolking van boere begin ontwikkel wat op soek na nuwe en groter weivelde vir hulle skape en beeste na die binneland getrek het hierdie trekboere het geleidelik onafhanklik van die kaapstadse owerhede geword en op hulle trek eers met khoisan en vanaf die laat de eeu ook met swart xhosa stamme wat destyds suidwaarts gemigreer het in aanraking gekom die trekboere het n nomadiese leefwyse ontwikkel en hulle kultuur was grotendeels beperk tot n streng calvinisties protestantse geloof en bybelse lektuur baie van hulle was selfs ongeletterd en is heeltemal nie geraak deur die groot maatskaplike politieke en wysgerige veranderinge wat hulle in die de eeuse europa voorgedoen het die nederlands oos indiese kompanjie het boonop tot omstreeks geen drukkers in die kaap toegelaat nie drukwerk is as duiwelswerk beskou die groot visrivier is as die oostelike grens van die nederlandse kaapkolonie bepaal maar al in het lede van die xhosa volk hierdie grenslyn op soek na nuwe weivelde in westelike rigting oorgesteek en sodoende aanleiding tot die eerste grensoorlog tussen blankes en swartes in suid afrika gegee wat tussen en gewoed het die kompanjie was nie in staat om die setlaars teen xhosa aanvalle te beskerm nie die xhosa het in weereens die groot visrivier oorgesteek en die tweede grensoorlog het uitgebreek vir die kompanjie was die laat de eeu n periode van ekonomiese agteruitgang wat onder meer deur die korrupsie van sy amptenare veroorsaak is die kaapkolonie was nie meer winsgewend nie en die voc het hier groot verliese gely die kompanjie het te laat met sy hervormingsproses begin en was in gedwing om sy bankrotskap te verklaar die kaapse owerheid was nou in n swak posisie en onder die invloed van die rewolusionêre gebeure in frankryk en die verenigde state en die vryheidsideale wat in hierdie twee lande verkondig is het die burgers van swellendam en graaff reinet in die eerste twee kortstondige boererepubleke uitgeroep met die begin van die britse heerskappy aan die kaap is hulle nog in dieselfde jaar weer ontbind die stasionering van franse soldate was n politieke tussenspel frankryk en nederland was n tyd lank bondgenote en net danksy franse bystand kon n britse poging om die kaap in te neem afgeweer word tussen en het franse soldate die kulturele lewe in kaapstad oorheers hul gashere het intussen n soort stedelike elite gevorm wat sterk van die plattelandse bevolking verskil het toneel en konsertopvoerings was gewild by kapenaars en franse en by sommige plegtighede is net soos in europese adellike kringe frans gepraat die merkwaardige kulturele bloei word weerspieël in die pragtige boukuns van die tyd maar dit was al duidelik dat nederland sy status as groot moondheid gaandeweg sou kwytraak die voik se invloed op internasionale handelsroetes was besig om te krimp en vanaf was dit franse en portugese skepe wat slawe na die kaap vervoer het met die ekonomiese agteruitgang van die voik teen die einde van die de eeu het die kaapkolonie brittanje se belangstelling gewek op junie het n britse vloot onder bevel van admiraal keith elphinstone en majoor generaal james craig valsbaai binnegeseil hulle het n amptelike dokument saamgebring waarin na die vroeëre britse nedersetting verwys is wat in gestig is en waardeur groot brittanje vanweë sy ouer regte aanspraak op die kaap gemaak het die nederlandse magte was nie in staat om enige militêre weerstand teen die britse oormag te bied nie en het om n gewapende konflik en moontlike plundering te vermy gekapituleer kaapstad is vervolgens deur britse infanteriste en artilleriste beset en vir die eerste keer sedert die volksplanting is n ander vlag as dié van nederland in die kasteel gehys die britse union jack die britse besetting is as tydelik beskou en was slegs daarop gemik om britse belange teen frankryk as mededingende groot moondheid te verdedig so was die britse vredesvoorwaardes vir die kapenaars aanvaarbaar niemand is onteien mits hy of sy die eed van trou aan die britse koning george afgelê het ná die ondertekening van die vredesverdrag van amiens is die kaapkolonie weer aan die nederlandse regering teruggegee die voik is intussen ontbind in het die brits franse konflik weer opgevlam en britse troepe het die nederlandse magte wat hoofsaaklik uit n regiment duitse hoofsoldate bestaan het aan die kaap naby bloubergstrand aangeval die duitse soldate het gevlug sodra die britte voet aan wal gesit het die neerlaag van die nederlandse koloniale troepe het die einde van die nederlandse heerskappy ingelui op augustus het die kaap n britse kroonkolonie geword kaapstad is deur n siviele goewerneur geadministreer die verhouding tussen britse besetters en die inheemse bevolking was van begin af gespanne weliswaar het kaapstad nou n ongekende ekonomiese opswaai beleef maar dit het tegelykertyd van karakter begin verander en steeds meer britse invloede getoon immigrante van die britse eilande het hulle in groter getalle begin vestig slawerny het aan belangrikheid ingeboet en is uiteindelik in deur die britse owerheid verbied omstreeks was nogtans meer as persent van die blanke bevolking van nederlandse of duitse afkoms maar elders in suid afrika in die oos kaap het duisende britse setlaars hulle begin vestig die sogenaamde setlaars en kaapstad was eweneens besig om te verengels omstreeks was kaapstad n multi etniese nedersetting met n bevolking van sowat wat in die volgende vyftien jaar tot sou groei die ontdekking van die diamant en goudvelde in die binneland in die tydperk tussen en het die ekonomiese swaartepunt van suider afrika na die noord kaap en die witwatersrand verskuif tog het kaapstad voordeel getrek uit die groeiende handel met britse oorsese gebiede en tot suid afrika se grootste hawe ontwikkel daarnaas het n verskeidenheid nywerhede hulle in die stad gevestig die builepes epidemie van het as n voorwendsel gedien om n stelselmatige rasseskeiding in kaapstad se woonbuurte in te stel die swart bevolking is na twee gebiede verskuif die hawe en ndabeni aan die westelike kant van tafelberg wat tot die voorloper van die kaapvlakte se nie blanke woonbuurte ontwikkel is die uniewet van het van kaapstad die wetgewende hoofstad van die unie van suid afrika gemaak terwyl pretoria as regeringsetel gedien het johannesburg het in die s tot die land se grootste stedelike nedersetting en saam met ander aangrensende munisipaliteite aan die witwatersrand ook tot die hoofbasis van suid afrika se ontwikkelende nywerheidsektor gegroei kaapstad het in hierdie periode n nuwe funksie as belangrike administratiewe kulturele en dienstesentrum begin vervul maar ook hier het n noemenswaardige industriële basis ontwikkel wat hoofsaaklik op die vervaardiging van tekstiele papier en ander ligte nywerhede gesteun het terwyl ook die voedsel en drankbedryf en drukkerye n belangrike rol by die ontwikkeling van die kaapstadse ekonomie gespeel het die ekonomiese groei het steeds meer immigrante na die stad gelok sodat sy bevolking in reeds op gestaan het in dieselfde jaar is langa as eerste modelstad vir swartes gestig in die tyd tussen die twee wêreldoorloë het kaapstad maar stadig gegroei waarby die uitbreiding van beboude gebiede veral langs die spoorweglyne in die suidelike voorstede en in die kaapse vlakte plaasgevind het in het kaapstad inwoners getel die implementering van die groepsgebiedewet het n vernietigende effek op binnestedelike gemeenskappe gehad nadat sowat bewoners na nuwe behuisings in voorstede soos mitchells plain verskuif is in desember het kaapstadse dagblaaie oor bendeoorloë in voorstede soos hanover park en nyanga berig wat met dwelmhandel verbind is die geweldpleging was so erg dat matriekeksamens in plaaslike skole ontwrig is en slaagsyfers tot slegs persent gedaal het veiligheidswagte is in die gebied ontplooi om skole te beskerm in julie het inwoners van hanoverpark daarop aangedring dat n noodtoestand in die gebied uitgeroep word weens bendegeweld terwyl die provinsiale owerheid miljoene rand aan veiligheidshekke en alarmstelsels in misdaadgeteisterde voorstede bestee word dakloses deur die polisie en privaat veiligheidswagte uit die middestad verban dikwels word hulle net soos armes oor die algemeen verantwoordelik gehou vir die hoë misdaadvlakke in kaapstad maar in elk geval as n bedreiging vir die hoë lewensgehalte in welgestelde woonbuurte beskou nadat die stadsraad in mei as deel van die sakekern se regenerasie besluit het om bedelary die was van klere in openbare plekke en die verblyf in sekere plekke ondanks waarskuwings van veiligheidswagte om hulle te verlaat verbied het was daar in julie nuusberigte oor drie daklose mense wat op kaapstad se strate oorlede is waaronder een vrou wat in die winterkoue aan blootstelling gesterf het nadat polisiemanne haar komberse gekonfiskeer het hierdie soort voorvalle gooi lig op die veronderstelde samehang tussen veiligheid en sosio ekonomiese ontwikkeling en die beleid wat daaruit voortspruit dit is duidelik dat kaapstad net soos ander metropole elders in die wêreld deur n ingewikkelde netwerk geadministreer word waarin plaaslike en globale kragte en belange met mekaar bots en wat tot verdeelde openbare ruimtes en woonbuurte kan lei sonder dat daar rasgebaseerde groepsgebiedewette bestaan kaapstad is in die ste eeu weer verdeel in twee stadsgebiede n welgestelde en hoogs ontwikkelde middestad met aangrensende woonbuurte wat toeriste en beleggers uit alle uithoeke lok en n onderontwikkelde voorstedelike periferie in die kaapse vlakte wat baie op krotbuurte elders in die wêreld lyk en waar die meeste misdade in kaapstad gepleeg word op mandeladag in is suid afrikaanse soldate na die kaapse vlaktes ontbied nadat bendegeweld handuit geruk het tussen november en julie is meer as mense in die wes kaap vermoor baie van die slagoffers is in skietvoorvalle dood wat met bendegeweld van bruin jeugdiges verbind word jeugdiges sonder perspektiewe organiseer hulself in bendes wat aan hulle n gevoel van samehorigheid gee die bendes dra name soos destruction boys mongrols of americans en is in bestendige bloedige gevegte met mekaar gewikkel daar word beraam dat sowat jongmense in bruin woonbuurte by sowat bendes betrokke is hulle optrede word al hoe meer kommersieel en groei tot mafia agtige netwerke met betrekkinge tot polisielede en politici lidmaatskap in georganiseerde bendes het n lang tradisie in kaapstad wat verder terugstrek as die hervestiging van bruin kapenars op die kaapse vlaktes sedert die laat s meer as die helfte van die bevolking is werkloos nogtans bestee jongmense geld aan tik n sintetiese dwelm wat op basis van amfetamiene vervaardig word die situasie vererger nadat groter hoeveelhede heroïen en wapens wat deur korrupte polisielede verkoop word op die plaaslike mark beland die parade engels grand parade die grootste plein van kaapstad in die historiese stadsentrum is die oudste gedeelte van kaapstad jan van riebeeck het hier onmiddellik ná die aankoms van die eerste nederlandse koloniste in enkele hutte en n vesting uit hout en klei laat oprig die plein was destyds nog vlakby die strand van tafelbaai geleë en as gevolg van die hewige winterstorms aan die kaap wat jaarliks groot skade aan die vesting berokken het was die koloniste genoodsaak om dit jaarliks te herstel uiteindelik is die besluit geneem om n nuwe vesting uit steen te bou en sodoende het tussen en die kasteel die goeie hoop ontstaan wat vandag oos van die parade geleë is sy boustyl en vorm die kasteel is soos n vyfhoek aangelê weerspieël die destydse europese tradisie van vestingbou dit is die oudste europese gebou in suid afrika wat bewaar gebly het ná die voltooiing van die kasteel is die ou vesting afgebreek om plek te maak vir n paradeplein van die voik soldate sodoende het die plein ook sy huidige naam gekry dit is daarna ook vir markte teregstellings en volksfeeste gebruik later het hier ook betogings plaasgevind die parade is derhalwe ook in latere eeue toe die stad uitgebrei is nie aangetas nie teen die middel van die de eeu is selfs n spoorweg wat na die hoofstasie wes van die plein gelei het op die parade aangelê tans dien die plein veral as n parkeerplek vir die nabygeleë stasiegebou en die personeel van die stadsregering wat in die kantore rondom die plein werk op woensdae en saterdae word hier egter kaapstad se bekende en gewilde vlooimark gehou n aantal historiese geboue kan ook hier besigtig word die oprigting van kaapstad se raadsaal waarvan die hoeksteen op augustus deur die destydse burgemeester thomas bell gelê is en waar die eerste raadsvergadering op julie plaasgevind het en die markgeboue en stalletjies aan die weskant het ook die aanleiding tot die laaste groot ombou van die plein gegee die raadsaal wat in die italiaanse renaissance boustyl ontwerp is het sy ou voorloper op groenmarkplein vervang die sandsteen vir die fasade is uit die suid engelse stad bath ingevoer deesdae word hierdie waardevolle boumateriaal wat slegs vir n klein aantal geboue in die land ingespan is veral deur kaapstad se winterstorms en lugbesoedeling bedreig omvattende herstelwerk het in plaasgevind die belangrikste besienswaardighede in die raadsaal is die verskillende vergadersale die groot banketsaal engels grand hall n biblioteek en n indrukwekkende orrel die gewel oor die hoofportaal is met die historiese wapen van kaapstad versier wat ongelukkig sedert meestal deur n moderne vlag oordek word die groot toring was enkele jare lank die hoogste bouwerk in kaapstad en bevat n klokkespel met klokke wat byna almal in engeland gegiet is en ten opsigte van hul klank baie ooreenkomste met big ben in londen toon een van die grootste historiese gebeurtenisse in die geskiedenis van die parade is die vrylating van nelson mandela wat hier op februarie deur mense gevier is straatname soos heerengracht en buitengracht in die stadsentrum en keizersgracht in distrik ses verwys nog steeds na die ou grachten van kaapstad wat lankal verdwyn het goewerneur simon van der stel het gedurende sy ampstermyn in die laat de eeu gragte volgens die hollandse voorbeeld laat bou waarmee die jong nedersetting gemaklik van water voorsien kon word destyds is na kaapstad dikwels ook as klein amsterdam verwys tot in die middel van die de eeu is die netwerk van gragte in die binnestad verder uitgebrei alhoewel hulle dikwels deur vullis en perdemis bevuil is toe hulle uiteindelik toegegooi is moes groot bedrae geld daaraan bestee word n laaste oorblyfsel van die ou grachten kan nog steeds tussen die omheining van tuynhuys en die kompanjiestuin besigtig word die sesde distrik van kaapstad is in gestig en het danksy die ligging naby die hawe en die stadsentrum vinnig tot n kosmopolitaanse woonbuurt vir vrygelate slawe werkers immigrante handelaars en kunstenaars ontwikkel die distrik het byna n tiende van kaapstad se bevolking gehuisves as gevolg van die beleid van rasseskeiding is baie swart bewoners al teen die begin van die ste eeu uit distrik ses verdryf maar ook baie meer welgestelde burgers het na die suidelike voorstede van kaapstad begin verhuis die distrik het uiteindelik n krotbuurt geword wat volgens die wet op groepsgebiede van op februarie tot n blanke gebied verklaar ontruim en gesloop is die kleurling en swartbevolking van die distrik sowat mense is in die tydperk tussen en na die kaapse vlaktes verskuif veral die plaaslike handelaars is baie hard getref deur hierdie gedwonge verskuiwing hulle het hul klante wat vanweë distrik ses se gunstige ligging naby die stadsentrum hul inkopies hier gedoen het skielik verloor en was nou grotendeels genoodsaak om hul besighede te sluit n deel van die distrik is hernoem tot zonnebloem hier is onder meer die kaapse technikon opgerig weens plaaslike en internasionale druk wat op die destydse blanke regering uitgoefen is is die herontwikkeling van die gebied tot n woongebied vir blanke kapenaars uitgestel die meeste blanke bewoners van kaapstad was gekant teen die sloping van die ou distrik ses en het gevolglik nie belanggestel daarin om huise of woonstelle hier te koop nie in is die hele stadsbuurt gesloop en ook blanke inwoners is gedwing om distrik ses te verlaat die puin is vir die uitbou van kaapstad se hawe gebruik in die vroeë ste eeu is met die heropbou van distrik ses begin en sowat gesinne sal uiteindelik na distrik ses kan terugkeer die kaapse vlaktes n duinlandskap in die suidooste van kaapstad huisves tweederdes van kaapstad se bevolking hoofsaaklik bruines en swartes die gebied is reeds voor die aankoms van die eerste europeërs ten minste tydelik deur enkele sanstamme bewoon en is vanweë sy afgeleë ligging ver van blanke plase en woongebiede vanaf die vroeë de eeu vir die oprigting van beskeie behuisings vir san en vrygelate slawe gebruik as gevolg van binnelandse migrasie het mense uit ander etniese en taalgroepe hulle later ook hier en elders aan die stadsrand van kaapstad gevestig en dikwels die oorspronklike bewoners verdring gedurende die tydperk van rasseskeiding in suid afrika is talle swart en ander bewoners ongeag hulle sosiale status uit hul woongebiede in die stadsentrum verban en na die kaapse vlaktes verskuif weereens is inheemse bewoners verdring om plek te maak vir die slagoffers van apartheid die nuwe woonbuurte het hoofsaaklik uit baie eenvoudige klein huise met gewoonlik twee of drie vertrekke bestaan die verblyf in hierdie swart woonbuurte was aan n werkspermit gekoppel en inwoners sonder geldige permitte veral vroue en kinders is gereeld deur die owerhede na landelike gebiede in die swart tuislande verskuif die huidige bruin en swart woonbuurte van athlone mitchells plein kruispad crossroads langa son gugulethu ons trots khayelitsha ons nuwe tuiste bonteheuwel elsiesrivier en baie ander behels nog steeds n groot persentasie informele behuising met n geskatte twee miljoen bewoners slegs vier van hulle word merendeels deur swartes bewoon terwyl die res hoofsaaklik kleurlinge huisves langa is die oudste swart woonbuurt in kaapstad en gugulethu met bewoners een van die grootstes in suid afrika gugulethu het in die tydperk van rasseskeiding as n tuiste vir swart trekarbeiders uit die oos kaap ontstaan en het verskeie kere nuus gemaak weens politieke onluste en sinlose geweldpleging die gugulethu sewe was sewe swart aktiviste wat op maart by n padblokkade deur die polisie gestop en doodgeskiet is die moord op amy biehl n jong amerikaanse student en aktivis wat haarself vir maatskaplike verandering in suid afrika beywer het het op augustus wêreldwyd mense geskok in die laat ste eeu is met die oprigting van steenhuise en die bou van teerpaaie begin en aan steeds meer inwoners word basiese dienste soos busdienste na die binnestad riolering vullisverwydering en elektrisiteit verskaf grootskaalse binnelandse migrasie en die hoë bevolkingsgroei bly egter steeds ernstige vraagstukke wat daartoe lei dat voortdurend nuwe plakkerskampe met informele behuisings ontstaan selfs mitchell s park n bruin woonbuurt wat in die s as n nuwe tuiste en modelstad vir voormalige bewoners van krotbuurte naby die stadsentrum opgerig is het vanweë sy beter behuisingstandaarde talle mense gelok wat plaaslike huurgelde meestal nie kan bekostig nie aangesien die oorspronklike halfronde khoikhoi huise vanweë hul verganklike bouwyse met materiale soos jong bome en grasmatte nie bewaar gebly het nie begin die argitektoniese geskiedenis van bewaarde wes kaapse boustyle eers met die aankoms van europese setlaars en hul kaaps hollandse styl wat teen die einde van die de eeu sy kenmerkende eienskappe ontwikkel het die elegante witgekalkte kaaps hollandse huise en plase met hul kenmerkende groen deure en vensters is voortreflik by die verruklike kaapse landskap met sy blou berglandskappe wingerde en bloeiende tuine aangepas alhoewel die kaapse boustyl europees hollandse wortels het is dit deur die plaaslike boumeesters verder ontwikkel om harmonies met die natuurlike omgewing te versmelt hul ontwerpe was simmetries prakties en eenvoudig en van binne veral gerieflik die argitekte het daarnaas ook rekening gehou met die mediterreense klimaat van kaapstad die dik spierwit mure het as uiters geskikte teenvoeters teen temperatuurskommelinge gedien die gewels het die ingang teen reën en in die geval van n brand teen brandende riet wat vanaf die dak sou val beskerm vanweë die groot afstande tussen nedersettings en plase was reisigers gewoonlik aangewese op die gasvryheid van boere en die kaapse boustyl weerspieël hierdie karaktertrek met sy ruim onthaalvertrekke en kombuise die ontwerpe het daarnaas ook tred gehou met die ekonomiese ontwikkeling van die kaapkolonie terwyl die vroeë geboue nog reghoekig was en van twee eenvoudige gewels en n stoep voorsien is getuig die pragtige middelgewels van latere bouwerke van die kaapse gemeenskap se groeiende welvaart die eerste gewels is in driehoekvorm gebou maar het gedurende die de eeu geleidelik hul swierige kronkelende en tipies kaapse vorm gekry houtluike voor die vensters het die kosbare donker meubels en tapyte teen die felle sonlig beskerm baie huisingange is van tweedelige sogenaamde staldeure voorsien waarvan die onderste gedeelte vasgesit kon word om te voorkom dat vee die huis kon binnestap die ontwerpe van huise en plase het algaande toenemend gesofistikeerd geword die oorspronklike reghoekige ontwerp is verder ontwikkel tot t u en h plattegronde kaapstad se stadhuise het dikwels oor n geplaveide binnehof beskik wat soms met n tuinpoel verfraai is eikebome wat in die plaaslike klimaat goed aard en vinnig groei is voor die huise aangeplant as n natuurlike beskerming teen die somerhitte die europese barok boustyl het plaaslike boumeesters geïnspireer tot uiters swierige gewels met pragtige reliëfs talle kaaps hollandse huise staan tans as musea en monumente oop vir die publiek soos die bekende de eeuse koopmans de wet huis in kaapstad se strandstraat wat op maart as die eerste privaat stadhuis in suid afrika in n museum omgeskep is sy fasade is moontlik deur die argitek louis thibault en die beeldhouer anton anreith geskep maar geen bron staaf dié aanname nie die meubilering dateer uit die laat de en vroeë de eeu saam met die britse bewind het ook die georgiaanse boustyl met sy kenmerkende verdiepinghuise in die vroeë de eeu na die kaap gekom en is weereens as kaaps georgiaanse boustyl by die plaaslike omstandighede aangepas die bertram huis tans n museum is n tipiese voorbeeld van laat georgiaanse argitektuur met sy geelbruin klinkersteen en eenvoudige fasade waar n voorgewel oor die ingang die enigste argitektoniese versiering vorm die regentskapstyl was nog steeds op die georgiaanse stylelemente gegrond maar het nogtans meer aandag aan kunsvolle versierings soos tralies van smeed en gietyster om die balkonne soortgelyke relings en boligte met uitgesnyde houtrame gietyster was ook gedurende die victoriaanse periode gewild net soos dakke van sinkplate in kaapstad is veral langstraat met sy netjies gerestoureerde bont huise n mekka vir liefhebbers van die victoriaanse styl ryk versierde balkonne wat op pilare rus herinner aan die tipiese argitektuur van die amerikaanse suide groenmarkplein pronk met n verskeidenheid huise in die art déco boustyl soos die ou poskantoor in darlingstraat wat tussen en met granietstene uit die kaapland en transvaal gebou is en die ou mutual gebou met skulpture wat die geskiedenis flora fauna en mense van suid afrika uitbeeld die grondverdieping staan oop vir die publiek net soos elders in die wêreld was sommige bouprojekte van die ste eeu ook in kaapstad nie met oorsigtigheid beoordeel nie die natuurskoon van strandgebiede is deur wolkekrabbers ontsier n snelweg naby buitengracht is in die s begin maar het steeds onvoltooid gebly die disa park torings drie geboue met woonstelle is nog n voorbeeld van n onnodige ontwikkeling alhoewel die plaaslike owerheid die bou van nuwe huise in bepaalde sensitiewe gebiede beperk en n maksimale aantal verdiepings vasgelê het het ontwikkelaars in die s nogtans daarin geslaag om die wette te omseil en die panorama van duiwelspiek n bergspits in die stadsbuurt vredehoek met drie wolkekrabbers te ontsier wat in die plaaslike volkstaal as tampon torings bekend staan soortgelyke wolkekrabbers bedreig die natuurskoon van plekke soos blouberg tipiese voorbeelde van argitektuur uit die sewentigerjare is die goue akkersentrum en die burgersentrum se toringblok die eerste demokratiese verkiesing in en die fifa sokker wêreldbekertoernooi in in suid afrika het egter tot n baie optimistiese houding onder kapenaars gelei waarvan die restourasie van historiese geboue in die binnestad nuwe wandellane vir voetgangers en talle nuwe woonhuise met woonstelle vir alle etniese groepe sigbare kenmerke is danksy die natuurlike hawe van tafelbaai staan kaapstad sedert eeue bekend as die herberg by die see toe jan van riebeeck in in tafelbaai voet aan wal gesit het was daar nogtans niks meer as n wydgestrekte baai met vlak sand en klippiesstrande die skepe wat hier aangedoen het was aan die onstuimige see blootgestel en die aflaai en vervoer van goedere was n moeilike taak skepe het meestal enkele honderd meter van die strand af geanker en goedere is met roeibote aan land of na die skepe gebring die hawegeriewe was oor n tydperk van byna tweehonderd jaar ná van riebeeck se aankoms beperk tot n houtkaai wat in naby die kasteel die goeie hoop gebou is veral gedurende die kaapse winterstorms was tafelbaai geen veilige ankerplek vir skepe nie en dikwels is die vervoer van goedere dae lank deur ongunstige weerstoestande belemmer baie goedere en bote het in die baai verlore gegaan kort voordat hulle kon aandoen eers in is die voc se winterhawe na simonstad in die valsbaai verskuif hierdie ankerplek was veilig maar die vervoer van goedere met perdekarre het meer as drie ure geneem die houtkaai voor die kasteel wat dikwels beskadig of selfs verniel is is eers teen die begin van die de eeu deur n klein steenkaai vervang die kaapse storms het nogtans steeds tot verliese gelei gedurende n hewige storm in die najaar van het binne enkele dae skepe in tafelbaai vergaan terwyl ander beskadig is hierdie ramp het die aanleiding tot die bou van n berskemde hawebekken gegee oor n tydperk van drie jaar is nuwe land in die hawe aangewin en die alfred bekken het ontstaan as gevolg van die tweede vryheidsoorlog en die ontdekking van goud en diamantvelde het die hawe van kaapstad teen die einde van die de eeu steeds belangriker geword die geriewe is uitgebrei en in is die victoria bekken ingewy in die periode tussen en is met die landaanwinningsprojekte voortgegaan en sodoende het die foreshore met n oppervlakte van sowat vierkante kilometer en die duncan dok ontstaan die kasteel van goeie hoop wat aanvanklik vlakby die see geleë was is deur die landaanwining meer as een kilometer landinwaarts verskuif tot in het die nuwe ben schoeman dok die ou alfred en victoria bekkens vervang wat daarna geleidelik verval het die hawe het twee keer in sy geskiedenis n groot strategiese rol gespeel gedurende die tweede wêreldoorlog het meer as skeepskonvooie met ses miljoen soldate in kaapstad se hawe aangekom en sowat skepe is in sy werwe herstel tydens die suez krisis in die jaar is die suezkanaal gesluit en skepe op pad na europa en die ooskus van amerika het die kaapse roete gebruik wat n groot toeloop van skepe in tafelbaaihawe beteken het tans is kaapstad die grootste van die vier beduidende hawens in die land en hanteer jaarliks sowat agt miljoen ton seevrag aangesien tafelbaaihawe met sy totale wateroppervlak van hektaar veral die wes kaap bedien is hy gespesialiseer op die uitvoer van plaaslike produkte die grootste voorverkoelkompleks in suid afrika hanteer die land se uitvoere van sagte vrugte daarnaas is geriewe soos droogdokke die sturrock droogdok is die grootste in die suidelike halfrond met afmetings van x x meter en dryfdokke beskikbaar die hawe beskik sedert die sewentigerjare ook oor n diepseehouereindpunt met vyf bekkens die groote schuur hospitaal is een van die leidende hospitale ter wêreld en het baanbrekerswerk met onder meer die eerste hartoorplanting gedoen wat hier in desember deur prof christiaan barnard uitgevoer is die ongewone naam is van n groot pakhuis afgelei wat deur die nederlandse oos indiese kompanjie in op die perseel van die huidige hospitaal opgerig is die oorspronklike groote schuur hospitaal is op januarie geopen die kaapstad internasionale lughawe die tweede grootste in die land na o r tambo internasionale lughawe in johannesburg lê sowat kilometer oos van die middestad die volume van lugverkeer het sedert die jaar aansienlik toegeneem tans is daar jaarliks sowat vliegtuie wat in kaapstad aankom of vertrek met sowat vyf miljoen passasiers kaapstad is per pad baie goed met die res van suid afrika verbind die n nasionale pad begin in kaapstad se middestad en is n snelweg verby bellville paarl en deur die hugenotetonnel na die binneland die n nasionale pad begin ook in die middestad en verbind kaapstad met die groot kusdorpe soos mosselbaai en port elizabeth die pad is n snelweg en gaan oor die overberg via sir lowryspas die n verbind kaapstad met namibië en die noorde van wes kaap kaapstad maak in administratiewe opsig deel uit van die stad kaapstad n metropolitaanse munisipaliteit die stad word deur n stadsraad met lede geadministreer wat aan n uitvoerende raad met lede verantwoordelik is die administratiewe en politieke leierskap word deur die stadsbestuurder tans achmat ebrahim en die uitvoerende burgemeester tans dan plato uitgeoefen vir verkiesingsdoeleindes is kaapstad in stemdistrikte verdeel waar een lid van die stadsraad regstreeks verkies word terwyl die ander setels volgens proporsionele partylyste aan suksesvolle kandidate toegeken word die uitvoerende burgemeester word deur die stadsraad verkies voordat kaapstad se plaaslike stadsregering in die sogenaamde unistad verenig is het dit uit ses plaaslike administrasies bestaan en talle funksies van die huidige unistad is nog steeds volgens die ou administrasies verdeel hierdie administrasies het bestaan uit kaapstad met die stadskom die atlantiese seekus en die suidelike voorstede pinelands langa en mitchell s plein die suidelike skiereiland met houtbaai wynberg constantia vishoek kommetjie noordhoek en simonstad die blaauwberg gebied met milnerton tafelsig en bloubergstrand tygerberg met durbanville bellville en khayelitsha oostenberg met kraaifontein brackenfell kuilsrivier blue downs en eersterivier en helderberg met somerset wes strand en gordonsbaai daarbenewens maak die afgeleë prins eduard eilande bestaande uit prins eduard eiland en marion eiland in die suidelike indiese oseaan administratief deel uit van die stad kaapstad metropolitaanse munisipaliteit die da het in die munisipale verkiesing wat in in suid afrika gehou is as die sterkste enkele party te voorskyn getree wat van setels verower het nog voor die african national congress anc met setels alhoewel geen party n algehele meerderheid behaal het nie danksy n byverkiesing het die da sy totale aantal setels intussen tot verhoog nadat die onafhanklike demokrate tot die koalisie toegetree het het die da daarin geslaag om sy meerderheid in die stadsraad tot setels te verhoog die demokratiese alliansie da domineer die afgelope dekade die kaapstadse politiek met die anc as die amptelike opposisie in het die da daarin geslaag om n volstrekte meerderheid te behaal toe hy setels van die setels in die stadsraad verower het die opening van n amerikaanse konsulaat in kaapstad in die vyfde diplomatieke sending van die vsa op die vasteland van afrika was die beginpunt van amptelike betrekkinge tussen die twee lande naas die huidige amerikaanse ambassade in pretoria wat gedurende die suid afrikaanse parlementêre seisoen in kaapstad werksaam is is daar amerikaanse konsulate generaal in kaapstad johannesburg en durban volgens die sensus van het die metropolitaanse gebied van kaapstad inwoners en n bevolkingsdigtheid van per km van die stad se bevolking is persent kleurlinge persent swartes persent blankes en persent asiërs die persentasie buitelanders is volgens amptelike statistieke van die sensus met minder as twee persent relatief klein volgens skattings bly sowat duitsers permanent in kaapstad daarnaas het n kwart van alle burgers met n italiaanse paspoort in suid afrika sowat persone hulle hier gevestig afrikaans is die belangrikste huistaal in die stad wat deur persent van sy bewoners gebesig word die twee ander groot huistale is xhosa persent en engels persent kaapstad huisves die oudste gemeenskap van moslems in suid afrika enkele jare na die stigting van die moederstad is in onder die gesag van die verenigde oos indiese kompanjie die eerste maleiers as slawe van nederlands indië na die nederlandse kaapkolonie gebring hulle het n groot invloed op die suid afrikaanse kookkuns en die ontstaan van afrikaans uitgeoefen die bo kaap het vanaf die de eeu tot die kulturele sentrum van die kaapse maleiers ontwikkel nadat hulle uit slawerny vrygelaat is vandag bly omtrent kaapse maleiers rondom kaapstad waarvan die oorgrote meerderheid moslems is en afrikaans praat nes hul moskees is die kaapse maleiers vir die vyf kramats rondom kaapstad bekend wat as as heiligdomme vir oorledene persoonlikhede dien van die kramats is dié van sjeik yusuf van gowa in macassar die kramate van tuan sayeed alawie en sjeik mohammed hassan ghaibie op seinheuwel die kramat van sjeik abdurachman matebe shah in constantia en die kramat van sayed abduraghman motura op robbeneiland in kaapstad kom honderde moslems tydens die laaste aand van ramadan in seepunt bymekaar om na die maan te kyk dié byeenkoms bring mense van alle vlakke van die samelewing bymekaar en elkeen bring iets saam om dit met ander tydens die breek van die vas te deel die maghrib of sonsondergebed word gemeenskaplik gedoen en die formele maansienresultate word bekend gemaak eid oel fiter word gevier deur in die oggend eers die moskee vir die eidgebed by te woon vervolgens word gesinne en bure besoek kinders ontvang geskenke en geld van ouer lede van die gesin verwante en bure die meeste mense dra nuwe klere met helder kleure terwyl koekies koeke samoesas pasteie en terte vir besoekers aangebied word middagete word gewoonlik in gesinsgroepe geniet se ontwerpe dit bied sitplek aan mense een van die grootste aanbiddingsplekke in suid afrika jode is reeds sedert deel van die moederstad se bevolking hoewel hulle nie godsdiensvryheid geniet het onder die nederlandse bewind tot nie die joodse bevolking het toegeneem van sowat siele in tot meer as in die s maar weens emigrasie intussen afgeneem tot sowat n kwart van alle jode in suid afrika en naas johannesburg verreweg die grootste gemeenskap kaapstad en suid afrika se eerste hebreeuse gemeente is in gestig n week nadat joodse mans die eerste ortodokse diens in die kaapkolonie gehou het die eerste diens is op september in n privaat woning helmsley place gehou wat vandag deel vorm van die mount nelson hotelperseel agt jaar later is die eerste sinagoge ingerig langs die parlement en eerw isaac pulver was die eerste geestelike leier teen het die gemeente so aangegroei dat n nuwe perseel nodig was wat ingewy is in wat vandag die joodse museumkompleks is in is n selfs groter gebou opgerig as die huidige groot sinagoge tuine shul langs die ou shul ook in het kaapstad sy eerste joodse burgemeester in die persoon van hyman liberman ook die president van die gemeente gekry eerw alfred bender het in na suid afrika gekom om die gemeente te lei en sou jaar lank as rabbi optree kaapstad se joodse gemeenskap is betreklik homogeen want sowat persent van die lede is van litause herkoms dieselfde persentasie is ortodoks en die res hervormd die stad het ortodokse sinagoges en twee hervormde tempels die groot sinagoge of tuine shul die kaapse hebreeuse gemeente is in ingewy en die oudste aktiewe gemeente in suid afrika dis naasaan die vorige sinagoge geleë nou die joodse museum die tuine shul is gebou in die egiptiese herlewingstyl en bied sitplek aan aanbidders die groen en seepuntse hebreeuse gemeente het meer as lidmate en is die grootste joodse gemeente in afrika n derde noemenswaardige joodse gemeente in die claremontse sinagoge daar is ook enkele klein lubavitch en sefardiese sinagoges hoewel die meeste van die kaap se jode tot die ortodokse sinagoges behoort kom die meeste nie die godsdiensvoorskrifte streng na nie byna van al kaapstad se joodse kinders is ingeskryf aan een van die joodse dagskole wat strek van voorskools tot hoërskool die herzlia skole maak voorsiening vir al grade terwyl daar ook drie ander laerskole is van wie die meeste ortodoks is die hoërskool herzlia in highlands estate bo die middestad het in leerders van gr tot gr gehad van wie in die hoogste drie grade net hebreeus as tweede addisionele taal geneem het herzlia highlands primary school ook in highlands estate het leerders gehad die laerskool herzlia in constantia en die laerskool herzlia weizmann in seepunt al drie net tot gr cape town torah high het in leerlinge van gr tot gehad in kampsbaai het die phyllis jowell jewish day school onderrig aan laerskoolleerders gebied die jodeslagting en sionisme is van die uiterste belang vir die suid afrikaanse joodse gemeenskap die gemeenskap het suksesvol by die regering aangedring op die onderrig van die holocaust in alle openbare skole en het onlangs die kaapstase holocaust sentrum gebou die enigste holocaust sentrum in afrika jode betoon hul sionisme deur filantropie die kaapse joodse gemeenskap skenk meer aan israel per kop as enige ander joodse gemeenskap ter wêreld hoewel die meeste kapenaars sionisme afkeur beïnvloed dit nie hul houding jeens kaapse jode nie trouens talle jode het n sterk verhouding met die plaaslike regering vooraanstaande politieke figure woon dikwels joodse geleenthede by ondanks hul kritiek op israel kaapstad se gemeenskap is nogtans nie heeltemal bestand teen geweld en antisemitisme nie in is petrolbomme na die huise van gemeenskapslede gegooi en in desember is n bom gegooi na een van die kaap se sinagoges niemand is in dié voorval beseer nie streng veiligheidsmaatreëls word by sinagoges gehandhaaf kaapstad is die ekonomiese sentrum van die wes kaap naas sy belangrike rol as die grootste nywerheidstad van die provinsie trek suid afrika se moederstad ook voordeel uit die vinnig groeiende toerismebedryf die wes kaap is nou die belangrikste toeristebestemming in suid afrika en meer as een miljoen oorsese toeriste het kaapstad in die jaar besoek die toerismebedryf genereer tans byna tien persent van die wes kaap se bruto binnelandse produk en het n tiende van sy werknemers in diens kaapstad se hawe en sy internasionale lughawe dien as n uitvoersentrum vir die landbouprodukte van die wes kaap veral vrugte wyn en blomme die provinsie verteenwoordig meer as n kwart van suid afrika se landbouinkomste en meer as die helfte van sy uitvoere na oorsese bestemmings kaapstad het sedert die eerste demokratiese verkiesing in suid afrika in die jaar een van die wêreld se gewildste reisbestemmings geword fasiliteite vir n groot aantal sportsoorte talle winkels die toeristeroete van die kaapse skiereiland en die wynstreke van die omgewing asook die ryk fauna en flora maak van die stad suid afrika se vernaamste toeristebestemming die toerismebedryf genereer in die provinsie wes kaap n jaarlikse inkomste van miljard vsa die meerderheid van die toeriste kom uit oorsese lande soos die verenigde koninkryk die verenigde state en duitsland alhoewel een van kaapstad se byname slaapstad na die beweerde rustige lewenstyl van sy bewoners verwys kan dit intussen ewe goed as n sinoniem vir die florerende plaaslike hotelbedryf gebruik word wat n groot aantal kamers oor alle prysklasse heen bied talle gerestoureerde villa s wat die stylvolle smaak van hul eienaars weerspieël bied daarnaas bed en ontbyt akkommodasie en het saam met die kaapse gasvryheid tot die uiters suksesvolle ontwikkeling van die toerismebedryf bygedra talle plaaslike restourante en winkels is in en rondom die victoria alfred waterfront gekonsentreer wat intussen jaarliks miljoen in en uitheemse besoekers lok om ook die binnestad meer aantreklik vir toeriste en sakemanne te maak is die oprigting van n nuwe kasinokompleks in va waterfront teen n koste van miljard zar aan die bou van n kanaal gekoppel wat plesierbootsritte vanaf die hawe tot by die noordelike stadsentrum en die artscape teaterkompleks moontlik sal maak kaapstad staan bekend vir sy respek teenoor gay en lesbiese mense en het tot een van die gewildste internasionale bestemmings vir lbgt ontwikkel victoria alfred waterfront lê noord van die stadsentrum en was vroeër n verwaarloosde hawebuurt dit is vernoem na prins alfred die tweede seun van die britse koningin victoria wat hier in die hoeksteen vir n hawehoof gelê het ook die eerste hawebekken is in na hom vernoem terwyl die tweede bekken uit die jaar die naam van sy moeder dra die oudste westelike deel van kaapstad se hawe was reeds vanaf vanweë die toenemende waterdiepte van moderne skepe nie meer geskik vir die hawebedryf nie en die geriewe het begin verval omstreeks het die stadsregering besluit om nuwe lewe in die ou hawebuurt te blaas en in is die victoria and alfred waterfront company in samewerking met die haweadministrasie gestig wat n konsep vir die restourasie van die historiese geboue ontwikkel en erwe aan beleggers verpag het n ou stoorhuis is tot n winkelsentrum omgeskep die pomphuis huisves tans restourante en n voormalige gevangenis dien as hotel die projek het tot een van suid afrika se suksesvolste beleggings ontwikkel die waterfront gebied is intussen met jaarliks sowat miljoen besoekers die gewildste toeristetrekpleister in die wes kaap en die hele suid afrika asook n spilpunt van kaapstad se naglewe met sowat vierhonderd winkels tagtig restourante en kroeë en rolprentteaters vuurwerke en opelugkonserte vind gereeld hier plaas vanaf september is die waterfront in n suidoostelike rigting uitgebrei rondom die historiese kloktoring is die nuwe clock tower centre opgerig n nuwe winkelsentrum met restourante en reisagente die nuwe geboue is in argitektoniese opsig harmonies tot die kloktoring en die ou stoorhuise ingepas gedurende die boubedrywighede is die bouvalle van n ou voc vesting opgegrawe wat eweneens in die kompleks geïntegreer is vlakby die clock tower centre lê die nelson mandela gateway die vertrekpunt vir skepe wat toeriste na die voormalige gevangeniseiland robbeneiland neem n londense ateljee heatherwick studio het een van kaapstad hawe se historiese graansilogeboue silo nr wat in opgerig is omgeskep tot n moderne gebou wat sedert die zeitz museum of contemporary african art mocaa en n luukse hotel the royal portfolio huisves baie van die silogebou se oorspronklike geriewe het behoue bly insluitende silindriese stoorsilo s wat uitgehol is om as die museum se groot atrium te dien kaapstad is naas johannesburg een van die twee kulturele sentra van suid afrika intussen het die moederstad tot n nasionale leier op die gebied van die uitvoerende kunste ontwikkel waaronder teater opera musicals en musiek die kulturele lewe van kaapstad word verbind met satirici soos pieter dirk uys robert kirby en mark banks die musicals van david kramer taliep petersen en marthinus basson en die universiteit van kaapstad se teaterskool maar ook bekroonde toneelstukke uit johannesburg soos opvoerings van athol fugard sue pam grant en janice honeyman word in die plaaslike teaters gespeel vanweë die tekort aan befondsing deur die owerhede kan kaapstad net soos johannesburg nie met kunsmetropole in ander wêrelddele meeding nie en daar is byvoorbeeld min musea wat versamelings van eietydse kuns kan vertoon nogtans is daar instellings wat dwarsoor die wêreld bekendheid verwerf het die grootste teater in kaapstad die kunstekaap kompleks het in die apartheid era nog as die nico malan teater bekend gestaan en word in die plaaslike omgangstaal dikwels nog nico genoem die kompleks is oorspronklik in op die foreshore geopen en behels naas die operahuis n groot teatersaal die main theatre met en die arena teater met sitplekke in sy sale word klassieke en merendeels engelse toneelstukke opera s en ballette opgevoer die klein arena teater bied daarnaas opvoerings van eksperimentele en ander moderne toneelstukke aan die operahuis kan met soortgelyke instellings in ander wêrelddele meeding en werk onder meer ook met operahuise soos dié van oslo in noorweë saam die kaapstadse operahuis bied sitplekke en n indrukwekkende foyer met n ligkroon in die italiaanse styl gedurende die apartheid era het die hoofklem op europese kuns en kultuur geval maar intussen het die nico ook begin om meer aandag aan inheemse kulture te skenk die opelug teater in maynardville het hom op tonele van william shakespeare toegespits terwyl ander teaters soos die baxter teater naby die universiteit van kaapstad se kampus in rondebosch die theatre on the bay in kampsbaai die coffee lounge in kerkstraat die little theatre in tuine en talle ander klein en onafhanklike teaters hulle op minder konvensionele toneelkuns en tradisionele engelse komedies toegespits het die baxter teater was gedurende die tydperk van rasseskeiding een van min tuistes in suid afrika waar gemengde gehore saam toneel kon kyk as suid afrika se aantreklikste stad vir binne en buitelandse besoekers het kaapstad vinnig tot suid afrika se kulinêre hoofstad met n internasionale restourant en koffiehuiskultuur ontwikkel die plaaslike sjefs vermeng die veelsydige plaaslike kookkuns en eersterangse bestanddele soos die kaapse seekos met n verskeidenheid internasionale invloede tradisionele resepte van dwarsoor die vasteland van afrika vorm saam met europese indonesiese en kaaps maleise invloede die basis vir kaapstad se huidige innovatiewe kookkuns visgeregte wat met suurlemoenbotter knoffelsous en gebakte aartappels bedien word raak steeds meer gewild die kaaps hollandse en oos indiese kookkuns het al vroeg saamgesmelt om n verskeidenheid tipies kaapse geregte soos bobotie en sosaties te skep wat met tipies oos indiese speserye gekruie word van die kruie wat deur slawe die land binnegebring is het goewerneur van riebeeck reeds laat aanplant waaronder vinkel en anys kaaps maleise invloede word ook sigbaar in moderne kaapse spesialiteite soos pizza met vars botterneut of samoesas velletjies deeg wat tot driehoekige pakkies gevorm en met n vulsel van gemaalde beesvleis hoendervleis of groente gevul en diepgebraai word samoesas is ook n gewilde wegneemete waterblommetjies is n gesogte kaapse vleikos wat veral vir bredies met vleis en groente gebruik word tipies kaapse nageregte wat ook elders in suid afrika geniet word sluit malvapoeding n oorspronklik hollandse spesialiteit wat van melk suiker room en appelkooskonfyt berei word en melktert in koeksisters n tradisionele suid afrikaanse lekkerny het hulle oorsprong in die kaaps maleise kookkuns die kaaps maleise koesisters het n meer sagte tekstuur as hul afrikaner eweknie koeksisters en word met gedroogde kokosneute oorstrooi kaapstad is naas johannesburg en pretoria die belangrikste universiteitstad in suid afrika die universiteit van kaapstad university of cape town uct word selfs as een van die leidende akademiese instellings in afrika beskou sy hoofkampus lê teen die helling van duiwelskop die universiteit stellenbosch n eersterangse histories afrikaanstalige instelling lê sowat km van kaapstad af ander belangrike tersiêre instellings is die universiteit van wes kaapland in die voorstad bellville wat in as n instelling vir kleurling studente gestig is maar reeds in die s n mate van outonomie bereik en hom as n oorwegend engelssprekende volksuniversiteit beskou het terwyl die persentasie swart studente van slegs ps in tot ps in gegroei het en die tegnologiese universiteit van die kaapse skiereiland cape peninsula university of technology wat deur die samesmelting van die kaapse technikon cape technikon en die technikon van die skiereiland peninsula technikon ontstaan het die graduate school of business gsb naby die victoria alfred waterfront kan met die beste buitelandse skole meeding as die enigste tersiêre sakeskool wat in die gesiene britse sakedagblad financial times se global mba ranking geranglys word kaapstad se engelse taalskole lok sedert die negentigerjare danksy die hoë kwaliteitstandaarde en die stad se reputasie as n eersterangse toeristebestemming n steeds groeiende aantal buitelandse besoekers kaapstad se roemryke hoërskole waarvan baie koshuisgeriewe het en dus leerders uit alle dele van die land lok is onder meer die hoërskool westerford hoër seunskool rondebosch die hoërskool jan van riebeeck hoër meisieskool herschel sacs hoër seunskool wynberg hoër meisieskool wynberg st cyprian s die hoërskool d f malan en biskoppe kaapstad huisves die hoofkwartier van n aantal dagblaaie tydskrifte en drukkerye naspers die grootste mediakonglomeraat in suid afrika is die uitgewer van onder meer die burger die naasgrootste afrikaanse dagblad en die son die grootste afrikaanse dagblad ter wêreld maar sy engelse weergawe cape son is in gestaak sekunjalo independent media gee hier al drie die engelstalige dagblaaie in die wes kaap uit die cape argus die cape times en die daily voice kaapstad beskik daarnaas ook oor n groot aantal koerante vir die plaaslike gemeenskappe waarvan die athlone news athlone die atlantic sun die constantiaberg bulletin constantiaberg die city vision bellville die false bay echo valsbaai die distrikspos en helderpos helderberg die bolander boland die plainsman mitchells plein die sentinel news houtbaai die southern mail suidelike skiereiland die southern suburbs tatler suidelike voorstede table talk tafelsig en tygertalk tygervallei durbanville die grootste engelstaliges is die belangrikste streekkoerante in afrikaans is die landbou burger en die tygerburger die helderbergse koerante distrikspos en helderpos asook die bolander word tweetalig in engels en afrikaans uitgegee vukani wat op die kaapse vlaktes verskyn word in xhosa uitgegee die eerste kaapstadse boekeskou engels cape town book fair waaraan uitgewerye uit lande deelgeneem het het in junie in samewerking met die frankfurtse boekeskou plaasgevind en sowat besoekers gelok in het die boekeskou met besoekers n nuwe rekord behaal byna uitstallers uit lande het deelgeneem die skou wat by die kaapse internasionale konvensiesentrum aangebied word is daarop gemik om die lees van boeke in suid afrika te bevorder veral skoolboeke sal voordeel kan trek uit groter oplae en die daarmee gepaardgaande laer pryse daar is na ramings sowat mense in suid afrika uit n bevolking van meer as veertig miljoen wat gereeld boeke lees kaapstad se gewildste sportsoorte volgens deelname is krieket sokker swem en rugby in rugby huisves kaapstad die westelike provinsie wat op nuwelandstadion speel en in die curriebeker meeding daarbenewens vorm spelers van die westelike provinsie die grondslag vir die stormers in die suidelike halfrond se superrugbytoernooi wat deur spelers van boland in wellington aangevul word kaapstad huisves gereeld die suid afrikaanse nasionale rugbyspan die springbokke en het wedstryde tydens die rugbywêreldbeker insluitende die openingswedstryd maar ook die halfeindstryd tussen nieu seeland se all blacks en engeland se roses waartydens jonah lomu vier drieë kon druk aangebied sokker is ook gewild twee kaapstadse sokkerspanne ding in die premier sokkerliga psl suid afrika se hoogste sokkerafdeling mee hulle is ajax kaapstad wat gevorm is deur die samesmelting van die sewe sterre en die kaapstadse spurs en die cape town city fc kaapstad het ook verskeie wedstryde tydens die fifa sokker konfederasiebeker in en die fifa sokker wêreldbekertoernooi in insluitende n halfeindstryd aangebied die moederstad het hiervoor n nuwe stadion kaapstad stadion in die groenpuntgebied opgerig in krieket verteenwoordig die kaapse kobras kaapstad op nuweland krieketveld die span het uit die samesmelting van die westelike provinsie krieket en die boland krieket spanne ontstaan hulle ding in die supersport en die standard bank beker reekse mee die nuweland krieketveld huisves gereeld internasionale krieketwedstryde van die proteas suid afrika se nasionale krieketspan byvoorbeeld is vyf wedstryde tydens die krieketwêreldbeker hier gehou kaapstad het al olimpiese aspirasies gehad onder ander was kaapstad in een van die vyf kandidaatstede op die internasionale olimpiese komitee se kortlys vir die olimpiese somerspele die spele is uiteindelik aan athene griekeland toegeken en kaapstad het op die derde plek geëindig daar was ook spekulasie dat kaapstad die keuse van die nasionale olimpiese komitee was as suid afrikaanse kandidaatstad vir die olimpiese somerspele aan die einde is egter tokio japan as gasheer vir die spele aangewys ander belangrike besienswaardighede is indien in die betrokke teksgdeeltes geen ander bronne of verwysings vermeld word nie het die volgende gedrukte media of webwerwe as hoofbronne gedien kiribati amptelik die republiek kiribati engels republic of kiribati kiribaties ribaberiki kiribati is n eilandnasie in die stille oseaan en oseanië langs die ewenaar wat vroeër as die gilberteilande bekend gestaan het kiribati beslaan n oppervlakte van km en het n bevolking van in gehad kiribati is in die ooste van nauru en die gefedereerde state van mikronesië in die suidooste van die marshalleilande in die suide van hawaii in die noordweste van frans polinesië en in die noorde van die cookeilande tokelau en tuvalu geleë kiritimati is ook deel van kiribati die hoofstad en grootste stad is suid tarawa die gilberteilande is genoem ná die seekaptein thomas gilbert wat in saam met die seekaptein john marshall ná wie die marshalleilande genoem is kiribati en die marshalleilande vir europa ontdek het op julie het kiribati van die verenigde koninkryk onafhanklik geword kiribati is n parlementêre republiek binne die britse statebond kiribati word ernstig deur klimaatverandering bedreig volgens die wêreldbank se raming sal dié eilandnasie in nie meer bewoonbaar wees nie en teen oorwegend oorstroom die eilandnasie bestaan uit atolle in drie argipels en die eiland banaba kroonstad is n dorp in die noordelike deel van die vrystaat en is gestig in kroonstad is vernoem na n perd genoem kroon wat besit is deur sarel cilliers die perd is beseer in die kroonspruit die valsrivier vloei deur die dorp en die n nasionale pad strek as n snelweg langs die dorp verby die bevolking van kroonstad en sy townships was in kroonstad was die hoofstad van die oranje vrystaat van maart tot mei sedertdien is bloemfontein die hoofstad n groot deel van die ontwikkeling en ekonomie van die dorp is te danke aan die mielieboerdery in die streek die groot militêre basis die groot gevangenisdiensaanleg insluitend die opleidingskollege en die spoorweg die dorp het n ryk geskiedenis in terme van die anglo boereoorlog volgens die sensus het kroonstad n bevolking van gehad van wie blankes was afrikaans en suid sotho is die grootste huistale dit sluit nie die swart townships in nie die oorsprong van die naam is nie seker nie volgens ons gemeentelike feesalbum van het die meeste oumense destyds gemeen die dorp het die naam gekry van n perd van die welbekende voortrekker sarel cilliers wat kroon genoem is volgens die oudste inwoners van die dorp wat dit omstreeks aan die bydraer tot ons gemeentelike feesalbum vertel het was dit die oorspronklike plan om die dorp aan kroonspruit by kroondrif uit te lê die ander verduidelik is dat die naam n sinspeling is op die russiese vesting kronstadt naby leningrad wat in die nuus was ten tyde van die stigting in volgens die gebruik van daardie dae so is vertel is by die uitmeet van die plase elke ste plaas aan die goewerment toegewys so het die plaas kroont as ste plaas aan die goewerment behoort maar die bewoner van klipplaatdrif david benjamin jordaan het met die goewerment van plaas geruil omdat sy plase dan by mekaar sou lê en nie deur staatsgrond geskei sou wees nie so het n deel van klipplaatdrif dus staatsgrond geword en is die dorp kroonstad daar aan die valsrivier gestig van tyd tot tyd is dienste en kerkraadsvergaderings op kleinfontein doornkop en kransdrif in die wyk valsrivier van die gemeente harrismith gehou dit het in die jare tot plaasgevind op n kerkraadsvergadering wat op doornkop op augustus gehou is het geblyk dat daar n behoefte aan n kerkgebou bestaan het die konsulent voorsien toe die kerkraad van lyste om te kollekteer vir die bou van n kerk dié eerste kerkgebou is op januarie ingewy dit is met tamboekiegras bedek met n misvloer en sonder banke die kerkgangers het veldstoeltjies saamgeneem na die diens by n aanddiens het elkeen sy wildebeesvetkers sogenaamde waterkers aangesteek tydens die basotho oorlog is die kerk as n fort gebruik n sloot is om die kerkgebou gegrawe en die hele burgery van kroonstad het snags in die kerk geslaap die eerste predikant van kroonstad was ds p a c van heyningen wat die gemeente van tot gedien het daarna het ds h w van der merwe van tot gedien van augustus tot desember het die begaafde prediker ds g w b van der lingen die gemeente bedien tydens sy dienstyd is twee kerke op kroonstad gebou die tweede kerkgebou van kroonstad is op november ingewy die argitek was carl otto hager maar ook hierdie kerk is afgebreek om plek te maak vir n nuwe gebou wat in ingewy is en sowat gekos het hierdie gebou het deur die ywerige bemoeiing van ds van der lingen tot stand gekom hy is in opgevolg deur ds w j s klomp wat tot minstens hier gewerk het kimberley is n stad in suid afrika en die hoofstad van die noord kaap met sowat inwoners in insluitend townships die plek waar kimberley sou ontwikkel het in wêreldwyd opslae gemaak ná die ontdekking van n diamantveld die mynboubedrywighede wat hier vinnig ontwikkel het gee onder meer aanleiding tot die industrialisering van suid afrika kimberley maak op september ook geskiedenis as die eerste stad in suid afrika en die suidelike halfrond met elektriese gloeilamp straatverligting op n tydstip toe londen se strate nog met gaslampe belig is kimberley en die aanliggende beaconsfield is in verenig onder een dorpsbestuur en het in desember daardie jaar stadstatus verwerf alhoewel die stad nie langs die belangrike toeristeroete van suid afrika lê nie is dit saam met upington die poort na suid afrika se wilde weste en na namibië met namakwaland die augrabieswaterval die kgalagadi vredespark voorheen die kalahari gemsbokpark en die namibwoestyn met die visrivier canyon as die belangrikste toeristebestemmings in het die vyftienjarige plaasseun erasmus stephanus jacobs n klein wit klip by die oewer van die oranjerivier op die plaas de kalk naby hopetown gevind die klip wat sy moeder aan n belangstellende buurman en versamelaar geskenk het was n karaat g diamant ter waarde van wat die naam eureka gekry het later is n groter karaat g diamant die ster van suid afrika gevind ook naby hopetown op julie is drie diamante by colesbergkoppie gevind op die plaas vooruitzicht van die de beer broers en die grootste diamantstormloop ontketen mynwerkers het in hulle duisende gearriveer daar is na hierdie plek as new rush verwys delwery het hier onder ellendige omstandighede plaasgevind die meeste mense het net oor armsalige hulle of tente beskik en is gepla deur hitte vuiligheid insekte en geweldpleging die voortdurende magstryd en hebsug het nogtans n aantal merkwaardige mense voortgebring wat in die ekonomiese geskiedenis van suid afrika n beduidende rol sou speel cecil rhodes die seun van n engelse vikaris het hier die welvarendste en magtigste man op die vasteland van afrika geword barney barnato n voormalige straathandelaar uit n londense krotbuurt wat op jarige leeftyd na suid afrika geëmigreer het het hier sy loopbaan as mynmagnaat en multimiljoenêr begin delwery het veral by die colesbergkoppie plaasgevind maar die koppie is geleidelik weggedelf en staan nou bekend as die groot gat die grootste gat in die wêreld wat met pik en graaf gemaak is amptelik is die groot gat se naam kimberleymyn die gat het n omvang van meter n diepte van meter n deursnee van meter en n oppervlak van twaalf hektaar in die tydperk tussen en is kilogram of miljoen karaat diamante gemyn en miljoen ton aarde en gesteente verwyder in was die grond van diamante uitgeput die delwers het na ander plekke getrek en die groot gat was voortaan aan die elemente blootgestel dit vorm vandag die middelpunt van n opelugmuseum met oorspronklike delwersbehuisings uit die tyd van die diamantestormloop wat van ander plekke na die museumsterrein verskuif is ander myne by kimberley was bultfontein wesselton de beersmyn en dutoitspan gedurende het dit n nuwe naam gekry kimberley vernoem na die britse sekretaris vir die kolonie die graaf van kimberley huise strate en bre is opgerig en teen die eeuwisseling was kimberley n bloeiende stad in is n spoorwegverbinding met kaapstad port elizabeth en oos londen voltooi wat die invoer van hout en steenkool vergemaklik het sewe jaar later is die kimberley and world exhibition kimberley en wêreldtentoonstelling gehou as die eerste van sy soort buite die verenigde koninkryk ter geleentheid van die tentoonstelling is ook die eerste nasionale gholfkampioenskap in suid afrika gehou suid afrika se eerste mynbouskool wat in in kimberley geopen is is later na johannesburg verskuif waar dit tot die universiteit van die witwatersrand uitgebou is die stad is gedurende die tweede vryheidsoorlog beleër deur die boeremagte wat as die beleg van kimberley bekendstaan tydens die krieketwêreldbeker is kimberley se de beers diamond oval vir drie wedstryde ingespan kimberley was die bakermat van suid afrika se industrialisering in die laat de eeu toe die swaartepunt van die plaaslike ekonomie van landbou na mynbou begin verskuif het n beslissende faktor by hierdie ontwikkeling was trekarbeid waarby groot getalle swart werkers uit die hele suider afrika in die plaaslike myne se behoefte aan mannekrag voorsien het kimberley se trekarbeiderstelsel het later as voorbeeld vir die mynboubedryf aan die witwatersrand en ander sektore gedien kimberley het die voortou by die ekonomiese en tegnologiese ontwikkeling geneem dit was hier waar die eerste effektebeurs in suid afrika die koninklike kimberley effektebeurs kimberley royal stock exchange sy deure op februarie geopen het kimberley was in selfs die eerste stad in die suidelike halfrond waar elektriese straatverligting geïnstalleer is alhoewel elektriese lig tegelykertyd in kaapstad se tafelbaaihawe en in die parlementsgebou geïnstalleer is terwyl londen se strate nog met gaslampe verlig is die eerste kragsentrale wat privaat huise en winkels van elektrisiteit voorsien het is op oktober deur burgemeester oliver plegtig ingewy as gevolg van die anglo boereoorlog is die aflewering van die tegniese toerusting met agt maande vertraag die ekonomiese belangrikheid van die stad is in deur die besluit bevestig om hier in een van die eerste suid afrikaanse en internasionale uitstallings te hou dié skou wat ook baie belangstelling in die buiteland gewek het is op september deur die destydse goewerneur van die kaapprovinsie sir henry loch amptelik geopen tydens die uitstalling is kunswerke skilderye uit die koninklike versameling van koningin victoria asook mynboutoerusting vertoon nog n gebied waarop kimberley n baanbrekersrol vervul het was onderwys suid afrika se eerste mynbouskool is hier in geopen en later na johannesburg verskuif waar dit die basis vir die latere universiteit van die witwatersrand sou vorm die mynbouskool se pretoria kampus het later tot die universiteit van pretoria gegroei studente het hul eerste twee studiejare in kolleges elders in die land deurgebring in kaapstad grahamstad of stellenbosch hul derde jaar in kimberley en die vierde jaar in johannesburg jode het na kimberley gestroom n die ontdekking van diamante in en reeds in is die eerste gemeente die griekwaland wes hebreeuse gemeente gestig die eerste sinagoge is vyf jaar later opgerig onder die eerste intrekkers was barney barnato sy broer harry en sy neef sir david harris die eerste tydelik predikant was eerw joël rabinowitz wat n sy aftrede uit engeland na suid afrika teruggekeer het die eerste heeltydse predikant was meyer mendelsohn tot die stigting van johannesburg in het kimberley die tuiste van suid afrika se naasgrootste joodse gemeenskap wat siele op sy hoogtepunt getel het die stad het vyf joodse burgemeesters gehad william sagar ernest later sir ernest oppenheimer bernard cohen gustave haberfeld lionel jawno en c sussman sir david harris wat ook bevelvoerder was van die kimberley dorpswag tydens die boerebeleg tydens die tweede vryheidsoorlog was volksraadslid vir kimberley en griekwaland wes van die ontdekking van goud het baie jode uit kimberley na johannesburg laat verhuis teen het die joodse bevolking tot afgeneem en teen het minder as jode in die stad oorgebly kimberley beskik oor n nasionale lughawe die stad is verbind met johannesburg en kaapstad met die n nasionale pad en met bloemfontein met die n nasionale pad op oktober het die eerste uitgawe van kimberley se vroegste dagblad die diamond field verskyn ander historiese koerante uit hierdie tydperk sluit diamond news en the independent in die huidige belangrikste engelse dagblad in kimberley diamond fields advertiser word sedert maart gepubliseer n plaaslike uitgawe van die afrikaanse dagblad volksblad wat deur naspers in bloemfontein uitgegee is het nuus in kimberley en die noord kaap gedek maar die gedrukte weergawe van die dagblad is in gestaak kwazulu natal of kwazoeloe natal uitgespreek kw zulu n tl is een van die nege provinsies van suid afrika die hoofstad is pietermaritzburg en durban is die grootste stad die provinsie se binneland noord van die tugelarivier die hartland van die zoeloe koninkryk het historiese bekendheid verwerf as die brandpunt van bloedige konflikte op sy slagvelde het boerepioniers voortrekkers en britse soldate in die de eeu teen zoeloekrygers geveg voordat die twee blanke volksgroepe teen mekaar oorlog gevoer het vandag neem georganiseerde toere toeriste na die historiese slagvelde die zoeloe koninkryk sy stigter shaka en sy gevreesde krygers het die verbeelding van europeërs aangegryp sedert die eerste blanke sendelinge hier hul werk begin het terwyl zoeloes lankal deel geword het van suid afrika se hoofstroom samelewing kan historiese museumdorpe soos dié van die oorspronklike zoeloehoofstad ondini met sy tradisionele byekorfhutte of shakaland die groot toeriste aantreklikheid naby eshowe besigtig word na die gebied suid van die tugelarivier is teen die middel van die de eeu danksy die groot getal britse immigrante as witmansland verwys hier het engelse setlaars van die diepste spore in suid afrika gelaat toeriste mag in die koloniale leefstyl deel tydens akkommodasie in een van die streek se country houses wat intussen tot hotelle omgeskep is die midlands streek word deur golwende heuwellandskappe gekenmerk met vrugbare boerderystreke suikerplantasies poloklubs en stylvolle kunsroetes kwazulu natal het in tot stand gekom met die samevoeging van natal n historiese britse kolonie en sedert een van die unie van suid afrika en die latere republiek van suid afrika se vier provinsies en die voormalige zoeloe tuisland kwazulu kwazulu natal het tot twee hoofstede gehad natal se ou hoofstad pietermaritzburg die provinsie se naasgrootste stad en ulundi die ou administratiewe hoofstad van kwazulu in het n kommissie van ondersoek aanbeveel dat die provinsiale regering voorlopig om die beurt in pietermaritzburg en ulundi vergader durban is kwazulu natal se grootste stad ander belangrike plekke is onder meer richardsbaai dundee ladysmith newcastle n staal en steenkoolsentrum port shepstone estcourt en vryheid die provinsie se bevolking is in die sensus van op beraam in het kwazulu natal met miljoen die tweede meeste inwoners van suid afrikaanse provinsies gehad ná gauteng kwazulu natallers verteenwoordig sowat n vyfde van die totale suid afrikaanse bevolking die meeste inwoners is zoeloes maar die provinsie huisves ook die grootste deel van suid afrika se bevolking van asiatiese afkoms die etniese samestelling volgens die sensus van was swartes asiate blankes en bruines die belangrikste huistaal is zoeloe gevolg deur engels van die bevolking praat afrikaans meeste van hulle is wit en kleurlinge met n oppervlakte van sowat km is kwazulu natal die derde kleinste van suid afrika se nege provinsies dit beslaan sowat persent van suid afrika se totale oppervlakte kwazulu natal word in die suidweste begrens deur die oos kaap die vrystaat in die noordweste en mpumalanga in die noorde daar is internasionale grene met mosambiek en die twee klein buurstate lesotho en eswatini kwazoeloe natal lê aan die oostekant van suid afrika aan die indiese oseaan aan die suidekant lê die oos kaap wes lê lesotho en die vrystaat terwyl die provinsie mpumalanga en die lande mosambiek en eswatini aan die noordekant geleë is kwazoeloe natal word vanweë sy natuurskoon die tuinprovinsie genoem daar is n subtropiese kusgebied n laaggeleë streek langs die indiese oseaan met uitgestrekte vlaktes in die middel van die provinsie die majestueuse drakensbergreeks troon in die weste en die lebomboberge in die verre noorde durban is suid afrika se besigste hawe die hawe van richardsbaai sorg weer veral vir die uitvoer van steenkool die vervaardigingsbedryf asook toerisme is vername bronne van inkomste vir die provinsie daar is dosyne strande manjifieke gholfbane plekke om te stap en te klim natuurtuine die vernaamste gewas is suikerriet wat soos piesangs koejawels mango s en papawers in die kusgebiede gekweek word in die binneland word weer met groente en vee geboer bosbou word ook beoefen in die noorde is daar steenkoolmyne in die omgewing van vryheid dundee glencoe en newcastle die krimoorlog is deur die verenigde koninkryk frankryk die koninkryk sardinië en die ottomaanse ryk teen die russiese ryk gevoer op die krimskiereiland vanaf oktober tot februarie die russiese tsaar nikolaas i wou die beskermheer van die heilige plekke van palestina word en het moldowa en wallachye in beset die verenigde koninkryk en frankryk het gevrees dat rusland n rol gaan speel in die middellandse see en het turkye gehelp die bondgenote het sewastopol op die krim aangeval en ingeneem nadat alexander ii tsaar geword het het onderhandelings begin wat tot die vrede van parys van gelei het die oorlog het bekend geword deur die rol van florence nightingale rusland het die grootste belangstelling in die turkse besittings gehad en in londen wenen en parys is die gretigheid met wantroue dopgehou oostenryk het sy eie ambisies in die turkse balkan gehad terwyl frankryk en engeland eerder n swak turkye as n sterk rusland in beheer van die strategies belangrike oostelike middellandse see bekken wou sien in het tsaar nikolaas i aanspraak gemaak op die beskerming van alle ortodokse christene in die ottomaanse ryk en groter seggenskap oor die heilige plekke in palestina napoleon iii regeer wat toe pas in frankryk aan die bewind gekom het het soortgelyke ambisies gekoester die sultan die jarige abdoel mesid het die tsaar se aanspraak verwerp waarop rusland tot aksie oorgegaan het op junie het die tsaar se leërs die proetrivier oorgesteek en die turkse vasalstate moldawië en walachye beset oostenryk pruise engeland en frankryk het die tsaar versoek om sy soldate te onttrek maar hy het geweier en op oktober het die sultan teen rusland oorlog verklaar die turke was vir rusland nie juis n probleem nie op november is n deel van die turkse vloot by sinop vernietig terwyl die turkse land mag ook steeds groter gebiede moes prysgee teen die einde van het die kragdadige henry john temple palmerston premier van engeland geword hy en napoleon iii het die tsaar weer eens probeer dwing om die oorlog te laat vaar maar toe hulle pogings vergeefs blyk te wees het hulle in maart teen rusland oorlog verklaar oostenryk wat in deur rusland gehelp is om sy hongaarse revolusionêre te onderdruk het tot groot teleurstelling van die tsaar en pruise neutraal gebly nadat die oorlog uitgebreek het het die strydendes ooreengekom om moldawië en walachye nie deel van die gevegsfront te maak nie om sodoende te voorkom dat die slagveld oor die hele balkan strek met die goedkeuring van al die partye het oostenryk albei die vorstedomme op junie beset om so hul neutraliteit te bewaar n paar maande later het die engelse onder lord raglan fitzroy james henry somerset raglan en die franse onder achille leroy de saint arnaud op die krim geland hulle wou rusland van sy mag oor die swartsee beroof albei leërs is deur die russe onder leiding van die veldheer en staatsman alexander sergejewitsj mensjikof ingewag al die betrokke bevelvoerders het ernstige foute begaan so byvoorbeeld het mensjikof die geallieerdes die rivier by alma sonder slag of stoot laat oorsteek terwyl hy sy eie leër skaars betyds kon terugtrek slag van alma op oktober het hy die engelse toevoerkanale probeer afsny dit het uitgeloop op die slag van balaklawa waarin die ligte brigade van die engelse kavalerie op die russiese artillerie afgestorm het en byna heeltemal uitgewis is die gebeurtenis is verewig in alfred tennyson se gedig the charge of the light brigade die britte het egter tog daarin geslaag om n oorwinning te behaal op november is mensjikof weer eens in mis en reën in die slag van inkerman verslaan hoewel hy die vesting sebastopol behou het in die volgende jaar het die stryd uitsluitend gegaan oor die hawe in die swartsee wat die russe hardnekkig verdedig het in die jaar het rusland nog vyand bygekry in n poging om die kwessie van italiaanse eenwording op die uiteindelike vredeskonferensie op te haal het die koninkryk sardinië hom by engeland en frankryk aangesluit die neerlae en die algemene oorlogsuitputting het rusland toegeeflik gemaak buitendien is nikolaas i na sy dood in maart deur die meer buigsame alexander ii aan die bewind opgevolg van maart af is daar in wenen konferensies gehou in n poging om ooreenkoms te bereik nadat die belangrikste russiese steunpunt sebastopol op september geval het is daar in februarie met ware vredeskongres begin rusland moes ongunstige voorwaardes aanvaar ingevolge die vrede van parys moes hy afsien van alle invloed in walachye en moldawië en ook van sy invloed op die ortodokse christene in turkye dit alles sou voortaan onder die beskerming van die europese magte staan die swartsee is tot neutrale gebied verklaar wat meegebring het dat die russiese vloot belangrike hawens verloor het rusland was daarna sy mag in die gebied van die middellandse see kwyt en het eers in die s weer vlootvaartuie in die middellandse see laat vaar die frustrasie van die krimoorlog het onder die russe gelê tot n toenemende besef dat binnelandse hervorming noodsaaklik is die tsaars het die inisiatief geneem en onder meer in lyfeienskap opgehef en met industrialisasie begin die krimoorlog het baie slagoffers geëis onder meer weens die swak mediese dienste ongeveer soldate het in gevegte gesneuwel terwyl baie meer sowat op die slagveld of in die onhigiëniese veldhospitale aan wondkoors tifus en cholera dood is die engelse verpleegster florence nightingale het talle lewens gered met haar werk in die hospitaal van skoetari die eerste moderne oorlogkorrespondente onder wie veral william howard russell van die londense koerant the times het hulle ontstellende ooggetuieverslae per telegraaf na die koerante gestuur sodoende het die oorlogverskrikking vir die eerste keer in die geskiedenis regstreeks tot die publiek aan die tuisfront deurgedring die skok wat die berigte teweeggebring het het tot hervormings in die leërs en in die militêre en burgerlike hospitaalwese gelei limpopo is een van die nege provinsies van suid afrika die hoofstad is polokwane voorheen pietersburg die provinsie kry sy naam van die limpoporivier wat die mees noordelike rivier in suid afrika is en die grens met zimbabwe vorm limpopo het vroeër as die noordelike provinsie en voor as noord transvaal bekend gestaan sedert sluit dit ook die voormalige tuislande venda gazankulu en lebowa in belangrike plekke is polokwane lephalale ellisras louis trichardt musina phalaborwa mokopane potgietersrus thabazimbi tzaneen en bela bela voorheen warmbad die bekendste toeriste aantrekkings in limpopo is die nasionale krugerwildtuin waarvan die noordelike gedeelte in limpopo geleë is die wêrelderfenisgebied van die mapungubwe nasionale park die waterberg bergreeks met die welgevonden natuureservaat die warm mineraalbaddens by warmbad en ook tshipise en die kulturele dorpe van die plaaslike swart volke en die tradisionele stamgebied van die vendas die vendabevolking in die soutpansberg streek en in die gebied van modjadji die opvolger van die legendariese reënkoningin beskik oor n ryk erfenis van legendes en mistiek die laaste opvolger van die reënkoningin is in oorlede die heilige meer van die venda die funduzimeer het nog steeds sy eie vroulike priester die ivoorroete volg die spore van die vroeë ivoorjagters en goudhandelaars die wêrelderfenisgebied van die mapungubwe nasionale park pronk met argeologiese vondse uit die tydperk van n magtige plaaslike koninkryk wat hier tussen en n c bestaan het die oorblyfsels van n nedersetting uit die tydperk tussen die de en de eeu kan in thulamela in die noordelike gedeelte van die nasionale krugerwildtuin besigtig word volgens sensussyfers was limpopo se totale bevolking in die jaar die tale van die plaaslike swart bevolking is noord sotho of sepedi die moedertaal van persent van die bevolking xitsonga persent en thsivenda persent die meeste blankes in die provinsie is afrikaners en persent van die bevolking praat afrikaans as moedertaal limpopo beslaan n oppervlakte van vierkante kilometer en is hoofsaaklik wes en suid van die limpoporivier geleë limpopo word begrens deur zimbabwe in die noorde botswana in die weste en mosambiek in die ooste aan die suidekant van die provinsie lê die suid afrikaanse provinsies noordwes gauteng en mpumalanga die limpoporivier vorm limpopo se grense met botswana en zimbabwe die provinsie het verskeie groot berge met die waterberg strydpoortberg en drakensbergreeks in die suide en die soutpansbergreeks in die noorde die subtropiese noorde is bosveld met kremetartbome terwyl die weste meestal deur grasvlaktes gekenmerk word daar is vyf distrikte in die provinsie naamlik landbou en mineraalmynbou vorm die ruggraat van die ekonomie in limpopo en die toerismebedryf is ook goed ontwikkel daar is groot kopermyne in musina en phalaborwa minerale soos koper asbes steenkool ystererts en platinum word ontgin in die subtropiese noorde word lemoene piesangs avokado s mango s papajas koejawels en lietsjies gekweek en in die suide mielies sonneblomme katoen druiwe en grondboontjies beesboedery word hoofsaaklik in die weste bedryf en in die omgewing van tzaneen is tee sitrus en bosbouplantasies aangelê die midde ooste is n transkontinentale streek wat gesentreer is rondom wes asië siprus turkye suidoos europa en egipte noord afrika die ooreenstemmende byvoeglike naamwoord is midde oosterse en die afgeleide naamwoord is midde oosterling vroeër jare is die eurosentriese sinoniem van die midde ooste in teenstelling met die verwysing na die verre ooste oor die algemeen gebruik arabiere azerbeidjanners koerde perse en turke was die grootste etniese groepe in die streek gegrond op bevolkingsgetalle terwyl die armeniërs assiriërs sirkassiërs kopte droese grieke jode maronites somaliërs en ander etniese en etno godsdienstige groepe die beduidende minderheidsgroepe uitgemaak het die geskiedenis van die midde ooste dateer uit die antieke tye met die geopolitieke belangrikheid van die streek wat al vir millennia hoog geag word verskeie vername gelowe het hul oorsprong in die midde ooste dit sluit in judaïsme die christendom en die islam die baha i mandaïsme vrye droese en talle ander geloofstelsels het ook hul oorsprong in die streek die midde ooste se klimaat is oor die algemeen warm en dor met verskeie groot riviere wat besproeiing moontlik maak vir landbou in bepaalde gebiede soos die nyldelta in egipte die tigrisrivier en die eufraat se waterskeidings van mesopotamië en die meeste van die sogenaamde vrugbare halfmaan die meeste lande wat grens aan die persiese golf het groot reserwes van ru olie met die diktators van die arabiese skiereiland wat veral baat vind by die petroleum uitvoere die term midde ooste het vermoedelik sy oorsprong in die s gekry uit die brits indiese kantoor die uitdrukking het egter meer prominensie gekry toe die amerikaanse vlootstrateeg alfred thayer mahan in dit gebruik het om die gebied tussen arabië en indië aan te dui in dié tyd het die britse ryk en die russiese ryk albei geveg vir invloed in sentraal asië n stryd wat bekend geword het as die groot spel mahan het nie net die waarde van die streek besef nie maar ook die belangrikheid van die gebied se middelpunt die persiese golf hy het die gebied rondom die persiese golf die midde ooste genoem en gesê naas die suezkanaal is dit die belangrikste gedeelte vir brittanje om te beheer om die russe te keer om na brits indië op te ruk tot en met die tweede wêreldoorlog was dit die gebruik om na die gebiede rondom turkye en die ooskus van die middellandse see as die nabye ooste te verwys terwyl die verre ooste rondom china gesentreer was en die midde ooste was toe die gebied vanaf mesopotamië tot by mianmar die gebruik van die term midde ooste is gekritiseer as implisiet eurosentries in die kontemporêre akademiese en media omgewing word die term in beide die europese as die nie europese omgewing gebruik die term midde het ook verwarring geskep oor die veranderde definisie daarvan voor die eerste wêreldoorlog is nabye ooste gebruik met verwysing na die balkan en die ottomaanse ryk terwyl die midde ooste verwys het na iran kaukasië afghanistan sentraal asië en turkestan in kontras hiermee verwys verre ooste na die lande in oos asië bv china japan formosa korea hongkong ens met die verdwyning van die ottomaanse ryk in het die nabye ooste grootliks in onbruik verval terwyl die midde ooste van toepassing geraak het op die islamitiese lande wat weer ontluik het die gebruik van die nabye ooste is steeds vir n verskeidenheid akademiese gebruike soos in argeologie en antieke geskiedenis in gebruik tradisioneel val die volgende gebiede in die midde ooste iran persië anatolië mesopotamië die levant die arabiese skiereiland en egipte in die hedendaagse terme is dit die volgende lande die midde ooste lê daar waar eurasië en afrika bymekaar kom en die middellandse see en die indiese oseaan saamloop dit is die geboorteplek en geestelike middelpunt van gelowe soos christendom islam judaïsme manigeïsme jesiede droese en jarsan en in iran manigeïsme mitraïsme zoroastrisme en baha i die midde ooste was nog altyd regdeur die geskiedenis n belangrike fokuspunt van wêreldaangeleenthede n strategies ekonomies polities kulturele en godsdienstig sensitiewe streek die wêreld se vroegste beskawings mesopotamië sumer akkadiese ryk assirië en babilonië en antieke egipte kom oorspronklik uit die vrugbare halfmaan en die nyl valleistreke van die antieke midde ooste hulle is gevolg deur die hetiete grieke en urarteïese beskawings van anatolië elam in die pre iranse persië asook die beskawings van die levant soos ebla oegar kanan arameë fenisië en israel persiese en mediaanse beskawings in iran noord afrika en die arabiese skiereiland die midde ooste was in die eerste plek grootliks onder die nieu assiriese ryk verenig toe deur die achaemenidiese ryk en later gevolg deur die koninkryk van masedonië hierna was dit in n mate deur die iranse koninkryke naamlik die partiese ryk en die sassanidiese ryk die romeinse ryk en die bisantynse ryk verder gevoer dit was egter die arabiese kalifaat van die middeleeue ook bekend as die islamitiese goue eeu wat met die arabiese verowering van die streek in die sewende eeu n c werklik die hele midde ooste as n unieke gebied verenig het en n dominante islamities etniese identiteit geskep wat grootliks maar nie eksklusief nie tot vandag toe nog voortbestaan die mongole die armeense ryk die seldjoekse ryk die safawidiese ryk die ottomaanse ryk en die britse ryk het ook die gebied oorheers die moderne midde ooste het na die eerste wêreldoorlog ontstaan toe die ottomaanse ryk wat deel van die sentrale moondhede was deur die britse ryk en sy bondgenote verslaan en in verskeie nasies verdeel en onder britse en franse mandate geplaas is ander bepalende gebeure in dié transformasie was die stigting van israel in en die uiteindelike onttrekking van europese magte veral die verenigde koninkryk en frankryk teen die einde van die s hulle is met die groeiende invloed van die verenigde state sedert die s in n mate uit die gebied verdring die streek se aansienlike voorrade van ruolie het nuwe strategiese en ekonomiese waarde in die ste eeu aan die gebied gegee die massaproduksie van olie het ongeveer begin met saoedi arabië iran koeweit en die verenigde arabiese emirate wat groot hoeveelhede olie beskikbaar gehad het die geraamde oliereserwes in saoedi arabië en iran is van die meeste in die wêreld en die internasionale oliekartel opul word deur de midde oosterse lande beheer gedurende die koue oorlog was die midde ooste n teater van ideologiese stryd tussen die twee supermoondhede en hul bondgenote navo en amerika aan die een kant en die sowjetunie en die warskouverdrag aan die ander kant wat in wedywering was om streeksbondgenote te beïnvloed afgesien van die politieke redes hiervan was daar ook nog die ideologiese konflik tussen die twee stelsels amerika het uit sy pad gegaan om die arabiese wêreld weg te kry van die sowjetinvloed regdeur die ste en ste eeu het die gebied deur tye van relatiewe vrede en verdraagsaamheid en ook tye van konflik gegaan met veral konflik tussen die soenni en sjia die midde ooste is vandag die tuiste vir talle gevestigde etniese groepe wat die volgende insluit arabiere armeniërs assiriërs azerbeidjanners beloetsje bengale sirkassiërs kopte krim tatare droese filippyne gagaoesiërs georgiërs grieke hindoes jesiede jode koerde lurs maltese mandeans maroni kos mhallami ossetiërs pakistani s pasjtoene perse punjabi s roma samaritane shabaks sindhi s somaliërs sri lankane turkse volke turkmene en zaza volgens die internasionale organisasie vir migrasie is daar miljoen eerste generasie migrante uit arabiese nasies in die wêreld waarvan miljoen in ander arabiese lande bly die burgeroorlog in somalië is n vername oorsaak van die reuse somaliese diaspora die meeste goed opgeleide somaliërs het hul geboorteland verlaat vir europa noord amerika en ander midde oosterse lande nie arabiese midde osterse lande soos turkye israel en iran ondervind ook belangrike migrasiedinamika n aansienlike getal migrante uit arabiese lande kom uit etniese en geloofs minderheidsgroepe wat ly onder rasse en of godsdienstige vervolging en is nie noodwendig etniese arabiere turke of iraniërs nie die midde ooste is baie veelsydig wanneer dit kom by gelowe en baie het hul oorsprong hier gehad islam is die grootste geloof in die midde ooste maar ander gelowe wat ook in die gebied ontstaan het is judaïsme en die christendom wat goed verteenwoordig word in die midde ooste met van die libanese wat christene is is die libanese president die helfte van sy kabinet en die helfte van die land se parlement lede van een of ander van die libanese christen kerkgroepe in die land die vyf vernaamste tale volgens die aantal gebruikers daarvan is arabies persies turks berbertale en koerdies arabies en berber verteenwoordig die afro asiatiese tale persies en koerdies behoort aan indo europese tale turks is deel van die turkse tale sowat minderheidstale word ook in die midde ooste gebruik die midde oosterse ekonomie wissel van baie arm gasa en jemen tot ontsettende ryk nasies katar en verenigde arabiese emirate oor die algemeen handhaaf lande in die midde ooste sedert n positiewe groeikoers dit is volgens die cia world factbook die m lai menseslagting ook bekend as die sn m menseslagting het op maart in die dorpie van my lai naby die dorp song my tydens die viëtnamese oorlog plaasgevind tydens die slagting is honderde ongewapende burgerlikes meestal ou mans vroue kinders en babatjies deur soldate van die vsa dood gemaak dit het steun vir die oorlog in die vsa verminder charlie kompanjie ste bataljon ste infanterie regiment de brigade americal divisie het in desember in viëtnam aangekom gedurende the tt offensief van januarie het die ste bataljon van die nasionale front vir die bevryding van viëtnam ook bekend as die viëtkong of vc in die vsa weermag aanvalle uitgevoer in uang ngai die vsa inligtingskorps het gesê dat die bataljon skuiling gesoek het in die dorp song my spesifiek in die dorpies my lai tot ook bekend as pienkville charlie kompanjie was ingelig dat slegs vc of vc simpatiseerders in my lai was en dat hulle die dorpie moes vernietig kaptein ernest medina is gevra of vrouens en kinders ook doodgemaak moes word geen opstandelinge kon gevind word nie tussen en ongewapende burgerlikes is doodgemaak party is gemartel en verkrag deur die soldate een peloton was onder leiding van luitenant william calley n suid viëtnamese weermagluitenant het dit aan sy bevelvoerders beskryf as n gruwelike insident van wraak na n geveg met vc troepe wat met die burgerlikes vermeng het die bemanning van n verkenningshelikopter van die vsa weermag het geland tussen die vsa weermagtroepe en die oorblywende lewende viëtnamese die kaptein adjudant offisier hugh thompson jr het die leiers van die vsa grondtroepe gekonfronteer en gesê dat hy op hulle sal vuur indien hulle nie ophou skiet nie lawrence colburn en glenn andreotta het swaar wapens gerig op die vsa grondtroepe terwyl thompson ten minste viëtnamese gered het dié drie wat lank as verraaiers beskou is is presies jaar later met die soldiers medal toegeken die hoogste toekenning vir dapperheid wat nie direkte kontak met die vyand betrek nie michael bernhardt van charlie kompanjie het geweier om deel te neem aan die slagting en het later gehelp om dit bloot te stel in is hy die ethical humanist award toegeken die vsa weermag het offisiere aangekla op maart vir die weerhouding van inligting oor die menseslagting luitenant william calley is in skuldig bevind op aanklag van voorbedagde moord vir sy bevel om die slagting uit te voer hy het n lewenslange vonnis ontvang maar president richard nixon het dae later beveel dat hy vrygelaat moet word calley was vir drie en n half jaar lank onder huis arres in fort benning georgia waarna hy bevry is monargie is n regeringstelsel of staatsvorm waar die staatshoof gebruiklik lewenslang n posisie beklee die posisie is gewoonlik oorerflik dit wil sê dat opvolgers aan dieselfde familie behoort voorbeelde van lande wat n monargiese stelsel het is die verenigde koninkryk belgië nederland japan lesotho eswatini australië kanada nieu seeland en vele andere monargieë word verdeel in absolute en grondwetlike monargieë in n absolute monargie is die mag van die monarg absoluut dit wil sê dat hy onbeperkte regeringsmag het in n grondwetlike monargie word die rol van die monarg in die grondwet vasgestel wat meestal bepaal dat die hoogste mag by die parlement lê in ander gevalle byvoorbeeld in swede het die monarg slegs n seremoniële funksie daar is tans nie meer baie absolute monargieë in die wêreld oor nie brunei is een van die weinige voorbeelde maleisië is net soos die vatikaanstad n monargie waar die staatshoof verkies word nege van die dertien deelstate in maleisië het erflike vorste wat elke vyf jaar n koning uit hulle midde kies historiese voorbeelde van gekose monargieë is die konings van duitsland frankryk griekeland hongarye italië pole en portugal die magna carta latyn groot handves is in deur koning jan sonder land opgestel op aandrang van sy baronne oorspronklik onderteken as n soort vredesooreenkoms tussen die monarg en n groep oproerige baronne word die dokument wat in latyn op perkament geskryf is as n baanbrekende historiese prestasie beskou wat die grondslag vir westerse demokratiese regeringstelsels verklarings van burger en menseregte en moderne regstelsels vorm onder jan sonder land het engeland die meeste van sy gebiede in frankryk verloor in het die engelse baronne die magtelose koning jan gedwing om n dokument uit te vaardig waarin hy onderneem om die regte van sy onderdane te respekteer die magna carta het die mag van die engelse koning formeel beperk en in beperkte mate regte aan sy onderdane toegestaan dit word oor die algemeen beskou as n deurbraak in die ontwikkeling van die konstitusionele regsbestel hoewel daar in ander europese lande eintlik talle magna cartas bestaan het dit is in deur koning eduard i van engeland bevestig in is die staatsraad onder eduard i wat uit edelliede en hoë geestelikes bestaan het deur die toelating van twee burgers per stad en twee adellikes per graafskap tot n parlement uitgebrei dit het die weg gebaan vir die verdeling van die parlement in n hoërhuis house of lords en n laerhuis house of commons hierdie verdeling bestaan vandag nog die britse museum in londen huisves hierdie historiese dokument dit was die grondslag vir die engelse grondwet tans is egter net drie van sy klousules nog geldig mahikeng voorheen mafeking later mafikeng is die hoofstad van noordwesprovinsie suid afrika met omtrent inwoners in mahikeng vorm n eenheid met mmabatho wat voorheen die hoofstad van bophuthatswana was die oorspronklike dorp mafeking het in ontstaan toe die boere n plase gekry het van twee barolong opperhoofde vir dienste verskaf as huursoldate in n meningsverskil die nedersetters het besluit om die republiek goosen te stig met rooigrond as hoofkwartier sowat km vanaf mahikeng die republiek is egter by brittanje ingelyf gedurende deur n britse ekspedisiemag onder leiding van sir charles warren hy het toe n dorp uitgelê waar mahikeng vandag is die naam is tswana en beteken plek van die klip die spoorlyn vanaf kaapstad het mahikeng in bereik en dié vanaf johannesburg in die dorp word vir drie redes onthou in is die dorp ingelyf by die onafhanklike staat bophuthatswana en mmabatho is langs die dorp aangelê in april het bophuthatswana sy onafhanklikheid prysgegee en is weer by suid afrika ingelyf mpumalanga is een van die nege provinsies van suid afrika die hoofstad is nelspruit sedert ook bekend as mbombela mpumalanga wat die plek waar die son opkom beteken was vroeër bekend as oos transvaal behalwe dat dié provinsie uit n deel van die ou provinsie transvaal gekerf is is dit ook saamgestel uit dele van vier gewese bantoestans tuislande kangwane kwandebele gazankulu en lebowa aan mpumalanga se oostekant lê mosambiek en eswatini terwyl die provinsie gauteng aan die westekant lê na die suide is die provinsies vrystaat en kwazulu natal die westelike deel van mpumalanga lê op die hoëveld n plato wat oor n groot deel van die suid afrikaanse binneland strek die drakensbergreeks verrys in die noordooste van die provinsie in die ooste daal die land plotseling na die sogenaamde laeveld met sy subtropiese plantegroei hout steenkool vervaardiging landbou en toerisme is alles deel van mpumalanga se geskakeerde ekonomie die provinsie sorg vir sowat van suid afrika se steenkool terwyl witbank die grootste steenkoolprodusent in afrika is die grootste kragsentrales word hier aangetref papier en vlekvrye staal word ook vervaardig daar is n groot papiermeule by ngodwana terwyl middelburg staal en vanadium produseer onder die vernaamste landbouprodukte is mielies suikerriet en sitrusvrugte en skaap en suiwelboerdery word ook beoefen benewens steenkool word minerale soos mangaan goud en yster ontgin die provinsie is n baie gewilde toeristebestemming die krugerwildtuin en omliggende reservate lok n menigte besoekers ook vanuit die buiteland mongane wally serote mei in sophiatown johannesburg is n suid afrikaanse digter en skrywer serote het in alexandra lesotho en soweto skoolgegaan in junie is hy deur die apartheidregering ingevolge n terroristewet gearresteer hy was nege maande in aleenopsluiting voordat hy sonder enige aanklagte teen hom vrygelaat is hy het die ingrid jonkerprys in gewen en via n fulbright beurs skone kunste aan die columbia university in new york studeer in het hy na suid afrika terugkeer waarna hy self tot in ballingskap na gaborone botswana gegaan het hy het hier by die medu arts ensemble gewerk en vriende met die african national congress gemaak hy was van tot hoof van die afdeling kuns en kultuur en van tot kultuur ambassadeur vir die verenigde koninkryk en europa in suid afrika word hy in as n lid van die parlement vir die anc verkies hy was die hoof van verskeie komitees vir kuns kultuur tale wetenskap en tegnologie serote sy eerste twee versamelings is kenmerkend vir die hernuwing van die swart kultuurlewe in suid afrika sy later werk is tipiese lang gedigte met invloede van afrika se vertelkuns soos ritme en herhaling in mei het hy n eredoktorsgraad van die universiteit van natal ontvang saam met talle ander toekennings het hy in die noma award for publishing in africa gewen en in die pablo neruda toekenning tans bly serote in pretoria waar hy hoof is van die anc se departement vir kuns en kultuur en hoof uitvoerende beampte van vryheidspark wat in geopen is noord amerika noord amerika is n kontinent in die noordelike halfrond van die aarde wat byna uitsluitlik in die westelike halfrond geleë is dit word in die noorde begrens deur die arktiese oseaan in die ooste deur die noordelike atlantiese oseaan in die suidooste deur die karibiese see en in die suide en weste deur die noordelike stille oseaan met vierkante kilometer beslaan dit persent van die aarde se oppervlak en is die derde grootste vasteland na asië en afrika die amerikas is deur die duitse kartograwe martin waldseemller en matthias ringmann na die italiaanse ontdekkingsreisiger amerigo vespucci genoem noord amerika is die noordelike deel van die amerikaanse kontinent en word in die ooste begrens deur die atlantiese oseaan in die noorde deur die noordelike yssee en in die weste deur die stille oseaan die meeste eilande wat rondom die subkontinent lê soos die karibiese eilande die kanadese arktiese argipel groenland en die aleoete eilande word hierby ingereken omdat hulle op die noord amerikaanse kontinentale plat lê die sentraal amerikaanse lande guatemala belize honduras el salvador nicaragua costa rica en panama die eilande van die karibiese gebied groenland en sint pierre en miuelon franse eilandjies suid van newfoundland word egter nie hier bespreek nie op grond van die geologiese verwantskap soorte gesteentes en uiterlike verskynsvorm kan die noord amerikaanse subkontinent in vyf gebiede ingedeel word die westelike gebergte die kanadese skild die kusvlakte langs die atlantiese oseaan en die golf van meksiko die oostelike hoogland en die binnelandse laagland die cordillera of die westelike gebergte strek van alaska tot aan sentraal amerika en is deel van n reusagtige bergreeks wat tot aan antarktika deurloop tussen tot miljoen jaar gelede het hier n geosinklinaal bestaan wat met water gevul was en waar in groot hoeveelhede sediment afgeset is meer as miljoen jaar gelede het die vorming van die oostelike reeks en van die belangrikste reeks van die cordillera die rotsgebergte begin die kusgebergte is jonger en is sowat miljoen jaar gelede gevorm aardbewingshaarde en vulkane word hier aangetref die cordillera bestaan uit n veertigtal rens wat almal n eie naam het in die noorde is n stelsel bergrens wat deur lengtevalleie van mekaar geskei word meer na die suide word hierdie stelsel onderbreek deur groot plato s onder meer die groot bekken hierdie vlakte is so groot dat dit dikwels nie meer tot die cordillera gereken word nie oos hiervan ontbreek die reëlmatige patroon van die lengtevalleie vanweë die geweldige samepersing wat die reeks ondergaan het die kanadese of laurentiese skild is n ongeplooide uitgestrekte gebied rondom hudsonbaai die skild wat uit die oudste gesteentes graniet wat meer as miljoen jaar gelede gevorm is gneis lawa en skis van die subkontinent bestaan het altyd bo seespieël gelê sowat jaar gelede het landys die grootste deel daarvan bedek en meer as jaar gelede het die ys teruggetrek en n skuins landskap met granietrotse en duisende mere het agtergebly die dun onvrugbare laag grond is nie geskik vir landbou nie en enorme denne en sparbosse bedek die gebied die kusvlakte langs die atlantiese oseaan en die golf van meksiko van die deelstaat massachusetts tot aan die yucatán skiereiland in meksiko is nie meer as sowat miljoen jaar oud nie dit is deur sedimentasie gevorm en gaan baie geleidelik oor in die kontinentale plat die smal strook langs die sierra madre oriental strek tot in die mississippirivierdelta waar die helling so geleidelik daal dat die oorgang tussen land en water n groot gebied beslaan ook die skiereiland florida lê baie laag en is plat behalwe die verre noordwestelike deel geologies dui die baie oorstroomde riviermondings of estuaria daarop dat daar relatief onlangs n positiewe verandering in die watervlak moet plaasgevind het die appalache strek van newfoundland in kanada tot in die deelstate alabama en suid carolina in die suide van die verenigde state tussen en miljoen jaar gelede was hier n geosinklinaal geleë wat met verloop van tyd met die oorblyfsels van seediere en met sediment van omringende berge opgevul is die gebergte is sowat miljoen jaar gelede gevorm die ou appalache wat uit kristallyne gesteentes opgebou is loop in n noordwes suidoostelike rigting en vorm die oostelike deel van die ou sentrale gebergte terwyl die jong of sedimentêre appalache in die weste afgeset is in die noorde is die gebergte afgerond en kaal en is die valleie met sediment gevul die skuins en heuwelagtige landskap is kenmerkend vir nieu engeland ondanks die geringe hoogte word sommige re berge genoem soos green mountains met mount mansfield m en white mountains met mount washington m na die suide is die bergrns skerper en die valleie nouer en dieper die great smokey mountains mount mitche m is die woesste deel van die appalache tussen die rotsgebergte die kanadese skild en die appalache lê n byna ononderbroke plat gebied wat hom van die golf van meksiko tot aan die noordelike yssee uitstrek oor hierdie afstand is die hoogteverskil nie meer as m nie tot miljoen jaar gelede is die plat gebied gereeld deur see oorstroom daarna het die gebied bo seespieël gebly en is dit met sediment van die rotsgebergte bedek die sentrale laagland word in drie dele onderskei naamlik die noordelike deel die groot vlaktes en die sentrale bekken die kern van die noordelike deel word deur die mackenzierivier gevorm aan die kus van die noordelike yssee is n laagliggende kusvlakte waarvan dele van die vasteland deur verskuiwings geskei is en die eilande van die kanadese arktiese argipel gevorm het net n paar van hierdie eilande soos baffin en ellesmere eiland is aanmerklik bo seespieël die groot vlaktes strek van die saskatchewanrivier in die noorde tot in texas in die suide die wesgrens word deur die rotsgebergte gevorm en die oosgrens deur die reënvallyn van mm per jaar wat met min of meer die ste meridiaan saamval vanweë die wispelturige klimaat in die gebied wes van hierdie lyn waardeur baie oeste al vernietig is word dit die ramplyn genoem van die mississippirivier tot by die rotsgebergte styg die land oor n afstand van ongeveer km van tot m die noordelike deel van die groot vlaktes tot op die missouriplato is deur ys geërodeer die ruwer badlands die suidelike deel van die plato was nie deur die ys bedek nie net soos black hill m wes daarvan die suidelike deel van die groot vlaktes gaan baie geleidelik oor in die uitlopers van die appalache en in die noorde in die kanadese skild die ys het hier n dik vrugbare sediment agtergelaat die plant en dierewêreld van noord amerika toon ooreenkomste met sowel dié van eurasië as met dié van suid amerika dit kan verklaar word uit die feit dat daar tydens verskeie vroeëre tydperke in die geskiedenis van die aarde landverbindinge bestaan het tussen noord en suid amerika enersyds en noord amerika en eurasië andersyds so het die voorouers van die perd en die van die kameel aan die einde van die tersiêr sowat twee miljoen jaar gelede uit hul stamland noord amerika na eurasië getrek in dieselfde tyd was noord en suid amerika van mekaar geskei die tussenliggende see het vir die meeste diere ondanks die eilande wat daarin was n onoorkomelike versperring gevorm nadat daar vanweë vulkaniese bedrywighede n landbrug ontstaan het het byvoorbeeld lamas in die ystyd pleistoseen oor hierdie landbrug na suid amerika getrek anders as in eurasië waar die bergreekse die kontinent in n oos wesrigting deursny en die trek van diere vanuit die noorde na die suide belemmer het vergemaklik die noord suidbergrens van amerika die verspreiding in hierdie rigting juis sografies maak noord amerika deel uit van die nearktiese substreek plantegeografies vorm noord amerika met europa en n groot deel van asië die holarktiese gebied die grootste van die ses plantegeografiese hoofgebiede die noord amerikaanse toendralandskap wat hom suid van die poolyskap uitstrek toon baie ooreenkoms met die van eurasië op dieselfde breedte die plantegroei bestaan hoofsaaklik uit mosse korsmosse en dwergstruike ook die dierewêreld toon ooreenkoms met die van noord eurasië die lemmings genus lemmus en poolhase is in albei gebiede n belangrike prooi vir poolvosse alapex lagopus hermelyne mustela erminea en ander roofdiere die verskille is veral op die vlak van spesies en subspesies so behoort die poolhaas van amerika tot n ander spesie lepus timidus en is die toendrarendier rangifer tarandus arcticus die noord amerikaanse teenhanger van die noord europese rendier rangifer tarandus tarandus al het hy in teenstelling met die noord europese rendier nooit n huisdier geword nie die muskusbees ovibos moschatus wat vroeër net in noord amerika op groenland en die arktiese eilande voorgekom het is nou ook na noorweë en op spitsbergen ingevoer langs die kus lewe talryke seevoëls veral in die somer ganse sneeuhoenders en spesies soos die steenlopertjie arenaria interpres en die drietoonstrandloper calidris alba broei op die toendra suid van die boomgrens dit wil sê die grens van die gebiede waar die klimaat die groei van bome moontlik maak is n breë gordel van naaldbome wat bekend is as die kanadese of hudson leefsone aangesien hierdie gordel die hele kanada van hudsonbaai af bedek hier nou die amerikaanse of europese eland alces alces asook wolwe en losse behalwe baie bewers is daar ook die amerikaanse marter martes americanus en die swartbeer ursus americanus die aantal voëlspesies in die naaldwoude is relatief klein die meeste spesies is nie daartoe in staat om die taai harsryke sade en ander eetbare dele van die naaldbome te verteer nie naas die amerikaanse neutekraker nucifraga columbiana wat hom net in die merke op sy vere van sy eurasiese bloedverwant onderskei en ook van die sade van pinus cembra leef is kruisbekke genus loxia en spegte houtkappers die belangrikste voëlspesies die jong denne aanplantings in die noordooste van die verenigde state en in die suide van kanada vorm die milieu vir die swart met geel en grys magnoliasangvoël dendroica magnolia een van die baie sangvoëls parulidae en n tipiese amerikaanse voëlfamilie die enigste noord amerikaanse cavia agtige knaagdier suborde caviomorpha waaronder die kanadese ystervark erethizon darsatum leef in die naaldbosse wat hoofsaaklik uit sparre denne en silwersparre bestaan die amerikaanse weergawe van die europese eekhorings is die noord amerikaanse rooi eekhorings genus tamiasciurus hierdie eekhorings gaar meer op as hul europese bloedverwante en daar word dikwels honderde dennekeëls in hut bergplekke gevind van die silwersparre is abies balsamea een van die algemeenste spesies die hars hiervan bekend as kanadabalsem word onder meer gebruik by die maak van lense en mikroskopiese preparate meer na die suide gaan die naaldwoude oor in gemengde bosse wat die woongebied van hoofsaaklik wildevarke is verder suid maak die gemengde woude plek vir egte loofbosse waarin n groter verskeidenheid spesies voorkom as in die europese loofbosse in die ooste neem die spesies van die genera magnolia liriodendron en carya n belangrike plek in naas eike berke haselneut en esdoringbome in die weste oorheers die rooihoutboom waaronder die beroemde mammoetbome seuoiadendron giganteum die loofbosse herberg n ryk dierewêreld herte soos die witsterthert odocoileus virginianus wat deur walt disney as bambi wêreldbekend gemaak is en die muithert odocoileus hemionus kry hier volop voedsel en skuilplek die los lynx rufus en die wasbeer procyon lotor is sedert die verdwyning van die poemas en wolwe die belangrikste roofdiere in die loofbosse akkers haselneute en die sade van ander bome en struike is n ryk voedselbron vir woelmuise en amerikaanse dwergeekhorings genus microsciurus die noord amerikaanse buidelrot didelphis marsupialis is die enigste buideldier wat uit sy stamland suid amerika tot oor die grens van kanada beweeg en hom in die loofbosse gaan vestig het muishonde subfamilie mephithinae is aan die europese dasse verwant die amerikaanse silwerdas taxidea taxus ook die prêriedas genoem vanweë sy voorkeur vir oop gebiede kom van suid kanada tot in meksiko voor dit is n breedgeboude afgeplatte dier met n pragtige pels wat hom n gesogte jagdier maak onder die talryke voëls veral sangvoëls wat in die loofbosse volop voedsel en woonplek vind is veral die kardinale subfamilie cardinalinae die opvallendste die blou biskop guiraca caerulea en die rooi biskop pheucticus ludovicianus kom die algemeenste voor die kalkoen meleagris gallopavo kom eintlik nie meer wild voor nie maar word op groot skaal deur pluimveeboere geteel soos in die naaldbosse vorm die sangvoëls wat van insekte lewe parulidae ook hier n belangrike element in die avifauna hulle kom tot in die noorde van chili en argentinië voor in die suidelikste deelstate van noord amerika maak die loofbosse plek vir die immergroen bosse in florida kom selfs palmbosse voor ook die moerasbosse in die bekende moerasgebied everglades in suid florida bestaan uit immergroen spesies soos die moerassipres taxodium distichum die groot aantal vleisetende plante is tipies vir hierdie moerasbosse behalwe die vlieëvanger dionaea muscipula kom ook n aantal spesies van die genus saracenia voor wat op drywende veenmos groei en groot bekervormige blare het die wand van die bekervormige blare skei n vloeistof af waarin aangelokte insekte verdrink en verteer word die sagte klimaat aanwesigheid van water en oorvloedige voedsel maak die everglades n ryk gebied vir waterhoenders veral reiers en ibisse daar is ook slange skilpaaie en alligators op die droër gedeeltes met meer plantegroei is daar herte en klein soogdiere soos wildekatte en tallose reptiele tot die kenmerkende noord amerikaanse plante behoort die ongeveer spesies van die genus amelanchier verskillende bessies genus rubus hamamelis genus hamamelis en wynstokke vitis vinifera wat saam met n aantal ander spesies van die genus vitis inheems is die plantegroei van kalifornië en meksiko word gekenmerk deur vetplante familie crassulaceae wat met hul dik voghoudende stingels en blare uitstekend aangepas is by die droë klimaat in die suide van kalifornië meksiko en texas bestaan die plantegroei uit n grasvlakte met doringstruike die chaparral in vergelyking met die landskap van die klimatologies verwante middellandse seegebied in die chaparral lewe talryke knaagdiere waaronder die prêrie of witsterthaas lepus townsendii die prêrie die kenmerkende noord amerikaanse grasland is die droë binnelandse gebied tussen die rotsgebergte in die weste en die loofbosse in die ooste dit is die woongebied van die bison genus bison en die gaffelbok antilocapra americana toe die eerste blanke koloniste hulle in die verenigde state gevestig het was daar nag honderdduisende bisons op die prêrie maar hulle is meedoënloos gejag ter wille van hut vleis en velle of vir die plesier sodat die diere binne n kort tydjie deur uitsterwing bedreig is vandag is die bisons beperk tot n paar reservate ook die gaffelbok is danksy beskermende maatreëls gered die graslande bied meer as genoeg voedsel aan allerlei knaagdiere soos die prêriehonde cynomys ludovicianus en wangsakrotte genus geomys wat op hulle beurt belangrike voedsel is vir roofdiere soos prêriewolwe cantis latrans vosse uile patrysvalke valke arende en baie slange die prêriehoender tympanuchus cupido is n grondbewonende voel van die oostelike prêrie terwyl die waaierhoender centrocercus urophasianus hoofsaaklik in die westelike deel leef die prêrie lê op die roete van die voëls wat in die winter uit die noorde na warmer streke trek en baie spesies gebruik die grasvlakte dan ook as n rusplek vanweë die groot gebiede wat onder verbouing is is die verspreidingsgebied van baie diere baie verklein tussen die rotsgebergte en die bergketting van die sierra nevada lê die groot bekken n woestyngebied waar die winters baie koud is die plantegroei bestaan hoofsaaklik uit alsem genus artemisia en kort bosagtige grasspesies dit is die woongebied van onder andere die swartsterthaas lepus californicus wat weens voedselskaarste in sy gebied die gesaaides beskadig sodat boere hom as n skadelike dier beskou die warm woestyne in die suidweste is begroei met kaktusse waaronder veral die skyfkaktusse genus opuntia oorheers die saguarokaktus carnegia gigantea wat tot m hoog word dien vir die gilaspeg centurus uropygialis en die goudspeg om in nes te maak waar die reënval hoër is groei agame genus agave en adamsnaald genus yucca laasgenoemde blom snags en word dan deur nagvlinders bestuif n tipiese voëlspesie uit hierdie gebied is die hardloopkoekoek geococcyx calitornianus hy is nie n groot vlieër nie maar kan vinnig hardloop met sy lang pote kan die voel snelhede van tot km h bereik terwyl spronge van tot m hoog gemaak word behalwe ratelslange kom ook die tjukwalla sauromalus obesus en die gilamonster heloderma suspectum n giftige akkedis hier voor die grootste berg reeks is die rotsgebergte wat n oppervlakte van een miljoen km beslaan op die hoogste pieke bo die boomgrens is die plant en dierewêreld dieselfde as die van die toendra op die berghellings lewe die rotsgebergtebok oreamnos americanus en die rotsgebergteskaap ovis canadensis die rotsgebergtebok kry in die winter wit wol en blou hoewe en horings laer af in die berge lewe die noord amerikaanse takbok wat soos die europese rooitakbok behoort tot die genus cervus vroeër die algemeenste hoefdier van noord amerika met die ontginning en uitkap van die bosse het die oostelike subspesie cervus elaphus canadensis uitgesterf en is die oorblywende spesies na onbereikbare berghellings of reservate teruggedwing die groot riviere van die amerikaanse kontinent is ryk aan visspesies en ander waterdiere terwyl soogdiere soos bisamrotte ondatra zibethica otters bewers en waterspitsmuise wat by water aangepas is langs die oewers woon van die visse is die baarsagtiges orde peciformes en die karperagtiges orde cypriniformes die algemeenste verteenwoordig die lepelsteur polyodon spathula wat in die twintigerjare nog so volop was dat daar jaarliks ton daarvan gevang is moet vandag weens die jarelange onoordeelkundige vangs beskerm word een van die vreemdste amerikaanse visse is die amerikaanse moddersnoek amia calva die enigste oorblywende spesie van die visorde amiiformes wat in die jura en kryt met ses families algemeen verspreid was die moddersnoek verkies die dig begroeide oewers van vlak riviere en word as n lewende fossiel beskou die niger kongo tale is die grootste taalfamilie in afrika en waarskynlik die grootste familie in die wêreld in terme van verskillende tale die taalfamilie is ná die niger en kongoriviere genoem dié twee belangrikste riviere in die verspreidingsgebied van die tale die niger kongo tale bevat sowat tale wat deur omtrent miljoen mense in afrika suid van die sahara gebesig word die verspreidingsgebied streek van dakar in die weste tot mombasa in die ooste en kaapstad in die suide die niger kongo tale is een van vier algemeen erkende taalfamilies in afrika die ander is die afro asiatiese nilo sahariese en khoisan tale die niger kongo tale grens in die noordweste en die buitenste noordooste aan afro asiatiese in die sentrale en oostelike gebied soedan aan nilo sahariese tale in die suidweste vorm die khoisan tale n enklawe binne die bantoetale vir n oorsig sien die artikel afrikatale dit omvat die volgende taalgroepe die noord kaap engels northern cape tswana kapa bokone xhosa umntla koloni is die grootste en ylbevolkste provinsie van suid afrika die hoofstad en grootste stad is kimberley die provinsie is gestig toe die ou kaapprovinsie in in drie nuwe provinsies die wes oos en noord kaap verdeel is ander belangrike plekke is upington carnarvon colesberg de aar kuruman en springbok suid afrika se koudste dorp sutherland het n sterrewag wat al hoe belangriker word as n astronomiese observasiesentrum van wêreldklas oppervlakte sowat vierkante kilometer die grootste provinsie wat van die land beslaan die noord kaap word begrens deur die atlantiese oseaan in die weste die lande namibië en botswana in die noorde die provinsie wes kaap in die suide en die provinsies noordwes vrystaat en oos kaap in die ooste die noord kaap is n plat klipperige wêreld yl begroei en droog gemiddeld slegs sowat mm reën per jaar die suide is n deel van die groot karoo terwyl die kalahariwoestyn vanuit botswana in die noorde oor die provinsie reik dis n harde wêreld wat darem ryklik getemper word deur die beroemde veldblomme wat in die lente in namakwaland ontluik van die veldblomme is inheems maar die gewildste plant die kosmos is n indringer van amerika en dan is daar die oranjerivier wat soos n lint van lafenis deur die dorsland sny en in die atlantiese oseaan uitmond die noord kaap is ryk aan minerale asbes koper ystererts mangaan gips edelstene en het die grootste diamantneerslae in die land dis skaapwêreld maar die provinsie het ook sy kwota wynmakers en sitrusvrugteboere onder meer die huidige premier van die noord kaap is zamani saul hy is van die anc die noord kaapse provinsiale wetgewer se setel is in kimberley en dit voer die wetgewing volgens die provinsiale belange wat in die grondwet van suid afrika bepaal is deur onder meer op die gebied van landbou onderwys omgewingsake gesondheidsorg behuising taalbeleid toerisme handel en welvaart nelson rolihlahla mandela julie desember was die eerste staatshoof van n volledig demokratiese suid afrika hy is in as staatshoof deur thabo mbeki opgevolg rolihlahla mandela is op julie in mvezo in die transkei in die destydse unie van suid afrika gebore op sewejarige leeftyd op unu word hy die eerste lid van sy familie wat skool toe gaan hier ontvang hy sy engelse noemnaam nelson van n onderwyseres ná matriek studeer mandela aan die universiteit van fort hare waar hy oliver tambo ontmoet n lewenslange vriend en later kollega in die stryd struggle om die bevryding van die agtergeblewe volke van suid afrika reeds as jeugdige en student verset mandela hom teen regeringsoptrede wat die swart bevolking hul politieke maatskaplike en ekonomiese regte ontneem in word mandela lid van die anc en saam met kamerade soos walter sisulu en oliver tambo en verskeie ondersteuners stig hulle in die anc jeugliga die afrikaner beheerde nasionale party verkry in politieke beheer en ontwikkel die apartheidsbeleid wat op rasse segregasie gegrond is mandela is prominent in die anc se versetaksie van asook die kongres waartydens die vryheidsmanifes aangeneem word uit die aard van die saak word die opstandelinge strafregtelik vervolg die regspraktyk mandela tambo verleen egter goedkoop en selfs gratis regshulp aan swart beskuldigdes wat andersins sonder enige regsverteenwoordiging hoegenaamd in die hof sou moes verskyn mandela is immer teen gewelddadige verset massa aksie lei daartoe dat hy en ander op desember in hegtenis geneem en van hoogverraad aangekla word die verhoor duur jaar tot in maar al die beskuldigdes word vrygespreek in skiet die sa polisie na oproeriges in sharpeville en word die anc en anti apartheidsgroepe verbied ná hierdie gebeurtenis wat as n slagting onder die oproeriges beskou word besluit mandela en sy volgelinge om hulle tot gewapende verset te wend in word mandela leier van die anc se gewapende vleuel umkhonto we sizwe op augustus word mandela in hegtenis geneem nadat hy maande voortvlugtig was en word in die johannesburg fort in gevangenis geplaas op oktober is mandela tot vyf jaar gevangenestraf gevonnis en op junie word hy skuldig bevind en uitspraak gelewer betreffende sy verbintenis met terroristebedrywighede pres p w botha het hom verskeie kere kwytskelding van sy vonnis aangebied mits hy geweld afsweer hy het dit van die hand gewys en daardeur jaar lank in die tronk deurgebring hy was tussen en op robbeneiland gehou daarna is hy na pollsmoor gevangenis oorgedra waar hy tussen en gehou is daarna as gevolg van tuberkulose is hy na drakenstein gevangenis oorgedra waar hy van tot sy vrylating op februarie gehou is egskeiding ontbind sy eerste huwelik van jaar met evelyn ntoko mase in sy tweede huwelik is met winnie madikizela wat na jaar eindig met n egskeiding in maart sy derde huwelik is op julie mandela se ste verjaarsdag met graa machel weduwee van die voormalige mosambiekse president samora machel voltrek mandela word gereken as n ikoon in onlangse suid afrikaanse geskiedenis hy speel n sentrale rol in die onderhandelinge om apartheid te beëindig versoenend teenoor sy politieke vervolgers nadat hy jaar gevange gehou is te robbeneiland tree hy op as patriarg om wêreldwyd respek te ontlok vir sy leierskap sy aansien styg ook onder die wit afrikaners in suid afrika tradisioneel nasionale party ondersteuners wat hom in die apartheidsjare as vyand tipeer het saam met f w de klerk ontvang mandela die nobelprys vir vrede in hy oorhandig die william webb ellistrofee aan francois pienaar nadat die springbokke die rugbywêreldbeker gewen het hy ontluik hierna as voorspraakmaker vir n verskeidenheid menseregte organisasies en bedrywighede gerig op maatskaplike werksaamhede gedurende mei tree hy op in die afvaardiging wat die rsa by fifa verteenwoordig om die fifa sokker wêreldbekertoernooi in aan te bied die suid afrikaanse afvaardiging is suksesvol en mandela word in hierdie opsig beskou as n sleutelfiguur mandela kondig op junie aan dat hy uit die openbare oog tree om te gaan rus hy benodig meer tyd om saam met sy familie deur te bring privaat te wees en sy boek te voltooi hy wou ook meer leeswerk doen op desember maak die president van suid afrika jacob zuma bekend dat mandela op jarige ouderdom in sy huis in johannesburg oorlede is boodskappe van meegevoel stroom hierna vanuit alle dele van die wêreld in in suid afrika is n tydperk van nasionale rou afgekondig sondag desember was aangewys as n landswye dag van gebed en besinning en op desember word daar n reuse gedenkbyeenkoms vir die ontslape oud president in die fnb stadion te soweto gehou mandela is op desember in unu in die teenwoordigheid van sy familie en duisende roubeklaers begrawe en die volle dag se verrigtinge is direk op tv gebeeldsend navigasie in die tradisionele sin is die vermoeuml om jou posisie op die aardbol of in die ruimte te vind n persoon wat navigasie toepas is n navigator en hy sy is dan besig om te navigeer die mens het oor die jare gereedskap gemaak wat hom haar kan help om meer presies te navigeer twee instrumente wat vandag nog gebruik word is die kompas en die kaart saam kan hierdie twee instrumente jou ligging op die aardbol baie presies uitwys daar is talle ander instrumente wat ook vir die doel gemaak is soos met die uitsondering van die gps globale posisioneringstelsel is die kompas en kaart die maklikste om te gebruik en ook die goedkoopste vir n jong amateur navigator die noordsee is n epikontinentale see in die noordweste van europa dit is gevorm deur die styging van die seespieël aan die einde van die ystydperk vanaf v c die diepste gebied by die noorse kus is ongeveer meter diep terwyl die gemiddelde diepte meter beloop die see is deel van die atlantiese oseaan en grens aan groot brittanje die faroëreilande noorweë denemarke duitsland nederland belgië en frankryk sowat miljoen mense woon in n radius van kilometer rondom die kuslyn en die noorsee speel al eeue lank n belangrike rol as handelsroete vir die internasionale skeepvaart en europa se toegang tot die oorsese markte die suidelike noordsee met die engelse kanaal is die besigste skeepsroete ter wêreld die grootste deel van europa se olie en gasreserwes is in die noordsee en word sedert die s ontgin hierdie is een van die grootste ontginningsareas in die wêreld wat nie deel van opul is nie die meeste van die reserwes is onder water wat aan die verenigde koninkryk en noorweë behoort met kleiner reserwes in die waters van denemarke nederland en duitsland die noordsee beslaan slegs persent van die oseane se totale oppervlakte maar is nogtans een van die visrykste seë kommersiële vissery en oorbenutting het die plaaslike visbronne in die afgelope dekades drasties verminder en die onophoudelike vloei van noord europa se rioolwater wat regstreeks in die noordsee gepomp word of deur die aangrensende oossee hierheen vloei skep nog steeds n groot omgewingsprobleem die huidige noordsee is geologies gesproke maar n jong see wat ontstaan het nadat die seevlak aan die einde van die laaste ystydperk ongeveer jaar gelede begin styg het op die bodem onder die noordseebekken lê egter gesteentes en strukture wat die gevolg is van geologiese prosesse tydens die laaste miljoen jaar sedert halfpad deur die tersiêre tydperk die laaste miljoen jaar is die tektoniese daling van die noordsee bekken soortgelyk aan vandag die ligging van bodemdalingsgebiede ten opsigte van skuinsdalende gebiede langs die bekkenrand bepaal die grootte van die noordsee tydens wisselende seevlakke in die midde van die noordsee lê die doggersbank n groot sandbank met n gemiddelde diepte van tot meter baie fossiele van die mammoet is daar gevind en daar word gedink dat de diere omgekom het toe die noordsee ná die einde van die ystye onder water geloop het die yskap het gesmelt en die seespieël het gestyg dit het die doggersbank hul laaste vlugplek gemaak suid van die doggersbank lê die klaverbank n gruisbank wat n oorblyfsel van n ou rivierbedding is 
